Verkenning Schoon en Zuinig
Effecten op energiebesparing, hernieuwbare energie en uitstoot van
broeikasgassen
A.W.N. van Dril (coörd.)

ECN-E--09-022

April 2009

Verantwoording
Het project “Verkenning Schoon en Zuinig” wordt uitgevoerd door ECN en PBL in opdracht van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, projectbureau Schoon en Zuinig.
Voor de actuele beleidgegevens en commentaar op een concept van dit rapport danken we de vertegenwoordigers van de deelnemende ministeries en de medewerkers van SenterNovem. Bij ECN staat dit project geregistreerd onder nr. 50033. Bij PBL is het publicatienummer 500115010.
Aan het rapport hebben de volgende auteurs en reviewers meegewerkt.
ECN: Bert Daniëls; Ton van Dril; Joost Gerdes; Pieter Kroon; Sander Lensink; Marijke Menkveld; Ad
Seebregts; Casper Tigchelaar; Martine Uyterlinde; Paul Vethman; Andre Wakker; Wouter Wetzels.
PBL: Hans Elzenga; Karst Geurs; Anco Hoen; Kees Peek; Marian van Schijndel. Contactpersoon voor dit
project is bij ECN Ton van Dril (tel. +31-224-564424, e-mail: vandril@ecn.nl) en bij PBL Hans Elzenga
(tel. +31-30-2743775, e-mail hans.elzenga@pbl.nl).

Abstract
The Dutch government is implementing the ambitious “Schoon en Zuinig” (Clean and Efficient) policy
program for energy and climate. Greenhouse gas emissions have to be reduced by 30% in 2020 compared
to 1990; the annual energy efficiency improvement has to increase to 2% and the target share of renewable
energy production in total consumption in 2020 is 20%. An intermediate assessment on the effect of implemented and planned policies up to 2020 has been made, including uncertainty ranges. The effects of the
policy program are substantial. However, the results show that the targets are not reached with the current
instruments. With planned policies, the estimated greenhouse gas reduction amounts to 15-23% relative to
1990. This includes the assumption that the EU-ETS reduction target applies proportionally to the ETS
sources in the Netherlands. The targets for renewables and energy efficiency are not even reached with intensified implementation of the current instruments. The renewables share is expected to increase from the
current 3% to 5-15% in 2020. This broad range is due to uncertainty about policies, but recently unfolded
government plans on financing renewable electricity can substantially reduce this range. The annual energy efficiency improvement can rise from below 1% in 2007 to 1.4-1.8% on average between 2011 and
2020. The effect of European policies like the ETS and standards on vehicles and appliances has become
more certain compared to the 2007 evaluation. The effect of covenants with energy intensive sectors and
of national policies on transport are still uncertain.

2

ECN-E--09-022

Inhoud
Lijst van tabellen

5

Lijst van figuren

5

Samenvatting en resultaten
S.1
Doelen Schoon en Zuinig en uitgangspunten van deze verkenning
S.2
Gevolgen van de actualisatie van het referentiescenario voor de doelen
S.3
Energiebesparing
S.4
Hernieuwbare energie
S.5
Emissie broeikasgassen
S.6
Conclusies en kanttekeningen

6
6
6
8
9
10
14

1.

Inleiding

15

2.

Aanpak
2.1
Referentiescenario geactualiseerd
2.2
Onzekerheden
2.3
Economische ontwikkeling

16
16
20
21

3.

Industrie en energiesector
3.1
Werkprogramma
3.2
Nieuw beleid sinds 2007
3.3
Wijzigingen in het achtergrondscenario
3.4
ETS en de energiebelasting
3.5
Convenanten
3.6
Warmtekrachtkoppeling (WKK)
3.7
Overig beleid
3.8
Innovatiebeleid
3.9
Hernieuwbare elektriciteit
3.10 CCS stimulering + ETS
3.11 Oude kolencentrales en gascentrales
3.12 Export van elektriciteit
3.13 Totaalbeeld voor de industrie/energiesector

22
22
24
24
24
25
26
27
27
28
31
33
34
34

4.

Gebouwde omgeving
4.1
Werkprogramma
4.2
Nieuw beleid sinds 2007
4.3
Wijzigingen in het achtergrondscenario
4.4
Bestaande bouw
4.4.1 Energiebesparing in bestaande koopwoningen
4.4.2 Energiebesparing in bestaande sociale huurwoningen
4.4.3 Energiebesparing in bestaande particuliere huurwoningen
4.4.4 Energiebesparing in bestaande Utiliteitsbouw
4.4.5 Doelbereiking Meer met Minder en vergelijking boordeling 2007
4.5
Nieuwbouw
4.6
Ecodesign
4.7
Innovatiebeleid
4.8
SDE en warmtebeleid
4.9
Totaalbeeld gebouwde omgeving

36
36
36
37
38
39
40
41
42
42
45
45
47
47
48

5.

Verkeer en vervoer
5.1
Beleid uit het werkprogramma

50
50

ECN-E--09-022

3

5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
5.9
5.10

Nieuw beleid sinds 2007 in hoofdlijnen
Wijzigingen in het achtergrondscenario
Alternatieve brandstoffen
Kilometerbeprijzing
CO2-normering voor personen- en bestelauto’s
Fiscale vergroening
Innovatiebeleid
Overig beleid wegverkeer
Totaalbeeld

50
52
52
54
54
55
56
57
57

6.

Landbouw
6.1
Werkprogramma
6.2
Nieuw beleid sinds 2007 in hoofdlijnen
6.3
Wijzigingen in het achtergrondscenario
6.4
ETS, CO2-sectorsysteem en energiebelasting
6.5
Innovatiebeleid
6.6
Clustering, CO2-levering en overig beleid glastuinbouw
6.7
Warmtekrachtkoppeling
6.8
Beleid overige landbouwsectoren
6.9
Totaalbeeld energie landbouw

61
61
61
62
62
63
64
64
65
66

7.

Overige broeikasgassen
7.1
Werkprogramma
7.2
Nieuw beleid sinds 2007
7.3
Wijzigingen in het achtergrondscenario
7.4
Landbouw
7.5
Industrie en overige sectoren
7.6
Totaalbeeld overige broeikasgassen

68
68
69
69
69
71
73

Referenties
Bijlage A

4

75
Besparing Ecodesignrichtlijn per productgroep

80

ECN-E--09-022

Lijst van tabellen
Tabel 2.1
Tabel 2.2
Tabel 3.1
Tabel 3.2
Tabel 3.3

Tabel 3.4
Tabel 3.5
Tabel 3.6
Tabel 4.1
Tabel 4.2
Tabel 4.3
Tabel 5.1
Tabel 6.1

Tabel 7.1

Tabel S.1

Tabel S.2
Tabel S.3
Tabel A.1

Indicatie van prijsverschillen (€2008 ct/kWh) elektriciteit groothandelsmarkt ontstaan door
gewijzigde factoren in UR-GE ten opzichte van WLO-GEHP
18
Kerngegevens en gemeenschappelijke uitgangspunten bij de onzekerheidsanalyse
20
Ontwikkeling van hernieuwbare elektriciteitsproductie met 10,3 miljard cumulatief
budget.
29
Ontwikkeling van de basisbedragen per categorie, en de elektriciteitsprijs
29
Ontwikkeling hernieuwbare elektriciteitsproductie uitgaande van aanvullend budget van
respectievelijk €1,2 (coalitieakkoord 2009) en €7,8 miljard (uitgaande van aanvullend
budget tot 35% hernieuwbare elektriciteit).
30
Kostenschattingen CCS in €/ton CO2
33
Minder efficiënte centrales waarvoor in de geactualiseerde referentieraming wordt
verondersteld dat ze voor 2020 uit bedrijf gaan
34
Reductie Broeikasgassen, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020
door beleid uit Schoon en Zuinig betreffende de industrie en energiesector
35
Overzicht gehanteerde cijfers bij bepalen besparingseffect in bestaande bouw
38
Verwachte additionele besparing door de Ecodesignrichtlijn per productgroep
46
Reductie Broeikasgassen, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020
door beleid uit Schoon en Zuinig voor de gebouwde omgeving
49
Reductie Broeikasgassen, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020
door beleid uit Schoon en Zuinig betreffende verkeer
59
Reductie CO2, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020 door beleid uit
Schoon en Zuinig betreffende energiegebruik in landbouw. Biomassabeleid en
windenergie zijn opgenomen in hoofdstuk 3 bij SDE. Mestbeleid is onderdeel van
hoofdstuk 7
67
Reductie Broeikasgassen, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020
door beleid uit Schoon en Zuinig betreffende overige broeikasgassen. De aangegeven
bijdragen aan duurzame energie zijn ook verwerkt in de overzichtstabel van de
industrie/energiesector
74
Emissie van broeikasgassen in Mton CO2-eq in 2020 volgens respectievelijk het oude en
het geactualiseerde referentiescenario, vergeleken met de emissie- en reductiedoelen uit
het Werkprogramma
Overzicht stand van zaken energiebesparing
Overzicht van de hoeveelheid hernieuwbare energieproductie in % van het binnenlands
energieverbruik en in PJ vermeden primaire energie
Verwachte additionele besparing door de Ecodesignrichtlijn en etikettering per
productgroep

7
8
10
81

Lijst van figuren
Figuur 2.1 Prijspaden Olie, gas en kolen in WLO GEHP, UR-GE en UR GE(h)
Figuur 4.1 Uit: (Siderius 2008)‘Richtlijn Ecodesign (2005/32/EG) – samenvatting richtlijn en
methodologie’, H.P. Siderius (SenterNovem), 3 april 2008

17

ECN-E--09-022

5

46

Samenvatting en resultaten
S.1

Doelen Schoon en Zuinig en uitgangspunten van deze verkenning

In het Coalitieakkoord zijn ambitieuze doelen voor het energie- en klimaatbeleid vastgelegd. De beoogde
emissiereductie van broeikasgassen bedraagt 30% in 2020 ten opzichte van 1990. Daarnaast wordt ingezet
op een verhoging van het energiebesparingstempo naar 2% en een aandeel hernieuwbare energie van 20%
in 2020. Het kabinet heeft in het werkprogramma Schoon en Zuinig (VROM, 2007) het voorgenomen beleid uiteengezet om die doelen te bereiken. In het werkprogramma zijn daarnaast ook enkele doelen voor
2011 gesteld. Dit betreft maximaal 209 Mton CO2eq. emissie van broeikasgassen, 2285 MW gecommitteerd nieuw vermogen voor hernieuwbare elektriciteit en 29–61 PJ extra energiebesparing. Daarnaast is
het aandeel biobrandstoffen voor transport in 2010 gesteld op 4%.
Inmiddels zijn veel activiteiten uit het Werkprogramma in gang gezet. De Minister van VROM heeft aan
de Tweede Kamer toegezegd dat ze in het voorjaar van 2009 de stand van zaken wil bepalen. Daarbij wil
ze nagaan of voldoende voortgang wordt bereikt met de beschikbare instrumenten. Met deze Verkenning
wordt aan deze toezegging invulling gegeven. Ook het energie- en klimaatbeleid uit het aanvullend beleidsakkoord van de regering van maart 2009 is zoveel mogelijk verwerkt in dit rapport.
De effecten van het ingevoerde en voorgenomen “Schoon en Zuinig”-beleid zijn bepaald ten opzichte van
een geactualiseerd referentiescenario (Daniëls, 2009). In dit referentiescenario is het nationale en Europese
beleid dat inmiddels is vastgesteld al opgenomen. De voorliggende Verkenning omvat ook het beleid uit
het Werkprogramma dat nog niet concreet is vastgesteld, het zogenaamde voorgenomen beleid.
Net als in de beoordeling uit 2007 (Menkveld, 2007) wordt het effect van het beleid gepresenteerd als
bandbreedte. Hiermee wordt tot uitdrukking gebracht dat het effect van het beleid vaak nog niet met zekerheid kan worden vastgesteld. Dit geldt vooral als het beleid nog niet voldoende is gespecificeerd. Anders dan in de beoordeling is in de bandbreedte voor de resulterende broeikasgasemissies nu ook de onzekerheidsband uit het referentiescenario meegenomen. Deze onzekerheidsband is het gevolg van onzekerheden in onder andere economische groei, energieprijzen, CO2-prijs en capaciteitsgroei van elektriciteitsproductie en industrie. Ook de onzekerheid over het effect van inmiddels vastgestelde nationale en Europese beleid zit in deze bandbreedte. Het referentiescenario houdt niet expliciet rekening met de kredietcrisis die vanaf 2009 een sterk effect heeft op de economie. Wel is voor de ondergrens van de onzekerheidsband van de economische groei een relatief lage gemiddelde groei verondersteld van 1% per jaar over
2008-2020. De verwachting is dat de gemiddelde economische groei over deze periode, uitgaande van een
recessie van enkele jaren met herstel in de periode daarna, niet onder dit niveau zal uitkomen.

S.2

Gevolgen van de actualisatie van het referentiescenario voor de doelen

Verandert door het geactualiseerde referentiescenario de vereiste inspanning om de doelen te halen? Dat is
inderdaad het geval voor zowel broeikasgasemissies, energiebesparing en hernieuwbare energie. In Tabel
S.1 worden de emissieramingen volgens respectievelijk het oude en het geactualiseerde referentiescenario
vergeleken met de emissiedoelen uit het werkprogramma. Om een zuivere vergelijking te kunnen maken
zijn de effecten van het bestaande Schoon en Zuinig-beleid in dit geval niet in de emissiecijfers van het
geactualiseerde referentiescenario meegenomen.

6

ECN-E--09-022

Tabel S.1 Emissie van broeikasgassen in Mton CO2-eq in 2020 volgens respectievelijk het oude en het
geactualiseerde referentiescenario, vergeleken met de emissie- en reductiedoelen uit het
Werkprogramma
Emissie- Referentie Bandbreedte geactuali- Reductie- Indicatie nieuw reducdoelen uit
oud
seerde referentie, zon- doelen uit
tiedoel ten opzichte
het werk(WLO
der het bestaande
het werk- van emissiedoel werkprogramGEHP)
S&Z-beleid
programprogramma
ma
ma
Sectoren
Gebouwde omgeving
Industrie/energie
Verkeer
Landbouw
Overige broeikasgassen
Totaal binnenland
•
•
•

laag

hoog

laag

hoog

15-20

26

22

26

6-11

6

7

70-75
30-34
5-6
25-27

131
47
7
35

114
39
10
28

165
49
11
41

56-61
13-17
1-2
8-10

44
9
5
3

90
15
5
14

150

246

238

294

96

93

132

De geactualiseerde referentie is hier weergegeven met de lage CO2-prijs uit het oude scenario en zonder stimulering van
duurzame elektriciteitsopwekking.
Het UR-GE scenario gaat uit van energieprijzen uit de scenario’s van de Europese Commissie (zie paragraaf 2.1 voor nadere
uitleg) in de bandbreedte zitten ook hogere energieprijzen uit de WEO (IEA, 2008).
In het geactualiseerde referentiescenario tellen de waarden voor de sectoren niet op tot het totaal omdat het een kansverdeling
betreft. Het is onwaarschijnlijk dat alle sectoren tegelijkertijd de laagste of hoogste emissie in de bandbreedte hebben.

Het totale reductiedoel in 2020 is bij het geactualiseerde referentiescenario hoger dan bij het oude scenario. Met name in de industrie/energiesector en landbouw wordt nu een hogere emissie verwacht. In de industrie/energiesector komt dit vooral doordat het verwachte aantal nieuwe gas- en kolencentrales groter is
dan eerder werd verondersteld. In de landbouw wordt de hogere emissie volledig veroorzaakt door een
sterke toename van warmtekrachtkoppelingsinstallaties (WKK). In de andere sectoren is de te verwachten
emissie voor 2020 nu gemiddeld wat lager geworden. In de gebouwde omgeving betreft dit vooral een
sterke verbetering van het rendement van gasgestookte ketels, in het verkeer vooral hogere brandstofprijzen en nieuwe aannamen over de ontwikkeling van de brandstofefficiency van vrachtauto’s. De reductie
van bronnen die onder het Europese CO2-emissiehandelssysteem (ETS) vallen – vooral in de industrie/energiesector – hoeft niet volledig door middel van binnenlandse maatregelen te worden gerealiseerd.
Dit komt doordat het kabinet besloten heeft het reductiedoel voor de Europese ETS-sector ook als resultaat
in te boeken voor de Nederlandse ETS-sector. Dit betreft een reductie van 21% in 2020 ten opzichte van
2005. Hier wordt in paragraaf S5 verder op ingegaan. De WKK in de landbouw valt grotendeels buiten het
nationaal allocatieplan voor 2008-2012, en gaat ook buiten het ETS vanaf 2013 vallen. Daardoor leidt deze groei van WKK niet tot overeenkomstige daling van de emissie onder het ETS.
Ook de raming van het totale binnenlandse energieverbruik in 2020 is nu hoger. Weliswaar is het totale
primaire energieverbruik van de eindverbruikers lager dan in het oude referentiescenario, maar dit compenseert niet de stijging in het energiegebruik als gevolg van de verwachte nieuwe gas- en kolencentrales.
Daardoor is er in absolute hoeveelheden gerekend iets meer energiebesparing en hernieuwbare energie nodig om de daarvoor in het werkprogramma gestelde, in percentages uitgedrukte doelen te realiseren.

ECN-E--09-022

7

S.3

Energiebesparing

Het verwachte gemiddelde percentage besparing over 2011-2020 bereikt niet de gewenste waarde van 2%,
ook niet als daarbij het niet-energetische gebruik van energiedragers (feedstocks) buiten beschouwing
wordt gelaten1. Het buiten beschouwing laten van feedstocks is in overeenstemming met de manier waarop de doelstelling in het werkprogramma Schoon en Zuinig is geformuleerd, en sluit beter aan op de beoogde methode in de Europese richtlijn voor energiediensten (ESD). ECN en PBL hanteren in de jaarlijkse
rapportage van energiebesparing conform het protocol energiebesparing echter de methode inclusief
feedstocks. In Tabel S.2 zijn de percentages voor energiebesparing weergegeven volgens beide methoden.
Tevens zijn de absolute hoeveelheden jaarlijkse energiebesparing in PJ2 primair in het zichtjaar 2020 aangegeven.
Tabel S.2 Overzicht stand van zaken energiebesparing
Verkenning 2009

Percentage energiebesparing,
gemiddeld per jaar (excl.
feedstocks)
Percentage energiebesparing,
gemiddeld per jaar (incl.
feedstocks)

Verkenning 2009

Beoordeling 2007

2005-2011
laag
hoog

2011-2020
laag
hoog

2011-2020
laag
hoog

1,3%

1,4%

1,4%

1,8%

1,6%

2,3%

1,1%

1,2%

1,2%

1,5%

1,4%

1,9%

2011
Energiebesparing in PJ eindjaar
Waarvan t.g.v. S&Z-beleid
Waarvan t.g.v. bestaand S&Zbeleid
Waarvan t.g.v. voorgenomen
S&Z-beleid

2020

2020

242

261

712

842

718

969

23
12

54
24

189
51

350
82

208
0

459
0

10

29

137

268

208

459

Het beleid uit het werkprogramma – inclusief de besparingseffecten door de verwachte hogere CO2-prijs
van het Europese emissiehandelssysteem - leidt tot verhoging van het energiebesparingstempo, van circa
1% naar 1,4-1,8% over 2011-2020 (exclusief feedstocks). Dit is inclusief de effecten van het aanvullend
beleidsakkoord van maart 20093. De verwachte besparing is lager dan in de beoordeling uit 2007. Enerzijds komt dit doordat de besparing in PJ nu gemiddeld iets lager is (vooral aan de bovenkant van de
bandbreedte), anderzijds is nu ook het primaire energiegebruik in het referentiescenario hoger dan in de
beoordeling uit 2007. Ook voor de besparing in 2011 is de verwachting licht neerwaarts bijgesteld: van
29-61 PJ in de beoordeling van 2007 tot 23-54 PJ nu. Ten opzichte van de beoordeling uit 2007 zijn de
onzekerheden over de te verwachten besparingen ongeveer gelijk gebleven, de bandbreedte is iets kleiner.
Het beeld voor de sectoren is als volgt:
• In de gebouwde omgeving wordt de besparing in de bestaande bouw substantieel lager geschat. De
huidige uitwerking van het convenant “Meer met Minder” is nu minder compleet en verloopt trager dan
1

2
3

8

Dit betreft het gebruik van energiedragers als grondstof voor kunststoffen en kunstmest, of als reactiemiddel in chemische processen. Op dit verbruik is moeilijk te besparen. Volgens de methode exclusief feedstocks is circa 150 PJ minder besparing nodig om een gemiddelde 2% per jaar te bereiken.
PJ staat voor petajoule, oftewel 1015 joule.
De veronderstellingen hierover staan in de sectorhoofdstukken.

ECN-E--09-022

•
•
•

•

in 2007 als maximum werd verondersteld. Onderzoek naar een meer verplichtend beleid heeft nog geen
concreet uitgewerkt alternatief opgeleverd.
In de industrie blijft de verwachting over de energiebesparing gemiddeld ongeveer gelijk, maar is de
onzekerheid over de verwachte besparing afgenomen. Er is nu meer duidelijkheid over de te verwachten CO2-prijs, het WKK-beleid en de ecodesignrichtlijn.
Bij de energiebedrijven kan nu op basis van de geactualiseerde referentie besparing worden berekend
door efficiëntere nieuwe centrales4.
Bij verkeer en vervoer blijft de verwachte besparing ongeveer gelijk, maar is de onzekerheidsband
kleiner geworden. Het verwachte effect van de kilometerbeprijzing kan onder gunstige omstandigheden
hoger uitvallen. Bij de Europese CO2-normering van voertuigen zijn de hoge verwachtingen wat getemperd.
Voor de landbouwsector zijn de verwachtingen over besparing naar boven bijgesteld. Dit is het gevolg
van de concretisering van enkele instrumenten.

S.4

Hernieuwbare energie

Het verwachte aandeel hernieuwbare energie in 2020 is ten opzichte van de beoordeling uit 2007 licht
neerwaarts bijgesteld en bedraagt nu 5-15%5. Daarmee wordt het doel van 20% uit het werkprogramma
niet gehaald. De genoemde percentages komen overeen met 175-567 PJ vermeden primaire energie. In
Tabel S3 zijn de resultaten voor hernieuwbare energie weergegeven.
Het aandeel hernieuwbare energie wordt sterk bepaald door de stimulering van hernieuwbare elektriciteitsproductie via de SDE. In het aanvullend beleidsakkoord wordt aangekondigd dat de SDE ruimer en
robuuster wordt gefinancierd uit een opslag op het elektriciteitstarief. Dit verkleint de onzekerheid over de
te verwachten hoeveelheid hernieuwbare energie in 2020 aanzienlijk. Bij de uiteindelijke vormgeving zullen de koopkrachteffecten en de budgettaire beheersbaarheid wel worden meegewogen. Het beschikbare
extra budget voor de SDE is dus nog niet bekend.
Bij de onderwaarde van de bandbreedte (5%) is onder andere uitgegaan van een structurele doorloop van
de huidige SDE- en MEP-budgetten, plus de in het aanvullend beleidsakkoord van maart 2009 toegezegde
uitbreiding voor wind op zee van €160 miljoen per jaar vanaf 2014. Cumulatief tot 2020 gaat het daarbij in
totaal om €11,5 miljard, inclusief de budgetten in het referentiescenario. Het in 2020 verwachte percentage
hernieuwbare elektriciteit bedraagt dan 12%.
Bij de bovenwaarde van het aandeel duurzame energie (15%) is onder andere uitgegaan van een zodanige
intensivering van het stimuleringsbeleid dat daarmee 35% hernieuwbare elektriciteit in 2020 wordt gerealiseerd. Een dergelijk percentage wordt nog technisch realiseerbaar geacht. Het daarvoor benodigde cumulatieve bedrag tot 2020 - inclusief de budgetten in het referentiescenario - bedraagt €18,1 mld.
Voor het tussendoel van 2285 MW hernieuwbare elektriciteit gecommitteerd in 2011 is ruim voldoende
subsidie beschikbaar gesteld. In de brief aan de Tweede Kamer6 is financiële ruimte aangegeven voor circa
3000 MW over 2008-2011. Een mogelijk belangrijke barrière voor het daadwerkelijke committeren hiervan is echter nog de vergunningverlening bij wind op land.
4
5

6

Alleen rendementsverbetering door vernieuwing van kolen c.q. gascentrales, exclusief besparing door brandstofsubstitutie.
Het is onzeker of in de hoge variant het doel dat in het Europese energie- en klimaatpakket voor Nederland is vastgesteld wordt
gehaald. Dit doel is een aandeel van 14%, maar de Europese definitie op basis van finaal energiegebruik wijkt af van de in Nederland gehanteerde definitie op basis van primair energiegebruik. In het kader van de verkenning is niet vastgesteld hoe hoog
de Europese doelstelling is als deze wordt omgerekend naar de Nederlandse definitie. Dit kan enige procentpunten hoger zijn
dan 14%.
KST 128071 van 20 februari 2009.

ECN-E--09-022

9

Tabel S.3 Overzicht van de hoeveelheid hernieuwbare energieproductie in % van het binnenlands
energieverbruik en in PJ vermeden primaire energie
Verkenning 2009
Verkenning 2009
Beoordeling 2007
2011
Aandeel hernieuwbare
energieproductie op totaal
energiegebruik
Hernieuwbare energieproductie, in vermeden
primair gebruik (PJprim)
Waarvan t.g.v. S&Zbeleid
Waarvan t.g.v. bestaand
S&Z-beleid
Waarvan t.g.v. voorgenomen S&Z-beleid

2020

2020

laag

hoog

laag

hoog

laag

hoog

4%

6%

5%

15%

11%

17%

148

198

175

567

395

592

98

148

120

512

102

299

97

140

88

422

1

9

32

90

102

299

Noot: In de beoordeling 2007 was het effect van het S&Z beleid exclusief de toenmalige MEP van 240 PJ weergegeven.

Vergeleken met de beoordeling van 2007 zijn de ontwikkelingen in de sectoren als volgt:
• Voor de Verkenning zijn de uitgangspunten van de SDE anders gekozen dan in 2007. Voor de huidige
hoge variant is het bereiken van 35% hernieuwbare elektriciteitsproductie in 2020 uitgangspunt. Hiervoor is structurele financiering nodig via een opslag op het elektriciteitstarief. De geraamde productiekosten per kWh zijn ten opzichte van de beoordeling 10-20% hoger.
• Voor toepassing van hernieuwbare energie in de transportsector zijn dezelfde uitgangspunten als in
2007 gehanteerd. Over een aandeel biobrandstoffen van 20% uit de hoge variant zijn echter nog geen
besluiten genomen. Voor de lage variant wordt nu 8% biobrandstoffen in plaats van 10% gehanteerd.
Dat komt omdat de Europese richtlijn nu ook andere mogelijkheden biedt om aan de doelstelling van
10% te voldoen, die niet als extra hernieuwbaar ingeboekt kunnen worden.
• In de gebouwde omgeving wordt de doelstelling voor het convenant “Meer met minder” voor de bestaande bouw deels ingevuld met hernieuwbare energie-opties. De verwachting van de resultaten van
het convenant zijn neerwaarts bijgesteld vanwege de huidige beperkte uitwerking.
• In de landbouw is de hoeveelheid hernieuwbare energie uit nieuwe kasconcepten enigszins neerwaarts
bijgesteld omdat de gebruikte technieken (zoals warmtepompen) gepaard gaan met een hoger elektriciteitsgebruik dan eerder is verondersteld.

S.5

Emissie broeikasgassen

De verkenning van de effecten van het werkprogramma Schoon & Zuinig op de uitstoot van broeikasgassen vindt via de volgende stappen plaats:
• Wat zijn de binnenlandse effecten van het nationaal en EU-beleid op de directe emissies?
• Welk effect heeft het nationaal en EU-beleid op de export van elektriciteit? Hoeveel extra uitstoot is
hier aan toe te rekenen?
• Welke toerekening vindt plaats aan de Nederlandse deelnemers aan het Europese emissiehandelssysteem van het Europese emissieplafond?
• Hoeveel reductie is aanvullend nodig om de nationale doelstelling te halen?
In Tabel S.4 is een kwantitatief overzicht gegeven van de genoemde stappen. De waarden voor emissies
en reducties in deze tabel zijn gebaseerd op kansverdelingen tussen de lage en hoge veronderstellingen bij

10

ECN-E--09-022

sectoren en beleidsinstrumenten. De waarden wijken daarom af van de rekenkundige optelling van de lage
of de hoge waarden in de tabellen van de sectorhoofdstukken. Om dezelfde reden tellen de sectorwaarden
in de tabel ook niet op tot de binnenlandse totalen. De resulterende band is een 90% betrouwbaarheidsinterval van de emissie c.q. emissiereductie bij de gemaakte veronderstellingen. Er zijn voor de emissies niet
alleen lage en hoge veronderstellingen gemaakt over de beleidseffecten maar ook over scenariogrootheden
als energieprijzen, de CO2-prijs en de economische groei.
In de tweede en derde kolom van deze tabel worden de emissies uit het geactualiseerde referentiescenario
weergegeven, inclusief het effect van bestaand beleid van Schoon en Zuinig. De bandbreedte geeft de onzekerheden weer in de ontwikkeling naar 2020. Het betreft niet alleen beleidsonzekerheden, maar ook belangrijke onzekerheden over economische groei, structuureffecten en energieprijzen. De vierde en vijfde
kolom geven het effect van bestaand beleid dat al verwerkt is in het geactualiseerde referentiescenario. Het
gaat daarbij vooral om de effecten van een hogere CO2-prijs en de huidige stimulering van hernieuwbare
energie (SDE). De intensiteit van de SDE is hier zeer onzeker. In de kolommen met reducties is ook het
directe effect van beleid en het exporteffect van elektriciteit uitgesplitst. Dit wordt verderop toegelicht.
Het reductie-effect van voorgenomen beleid is weergegeven in de zesde en zevende kolom. Het voorgenomen beleid betreft vooral convenanten, subsidies, Europese voertuig- en apparaatnormen, kilometerbeprijzing en uitbouw van de SDE. De laatste kolommen geven de combinatie weer van de referentie met
voorgenomen beleid.
In de kolommen met emissies (rechtopstaande cijfers) is alleen de directe “schoorsteen”-emissie van de
betreffende sector weergegeven. In de kolommen met reducties (cursieve cijfers) is het indirecte effect van
elektriciteitsbesparing opgenomen bij de eindgebruiksectoren en niet bij de energiesector. Bij de gebouwde omgeving is de reductie van het voorgenomen beleid voor zover het elektriciteitsbesparing betreft dus
verwerkt in de emissies van de industrie/energiesector in de laatste kolommen.
Vergeleken met de beoordeling van 2007 zijn de beleidseffecten voor de sectoren als volgt:
• In de gebouwde omgeving is de verwachte emissiereductie minder groot, vooral omdat het effect van
de convenant “Meer met minder” lager wordt geschat. Onderzoek naar een meer verplichtend beleid
heeft nog geen concreet uitgewerkt alternatief opgeleverd. De emissie van de sector komt in 2020 wat
hoger uit dan in de beoordeling van 2007. Het emissiedoel uit het Werkprogramma van 15-20 Mton
wordt daarmee waarschijnlijk niet gehaald.
• In de industrie/energiesector is het reductie-effect nu hoger dan in de beoordeling uit 2007. In het geactualiseerde scenario kon het effect van efficiëntere elektriciteitsproductie in de energiesector bepaald
worden. Dit is in de beoordeling van 2007 niet opgenomen. Daarnaast is nu het vervallen van de MEP
niet meer opgevoerd als aftrekpost bij het effect van de SDE. De schatting van de verwachte emissiereductie in de industrie is ongeveer gelijk aan de schatting in de beoordeling van 2007. Veranderingen in
de industrie/energiesector hebben slechts beperkt invloed op het bereiken van de emissiedoelen, omdat
een groot gedeelte van de industrie/energiesector onder het Europese emissiehandelssysteem valt. Dit
wordt na Tabel S.4 verder toegelicht.
• Het reductie-effect in de sector verkeer is gemiddeld wat lager dan in de beoordeling van 2007, maar
dit geldt ook voor de emissie in het geactualiseerde referentiescenario. De doelstelling voor de sector
verkeer en vervoer (30-34 Mton in 2020) ligt binnen bereik als het vastgestelde en voorgenomen nationale en Europese beleid volledig wordt uitgevoerd en de beoogde effecten gerealiseerd worden. Het
emissiedoel uit het Werkprogramma van 30-34 Mton ligt binnen de bandbreedte van de geraamde
emissie.
• Het effect van beleid op de CO2-emissie in de landbouw is ongeveer even groot als in de beoordeling
van 2007. Door de groei van WKK wordt echter het emissiedoel uit het Werkprogramma van 5-6 Mton
waarschijnlijk niet gehaald.

ECN-E--09-022

11

• Het beleid gericht op overige broeikasgassen heeft ten opzichte van de beoordeling in 2007 wat meer
effect, met name in de salpeterzuurindustrie. Het emissiedoel uit het Werkprogramma van 25-27 Mton
ligt binnen de bandbreedte van de geraamde emissie.
In de tabel staan ook negatieve reducties aangegeven die de effecten van het beleid op de binnenlandse
emissies deels teniet doen. Nieuw beleid zorgt voor elektriciteitsbesparing, maar ook voor meer groei van
elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen en nieuwe efficiënte gascentrales dan in het referentiescenario. Bestaande centrales gaan echter naar verwachting niet overeenkomstig minder produceren. Er zal
ook minder import c.q. meer export van elektriciteit plaatsvinden. Dit komt doordat Nederland voor Europese elektriciteitsproductiebedrijven een gunstige plek lijkt te zijn voor nieuwe centrales, dankzij kustlocaties met voldoende koelwatermogelijkheden en relatief lage aanvoerkosten voor steenkool. Ook de hogere
CO2-emissieprijs draagt bij aan een sterkere concurrentiepositie van de Nederlandse elektriciteitsproductie
ten opzichte van Duitsland. Het verwachte aandeel efficiënte gasgestookte centrales in Nederland is namelijk hoger dan in omringende landen. Ten opzichte van de beoordeling van 2007 is de verwachting over dit
exporteffect groter geworden, maar een belangrijk deel van dat effect is nu verwerkt in het geactualiseerde
basisscenario.
In de tabel is voorts een splitsing gemaakt tussen deelnemers aan de Europese emissiehandel (ETS) en de
niet-deelnemende emissiebronnen7. De binnenlandse emissie van de ETS-deelnemers stijgt met 7-46% ten
opzichte van 1990. In de stijging is de verwachte toename van de elektriciteitsexport verwerkt. De ETSdeelnemers vallen vanaf 2013 echter niet meer onder een Nederlands maar onder een Europees plafond.
Het kabinet heeft in 2008 besloten om het reductiepercentage van het Europees plafond van 21% ten opzichte van 2005 als resultaat in te boeken voor de Nederlandse ETS-deelnemers. Dit komt voor Nederland
overeen met 11% reductie ten opzichte van 1990. Het effect van deze toerekening is apart aangegeven in
de tabel. Om voor dit onderdeel 30% reductie te bereiken in plaats van 11% resteert nog een reductieopgave van ongeveer 16 Mton. De emissie van de bronnen die niet deelnemen aan emissiehandel daalt na
beleid met 18-31% ten opzichte van 1990. Ook hier is dus waarschijnlijk nog aanvullende reductie nodig
om 30% te bereiken. De totale reductie inclusief het effect van genoemde toerekening bedraagt 15-23%.
De aangegeven resterende opgaven bij deelnemers en niet-deelnemers aan het ETS vormen een nationale
beleidsopgave. De aanvullende emissiereducties hoeven niet noodzakelijk te worden gerealiseerd bij de
betreffende bronnen.
Voor broeikasgassen is voor 2011 de doelstelling geformuleerd dat de emissie van broeikasgassen niet hoger mag zijn dan in 2007. Dit komt overeen met een emissie van 209 Mton. Hoewel de effecten van de
kredietcrisis en de economische ontwikkelingen op de periode tot 2011 nog niet volledig in beeld zijn te
brengen, tonen eerste, indicatieve berekeningen aan dat het doel gehaald zal worden (PBL 2009, in voorbereiding).

7

Deze splitsing is gemaakt op basis van een veronderstelde hoge dekking van het ETS in 2020. Er is van uitgegaan dat de totale
emissie van de energie-intensieve sectoren onder het ETS valt. In de huidige ETS-periode vallen verscheidene procesemissies niet
onder het ETS. Er is nog geen inventarisatie beschikbaar over de verwachte dekking voor de periode 2013-2020. De berekende
reductiepercentages in 2020 ten opzichte van 1990 en 2005 zijn gebaseerd op een gelijksoortige dekking voor 1990, 2005 en
2020. Voor 2005 wijkt dit dus af van de huidige geregistreerde emissies.

12

ECN-E--09-022

Tabel S.4 Overzicht emissies van broeikasgassen en beleidseffecten van Schoon en Zuinig in 2020
2020
2020
2020
[Mton CO2 eq]
Referentie scenario Bandbreedte geactuali- Reductie S&Z door
WLOGEHP conform
seerde referentie
bestaand beleid
beoordeling 2007
Sectoren
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Gebouwde omgeving
26
22
26
0,4
0,4
Industrie/energie
131
108
140
14
44
Verkeer
47
38
48
1,3
1,3
Landbouw
7
9
11
0,6
0,8
Overige broeikasgassen
35
23
36
4,7
4,7
Totaal binnenland
246
225
261
21
51
Exporteffect elektriciteit
-8
-18
Totaal binnenland (incl.
246
225
261
13
33
exporteffect)
Deelnemers emissiehandel, bin129
101
130
10
30
nenland (a)
Europese reductie door ETS van
21% t.o.v. 2005 toegekend aan
Nederlandse deelnemers (b)
Effect toekenning (a-b)
Doel Schoon en Zuinig: 30% t.o.v.
1990 (c)
Resterende opgave deelnemers
(b-c)
Niet-deelnemers emissiehandel,
117
107
124
2
3
binnenland
Doel Schoon en Zuinig: 30% t.o.v.
1990
Resterende opgave niet- deelnemers b.v. JI/CDM

ECN-E--09-022

2020
Reductie S&Z door
voorgenomen beleid

2020
Bandbreedte inclusief
S&Z

Laag

Hoog

Laag

Hoog

5,7
0
9
0,4
0,8
24
-3
21

7,3
16
12
1,4
1,2
41
-8
33

20
92
27
8
22
182

25
128
37
10
35
222

182

222

0

17

91

124

75

75

16
59

49
59

16

16

88

105

89

89

-2

16

17

21

13

S.6

Conclusies en kanttekeningen

Uit deze verkenning kunnen de volgende conclusies getrokken worden over te verwachten ontwikkelingen:
• Het beleid uit het Werkprogramma Schoon en Zuinig heeft substantiële effecten. De doelen voor energiebesparing en hernieuwbare energie worden echter ook met een intensivering van het huidige instrumentarium niet bereikt. De resterende beleidsopgave voor broeikasgassen ligt op 14-32 Mton.
• Van het al ingevoerde beleid van Schoon en Zuinig hebben vooral Europese emissiehandel en de stimulering van hernieuwbare elektriciteitsproductie belangrijke effecten.
• Het geactualiseerde scenario, inclusief het bestaande en voorgenomen beleid van Schoon en Zuinig en
het aanvullend beleid uit het akkoord van maart 2009 leiden tot binnenlandse emissies van 182-222
Mton. Vooral de ondergrens is lager dan in 2007 was berekend. Het effect van emissiehandel is vervolgens ook lager door de minder ambitieuze ETS-doelstelling van de EU. Per saldo is de resterende beleidsopgave groter geworden: 14-32 Mton ten opzichte van 8-24 Mton in de beoordeling van 2007.
• Met de vaststelling van het Europese energie- en klimaatpakket is EU-beleid minder onzeker geworden. Dat betekent dat het kader voor het nationale beleid duidelijker is. Emissiehandel, ecodesign normen en voertuignormen zijn aanmerkelijk concreter geworden en hebben substantieel effect. Het verwachte effect van het EU-beleid zit ongeveer in het midden van de bandbreedte tussen EU-laag en EUhoog van de beoordeling van 2007, tot iets daaronder. Uitstel of afzwakking van de CO2-normen voor
auto’s kan er echter toe leiden dat de doelstelling voor de sector verkeer niet gehaald wordt.
• Er blijven nog onzekerheden wat betreft de effecten van nationaal beleid.
− Het is onzeker wat het additionele effect is van de convenanten met de industrie en energiesector op
energiebesparing.
− Met het aanvullend beleidsakkoord van maart 2009 zijn de onzekerheden over de ontwikkeling van
hernieuwbare elektriciteit belangrijk verminderd. Het beleid voor financiering via de elektriciteitsprijs moet nog uitgewerkt worden.
− Er zijn belangrijke onzekerheden over twee onderdelen van het klimaatbeleid in de transportsector:
biobrandstoffen en kilometerbeprijzing. De haalbaarheid van 20% biobrandstoffen in 2020 in de
transportsector is twijfelachtig vanwege duurzaamheidscriteria. De invoering van de kilometerbeprijzing wordt mogelijk later gerealiseerd.
Deze verkenning geeft slechts de bandbreedte aan van wat er met de huidige beleidsinstrumenten bereikbaar is. De regering geeft in veel gevallen nog niet duidelijk aan met welke intensiteit deze instrumenten
tot 2020 worden ingezet. Het is dan ook niet mogelijk om op basis van dit rapport te concluderen dat
de bovengrenzen in deze verkenning worden bereikt met het huidige beleid. Daartoe moeten veel onderzochte instrumenten in de komende periode geïntensiveerd uitgewerkt worden. Verder moet de financiering voor de SDE om 35% hernieuwbare elektriciteit te bereiken geregeld worden, alsmede de verplichte verduurzaming van motorbrandstoffen tot 20%. Om de bovengrens van de bandbreedte voor energiebesparing te bereiken moeten ook de convenanten met de energie-intensieve sectoren specifieker en ambitieuzer worden ingevuld dan nu het geval is.

14

ECN-E--09-022

1.

Inleiding

In september 2007 is het werkprogramma Schoon en Zuinig ‘Nieuwe energie voor het klimaat’ uitgebracht. Dit werkprogramma is gericht op het realiseren van de ambities van de regering op het gebied van
energie en klimaat. De beoogde emissiereductie van broeikasgassen bedraagt 30% in 2020 ten opzichte
van 1990. Bovendien wordt ingezet op een verhoging van het energiebesparingstempo naar 2% en een
aandeel hernieuwbare energie van 20% in 2020. Tegelijk met het werkprogramma hebben PBL en ECN
een beoordeling gepubliceerd (Menkveld, 2007) met de te verwachten kwantitatieve resultaten.
Inmiddels zijn een groot aantal activiteiten uit het werkprogramma opgepakt en in uitvoering. Daarnaast
hebben er ook belangrijke Europese beleidontwikkelingen plaatsgevonden en zijn de internationale energiemarkten heftig in beweging. De Tweede Kamer heeft in november 2008 de minister gevraagd een
nieuw kwantitatief overzicht te presenteren van de te verwachten resultaten. De minister heeft toegezegd
om in april 2009 de stand van zaken te presenteren. Dit rapport geeft daar invulling aan. Ook het voor
Schoon en Zuinig relevante beleid uit het aanvullend beleidsakkoord van maart 2009 is verwerkt in deze
verkenning.
Tegelijk met deze verkenning wordt ook een systeem voor monitoring van Schoon en Zuinig aan de
Tweede Kamer gepresenteerd in een afzonderlijk rapport. Met dit systeem worden jaarlijks de actuele realisaties bijgehouden van de doelgrootheden, beleidsindicatoren en activiteiten uit het Werkprogramma
Schoon en Zuinig.
In november 2008 heeft PBL in samenwerking met ECN nog een korte rapportage uitgebracht (Elzenga,
2008). Daarin wordt op enkele beleidonderdelen al een tussenstand gegeven, maar nog geen volledig
beeld.
De indeling van dit rapport en de aanpak is grotendeels gelijk aan de rapportage uit 2007. Enkele belangrijke verschillen zijn vermeld in Hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 tot en met 7 behandelen de afzonderlijke sectoren. In de kaders staan de maatregelen en instrumenten uit het Werkprogramma aangegeven.

ECN-E--09-022

15

2.

Aanpak

Deze verkenning brengt het kwantitatieve effect van het beleid uit het werkprogramma en aanvullend beleidsakkoord in beeld. Een deel van dit beleid is concreet vastgesteld ofwel “geïnstrumenteerd”. Dit betreft
onder andere het Europese plafond in het emissiehandelssysteem (ETS) en de Nederlandse stimuleringsregeling duurzame energie (SDE). Het effect kan op basis van de beleidsspecificaties geraamd worden. Dit
beleid maakt onderdeel uit van het referentiescenario waarin ook andere verwachte maatschappelijke en
technische ontwikkelingen zijn opgenomen. Een belangrijk deel van het beleid is echter nog niet geïnstrumenteerd en het effect is dus afhankelijk van nadere veronderstellingen en specificatie. De verkenning
spitst zich toe op dit voorgenomen beleid. Met het oog op vergelijkbaarheid met de beoordeling uit 2007
zijn de effecten van het vastgestelde beleid uit het werkprogramma in dit rapport wel apart zichtbaar gemaakt.
Uitgangspunten bij het specificeren van het voorgenomen beleid zijn:
• Het is duidelijk welk beleidsinstrument wordt toegepast.
• De onderkant van de bandbreedte (laag) sluit zo veel mogelijk aan op een in beleidsdocumenten gespecificeerd ambitieniveau van het instrument, waarbij de benodigde financiering en regelgeving
wordt aangekondigd.
• De bovenkant van de bandbreedte (hoog) sluit aan op een realistische maar intensieve uitwerking, die
niet expliciet in beleidsdocumenten gespecificeerd hoeft te zijn.
De toegepaste methode in dit rapport wijkt in enkele opzichten af van de beoordelingsrapportage (Menkveld, 2007).
• Het referentiescenario is geactualiseerd. Belangrijke ontwikkelingen bij de elektriciteitsproductie en
vastgesteld beleid zijn nu onderdeel van het referentiescenario. Dit wordt nader toegelicht in Paragraaf
2.1.
• De onzekerheid in het referentiescenario is nu meegenomen in de analyse. Het referentiescenario
wordt gerapporteerd met een bandbreedte. Daarin wordt rekening gehouden met onzekerheid, onder
andere in economische groei en energieprijzen. Ook de onzekerheid over Europees beleid zit in deze
bandbreedte. Er zijn er nu geen specifieke varianten “EU-hoog” en “EU-laag” meer toegepast.
Op de onzekerheidsanalyse wordt in Paragraaf 2.2 nader ingegaan. In Paragraaf 2.3 wordt specifiek aandacht besteed aan de onzekerheid in de toekomstige economische groei, mede in het licht van de huidige
kredietcrisis.

2.1

Referentiescenario geactualiseerd

In de beoordeling van 2007 is als referentiescenario het WLO-scenario (CPB/MNP/RPB, 2006) Global
Economy gebruikt met een hogere olieprijs (WLO-GEHP). Inmiddels is een actualisatie van dit scenario
gemaakt (Daniëls, 2009). De aanpassingen ten opzichte van WLO-GEHP betreffen:
• aangepaste energieprijzen,
• hogere CO2-prijzen,
• nieuwe informatie over de centrale elektriciteitsproductie en warmtekrachtkoppeling (WKK) in de industrie,
• de vervanging van de MEP-regeling voor subsidie op hernieuwbare elektriciteit door de SDE-regeling,
• de groei van het WKK-vermogen in de glastuinbouw,
• de werkelijke ontwikkeling van onder andere bevolking en glastuinbouwareaal,

16

ECN-E--09-022

•

aangepaste factoren voor CO2-emissie en gemiddeld rendement van elektriciteitsproductie.

Energieprijzen
Sinds de uitgangspunten voor de referentieramingen werden vastgelegd in 2003 (Bollen, 2003,
ECN/MNP, 2005) zijn de prijzen van energiedragers voortdurend hoger geweest dan indertijd aangenomen. Daarom is spoedig daarna ook de hoge olieprijs variant WLO-GEHP gemaakt. Ook hebben de energieprijzen forse fluctuaties gekend. De huidige actualisatie omvat twee energieprijsvarianten. De UR-GE
variant (Update Raming GE) gaat uit van de energieprijzen uit de scenario’s van de Europese Commissie
(EC, 2007), de UR-GE(h) variant (update raming GE hoog) gaat uit van de hogere energieprijzen van de
IEA World Energy Outlook (WEO, 2008). De in dit rapport gehanteerde bandbreedte van prijzen is gebaseerd op de twee genoemde varianten. In de UR-GE variant is de olieprijs marginaal hoger, met ca $2/vat
over de hele periode, de aardgasprijs is gemiddeld 2ct/m3 lager, de kolenprijs 0,3 €/GJ hoger dan WLOGEHP.

[€ 2008/GJ]
14

12
WLO GEHP olie
10

WLO GEHP gas
WLO GEHP kolen

8
UR-GE(h) olie
UR-GE(h) gas

6

UR-GE(h) kolen
4

UR-GE olie
UR-GE gas

2

UR-GE kolen

0
2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

jaar

Figuur 2.1

Prijspaden Olie, gas en kolen in WLO GEHP, UR-GE en UR GE(h)

CO2-prijzen
Het geactualiseerde scenario gaat uit van een lange termijn CO2-prijs in het ETS van €35/ton CO2 in de
periode 2013 - 2020 met een onzekerheidsbandbreedte van €20-50. Dit is het gemiddelde van de in 2007
gehanteerde EU-varianten EU-hoog en EU-laag en komt ongeveer overeen met de analyses die de EC zelf
heeft gemaakt (EC, 2008). De oude referentie WLO-GEHP ging uit van €13/ton. Het directe effect van de
hogere energie- en CO2-prijzen op het finale en primaire energiegebruik is beperkt. Wel hebben de hogere
prijzen een belangrijke invloed op de omvang en de samenstelling van het elektriciteitsproductiepark en de
kosten en ontwikkeling van hernieuwbare energie.

Centrale elektriciteitsproductie
Een belangrijke verandering sinds de referentieramingen is de golf van nieuwbouwplannen voor elektriciteitscentrales. De oorspronkelijke WLO-GEHP raming ging uit van 4000 MW aan nieuw kolenvermogen,

ECN-E--09-022

17

maar sinds 2005 is meer dan 17.000 MW aan nieuwbouwplannen aangemeld bij TenneT. Niet al deze
plannen zijn even zeker. De huidige actualisatie gaat daarom uit van circa 4500 MW aan extra nieuw centraal vermogen aan gascentrales, en circa 500 MW aan extra nieuw kolenvermogen t.o.v. WLO-GEHP
(Daniëls 2009; Seebregts 2008). De groei van het centrale vermogen heeft belangrijke consequenties. In
combinatie met de hogere CO2 prijs wordt Nederland een netto exporteur van elektriciteit. Door deze groei
van het centrale vermogen en de netto export liggen de fysieke Nederlandse CO2-emissies in 2020 duidelijk hoger. Omdat deze emissies onder het ETS vallen zal de toename gecompenseerd worden met extra
inkoop van rechten. Voor de Nederlandse emissiedoelstelling heeft dit dus geen consequenties.

Elektriciteitsprijzen
Het totaal aan veranderingen in brandstofprijzen, beduidend hogere CO2-prijzen en veel meer nieuwbouw
dan in de oude referentie WLO-GEHP, zorgt ervoor dat de elektriciteitsprijzen gemiddeld lager uit komen
in UR-GE. Onderstaande tabel geeft het verschil aan.
Tabel 2.1 Indicatie van prijsverschillen (€2008 ct/kWh) elektriciteit groothandelsmarkt ontstaan door
gewijzigde factoren in UR-GE ten opzichte van WLO-GEHP
Gemiddelde prijzen [€ct/kWh]
peak
off-peak
Raming/Scenario
2008-2015
2016-2025
2008-2015
2016-2025
7,0
7,4
5,5
5,7
UR-GE
7,9
8,0
5,2
4,6
WLO-GEHP
Factor
Effecten
CO2-prijs
0,90
0,77
0,86
1,36
Extra gas nieuwbouw
-0,57
-0,67
-0,26
-0,09
Aardgas/kolenprijzen
-0,51
-0,60
-0,46
-0,35
Glastuinbouw-WKK en andere
Nihil
factoren
Bron: Seebregts, 2009.

De totale netto verschillen worden goed verklaard uit de drie belangrijkste factoren, uitgezonderd de piekprijzen in de periode 2008-2015. In die periode werken de factoren dusdanig dynamisch en versterkend op
elkaar in (vooral de nieuwbouw van gasvermogen en de lagere aardgasprijzen), dat de losse effecten niet
in de buurt komen van het netto-effect.
Uit deze indicatieve resultaten kan in ieder geval robuust het volgende worden geconcludeerd:
• De hogere CO2-prijs is de belangrijkste factor die een prijsopdrijvend karakter heeft. Echter, deze stijging wordt wat piekprijzen betreft meer dan volledig gecompenseerd door het gezamenlijke effect van
de andere drie factoren. In de off-peak zijn de UR-GE-prijzen wel hoger (meer door kolencentrales
bepaald en hogere kolen- en CO2-prijzen dan in WLO-GEHP).
• Van de prijsverlagende factoren is vooral de extra nieuwbouw aan aardgasgestookte centrales de belangrijkste. Dit is vooral te zien aan de piekprijzen. Dit effect wordt versterkt door de lagere aardgasprijzen, die vooral in de piek prijsbepalend zijn voor de marktprijzen.
• De hogere CO2- en kolenprijzen zijn de belangrijkste factoren waarom de off-peak prijzen hoger zijn
dan in WLO-GEHP. In WLO-GEHP was de CO2 prijs na 2020 zelfs nul, wat het verschil des te groter
maakt. De off-peak prijzen worden veel meer door kolen gestookt vermogen bepaald dan door aardgasgestookt vermogen.

Industriële warmtekrachtkoppeling
Warmtekrachtkoppeling is relatief gevoelig voor marktprijzen van elektriciteit en de prijsverhouding tussen aardgas en kolen. De minder hoge toename van de elektriciteitsprijzen in combinatie met hogere in-

18

ECN-E--09-022

vesteringskosten en een ongunstiger verhouding tussen gas- en kolenprijzen in de actualisatie leidt tot
minder groei van industriële WKK dan in de oude raming. Dit heeft een iets lagere emissie van CO2 in de
industrie tot gevolg omdat de industrie minder elektriciteit produceert. Omdat deze emissie vrijwel volledig onder het ETS valt heeft dit geen consequenties voor het Nederlandse doelbereik.

WKK in de glastuinbouw
In de glastuinbouw vindt juist een sterke groei van WKK plaats (van der Velden e.a., 2008, Smit e.a.,
2008). WKK-gasmotoren produceren naast warmte en elektriciteit vaak ook CO2 voor bemesting. De toepassing van warmtebuffers stelt tuinders in staat om elektriciteit te produceren wanneer de prijzen hoog
zijn, ook als er op die momenten geen warmte nodig is. Belichting van eigen gewassen kan plaatsvinden in
de daluren. Hiermee zijn glastuinders goed toegerust om winstgevend te opereren op de elektriciteitsmarkt. Schaalvergroting in de glastuinbouw maakt de toepassing van grotere en relatief goedkope gasmotoren mogelijk. De toegenomen productie van elektriciteit door de glastuinbouw leidt tot hogere CO2emissie. Omdat de glastuinbouw grotendeels buiten het ETS valt, betekent dit ook een toename van de
emissies voor de Nederlandse emissiedoelstelling. Bij gebruik van gasmotoren komt vanwege onvolledige
verbranding ook methaan vrij. De emissiefactor en daarmee de emissie is hoger dan geraamd in het WLOGEHP scenario.

Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE)
Een belangrijke beleidsverandering in de actualisatie is de vervanging van de MEP-regeling door de SDEregeling. Beide instrumenten vergoeden de onrendabele top van schonere energieproductie, tot nu toe
vooral hernieuwbare elektriciteit. De SDE verschilt van de MEP vooral door de gelimiteerde budgetten
(geen open einderegeling), en doordat de vergoeding voor bestaande projecten jaarlijks aangepast wordt
aan de werkelijke energieprijzen. Uitgangspunt is een vast basisbedrag per kilowattuur hernieuwbare elektriciteit. De vergoeding is het verschil tussen dit basisbedrag en de marktprijzen. Een hogere elektriciteitsprijs betekent dus een lagere vergoeding, en vice versa. Dit betekent dat de hoeveelheid hernieuwbare
elektriciteit die bij een bepaald budget gerealiseerd kan worden groter is bij hoge elektriciteitsprijzen dan
bij lage elektriciteitsprijzen. Een ander belangrijk verschil tussen de MEP en de SDE is dat meestook van
biomassa in de SDE momenteel niet meer wordt gesubsidieerd. Dit betekent dat de middelen zullen worden ingezet voor technieken die duurder zijn dan meestook. De combinatie van gelimiteerde budgetten en
aanpassing aan de marktprijzen heeft belangrijke gevolgen. De hoeveelheid hernieuwbare elektriciteit die
met het beleid gerealiseerd kan worden wordt groter bij hogere elektriciteitsprijzen. Verder is ondersteuning van het relatief goedkope meestoken van biomassa in de SDE vervallen. Bij wat lagere elektriciteitsprijzen en stimulering van relatief dure technieken levert het gelimiteerde budget minder hernieuwbare
elektriciteit op. Om deze redenen valt in de geactualiseerde referentie de totale hoeveelheid hernieuwbare
energie in 2020 lager uit dan bij de oude referentie.

Groeifactoren
In de actualisatie zijn enkele groeifactoren aangepast aan de tot nu toe bekende realisaties (2007). Dit betreft onder andere de bevolkingsgroei en daarmee samenhangend energiegebruik in de sector gebouwde
omgeving, en het areaal glastuinbouw. Voor de toekomstige groei komt de bovengrens overeen met de
groeivoeten uit het WLO-GEHP-scenario en de ondergrens met de groei uit het WLO-RC-scenario.

Emissiefactoren
In de geactualiseerde referentieraming zijn de CO2-emissiefactor voor vermeden elektriciteitsproductie en
de factor voor vermeden primair energieverbruik opnieuw en specifiek vastgesteld. Om het effect van besparing op elektriciteit of hernieuwbare elektriciteitsproductie te bepalen wordt een gemiddeld omzettingsrendement van elektriciteitsproductie in 2020 van 46,6% gebruikt. De gemiddelde CO2-reductie voor vermeden stroomproductie bedraagt 0,562 kg CO2/kWh. In specifieke gevallen zoals bijstook van biomassa
in kolencentrales wordt hier van afgeweken.

ECN-E--09-022

19

2.2

Onzekerheden

Onzekerheden ten aanzien van de emissies in de actualisatie van de referentieraming
In de actualisatie van de referentieraming zijn de onzekere factoren die van invloed zijn op de CO2-emissie
en overige broeikasgassen in kaart gebracht voor het jaar 20208. Het doel van de onzekerheidsanalyse is
een indicatie te geven van waarschijnlijke bandbreedtes voor de nationale emissies van broeikasgassen.
Als uitgangspunt is het UR-GE-scenario gekozen. De ECN- en PBL-sectordeskundigen hebben op basis
van een combinatie van extra gevoeligheidsanalyses en eigen inzicht per sector en emissie onzekerheidsmarges bepaald. Deze worden gepresenteerd in de sectorhoofdstukken van de actualisatie van de referentieraming. Voor alle onderdelen is in de onzekerheidsanalyse uitgegaan van dezelfde boven- en ondergrens in energieprijzen, CO2-prijzen en economische groei (zie Tabel 2.2).
Tabel 2.2 Kerngegevens en gemeenschappelijke uitgangspunten bij de onzekerheidsanalyse
Oude referentie
Geactualiseerde referentie
WLO-GEHP EU laag
EU hoog
UR-GE
Bandbreedte UR-GE
laag
hoog
Economische groei %/jaar
2,9%
2,9%
2,9%
2,9%
1,0%
2,9%
Gasprijs 2020 euro2008/m3
0,22
0,22
0,22
0,20
0,20
0,25
Olieprijs 2020 euro2008/vat
49
49
49
52
52
72
CO2-prijs 2013-2020 eu13
20
50
35
20
50
ro2008/ton
De individuele onzekerheden worden gecombineerd op sector- en nationaal niveau. Binnen de gemaakte
veronderstellingen over de onzekerheidsmarges per sector en emissie is voor de combinaties een 90% betrouwbaarheidsinterval bepaald. Deze resulterende bandbreedte kan als zeer waarschijnlijk worden beschouwd. De IPCC en ook MNP (Petersen et al., 2003) hanteren een dergelijk verbaal begrip om aan te
duiden dat onder de gemaakte veronderstellingen de uitkomst met een kans van 90% in de geschetste
bandbreedte zal liggen.

Onzekerheden ten aanzien van de emissie-effecten van het voorgenomen beleid
Beleid kan als relevante bron van onzekerheid worden aangemerkt, en daardoor mede de bandbreedte bepalen. De onzekerheid in het effect van het vastgestelde beleid is al verwerkt in de bandbreedte van het
referentiescenario. De onzekerheid van het voorgenomen beleid wordt in de sectorhoofdstukken van dit
rapport per instrumentpakket apart aangegeven. De in dit rapport opgenomen beschrijving van de beleidsinstrumenten is daarbij uitgangspunt voor het bepalen van de beleidonzekerheid. Andere uitwerkingen van
het instrument zouden leiden tot andere bandbreedten. De beleidsonzekerheid van deze pakketten wordt
vervolgens gecombineerd met de onzekerheden van de referentie, om aldus de totale bandbreedte van de
broeikasgasemissies in 2020 vast te stellen.

Onzekerheden ten aanzien van energiebesparing en hernieuwbare energie
In de tabellen van de sectorhoofdstukken zijn naast een beleidbandbreedte voor broeikasgassen ook beleidbandbreedten voor hernieuwbare energie en energiebesparing opgenomen. In het referentiescenario is
echter geen onzekerheidsanalyse voorhanden voor deze doelgrootheden. De gepresenteerde bandbreedten
voor hernieuwbare energie en energiebesparing zijn daardoor smaller dan wanneer wél rekening was gehouden met onzekerheden in het referentiescenario.

8

Daarbij is een soortgelijke aanpak gevolgd als in de oude referentieraming voor het jaar 2010. Zie (Van Dril en Elzenga, 2005)
of – in meer detail - (Gijsen en Seebregts, 2005).

20

ECN-E--09-022

2.3

Economische ontwikkeling

In de beoordeling uit 2007 is uitgegaan van een scenario met hoge groei. In WLO-GEHP groeit het BBP
met 2,9% per jaar. Er is toen slechts globaal geschat wat de invloed van een lagere economische groei zou
zijn op de emissies in het referentiescenario. In de geactualiseerde referentieraming is dat — als onderdeel
van de onzekerheidsanalyse — integraal gedaan. Voor de ondergrens is een relatief lage gemiddelde BBPgroei verondersteld van 1% per jaar over de periode 2008-2020 conform het WLO-RC-scenario9. Dit komt
tot uitdrukking in de totale bandbreedte van de broeikasgasemissies voor 2020.
De actualisatie houdt echter niet expliciet rekening met de kredietcrisis die vanaf 2008 een sterk effect op
de financiële markten heeft en in 2009 ook op de reële economie. Wel is voor de ondergrens een relatief
lage structurele groei verondersteld van 1% per jaar over 2008-2020. De verwachting is dat de gemiddelde
economische groei over deze periode, uitgaande van een recessie van enkele jaren met herstel in de periode daarna, niet onder dit niveau zal uitkomen. Het is nog niet mogelijk de effecten van de economische
ontwikkelingen op korte termijn volledig in beeld te brengen. Stagnatie in de kredietverlening voor elektriciteitsopwekking, verminderde export, tijdelijke stopzetting van industriële installaties, maar ook het op
peil blijven van particuliere consumptie en veranderingen bij de personenautoproductie scheppen een gemengd beeld. Voor het zichtjaar 2011 kunnen dan ook geen goede ramingen en onzekerheidsanalyses
worden gemaakt. De in dit rapport aangegeven resultaten voor 2011 zijn daarom extra onzeker.

9

Regional Communities.

ECN-E--09-022

21

3.

Industrie en energiesector

3.1

Werkprogramma

In het Werkprogramma staan de volgende acties en beleidinstrumenten voor de industrie en energiesector:
Industrie
• Voor de grootschalige, energie-intensieve industrie is het systeem van emissiehandel leidend.
• De industriesectoren doen mee aan het duurzaamheidsakkoord met de overheid en zeggen een verbetering
toe van de energie-efficiëntie van 20% in 2020 t.o.v. 2005 en daar bovenop de ambitie van 10% besparing
op fossiele brandstoffen in de keten. Voor een aantal industriesectoren zal die verbetering veel hoger kunnen uitkomen. In de sectorafspraak industrie wordt het duurzaamheidsakkoord voor deze doelgroep verder
vormgegeven.
• Voor alle industriële sectoren wordt een technologiepad uitgestippeld. Per industriesector zal nader worden geanalyseerd wat mogelijk is qua besparing, CO2-reductie en duurzame technologieën. Tevens zullen
scenario’s worden ontwikkeld die een goed lange termijnbeeld geven. Hierbij wordt zowel gekeken naar
kansen ‘binnen de poort’ als in de keten. Hierbij wordt nauw aangesloten bij de aanpak van de Energietransitie.
• Stimulering door kennisoverdracht (bijvoorbeeld elektromotorenprogramma) en voorbeeldprojecten gericht op de totale industrie via de convenanten en een kennisloket voor niet-convenantsdeelnemers.
• Stimulering energiebesparing in de keten (buiten de poort). Er wordt een forse extra inspanning gedaan
om met de convenantsdeelnemers MJA / Benchmarking tot concrete ketenprojecten te komen.
• Verkenning om vergelijkbare inspanningen af te dwingen voor (niet ETS-)bedrijven die niet deelnemen
aan de convenanten of deelnemers die zich niet aan de afspraken houden.
• Op de langere termijn zijn belangrijke veranderingen noodzakelijk met behulp van een ketenbenadering
zoals in de papierindustrie. Koplopers worden uitgedaagd en gestimuleerd om een voorbeeldrol te spelen.
De overheid zal deze activiteiten ondersteunen. Er komen extra stimulansen voor 10 koploperbranches,
gericht op 50% energiebesparing in 2030.
• Inzet op EU-normering en participatie in EU-energiebesparingsprojecten.
• Groene grondstoffen: waar mogelijk zullen ook voor industriële toepassingen groene, duurzame grondstoffen worden ingezet ter vervanging van fossiele brandstoffen. Reststromen en bijproducten uit de voedselindustrie maar ook mest en hout kunnen als biomassa worden ingezet voor energetische toepassingen.
In 2020 kan dit 200 PJ opleveren.

Energiesector
• Het kabinet maakt afspraken met exploitanten van nieuwe kolencentrales voor een inspanningsverplichting
voor de nu voorziene nieuwe kolencentrales als aanvulling op het ETS. Vanaf 2015 dient zeer substantieel
CO2 gereduceerd te zijn in het centralebestand van de betreffende exploitant van kolencentrales. Deze afspraken moeten het kabinet de zekerheid geven dat de noodzakelijke reducties worden gehaald. De investeerders moeten aantonen hoe zij die reducties substantieel realiseren.
SDE (nieuwe MEP)
• Het leren en naar beneden brengen van de kostencurve staat centraal.
• Voor een aantal kleinschalige duurzame energieopties (warmtepompen, zonne-energie) worden financiële
stimuleringsmaatregelen verkend, waaronder fiscale maatregelen.
WKK
• Ondersteuning nieuwe WKK installaties.
• In de gebouwde omgeving wordt onderzocht hoe de potentie van micro-WKK kan worden benut.

22

ECN-E--09-022

Warmte
• Heldere afwegingscriteria zodat bij nieuwbouw en renovatie het de norm wordt om altijd te onderzoeken
of warmtetoepassing mogelijk is.
• Voor collectieve opties vereist dit een warmtewet die hiervoor stimulansen biedt. Voor innovatieve, kleinschalige opties vereist dit onder andere een op maat gesneden fiscaal instrumentarium.
• Ter ondersteuning wordt bekeken of er in het bouwbesluit een verplichting kan worden opgenomen voor
onderzoek naar het beste alternatief voor warmtevoorziening vanuit een financieel en milieu-oogpunt.
• De mogelijkheid van een stimuleringsprogramma wordt verkend.
• Met de energiesector en andere stakeholders wordt gewerkt aan de inrichting van een Kenniscentrum
Warmte, ondergebracht bij SenterNovem.
Windenergie
• Op land: zal 2000 MW extra nodig zijn en een plan van aanpak om dit ruimtelijk goed in te passen.
• Op zee: zal 450 MW extra nodig zijn en het oplossen van problemen rondom locatiekeuze op de Noordzee.
Biomassa
• Biomassa: zal 500 MW extra nodig zijn. Het kabinet zet in op samenwerking met andere EU-lidstaten (de
koplopers) en het toepassen van duurzaamheidscriteria in de EU. De Europese Commissie werkt aan een
richtlijn hernieuwbare energie (waarvan zowel hernieuwbare elektriciteitsproductie als biobrandstoffen
deel uitmaken). Het kabinet maakt zich er sterk voor dat de duurzaamheid van biomassa een onderdeel
van de nieuwe richtlijn wordt. De overheid voert een internationale dialoog over de duurzaamheidscriteria
met de producerende landen en ondersteunt private initiatieven10.
• Met het Akkoord van Schokland vraagt het kabinet de Nederlandse samenleving om te helpen de achterstanden te verminderen bij het behalen van de Millennium Ontwikkelingsdoelen in 2015, waaronder een
duurzaam leefmilieu voor meer mensen.
• Afspraken over certificering en toepassing van de in Nederland opgestelde duurzaamheidscriteria. Het kabinet zal zich internationaal inzetten voor een certificeringsysteem.
Energie-infrastructuur
• De vergunningverlening in relatie tot netverzwaring, balanshandhaving en marktkoppeling zal worden gestroomlijnd.
• Voor netverzwaring neemt de overheid samen met TenneT en projectontwikkelaars de regie.
• Streven naar vergaande internationale koppeling van elektriciteitsmarkten evenals internationale oplossingen voor het netwerk.
• De overheid verricht in overleg met marktpartijen en Energietransitie een studie naar de mogelijkheden
van grootschalige energieopslag.
Schoon Fossiel
• In de komende jaren een besluit over grote demo’s. Samen met de sector en de regio’s Eemshaven en
Rijnmond worden daarvoor plannen voor grote demo’s voorbereid in het kader van het EU-programma.
• Nederland zal met de Europese Commissie bezien of ten behoeve van de grote demo’s een garantieregeling voor CCS mogelijk is, waaraan vanuit Europa financieel wordt bijgedragen.
• Andere randvoorwaarden (wet- en regelgeving, etc.) worden aangepast teneinde obstakels voor CCS op te
ruimen.
• Samen met de sector wordt een task force opgericht die de grote demo’s gaat voorbereiden met inbegrip
van het transport en de opslag.
• Inzet op CCS in het ETS en een verplichting in EU-verband zodra CCS stand der techniek is.

10

Bijvoorbeeld Round table on sustainable palm-oil (RSPO).

ECN-E--09-022

23

3.2

Nieuw beleid sinds 2007

Ten opzichte van de beleidsuitgangspunten die gehanteerd zijn in de beoordeling van het werkprogramma
Schoon en Zuinig uit 2007 bestaan er de volgende verschillen:
• Inmiddels is het Europese energie- en klimaatpakket vastgesteld. De uitgangspunten voor het CO2emissiehandelssysteem, zoals de verwachte CO2-prijs, zijn daardoor beter te schatten (voor ETS zie
paragraaf 3.4).
• De MEP-regeling voor hernieuwbare energie is vervangen door de SDE-regeling. De SDE- en MEPvrijval-budgetten zijn wat lager dan aangenomen bij de beoordeling Schoon en Zuinig. Voor bij- en
meestook is de regeling niet ingevuld (i.t.t. de aanname in de beoordeling), maar hierover is nog niet
definitief besloten. Mogelijk alternatief is een verplichting tot meestook. Vanaf 2009 wordt via de
SDE ook waterkracht en warmtebenutting bij bio-energiecentrales ondersteund.
• Voor de voormalige MJA-2 bedrijven is er een nieuw MJA-3 convenant. Voor de industrie onder het
Convenant Benchmarking lopen de onderhandelingen nog.
• Bij de beoordeling van 2007 werd uitgegaan van een nieuwe SDE-regeling voor WKK.
• De Ecodesignrichtlijn stelt ook normen voor apparaten die in de industrie een belangrijke rol spelen.
• Er is €180 miljoen aan Europees geld beschikbaar voor CCS in Nederland.

3.3

Wijzigingen in het achtergrondscenario

Voor de beoordeling uit 2007 is als referentie het WLO-GEHP scenario gebruikt. In de voorliggende Verkenning is gebruik gemaakt van de geactualiseerde referentieraming (Daniëls, 2009). De belangrijkste
aanpassingen ten opzichte van de vorige referentie zijn:
• De in paragraaf 2.1 genoemde energieprijsaanpassingen.
• De hierboven genoemde vervanging van de MEP-regeling voor hernieuwbare energie door de SDEregeling.
• De prijs van CO2 ligt in de periode 2013-2020 op 35 €/ton, verondersteld was in 2020 13 €/ton.
• Voor de bronnen die buiten het emissiehandelssysteem blijven wordt niet meer aangenomen dat de
energiebelasting gelijkwaardig wordt gehouden aan de CO2-prijs. Voor de industrie is dit effect klein.
• Tot 2015 komt er 4500 MW extra aan nieuwe gascentrales, een aantal oude elektriciteitscentrales sluit.
Dit leidt, samen met de extra glastuinbouw-WKK, tot meer netto elektriciteitsexport.
• De investeringskosten van industriële WKK liggen voor de korte termijn hoger. Samen met de ontwikkelingen op de elektriciteitsmarkt leidt dit tot een lagere groei van industriële WKK, ondanks de
hogere CO2-prijzen.
De beoordeling Schoon en Zuinig uit 2007 signaleerde al een deel van deze wijzigingen. Sommige veranderingen hebben geen invloed op de referentie, maar mogelijk wel op de effecten van extra beleid. Zo
wordt de kostprijs van CCS nu hoger geschat.

3.4

ETS en de energiebelasting

De nieuwe richtlijn voor het Europese emissiehandelssysteem (ETS) geldend voor de periode 2013-2020,
streeft naar het maximaal veilen van de CO2-emissierechten. Voor elektriciteitsbedrijven geldt dat zij vanaf 2013 alle benodigde emissierechten moeten aankopen. De sectoren met een mondiale afzetmarkt krijgen gratis rechten op basis van Europese normen (benchmarks). De overige sectoren krijgen een geleidelijk afnemend deel van de rechten gratis. Een andere belangrijke wijziging is dat er in plaats van de huidige nationale plafonds alleen nog een Europees plafond is vastgesteld. Nederland kan de emissies van Nederlandse ETS-bedrijven dus niet meer zinvol toetsen aan de nationale emissiedoelstellingen. Het kabinet
heeft er inmiddels voor gekozen om de Europese reductiedoelstelling voor de ETS-sector van 21% reduc-

24

ECN-E--09-022

tie ten opzichte van 2005 als resultaat voor de Nederlandse ETS-sector in te boeken (VROM, 2008). Ten
opzichte van 1990 is dit een reductie van 11%. In absolute zin betekent dit dat de resterende afstand tot de
kabinetsdoelstelling voor de ETS-sector (een reductie van 30%, ofwel een restemissie van 59 Mton) nog
ongeveer 16 Mton bedraagt.
In de Referentieramingen energie en emissies 2005-2020 (van Dril en Elzenga, 2005) was de energiebelasting buiten het ETS minimaal gelijk aan de CO2-prijs plus energiebelasting binnen het ETS. Dit voornemen uit het Energierapport 2005 is niet in concreet beleid omgezet.

3.5

Convenanten

Voor de ETS-bedrijven geldt sinds 1999 het Convenant Benchmarking, dat tot doel heeft zo veel mogelijk
Nederlandse procesinstallaties tot de wereldtop in energie-efficiëntie te laten behoren. Om een vervolg te
geven aan het Convenant Benchmarking wordt momenteel onderhandeld om te komen tot het Sectorakkoord Energie-efficiëntie ETS-ondernemingen (SEE)11. Met de energiesector is tevens het Sectorakkoord
Energie 2008-2020 afgesloten.
De overheid en industriële branches hebben in de Meerjarenafspraak energie-efficiency 2001-2012
(MJA2) afspraken gemaakt over verbetering van de energie-efficiëntie voor de kleinere bedrijven. De
MJA2 is op 1 juli 2008 overgegaan in de Meerjarenafspraak energie-efficiëntie 2001-2020 (MJA3). De
doelstelling van deze meerjarenafspraak is een verbetering van de energie-efficiëntie met 30% in de periode 2005-2020. Daarbij wordt gestreefd naar een verbetering met 20% binnen de inrichtingen en 10% daarbuiten. Dat laatste betreft onder andere energiebesparing in productketens, waarbij ook opwekking van
hernieuwbare energie wordt meegeteld als besparing. Aankoop van hernieuwbare energie telt vooralsnog
ook mee, maar dit zal worden aangepast. De ondernemingen verplichten zich energie-efficiëntieplannen
op te stellen, deze uit te voeren en daarover te rapporteren. Ieder bedrijf heeft een rechtevenredig omgeslagen inspanningsverplichting om de doelstelling te halen, maar mogelijk voelen niet alle deelnemende
bedrijven zich gecommitteerd aan de op sectorniveau afgesproken doelstellingen.
De sectoren die deelnemen aan MJA3 en SEE starten een voorstudie naar een routekaart die is gericht op
een ambitie van 50% efficiencyverbetering in 2030. Hiermee is door de MJA3-sectoren begonnen. Op basis van de voorstudies zal worden besloten voor welke sectoren de routekaart wordt uitgewerkt.
Convenanten die niet ondersteund worden door aanvullende beleidsinstrumenten zullen bedrijven maar
beperkt aanzetten tot het nemen van maatregelen die niet voldoen aan hun rendementseisen. Bedrijven geven zelf aan dat de rendementseisen die zij stellen voor investeringen in de praktijk erg hoog zijn en dat
ook de convenantenaanpak vaak niet bereikt dat het potentieel gerealiseerd wordt.
Momenteel zijn er nog geen concrete plannen om de convenantenaanpak te vervangen door meer dwingende beleidsinstrumenten (zoals normen of heffingen) als delen van de industrie niet voldoen aan de gemaakte afspraken. Daar is in deze Verkenning dan ook geen rekening mee gehouden. De Wet Milieubeheer is een stok achter de deur, maar gemeenten en provincies maakten daar tot nu toe weinig gebruik
van12. De Minister kan bedrijven uit de MJA2 zetten en besluiten de energiebelasting te verhogen. Bij ETS
bedrijven heeft het lokale bevoegde gezag13 geen controlerende rol, en de invloed die de rijksoverheid
heeft op de strategische keuzes van deze bedrijven is beperkt.
11

In het Duurzaamheidsakkoord is afgesproken dat het sectorakkoord uiterlijk 1 april 2008 concreet zou zijn ingevuld.
In de MJA3 wordt het Bevoegd Gezag actief betrokken bij het opstellen van de energiebesparingsplannen van bedrijven en in
de Klimaatakkoorden met gemeenten en provincies is aangekondigd dat de naleving van energievoorschriften beter gehandhaafd zal worden.
13
De provincie of gemeente die aan het bedrijf de milieuvergunning heeft verleend.
12

ECN-E--09-022

25

Convenanten dragen bij aan bewustwording, grotere betrokkenheid van partijen en informatieuitwisseling,
waardoor zo goed mogelijk gebruikt wordt gemaakt van kennis van andere bedrijven. Ook kunnen convenanten helpen om barrières te overwinnen en potentieel helpen te realiseren. De convenanten zorgen er
ook voor (ondersteund door het innovatiebeleid) dat bedrijven onderzoek doen naar de mogelijkheden
voor energiebesparing. De Nederlandse aanpak van convenanten wordt internationaal vaak als voorbeeld
gesteld vanwege de hoge mate van interactie tussen de overheid en de industrie, de monitoring en concrete
doelstellingen (WEC, 2004, IEA, 1997).
Het is moeilijk om de effecten van convenanten te scheiden van het andere vigerende beleid (i.c. ETS,
ecodesign en innovatiebeleid) en autonome ontwikkelingen. Aan de genoemde convenanten, in combinatie
met het ETS en innovatiebeleid, wordt in totaal een effect toegekend van 30 tot 75 PJ besparing in 2020.
Een groot gedeelte van dit effect (32 tot 50 PJ) is al verwerkt in de geactualiseerde referentieraming, aangezien daar al rekening werd gehouden met het ETS en een voortzetting van het convenantenbeleid.
Toepassing van hernieuwbare energie in de industrie wordt geacht te worden ondersteund door SDE. Het
effect maakt deel uit van de gegevens in paragraaf 3.9.

3.6

Warmtekrachtkoppeling (WKK)

In de derde handelsperiode van het ETS (2013-2020) zal voor hoogrenderende WKK een allocatiemethode
worden gebruikt op basis van een ‘benchmark warmte’, waarbij gratis rechten worden uitgekeerd voor
warmteproductie. Er komt daarmee een einde aan de gratis allocatie voor elektriciteitsproductie, maar het
ETS blijft gunstig voor WKK. Voor WKK-installaties in niet-ETS-sectoren is de situatie nog gunstiger,
omdat zij, anders dan elektriciteitsproducenten binnen het ETS, helemaal geen emissierechten hoeven te
kopen.
In 2009 vertoonden de STEG-installaties een onrendabele top14 (Hers e.a., 2009), onder andere vanwege
sterk gestegen prijzen voor STEG-installaties. In het achtergrondscenario bestaat er weinig groei van
grootschalige WKK, hoewel is aangenomen dat de investeringskosten weer gaan dalen.
In 2008 is de subsidieregeling Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie (MEP) voor bestaande WKK
beëindigd. Omdat de marktomstandigheden voor WKK door de overheid als voldoende goed worden beschouwd is in 2008 geen subsidieregeling voor nieuwe WKK-installaties opgezet binnen de Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE). Ook voor 2009 is besloten geen regeling te openen. De Energie-investeringsaftrek (EIA) blijft van toepassing voor WKK. Omdat er geen SDE-subsidie wordt verleend, wordt voor WKK-stimulering in het kader van Schoon en Zuinig alleen het effect van het ETS ingeboekt. Dit is al opgenomen in het geactualiseerde referentiescenario. Voor de WKK in de sectoren exclusief de land- en tuinbouw bedraagt het beleidseffect 0 tot 9 PJ besparing15. Het hoge effect is gebaseerd
op een CO2-prijs van €50/ton. Een hoge CO2-prijs is positief voor WKK, omdat dit leidt tot een hogere
elektriciteitsprijs.

14

Het resultaat voor de onrendabele top voor de periode 2009-2020 in (Hers e.a., 2009) is gebaseerd op het UR-GE energieprijsvariant van de actualisatie van de referentieraming.
15
In het Werkprogramma Schoon en Zuinig is (na correctie in een Brief van de Minister van VROM van 19 oktober 2007) een
doelstelling opgenomen van 50 PJ extra besparing door WKK in 2020. De toepassing van WKK wordt maar voor een
deel bepaald door overheidsbeleid. In de tabellen 3.6 en 6.1 van deze Verkenning wordt slechts het effect van het Schoon en
Zuinig beleid gegeven. Aan de besparingsdoelstelling draagt echter ook de autonome groei van WKK bij. In de glastuinbouw
was de autonome groei van het WKK-vermogen de laatste jaren hoog.

26

ECN-E--09-022

3.7

Overig beleid

In het werkprogramma Warmte op Stoom is aangekondigd dat er in samenwerking met de provincies
warmtekaarten worden ontwikkeld om restwarmtebenutting te bevorderen. Daarvoor worden ook pilotprojecten uitgevoerd. De Ecodesign richtlijnen zijn van invloed op het energiegebruik in de industrie. Voor
efficiëntere elektromotoren in de industrie is het effect 3 tot 8 PJ besparing (zie bijlage A, Tabel A1). Het
effect van het overige beleid is relatief beperkt en is opgenomen in het effect van convenanten.

3.8

Innovatiebeleid

Schoon en Zuinig zet sterk in op extra innovatie. In de terminologie van het werkprogramma: niet alleen
meters maken, maar ook meters voorbereiden en verdergaande innovaties stimuleren (zie tekstbox).
Hoewel het innovatiebeleid vooral in de periode na 2020 vruchten zal afwerpen, kan toch ook in 2020 al
een additioneel effect worden verwacht ten opzichte van de geactualiseerde referentieraming. Een probleem is echter dat het effect van het Nederlandse innovatiebeleid moeilijk is te isoleren. Dat komt omdat
innovatiebeleid op zichzelf niet leidt tot grote besparingen en/of emissiereducties, maar er vooral voor
zorgt dat het andere beleid succesvoller kan zijn. Innovatiebeleid kan er immers voor zorgen dat er op
termijn nieuwe technologieën met een voldoende gunstige kosteneffectiviteit beschikbaar komen. In de
overzichtstabel is daarom het effect van het innovatiebeleid grotendeels ‘verstopt’ in dat van de andere genoemde beleidspakketten, zoals de SDE-regeling.
Innovatiebeleid volgens het werkprogramma Schoon en Zuinig
In de periode 2007-2011 stelt het kabinet 262 mln extra beschikbaar voor innovatie. Deze impuls heeft vooral
betrekking op de demonstratie en de versnellingsfase van de innovatieketen. In de periode 2007-2011 zal 148
mln voor innovatie uit het Coalitieakkoord (pijler2) gericht worden op energie en klimaat. Het kabinet wil de
knelpunten samen met de markt oplossen. Ook zijn gerichte versterkingen van de innovatieketen nodig. Het
gaat dan met name over:
• Energietransitieprogramma’s voor koplopers in de industriële sectoren zoals in de papier- en kartonindustrie en de chemie.
• Zon-pv, waarvoor gerichte stimulering nodig is om de Nederlandse kennispositie te verstevigen en rond
2020 de kosten op kleinverbruikerstarief te krijgen.
• CO2-afvang en opslag, waarvoor grootschalige demo’s nodig zijn.
• Wind op zee, waar naast subsidies voor tenders een leeromgeving nodig is om het innovatieproces te kunnen versnellen.
• Bio-energie, waar R&D, demonstratieprojecten en op productie gerichte consortia nodig zijn voor het realiseren van de co-productie van transportbrandstoffen, chemicaliën, elektriciteit en warmte zodat Nederland in een koploperspositie terecht kan komen.
• Gebouwde omgeving, waar niet alleen R&D maar vooral marktconditionering, opschaling van kennis en
het faciliteren van een leeromgeving nodig is voor nieuwe energiebesparende bouwconcepten en decentrale energiesystemen (warmtepompen, micro-wkk, zon-pv, warmte-koude opslag, etc.).

Een uitzondering is CO2-afvang en –opslag (CCS). De invloed van het innovatiebeleid op de bandbreedte
is hier zo groot dat hiervoor een aparte post is opgenomen. De bandbreedte voor deze technologie bedraagt
0 – 10 Mton. De bovenkant van de bandbreedte is alleen haalbaar met hoge CO2-prijzen en met de huidige
pilots en de geplande demo’s. Zonder de laatste is er zeer waarschijnlijk nog helemaal geen toepassing van
CCS in 2020 in Nederland. Opgemerkt wordt dat de onderkant van de bandbreedte van 0 Mton mede veroorzaakt wordt doordat tevens een lagere CO2-prijs is verondersteld.

ECN-E--09-022

27

Bij de SDE-regeling is circa 1,5 Mton van het totale verschil tussen de boven- en onderkant van de bandbreedte terug te voeren op optimistische versus pessimistische aannamen over kostendaling als gevolg van
innovatiebeleid. Bij de andere beleidsinstrumenten binnen de industrie- en energiesector is de rol van het
Nederlandse innovatiebeleid nog minder duidelijk te isoleren, maar naar schatting is de bijdrage op de totale bandbreedte circa 1 Mton. Deze schattingen zijn gebaseerd op het volgende concrete innovatiebeleid:
• Subsidiëring van CCS-pilots en demo’s (resp. €60 miljoen nationaal en €180 miljoen Europees),
• Technologiepaden industriële sectoren,
• Innovatieagenda Energie,
• EOS-programma.
Hoewel de effecten van innovatiebeleid voor 2020 nog relatief bescheiden zijn, is het onontbeerlijk om in
de periode na 2020 verdergaande reducties en besparingen te realiseren. Verreweg het grootste deel van de
maatregelen in 2020 is mogelijk dankzij innovaties die al in het verleden zijn ontwikkeld en toegepast. De
belangrijkste rol van het innovatiebeleid nu is dat het de mogelijkheid schept om na 2020 het tempo van
emissiereductie vast te houden of te versnellen. Daarnaast levert Nederland met het stimuleren van innovaties ook een bijdrage aan emissiereducties in andere landen.

3.9

Hernieuwbare elektriciteit

Hernieuwbare elektriciteit wordt gesubsidieerd uit de MEP, de OVMEP en de SDE. Het voor het totaal
van de MEP en de SDE beschikbare budget bestaat uit de eerder gereserveerde MEP-budgetten, de structurele doorloop daarvan en de nieuwe SDE-budgetten. Het cumulatieve budget over de periode 2008-2020
bedraagt circa 10,3 miljard euro. De laatste betalingen in het kader van de MEP worden voorzien voor
2019. Eventuele meevallers in de MEP-uitgaven ten opzichte van eerdere ramingen blijven beschikbaar
ten behoeve van de SDE. Een belangrijke onzekere factor is de mate waarin bij- en meestook van biomassa plaatsvindt in kolen- en gascentrales en of alle MEP-aanvragen nog tot realisatie zullen leiden. Met
MEP ondersteunde meestook van biomassa vindt plaats afhankelijk van de bedrijfseconomische aantrekkelijkheid.
Om een geleidelijke en doelgerichte groei van hernieuwbaar vermogen te realiseren kunnen toekomstig
vrijvallende MEP-gelden eerder worden aangewend. Omgekeerd kunnen eventuele overschotten worden
aangewend voor latere vermogensgroei. De productie van duurzame elektriciteit, rekening houdend met
MEP-beschikkingen, SDE-budget, kabinetsdoelen voor 2011 en verdere groei van overwegend de goedkoopste opties is weergegeven in Tabel 3.1. De netto productie groeit tot 9% van de elektriciteitsvraag in
2010 en 13% in 2014. Vanaf dat jaar stagneert de groei in het geactualiseerde referentiescenario (UR-GE),
en loopt zelfs iets terug naar 12% in 2020. De van 2008 tot 2020 gereserveerde SDE-budgetten, inclusief
MEP-vrijval, lijken toereikend voor de kortetermijnkabinetsdoelen. De grootste onzekerheid bij de kortetermijndoelen is de ontwikkeling van wind op land. Met de Rijkscoördinatieregeling is er een beleidsinstrument bijgekomen, om projecten in versneld tempo tot uitvoering te begeleiden. Verwacht wordt dat
voor 2015 circa 4000 MW wind op land in productie zal zijn. Of in 2011 ook de beoogde extra 2000 MW
binnen de SDE gecommitteerd zal zijn is onzekerder. De van 2008 tot 2020 gereserveerde SDE-budgetten
zijn echter onvoldoende om de langetermijnkabinetsdoelen te realiseren. Wind op land blijft in het referentiescenario als geheel steken op 4000 MW in de periode 2015-2020. Doorgroei tot 6000 MW wordt wel
mogelijk geacht, als maatschappelijke en institutionele barrières voor ontwikkeling van wind op land verminderd worden. In 2015 is 700 MW wind op zee gerealiseerd, exclusief de 500 MW uit het aanvullend
beleidsakkoord. Na 2015 ontstaat er door relatief veel MEP-vrijval weer een budgetoverschot. Daardoor
kan wind op land groeien tot 4000 MW in 2020, en wind op zee tot 1700 MW. Wind op land, wind op zee
en AVI’s nemen in 2020 samen 92% van de productie voor hun rekening.

28

ECN-E--09-022

Tabel 3.1 Ontwikkeling van hernieuwbare elektriciteitsproductie met 10,3 miljard cumulatief budget.16
Netto productie
2008
2010
2015
2020
2020
2020
[GWh]
[GWh]
[GWh]
[GWh]
[%]
[MW]
Biomassabijstook en —meestook
2071
2083
91
0
0,0
0
Zelfstandige biomassa-installaties
1099
2760
3611
1038
0,7
232
AVI’s
1276
2126
3019
3076
2,0
891
Wind op land
3729
3841
8000
8000
5,1
4000
Wind op zee
594
742
2317
5992
3,8
1728
Zon-PV
36
53
103
97
0,1
124
Waterkracht
120
170
280
280
0,2
77
Totaal [GWh]
8925
11775
17420
18255
Totaal [% van vraag betreffende jaar]*
7,4%
9,1%
12,3%
11,7%
* bij een totale elektriciteitsvraag in 2020 van 156 TWh

11,7% van de elektriciteitsvraag wordt naar verwachting met hernieuwbare elektriciteit gedekt in 2020
met het huidige beleid. Dit komt overeen met een aandeel hernieuwbare energie in het totale energiegebruik van circa 4%. Er is op de begroting van het Ministerie van Economische Zaken geen verder budget gereserveerd voor de realisatie van meer hernieuwbaar vermogen. Wel is in het coalitieakkoord van maart 2009
(MinAZ, 2009) 500 MW extra wind op zee toegevoegd, met structurele financiering van €160 miljoen per jaar
vanaf 2014. Daarnaast is door ECN op verzoek van het Ministerie van Economische Zaken een projectie gemaakt van een groeipad naar 35% hernieuwbare elektriciteit in 2020, naar aanleiding van de motie Samsom17.
Een percentage van rond 35% wordt nog technisch realiseerbaar geacht op de termijn van 2020. Tabel 3.2
geeft aan welke onrendabele toppen aangenomen zijn voor de berekening. Tabel 3.3 geeft een overzicht van de
hernieuwbare elektriciteitsproductie in 2020 bij de situatie met de aanvulling uit het coalitieakkoord (laag) en
met structurele financiering tot 35% hernieuwbare elektriciteit (hoog).
Tabel 3.2 Ontwikkeling van de basisbedragen per categorie, en de elektriciteitsprijs
Jaar van committering
2012
Biomassameestook in kolencentrales
[€ct/kWh]
8,1
Kleinschalige biomassaverbranding
[€ct/kWh]
15,0
Mestcovergisting
[€ct/kWh]
18,2
GFT-vergisting
[€ct/kWh]
14,2
RWZI/AWZI en stortgas
[€ct/kWh]
6,2
Wind op land
[€ct/kWh]
8,7
Wind op zee, gebied IJmuiden-ver
[€ct/kWh]
15,9
Zon-PV
[€ct/kWh]
47,3
Waterkracht
[€ct/kWh]
19,1
18
3
[€ct/Nm ]
46,7
Groen gas, vergisting
29,4
Groen gas, RWZI/AWZI en stortgas
[€ct/Nm3]
Jaar van committering
2012
Basislast
[€ct/kWh]
6,6
Marginaal consumententarief (terugleververgoeding)
[€ct/kWh]
23,9

2015

2020

8,9
15,9
18,9
15,1
6,5
8,7
14,2
40,2
20,3
49,6
31,2
2015

10,3
17,5
20,0
16,7
7,2
8,7
11,3
26,0
22,4
54,7
34,4
2020

7,0
25,4

8,4
28,8

16

De groeipaden (in MW) wijken iets af van die in de actualisatie Referentieraming (Daniëls et al., 2009). Er is gebruik gemaakt
van de meest recente inzichten over MEP-vrijval en SDE-realisatie. In deze verkenning is gewerkt met netto productie en lopende prijzen, terwijl in (Daniëls et al., 2009) is uitgegaan van bruto productie en constante prijzen.
17
KST 124661 0809 tkkst 31510-14
18
Nm3 staat voor kubieke meter aardgasequivalent bij 0°C en een druk van 1013 hPa.

ECN-E--09-022

29

Wat opvalt is dat diverse basisbedragen stijgen in de loop van de tijd. Dit is het gevolg van het in toepassen van steeds duurdere fracties van het potentieel en onder andere oplopende kosten voor biomassa. Bovendien zijn deze bedragen geraamd inclusief inflatie.
Tabel 3.3 Ontwikkeling hernieuwbare elektriciteitsproductie uitgaande van aanvullend budget van
respectievelijk €1,2 (coalitieakkoord 2009) en €7,8 miljard (uitgaande van aanvullend budget
tot 35% hernieuwbare elektriciteit)19.
Netto productie 2020
2020
2020
2020
Referentie
S&Z laag
35% RES-E
Totaal [GWh]
UR-GE
S&Z hoog
Biomassabijstook en —meestook
0
0
10360
Zelfstandige biomassa-installaties
1038
1038
6772
AVI’s
3076
3076
3076
Wind op land
8000
8000
12000
Wind op zee
5992
7742
20944
Zon-PV
97
97
532
Waterkracht
280
280
911
Totaal [GWh]
18255
19983
54595
Totaal (%)*
11,7%
12,3%
35%
Budget, cumulatief, miljard euro
10,3
10,3+1,2
18,1
* bij een totale elektriciteitsvraag van 156 TWh.

De ondersteunde portfolio in S&Z laag en hoog is niet noodzakelijkerwijs de goedkoopste om het gegeven
aandeel hernieuwbare elektriciteit te bereiken. De portfolio is evenwel in lijn met beoogde ambities uit het
werkprogramma Schoon en Zuinig en de sectorakkoorden. Met wind op land en wind op zee zijn de goedkoopste opties, met perspectief op kostendaling, maximaal benut.
•

Biomassabijstook en —meestook betreft biomassa-inzet in kolen- of gascentrales. Zonder verplichting
of toereikende subsidie vindt deze in 2020 niet meer plaats. In de hoge variant wordt onder invloed
van een dergelijk beleid van volgende kabinetten 10,4 TWh in 2020 gerealiseerd. Dat komt overeen
met meestook van 10% van het kolen- en gasvermogen, inclusief het vermogen van enkele nog te
bouwen kolencentrales, en wordt technisch haalbaar geacht.
Zelfstandige biomassa-installaties betreffen stortgas, AWZI/RWZI, kleinschalige biomassaverbranding, co-vergisting van mest, GFT- en VGI-vergisting. Enkele middelgrote installaties zijn nog beschikt onder de MEP maar gaan door hoge variabele kosten uit bedrijf zodra de MEP-beschikking afloopt. Mestcovergisting groeit beperkt door onder de SDE, maar het blijft een relatief dure optie. In
S&Z hoog komt de groei vooral van kleinschalige biomassaverbranding voor zover de lokale biomassa beschikbaar is. Hier is de ambitie uit het sectorakkoord, aanvoer van 32 PJ/jaar aan lokale houtachtige biomassa, richtinggevend. Tevens vindt een flinke groei plaats in vergistingsinstallaties. Het totale
lokale biomassagebruik voor elektriciteitsproductie inclusief meestook benadert in S&Z hoog 200 PJ.
De elektriciteitsproductie van AVI’s groeit zonder subsidie tot ruim 3 TWh in 2020.
Wind op Land groeit in de lage variant tot 4000 MW en in de hoge 35%-variant tot 6000 MW. Hiertoe
dienen barrières van maatschappelijke (bijv. weerstand in gemeenteraden) en institutionele (bijv.
hoogtebeperkingen of gedwongen clustering) aard verminderd te worden. De Rijkscoördinatieregeling
alleen lijkt hiertoe niet voldoende.
Wind op Zee groeit in S&Z laag tot 2300 MW. In de hoge variant vindt groei plaats tot 6000 MW.
Voor de kosten van Wind op Zee is het gebied IJmuiden-ver uit het Nationaal Waterplan maatgevend.

•

•
•

•

19

Zie de brief Et/ED/9072297 van 17 april 2009 van de Minister van Economische Zaken aan de Tweede Kamer. Voor de totale
SDE-beschikkingen van na 2011 is een budget tot 2020 nodig van €8,6 miljard. Een deel hiervan is gedekt door reeds gereserveerde budgetten.

30

ECN-E--09-022

Er is uitgegaan van een stabiel langetermijnbeleid waardoor de investeringskosten en de kosten van
kapitaal sterk kunnen dalen.

3.10

CCS stimulering + ETS

De relevante beleidontwikkelingen voor Carbon Capture and Storage (CCS) zijn sinds september 2007 als
volgt:
Europees
• Een Richtlijn voor geologische opslag van CO2 is voorgesteld door de Europese Commissie in januari
2008 en in december goedgekeurd door het Europees Parlement.
• CCS gaat onder het ETS vallen. Als innovatieve technologie is CCS kandidaat voor een deel van de
300 miljoen extra gratis emissierechten die de Europese Commissie tot 2015 beschikbaar wil stellen.
Hierover moet het definitieve besluit nog vallen.
• De Europese Commissie heeft €180 miljoen beschikbaar gesteld voor een demonstratieproject met
CCS in Rotterdam of de Eemshaven.
• Op de recente EU top heeft de Europese raad een bedrag van 190 miljoen euro genoemd als mogelijke
extra ondersteuning voor CO2-opslag in Nederland.
Nationaal
• Er is een taskforce CCS opgericht, met als doel om grootschalige demonstratieprojecten voor te bereiden.
• In opdracht van de Projectdirectie EZ en VROM is een advies uitgebracht over de meest geschikte
CO2-infrastructuur (Ecofys, 2008)20.
• Er is subsidie voor proefprojecten CO2-afvang (3) en voor CO2-opslag (in Barendrecht en Geleen).
• Innovatie en onderzoek wordt gebundeld voor een nieuw CATO II programma (2009-2013). Voor het
eerste deel hiervan is door het Rijk 5 miljoen euro beschikbaar gesteld.
Uit artikel 7.5.2 uit het Sectorakkoord Energie 2008-2020 blijkt dat overheden en marktpartijen zich vooral tot een inspanning verplichten om grootschalige toepassing van CCS van de grond te krijgen. CCS is
voorlopig nog niet rendabel toe te passen, financiële stimulering is dus noodzakelijk. Het kabinet heeft de
ambitie om in Nederland twee of drie CCS-projecten tot stand te brengen. Een deel van de milieubeweging (i.e. Greenpeace) heeft de ambitie deze projecten tot staan te brengen. Inmiddels is met succes beroep
aangetekend bij de Raad van State tegen de vergunningverlening van de deels al in aanbouw zijnde nieuwe centrales op de Maasvlakte (E.ON) en de Eemshaven (Nuon). Vooralsnog leidt dit tot vertraging in deze nieuwbouwprojecten. Andere initiatiefnemers als RWE (Eemshaven) en Electrabel (Maasvlakte) hebben gemeld dat dit soort ontwikkelingen nog niet tot andere besluitvorming zal leiden. Op lokaal niveau
zijn zowel in Rotterdam als in de Eemshaven initiatieven ontplooid om grootschalige demonstratieprojecten voor CCS toe te gaan passen. Dit is bij de nieuwe kolencentrales van Electrabel (800 MW) en E.ON
(1080 MW), beide op de Maasvlakte, en Nuon (1200 MW). Deze drie bedrijven zijn begonnen met drie
kleinschalige proefprojecten voor CO2-afvang bij bestaande kolencentrales. De Europese Commissie heeft
eind januari 2009 bekend gemaakt €180 miljoen subsidie te verstrekken aan een CCS-demonstratieproject
in Nederland.
De Europese Commissie heeft voorgesteld om tevens voor demonstratieprojecten in Duitsland, Engeland,
Polen en Spanje/Portugal in totaal €1000 miljoen beschikbaar te stellen. De demonstratieprojecten betreffen zowel poederkoolcentrales met post-combustion CO2-afvang als kolenvergassing (pre-combustion) en
oxyfuel centrales. Nederland heeft eerder in 2008 gemeld in eerste instantie te streven naar twee demon20

Ecofys (2008): Organisatie CO2 infrastructuur, in opdracht van Projectdirectie CCS EZ en VROM, december 2008.

ECN-E--09-022

31

stratieprojecten met elk 2 Mton CO2-afvang per jaar21. Een indicatieve schatting voor het aantal vermeden
Mton CO2 dat gefinancierd kan worden is circa 3 Mton CO222. Voor de raming van het mogelijke reductieeffect van CCS in 2020 zijn de kosten van CO2-afvang en de CO2-prijs twee belangrijke onzekere factoren. Bij een hoge CO2-prijs (€50/ton) en een relatief gunstige kosteneffectiviteit (10% lager dan in het Optiedocument) wordt in 2020 mogelijk 10 Mton CO2 vermeden. Bij een lage CO2 prijs (€20/ton) en een ongunstige kosteneffectiviteit wordt verwacht dat CCS in 2020 niet wordt toegepast. Op dit moment liggen
de meest recente kostenschattingen echter ongunstiger dan in het Optiedocument is verondersteld. Een actualisatie van het Optiedocument die in 2010 is gepland zal een actuelere schatting geven binnen de context van een nieuwe referentieraming voor Nederland. Uit recentere literatuur (IEA, 2008), (Tzimas et al.,
2008) en (Seebregts & Groenenberg, 2009) blijkt dat de kosten en kosteneffectiviteiten flink zijn toegenomen. Dit is echter ook voor andere opties zoals hernieuwbare energie en kernenergie het geval.

21

Omdat het energiegebruik door de toepassing van CCS omhoog gaat is de feitelijke CO2-reductie (d.w.z. vermeden CO2) minder dan deze 2 Mton. Bron: http://www.minbuza.nl/nl/actueel/ecvoorstellen,2008/02/Richtlijn-CO2-afvang--transport-enopslag--Carbon-.html
22
Aannames: CO2 prijs 35 €/ton; kostprijs 52 €/ton (eindverbruikerskosten op basis van ECN-C—05-105, p. 90, optie nieuwe
kolencentrales met CO2 afvang, GEho); beschikbaar inclusief 180 M€ EU financiering 250 M€ voor 5 jaar. Maakt (250/5)/(5235) = 3 Mton CO2 per jaar.

32

ECN-E--09-022

Tabel 3.4
Studie

Kostenschattingen CCS in €/ton CO2
Type centrales

IPCC Special Report Carbon Capture
and Storage (IPCC, 2005)

Daniëls en Farla 2006b, GE hoge
olieprijs (Optiedocument)
Ecofys, Vosbeek et al, 2007

Poederkool of
Kolenvergassing STEG
(KV-STEG)
Kolenvergassing

Kolenvergassing
Poederkool

IEA, Energy Technology
Perspectives, 2008

Kosten per vermeden ton CO2, 2020 (eindverbruikersperspectief, tenzij anders vermeld)
T.o.v. poederkoolcentrale als referentie:
30 – 70 USD/ton CO2 (poederkool )
20 – 70 USD/ton CO2 (KV STEG)23
T.o.v. poederkool:
52 €2008
30 €2006
40 €2006
100 tot 200 USD/tCO2
(op basis van een 2050 kostencurve)

Tzimas et al., 2008

Kolenvergassing

55-60 €/ton CO2

ECN (Seebregts & Groenenberg, 2009)

Poederkool en kolenver- Prijs van 70 tot 90 €/ton CO2 binnen de
context van het UR-GE scenario nodig,
gassing qua kosten en
brandstofefficiency verge- om op de termijn van 2020-2030 CCS
rendabel te maken voor nieuwe kolencenlijkbaar op termijn tot
trales met CCS.
2020

In (Vosbeek et al, 2007) is bepaald dat de kosten van toepassen CO2-afvang en opslag bij nieuwe kolencentrales in Nederland uitkomen op circa 30 en 40 €/ton CO2, voor respectievelijk een nieuwe kolenvergassingscentrale en een nieuwe poederkoolcentrale. Deze studie houdt echter geen rekening met de forse
kostenescalatie die in de jaren 2003-2008 heeft plaatsgevonden. De kostenstijgingen in die jaren waren
voor elektriciteitscentrales aanzienlijk en in totaal in de orde van ca. 50% (Hers et al., 2008; Seebregts &
Groenenberg, 2009). Opgemerkt moet worden dat kosteneffectiviteiten uit de verschillende studies niet
zonder meer met elkaar vergeleken kunnen worden. Aannames ten aanzien van bijvoorbeeld toekomstige
brandstofprijzen en netto omzettingsrendementen van centrales, zonder en met CO2-afvang, kunnen sterk
verschillen. Techno-economische schattingen voor de toekomst zijn afhankelijk van de termijn waarop ze
geldig worden geacht, en de veronderstelde onzekere verdere technologie ontwikkeling gericht op minder
energieverlies door de CO2-afvang en lagere kosten.

3.11

Oude kolencentrales en gascentrales

Zowel het Sectorakkoord Energie 2008-2020 als de Voortgangsrapportage Schoon en Zuinig maken geen
expliciete melding van het sluiten van oude en minder efficiënte centrales. In de geactualiseerde referentieraming wordt wel verondersteld dat twee oude kolencentrales ruim voor het jaar 2020 gesloten worden.
Dit is het gevolg van de hogere CO2-prijs van 35 €/ton in combinatie met een relatief lage marktprijs voor
elektriciteit. Daardoor zijn de variabele kosten van deze oude, minder efficiënte kolencentrales hoger dan
de opbrengsten. Een soortgelijk effect treedt op bij de minst efficiënte gascentrales. Deze ‘autonome’ sluiting is in overeenstemming met wat ECN eerder in de Trendanalyse heeft verondersteld (Daniëls et al.,
2008; Seebregts & Daniëls, 2008). De extra nieuwbouw aan zeer efficiënte aardgasgestookte STEGinstallaties (ca. 4500 MW) leidt er tevens toe dat oudere gascentrales niet meer of amper worden ingezet.
Dan ligt het voor de hand om ze op termijn uit bedrijf te nemen. In onderstaande tabel is aangegeven hoe
veel van deze minder efficiënte centrales volgens de geactualiseerde referentieraming uit bedrijf worden
genomen.
23

Kolenprijs: 1-1,5 USD/GJ; Gas prijs 2,8-4,4 USD/GJ.

ECN-E--09-022

33

Tabel 3.5 Minder efficiënte centrales waarvoor in de geactualiseerde referentieraming wordt
verondersteld dat ze voor 2020 uit bedrijf gaan
Brandstof
Totale capaciteit
Omzettingsrendement
Aantal productie-eenheden
uit bedrijf
MWe
Elektrisch
Thermisch
Kolen
1247
37%
2-3%
2
Aardgas
2717
38-46%
6

3.12

Export van elektriciteit

Het oorspronkelijke achtergrondscenario WLO-GEHP leidde tot een netto import van 3 TWh in 2020. De
geactualiseerde referentieraming, die in deze tweede verkenning van S&Z de basis vormt, heeft een drietal
wijzigingen tot gevolg die de trend naar netto export van stroom sneller en veel omvangrijker maken. Deze drie factoren zijn:
• Een hogere CO2-prijs van 35 €/ton CO2. Deze waarde is meer dan voldoende om netto export van
stroom naar Duitsland tot gevolg te hebben.
• De extra nieuwbouw van zeer efficiënt aardgasgestookt vermogen. De omvang van dit nieuwe vermogen (ca. 4500 MW tot 2015) maakt het Nederlandse productiepark nog meer concurrerend ten opzichte van het Duitse park.
• De lagere aardgasprijs.
Onder deze marktomstandigheden is het Nederlandse productiepark qua variabele kosten aanmerkelijk
goedkoper dan het Duitse productiepark. Het Duitse park leunt sterk op bruin- en steenkoolcentrales. Bovendien blijft het uitfaseren van de kerncentrales in Duitsland vooralsnog een politieke beleidsrealiteit.
Geplande vervangende capaciteit is, naast veel windenergie, vooral gebaseerd op met kolen en aardgas gestookt vermogen (Seebregts & Daniëls, 2008). Dat fossiele vermogen heeft ongunstiger variabele kosten
dan kerncentrales, zeker bij de veel hogere CO2 prijzen.
De resulterende netto export in 2020 komt uit op ca. 25 TWh. Deze netto export kan nog groter worden
indien de interconnectie tussen Nederland en Duitsland verder wordt uitgebreid. TenneT heeft in 2007 een
omvang van 1000 tot 2000 MW genoemd per 2013. TenneT heeft verder besloten tevens onderzoek te verrichten naar aanleg van een onderzeese elektriciteitskabel tussen Nederland en Denemarken (TenneT,
2008, zgn. Cobra-kabel).

3.13

Totaalbeeld voor de industrie/energiesector

In Tabel 3.6 is een overzicht van de beleidseffecten van Schoon en Zuinig weergegeven. De voornaamste
wijzigingen ten opzichte van de beoordeling uit 2007 zijn:
• Wijziging van de veronderstellingen betreffende de SDE.
• Weglating van het effect van afschaffing van de oude MEP-duurzaam.
• Toevoeging van een besparingseffect voor de centrale elektriciteitsproductie.
• Lagere schatting van het beleid voor WKK-stimulering (geen SDE).
De tabel geeft de extreme waarden van de effecten van afzonderlijke instrumenten. De totalen zijn een optelling van deze extremen en hebben beperkte betekenis als bandbreedte voor onzekerheden.

34

ECN-E--09-022

Tabel 3.6 Reductie Broeikasgassen, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020 door beleid uit Schoon en Zuinig betreffende de
industrie en energiesector
Effect Beleidsinstrumenten S&Z
Reductie BKG
Besparing
Duurzaam
Reductie BKG
Besparing
Duurzaam
2011
2011
2011
2020
2020
2020
[PJ primair]
[PJ primair]
[Mton CO2 eq]
[PJ primair]
[PJ primair]
[Mton CO2 eq]
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Totaal S&Z beleid industrie
Niet-ETS bedrijven (MJA3 excl. WKK)
0,1
0,1
1
2
0
0
0,2
0,4
3
6
0
0
ETS bedrijven (SEE + ETS, excl. WKK)
0,2
0,6
3
9
0
0
0,8
2,7
14
45
0
0
WKK stimulering (ETS)
0,0
0,8
0
7
0
0
0,0
1,3
0
9
0
0
Ecodesignrichtlijn
0,0
0,0
0
0
0
0
0,2
0,6
3
8
0
0
S&Z beleid in referentie
Niet-ETS bedrijven (MJA3, excl. WKK)
0,1
0,1
1
1
0
0
0,3
0,3
4
4
0
0
ETS bedrijven (SEE + ETS, excl. WKK)
0,2
0,3
4
5
0
0
1,0
1,8
17
30
0
0
WKK stimulering (ETS)
0,0
0,8
0
7
0
0
0,0
1,3
0
9
0
0
Totaal S&Z beleid energiesector
Convenant en ETS
Exporteffect ETS/SDE
SDE+ETS
CCS+ETS
S&Z beleid in referentie
Convenant en ETS
Exporteffect ETS
SDE+ETS
CCS+ETS
MEP (vervalt)
Totaal S&Z beleid industrie/energiesector
Waarvan beleid in de referentie
Totaal exclusief S&Z beleid in de referentie
(voorgenomen beleid)

3,1
-3,6
6,2
0

4,7
-5,4
9,3
0

3

5

0

0

0
0

0
0

85
0

128
0

3,1
-3,6
6,2
0

4,7
-5,4
9,3
0

3

5

0

0

0
0

0
0

85
0
pm

128
0
pm

10
10
0

15
15
0

7
9
-1

23
19
4

85
85
0

128
128
0

7,4
-9,1
6,1
0

11,1
-18,4
29,4
10

10

15

0

0

0
0

0
0

84
0

405
0

7,4
-8,2
5,1
0

11,1
-18,4
29,4*
0

10

15

0

0

0
0

0
0

71
0
pm

405
0
pm

15
14
1

55
44*
12

30
32
-1

84
59
25

84
71
14

405
405
0

*Bij SDE in de referentie is de extreme waarde hoog, maar met een zeer kleine kans

ECN-E--09-022

35

4.

Gebouwde omgeving

4.1

Werkprogramma

Het werkprogramma formuleert een forse intensivering van beleid in de gebouwde omgeving. Het betreft
een zeer breed pakket aan beleidsmaatregelen dat vrijwel alle aspecten van energiegebruik in de gebouwde
omgeving aanpakt: bestaande bouw, nieuwbouw en apparaten/verlichting.
Concreet gaat het om de volgende maatregelen:
Bestaande bouw
• Per 2008 wordt het energielabel verplicht op mutatiemomenten (verkoop/verhuur).
• Het kabinet levert een financiële bijdrage aan de stimulering van energiebesparing bij eigenaarbewoners/kleine particuliere verhuurders als onderdeel van het plan Meer met Minder.
• Subsidieregeling voor stimulering van duurzame energieopties in de bestaande bouw (zonneboilers, warmtepompen en zon-PV).
• Normstelling aan de energieprestatie van bestaande gebouwen verkennen, juridische implicaties.
• Afspraken met woningbouwcorporaties over verbetering van de energieprestatie van huurwoningen.
• Woningwaarderingsstelsel aanpassen per 2009. Overige aanpassingen aan de huurregelgeving worden
verkend.
• Verruiming EIA voor energiebesparing in gebouwen.
• Pakket stimulering energiebesparing; verkenning hoe Groen Beleggen toegankelijker kan worden voor
energiebesparing in gebouwen.
• Inzet op Europese aanscherping van energiegebruik van elektrische apparaten; richtlijn Ecodesign.
• Wenselijkheid en mogelijkheden van een cap- en trade systeem worden onderzocht als alternatieve route.
Nieuwbouw
• Aanscherping EPC voor woningbouw. Doel de energieneutrale woning in 2020. Voor de utiliteitsbouw
geldt een vergelijkbare aanscherping met als doel alle nieuwe utiliteitsbouw 50% energie-efficiënter in
2017.
• Rijksgebouwendienst geeft voorbeeld en loopt een fase vooruit met nieuwbouw.
• Programma voor innovatie en opschaling van nieuwe technieken nieuwbouw en bij renovatie van bestaande bouw.

4.2

Nieuw beleid sinds 2007

Bestaande bouw

•
•
•

36

Energielabels voor woningen en gebouwen zijn in 2008 geïntroduceerd.
Er is een convenant Meer Met Minder afgesloten met energieleveranciers en bouwpartijen om 100 PJ
besparing in de bestaande bouw te realiseren. Voor een deel van die doelstelling is een convenant gesloten met de woningcorporaties om in de corporatiesector 24 PJ besparing te realiseren.
Als flankerend beleid zijn verschillende maatregelen in gang gezet. Het woning waarderingsstelsel
voor de huursector wordt aangepast. Voor de utiliteitsbouw is de toepasbaarheid van de EIA vergroot
door het EPA advies aan energielijst toe te voegen en een bonus voor 2 labelstappen verbeteringen of
verbetering naar label B.

ECN-E--09-022

•

•
•
•
•

De regeling groenprojecten is aangepast. Particuliere woningeigenaren kunnen voor energiebesparing
in bestaande bouw een gedeelte groene hypotheek krijgen. Verdere herziening van de groenregeling is
gepland waarbij ook ondernemingen die bij de duurzame bouw of verbouw van woningen betrokken
zijn hiervan ook gebruik kunnen maken (ligt ter goedkeuring in Brussel).
In de tweede helft van 2009 moeten particuliere woningeigenaren gebruik kunnen maken van een
energiebesparingsfonds waardoor tegen lagere rentes geleend kan worden om energiebesparing te financieren via een lening.
Voor bestaande woningen is in 2008 een subsidieregeling duurzame warmte geopend voor de stimulering van zonneboilers, warmtepompen en micro-WKK. Bovendien is de garantstelling voor geothermieprojecten niet alleen voor de glastuinbouw maar ook van toepassing op de gebouwde omgeving.
Voor de stimulering van zon-PV is in 2008 een subsidieregeling van kracht geworden.
In maart 2009 heeft het kabinet het aanvullend beleidsakkoord ‘Werken aan de toekomst’ gepresenteerd. In dit pakket wordt aangekondigd dat zowel in 2009 als in 2010 160 miljoen extra geïnvesteerd
wordt in energiebesparing in woningen.

Nieuwbouw
•

•

In 2008 is het lenteakkoord gesloten, waarin de overheid met bouwpartijen en projectontwikkelaars
hebben vastgelegd het gebouwgebonden energiegebruik van nieuwe woningen en gebouwen te verlagen met 25% in 2011 en met 50% in 2015 ten opzichte van de in 2007 van kracht zijnde bouwregelgeving.
Vanaf 1 januari 2009 is de EPC voor nieuwe utiliteitsgebouwen aangescherpt.

Apparaten
•

•

In het kader van de EU Ecodesign richtlijn zijn in 2008 productnormen voor stand-by gebruik vastgesteld. Voor andere producten, zijn energie-efficiency eisen in ontwikkeling.
Het aanvullend beleidsakkoord ‘Werken aan de toekomst’ van maart 2009 kondigt een structurele financiering van de SDE aan via een opslag op het elektriciteitstarief. Dit kan leiden tot extra elektriciteitsbesparing.

4.3

Wijzigingen in het achtergrondscenario

In de beoordeling van Schoon en Zuinig in 2007 is met een ander achtergrondscenario gerekend dan in deze verkenning. In deze paragraaf worden kort de wijzigingen besproken.
•

•
•

24

In de vorige raming werd de ontwikkeling van het aantal huishoudens hoger geschat dan de afgelopen
jaren is gerealiseerd. De ontwikkeling van het aantal huishoudens is aangepast aan de realisaties in de
periode 2000-2008. Het aantal huishoudens in 2020 bedraagt in de actualisatie 8,3 miljoen in 2020
i.p.v. 8,6 miljoen in de vorige raming. Ook de ontwikkeling van de woningvoorraad is aangepast aan
de realisaties. Het nieuwbouw- en slooptempo ligt daardoor in de periode 2000-2010 in de actualisatie
lager dan in de vorige raming, tussen 2010 en 2020 is de jaarlijkse groei van de woningvoorraad gelijk.
Er is een subsidieregeling duurzame warmte met een effect op het aantal zonneboilers en een SDE regeling voor PV bij huishoudens.
Het totale gasverbruik van huishoudens daalt in de actualisatie fors en komt in 2020 45 PJ lager uit
dan in de vorige raming. Het gasverbruik daalt sterk tussen 2000 en 2005 door verbetering van het
rendement van gasgestookte ketels. Het aantal HR-ketels stijgt van ca. 33% in 2000 naar 66% in
200624. Na 2005 zal het gasverbruik naar verwachting minder hard afnemen doordat de penetratie van
HR-ketels door een steeds meer verzadigde markt niet meer zo hard zal groeien als daarvoor. Voor het
KWR2000 en WoON2006

ECN-E--09-022

37

•

•

zichtjaar 2020 zal de penetratiegraad van HR-ketels in beide achtergrondscenario’s vergelijkbaar zijn.
De besparing door HR-ketels is een autonoom effect en heeft dus geen invloed op de additionele besparing door beleid.
Het elektriciteitsverbruik van huishoudens is in lijn gebracht met de ontwikkeling in de periode 20002005. Het gebruik blijft in de actualisatie stijgen met iets meer dan 1% per jaar en komt in 2020 10 PJ
elektriciteit lager uit dan in de vorige raming. Vervanging van apparaten als witgoed door nieuwe zuinigere modellen met een A-label leidt tot forse besparingen. Wel is het karakter van het GE scenario
met een hoge economische groei en daarom ook een forse groei van apparaatbezit en gebruik gehandhaafd.
Voor de handel, diensten en overheid (HDO) is er weinig veranderd in de actualisatie van de raming.
De economische en fysieke ontwikkelingen zijn hetzelfde gebleven. Nieuw is alleen de aanscherping
van de EPC voor nieuwe utiliteitsgebouwen per 1 januari 2009.

4.4

Bestaande bouw

Het Meer met Minder convenant (MmM) is het belangrijkste element binnen het beleid om energie te besparen in bestaande gebouwen. De andere genoemde (financiële) beleidsinstrumenten zijn vooral faciliterend van aard. MmM richt zich op besparing en duurzame energie in meerdere sectoren. Omdat de karakteristieken en aanpak per sector verschillend zijn, worden de effectschattingen per sector besproken. In
Tabel 4.1 worden de in de effectschatting gehanteerde cijfers weergegeven . In de volgende paragraven
worden deze cijfers per sector toegelicht.
Tabel 4.1 Overzicht gehanteerde cijfers bij bepalen besparingseffect in bestaande bouw
Particuliere
Sociale HuurParticuliere
UtiliteitsKoopwoning
woningen
huurwoningen
bouw
Bereikte gebouwen
230.000495.000–
0
PM
720.000
1.200.000
55,7 GJ
52,2 -55,6 GJ
43,4 GJ
Gebouwgebonden energiegebruik per gebouw in doelgroep[GJ]25
Besparing per woning door
20-30%
46-50%
MmM (%)26
Besparing per woning door
11,1-16,7 GJ
24,2 - 27,5 GJ
MmM [GJ]
Waarvan Autonoom
5,1 GJ
4,4 GJ
Gemiddelde additionele bespa6-11,6 GJ
20-23,1 GJ
ring per woning [GJ]
0
Totale additionele besparing
1,4 PJ -8,4 PJ
11,4-24,PJ27
bestaande bouw (PJ)

Totaal
725.0001.710.000

12,8-32,4

25

Bij koopwoningen en particuliere huur is het gemiddeld gasverbruik woning gebaseerd op het C-G label uit WoON 2006. Bij
sociale huur is het gebouwgebonden verbruik gebaseerd op de 1-1,2 miljoen minst zuinige woningen, o.b.v. de
Voorbeeldwoningen bestaande bouw SenterNovem, WoON2006 en ECN-berekeningen.
26
De besparing bij koopwoningen is gebaseerd op de doelstelling in het convenant MmM. De besparing bij corporatiewoningen
is vastgesteld door te bepalen waar corporaties het meest effectief kunnen investeren in energiebesparing. Naar verwachting
wordt vooral geïnvesteerd in energetisch slechtere woningen waar relatief meer besparing te halen is, zodat de besparing per
woning in deze sector hoger uitvalt dan in koopwoningen.
27
In de bovengrens worden meer woningen verbeterd, maar is het gemiddelde energiegebruik en de energiebesparing per woning
lager dan in de ondergrens. De bovengrens is dus 1,2 miljoen woningen maal 20 GJ besparing en de ondergrens 495.000 maal
23,1 GJ besparing.

38

ECN-E--09-022

4.4.1 Energiebesparing in bestaande koopwoningen
De deelname van eigenaar-bewoners aan Meer met Minder is vrijwillig. Vanuit het MmM-programma
moeten zij gestimuleerd worden om energiebesparende maatregelen te nemen. Om in te schatten wat het
effect van deze stimulering zal zijn, zijn drie aspecten van belang: 1. De grootte van de doelgroep 2. Of
MmM succesvol is in het stimuleren van de doelgroep (succesfactor) 3. De besparing die per woning gerealiseerd kan worden.

Doelgroep
De doelgroep bestaat uit 3,9 miljoen woningeigenaren, waarvan 79% (3,1 miljoen) een woning bezit met
een energetische kwaliteit die vergelijkbaar is met een C-label of slechter.28 Deze eigenaren zullen voornamelijk bij aankoop van een nieuwe woning dus op verhuismomenten bereid zijn te investeren in energiebesparing. Zij kunnen op dat moment ook gebruik maken van een aantrekkelijke groene hypotheek.
Circa 5,6% van de koopwoningen wisselt jaarlijks van eigenaar.29 In de periode 2009 tot en met 2020 zullen sommige woningen meerdere keren en andere niet één keer van eigenaar wisselen. Uiteindelijk zal
eind 2020 50% van de huidige koopwoningen een andere eigenaar zal hebben. Maximaal 1,55 miljoen
woningeneigenaren kunnen dus voor het einde van 2020 op verhuismomenten worden aangespoord tot
energiebesparing, waarvan 490 duizend voor het einde van 2011.
Het aantal koopwoningen dat bereikt kan worden bij verkoopmomenten is derhalve beperkt. Om woningeigenaren aan te zetten tot verbeteringen buiten verhuismomenten om, moet er een aanleiding of sterke financiële prikkel worden gegeven. De ervaring met het Nationaal Isolatie Programma (NIP) en de Energiepremieregeling hebben laten zien dat het mogelijk is om hiermee relatief grote groepen woningeigenaren
te bereiken. De aangekondigde regeling energiebesparingskredieten biedt aantrekkelijke leningen voor bestaande koopwoningen. Dit betekent naar verwachting dat tot en met 2010 30.000 woningeigenaren gebruik kunnen maken van deze regeling.30 Tussen 2009 en 2011 zullen dus jaarlijks 15.000 koopwoningen
worden bereikt buiten verhuismomenten om. Het is onduidelijk of dezelfde regeling na 2010 verlengd zal
worden. In de effectschatting in deze verkenning wordt er van uitgegaan dat na dit jaar geen koopwoningen buiten verhuismomenten meedoen aan MmM.

Mate van succes Meer met Minder
Hoeveel woningen daadwerkelijk op verhuismomenten worden verbeterd, hangt af van het succes van de
MmM aanpak. Op enkele kleinschalige proefprojecten na, is er nog geen ervaring met de MmM-aanpak
gericht op koopwoningen. Het Nationaal Isolatie Programma (NIP) dat gelopen heeft tussen 1978 en 1987
is vergelijkbaar in schaal en aanpak met MmM en kan als referentie gebruikt worden. Het NIP heeft in
bijna 10 jaar tijd 600 duizend koopwoningen weten te bereiken. Hiervoor werd destijds gemiddeld 30%
van de investeringskosten gesubsidieerd. Deze forse financiële prikkel in combinatie met stijgende gasprijzen en de relatieve slechte technische staat van de woningen, maakte het voor woningeigenaren zeer
aantrekkelijk om deel te nemen. De vergelijking met het NIP laat zien dat zelfs met zeer intensieve subsidiering niet meer dan 60.000 koopwoningen per jaar bereikt werden De energetische uitgangssituatie van
bestaande koopwoningen is nu beter en een forse financiële prikkel ontbreekt grotendeels in MmM. Er kan
dus redelijkerwijs vanuit worden gegaan dat MmM dat zich niet richt op niet-verhuismomenten en weinig
subsidie geeft niet meer dan deze 60.000 koopwoningen zal bereiken31 In de huidige situatie betekent dit
dat gemiddeld bij 40% van de verhuizingen in de koopsector de eigenaar energiebesparende maatregelen
moet treffen. In deze verkenning wordt dit als bovengrens gezien. Het is niet realistisch dat dit percentage
vanaf 2009 direct wordt gehaald. Het is alleen haalbaar als MmM er in slaagt een groeimarkt voor ener28

Cijfers over wonen online en WoON 2006. CBS.
Cijfers over wonen online, CBS Prijsindex Bestaande woningen (PBK).
30
30.000 woningen is een aanname op basis van 300 mln euro aan kredieten en een krediet van 10.000 euro gemiddeld per woning.
31
Zie voor een uitgebreide vergelijking tussen NIP en Meer met Minder (Entrop e.a. 2007)
29

ECN-E--09-022

39

giebesparing op gang te brengen. Voor het bepalen van de bovengrens is uitgegaan van een dergelijke
groeimarkt waarbij de succesfactor toeneemt van 25% in 2009 naar 50% in 2020.
Eigenwoningbezitters zijn een moeilijk te bereiken groep. Er zijn veel factoren die van invloed zijn op het
succes van MmM. In deze verkenning wordt daarom een brede bandbreedte gehanteerd. Als ondergrens
wordt aangenomen dat 10% van de koopwoningen bij verkoopmomenten wordt verbeterd en dat dit percentage niet verder toeneemt tot 2020. In dat geval worden tot en met 2020 circa 200 duizend koopwoningen verbeterd op verkoopmomenten waarvan circa 50 duizend in de periode tot en met 2011.

Besparing
Uit de WoON 2006 enquête blijkt dat het gemiddelde gasgebruik van koopwoningen met een C-label of
slechter 1760 m3 (55,7 GJ) is. In het Schoon en Zuinig deelprogramma gebouwde omgeving is het doel 20
tot 30 procent besparing per woning. Dit komt neer op een besparing per woning van 350 tot 540 m3 (1117 GJ). Een gedeelte van deze besparing zou door natuurlijke vervanging van installaties of isolatie ook
gerealiseerd zijn. Deze autonome besparing zou gemiddeld 60 m3 (2 GJ) in 2011 en 160 m3 (5 GJ) in 2020
per woning bedragen.
Door Meer met Minder worden in 2011 totaal tussen de 80 en 170 duizend en in 2020 tussen de 230 en
720 duizend koopwoningen bereikt en zuiniger gemaakt.32 De totale additionele besparing door Schoon en
Zuinig in bestaande koopwoningen komt daarmee uit tussen de 0,8 en 3 PJ in 2011 en 1,4 tot 8 PJ in
2020.33
Rond het MmM-programma circuleren ook andere doelstellingen dan de in het werkprogramma gehanteerde 20-30% besparing per woning in het convenant “Energiebesparing bestaande gebouwen (“Meer met
Minder”)” is als prestatie-indicator afgesproken dat woningen met minimaal 2 labelstappen worden opgewaardeerd. Dit zou ook ongeveer 30% energiebesparing per woning betekenen. In de voortgangsrapportage Schoon en Zuinig deelprogramma gebouwde omgeving van 14 januari 2009, wordt gesproken over het
loslaten van deze labelstappen als doel. In plaats daarvan wordt gekeken naar individuele maatregelen.
Hierdoor wordt de besparing per woning onzeker. Ook wordt het oorspronkelijke uitgangspunt om ‘laaghangend fruit’ te combineren met ‘hooghangend fruit’ hiermee losgelaten. Het is te verwachten dat dan
alleen maatregelen met gunstige terugverdientijden worden toegepast. De kans dat in een later stadium
alsnog minder aantrekkelijke maatregelen getroffen worden is dan erg klein. Door deze aanpassing kan de
energiebesparing per woning lager uit vallen dan in deze verkenning wordt aangenomen.

4.4.2 Energiebesparing in bestaande sociale huurwoningen
Koepelorganisatie Aedes heeft namens de woningcorporaties toegezegd tot en met 2020 2,5 miljard euro
extra te willen investeren in energiebesparende maatregelen. Deze lange tijdshorizon geeft corporaties de
mogelijkheid om gestructureerd, projectmatig en op natuurlijke vervangingsmomenten maatregelen te treffen. Hierdoor is er relatief goedkoop potentieel te vinden in de sociale huursector. In de energetisch slechtste woningen kan met een meerinvestering van circa 2500 euro per woning34, gemiddeld bijna 890 m3 (28)
GJ gebouwgebonden energiebesparing worden gerealiseerd. In totaal kunnen zo een miljoen woningen

32

Bij de aantallen woningen is rekening gehouden met het feit dat sommige woningen meerdere keren veranderen van eigenaar
en dus vaker bereikt kunnen worden door MmM. Bij een succesfactor 10-40% bij een potentieel van 1,55 miljoen woningen in
2020 worden dus niet 155 tot 620 duizend woningen bereikt, maar 230 tot 720 duizend woningen.
33
Ook in de woningen die niet door Meer met Minder bereikt worden, zal door natuurlijke vervanging bespaard worden. Dit is
echter al in het achtergrondscenario verwerkt en is dus niet additioneel.
34
Tijdens regulier groot onderhoud worden installaties en bouwelementen vervangen. Bij meerkosten wordt alleen gekeken naar
de extra kosten die gemaakt moeten worden als gekozen wordt voor energiezuinigere varianten. De totale investering is circa
6700 euro per woning .

40

ECN-E--09-022

worden verbeterd voor 2,5 miljard euro, waarmee in 2020 27 PJ besparing wordt gerealiseerd. Hiervan
zou autonoom ruim 4 PJ bespaard zijn, zodat 23 PJ additionele besparing onder MmM wordt gerealiseerd.
De besparing wordt alleen gerealiseerd als de woningcorporaties zich gebonden voelen aan het door Aedes
afgesloten convenant. Dit convenant heeft betrekking op de gehele sociale huursector en bevat geen specifieke doelen voor individuele corporaties. Inmiddels zijn op kleine schaal ook op lokaal niveau convenanten afgesloten tussen gemeenten, corporaties en de woonbond. Dergelijke lokale afspraken worden ook
gestimuleerd met de SLOK regeling (Stimulering Lokale Klimaatinitiatieven).
Er zijn nog niet met alle corporaties lokale afspraken gemaakt en het is in dit stadium nog onzeker of alle
corporaties voldoende activiteiten zullen ondernemen om de convenantdoelstellingen te realiseren. Daarom wordt in deze verkenning een ruime marge gehanteerd waarbij in de ondergrens slechts 50% van het
potentieel gerealiseerd wordt. Dit komt neer op een additionele besparing van 11 PJ in 2020, waarvan 3 PJ
in de periode tot en met 2011 wordt gerealiseerd.
Op 25 maart 2009 heeft het kabinet het aanvullend beleidsakkoord ‘Werken aan de toekomst’ gepresenteerd (MinAZ 2009). In dit pakket wordt aangekondigd dat zowel in 2009 als in 2010 160 miljoen extra
geïnvesteerd wordt in energiebesparing in woningen. Bij het schrijven van deze verkenning is de precieze
uitwerking nog niet bekend. Vermoedelijk wordt dit geld ingezet om woningcorporaties gebruik te kunnen
laten maken van de EIA (Energie Investerings Aftrek). Hierdoor kunnen deze organisaties tegen lagere
kosten besparingsmaatregelen nemen. Dit zou betekenen dat met de door de corporaties toegezegde 2,5
miljard euro meer woningen aangepakt kunnen worden en er dus ook meer besparing gerealiseerd zou
kunnen worden.
Als uitgegaan wordt van een gemiddelde kostenbesparing van 11% door inzet van de EIA en dat deze regeling van toepassing is op alle energiebesparende maatregelen, kan op langere termijn voor meer dan 300
miljoen Euro aan extra investeringen worden gedaan door corporaties35. Hiermee kunnen uiteindelijk 100
tot 200 duizend woningen extra worden verbeterd en kan circa 2 PJ aan besparing worden gerealiseerd
waarvan 1 PJ additioneel in 202036. De regeling moet hiervoor wel beschikbaar zijn tot en met 2020. Als
de verruiming van de EIA alleen in 2009 en 2010 van kracht is zal het effect beperkt zijn. De extra woningen die tengevolge van 11% EIA worden aangepakt zijn immers onderdeel van een veel grotere investering, naar schatting voor 1,1-1,2 mln woningen. Corporaties zullen niet in staat zijn om dit volume in twee
jaar aan te pakken. In de ondergrens wordt daarom voor deze maatregel 0 PJ aangehouden.

4.4.3 Energiebesparing in bestaande particuliere huurwoningen
In tegenstelling tot de woningcorporatiesector zijn er geen specifieke afspraken gemaakt met particuliere
verhuurders. Zij kunnen wel gebruik maken van de faciliteiten die ook gelden voor eigenaren van koopwoningen, maar voor deze sector is het niet aantrekkelijk om te investeren in energiebesparende maatregelen. Uit een studie in opdracht van VROM komt naar voren dat particuliere verhuurders in de eerste plaats
kijken naar financieel rendement37. De kosten voor investeringen in energiebesparende maatregelen zijn
voor rekening van de verhuurder terwijl het voordeel van de uitgespaarde energiekosten ten goede komen
aan de huurder. Een dergelijke investering is dus niet aantrekkelijk voor particuliere verhuurders.

35

De EIA levert gemiddeld 11% aan kostenbesparing op voor bedrijven (bron: www.Senternovem.nl/EIA). Het is mogelijk dat
dit percentage voor corporaties afwijkt. Als uitgegaan wordt van de toegezegde 2500 miljoen Euro aan investeringen gedeeld
door 89% is de totale bestedingsruimte voor energiebesparende maatregelen in corporatiewoningen 2808 miljoen Euro.
36
De totale besparing neemt niet in de zelfde verhouding toe als het investeringsbedrag. Dit komt doordat de extra investeringen
zullen plaatsvinden in energetisch betere woningen, waar de besparing per geïnvesteerde Euro lager is.
37
Ministerie van VROM (oktober 2007, Beweegredenen commerciële partijen op de (huur)woningenmarkt, KPMG,
http://www2.vrom.nl/pagina.html?id=10588

ECN-E--09-022

41

Binnen deze sector zijn voor 22%38 van de woningen de huurprijzen geliberaliseerd. Deze woningen vallen niet onder het woningwaarderingstelsel. Dit betekent dat de aanpassing van het woningwaarderingstelsel, waardoor meer huur gevraagd kan worden voor zuinigere woningen, geen invloed heeft op investeringsbeslissingen. Voor de overige woningen in de sector zal het effect van de aanpassing ook gering zijn.
Het Schoon en Zuinig beleid zal dan ook geen extra stimulans geven voor particuliere verhuurders om te
investeren in energiebesparende maatregelen. Er wordt dus geen additioneel besparingseffect door dit beleid verwacht binnen de particuliere huursector.

4.4.4 Energiebesparing in bestaande Utiliteitsbouw
Het Meer met Minder programma richt zich niet alleen op woningen, maar ook op utiliteitsgebouwen.
Voor de eigenaren en gebruikers van deze gebouwen is het energiegebruik maar van beperkt belang binnen de totale bedrijfsvoering. De totale kosten van energie zijn beperkt in vergelijking met bijvoorbeeld
loonkosten. Er wordt gewerkt aan een specifieke aanpak voor deze sector39. Op dit moment is er echter
geen duidelijkheid over de aanpak die Meer met Minder richting utiliteitsgebouwen kiest. Hierdoor kan
nog geen goede inschatting gegeven worden van de additionele besparing door het MmM programma en is
in de tabel een PM post opgenomen.
De reikwijdte van de Energie-investeringsaftrek (EIA) is verruimd, waardoor meer energiebesparende
maatregelen in aanmerking komen voor fiscaal voordeel. Hierdoor kunnen bedrijven 11% voordeel op hun
investeringen halen. De EIA is een belangrijk faciliterend instrument om de investeringskosten te drukken.
Het draagvlak voor energiebesparingsbeleid wordt hierdoor vergroot. Het effect hangt echter sterk af van
de combinatie met andere beleidsinstrumenten. In deze verkenning wordt echter geen additioneel effect
toegekend aan de verruiming van de EIA op zich zelf.
Elektriciteitsgebruik voor verlichting wordt binnen de utiliteitsbouw (in tegenstelling tot woningen) gezien
als gebouwgebonden gebruik. Besparing op het energiegebruik in verlichting is daarmee ook onderdeel
van de Meer met Minder doelstelling. MmM heeft geen specifieke acties gericht op deze besparingen. Wel
worden door de Europese Ecodesignrichtlijn scherpere eisen gesteld aan verlichting. Dit wordt beschreven
in paragraaf 4.6.

4.4.5 Doelbereiking Meer met Minder en vergelijking boordeling 2007
Het Meer met Minder convenant bevat verschillende doelstellingen voor gebouwgebonden energiebesparing en duurzame energie in de bestaande bouw die van toepassing zijn op verschillende sectoren. In paragraaf 4.4 is ingegaan op de besparing in bestaande gebouwen. Andere onderdelen van MmM, gebouwgebonden duurzame energie en besparing op verlichting door de Ecodesign richtlijn, worden elders in deze
verkenning besproken. Om inzicht te geven in het totale doelbereik van Meer met Minder wordt hier kort
ingegaan op het gecombineerde effect.
De totale additionele besparing op het gebouwgebonden energiegebruik40 bedraagt 4 tot 8 PJ in 2011 en 13
tot 31 PJ in 2020. Deze besparing is een rechtstreeks gevolg van het MmM-programma en vooral het
daaraan gekoppelde convenant met woningcorporaties. Mogelijk dat hier nog 0 tot 1 PJ besparing aan
wordt toegevoegd als gevolg van maatregelen uit het aanvullend beleidsakkoord. Daarnaast wordt er in
2020 1 PJ aan gebouwgebonden duurzame energie opgewekt. Dit is vooral het gevolg van de subsidieregelingen voor PV en duurzame warmte, maar telt ook mee in het bereiken van de MmM-doelstelling.
38

WoON 2006. http://www.vrom.nl/pagina.html?id=19932
VROM geeft aan dat een plan van aanpak voor de non-profit sector in een vergevorderd stadium is.
40
Exclusief verlichting in de utiliteitsbouw.
39

42

ECN-E--09-022

Bovendien wordt in 2020 door de in de Europese Ecodesignrichtlijn gestelde normen voor verlichting tussen de 13 en 27 PJ bespaard op verlichting in bestaande utiliteitsgebouwen41. Hoewel het hier wel gaat om
gebouwgebonden energiegebruik, is er geen rechtstreekse relatie tussen de besparing en activiteiten vanuit
het MmM programma.
De totale additionele gebouw- en installatiegebonden energiebesparing in bestaande woningen en gebouwen als gevolg van Meer met Minder wordt met de huidige aanpak geschat op 14 tot 33 PJ in 2020. Ook
als de besparing op verlichting in de utiliteitsbouw wel meegerekend wordt is een aanzienlijk gedeelte van
de doelstelling van 100 PJ nog niet ingevuld met het huidige beleid.
Mogelijke invloed voorgenomen additioneel beleid op effectschatting
Als de doelen in de convenanten niet gehaald worden, heeft het kabinet het voornemen om meer verplichtende instrumenten in te zetten. Deze instrumenten zijn nog niet concreet uitgewerkt en het effect kan dus
niet meegenomen worden in de effectschatting. Als deze instrumenten wel ingevoerd worden, kan hierdoor de besparing groter worden dan nu geraamd is.
Óf er ook sprake zal zijn van een groter effect hangt sterk af van de uitwerking van deze instrumenten. Op
dit moment worden er twee mogelijkheden onderzocht: 1. Een vorm van normering in de bestaande bouw
en 2. Verhandelbare energiebesparingscertificaten (witte certificaten) voor de gebouwde omgeving (zie
kader). Beide instrumenten richten zich naar verwachting voornamelijk op dezelfde doelgroepen en hetzelfde potentieel als de nu afgesloten convenanten. Het effect van verplichtende maatregelen zal dus niet
naast het effect MmM, maar in plaats van dit effect komen. Om meer besparing te realiseren dan bij de
huidige aanpak moeten de verplichtende maatregelen zo worden vormgegeven dat:
• En/of extra effect gehaald wordt in potentieel dat niet of nauwelijks door MmM wordt bereikt. Het
gaat hierbij vooral om de utiliteitsbouw, particuliere huurwoningen, niet-gebouwgebonden energieverbruik en/of duurzame energie.
• En/of meer koopwoningen bereikt gaan worden, vooral op niet-verhuismomenten.
• En/of de gestelde normen dermate streng zijn dat meer bespaard wordt per woning.
In de bovengrens van de effectschatting voor de corporatiesector is al veel energiebesparing verondersteld.
Verplichtende maatregelen zullen voor deze sector dus weinig additioneel effect hebben ten opzichte van
deze bovengrens. Wel wordt de kans groter dat corporaties zich voldoende inspannen om deze besparing
daadwerkelijk te realiseren.

41

Voor 2011 zal deze aanscherping nog geen effect hebben.

ECN-E--09-022

43

Optie normering bestaande bouw
VROM onderzoekt de mogelijkheden om normen te stellen in bestaande gebouwen. Op dit moment wordt gedacht aan een voortschrijdende normering op basis van energielabels. Dit houdt in dat in jaar X alle woningen
met Label G verbeterd moeten zijn, in jaar Y alle woningen met label F, etc.. De hele fasering wordt vooraf
aangekondigd, zodat woningeigenaren kunnen anticiperen op toekomstige eisen. Het effect hangt af van de
uiteindelijke norm en de fasering.
Een dergelijke aanpak heeft effect op verhuismomenten en niet verhuismomenten. Daarnaast kan dit instrument ook ingezet worden voor particuliere verhuurders en binnen de utiliteitsbouw. Hierdoor kan dit instrument, bij een voldoende strikte aanpak, een groter effect hebben dan de huidige MmM aanpak.
Optie verhandelbare energiebesparingscertificaten (witte certificaten)
In een witte certificaten systeem krijgen marktpartijen specifieke energiebesparingdoelstellingen opgelegd. De
marktpartij kan deze doelstelling realiseren door energiebesparende maatregelen te (laten) nemen in bijvoorbeeld gebouwen. Elke besparing levert een hoeveelheid certificaten op waarmee kan worden aangetoond dat
de doelstelling gehaald is. Marktpartijen met een overschot aan certificaten kunnen deze verkopen aan partijen
met een tekort.
Op dit moment wordt gedacht aan doelstellingen voor energiebedrijven en eventueel woningcorporaties.
Het effect van witte certificaten zal sterk overlappen met het effect van de huidige convenanten. Om een additioneel effect te hebben moet dus een forse doelstelling worden vastgesteld. Net als bij de huidige convenanten ligt er bij een witte certificatensysteem geen verplichting bij woningeigenaren of eindgebruikers. Het effect van het systeem hangt dus ook sterk af van de mate waarin de marktpartijen deze groepen weten te bereiken en te stimuleren.
Witte certificaten kunnen naast effect op gebouwgebonden energiegebruik ook effect hebben op niet gebouwgebonden gebruik (elektrische apparaten en verlichting). Verder kan dit instrument ook ingezet worden voor
particuliere verhuurders en binnen de utiliteitsbouw. Hierdoor kan dit instrument, bij een voldoende strikte
aanpak, een groter effect hebben dan de huidige MmM aanpak.

Vergelijking beoordeling 2007
In de ECN beoordeling van het werkprogramma Schoon en Zuinig van september 2007 werd het effect
van MmM geschat tussen de 50 en 100 PJ. Dit is nu naar beneden bijgesteld. Hiervoor zijn meerdere redenen:
1. De aanpak zoals vastgelegd in het convenant Meer met Minder, wijkt af van het oorspronkelijke plan
zoals dat gepresenteerd is juni 2007. In dit plan werd het potentiële effect geschat op 100 PJ.42 Hiervan
was 75 PJ gebouwgebonden besparing, 16 PJ besparing op niet gebouwgebonden energiegebruik en 9
PJ duurzame energie. Het convenant richt zich alleen nog op gebouw- en installatiegebonden energiebesparing en beperkt op duurzame energie (ca. 1 PJ). Hierdoor wordt 24 PJ van het oorspronkelijke
potentieel niet aangesproken door MmM43.
2. De aanpak van Meer met Minder gericht op de utiliteitsbouw is nog niet uitgewerkt. Hierdoor kan nog
geen effectschatting gemaakt worden voor deze sector die verantwoordelijk is voor 24 PJ besparing44.
3. Het aantal woningen dat bereikt wordt door MmM, is nu lager geschat dan in de beoordeling. Voor de
ondergrens in de beoordeling is destijds uitgegaan van verbetering van 1 miljoen huurwoningen en 1
miljoen koopwoningen. Het aantal te verbeteren huurwoningen lijkt met de gekozen aanpak nog
steeds haalbaar te zijn. De inschatting van het aantal koopwoningen dat verbeterd wordt, is naar beneden bijgesteld, omdat in het huidige MmM-programma een sterke prikkel ontbreekt om woningeigenaren ook buiten verhuismomenten aan te zetten tot energiebesparing.

42

http://www.senternovem.nl/energietransitiego/nieuws/dertig_procent_energiebesparing_in_bestaande_gebouwen.asp
Door de eisen die gesteld worden in de Ecodesign richtlijn wordt er wel bespaard op het niet gebouwgebonden verbruik.. Dit
staat echter los van MmM.
44
Zie Voortgangsrapportage Schoon en Zuinig deelprogramma Gebouwde omgeving van 14 januari 2009, pagina 6.
43

44

ECN-E--09-022

4. Bij de beoordeling uit 2007 is als bovengrens aangenomen dat de doelstelling wordt bereikt vanwege
het voornemen de doelstelling desnoods met meer verplichtende instrumenten af te dwingen. Die verplichtende instrumenten worden momenteel door VROM onderzocht, maar de uitwerking is nu niet
concreet genoeg om ervan uit te kunnen gaan dat daarmee wel de 100 PJ kan worden bereikt.

4.5

Nieuwbouw

Bij de bepaling van het effect voor nieuwbouw wordt uitgegaan van de volgende aanscherping van de
EPC:
• voor de woningbouw is de huidige norm is 0,8, aanscherping naar 0,6 in 2011 en naar 0,4 in 2015,
• voor de utiliteitsbouw een aanscherping van de EPC van 27% in 2009 en 50% in 2017.
De aanscherping in 2009 verschilt per gebouwfunctie, in de effectschatting is de aanscherping voor kantoren als gemiddelde voor de totale utiliteitsbouw genomen45. Voor de schatting wordt een periode van 2
jaar verondersteld tussen aanvraag bouwvergunning en oplevering nieuwbouw. De aanscherping voor de
utiliteitsbouw in 2009 zit al in de referentie. Daarmee is de helft van de potentiële besparing al in het beleid verankerd. In de onderkant van de bandbreedte van de effectschatting is rekening gehouden met geen
verdere aanscherpingen dan die van de utiliteitsbouw in 2009. Weliswaar wordt de eis van kosteneffectiviteit voor EPC-aanscherping los gelaten, maar wel wordt als voorwaarde gegeven dat “de markt er klaar
voor moet zijn”. Wanneer de markt van bouwpartijen en toeleveranciers er onvoldoende in geslaagd is om
nieuwe producten en processen te ontwikkelen om de nieuwbouw energiezuiniger te maken46, dan zal aanscherping van de EPC-eis mogelijk niet doorgaan.
In het Lenteakkoord is afgesproken dat de bouwpartijen ook vooruitlopend op aanscherping al energiezuiniger gaan bouwen in zogenaamde experimenteergebieden. In de effectschatting is verondersteld dat het
directe effect van die bouwvolumes verwaarloosbaar is.

4.6

Ecodesign

In het kader van de ecodesignrichtlijn zijn studies gepland en uitgevoerd ter voorbereiding op een uitvoeringsmaatregel voor de producten of productgroepen zoals vermeld in Tabel 4.247. Uitvoeringsmaatregelen
bevatten efficiencyeisen voor apparaten op basis van deze ecodesignstudies.
De (geplande) studies in het kader van de ecodesignrichtlijn omvatten 34 productgroepen. Voor 17 daarvan zijn de ecodesignstudies nu afgerond, voor een aantal in uitvoering. Voor de 17 overige productgroepen is het onmogelijk een schatting te maken van de efficiencyeisen en het effect op het energiegebruik.
In de figuur is het proces weergeven dat wordt doorlopen nadat een ecodesignstudie is afgerond (linksboven) totdat een uitvoeringsmaatregel is aangenomen en gepubliceerd. De eerste uitvoeringsmaatregel, voor
de beperking van stand-by- en uitverbruik van een groot aantal elektrische apparaten, is in december 2008
door de Europese Commissie vastgesteld. Naar verwachting komen er in de loop van 2009 ook uitvoeringsmaatregelen voor andere productgroepen waarvoor een ecodesignstudie is afgerond. Deze bevinden
zich nu ergens binnen het traject in Figuur 4.1. Na publicatie geldt nog een termijn voordat de eisen van

45

De EPC aanscherping voor de Utiliteitsbouw per 1 januari 2009 verschilt per gebouwfunctie, van 5% voor bijeenkomst, 7%
voor onderwijs 24% voor winkels, 27% voor kantoren en 33% voor gezondheidszorg.
46
Hierbij is ook de discussie rond binnenklimaat en gezondheid van belang.
47
Zie voor een overzicht van alle ecodesign studies en de voortgang daarvan de website van ECEE:
http://www.eceee.org/Eco_design/.

ECN-E--09-022

45

kracht worden; deze is waarschijnlijk tenminste één jaar. Dat betekent dat voor de eerstvolgende productgroepen de eisen op zijn vroegst vanaf 2010 van kracht zullen zijn; de rest volgt in latere jaren.

Figuur 4.1 Uit: (Siderius 2008)‘Richtlijn Ecodesign (2005/32/EG) – samenvatting richtlijn en
methodologie’, H.P. Siderius (SenterNovem), 3 april 2008
Naast ecodesign wordt binnenkort de energielabeling van witgoed aangepast. Naast het A-label worden
waarschijnlijk labels beter dan A toegevoegd. Naast witgoed krijgen ook TV’s, warmwaterapparatuur en
cv-ketels een energielabel.
In Bijlage A is een tabel opgenomen met schattingen van de besparing in het elektriciteitsverbruik en hoeveelheid primaire energie, als gevolg van de energie-efficiency eisen uit de Ecodesignrichtlijn en de aanpassing van energielabels per productgroep. De inschattingen van de besparing in elektriciteitsverbruik
van huishoudelijke apparaten zijn gebaseerd op een studie van Van Holsteijn & Kemna (VHK 2008). Tabel 4.2 geeft een samenvatting van de effecten: deze komen op 50 PJ (ondergrens) tot 72 PJ (bovengrens)
in 2020. Voor 2011 wordt nog geen effect verondersteld.
Tabel 4.2 Verwachte additionele besparing door de Ecodesignrichtlijn per productgroep
Productgroep(en)
Additionele besparing in 2020
[PJ primair/jaar]
laag
hoog
CV’s en warmwatertoestellen
Huishoudens
Handel, diensten, overheid
PC’s , beeldschermen
Imaging equipment (copiers/scanners)
Set top boxen

1,2
PM

1,4
PM
Zie stand-by

0,2

0,3

TV’s
Huishoudelijke koel- en vriesapparatuur

6
2,4

7,2
2,9

Huishoudelijke vaatwassers en
wasmachines

0,6

0,7

46

ECN-E--09-022

Productgroep(en)
Huishoudelijke airconditioners en
ventilatie
Wasdrogers
Stofzuigers
Huishoudelijke verlichting
Kantoorverlichting
(Openbare) straatverlichting
Batterijladers en netvoedingsapparaten
Stand-by en off mode
Elektromotoren, pompen, ventilatoren
(niet-huishoudelijk)
Commerciële koel- en vriesapparatuur
Vaste stof CV ketels
Ventilatoren in de utiliteitsbouw
Overige productgroepen
Totaal

4.7

Additionele besparing in 2020
[PJ primair/jaar]
1,5

1,8

3
1,1
4,2
13
1,5
0
12,8

3,7
1,3
5
27
1,5
0
16,1
Zie ook industrie
Utiliteitsbouw PM

2
0
PM
PM
50

3
0
PM
PM
72

Innovatiebeleid

Binnen de Innovatie Agenda Energie is €30 miljoen beschikbaar voor de gebouwde omgeving. VROM zal
in 2009 een meerjarig innovatieprogramma presenteren. Vooruitlopend op de Innovatie Agenda is in 2008
de subsidietender ’Naar energieneutraal wonen’ uitgevoerd (totale budget €7,5 mln). Hiermee zijn 15 zeer
energiezuinige innovatieve woningbouwprojecten, nieuwbouw en renovatie, ondersteund die in 2009 van
start gaan. Ambitie van de projecten is 45% besparing, dit betekent in de nieuwbouw een maximale EPC
van 0,55 en een prestatieverbetering naar energielabel A in de bestaande bouw. Via het energietransitieplatform PEGO worden de ervaringen in de projecten gedeeld. De nieuwbouwprojecten kunnen als voorbeeld dienen voor het Lenteakkoord, de renovatieprojecten zijn inspirerend voor Meer met Minder. Het
innovatiebeleid is daarmee vooral ondersteunend aan ander beleid en heeft dus op zich zelf geen additioneel effect.

4.8

SDE en warmtebeleid

Vanaf 1 april 2008 is het mogelijk voor woningbezitters (particulier of corporaties) om subsidie aan te
vragen voor het installeren van zon-PV, in het kader van de stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie. Met deze regeling kan in 2011 0,3 PJprim en in 2020 0,6 PJprim aan elektriciteit worden opgewekt.
Zie voor meer informatie hoofdstuk 3.9.
Vanaf september 2008 is de subsidieregeling duurzame warmte van kracht ter stimulering van zonneboilers, warmtepompen en micro-WKK in de bestaande bouw. De subsidieregeling is ook toegankelijk voor
woningbouwcorporaties. Beoogd wordt met het budget tot en met 2011 53.000 zonneboilers te subsidiëren, de besparing is 0,3 PJprimair48 en maakt al onderdeel uit van de actualisatie van de raming. Tevens
kunnen met de subsidie in de komende vier jaar 5000 warmtepompen worden neergezet, dit levert een be-

48

Ecofys gaat in haar potentieelstudie uit van een maximaal realiseerbaar potentieel rekening houdend met een geleidelijke groei
van de markt van 10 PJ vermeden primair in 2020, met 1,9 miljoen zonneboilers. Met 53.000 zonneboilers zou de subsidieregeling 3% van dat potentieel realiseren, dus 0,3 PJ.

ECN-E--09-022

47

sparing op van circa 0,05 PJ49. Met de subsidie op micro-WKK kunnen in de komende 4 jaar 9500 systemen worden neergezet, dit levert een besparing van ca. 0,1 PJ50. In het GE scenario en in de actualisatie
van de raming is geen toepassing van warmtepompen en micro-WKK in de bestaande woningbouw verondersteld, de besparing is dus additioneel.
Het effect van dit instrument heeft overlap met andere beleidsinstrumenten. De subsidieregeling kan ook
worden gebruikt door de uitvoerders van het Meer Met Minder convenant en door woningbouwcorporaties
in het kader van hun convenant met de overheid. In de effectschatting is verondersteld dat de regeling
loopt tot en met 2011. Deze stimulering is nog onvoldoende om een zodanige markt te ontwikkelen dat
duurzame opties zonder subsidie kosteneffectief toegepast kunnen worden, zodat het effect beperkt blijft
tot de gesubsidieerde aantallen.
De beleidsnota “Warmte op stoom” (MinEZ 2008) geeft aan dat dit kabinet tevens restwarmtebenutting
wil stimuleren. Ook de garantstelling voor geothermieprojecten is van toepassing op de gebouwde omgeving. In deze verkenning wordt aan dit beleid geen additioneel besparingseffect toegekend. In de actualisatie van de raming is al een stijging van het aantal woningen met warmtelevering verondersteld. Het aantal
woningen op warmtelevering neemt vooral toe door uitbreiding van bestaande warmtenetten, die in het
geval van grote woningbouwlocaties al was voorzien in contracten met de warmteaanbieders.
Het aanvullend beleidsakkoord ‘Werken aan de toekomst’ van maart 2009 kondigt een structurele financiering van de SDE aan via een opslag op het elektriciteitstarief. Dit kan leiden tot extra elektriciteitsbesparing. De nieuwe financieringswijze van de SDE vereist nog nadere uitwerking en analyse. Voor 35%
hernieuwbare elektriciteit is in 2020 een jaarlijkse opbrengst van €2,5 mld vereist. Als aangenomen wordt
dat de opslag wordt toegepast op kleinverbruikerstarieven, treedt het effect voornamelijk op in de gebouwde omgeving. Belangrijk daarbij is de overlap met het effect van de Ecodesignrichtlijn51. Als een eerste zeer voorlopige indicatie wordt een besparingseffect van 4-7 PJprim verondersteld in 2020.

4.9

Totaalbeeld gebouwde omgeving

Tabel 4.3 geeft een overzicht van de beleidseffecten in de gebouwde omgeving. Vergeleken met de beoordeling S&Z uit 2007 valt vooral de lagere inschatting van het beleid voor de bestaande bouw op. De tabel
geeft de extreme waarden van de effecten van afzonderlijke instrumenten. De totalen zijn een optelling
van deze extremen en hebben beperkte betekenis als bandbreedte voor onzekerheden.

49

Ecofys geeft aan dat de HR-ketel/warmtepompcombi uitgaande van 30% van de vervangingsmarkt (1,6 miljoen ketels) een
realiseerbaar potentieel heeft van 15 PJ. Met de subsidie kunnen in de komende 4 jaar 5000 van deze systemen worden neergezet. Dat is 0,3% van het potentieel en levert dus een besparing op van 0,05 PJ.
50
In een potentieelstudie uitgevoerd in opdracht van het platform Nieuw Gas wordt in een hoge groeiscenario uitgegaan van 30%
van de totale vervangingsmarkt van ketels, 1,6 miljoen micro WKK installaties in 2020 met een energiebesparing van 17 PJ in
2020. Met de subsidie kunnen in de komende 4 jaar 9.500 systemen worden neergezet. Dat is 0,6% van dat potentieel en dus
een besparing van 0,1 PJ.
51
Daarom is een lage prijselasticiteit van -0,05 voor het additionele effect aangehouden.

48

ECN-E--09-022

Tabel 4.3 Reductie Broeikasgassen, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020 door beleid uit Schoon en Zuinig voor de
gebouwde omgeving
Effect beleidinstrumenten S&Z

Reductie BKG
2011
[Mton CO2 eq]
Laag
Hoog

Besparing
2011
[PJ primair]
Laag
Hoog

0,0
0,2
0,0

0,1
0,3
0,0

0,0

0,0

0,8
2,9
0,0
pm
pm
0

2,5
6,0
0,0
pm
pm
0,7

0

0,0

0,0

0

0

0,0

0,03

0,10

Totaal S&Z beleid
Waarvan Indirect effect *

0,2
0,0

0,5
0,0

Beleid reeds verwerkt in het referentiescenario
Nieuwbouw
Subsidieregeling duurzame
warmte
SDE PV: zit onder 3.9

0,00
0,02

0,04
0,02

Bestaande bouw
Koop
Sociale Huur
Particuliere huur
Utiliteitsbouw
Verplichtend beleid
Nieuwbouw
Elektrische apparaten
Ecodesign
SDE financiering via opslag
Duurzame energie (ook MmM)
Subsidieregeling duurzame
warmte
SDE PV: zit onder 3.9
Garantstelling geothermie

Totaal exclusief S&Z beleid in de
referentie (voorgenomen beleid)

Duurzaam
2011
[PJ primair]
Laag
Hoog

Reductie BKG
2020
[Mton CO2 eq]
Laag
Hoog

Besparing
2020
[PJ primair]
Laag
Hoog

Duurzaam
2020
[PJ primair]
Laag
Hoog

0,1
0,6
0,0

0,5
1,4
0,0

0,1

0,4

0,9

1,4
11,4
0,0
pm
pm
8

8,4
23,9
0,0
pm
pm
16

0,4

0,8

0

0

3,6
0,3

5,2
0,5

50
4

72
7

0

0

0,10

0,35
pm
pm

0,35
pm
pm

0,03

0,03

0,1

0,1

0,35
pm
pm

0,4
pm
pm

3,7

9,3

0,4

0,5

5,1
3,9

8,5
5,7

74,9

127,3

0,8

1,2

0,00
0,00

0,7
0,0

0,0
0,3

0,1
0,3

0,4
0,0

0,4
0,0

8
0

8
0

0,4
0,30

0,4
0,3

pm
0,2

0,5

4

9

0,1

pm
0,0

pm
4,7

8,1

67

119

0,1

pm
0,5

* Een indirect effect houdt in dat de feitelijke emissiereductie plaatsvindt bij elektriciteitscentrales.

ECN-E--09-022

49

5.

Verkeer en vervoer

5.1

Beleid uit het werkprogramma

Het werkprogramma bevat voor deze sector een aantal belangrijke bouwstenen: hernieuwbare brandstoffen, kilometerbeprijzing, normering van voertuigen, innovatie en gedrag. Concreet betreft het de volgende
instrumenten.
Alternatieve brandstoffen
• Hogere inzet duurzame biobrandstoffen (evenals eventueel andere klimaatneutrale brandstoffen) via een
verplichting, inclusief het verbeteren en verbreden van biobrandstoffen naar andere brandstoffen en modaliteiten. Een doelstelling van 20% wordt verkend.
• Tender voor introductie van tweede generatie biobrandstoffen.
• Bevordering van alternatieve biobrandstoffen waaronder aardgas, bio-ethanol.
Beprijzen/volumebeleid
• De kilometerprijs gedifferentieerd naar tijd, plaats en milieukenmerken.
• In samenhang met EU-onderzoek zal voor het goederenvervoer worden bezien of de milieukosten op termijn verwerkt kunnen worden in de prijs.
Energie-efficiency voertuigen
• Inzet op verdergaande Europese normering voor CO2-efficiency van personenauto’s (120-130 gr/km in
2012 en 80 gr/km in 2020), verbreding naar bestelauto’s.
• Innovatie in het programma ‘De auto van de toekomst’, waarbij de samenhang tussen verschillende beleidsterreinen uiteraard bewaakt wordt.
− Duurzaam inkopen.
− Demonstratie en marktintroductieprogramma’s.
• Onderzoek naar instrumentatie van verdere efficiencyverbetering in het goederenvervoer: stimulering,
normering of ETS.
• Versterkte inzet op fiscale vergroening mobiliteit inclusief verkenning gedifferentieerde heffing op vrachtauto’s.
• Het concessiestelsel voor openbaar vervoer/busvervoer zal worden opengesteld voor beproeving van innovaties, zoals de inzet van hybride bussen.
Gedrag
• Voorlichting voor gedragsverandering met betrekking tot personenauto’s; goederenvervoer over de weg;
railvervoer etc.
• Verkenning nieuw instrumentarium voor het stimuleren van zuinigere vervoersmodaliteiten zoals: fiets,
trein, scheepvaart, etc.
• Werkgerelateerde mobiliteit terugdringen of efficiënter laten plaatsvinden.

5.2

Nieuw beleid sinds 2007 in hoofdlijnen

In deze paragraaf is een overzicht gegeven van nieuw beleid sinds de beoordeling Schoon en Zuinig in
september 2007. Er is een onderscheid gemaakt tussen vastgesteld en voorgenomen beleid. Voor vastgesteld beleid zijn in deze verkenning de consequenties opgenomen voor eerder gemaakte effectschattingen.
Voor voorgenomen beleid is bekeken of er reden is om eerder gemaakte effectschattingen aan te passen. In

50

ECN-E--09-022

hoeverre dit gebeurd is, hangt af van beschikbare informatie, beschikbare tijd en verwachte omvang van
het effect.

EU beleid - vastgesteld
•

•
•

De CO2-normering voor personenauto’s is definitief vastgesteld op 18 december 2008. Het doel voor
2015 is 130 gr/km. In 2012-2014 gelden moeten respectievelijk 65%, 75% en 80% van de door fabrikanten afgezette auto’s aan deze norm voldoen. Tevens is de doelstelling opgenomen om in 2020 terug te gaan naar 95 gr/km.
Op 17 december 2008 is de nieuwe Richtlijn Hernieuwbare Energie bekend gemaakt. Deze Richtlijn
geeft een doelstelling van tenminste 10% voor transportbrandstoffen uit duurzame bronnen in 2020.
Voor biobrandstoffen gelden duurzaamheidscriteria.
Op 17 december 2008 is de richtlijn voor brandstofkwaliteit (98/70/EC) aangepast. Deze aanpassing
behelst een eis van 6% broeikasgas emissiereductie door biobrandstoffen of het tegengaan van affakkelen, plus 2*2% reductie door andere opties in de brandstofproductieketen zoals CCS en CDM.

EU beleid - voorgenomen
•

•

In 2007 is tijdens de totstandkoming van de CO2-normering van personenauto’s ook een voorstel gedaan voor CO2-normering van bestelauto’s (EU COM 2007). Het voorstel betreft een norm van 175
g/km die bindend wordt in 2012 en een aanscherping naar 160 g/km in 2015. In 2009 wordt hiervan
een verdere uitwerking verwacht.
Een tweede voorstel in de totstandkoming van de CO2-normering van personenauto’s betreft een reductie van 10 gram CO2 per km in 2012 via diverse maatregelen zoals biobrandstoffen, schakelindicatoren, monitoringssystemen voor bandenspanning, en normen voor maximale rolweerstand van banden. Dit wordt nog ondersteund door een voorstel voor een energielabel voor banden. In mei 2008 is
in (EU COM 2008) een voorstel gedaan voor een typekeuring op het gebied van veiligheid van voertuigen. Onderdeel van dit voorstel is de invoering van energiezuinige banden in 2012 met een tweede
stap in 2015.

Nederlands beleid - vastgesteld
•

•

Het Belastingplan 2008 en 2009 met onder andere de BPM differentiatie. In 2009 is de extra heffing
voor personenauto’s met een zeer hoge CO2-uitstoot uitgebreid en is er een tussencategorie toegevoegd voor de bijtelling van lease-auto’s. Ook is een BPM vrijstelling en een kwart tarief in de MRB
ingevoerd voor zeer zuinige auto’s.
Het Belastingplan 2009 behelst de volledige ombouw van de BPM naar een CO2-gerelateerde heffing
en daarnaast een deel van de omzetting van de BPM in de MRB (5% per jaar t/m 2012, daarna 12,5%
in 2013).

Nederlands beleid - voorgenomen
•

•
•

In 2008 heeft het kabinet besloten om de kilometerprijs geleidelijk in de periode 2012-2016 in te voeren, waarbij de volledige BPM in de kilometerprijs zal worden omgezet. De BPM afbouw zal in 2018
(twee jaar na volledige invoering van de kilometerprijs) voltooid zijn. Besluitvorming over de tariefstelling is ten tijde van het schrijven van dit rapport nog niet afgerond. Er zal dus nog een geruime tijd
een basis zijn voor BPM differentiatie.
Het in het werkprogramma aangekondigde onderzoek naar de haalbaarheid van een 20% doelstelling
voor biobrandstoffen is afgerond. Beleidsmatig is er nog geen beslissing genomen over een Nederlandse doelstelling die verder zou gaan dan de Europese doelstelling van 10%.
Tot de overige ontwikkelingen behoren zes proefprojecten voor innovatieve bussen, het sectorakkoord
(wat een voorwaardenscheppende rol heeft voor diverse maatregelen), de meerjarenafspraak overige
openbaar vervoer, mobiliteitsmanagementbeleid gericht op minder auto’s in de spits, het programma

ECN-E--09-022

•

Duurzaam Inkopen en het nieuwe rijden 4. Er is op dit moment geen aanleiding om op basis van deze
overige ontwikkelingen effectschattingen bij te stellen.
Op 25 maart 2009 is het aanvullend beleidsakkoord naar de Tweede Kamer gestuurd. Hierin zijn de
maatregelen van het kabinet naar aanleiding van de economische crisis opgenomen. Voor de verbetering van de luchtkwaliteit stelt het kabinet een sloopregeling in voor bestelwagens en personenauto’s.
De precieze details van deze regeling zijn ten tijde van het schrijven van dit rapport nog niet bekend,
maar naar verwachting zullen enkele tienduizenden auto’s vervroegd gesloopt worden. Het CO2-effect
daarvan is zeer gering en heeft geen invloed op het geschatte effect in deze verkenning.

5.3

Wijzigingen in het achtergrondscenario

Het UR-GE scenario voor de sector verkeer en vervoer is op verschillende punten gewijzigd ten opzichte
van het WLO-GEHP-scenario, dat als referentie is gebruikt voor de effectschattingen in (Menkveld et al,
2007). Deze wijzigingen zijn gedocumenteerd in (Daniëls et al, 2009). De belangrijkste verschillen zijn:
• De brandstofprijzen zijn iets hoger geworden, circa $2 per vat ruwe olie.
• In WLO-GE is geen verbetering verondersteld van de brandstofefficiency van nieuwe vrachtvoertuigen. In een recente studie is door TNO geschat dat de gemiddelde brandstofefficiency van nieuwe
trucks in 2020 circa 15% kan verbeteren ten opzichte van de huidige situatie, waarvan naar schatting
de helft autonoom gebeurt (De Lange et al., 2008). Deze autonome ontwikkeling is nu verdisconteerd
in het UR-GE scenario.
• De vergroening van het belastingstelsel voor personenauto’s uit het Belastingplan 2008 is meegenomen: de effecten hiervan zijn door PBL geschat conform (Van den Brink et al. 2007).
• De biobrandstofdoelstelling voor het wegverkeer is verlaagd van 5,75% naar 4% in 2010, dit aandeel
is gehandhaafd in de jaren na 2010.
Door deze nieuwe inzichten is de geraamde CO2-emissie in 2020 in UR-GE 3 Mton lager dan in WLOGE. In UR-GE bedragen de CO2 emissies door de sector verkeer en vervoer in 2020 44,8 Mton. In WLOGE was dat nog 47 Mton (Menkveld et al, 2007).

5.4

Alternatieve brandstoffen

Biobrandstoffen
Het Europese Parlement heeft in december 2008 de Renewables Directive aangenomen. Eén van de doelstellingen is om 10% van de brandstofvraag in de transportsector te vervangen door hernieuwbare energie.
Deze doelstelling kan ingevuld worden met biobrandstoffen, elektriciteit of waterstof, waarbij voor elk
van deze energiedragers aanvullende bepalingen worden gegeven:
• De richtlijn stelt eisen aan de duurzaamheid van biobrandstoffen. De richtlijn geeft aan dat alleen biobrandstoffen meetellen van land dat in januari 2008 nog geen “natuurgebied” was, maar voorkomt niet
dat de huidige productie van het betreffende stuk land naar een “natuurgebied” verplaatst wordt. Ook
worden er oplopende eisen gesteld aan de minimale reductie van broeikasgassen die biobrandstoffen
op moeten leveren in de keten. Belangrijk is voorts dat in de EU-berekening het aandeel biobrandstoffen uit afval en hout, ofwel tweede generatie biobrandstoffen, dubbel meegeteld mag worden voor de
doelstelling. Ook groen gas gebruikt in de transportsector mag worden meegeteld, maar de huidige
tekst lijkt er op te wijzen dat het gas ook daadwerkelijk in het voertuig moet worden verbrand, wat het
gebruik van groen gas certificaten zou uitsluiten.

52

ECN-E--09-022

•
•

Volgens de richtlijn kan ook het gebruik in voertuigen van elektriciteit en waterstof gemaakt uit duurzame energie voor de doelstelling meegeteld worden. Beide energiedragers kunnen in 2020 waarschijnlijk slechts een beperkte bijdrage leveren aan de 10%-doelstelling52.
De herziene Fuel Quality Directive geeft indirect een prikkel voor een aandeel biobrandstoffen van
10-12% in 2020. Deze richtlijn verplicht brandstofleveranciers namelijk om 6% reductie van de ketenemissies van broeikasgassen te bereiken via biobrandstoffen. Uitgaande van een reductie van ketenemissies van minstens 50%, zou hiervoor een aandeel van 12% biobrandstoffen nodig zijn. Brandstofleveranciers kunnen echter ook een deel van hun 6% doelstelling behalen door reductie van “flaring and venting” bij oliewinning, zodat de prikkel voor biobrandstoffen iets lager zal zijn.

De effectschattingen voor hernieuwbare energie in de transportsector zijn, in lijn met de IPCC methode,
gebaseerd op de tank-to-wheel emissie, die voor biobrandstoffen, elektriciteit en waterstof op nul gesteld
mag worden. Dat betekent dat het veronderstelde aandeel in de energievraag van de transportsector bepalend zal zijn voor de emissiereductie, niet de invulling ervan. In de lage effectschatting is uitgegaan van
een fysiek aandeel van 8% (waarvan 2% als tweede generatie biobrandstoffen dubbel telt, waarmee aan
het 10% van doel van de EU voldaan wordt). In de hoge effectschatting wordt uitgegaan van een aandeel
van 20%. Over deze laatste doelstelling is beleidsmatig nog geen beslissing genomen. Als Nederland als
enige op een hogere doelstelling inzet dan de andere Europese landen, is realisatie van een 20% aandeel
(duurzame) biobrandstoffen niet uitgesloten. Vooralsnog wordt de kans op een 20% aandeel echter niet
erg hoog geacht, ook gezien de recente bijstelling naar beneden van de Nederlandse biobrandstoffen doelstelling in 2010; van 5,75% naar 4%. Dit is verwerkt in de bandbreedte van onzekerheid. Het naar beneden
bijstellen van de doelstelling voor 2010 leidt er toe dat het te verwachten effect van Schoon en Zuinig in
de transportsector in 2011 van biobrandstoffen van 1,5 Mton naar 0,7 Mton naar beneden moet worden
bijgesteld.
De emissie-effecten buiten de transportsector (het well-to-tank gedeelte) zijn nu voor zover het de bewerking in Nederland betreft voor een belangrijk deel in het industriële energieverbruik verwerkt. Bij de lage
effectschatting kan er nog een additionele CO2-emissie in de Nederlandse industrie (of in het buitenland)
ontstaan van 0,1 tot 0,2 Mton, bij de hoge 0,5 tot 1 Mton53.
Conform de berekeningswijze van de beoordeling (Menkveld et al, 2007), worden de effecten van Schoon
en Zuinig uitgedrukt ten opzichte van een biobrandstoffen aandeel van 2% in het referentiescenario
(WLO-GEHP). Aangezien in het geactualiseerde referentiescenario UR-GE een biobrandstoffenaandeel
van 4% is verondersteld, is een deel van het effect hier al in verwerkt.
In 2020 is het verschil tussen 2 en 4% biobrandstoffen circa 0,8 Mton. Hier komt in het veronderstelde beleid nog 1,6 Mton (8%) tot 6,3 Mton (20%) bovenop. Door overlap met andere maatregelen als de kilometer prijs en CO2-normering is het effect in het totaalbeeld enigszins lager; het effect wordt ingeschat op 2,1
tot 6,0 Mton.

52

De richtlijn geeft aan dat (voorlopig) rekening gehouden moet worden met het gemiddelde aandeel hernieuwbare elektriciteit
in de nationale of Europese opwekkingsmix, wat vervolgens vermenigvuldigd mag worden met 2,5 vanwege de hogere efficiency van een elektrische motor, vergeleken met een verbrandingsmotor. ECN veronderstelt in (Hanschke et al, 2009) een aandeel van maximaal 2% voor elektriciteit in de transportvraag in 2020. In combinatie met bijvoorbeeld een ambitieus Europees
aandeel van 40% duurzame elektriciteit en de efficiency factor van 2,5 zou dit neerkomen op een bijdrage van maximaal 2 procent punten aan de 10% doelstelling. Voor waterstof ligt deze mogelijke bijdrage nog wat lager vanwege een lager verwacht
marktaandeel in 2020 en de mogelijkheid dat waterstof in 2020 nog voor een groot deel uit aardgas geproduceerd wordt.
53
Dit is een toename van emissie door biobrandstoffenproductie uit bio-grondstof, verondersteld dat deze productie in Nederland
plaatsvindt. Bij de aardolieraffinage wordt geen evenredig verminderde productie verondersteld. In het achtergrondscenario
UR-GE is er al rekening mee gehouden dat de eigenaren van raffinaderijen terughoudend zijn met investeringen in verband
met de EU duurzaamheidsdoelen en de aankomende CO2-eisen aan de transportsector.

ECN-E--09-022

Bevordering van alternatieve brandstoffen waaronder aardgas, bio-ethanol.
Voor deze maatregel uit het werkprogramma Schoon en Zuinig wordt de effectschatting van 0,1 Mton uit
(Menkveld et al, 2007) gehandhaafd.

5.5

Kilometerbeprijzing

Het kabinet heeft in mei 2008 besloten om de MRB en de BPM volledig te variabiliseren. De BPM zal in
2018 volledig afgeschaft zijn (Brief tweede kamer, 2008)54. De exacte vormgeving en tariefstelling zijn op
dit moment nog niet vastgesteld. Momenteel wordt onderzoek verricht naar een mogelijke CO2differentiatie in de kilometertarieven. De effecten hiervan kunnen ten tijde van het schrijven van deze studie nog niet worden ingeschat. In (Menkveld et al, 2007) is uitgegaan van omzetting van een kwart van de
BPM en is een effect van 1,9 – 2,0 Mton verondersteld. Het effect wordt nu, vanwege de volledige variabilisering van de BPM, hoger ingeschat op 2,3 tot 3,5 Mton. Hierbij is gerekend met een volumereductie
van 10-15% voor personenauto’s, onder meer gebaseerd op (Besseling et al, 2008) en andere studies voor
het Ministerie van Verkeer en Waterstaat (zoals V&W, 2006). Daarnaast is verondersteld dat de tariefstelling dusdanig wordt gekozen dat de kilometerprijs niet leidt tot wijzigingen in de samenstelling van het
autopark. Bij de effectbepaling is uitgegaan van een geleidelijke introductie van de kilometerprijs in de
periode 2012-2016, en is geen rekening gehouden met onzekerheden en risico’s op de start en/of doorlooptijd (de zogenoemde deterministische planning). Gecorrigeerd voor overlap met het nieuwe Europese
en nationale beleid (de CO2 normering van personenauto’s en het effect van fiscale maatregelen uit het Belastingplan 2009, met name de aangekondigde ombouw van de BPM naar een CO2-grondslag) bedraagt
het additionele effect van de kilometerprijs circa 2,1 tot 2,8 Mton in 2020.
In de voortgangsrapportage 2 van Anders Betalen voor Mobiliteit van 31 maart 2009 geeft het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat aan dat op vertraging moet worden gerekend als rekening wordt gehouden met
onzekerheden en risico’s op de start en doorlooptijd van de kilometerprijs (de zogenoemde probabilistische planning). Een planning die met 15% zekerheid kan worden gehaald (P15) gaat uit een implementatieperiode van 2013 tot en met 2017, een planning die met 85% zekerheid kan worden gehaald (P85) gaat
uit een implementatieperiode van 2015 tot en met 2019. Dit betekent dat ook de volledige mobiliteitseffecten van de kilometerprijs op langere termijn zichtbaar worden. Geschat wordt dat in 2020 de mobiliteitsafname door de kilometerprijs ca. 5-7,5% (P85) tot 7,5-10% (P15) is. Dit levert een effect op van circa 1,1
tot 2,1 Mton in 2020. Deze tegenvaller (0,5 tot 1 Mton) kon niet meer tijdig worden verwerkt in de totale
effectinschattingen van de sector verkeer zoals gerapporteerd in deze studie.
Er is nog geen grootschalige ervaring met kilometerbeprijzen voor personenauto’s, zodat het effect met
modelberekeningen geschat moet worden. Dit brengt ook een grotere onzekerheid met zich mee dan hier
is aangegeven.
Voor de effecten van een kilometerprijs voor goederenvervoer is uitgegaan van een budgetneutrale heffing
voor bestelauto’s en vrachtwagens. Het gecombineerde effect voor vrachtauto’s en bestelauto’s bedraagt
naar schatting 0 tot 0,2 Mton.

5.6

CO2-normering voor personen- en bestelauto’s

In december 2008 is in het Europese Parlement overeenstemming bereikt over de CO2-normen voor personenauto’s. Het doel voor nieuwe auto’s in 2015 is 130 gr/km. In 2012-2014 geldt deze doelstelling al
voor respectievelijk 65%, 75% en 80% van de nieuwe auto’s. Tevens is de doelstelling opgenomen om in
54

Hierbij wordt geregeld de vinger aan de pols gehouden om te voorkomen dat de volledige afbouw tot ongewenste effecten
leidt.

54

ECN-E--09-022

2020 terug te gaan naar 95 gr/km. In de hoge effectschatting is er van uit gegaan dat deze Europese doelen
in Nederland gehaald worden. In de lage effectschatting is rekening gehouden met een aantal factoren die
het doelbereik zouden kunnen beperken. Zo is er in de Richtlijn een boeteregeling voorzien voor overschrijdingen van de norm. Tot 2019 zijn de boetes relatief beperkt, bijvoorbeeld 45 euro per auto voor de
eerste 3 gram overschrijding, en het is denkbaar dat fabrikanten deze boetes doorberekenen aan de klant.
Boven de 3 gram overschrijding lopen de boetes sneller op. Daarnaast mogen kortingen tot 7 gr/km ingeboekt worden voor eco-innovaties (energiebesparende maatregelen die buiten de testrit vallen, zoals zuinige airco’s), en voor elektrische voertuigen en plug-in hybrides. Ook voorziet de Richtlijn een evaluatie in
2013, waarna de precieze implementatie – op een kosteneffectieve wijze, inclusief boetes en verdeling
over fabrikanten – van het doel van 95 gr/km vastgesteld wordt. Omdat nog niet zeker is wat de gevolgen
zullen zijn van deze factoren wordt in de lage effectschatting uitgegaan van 135 gr/km in 2015, en 125
gr/km in 2020. Voor beide effectschattingen is vervolgens nog rekening gehouden met het verschil tussen
testcyclus en praktijkverbruik, wat voor hybride voertuigen nog sterker geldt dan voor het conventionele
wagenpark.
Gezien de omvang van de emissiereductie, is de CO2-normering een van de belangrijkste pijlers voor het
klimaatbeleid in de transportsector. Als de in de richtlijn voorziene evaluatie in 2013 leidt tot een vertraging als gevolg van onderhandelingen met de auto-industrie, kan het effect nog lager uitvallen, en dit kan
ook in de jaren na 2020 nog sterk doorwerken. Onduidelijkheid over de ambitieuze doelstelling in 2020
kan daarnaast de prikkel verminderen om over te gaan naar alternatieve aandrijvingen, zoals elektrisch
vervoer.
In de richtlijn wordt ook vermeld dat er met aanvullende maatregelen op het gebied van veiligheid en biobrandstoffen gestreefd wordt naar een extra reductie van 10 gr CO2/km voor nieuwe auto’s. Hiervoor is in
deze verkenning geen apart effect ingeboekt, omdat het overlapt met andere maatregelen (onder meer biobrandstoffen en zuinige banden), zie paragraaf 5.4.
De CO2-normering heeft een effect van 2,5 tot 3,9 Mton ten opzichte van het achtergrondscenario wat er
van uitgaat dat nieuwe personenauto’s circa 161 gr/km uitstoten in 2020. Na correctie voor overlap met
andere maatregelen – biobrandstoffen, kilometerprijs en fiscale vergroening – resteert een effect van 2,3
tot 3,7 Mton.
Voor bestelauto’s wordt in 2009 een voorstel voor CO2-normen verwacht. Uitgaande van een gemiddelde
emissie in 2006 van 195 g/km (AEA, 2007) wordt in de hoge effectschatting uitgegaan van een norm van
175 gr/km in 2015 en aanscherping naar 160 gr/km in 2018, vanuit de veronderstelling dat deze norm, die
in een Communicatie in 2007 aangekondigd werd voor 2012/2105, drie jaar later effectief wordt. In de lage effectschatting is uitgegaan van een norm van 175 gr/km in 2015 en daarna. De effecten zijn 0,4 Mton
in de lage schatting en 0,7 Mton in de hoge schatting.

5.7

Fiscale vergroening

In 2008 is voor de transportsector een traject van fiscale vergroening ingezet met een groot aantal maatregelen. Hierbij is de belasting op milieubelastende activiteiten verzwaard. Het betreft accijnsverhogingen
(die relatief weinig besparing opleveren), maatregelen bij rode diesel en de introductie van een vliegbelasting. Een aantal maatregelen uit het Belastingplan 2008 richt zich specifiek op het stimuleren van schone
en zuinige auto’s door middel van BPM differentiatie, lagere bijtelling voor zuinige leaseauto’s en een
CO2-heffing (‘slurptax’) als onderdeel van de BPM voor auto’s met een hoge CO2-uitstoot.

ECN-E--09-022

Het effect van het Belastingplan 2008 is meegenomen in het achtergrondscenario UR-GE en in (Van den
Brink, 2007) geschat op een CO2-emissiereductie van 0,5 Mton in 2020 (marge 0,3 tot 0,8), ervan uitgaande dat in de periode tot en met 2012 uiteindelijk 26,5% van de BPM wordt omgezet naar de MRB.
In het Belastingplan 2009 wordt de huidige BPM-grondslag omgebouwd van catalogusprijs naar onder
meer CO2-uitstoot in de periode 2009-201355. De CO2 heffing (‘slurptax’) wordt verhoogd van 110 naar
125 €/g en bovendien komt de grens waarboven deze belasting betaald moet worden 12% lager te liggen.
Ook is een BPM vrijstelling en een kwart tarief in de MRB ingevoerd voor zeer zuinige auto’s. Daarnaast
is de regeling voor een lagere bijtelling voor leaseauto’s verruimd. Er is een nieuwe categorie bijtelling
van 20% ingesteld voor auto’s die niet op diesel rijden met een CO2-uitstoot tussen de 111 en 140 gram
per kilometer en dieselauto’s met een CO2-uitstoot tussen de 96 en 116 gram per kilometer. Het CE schat
het effect van dit laatste op maximaal 0,1 Mton (Blom et al, 2008). Het Belastingplan 2009 bevat ook
maatregelen die het gebruik van aardgasvoertuigen bevorderen. Het CO2-effect van rijden op aardgas is
echter beperkt (Hanschke et al, 2009).
In de brief van staatsecretaris de Jager (MinFin, 2008) wordt aangegeven dat de BPM verder wordt afgebouwd via 75% eind 2016, tot volledige afschaffing voor personenauto’s in 2018. De MRB wordt afgeschaft op het moment dat een voertuig overgaat naar kilometerbeprijzing. Voor personenauto’s is dit in de
periode 2012 tot 2016. Dit heeft tot gevolg dat vooral een aanzienlijk deel van het additionele effect van
het Belastingplan 2009 (BPM differentiaties en wijziging grondslag) vanaf 2016 afneemt en verschuift
naar kilometerbeprijzing. Het additionele effect van het BP 2009 wordt in 2020 ingeschat op 0,04 - 0,2
Mton.
Het totale effect van het fiscale beleid (Belastingplan 2008 en 2009) wordt geschat op 0,2 tot 0,3 Mton in
2011 en 0,5 tot 0,7 Mton in 2020. Er is zowel overlap met de kilometerprijs als met de Europese CO2normering (minder effect Nederlands stimuleringsbeleid). In de tariefstelling van de BPM en kilometerheffing kan Nederland een prikkel blijven geven tot de aanschaf van zuiniger auto’s dan de Europese
norm. Echter, naarmate de Europese CO2-normering ambitieuzer is neemt het additionele effect af. Daarom is het effect in de hoge variant uiteindelijk 0,6 Mton.

5.8

Innovatiebeleid

Innovatie Auto van de Toekomst
In (Menkveld et al, 2007) werd met een PM-post aangegeven dat de transitiepaden Duurzame Mobiliteit
en de activiteiten in het programma Auto van de Toekomst tot extra emissiereducties kunnen leiden. In
(Hanschke et al, 2009) is een potentieel effect geschat op maximaal 2,5 tot 3,5 Mton. Het betreft een combinatie van verdergaande hybridisering, biobrandstoffen, inzet van CNG, energiebesparende ICT, banden
met lage rolweerstand en (zeer beperkt) waterstof of elektrisch vervoer. Een deel van dit potentieel is in
deze beoordeling verwerkt in de effectschattingen van de maatregelen biobrandstoffen, CO2-normering en
Het nieuwe rijden (stimulering zuinige banden). Het effect is vooral verwerkt in de bovenkant van de
bandbreedte. Een ander deel van dit potentieel kan in deze beoordeling nog niet ingeboekt worden, omdat
het beleid eerst verder uitgewerkt moet worden.

55

Aangezien het onderzoek naar het effect hiervan nog gaande is, is in deze verkenning slechts een eerste orde inschatting gegeven. Er is niet alleen over een effect op het huidige park, maar ook een relatie met de Europese normen en de overgang naar de
kilometerprijs. Het effect van de kilometerprijs op het verkeersvolume kan bijvoorbeeld beïnvloed worden bij een lage heffing
voor zuinige auto’s.

56

ECN-E--09-022

Innovatieve bussen
Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat heeft een tenderregeling Innovatieve bussen geopend56. In 2008
werd het budget van 10 miljoen toegekend aan zes projecten. Het betreft verschillende typen hybride bussen en bussen op aardgas en waterstof. De resultaten van deze projecten zullen gebruikt worden om toekomstige concessie-eisen aan te scherpen. Voor deze maatregel wordt de effectschatting uit (Menkveld et
al, 2007) van 0,1 Mton gehandhaafd.

5.9

Overig beleid wegverkeer

Voorlichting gedragsverandering voertuigbestuurders
Voor het effect van de programma’s Het Nieuwe Rijden is de effectschatting uit (Menkveld et al, 2007)
gehandhaafd van 0,3 Mton. Onder dit programma wordt ook aandacht besteed aan het stimuleren van zuinige banden en het op peil houden van de bandenspanning. Er is nu een extra effect opgenomen dat samenhangt met het Europees stimuleringsbeleid voor zuinige banden: met name het voorstel voorde typekeur op het gebied van veiligheid, maar ook de invoering van een energielabel voor banden, normen voor
maximale rolweerstand en monitoringssystemen voor bandenspanning. In Nederland is in 2009 een bandencampagne57 gestart die voor veiliger, zuiniger en stiller verkeer moet zorgen.
Een ander onderdeel is het programma Voortvarend besparen in de binnenvaart met als doel 5% energiebesparing in 2007-2010 door gedragsverandering. Het CO2-effect hiervan is gering omdat het meeste verbruik niet tot Nederland gerekend wordt, en heeft geen invloed op de effectschatting in deze verkenning.

Verkenning nieuw instrumentarium zuinige vervoersmodaliteit en terugdringen werkgerelateerde
mobiliteit
Het stimuleren van zuinige vervoersmodaliteiten is al decennia lang een aandachtspunt van de Nederlandse overheid. Omdat een deel van dit beleid, zoals de uitvoering van het fietsbeleid, is neergelegd bij de lagere overheden, is het lastiger om hier op nationaal niveau beleid te voeren. Evenals in (Menkveld et al,
2007) is hiervoor geen kwantitatief effect ingeboekt. Een van de initiatieven is het voorgestelde programma voor mobiliteitsmanagement, als onderdeel van de Mobiliteitsaanpak van het ministerie van Verkeer
en Waterstaat, wat gericht is op 5% minder auto’s in de spits. Op dit moment is nog niet aan te geven wat
hiervan de CO2-effecten zullen zijn.

5.10

Totaalbeeld

In Tabel 5.1 zijn de beleidseffecten voor de sector verkeer samengevoegd. Ten opzichte van de beoordeling van 1½ jaar geleden (Menkveld et al, 2007) is het beleid in de transportsector een stuk concreter geworden, vooral door Europese ontwikkelingen. Voor biobrandstoffen is, ondanks de discussie over duurzaamheid, toch op Europese schaal een doelstelling afgesproken, die ook kansen biedt voor andere innovaties zoals elektrisch vervoer. Bij personenauto’s is de invoering van de CO2-norm enigszins afgezwakt en
uitgesteld, maar er is wel een ambitieuze doelstelling voor 2020 opgenomen. Verwacht mag worden dat
voor bestelauto’s binnen niet al te lange tijd ook CO2-normen vastgesteld worden. Ook het EU-beleid ten
aanzien van zuinige banden heeft in korte tijd veel duidelijker vorm gekregen. Per saldo ligt het geschatte
effect (7,8 tot 14,7 Mton CO2-emissiereductie in 2020) toch wat lager dan 1½ jaar geleden (in 2007 werd
het effect geraamd op 9,3 tot 16,9 Mton in 2020). In deze effectschatting is geen rekening gehouden met
een tegenvaller van 0,5 tot 1 Mton door vertraging in de introductie van de kilometerprijs. In het Werkprogramma Schoon en Zuinig is voor de sector verkeer en vervoer (exclusief zee- en luchtvaart) afgesproken dat in 2020 de CO2-uitstoot is teruggebracht tot maximaal 30 – 34 Mton per jaar. Aan de hand van de
56
57

http://www.senternovem.nl/energietransitiedm/werkgroepen/schonebussen.asp.
Meer informatie over de campagne is te vinden op www.kiesdenieuweband.nl.

ECN-E--09-022

huidige effectschattingen kan een uitstoot van 27 – 37 Mton58 verwacht worden. Er bestaat nog sterke onzekerheid over de haalbaarheid van een hoog aandeel biobrandstoffen. Het effect van CO2-normering voor
personenauto’s is bovendien sterk afhankelijk van het halen van het doel van 95 gr/km in 2020, ook voor
de jaren na 2020. Ook de introductie van de kilometerprijs is mogelijk vertraagd. Gegeven deze onzekerheden vereist het realiseren van de reductiedoelstelling mogelijk een intensivering van het beleid.
De tabel geeft de extreme waarden van de effecten van afzonderlijke instrumenten. De totalen zijn een optelling van deze extremen en hebben beperkte betekenis als bandbreedte voor onzekerheden.

58

In deze marge is een kansverdeling van beleidsonzekerheden en andere onzekerheden opgenomen, zoals is toegelicht in de samenvatting en in hoofdstuk 2.

58

ECN-E--09-022

Tabel 5.1 Reductie Broeikasgassen, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020 door beleid uit Schoon en Zuinig betreffende
verkeer
2011
2011
2011
2020
2020
2020
[Mton CO2 eq]
[PJ primair]
[PJ primair]
[Mton CO2 eq]
[PJ primair]
[PJ primair]
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Alternatieve brandstoffen:
Hogere inzet duurzame biobrandstoffen via een verplichting: inclusief het verbreden naar andere
brandstoffen en modaliteiten. 20%
wordt verkend.
0,8
1,2
11
17
2,0
5,9
26
80
> Waarvan in referentiescenario
0,7
0,7
9
9
0,8
0,8
11
11
Tender voor introductie van tweede
generatie biobrandstoffen.
Bevordering van alternatieve
brandstoffen w.o. aardgas, bioethanol.
<0,01
<0,01
0,1
0,1
1
1
Beprijzen/volumebeleid:
De kilometerprijs gedifferentieerd
naar tijd, plaats en milieukenmerken.
0,0
0,0
2,1
2,8
28
37
Kilometerprijs goederenvervoer
0,0
0,1
0
2
0,0
0,2
0
3
Onderzoek mogelijke verwerking
milieukosten goederenvervoer in
prijs.
Energie-efficiency voertuigen:
Inzet op verdergaande Europese
normering voor CO2-efficiency van
personenauto’s
0,4
0,4
5
6
2,3
3,7
31
50
Idem verbreding naar bestelauto’s:
effect op bestelauto’s
0,4
0,7
6
9
Innovatie in het programma ‘De
auto van de toekomst’ incl. duurzaam inkopen, demonstratie en
marktintroductieprogramma’s

ECN-E--09-022

59

Onderzoek naar instrumentatie van
verdere efficiencyverbetering in het
goederenvervoer: stimulering, normering of ETS
Versterkte inzet op fiscale vergroening mobiliteit
0,2
0,3
> Waarvan in referentiescenario
0,2
0,2
Het concessiestelsel voor openbaar
vervoer/busvervoer zal worden
opengesteld voor beproeving van
innovaties, zoals inzet hybride bussen
<0,01 <0.01
Gedrag:
Voorlichting voor gedragsverandering incl. effect zuinige banden
0,2
0,3
Verkenning nieuw instrumentarium
voor het stimuleren van zuinigere
vervoersmodaliteiten zoals: fiets,
trein, scheepvaart etc.
Werkgerelateerde mobiliteit terugdringen of efficiënter laten plaatsvinden
Totaal S&Z beleid
Waarvan beleid in de referentie
Totaal exclusief S&Z beleid in de
referentie (voorgenomen beleid)

1,6
0,9
0,7

2,5
0,9
1,6

3
3

4
3

3

4

11
3
8

16
3
14

11
9
2

17
9
8

0,5
0,5

0,6
0,5

7
7

8
7

0,1

0,1

1

1

0,4

0,7

6

10

7,8
1,3
6,5

14,7
1,3
13,4

79
7
72

119
7
112

26
11
16

80
11
70

Toelichting bij de tabel:
• In het UR-GE scenario is een tweetal beleidsmaatregelen van het werkprogramma Schoon en Zuinig opgenomen. Dit gaat om de wijziging van
het aandeel biobrandstoffen van 2% (oorspronkelijke GE scenario) naar 4% en het Belastingplan 2008.
• De marges in de effectschattingen zijn alleen gebaseerd op beleidsonzekerheden. Onzekerheden als gevolg van andere factoren, zoals economische groei, zijn opgenomen in de actualisatie van de Referentieraming, zie Hoofdstuk 2.

60

ECN-E--09-022

6.

Landbouw

Dit hoofdstuk geeft de effectinschattingen voor energie en CO2-reductie de landbouw. Dit betreft voornamelijk glastuinbouw. In andere hoofdstukken worden effecten van het werkprogramma in de landbouw
behandeld betreffende biomassa en windenergie (paragraaf 3.9), c.q. covergisting en overige broeikasgassen (hoofdstuk 7). Vanwege het beperkte energiegebruik en de beperkte effecten op CO2 en energie in de
overige landbouw is hier relatief weinig aandacht aan besteed.

6.1

Werkprogramma

Het voorgenomen beleid in het werkprogramma voor energie en CO2-reductie in de landbouw bestaat uit
de volgende maatregelen:
Glastuinbouw
• Extra stimulering van kennisontwikkeling en –uitwisseling en investeringen in energiebesparende technieken.
• De groei van het areaal van de (semi-) gesloten kas zal worden gestimuleerd.
• De sector introduceert een eigen CO2-vereveningssyteem. Verkend wordt of dit systeem in de toekomst
gekoppeld kan worden aan het ETS (na 2012) of onderdeel kan gaan vormen van een groter systeem, samen met niet-ETS-sectoren.
• Beleid t.a.v. wet- en regelgeving en vergunningen. Verkend wordt waar aanpassingen nodig zijn om het
ruimtelijke ordeningsbeleid meer faciliterend te laten zijn, zoals de lengte van vergunningtrajecten; aanpassing voor de grootschalige toepassing van (semi-) gesloten kassen op basis van het principe van warmte- en koudeopslag in aquifers. Vergunningentraject voor aardwarmte wordt opnieuw bezien.
• Clustering tussen glastuinbouwbedrijven onderling en clustering tussen glastuinbouw en andere functies
en processen zoals landbouw, bedrijventerreinen en woningen zal worden gestimuleerd, met als perspectief de energieleverende kas. Wegnemen belemmeringen in ruimtelijk ordeningsbeleid.
Landbouw (exclusief glastuinbouw)
• Besparingstrajecten in enkele kleine energie-intensieve sectoren (behorend bij de MJA-2) zoals paddenstoelen- en bloembollenteelt, pluimveehouderij of kalversector door innovaties en demonstraties, vervanging door energiezuinige koelsystemen en het vervangen van fossiele brandstoffen door groene grondstoffen.
• Co-vergisting voor methaanreductie en directe CO2-besparing indien restwarmte wordt gebruikt en het
restant als kunstmestvervanger wordt ingezet.
Agrarische verwerkende industrie
• In de verwerkende agrarische industrie verdere besparing door innovatie en strakke meerjarenafspraken.
• Innovatietrajecten t.b.v. de ontwikkeling naar een groene economie, 5 transitiepaden uit het groenboek
Energietransitie.

6.2
•

Nieuw beleid sinds 2007 in hoofdlijnen

In juni 2008 is het convenant Schone en Zuinige Agrosectoren ondertekend. Hierin zijn doelstellingen
vastgelegd voor de reductie van de uitstoot van broeikasgassen, energiebesparing en duurzame energie
in de agrosectoren. De afspraken worden uitgewerkt in jaarwerkprogramma’s. Daarnaast nemen verschillende landbouwsectoren deel aan de Meerjarenafspraak energie-efficiëntie 2001-2020 (MJA3).

ECN-E--09-022

61

•

•

Het werkprogramma Warmte op stoom bevat beleid voor verduurzaming van de warmte- en koudevoorziening, waaronder een garantstellingsfaciliteit voor geothermieprojecten. In 2009 start een subsidieregeling voor energienetwerken. Verder is er een meerjarenprogramma opgezet voor de versnelling
van de implementatie van semi-gesloten kassen, en start in 2011 een CO2-sectorsysteem voor de glastuinbouw.
In de innovatieagenda van het Programma Kas als Energiebron (PT/LNV 2009) zijn actieprogramma’s
opgenomen voor de verschillende transitiepaden. Er is ook een innovatieprogramma opgesteld op het
gebied van de bio-based economy.

6.3
•
•

•
•
•

Wijzigingen in het achtergrondscenario

In de actualisatie van de referentieraming is uitgegaan van een minder hoge groei van het glastuinbouwareaal dan in het WLO-GEHP scenario. Het areaal komt in 2020 uit op 12100 hectare in plaats
van 13500 hectare59.
Het opgestelde gasmotorvermogen in de landbouw is sinds 2004 sterk gegroeid. In 2010 is het gasmotorvermogen naar verwachting 3600 MWe. Het is onzeker in hoeverre dit vermogen onder het ETS
valt. Vooral door de groei van het gebruik van gasmotoren neemt de CO2-emissie van de landbouw
exclusief mobiele werktuigen in het referentiescenario toe van 7,1 Mton in 2003 tot 9,7 Mton in 2010.
Door de prijsontwikkeling van maïs zijn de kosten van duurzame elektriciteit en groen gas veranderd.
Voor de glastuinbouwsector zijn nieuwe inzichten met betrekking tot de eigenschappen en kosten van
energiebesparende technologieën en nieuwe kasconcepten verwerkt.
Voor de bronnen die buiten het ETS blijven wordt niet meer aangenomen dat de energiebelasting gelijkwaardig zal zijn aan de CO2-prijs.

6.4

ETS, CO2-sectorsysteem en energiebelasting

In de tweede handelsperiode (2008-2012) nemen ongeveer 70 grote glastuinbouwbedrijven deel aan het
emissiehandelssysteem ETS. In de derde handelsperiode is voor glastuinbouwbedrijven onder bepaalde
voorwaarden een opt-out mogelijk. Het is voor de bedrijven niet aantrekkelijk om aan het ETS deel te nemen wanneer CO2-emissierechten geveild worden. Niet-ETS bedrijven die elektriciteit verkopen kunnen
profiteren van windfall profits: ze hebben zelf geen kosten voor CO2-emissierechten, terwijl die wel doorberekend zijn in de marktprijs voor stroom.
In 2011 gaat een CO2-sectorsysteem voor de glastuinbouw van start. In de voorlopige opzet moet een
compensatie betaald worden aan de overheid als de tuinbouwsector boven de streefwaarde voor CO2emissies uitkomt. De prikkel tot emissiereductie die van dit voorlopige systeem uitgaat is laag, omdat de
kosten omgeslagen worden over het totale gasverbruik van alle bedrijven. Het is de bedoeling dat het sectorsysteem in 2013 aansluit bij het ETS, maar het is nog onduidelijk hoe het systeem er definitief uit gaat
zien (Bunte et. al. 2007). Twee mogelijke situaties zijn:
1. Het CO2-sectorsysteem sluit volwaardig aan bij het ETS. In dit geval komt ongeveer 95% van de
emissies van de glastuinbouw onder het ETS te vallen.60 Er bestaat dan een efficiënte prikkel voor
energiebesparing.61.

59

Dit oppervlak is nog steeds hoger dan het huidige areaal, maar geldt dan ook als bovengrens van de bandbreedte. Voor de ondergrens van de factor areaal is uitgegaan van een 20% lagere CO2-emissie dan bij de bovengrens.
60
Alle tuinders met een kas groter dan 2.500 m2 zullen deelnemen aan het sectorsysteem van het Productschap Tuinbouw, maar
tuinders met een aardgasverbruik lager dan 170.000 m3 per jaar hebben geen monitorings- en rapportageplicht, en hoeven niet
mee te betalen aan een eventuele compensatie voor overschrijding van de streefwaarde van de sectoremissie. Naar schatting is

62

ECN-E--09-022

2. Het CO2-sectorsysteem sluit niet aan bij het ETS. In dat geval zullen alleen bedrijven die daartoe verplicht zijn aan het ETS deelnemen. Het aandeel van de CO2-emissies dat onder het ETS valt, is dan
naar schatting 10%. Er is geen alternatief beleid aangekondigd mocht het sectorsysteem niet deelnemen aan het ETS. Tenzij er voor een effectief alternatief systeem gekozen wordt is de prikkel voor
emissiereductie in dit geval laag62.
De glastuinbouw behoudt voor de jaren tot en met 2010 een verlaagd tarief voor de energiebelasting op
aardgas. De sector stelt als voorwaarde voor het CO2-sectorsysteem dat dit verlaagde energiebelastingtarief blijft bestaan.
Het is nog niet duidelijk welk deel van de emissierechten voor de glastuinbouw in de derde handelsperiode
van het ETS gratis worden gealloceerd. In beginsel zullen CO2-emissierechten zo veel mogelijk worden
geveild, maar sectoren die zijn ‘blootgesteld aan een significant weglekrisico’63 kunnen tot 2020 gratis
emissierechten krijgen. Het gaat daarbij om sectoren waarvan de productiekosten door de aankoop van
CO2-emissierechten sterk zouden stijgen, en/of waarvan een aanzienlijk deel van de productie naar landen
buiten de EU wordt geëxporteerd. De glastuinbouw voldoet mogelijk aan de voorwaarden om aangemerkt
te worden als ´blootgestelde´ sector, maar momenteel is dit nog onzeker64.
De onzekerheid over de deelname aan emissiehandel en effectiviteit van het sectorsysteem wordt vertaald
in de bandbreedte voor de beleidseffecten. De hoge variant impliceert volwaardige deelname van het sectorsysteem aan het ETS, maar hier wordt een relatief lage waarschijnlijkheid aan gekoppeld.

6.5

Innovatiebeleid

In de Innovatieagenda van het Programma Kas als Energiebron zijn actieprogramma’s opgenomen voor de
verschillende transitiepaden. De glastuinbouwsector en de overheid delen de investeringen in onderzoek
en innovatie.
De subsidie Marktintroductie Energie-innovaties (MEI) stimuleert het gebruik van semi-gesloten kassen,
aardwarmte en andere innovatieve energiesystemen (te weten biovergisting en -vergassing en energiesystemen op biobrandstoffen) in de glastuinbouw. De MEI regeling subsidieert 40% van het investeringsbedrag.65
Aardwarmte uit dieper liggende aardlagen kan worden gebruikt voor verwarming van kassen. Nadat dit in
2007 geslaagd is toegepast bij een tuinbouwbedrijf bestaat hiervoor grote belangstelling. Het ministerie
van LNV verwacht dat MEI subsidie voor geothermie niet meer nodig is als de techniek voldoende is
doorontwikkeld. In 2009 wordt gestart met een pilot voor een garantstellingsfaciliteit om de risico’s van
geothermische boringen af te dekken. Er wordt ook gestreefd naar vereenvoudiging van de vergunningverlening voor het zoeken naar en winnen van aardwarmte. Beperkend voor het toepassen van aardwarmte

de emissie van de bedrijven die geen verplichtingen hebben ongeveer 5% van de totale emissie. Voor de zeer kleine bedrijven
is er geen prikkel vanuit het ETS- of het CO2-sectorsysteem, maar speelt de energiebelasting wel weer een belangrijkere rol.
61
Voor de efficiëntie van de prikkel is het niet van belang of de rechten worden geveild of gratis worden verkregen.
62
Tot en met 2012 wordt gewerkt met de omslag van de kosten over het totale gasgebruik. Er is nog geen besluit genomen over
de jaren daarna.
63
In het Engels ‘carbon leakage´, oftewel het verplaatsen van de productie naar landen buiten de EU, die een minder streng klimaatbeleid voeren dan de EU.
64
De Europese Commissie zal hier eind 2009 een besluit over nemen.
65
Om in aanmerking te komen voor subsidie is een minimale besparing van fossiele brandstof vereist van 15%, en een CO2emissiereductie van 25%.Voor semi-gesloten kassen kent de MEI subsidie een subsidieplafond van 2 miljoen euro per aanvraag; voor aardwarmte is het subsidieplafond 4 miljoen euro.

ECN-E--09-022

63

kan zijn dat er per bedrijf een groot beslag op oppervlak wordt gelegd en dat niet elke locatie geschikt is.
Ook moeten bedrijven in hun CO2-behoefte kunnen voorzien.
In het werkprogramma Schoon en Zuinig staat een doelstelling van 700 hectare (semi-)gesloten kas in
2011, en 25% van het areaal in 2020. Er zijn verschillende (semi-)gesloten kassystemen mogelijk, maar
kenmerkend is dat er een aquifer en een warmtepomp aanwezig zijn. Semi-gesloten kassen besparen op
gasverbruik en produceren duurzame energie. Semi-gesloten kassen voldoen tot nu toe slechts ten dele aan
de verwachtingen. De techniek is nog volop in ontwikkeling en er is een meerjarenprogramma opgezet
voor de versnelling van de implementatie van semi-gesloten kassen. Hiervoor wordt door LNV en het
Productschap Tuinbouw in de periode 2008 tot en met 2011 jaarlijks 3 miljoen euro beschikbaar gesteld,
met name voor extra onderzoek. Of en op welke termijn gesloten/elektriciteitsproducerende kassen een
belangrijk aandeel in het totale areaal zullen hebben is zeer onzeker. Op lange termijn is het doel klimaatneutrale teelt, maar een definitie van ‘klimaatneutraal telen’ is nog niet uitgewerkt.
De toepassingsgraad van nieuwe kasconcepten is erg afhankelijk van toekomstige technische ontwikkelingen en van de vraag of ze de concurrentie aankunnen met warmtevoorziening met WKK. De introductie
van deze kasconcepten kan sterk vertraagd worden door een overheersende rol voor WKK. Een effectief
systeem van emissiehandel en overheidsstimulering kan de implementatie van innovatieve kasconcepten
sterk bevorderen. Bij de hoge inschatting van de beleidseffecten in Tabel 6.1 wordt ervan uitgegaan van
dat het CO2-sectorsysteem volwaardig aansluit bij het ETS, bij de lage inschatting wordt ervan uitgegaan
dat dit niet gebeurt.
De warmtewinning van gesloten kasconcepten en aardwarmte wordt als hernieuwbare energie (en dus niet
als energiebesparing) ingeboekt. Hernieuwbare opties zoals warmtepompen gebruiken echter ook een substantiële hoeveelheid elektriciteit. De fossiele energie die is ingezet bij de productie van de gebruikte elektriciteit is in mindering gebracht op de winning van duurzame warmte.

6.6

Clustering, CO2-levering en overig beleid glastuinbouw

De IRE (Investeringsregeling energiebesparing in de glastuinbouw) en de EIA (Energieinvesteringsaftrek) stimuleren besparende maatregelen zoals LED verlichtingssystemen, kasdek en warmtebuffersystemen.
Vanaf 2009 worden op regionale warmtekaarten vraag en aanbod van warmte inzichtelijk gemaakt. Restwarmte kan mogelijk ook worden geleverd aan de tuinbouw. De regeling energienetwerken is een investeringssubsidie, bedoeld voor netwerken waarin tuinbouwbedrijven deelnemen. In de conceptregeling wordt
uitgegaan van een uitkering van €200 per vermeden ton CO2, met een maximum van 40% van de subsidiabele kosten. Er moet minimaal 15% CO2-reductie worden gerealiseerd. Bij dit soort projecten is het lastig
om partijen bij elkaar te krijgen die langdurig willen samenwerken.
OCAP heeft bekend gemaakt naast Shell een tweede leverancier voor CO2 te hebben gevonden, waardoor
het glastuinbouwareaal waaraan wordt geleverd kan worden uitgebreid. In de periode 2008 tot en met
2012 moeten de leveranciers van CO2 aan OCAP zelf emissierechten bezitten voor de hoeveelheid CO2
die ze leveren.

6.7

Warmtekrachtkoppeling

In het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren is vastgelegd dat door de glastuinbouw in 2020 een totale emissiereductie van minimaal 3,3 Mton CO2 ten opzichte van 1990 wordt gerealiseerd. Er wordt daarnaast gestreefd naar een jaarlijkse energie-efficiëntieverbetering van 2% en een aandeel duurzame energie

64

ECN-E--09-022

van 20% in 2020. In het Convenant wordt geen streefwaarde vastgelegd voor het totale emissieplafond
van de glastuinbouw.
WKK bespaart brandstof ten opzichte van gescheiden opwekking van warmte en elektriciteit. Bij de gekozen berekeningsmethode voor de emissiereductie wordt alle opgewekte elektriciteit gewaardeerd met een
vermeden CO2-emissie van 480 kg/MWh66. Vanwege deze berekeningsmethode kan de reductiedoelstelling bij de geraamde hoge elektriciteitsproductie met gasmotoren zonder veel extra inspanning worden gerealiseerd. De feitelijke CO2-emissie van de glastuinbouw zal echter aanzienlijk stijgen: in de geactualiseerde referentieraming neemt de CO2-emissie van de landbouw (exclusief mobiele werktuigen) onder invloed van autonome ontwikkelingen en beleidsprikkels toe van 7,1 Mton in 2003 tot 9,7 Mton in 201067.
Ook de nationale emissie zal daardoor toenemen: omdat de emissie van de ETS-sector vanwege het als resultaat inboeken van de Europese reductiedoelstelling a priori is vastgelegd, leidt verminderde elektriciteitsproductie in de ETS-sector niet tot reductie van de (boekhoudkundige) CO2-emissie.
Als Schoon en Zuinig beleidseffect voor WKK wordt het effect van het ETS en van de EIA ingeboekt. Dit
is al opgenomen in het geactualiseerde referentiescenario.

6.8

Beleid overige landbouwsectoren

Het convenant Schone en Zuinige Agrosectoren geeft een overzicht van het aan de landbouw gerelateerde
beleid. De belangrijkste beleidinstrumenten zijn:
• Verschillende industriële agrosectoren nemen deel aan de Meerjarenafspraak energie-efficiëntie 20012020 (MJA3). Deze is behandeld in hoofdstuk 3. Vanwege nieuwe toetreders (o.a. de diervoederindustrie) wordt er aan een nieuwe versie van het agroconvenant gewerkt. De overheid en sectoren leggen
extra afspraken vast in jaarwerkprogramma’s.
• De productiekant van biomassa voor transportbrandstoffen, groene grondstoffen en biomassa voor
elektriciteit en warmte is neergelegd in een overheidsvisie over de “biobased economy”. Er is verder
een intentieverklaring betreffende “biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen”. Om mee te
tellen voor de doelen voor CO2-reductie en hernieuwbare energie moet de biomassa wel in Nederland
worden gebruikt. Verondersteld is dat het overgrote deel van de toepassing van biomassa voor warmte
en elektriciteit ondersteund moet worden door de SDE. Dit is behandeld in hoofdstuk 3. Kleinschalige
toepassing van biomassa in houtkachels en dergelijke wordt niet ondersteund met beleid vanwege
luchtverontreiniging.
• Agrologistieke afspraken leiden tot efficiencyverbetering in het vrachtverkeer. Dit is mede onderdeel
van het beleid in hoofdstuk 5.
• Productie van windenergie in de landbouw wordt geacht te worden ondersteund door SDE. Het effect
maakt deel uit van de gegevens in paragraaf 3.9.
• De sectoren akkerbouw, tuinbouw open teelt en veehouderij streven er naar de emissie die veroorzaakt
wordt door direct energiegebruik in 2020 met circa 60% te verminderen ten opzichte van 1990, en het
gebruik van fossiele energie te reduceren met gemiddeld 2% per jaar.

66

Het Productschap Tuinbouw, LTO en de Ministeries van LNV en VROM hebben dit vastgelegd in een toelichting bij het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren.
67
Het WKK-vermogen in de landbouw groeit in de geactualiseerde referentieraming van 1000 MWe in 2004 tot ongeveer 3600
MWe in 2010. Uit berekeningen van de onrendabele top voor WKK-gasmotoren blijkt dat investeringen in gasmotoren zeer
rendabel zijn (Hers e.a., 2009). Gasmotoren kunnen flexibel worden ingezet en naast warmte en elektriciteit ook CO2 voor bemesting leveren (mits een rookgasreiniger geplaatst wordt). Daar komt bij dat investeringen in WKK worden gestimuleerd met
de Energie-investeringsaftrek (EIA). Elektriciteitsleverende glastuinbouwbedrijven die niet deelnemen aan het ETS profiteren
van de stijging van de elektriciteitsprijzen door de CO2-emissiehandel. De extra inkomsten uit elektriciteitsproductie zorgen
voor een effectieve verlaging van de kosten voor warmte. Hierdoor bestaat er minder aanleiding om de warmtevraag te reduceren dan bij gebruik van een ketel.

ECN-E--09-022

65

•
•
•

De bloembollen/bolbloemen-sector heeft als doel met de meerjarenafspraak voor 2007-2011 een energie-efficiëntieverbetering van 2,2% per jaar te realiseren. De paddenstoelensector heeft een energieefficiëntieverbetering van 2,5% per jaar als doel.
Met het Small Business Innovation Research Programma (SBIR) besteedt de overheid innovatief onderzoek uit bij het bedrijfsleven, onder andere op het gebied van groene grondstoffen.
Voor het beleid met betrekking tot overige broeikasgassen wordt verwezen naar hoofdstuk 7.

6.9

Totaalbeeld energie landbouw

In Tabel 6.1 is een overzicht gegeven van de beleidseffecten in de landbouw. Een belangrijk verschil met
de beoordeling uit 2007 zijn de hogere besparingseffecten. De schatting van de bijdrage aan hernieuwbare
energie is echter wat lager. De tabel geeft de extreme waarden van de effecten van afzonderlijke instrumenten. De totalen zijn een optelling van deze extremen en hebben beperkte betekenis als bandbreedte
voor onzekerheden.

66

ECN-E--09-022

Tabel 6.1 Reductie CO2, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020 door beleid uit Schoon en Zuinig betreffende energiegebruik
in landbouw. Biomassabeleid en windenergie zijn opgenomen in hoofdstuk 3 bij SDE. Mestbeleid is onderdeel van hoofdstuk 7
Reductie BKG
Besparing
Duurzaam
Reductie BKG
Besparing
Duurzaam
2011
2011
2011
2020
2020
2020
[PJ primair] [Mton CO2 eq] [PJ primair]
[PJ primair]
[Mton CO2 eq] [PJ primair]
Laag Hoog Laag Hoog Laag Hoog Laag Hoog Laag Hoog Laag Hoog
Totaal S&Z beleid
Glastuinbouw
Energie innovatie (MEI-regeling + innovatiebeleid )
0,07
0,14
0,0
0,0
1,6
3,1
0,4
1,3
0
0
8,3
25,5
Clustering (Regeling Energienetwerken + IRE )
0,02
0,04
0,3
0,6
0,04
0,11
0,6
1,9
0,0
0,1
0
2
0,0
0,2
0
3
CO2-levering
Beleidsgerelateerde besparing (MIA + EIA + IRE )
0,04
0,08
0,8
1,3
0,2
0,6
3
10
WKK stimulering (ETS+ EIA)
0,0
0,1
0,0
1,2
0,0
0,2
0
3
Overige land- en tuinbouw
Overige land- en tuinbouw (agroconvenant, jaarwerkprogramma's)
0,01
0,02
0,2
0,3
0,0
0,0
0,05
0,10
0,8
1,5
0,0
0,0
SDE biomassa/wind
pm
pm
pm
pm
S&Z beleid in referentie
Glastuinbouw
Energie innovatie (MEI-regeling + innovatiebeleid )
0,10
0,10
0,0
0,0
2,1
2,1
0,29
0,29
0,0
0,0
6,0
6,0
Clustering (Regeling Energienetwerken + IRE )
0,00
0,00
0,0
0,0
0,00
0,00
0,0
0,0
0,00
0,00
0,00
0,00
CO2-levering
Beleidsgerelateerde besparing (MIA + EIA + IRE )
0,07
0,07
1,2
1,2
0,28
0,28
4,9
4,9
WKK stimulering (ETS+ EIA)
0,00
0,11
0,0
1,2
0,00
0,24
0,0
2,6
Overige land- en tuinbouw
Overige land- en tuinbouw (agroconvenant, jaarwerkprogramma's)
0,00
0,00
0,0
0,0
0,0
0,0
0,00
0,00
0,0
0,0
0,0
0,0
SDE biomassa/wind
pm
pm
pm
pm
Totaal S&Z beleid
0,1
0,5
1,3
5,2
1,6
3,1
0,7
2,5
4,6
19,2
8,3
25,5
Waarvan beleid in de referentie
0,2
0,3
1,2
2,3
2,1
2,1
0,6
0,8
4,9
7,5
6,0
6,0
Totaal exclusief S&Z beleid in de referentie (voorgenomen beleid)
0,0
0,2
0,1
2,9
-0,6
1,0
0,1
1,7
-0,2
11,7
2,3
19,5

ECN-E--09-022

67

7.

Overige broeikasgassen

7.1

Werkprogramma

Het voorgenomen beleid in het werkprogramma voor de reductie van overige broeikasgassen bestaat uit de
volgende onderdelen:
Chemie
• Vermindering lachgasemissie bij de productie van salpeterzuur (op basis van een door Nederland voorgestelde opt-in binnen het Europese systeem voor emissiehandel, periode 2008-2012). Verkend zal worden
of in de periode tot 2020 in de chemiesector verdere verlagingen mogelijk zijn.
Landbouw
• (co-)Vergisting van mest beperkt de methaanuitstoot van mestopslag en draagt bij aan de doelstelling voor
hernieuwbare energie, hetzij in de vorm van elektriciteit danwel in de vorm van groen gas dat aan het
aardgasnetwerk kan worden geleverd. Onderzocht wordt wat een optimale instrumentkeuze is om covergisting van mest te bevorderen.
• De inzet is om co-vergisting van mest ook langs niet-financiële weg te bevorderen, zoals via aanpassing
van wet- en regelgeving met betrekking tot de afschaffing van verplicht wegen, het bemonsteren en analyseren van mest bij gezamenlijke mestopslagen en co-vergisters, het toepassen van digestaat als kunstmestvervanger; verbetering van de mogelijkheden van het leveren van duurzaam opgewekte energie aan de
verbruiker; onderzoek naar knelpunten op het gebied van RO- en milieuvergunningen en naar nieuwe als
hernieuwbaar aan te merken co-vergistingsproducten.
• In het project precisielandbouw/precisiebemesting wordt beoogd het gebruik van kunstmest, andere nutrienten en bestrijdingsmiddelen terug te dringen waarmee ook de lachgasemissie zal afnemen. Ook levert
het project energiebesparing op. Dit project zal worden voortgezet waarbij aanschaf van precisieapparatuur
via MIA/VAMIL gestimuleerd kan worden.
• Onderzoeksprogramma voor de implementatie van aanpassingen in stal en veevoeding (pensfermentatie)
die leiden tot beperking van methaan- en lachgasemissies.
• Onderzoek en demonstratie financiële compensatiemechanismen voor waterpeilbeheersing in veenweidegebieden.
Overige sectoren
• Verdere beperking van de methaanuitstoot uit stortplaatsen via een herziening van de afspraken met provincies en stortplaatsbeheerders.
• Verplichte vergisting van rioolwaterzuiveringsslib.
• Instrumenten waarmee de nuttige toepassing van stortgas en (co-)vergisting van slib uit rioolwaterzuiveringsinstallaties gestimuleerd kan worden.
• De emissies van F-gassen uit koelinstallaties zullen worden verminderd door in de EIA en VAMIL HFKkoelinstallaties te schrappen en in deze instrumenten en de Groenregeling de steun voor installaties met
natuurlijke koelmiddelen te verhogen.
• De mogelijkheid van een heffing op het gebruik van HFK en SF6 zal worden onderzocht.
• Nederland zal zich na de evaluatie van de F-gassen verordening inzetten voor aanscherping van de verordening voor stationaire en mobiele koelinstallaties.
• Voor methaanemissies van WKK-installaties zullen normen worden opgenomen in BEES-B (Besluit
Emissie-eisen Stookinstallaties).
• In de subsidieregeling SDE zullen eisen worden gesteld aan luchtvervuilende emissies van methaan.

68

ECN-E--09-022

7.2
•
•

•
•

In het conceptbesluit BEMS (Besluit emissie-eisen middelgrote stookinstallaties milieubeheer) worden onder andere eisen gesteld aan de uitstoot van NOx en koolwaterstoffen (CxHy) van gasmotoren.
Het Werkprogramma Schoon en Zuinig uit 2007 is vertaald naar concrete afspraken met diverse landbouwsectoren in het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren (2008). De generieke afspraak uit dit
convenant is een reductie van de overige broeikasgassen van 4,0 à 6,0 Mton CO2-eq. per jaar, in 2020
t.o.v. 1990. Een andere afspraak is de productie van 1500 mln m3 (aardgasequivalenten) biogas in
2020 middels covergisting van mest, wat de uitstoot van CH4 uit de mestopslag kan verminderen.
SDE-beleid betreffende covergisting van mest ondersteunt bovengenoemde afspraak.
De N2O-emissie van de salpeterzuurproductie is opgenomen via een opt-in in het CO2emissiehandelssysteem, dit resulteert t.o.v. de referentieberekening in een reductie van 4,7 Mton CO2eq in 2010 en 5,2 Mton in 2020.

7.3
•

•
•
•
•

Nieuw beleid sinds 2007

Wijzigingen in het achtergrondscenario

De melkquota (EU-beleid) zijn en worden verruimd met 2,5% in 2008, 2,5% in 2009 en 1% in 2010,
zoals 20 november 2008 is vastgesteld door de EU-landbouwministers in het kader van de zogenaamde Health Check van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (LNV, 2008). Dit leidt ertoe dat er in
2010 circa 4% meer melkkoeien zijn dan tot nu toe is verondersteld in het GE-scenario van de vorige
raming (2005). Dit resulteert in een toename van de CH4-emissie van melkvee (+0,3 Mton CO2-eq) in
2010 en 2011. De melkquotering komt per 1 april 2015 geheel te vervallen, zoals ook in het GE scenario in de WLO is verondersteld. Voor 2020 heeft dit geen gevolgen, aangezien in de vorige raming en
dus ook in de Beoordeling van 2007 al aangenomen was dat de melkquotering in 2015 zou komen te
vervallen.
Nieuwe inzichten in emissiefactoren bij pensfermentatie door melkkoeien (MNP, NIR 2008 en Smink
et al, 2005) leiden tot een toename in de methaanemissie (+0,4 Mton CO2-equivalenten).
Nieuwe inzichten in emissiefactoren bij opslag van varkensmest (PBL, NIR 2009) leiden tot een toename in de methaanemissie (+0,2 Mton CO2-equivalenten).
Aangescherpte stikstofgebruiksnormen voor mestaanwending levert lagere N2O-emissie (-0,6 Mton
CO2-equiv. in 2020).
Bij de CH4-emissie van gasmotoren in WKK-installaties zijn de volumeontwikkelingen naar boven toe
bijgesteld; het opgestelde vermogen groeit naar 3600 MWe in 2010 en zal daarna licht afnemen tot circa 3300 MWe in 2020.

7.4

Landbouw

Het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren (2008) bevat onder andere een generieke afspraak voor
een reductie van de overige broeikasgassen van 4,0 à 6,0 Mton CO2-eq. per jaar, in 2020 t.o.v. 1990. Dit
betekent een maximale emissie in 2020 van 16,1 à 18,1 Mton CO2-eq. De geactualiseerde raming komt uit
op 19 Mton CO2-eq., dat is nog 1 à 3 Mton boven de doelstelling.
De meeste activiteiten uit het Convenant zitten nog in de opstartfase, aangezien het convenant pas recent is
gesloten. Toch zal een deel van de reductie, circa 3 Mton CO2-equivalenten, van de overige broeikasgassen met vrij grote zekerheid worden gehaald. Dit komt niet door voorgenomen beleid uit het werkprogramma maar door verbeteringen van de efficiency en door mestbeleid en marktontwikkelingen. Hier treden veranderingen op in dieraantallen, veevoeding en bemesting. Dit zal naar schatting resulteren in een
daling van de jaarlijkse uitstoot van overige broeikasgassen lachgas en methaan met resp. 2,6 en 0,4 Mton
CO2-eq in 2020 ten opzichte van 1990. De specifieke afspraken in het kader van het Convenant over zuiECN-E--09-022

69

niger gebruik van veevoer en meststoffen (o.a. precisielandbouw) ondersteunen het halen van deze dalingen. Net als in de beoordeling 2007 is voor Schoon en Zuinig beleid alleen voor (co-)vergisting een emissiereductie voor 2011 en 2020 ingeboekt, zij het dat dit effect op de overige broeikasgasemissies nu veel
geringer is.

Covergisting mest
Covergisting van mest is meegenomen in de actualisatie van de referentieraming (Daniëls, 2009); in de
vorige raming was dit nog niet het geval (van Dril et.al., 2005, CPB/MNP/RPB, 2006). Er vindt in de
praktijk inmiddels al covergisting plaats, waarbij biogas hoofdzakelijk wordt gewonnen en gebruikt voor
de opwekking van elektriciteit. In de Beoordeling werkprogramma Schoon en Zuinig (Menkveld ed.,
2007) is beleid voor covergisting van mest meegenomen. De beoordeling in 2007 kwam op een reductie
van 1,2 resp. 2,0 Mton CO2 (in 2011 en 2020), waarvan de helft door een reductie van overige broeikasgassen (methaan) en de andere helft middels vervanging van fossiele brandstof door biogas. Basis hiervoor
was de schatting die ten behoeve van het ‘optiedocument’ (Daniëls en Farla, 2006b) gemaakt was. Voor
elektriciteitsopwekking uit covergisting was destijds al een subsidieregeling (MEP) beschikbaar.
Voor deze verkenning is, net als bij de tussenstand Schoon en Zuinig, (Elzenga et.al., 2008) bekeken hoeveel budget er daadwerkelijk beschikbaar is voor de komende jaren uit de regelingen SDE en (OV)MEP.
Op basis van de reeds bestaande contracten onder (OV)MEP kan in 2011 en erna circa 200 mln m3 (aardgaseq.) biogas geproduceerd worden. In 2020 zijn de meeste (OV)MEP contracten afgelopen en resteert
circa 10 mln m3 aardgaseq. biogasproductie. Onder de SDE-regeling van 2008 zal er nauwelijks of geen
covergisting gerealiseerd worden, omdat de vergoeding van 12,0 cent / kWh duidelijk lager is dan de ingeschatte productiekosten (Tilburg, 2008). De zuivelsector geeft aan dat die vergoeding te laag is, op basis
van praktijkervaring. Voor 2009 is de vergoeding verhoogd naar 15,8 cent / kWh. Door regionale spreiding van de kosten, en de mogelijkheid een hogere vergoeding te krijgen bij veel restwarmtebenutting,
zullen enkele initiatieven om te investeren in co-vergisting succesvol zijn, en zal dit leiden tot een extra
productie van ca 15 mln m3 (aardgaseq.) biogas in 2011 en 2020.
Vanuit de (OV)MEP subsidieregeling kan in 2011 circa 13% van de volgens het Agroconvenant beoogde
biogasproductie (1500 mln m3 aardgasequivalenten biogas in 2020) worden gerealiseerd. In 2020 is de
(OV)MEP uitgeput en valt de biogasproductie terug tot bijna nihil. De SDE-regeling draagt hooguit voor
1% bij aan de realisatie van de doelstelling en dan nog alleen als de voorgenomen verhoging van de vergoeding doorgezet wordt.
Tevens is voor deze verkenning informatie gebruikt over de hoeveelheden en soorten mest en cosubstraten
die worden ingezet bij covergisting van mest in 2006 en 2007. De verhouding mest en cosubstraat bedraagt in 2006 circa 2 : 1 en in 2007 circa 4 : 3 68. Het cosubstraat bestaat in 2006 voor het grootste deel
uit snijmaïs en voor het overige uit plantaardige agrarische reststoffen. In 2007 is het aandeel snijmaïs bijna gehalveerd en grotendeels vervangen door restproducten uit de levensmiddelen- of veevoederbranche.
Gezien de huidige ontwikkelingen t.a.v. de aandelen mest en de aandelen cosubstraat die vergist worden is
het niet erg waarschijnlijk dat de reducties voor overige broeikasgassen zoals begroot in 2007 worden gehaald. Er wordt veel meer co-substraat en dan met name ook veel meer speciaal voor de energiewinning
geteelde snijmaïs gebruikt dan in de vorige beoordeling werd aangenomen:
•

68

Doordat er veel minder mest richting vergister gaat en dus meer mest in de opslag blijft, komt er meer
methaan vrij uit de mestopslag (i.p.v. dat het wordt afgevangen in de vergister). Hierdoor wordt
hooguit 0,1 Mton CO2-eq reductie van methaan bereikt in 2011. In 2020 is de emissiereductie van
overige broeikasgassen vrijwel verwaarloosbaar (0,01 Mton). Dit is dus aanzienlijk lager dan was begroot in 2007 (0,6 Mton en 1 Mton in respectievelijk 2011 en 2020).
CBS, 2008 Duurzame energie http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/industrie

70

ECN-E--09-022

•

Door toevoeging van relatief veel cosubstraat stijgt de biogasproductie, maar ontsnapt er – absoluut
gezien – ook meer methaan uit de WKK-installatie (‘methaanslip`)69. In 2011 is dit 0,03 Mton CO2-eq
en in 2020 nog slechts 0,003 Mton CO2-eq.

De emissiereductie in 2011 door covergisting van mest bedraagt 0,24 Mton CO2 door vervanging van fossiele brandstof door biogas. Daarnaast bedraagt de bij die omvang behorende reductie van methaan nog
0,1 Mton CO2-eq. De reductie van overige broeikasgassen door covergisting is aanzienlijk lager dan in de
beoordeling 2007 en valt waarschijnlijk nog lager uit door de inzet van snijmaïs als cosubstraat. De teelt
van snijmaïs leidt tot emissie van lachgas als gevolg van bemesting en emissie van CO2 door gebruik van
fossiele energie door tractoren en kunstmestproductie. Dit kwalitatieve oordeel zal in de emissieraming
2010 verder kwantitatief worden gemaakt.
Als voor 2020 vanwege de prioritering van de SDE voor goedkopere opties geen verdere continuering van
het MEP-gedeelte wordt verondersteld valt het effect op vermeden fossiel verbruik terug tot 0,025 Mton
CO2-eq. Door de gepubliceerde verhoging van de vergoeding onder de SDE-regeling voor 2009 zou het
aandeel duurzame energie verhoogd kunnen worden. Of dit zal gebeuren is onzeker, omdat er vanuit de
praktijk geluiden zijn dat de verhoging van de vergoeding van 12 naar 15-17 eurocent per kWh nog steeds
te laag is. Per saldo is weliswaar een aanzet gemaakt voor de productie van biogas door covergisting van
mest, maar de doelen voor opwekking van hernieuwbare energie worden met het vastgestelde beleid niet
gehaald. Ook de reductie overige broeikasgassen schiet er niet veel mee op.
Met een ruimere financiering van de SDE (zie samenvatting en paragraaf 3.9) kan echter wel substantieel
vermogen worden gerealiseerd. In de hoge variant is daarom uitgegaan van aanvullend 48MW (=120 mln
m3 aardgaseq biogas. Hierdoor wordt de terugval van covergisting in 2020 deels gecompenseerd door
nieuwe installaties (zie tabel 7.1).

Overige maatregelen landbouw
De effecten van de overige maatregelen zijn nog te onzeker (onderzoek, ontwikkeling) of zitten al (meer
of minder impliciet) in de ramingen verwerkt. Precisiebemesting is bijvoorbeeld een ondersteunende maatregel voor het mestbeleid, waardoor gebruiksnormen beter kunnen worden gehaald. Het effect van de gebruiksnormen zit al in de geactualiseerde referentieraming (Daniëls, 2009). Voor de onzekere maatregelen
is het van belang de ontwikkeling de komende jaren te volgen. Zodra ze praktijkrijp worden, kan een effect ingeboekt worden. Dit is vooral van belang voor mestscheiding, die ook vanuit het mestbeleid een
perspectiefvolle maatregel kan zijn. Het idee achter deze maatregel is dat een deel van de mest kan worden
gebruikt als kunstmestvervanger. De maatregel is in ontwikkeling. Bovendien is vervanging van kunstmest door dierlijke mest beleidsmatig gelimiteerd: het mestbeleid kent afzonderlijke normen voor de totale
mestgift en voor de dierlijke mestgift.

7.5

Industrie en overige sectoren

N2O in de salpeterzuurproductie
In de beoordeling van het werkprogramma is voor 2011 uitgegaan van een emissiereductie van 2,9 tot 3,6
Mton CO2-eq en voor 2020 van 3,3 tot 4,0 Mton CO2-eq. Deze maatregel viel toen nog onder het voorgenomen beleid.
Recent heeft de Klimaatcommissie van Europese lidstaten het voorstel van de Commissie goedgekeurd om
de emissie van lachgas (N2O) toe te laten binnen het systeem voor emissiehandel van broeikasgassen. Het

69

Effect is verwerkt bij onderdeel industrie Paragraaf 7.5.

ECN-E--09-022

71

gaat in Nederland om twee salpeterzuurproducenten (DSM en Yara). Voor Nederland komt dit neer op een
toegestane uitstoot van 1,1 Mton CO2-eq in 2011 en 1,0 Mton CO2-eq in 2020.
• Voor 2011 komt de toegestane uitstoot overeen met een reductie van 4,2 Mton CO2-eq ten opzichte
van de raming in het GEHP-scenario (5,3 Mton). Deze reductie is 0,6 – 1,3 Mton hoger dan in de beoordeling is verondersteld.
• Voor 2020 komt de toegestane uitstoot overeen met een reductie van 4,7 Mton CO2-eq ten opzichte
van de raming in het GEHP-scenario (5,7 Mton). Deze reductie is daarmee 0,7 – 1,4 Mton hoger dan
in de beoordeling is verondersteld.
Deze maatregel is ten opzichte van de vorige beoordeling dus verschoven van voorgenomen naar vastgesteld beleid

CH4 emissie van gasmotoren in WKK-installaties
In het GEHP-scenario is verondersteld dat de CH4-emissies uit gasmotoren verwaarloosbaar zijn. In de
beoordeling van 2007 is aangegeven dat de methaan-slip hoger is dan tot eerder werd aangenomen. Tevens werd geconstateerd dat het gasmotorenpark sterker zou groeien dan in het GEHP-scenario werd aangenomen. In de beoordeling werd op basis van deze inzichten geschat dat de emissie in 2011 en 2020 respectievelijk 0,7 en 0,8 Mton CO2-eq zou bedragen. Bij de gasmotoren in WKK-installaties zijn de volumeontwikkelingen echter naar boven toe bijgesteld. Vanaf 2004 is het opgestelde gasmotorvermogen sterk
gegroeid; het opgestelde vermogen groeit naar 3600 MWe in 2010 en zal daarna licht afnemen tot circa
3300 MWe in 2020.
In twee recent uitgevoerde onderzoeken (Olthuis en Engelen, 2007; Dueck et al, 2008), waarin metingen
zijn verricht, zijn emissiefactoren voor na 2000 neergezette gasmotoren in WKK-installaties in de sector
glastuinbouw bepaald. Deze emissiefactoren komen goed overeen met de emissiefactoren die in Denemarken worden toegepast (Nielsen et al, 2008). Op basis hiervan en data over de parksamenstelling (Kroon en
Wetzels, 2009) zijn voor de periode 2003-2020 gemiddelde emissiefactoren vastgesteld. Deze onderzoeken bevestigden ook het beeld dat naarmate de motor groter wordt, de CH4 emissie ook hoger wordt. Voor
zowel 2011 als 2020 wordt de emissie nu geraamd op 1,1 Mton CO2-eq. Dit is in 2011 0,4 Mton en in
2020 0,3 Mton hoger dan in de beoordeling van 2007 is verondersteld.
Een mogelijkheid om de CH4–emissies te reduceren is het introduceren van een normstelling voor gasmotoren in WKK-installaties. Tot nu toe heeft alleen Denemarken dit gedaan. In het conceptbesluit BEMS
(Besluit emissie-eisen middelgrote stookinstallaties milieubeheer), de opvolger van BEES B, worden onder andere eisen gesteld aan de NOx en koolwaterstoffen uitstoot van gasmotoren. Voor koolwaterstoffen
wordt waarschijnlijk een emissie-eis van 1500 mg C/Nm3 voor nieuwe en per 1 januari 2017 voor bestaande gasmotoren in WKK-installaties van kracht. Dit zal niet of nauwelijks bijdragen aan een reductie
van de CH4 emissies in zowel 2011 als in 2020. Mogelijk zal binnen 3 jaar na inwerkingtreding van
BEMS een “scherpere norm” gesteld gaan worden; het gaat dan om 1200 mg C/Nm3 aanwezig in koolwaterstofverbindingen (CxHy) in het rookgas (bij 3% O2). Dit kan resulteren in een reductie van de CH4
emissies van 0,1 – 0,2 Mton CO2-eq in 2020.
Ten opzichte van de vorige beoordeling is er een nieuwe bron, “biogasmotoren in WKK-installaties”, bijgekomen. Deze bron geeft een extra CH4-emissie van 0,03 Mton CO2-eq in 2010 en 0,003 Mton CO2-eq in
2020.

Industrie F-gassenbeleid
Het invoeren van heffingen en/of verbieden van HFKs wordt ten opzichte van de beoordeling van 2007
niet als realistisch gezien; dit scheelt 0,2 Mton CO2-eq aan reductie. Er kan een reductie behaald worden
van 0,3 Mton CO2-eq in de koelsector. Om dit te realiseren zal de overschakeling van HCFKs naar natuurlijke koelmiddelen extra gestimuleerd dienen te worden en de kleine EIA-bijdrage welke men krijgt bij

72

ECN-E--09-022

“De ombouw van HCFK’s naar HFK’s” zal afgeschaft moeten worden. Naast de reductie in de koelsector
kan ook nog een reductie gehaald worden van 0,2 Mton CO2-eq in de schuimsector door vervanging van
HFKs door blaasmiddelen zonder opwarmend vermogen. Een andere weg om de hiervoor genoemde reducties te realiseren is om tijdens de evaluatie van de F-gassenverordening in 2011 te proberen om deze
verordening uit te breiden met een verbod op HFKs met hoge GWPs.

Afvalsector CH4-beleid
In totaal kan in de afvalsector nog een reductie behaald worden van 0,49 Mton CO2-eq. Hiervan kan 0,07
Mton CO2-eq. behaald worden met de “Stand der Techniek” (Oonk, 2005). De overige 0,42 Mton kan gehaald worden met aanvullende maatregelen met een kosteneffectiviteit tot 10 Euro sector (Oonk, 2005). In
principe is dit haalbaar maar het zal heel veel inspanning gaan kosten om dit te realiseren.
CH4 uit slibgisting van RWZI’s zou in principe kunnen meeliften met de optie “Groen gas uit stortgas,
RWZI’s (Londo et al, maart 2006)”. Via deze optie is een CO2-reductie te behalen van 0,3 Mton. Daarnaast wordt door deze maatregel ook de CH4-uitstoot verlaagd met 0,1 Mton CO2-eq.

7.6

Totaalbeeld overige broeikasgassen

In Tabel 7.1 is het overzicht van beleidseffecten gericht op overige broeikasgassen weergegeven. Vergeleken met de beoordeling S&Z uit 2007 valt vooral het lagere effect en de terugval van mestcovergisting op.
Daarnaast is het hogere effect bij salpeterzuurproductie van belang.
De tabel geeft de extreme waarden van de effecten van afzonderlijke instrumenten. De totalen zijn een optelling van deze extremen en hebben beperkte betekenis als bandbreedte voor onzekerheden.

ECN-E--09-022

73

Tabel 7.1 Reductie Broeikasgassen, energiebesparing en hernieuwbare energie in 2011 en 2020 door beleid uit Schoon en Zuinig betreffende
overige broeikasgassen. De aangegeven bijdragen aan duurzame energie zijn ook verwerkt in de overzichtstabel van de
industrie/energiesector
Effect beleidsinstrumenten S&Z
Reductie BKG
Besparing
Duurzaam
Reductie BKG
Besparing
Duurzaam
2011
2011
2011
2020
2020
2020
[PJ primair]
[PJ primair]
[Mton CO2 eq]
[PJ primair]
[PJ primair]
[Mton CO2 eq]
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Laag
Hoog
Sector landbouw
Covergisting van mest (CO2)
0,24
0,24
3,9
3,9
0,025
0,15
0,4
2,3
Covergisting van mest (CH4)
0,1
0,1
0,01
0,06
Precisiebemesting
Aanpassingen stal- en veevoeding
Waterpeil veenweidegebieden
Sector industrie & overige sectoren
N2O-emissie Salpeterzuur- productie in
ETS 2008-2012
CH4 stortplaatsen
CH4 RWZIs slibgisting
HFKs Koelsector: stimulering natuurlijke koudemiddelen bij vervanging van
HCFKs
HFKs Schuimsector: vervanging van
HFKs door blaasmiddelen zonder opwarmend vermogen
Koolwaterstof (CxHy) normstelling gasmotoren in WKK-installaties
Totaal S&Z beleid
Waarvan beleid in de referentie
Totaal exclusief S&Z beleid in de referentie (voorgenomen beleid)

74

4,2

4,2

4,7

4,7

0,07
0,1
0

0,07
0,1
0

0,07
0,1
0,3

0,49
0,1
0,3

0

0

0,2

0,2

0

0

0,1

0,2

4,71
4,2
0,51

4,71
4,2
0,51

5,51
4,7
0,81

6,19
4,7
1,49

3

0

0

8

6,9

11,9

6,9

11,9

0

0

3

8

3,4

10,3

3,4

10,3

ECN-E--09-022

Referenties
AEA (2007): Assessment of options for CO2 legislation for light commercial vehicles. Report to European
Commission. ED05315010, AEA, London, December 2008.
Besseling, P., et.al. (2008): Effecten van omzetting van de aanschafbelasting op personenauto’s in een
kilometerprijs. CPB Document No 166, CPB/PBL, Den Haag, mei, 2008.
Blom, M.J., et. al (2008): Fiscale vergroening; Effecten en beoordeling van opties ten behoeve van het
Belastingplan 2009. Publicatienummer: 08.7622.21, CE Delft, Delft, mei 2008.
Bollen, J. & T. Manders, M. Mulder (2004): Four futures for energy markets and climate change. Den
Haag, Centraal Planbureau, april 2004.
Brink, R.M.M. van den (2007): Beoordeling van milieumaatregelen in het Belastingplan 2008. MNP
rapport 500076006/2007, Milieu en Natuur Planbureau, Bilthoven, 2007.
Bunte, F., M. Davidson, M. Mulder (2007): Emissiehandel voor de glastuinbouw, Effecten van een CO2vereveningssysteem, LEI, Den Haag, 2007.
CBS (2008): Duurzame energie. http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/industrie.
CPB/MNP/RPB (2006): Welvaart en leefomgeving, incl. achtergronddocument. Centraal
Planbureau/Milieu- en Natuurplanbureau/Ruimtelijk Planbureau, Den Haag/Bilthoven.
Daniëls, B.W. & J.C.M. Farla (coörd.) (2006a): Potentieelverkenning klimaatdoelstellingen en
energiebesparing tot 2020. Analyses met het Optiedocument energie en emissies 2010/2020.
ECN/MNP, ECN-C—05-106/MNP-773001039, Petten/Bilthoven, januari 2006.
Daniëls, B.W. & J.C.M. Farla (coörd.) (2006b): Optiedocument energie en emissies 2010/2020. ECN-C—
05-105/MNP 7730001038, Petten/Bilthoven, maart 2006.
Daniëls, B.W., et al. (2008): Trendanalyse luchtverontreiniging. De effecten van het werkprogramma
Schoon en Zuinig op de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen ECN-E--08-002, ECN Petten
juni 2008.
Daniëls, B.W., et al. (2009): Actualisatie referentieramingen Energie en emissies 2008-2020, ECN-C—
09-0XX te verschijnen april 2009.
Dueck, Th.A., C.J. van Dijk, F. Kempkes en T. van der Zalm (2008): Emissies uit WKK-installaties in de
glastuinbouw. Methaan, etheen en NOx concentraties in rookgassen voor CO2-dosering.
Wageningen UR Glastuinbouw, Wageningen. Nota 505, januari 2008.
Dril, A.W.N. van en H.E. Elzenga (2005): Referentieramingen energie en emissies 2005-2020. ECN-C—
05-018/MNP-773001031, Petten/Bilthoven, mei 2004.
Elzenga, H.E. en A.W.N. van Dril (2008): Tussenstand van een aantal onderdelen uit het werkprogramma
Schoon en Zuinig. PBL/ECN Bilthoven, november 2008.
Entrop, A.G., H.J.H. Brouwers (2007): Het Nationaal Isolatie Programma als voorloper van het
energiebesparingsplan “Meer met Minder” voor de bestaande bouw. In: IGS conference , 28
september 2007, Enschede. http://doc.utwente.nl/60317/.
ETP-ZEP (2008): EU Demonstration Programme for CO2 Capture and Storage (CCS) — ZEP’s Proposal,

ECN-E--09-022

75

November 2008, www.zero-emissionplatform.eu.
Europese Commissie (EC 2008): European Energy and Transport: Trends to 2030, 2007 update. April
2008.
Europese Commissie (EC 2008): Impact Assessment — Document accompanying the Package of
Implementation measures for the EU’s objectives on climate change and renewable energy for
2020, SEC(2008) 85/3 Brussels, 23 January 2008.
EU (2008): Voorstel voor een verordening van het Europees parlement en de Raad betreffende
typegoedkeuringsvoorschriften voor de algemene veiligheid van motorvoertuigen (door de
Commissie ingediend). COM(2008) 316 definitief, Commissie van de Europese Gemeenschappen,
Brussel, 23 mei 2008.
EU (2007): Communication from the Commission of the Council and the European Parliament: Results of
the review of the Community Strategy to reduce CO2 emissions from passenger cars and lightcommercial vehicles. COM(2007) 19 final, Brussels, 7.2.2007.
Gijsen, A., & A.J. Seebregts (2005): Onzekerheden in de Referentieramingen – Achtergrondrapport bij het
rapport ‘Referentieramingen energie en emissies 2005-2020’, MNP rapport 773001032/2005,
ECN rapport ECN-C-05-043, Bilthoven/Petten, 2005.
Hanschke, C.B.; Uyterlinde, M.A.; Kroon, P.; Jeeninga, H.; Londo, H.M. (2009): Duurzame innovatie in
het Wegverkeer. Een evaluatie van vier transitiepaden voor het thema Duurzame Mobiliteit. ECNE—08-076, Petten, januari 2009.
Harmelink, M. en K. Blok (2004): Elektriciteitsbesparing als alternatief voor de bouw van nieuwe
centrales, Ecofys, juli 2004.
Hers, J.S. et.al. (2008): Onrendabele top berekeningen voor nieuwe WKK 2008 Petten/Amsterdam, ECNE-08-016, Mei 2008.
Hers, J.S., W. Wetzels, (2009): Onrendabele top berekeningen voor nieuw WKK-vermogen 2009, ECNE—08-082, Petten, 2009.
IEA (1997): International Energy Agency, Voluntary actions for energy-related CO2 abatement.
IEA (2008) World Energy Outlook 2008. International Energy Agency, Paris, 2008.
IEA (2008): Energy Technology Perspectives 2008 — Scenarios and Strategies to 2050, Paris, France,
ISBN 978-92-64-04142-4, International Energy Agency, 2008.
IEA (2008b): CO2 Capture And Storage — A Key Carbon Abatement Option.
IPCC (2005): Special Report on Carbon Capture and Storage, Working Group III. Intergovernmental
Panel on Climate Change, Cambridge University Press, 2005.
Kroon, P.; W. Wetzels (2009): Onderbouwing actualisatie BEES B. Kosten en effecten van de
voorgenomen wijziging van het besluit emissie-eisen stookinstallaties B. ECN-E—08-020, Petten,
januari 2009.
Lange, R. de, R. Verbeek, G. Passier, H. Kattenwinkel (2008): Mogelijkheden tot CO2 Normering en
brandstof differentiatie voor het vrachtverkeer. TNO-rapport MON-RPT-033-DTS-2008-02646,
TNO Industrie en Techniek, Delft, 2008.
LNV (2008): Politiek akkoord over de Health Check van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid.

76

ECN-E--09-022

http://www.minlnv.nl [geraadpleegd december 2008].
Londo, H.M., H.J. de Vries (2006): Groen gas uit stortgas, RWZI’s. Bijlage bij Optiedocument
2010/2020. Petten, ECN, maart 2006.
Marel, J. van der, E. Goudappel, B. Ebbinge Wubben (2008): Techno-economische parameters SDE WKK
2008. Jacobs Consultancy, Leiden, maart 2008.
Menkveld, M. (ed.) i.s.m. MNP (2007): Beoordeling Werkprogramma Schoon en Zuinig – effecten op
energiebesparing, hernieuwbare energie en uitstoot van broeikasgassen, ECN-E—07-067, Petten,
september 2007.
Ministerie van Economische Zaken (2008) Warmte op stoom. Werkprogramma voor verduurzaming van
de warmte- en koudevoorziening. December 2008.
Ministerie van Financiën (2008): Fiscale aspecten Anders Betalen voor Mobiliteit. AFP 2008-00410,
Directie Algemene Fiscale Politiek, Ministerie van Financiën, 2008.
Ministerie van Algemene Zaken (MinAZ 2009): Werken aan toekomst, een aanvullend beleidsakkoord bij
‘samen werken, samen leven’. Maart 2009.
MNP (2008): Greenhouse Gas Emissions in the Netherlands 1990-2006. National Inventory Report 2008.
Bilthoven, 2008.
MNP (2008): Milieubalans 2008. Planbureau voor de Leefomgeving, Bilthoven, 2008.
Nielsen, O.-K., E. Lyck, M. H. Mikkelsen, L. Hoffmann, S. Gyldenkærne, M. Winther, M. Nielsen, P.
Fauser, M. Thomsen, M.S. Plejdrup, J.B. Illerup, P.B. Sørensen, L. Vesterdal (2008): Denmark’s
National Inventory Report 2008 – Emission Inventories 1990-2006 – Submitted under the United
Nations Framework Convention on Climate Change. National Environmental Research Institute,
University of Aarhus. 701 pp. – NERI Technical Report no. xxx. http://www.dmu.dk/Pub/FRxxx.
Olthuis, H.J., P.A.C. Engelen (2007): Overzichtsrapportage emissieonderzoek methaanemissie bij
gasmotoren op continu vollast. KEMA Technical&Operational Services. Report 50762926TOS/TCM 07-7080, Arnhem, september 2007.
Oonk, H., O. Coops (2005): Methaan uit stortplaatsen. Reductiepotentieel in 2010. Vertrouwelijk TNOrapport R&I-A R 2005/018, Apeldoorn, februari 2005.
PBL (2009): VBTB-publicatie. Te verschijnen mei 2009.
PBL (NIR 2009): National Inventory Report. Greenhouse Gas Emissions in the Netherlands. Te
verschijnen 2009.
Petersen, A.C., P.H.M. Janssen, J.P. Van der Sluijs, J.S. Risbey, J.R. Ravetz (2003): IVM/MNP Guidance
for Uncertainty Assessment and Communication: Mini-Checklist & Quickscan Questionnaire.
Bilthoven, Milieu- en Natuurplanbureau - RIVM. ISBN 90-6960-104-4.
PT/LNV (2009): Programma Kas als Energiebron, Innovatieagenda tot en met 2012. Zoetermeer, januari
2009.
RCI (2008): CO2-afvang, transport en –opslag in Rijnmond, rapportage 2008,
www.rotterdamclimateinitiative.nl.
RDC (2008): Energielabels belangrijk voor Autoconsument. 12 december 2008.
https://www.rdc.nl/Portal/nl-NL/Nieuws/Persberichten/Energielabels+belangrijk+voor
+Autoconsument.htm.

ECN-E--09-022

77

Seebregts, A.J., B.W. Daniëls (2008): Nederland exportland elektriciteit? Nieuwe ontwikkelingen
elektriciteitscentrales en effect Schoon & Zuinig. ECN-E-08-026, ECN, Petten, juni 2008.
Seebregts, A.J., H. Groenenberg (2008): How may CCS technology affect the electricity market in NorthWestern Europe? 9th International Conference on Greenhouse Gas Control Technologies (GHGT9), Washington DC, USA, 16-20 November 2008.
http://www.ecn.nl/publicaties/default.aspx?nr=ECN-M--08-088.
Seebregts, A.J., H. Groenenberg (2009): Implications of CCS for the North-Western Electricity Market
and For CO2 Emissions in the Netherlands, Paper submitted for International Scientific Congress
“Climate Change: Global Risks, Challenges and Decisions”, 10-12 March 2009, Copenhagen,
Denmark.
Siderius, H.P. (2008): Richtlijn Ecodesign (2005/32/EG) – samenvatting richtlijn en methodologie,
SenterNovem, update 3 april 2008.
Smink, W., K.W. van der Hoek, A. Bannink, J. Dijkstra, (2005): Calculation of methane production from
enteric fermentation in dairy cows. Wageningen/Bilthoven, 2005.
Smit, P.X., N.J.A. van der Velden (2008): Energiebenutting warmtekrachtkoppeling in de Nederlandse
glastuinbouw, LEI, Den Haag, 2008.
TenneT (2008): Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2008-2014. Deel I, Arnhem, maart 2008, www.tennet.nl.
TenneT (2008): Studie naar elektriciteitskabel tussen Nederland en Denemarken,
http://www.tennet.org/projecten/Cobra/index.aspx.
TenneT (2008a): Overzicht gevolgen stuiten voorhang MR 5.1.1. Brief aan Ministerie van Economische
Zaken, DIR 2008-101, 15 december 2008.
Tilburg, X. van; H. Cleijne; E.A. Pfeiffer, S.M. Lensink, M. Mozaffarian, A. Wakker (2008): Technischeconomische parameters van hernieuwbare elektriciteitsopties in 2008-2009. Eindadvies ten
behoeve van de SDE regeling. ECN-E--08-003 februari 2008.
Tzimas, Evangelos, Aliki Georgakaki, Stathis Peteves (2008): Reducing CO2 emissions from the
European power generation sector – Scenarios to 2050, Presented at GHGT-9 Conference,
Washington DC, November 2008.
Velden, N.J.A. van der, P. Smit (2007): Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2000-2006,
LEI, Den Haag, 2007.
Velden, N.J.A. van der, P.X. Smit (2008): Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2007, LEI,
Den Haag.
Velden, N.J.A. van der, P. Smit (2008): Tussenrapportage Energiemonitor Glastuinbouw 2008, LEI, Den
Haag.
V&W (2006): Joint Fact Finding: verkeerskundige effecten 2020 vastgesteld met het LMS; een rapport
voor het Ministerie van Rijkswaterstaat Directoraat Generaal Personenvervoer. P06-0058,
Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Den Haag, december 2006.
VHK Van Holsteijn & Kemna (2008): Elektrische apparatuur in Nederlandse huishoudens - Overzicht
1980-2005/Scenario's 2010-2020 (basisdocument en rekenmodel), 8 december 2008.
Vosbeek, M., H. Warmenhoven (2007): Making Large-Scale Carbon Capture and Storage CCS in the

78

ECN-E--09-022

Netherlands Work: An Agenda for 2007-2020 on Policy,Technology and Organisation, Utrecht:
Ecofys, 2007.
VROM (2007): Nieuwe energie voor het klimaat – werkprogramma Schoon en Zuinig, VROM 7421/
september 2007.
VROM (2008): Brief van de minister van VROM aan de Voorzitter van de Tweede Kamer. Nummer 5,
dossier 31209. Ministerie van VROM, Den Haag, 2008.
WEC (2004): World Energy Council and French Environment and Energy Management Agency
(ADEME), Energy efficiency: a worldwide review, Indicators, Policies, Evaluation.

ECN-E--09-022

79

Bijlage A

Besparing Ecodesignrichtlijn per productgroep

In Tabel A.1 zijn inschattingen gemaakt hoeveel de energie-efficiency eisen per productgroep in het kader
van de Ecodesign richtlijn aan besparing kunnen opleveren. Deze effectschattingen worden in de tabel
toegelicht. In het kader van de ecodesignrichtlijn zijn studies ter voorbereiding van een uitvoeringsmaatregel uitgezet voor een aantal productgroepen. Deze studies geven een inschatting van het besparingpotentieel door een besparingspercentage te geven voor het elektriciteitsverbruik van de producten in 2020 t.o.v.
een business as usual (“BAU”) scenario, waarin geen energie-efficiency eisen worden gesteld. Voor een
aantal productgroepen zijn deze studies nog niet gereed.
De effecten van ecodesign op het huishoudelijk elektriciteitsverbruik zijn gebaseerd op een studie van Van
Holsteijn & Kemna (VHK 2008). In deze studie is de historische en toekomstige ontwikkeling van het bezit, gebruik en verbruik van alle elektrische apparaten in Nederlandse huishoudens geschat. Per apparaatgroep zijn verschillende toekomstscenario’s zijn in kaart gebracht, die het effect van (verwachte) ecodesigneisen, het effect van energielabeling en het gecombineerde effect van ecodesign en labeling in kaart
brengen. Dit laatste scenario (het MER/LBL) vormt de basis vormen voor de in de tabel opgenomen schattingen. De door VHK ingeschatte effecten op het gemiddeld huishoudelijk elektriciteitsverbruik zijn hierbij vermenigvuldigd met 8 miljoen huishoudens in 2020 uit de actualisatie van de raming. Als laatste is
een groep ‘overige productgroepen’ opgenomen. Dit betreffen productgroepen die staan vermeld in het
werkplan van de EU70 en die onderwerp zullen zijn van nieuwe ecodesignstudies.
VHK gaat ook in haar BAU-scenario uit van een trendbreuk in de ontwikkeling van het elektriciteitsverbruik van huishoudens. Dit komt door een verwachte besparing van de huidige labels op witgoed en redelijk voorzichtige veronderstellingen wat betreft de toename van bezit en gebruik van elektrische apparaten.
De actualisatie van de raming van ECN sluit aan bij de trendmatige stijging van het elektriciteitsverbruik
in de periode 2000-2005. Het gemiddeld huishoudelijk elektriciteitsverbruik is in 2020 in de ECN-raming
20% hoger dan in het BAU-scenario van VHK (4093 i.p.v. 3400 kWh per jaar gemiddeld). Dit verschil is
verwerkt in de bovenkant van de marge van de effectschatting. Hiermee wordt aangegeven, dat de op basis
van VHK berekende besparing bij huishoudelijke apparaten ook hoger kan zijn door meer toename van
bezit en gebruik.
Ten opzichte van de boordeling van ECN uit 2007 (ECN, 2007) is meer bekend, vooral wat betreft de effecten op het huishoudelijk verbruik. Voor een aantal posten is “PM” ingevuld omdat nog onvoldoende
informatie beschikbaar is om tot een effectschatting te komen, nader onderzoek is hier vereist. Dat betreft
vooral de effecten op het elektriciteitsverbruik in de dienstensector en in de industrie. VHK geeft in haar
rapport aan dat de ingeschatte effecten van labeling en ecodesign voorlopige schattingen zijn zolang de
definitieve voorstellen van de EC nog niet bekend zijn. Daarnaast mag verwacht worden dat de ecodesignrichtlijn zich in de komende jaren zal uitbreiden naar steeds meer productgroepen met een significant bezit
en besparingspotentieel. Naast de hieronder gepresenteerde effectschatting is dus additionele besparing
mogelijk door toekomstige ecodesigneisen voor nieuwe productgroepen.

70

‘Establishment of the working plan for 2009-2011 under the Ecodesign Directive’, Europese Commissie, 21 oktober 2008.

80

ECN-E--09-022

Tabel A.1 Verwachte additionele besparing door de Ecodesignrichtlijn en etikettering per productgroep
Productgroepen
Additionele
Toelichting uitgangspunten gecombineerd effect van ecodesign en
besparing in 2020 etikettering. De genoemde besparing geldt voor 2020, ten opzichte van
[PJprim/jaar]
het “Business as Usual”-scenario.
CV’s en
warmwatertoestellen

PC’s,
beeldschermen
Imaging
equipment
(copiers en
scanners)

Set-top boxen

TV’s

ECN-E--09-022

Verkenning 2009
1,2 tot 1,4
Voor huishoudens zijn de Ecodesign studies voor deze productgroep
+ PM
(voor ‘boilers’ en voor ‘water heaters’) gereed en een concept
uitvoeringsmaatregel is in afwachting van stemming door de
Regulatory Committee. VHK veronderstelt in haar studie een effect van
0,1 PJ, voor CV ketels. M.b.t. warmwaterbereiders is door VHK een
effect verondersteld voor elektrische boilers en keukenboilers van 1,1
PJ. Alleen voor warmwaterbereiders is hier een effect van labels
inbegrepen.
Voor de utiliteitsbouw is van belang dat ecodesign ook eisen gaat
stellen aan de regelsystemen van ketels, waardoor zij beter de
warmtevraag kunnen volgen. De potentiële besparing hiervan kan pas
worden geschat na verder onderzoek en is hier weergegeven met een
PM post.
zie stand-by
Voor zowel PC’s en beeldschermen als imaging equipment (printers,
scanners en MFD’s-‘multifunctional devices’) zijn de ecodesignstudies
gereed en moet gestemd gaan worden over een concept maatregel.
VHK veronderstelt dat effecten voor PC’s, beeldschermen en imaging
equipment beperkt blijven tot stand-by verbruik. Dit is meegenomen
onder categorie ‘standby en off mode’.
Voor de utiliteitsbouw zijn de effecten ook beperkt tot standbyverbruik.
0,2 tot 0,3
Een set-top box is een elektronisch apparaat dat een televisie verbindt
met externe bronnen (zoals een satellietschotel, kabel, een
ethernetverbinding of telefoonlijn) en het signaal decodeert.
Onderscheid wordt gemaakt tussen eenvoudige settopboxen en
complexe settopboxen, waarbij complexe settopboxen zich
onderscheiden doordat deze apparaten voorwaardelijke toegang kennen
(validatie is vereist via een smartcard, of anders). Voor beide is een
ecodesignstudie gereed. Het effect voor eenvoudige settopboxen wordt
door VHK verwaarloosbaar verondersteld vanwege de lage bezitsgraad
in Nederland. VHK schat het effect op ‘aan’ verbruik van complex
settopboxen op 0,2 tot 0,3 PJ. Het effect van eisen aan standby verbruik
voor settopboxen is opgenomen onder ‘standby en off mode’.
6 tot 7,2
VHK schat het effect van ecodesign plus labeling voor televisies op 6
PJ. Het grootste gedeelte daarvan wordt toegeschreven aan de komst
van een energielabel voor televisies. Dit is exclusief het effect op het
standby gebruik van televisies, deze is opgenomen onder “standby en
off mode”.

81

Productgroepen

Huishoudelijke
koel- en
vriesapparatuur

Toelichting uitgangspunten gecombineerd effect van ecodesign en
Additionele
besparing in 2020 etikettering. De genoemde besparing geldt voor 2020, ten opzichte van
het “Business as Usual”-scenario.
[PJprim/jaar]
Verkenning 2009
2,4 tot 2,9
De ecodesignstudies voor deze productgroep, koelkasten en vriezers,
zijn gereed. Het gecombineerde effect wordt geschat op 1,8 PJ voor
koelkasten en 0,7 PJ voor vriezers. Daarvoor is aangenomen dat de Alabelklasse met 5 tot 6 categorieën wordt uitgebreid, waarbij geschat
wordt dat vanaf 2014 het bezit voor het grootste gedeelte bestaat uit A1
labels (75% daarvan) of zuiniger, en vanaf 2020 uit A2 labels (80%) of
zuiniger.

Huishoudelijke
vaatwassers en
wasmachines

0,6 tot 0,7

Huishoudelijke
airconditioners en
ventilatie

1,5 tot 1,8

Wasdrogers

3 tot 3,7

Stofzuigers

1,1 tot 1,3

Huishoudelijke
verlichting

4,2 tot 5

71

De ecodesignstudies voor vaatwassers en wasmachines zijn gereed.
VHK verwacht voor vaatwassers en wasmachines in eerste instantie
alleen een effect van aangepaste energielabels, het effect van
ecodesigneisen is gering. Naar verwachting worden alleen
ecodesigneisen ingevoerd wanneer het labelingeffect onvoldoende
blijkt. VHK verwacht een effect van labeling van 0,32 PJ voor
wasmachines en 0,3 PJ voor vaatwassers. Dit is exclusief het effect op
het stand-bygebruik van wasmachines en vaatwassers, dit is opgenomen
onder “standby en off mode”.
De ecodesignstudies voor deze productgroep zijn gereed voor
ventilatiesystemen in woningen en losse ventilatoren. Voor
airconditioning is de studie nog niet gereed, maar is wel een effect
geschat in de VHK studie. VHK schat een effect van 1,3 PJ voor
centrale mechanische ventilatie (alleen mechanische afvoer of
mechanische toe- en afvoer/balansventilatie), voor lokale ventilatie
(douche-, toilet-, en raamventilatoren en de afzuigkap) en voor losse
ventilatoren. VHK schat voor airconditioners een effect van 0,2 PJ.
Voor een schatting van het labelingeffect voor airconditioners is
onvoldoende informatie beschikbaar.
De ecodesignstudies voor droogtrommels en wasdroogcombinaties zijn
nog niet gereed. VHK schat het mogelijke effect van ecodesigneisen
voor deze productgroep op 3 PJ. Verondersteld is een sterke stijging
van het bezit van wasdrogers met een A-label (5% per jaar), met
daarnaast alleen apparaten in bezit met een label niet lager dan B,
uitgaande van een verkoopstop van wasdrogers met een C-label vanaf
2015.
Voor stofzuigers is een ecodesignstudie nog gaande. VHK heeft een
effect voor stofzuigers verondersteld van 1,1 PJ, voornamelijk het
gevolg van toekomstige labeling en voorlichting.
De ecodesignstudies voor huishoudelijke verlichting I (o.a.
gloeilampen) en II (reflector lamps en luminaires) zijn nog niet gereed.
Gezien de aangekondigde uitvoeringsmaatregel die naar verwachting in
maart 2009 van kracht wordt, is door71 een verbod vanaf 2010 een
uitfasering van gloeilampen verondersteld. Vanaf 2012 mogen helemaal
geen gloeilampen meer worden verkocht. Door dit verbod zal het
aandeel spaar- en ledlampen toenemen. Dit wordt echter ook al
verwacht door VHK in het scenario zonder ecodesign eisen, zij het in

Nieuwsbericht op de EU website (8 december 2008):
http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/08/1909&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=
en).

82

ECN-E--09-022

Productgroepen

Toelichting uitgangspunten gecombineerd effect van ecodesign en
Additionele
besparing in 2020 etikettering. De genoemde besparing geldt voor 2020, ten opzichte van
het “Business as Usual”-scenario.
[PJprim/jaar]
Verkenning 2009

Kantoorverlichting

13 tot 27

(Openbare)
straatverlichting

1,5

Battery charges
en external power
supplies

0

Stand-by en off
mode

12,8 tot 16,1

ECN-E--09-022

beperktere mate. De effectiviteit van het huidige labelsysteem voor
verlichting is onduidelijk, daarom wordt geen effect van labeling
verondersteld voor verlichting. VHK schat het effect van de
ecodesigneisen op 4,2 PJ.
Deze productgroep valt samen met openbare verlichting onder “tertiary
lighting”. Er zijn al ontwerpeisen opgesteld. Concreet houdt dit een
verplichting in voor HF+verlichting. Van het elektriciteitsverbruik in de
utiliteitsbouw gaat 40% naar verlichting, naar schatting 60 PJ
elektriciteit in 2020. De helft van de verlichting in de utiliteitsbouw is
energieonzuinige TL-verlichting, daarop kan 20 tot 40% worden
bespaard wanneer alle energieonzuinige TL-verlichting tussen 2011 en
2020 wordt vervangen. Dat is 13 tot 27 PJ primair (6 tot 12 PJ
elektrisch).
Openbare verlichting valt samen met kantoorverlichting onder “tertiary
lighting”. Er zijn al ontwerpeisen opgesteld, concreet betekent dit een
uitfasering van hogedrukkwiklampen. Nederland past nog maar 5%
hogedrukkwiklampen toe. Hiermee rekening houdend wordt de
besparing geschat op 12%. Het elektriciteitsverbruik van openbare
verlichting in Nederland is 1,575 TWh per jaar. De besparing is dan
0,18 TWh/jaar, ofwel 1,5 PJ.
VHK veronderstelt voor deze productgroep geen besparing door
ecodesign. Deze productgroep heeft betrekking op apparaten als
audio/videospelers(zoals mp3), digitale camera’s, draagbare
gameconsoles, en mobiele telefoons.
Voor standby verbruik van huishoudelijke en kantoorapparatuur bestaan
definitieve eisen, die zijn vormgegeven in de eerste ecodesignuitvoeringsmaatregel die december 2008 van kracht is geworden. Vanaf
2010 mogen apparaten vallend onder de maatregel maximaal 1W in
standby verbruiken, vanaf 2014 is dit maximaal 0,5W (voor display
functies resp. 2W en 1W). De apparaten die onderwerp zijn van deze
verordening én waarvoor VHK in haar studie een effect verondersteld
van ecodesigneisen op het standby verbruik, zijn vaatwassers,
wasmachines, televisies, ICT apparatuur, Audio/Video apparatuur,
settopboxen, kruimelzuigers en batterijopladers (draadloze huistelefoon
en accugereedschap). VHK neemt deze stand-byeisen al mee in haar
BAU scenario (voor sommige apparaten alleen in het ecodesign
scenario). De besparing is door ECN benaderd door de verandering in
het standby verbruik tussen 2005 en 2020 te berekenen en waar nodig
rekening te houden met de toename van het bezit. Het totale effect komt
uit op ca. 12 PJ.
In 2005 is het elektriciteitsverbruik voor kantoorapparatuur ca. 4 PJ
elektriciteit (10 PJ primair), de besparing wordt geschat in de
ordegrootte van 10% of meer. Besparing is dus circa 1 PJ en met groei
van verbruik tot 2020 circa. 2 PJ.

83

Productgroepen

Toelichting uitgangspunten gecombineerd effect van ecodesign en
Additionele
besparing in 2020 etikettering. De genoemde besparing geldt voor 2020, ten opzichte van
het “Business as Usual”-scenario.
[PJprim/jaar]

Verkenning 2009
Elektromotoren,
3 tot 8
De ecodesignstudie geeft een schatting 35 - 40% besparing t.o.v. BAU
pompen,
in 2020. Ecofys geeft in (Harmelink en Blok, 2004) een
ventilatoren
potentieelschatting voor een toerenregeling bij elektromotoren in de
(nietindustrie van 0,75 tot 1,2 TWh (6 to 10 PJprim in een periode van 6 jaar).
In 8 jaar (2012-2020) zou dat 8 tot 13 PJprim zijn. In het
huishoudelijk)
achtergrondscenario wordt hiervan al 5 PJprim gerealiseerd. Voor de
industrie wordt daarom een schatting van 3 tot 8 PJprim aangehouden.
De productgroep bevat ook nog pompen en ventilatoren in de
utiliteitsbouw en de glastuinbouw. De inschatting van de totale
potentiële besparing vereist nader onderzoek.
Commerciële
2 tot 3
De ecodesignstudie voor deze productgroep is niet gereed.
koel- en
Verondersteld voor productkoeling is ca. 5 PJ elektriciteit (11 PJprim ) in
2005 en 20% besparing. Met groei van verbruik tot 2020 is dit circa 3
vriesapparatuur
PJ.
(inclusief displays
en vending
machines)
Vaste stof CV
0
Deze CV-ketels komen in Nederland niet of nauwelijks voor en zijn
ketels
daarom niet relevant (de studie voor deze apparaatgroep wordt naar
verwachting in 2009 afgerond).
Fans for
ventilation in
non-residential
buildings
Overige
productgroepen

Totaal

84

PM

De ecodesignstudie voor deze productgroep is gereed, maar er is
onvoldoende informatie beschikbaar voor een effectschatting van
eventuele toekomstige eisen.

PM

De volgende productgroepen gaan volgens het werkplan van de Europese Commissie onderwerp worden van een ecodesignstudie:
- Airconditioning and ventilation systems
- Electric and fossil-fuelled heating equipment
- Food preparing equipment
- Industriële ovens en fornuizen
- Machine tools
- Network, data processing and data storing equipment
- Speciale koel/vriesapparatuur
- Sound and imaging equipment
- Transformers
- Water using equipment

53 tot 80

ECN-E--09-022