AGENDA
IJSSELMEERGEBIED 2050

Krachten bundelen voor het Blauwe Hart

Voorblad: Zicht op Medemblik vanuit Wieringermeer met op de voorgrond gemaal Lely
(Bevlogen landschap, Peter van Bolhuis / Pandion)

AGENDA
IJSSELMEERGEBIED 2050

Krachten bundelen voor het Blauwe Hart

Mei 2018
In opdracht van:
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

Initiatiefnemers:

Voorwoord
De omgang met het water is zo verweven met onze

De gebiedsagenda beoogt vooral de samenwerking

geschiedenis dat we soms vergeten hoe bijzonder dit

tussen alle betrokken partijen te verbeteren en nieuwe

is. Dat geldt zeker voor het IJsselmeergebied. Als geen

werkwijzen te ontwikkelen voor een meer integrale

ander vertelt dit gebied het verhaal van Nederland.

aanpak. Er zijn concrete organisatorische afspraken

Het landschappelijk ensemble van water, oud land en

gemaakt over de gezamenlijke koersbepaling en de

nieuw land is uniek in de wereld. Ook de combinatie

bestuurlijke afstemming. We hopen dat de gebiedsagenda

van internationale natuurwaarden met de vele

mensen stimuleert om projecten gezamenlijk op te pakken

gebruiksfuncties voor bijvoorbeeld waterveiligheid,

en de grootst mogelijke meerwaarde voor het gebied

zoetwatervoorziening, waterrecreatie, scheepvaart

te creëren. Als stip op de horizon is een richtinggevend

en visserij is bijzonder. Tegelijkertijd maakt dat het

perspectief voor 2050 geschetst. Als gezamenlijk

gebied kwetsbaar. Het behoud van die kwaliteiten is

afwegingskader is een aantal leidende ambities en

geen vanzelfsprekendheid. De klimaatverandering,

principes geformuleerd. De uitvoering is altijd een

economische ontwikkelingen en veranderende

kwestie van maatwerk. De uitvoeringsagenda in wording

maatschappelijke wensen vragen om voortdurende

laat daarom ruimte voor lokale afwegingen en nieuwe

zorg. In het Deltaprogramma zijn maatregelen voor het

inzichten. Voor specifieke thema’s zullen we een aantal

toekomstige waterbeheer vastgelegd, maar daarmee

gebiedsbrede uitwerkingen oppakken. Voor specifieke

zijn we er nog lang niet. Er ligt nog een grote uitdaging

onderzoeksvragen organiseren we een gebiedsbreed

om deze maatregelen in samenhang te bezien en goed

kennisplatform. De uitvoering van maatregelen vindt

af te stemmen op de kwaliteiten en functies van het

plaats in de regio. Daarom is een goede aansluiting op

IJsselmeergebied. Dit geldt ook voor nieuwe opgaven voor

regionale gebiedsprocessen altijd het uitgangspunt.

herstel van de biodiversiteit en energietransitie.
De Agenda IJsselmeergebied 2050 is het resultaat van
Wij zijn ervan overtuigd dat deze uitdaging kansen

een breed gedragen proces. We willen alle partijen die

biedt om het IJsselmeergebied steviger op de kaart

hieraan hebben bijgedragen van harte bedanken voor hun

te zetten als het Blauwe Hart van Nederland. De

inzet. We roepen hen en andere betrokkenen op om met

Agenda IJsselmeergebied 2050 beschrijft het gewenste

evenveel energie mee te blijven werken aan de verdere

toekomstperspectief voor het gebied en hoe we dit

uitvoering. Want er is veel te doen en door onze krachten

aan willen pakken. De gebiedsagenda is het resultaat

te bundelen, wordt er meer mogelijk. Zo versterken we het

van een ruim twee jaar durend gebiedsproces met

Blauwe Hart van Nederland!

alle gebiedspartijen. Dat wil zeggen: rijksoverheid,
provincies, gemeenten, waterschappen, maatschappelijke
organisaties, bedrijfsleven en burgers. We hebben gemerkt
dat er bij al deze partijen veel enthousiasme is om mee
te werken. En dat zij de nodige kennis en creativiteit in

Directeur Gebieden en Projecten,

huis hebben om innovatieve oplossingen te bedenken

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

voor de soms lastige dilemma’s waar we mee te maken
hebben. Al deze partijen hebben een eigen rol in de
uitvoering. Zij worden daarom ook allen uitgenodigd om
de gebiedsagenda te ondertekenen.

Gedeputeerde provincie Noord-Holland

Foto: Strand bij Lemmer
(De bovenkant van Nederland, Karel Tomei)

Inhoud

1

Waarom een gebiedsagenda?  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  8
1.1 Aanleiding en doel
1.2 Opgaven en vragen
1.3 Leeswijzer

2

Het IJsselmeergebied in 2050   .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  16
2.1 Status van het perspectief
2.2 Landschap van wereldklasse
2.3 Toekomstbestendig water- en ecosysteem
2.4 Vitaal economisch belang

3

Zo gaan we het organiseren  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 36
3.1 Uitgangspunten voor het organisatiemodel
3.2 BPIJ-Integraal
3.3 ROIJ-Integraal
3.4 Verenigde Vergadering IJsselmeergebied
3.5 Coördinatieteam

4

Doorwerking in de praktijk  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 42
4.1 Uitvoeringsmodel
4.2 Gebiedsbrede uitwerkingen
4.3 Regionale doorwerking
4.4 Onderzoek gebiedsfonds
4.5 Kennis- en innovatieagenda

Bijlage: Landschap in lagen  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  54

1

Waarom een gebiedsagenda?
In het tweede Nationaal Waterplan is door
het kabinet een integrale gebiedsagenda
voor het IJsselmeergebied aangekondigd. De
ministeries van IenW, EZK, LNV, BZK en OCW
en de provincies Noord-Holland, Fryslân,
Overijssel en Flevoland hebben dit samen
met andere regiopartners opgepakt. De
gebiedsagenda (‘Agenda IJsselmeergebied
2050’) bevat een richtinggevend perspectief
voor de periode tot 2050, een bijbehorend
organisatiemodel en de opmaat voor een
gezamenlijke uitvoeringsagenda en kennisen innovatieagenda. Achterliggend idee is
dat er nog veel winst te behalen is als we alle
afzonderlijke ambities, opgaven en projecten
voor het IJsselmeergebied meer op elkaar
betrekken en in samenhang oppakken.

Doel en afbakening van de Agenda IJsselmeergebied 2050

1.1 Aanleiding en doel

De gebiedsagenda beschrijft het langetermijnperspectief

Voorgeschiedenis
Tijdens de voorbereiding van het Deltaprogramma
werkten de gebiedspartijen al intensief samen aan de
Deltabeslissing IJsselmeergebied. Duidelijk werd toen dat
klimaatadaptatie zowel spanningen geeft met bestaande
functies als kansen biedt. Het principe van ‘bouwen
met de natuur’, zoals op dit moment wordt toegepast
bij de versterking van de Houtribdijk, is een duidelijk
voorbeeld van dat laatste. Het laat zien hoe opgaven
voor waterveiligheid en ecologie slim te verbinden zijn.
Rond het IJsselmeergebied spelen ook andere opgaven,
zoals verstedelijking, energietransitie en economische
ontwikkeling. Deze kunnen grote ruimtelijke gevolgen
hebben en moeten in samenhang bezien worden met
het watersysteem. Hiertoe wil het Rijk met de regionale
overheden, het bedrijfsleven, kennisinstanties en
maatschappelijke organisaties verdere stappen zetten aan
de hand van een gezamenlijke gebiedsagenda voor het
IJsselmeergebied.

Het Nationaal Waterplan stelt dat er een goede balans
moet zijn tussen de maatregelen om het watersysteem
robuuster te maken en de verschillende gebruiksfuncties.
De Agenda IJsselmeergebied 2050 (hierna kortweg
gebiedsagenda of Agenda IJsselmeergebied) wil allereerst
het (bestuurlijke) gesprek hierover mogelijk maken en
de governance van het gebied versterken. De Agenda
IJsselmeergebied gaat op zoek naar spanningen tussen
ambities en opgaven en naar synergiekansen tussen
waterbeheer, natuur, cultureel erfgoed, verstedelijking
en economie (o.a. landbouw, visserij, recreatie,
nautische sector, drinkwaterwinning, energiewinning).
De gebiedsagenda is daarmee een belangrijk bestuurlijk
instrument voor integrale afwegingen over het
IJsselmeergebied en levert input voor de nieuwe
omgevingsvisies van Rijk, provincies en gemeenten.

voor het IJsselmeergebied tot 2050 en formuleert een
aantal gezamenlijke ambities en ontwikkelingsprincipes
(hoofdstuk 2). Dit wordt vertaald naar een voorstel voor
een sterkere governance (hoofdstuk 3) en een eerste
aanzet voor een gezamenlijke uitvoeringsstrategie
en een bijbehorende kennis- en innovatieagenda
(hoofdstuk 4). Het plangebied is niet strikt begrensd; het
omvat in ieder geval het open water van het IJsselmeer,
Markermeer/IJmeer en de Randmeren en de aangrenzende
kustlandschappen. Afhankelijk van de opgave kan de
invloedssfeer van de gebiedsagenda zich meer of minder
ver uitstrekken naar het achterland.
De gebiedsagenda richt zich allereerst op gebiedsbrede
opgaven die uitstijgen boven het schaalniveau van
afzonderlijke deelgebieden. Uitgangspunt is dat de
uitwerking van deze opgaven bijdraagt aan de ruimtelijke
kwaliteit van het IJsselmeergebied. Daarbij gaan we uit
van een brede kwaliteitsdefinitie, dat wil zeggen dat we
altijd kijken naar de combinatie van belevingswaarde,
toekomstwaarde en gebruikswaarde. We kiezen voor
een integrale aanpak, in drieledig opzicht: we leggen
koppelingen tussen verschillende sectorale beleidsvelden,
we kijken over de provinciegrenzen heen en we brengen

8

gebiedspartijen bij elkaar. Vanwege deze integrale

van de gebiedsagenda is om de samenwerking en de

aanpak is de Agenda IJsselmeergebied een voorbeeld van

kennisuitwisseling te versterken en een gevoel van

gebiedsgericht werken voor de Nationale Omgevingsvisie

gezamenlijke verantwoordelijkheid te creëren.

(NOVI). Het water, dat in het verleden vaak los van het
land werd beschouwd, zien we daarbij als belangrijke

De Agenda IJsselmeergebied 2050 roept tevens op tot een

verbindende factor.

gezamenlijke inspanning ten aanzien van de communicatie
over het gebied. De gebiedsagenda kan ertoe bijdragen

Betrokken partijen

dat de bijzonder kwaliteiten van het IJsselmeergebied

Alle partijen zijn zich ervan bewust dat er de komende

bij de bewoners, gebruikers en bezoekers beter bekend

jaren belangrijke keuzen gemaakt moeten worden over

worden en dat de maatschappelijke betrokkenheid bij de

gebiedsbrede opgaven. Alle partijen hebben daarin een

ontwikkeling van het gebied wordt vergroot.

eigen rol maar hebben elkaar ook nodig. De minister
van IenW is als beheerder van het hoofdwatersysteem

Procesaanpak

verantwoordelijk voor het nationale beleidskader en

De voorliggende Agenda IJsselmeergebied 2050 is tot

de strategische doelen voor alle grote wateren, dus

stand gekomen via een participatieproces in drie fasen:

ook het IJsselmeergebied. De ministeries van LNV, EZK,

1. Verkenningsfase: in 2016 is door een groot aantal

BZK en OCW zijn betrokken vanwege de relevantie

mensen deelgenomen aan de ‘gebiedsdialogen’ (zie

voor de beleidsterreinen natuur, visserij, economie,

hieronder). Deze hebben inhoudelijke bouwstenen

energie, verstedelijking en cultureel erfgoed. Voor het

voor de gebiedsagenda opgeleverd en bijgedragen aan

Rijk is de gebiedsagenda een instrument voor de interne

het ontstaan van een brede ‘IJsselmeercommunity’.

afstemming tussen verschillende beleidssectoren (ook met

Daarmee is de basis gelegd voor de voorgestelde

het oog op de NOVI) en voor de externe afstemming met

governance.

regionale partijen. Voor provincies als gebiedsregisseur en

2. Verdiepingsfase: mede naar aanleiding van het

gemeenten als lokale overheid die het dichtst bij de burger

advies van het College van Rijksadviseurs (CRa)

staat, biedt de Agenda IJsselmeergebied handvatten om

van eind 2016 om meer focus aan te brengen, is in

verbindingen te leggen tussen regionale en lokale plannen

2017 een aantal extra verkenningen uitgevoerd (van

en gebiedsbrede beleidsdoelen. Waterschappen hebben

ecologische maatregelen en van de opgave voor

een rol om de samenhang tussen het regionale water

energietransitie) en is de cultuurhistorische biografie

en het rijkswater te versterken en waterveiligheid als

van het IJsselmeergebied uitgebracht. De provincies

onderdeel van een integrale gebiedsopgave aan te pakken.

Noord-Holland, Fryslân, Overijssel en Flevoland
hebben in deze fase een eigen interprovinciale agenda

De gebiedsagenda nodigt maatschappelijke organisaties,

opgesteld, als bouwsteen voor de gebiedsagenda (zie

kennisinstellingen en marktpartijen uit om mee te doen

kader op pagina 15). Alle bouwstenen zijn terug te

met de uitvoering. Veel van deze partijen zijn ook al

vinden op de website van de gebiedsagenda (http://

nauw betrokken geweest bij de voorbereiding. Streven

www.agendaijsselmeergebied2050.nl). De provincies

Impressie van de vier gebiedsdialogen uit de verkenningsfase

1.

Natuur, recreatie, waterkwaliteit, 2. Energie, waterkwantiteit,
visserij
landschap, cultuurhistorie
Heerhugowaard, 19 en 26 mei
Lelystad, 9 en 16 juni 2016
2016

3. Havens, scheepvaart &
transport, ruimtelijke adaptatie,
circulaire economie, zoetwatervoorziening
Makkum, 30 juni 2016

4. Synthesedag
Lelystad, 15 september 2016

9

Gelderland en Utrecht zijn niet direct betrokken, maar

Op 17 mei 2018 wordt de gebiedsagenda breed

zijn steeds door de andere provincies geïnformeerd

ondertekend door de minister van Infrastructuur en

over het proces, en ook via de gemeenten die actief zijn

Waterstaat (mede namens de andere departementen),

in het samenwerkingsverband Gastvrije Randmeren.

gedeputeerden, gemeentelijke bestuurders,

3. Integratiefase: eind 2017 zijn de verschillende

waterschapsbestuurders en vertegenwoordigers van

bouwstenen met elkaar gecombineerd, zijn speciale

maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven. De

ambtelijke en bestuurlijke werkateliers gehouden om

minister van IenW zal de gebiedsagenda vervolgens

verder na te denken over de ruimtelijke samenhang,

aanbieden aan de Tweede Kamer. De uitvoering is een

en zijn vier regiotafels gehouden voor bestuurders

getrapt en dynamisch proces waarin alle stakeholders een

en maatschappelijke partijen. De stakeholders zijn

eigen rol hebben. Dit proces wordt verder toegelicht in

tevens betrokken via het Regionaal Overlegplatform

hoofdstukken 3 en 4 van deze gebiedsagenda.

IJsselmeergebied (ROIJ), de bestuurlijke conferentie
op 11 januari 2018 en de brede gebiedsbijeenkomst op
22 februari 2018. Op de laatste twee bijeenkomsten

1.2 Opgaven en vragen

zijn concepten van de gebiedsagenda besproken. De

De opgaven voor het IJsselmeergebied zijn groot. In
aanwezige bestuurders van zowel betrokken overheden de verkennings-, verdiepings- en integratiefase zijn
als maatschappelijke organisaties hebben op 11 januari deze uitvoerig onderzocht en is in beeld gebracht waar
hun steun uitgesproken voor de conceptagenda

afhankelijkheden, kansen en dilemma’s liggen. Hieronder

en de verder te doorlopen stappen richting brede

volgt een korte samenvatting van de belangrijkste

ondertekening en versterking van de governance

bevindingen. Onderscheid is gemaakt in 7 sectorale

van het IJsselmeergebied. De voltooiing van de
gebiedsagenda was mede op basis van een CRa-advies.

opgaven die spelen op het ‘systeemniveau’ van het
IJsselmeergebied (zie schema hieronder).

ENERGIE
TRANSITIE

SCHEEPVAART
EN NAUTISCHE
ECONOMIE

VERSTEDELIJKING
KLIMAATADAPTATIE
DUURZAME
VISSERIJ

NATUURONTWIKKELING
RECREATIE
EN TOERISME

De zeven systeemopgaven voor het IJsselmeergebied

10

DE
AAR
SW
UIK
BR
GE

RUIM
TEL
IJK
EK
W
AL

+

WAARDE + TOEKO
NGS
MS
I
V
TW
LE
E
AA
=B
RD
T
I
E
E
T
I

De gebiedsagenda gaat vooral over de onderlinge

in natuurontwikkeling en ook de waterkwaliteit is sterk

verbanden tussen deze opgaven. Door opgaven en kansen

verbeterd, maar om te voldoen aan de eisen van Natura

integraal te benaderen wordt samenhang geborgd en waar 2000 en de Kaderrichtlijn Water (KRW) zijn aanvullende
mogelijk meerwaarde voor het gebied als geheel bereikt.

maatregelen nodig. In de Verkenning Grote Wateren
van het Rijk is hiervoor een samenhangende strategie

Klimaatadaptatie

uitgewerkt. De gebiedsagenda wil handvatten bieden

De opgave voor klimaatadaptatie tot 2050 is al voor een

om deze verder uit te werken en goed af te stemmen

groot deel verwerkt in het het Deltaprogramma, via onder

op de landschappelijke kwaliteiten en de economische

meer het nieuwe peilbesluit voor het IJsselmeergebied

gebruiksfuncties. Hierbij zullen we rekening houden met

en het lopende Hoogwaterbeschermingsprogramma.

nieuwe ontwikkelingen en inzichten.

De lopende integrale systeemstudie IJsselmeergebied
analyseert de effecten van klimaatverandering in nieuwe

Belangrijke vragen zijn:

klimaatscenario’s en werkt kansrijke maatregelen uit

• Wat zijn kansrijke locaties voor versterking van

voor waterbeheer en hoogwaterbescherming na 2050.
De noodzakelijke maatregelen voor de waterveiligheid

ecologische waarden?
• Hoe wegen we kansen voor buitendijkse

en de zoetwatervoorziening hebben direct en indirect

natuurontwikkeling af tegen landschappelijke en

gevolgen voor de gebruiksmogelijkheden en de ruimtelijke

cultuurhistorische kwaliteiten, zoals het vrije uitzicht en

kwaliteit van het IJsselmeergebied. De gebiedsagenda wil

het onderwatererfgoed?

zorgen voor een goede afstemming tussen de te nemen

• Hoe verhouden de doelen van de KRW en van Natura

maatregelen, zodat investeringen ten goede komen aan

2000 zich tot elkaar en welke maatregelen zijn het

de integrale gebiedsontwikkeling.

meest effectief om deze doelen te bereiken?
• Hoe voorkomen we dat de groei van waterplanten te

Concrete vragen binnen deze opgave zijn:

veel belemmeringen gaat opleveren voor de watersport

• Welke strategie voor pompen en spuien op

en de scheepvaart?

de Afsluitdijk is nodig na 2050, in relatie tot
dijkversterking?

• Hoe zorgen we ervoor dat het herstel van zoetzoutgradiënten ten behoeve van de vismigratie geen

• Hoe kunnen we de inrichting en het beheer van havens,

bedreiging vormt voor de drinkwaterwinning?

vaargeulen en natuurgebieden optimaal afstemmen op

• Hoe combineren we kansen voor binnendijkse

de effecten van het veranderende peilbeheer?

natuurontwikkeling met het agrarisch grondgebruik?

• Wat betekent het zuiniger omgaan met de
zoetwatervoorraad voor de ontwikkeling van de

Energietransitie

landbouw, als grootste watergebruiker?

De energietransitie is een majeure opgave voor

• Hoe kunnen we slim anticiperen op toekomstige

Nederland als geheel, met afwegingen die de Agenda

veranderingen in het waterbeheer en de waterkwaliteit

IJsselmeergebied overstijgen, zowel geografisch als

(bijvoorbeeld opwarming en verzilting), zodat we later

politiek-bestuurlijk. In het Klimaatakkoord worden nadere

geen spijt krijgen van gedane investeringen?

afspraken gemaakt over het realiseren van deze opgave.
Deze worden regionaal verder uitgewerkt . Vanuit de

Natuurontwikkeling

gebiedsagenda willen we proactief inspelen op de vraag

Grote delen van het IJsselmeergebied zijn aangewezen

wat de bijdrage van het IJsselmeergebied kan zijn aan deze

als Natura 2000-gebied. Een belangrijke opgave is het

nationale opgave. Qua energie-opbrengst zijn windmolens

behoud en het herstel van de biodiversiteit. Omdat

vooralsnog het meest efficiënt, maar ook andere bronnen

veel van de oorspronkelijke dynamiek is verdwenen en

zoals zonne-energie en thermische energie bieden

natuurlijke gradiënten tussen water en land en tussen

goede mogelijkheden, zoals blijkt uit de uitgevoerde

zoet en zout zijn versmald, is de veerkracht van het

energieverkenning (zie kader pagina 30).

ecosysteem afgenomen. Daarnaast staan natuurwaarden

Vraagen voor de gebiedagenda zijn:

onder druk door verstedelijking, menselijk gebruik en

• Welke bijdragen aan de energietransitie vanuit het

klimaatverandering. Er is de laatste jaren veel geïnvesteerd

IJsselmeergebied zijn mogelijk en acceptabel?
11

• Hoe vinden we oplossingen voor het energievraagstuk

aantrekkelijker bestemming worden voor buitenlandse

die zo goed mogelijk rekening houden met andere

toeristen, met name uit de ons direct omliggende

ruimtelijke belangen in het gebied, zoals de

landen?

landschappelijke kwaliteit, vogelbewegingen en de
bevaarbaarheid van het open water?

Scheepvaart en nautische economie
Goederenvervoer over water is een relatief duurzame

Hier liggen nog grote dilemma’s, die vragen om een

transportwijze en de nautische sector is een economische

integrale afweging.

factor van betekenis. Het IJsselmeergebied ligt op een
strategische positie in het Noord-Europese vaarwegennet.

Recreatie en toerisme

De infrastructuur van sluizen, vaarwegen en havens van

De vraag naar voorzieningen voor vrijetijdsbesteding

het IJsselmeer voldoet na uitvoering van het huidige

neemt de komende jaren nog fors toe. Dit betreft

MIRT tot 2030 aan de rijksdoelen (zie Nationale Markt- en

in de eerste plaats de direct omwonenden en de

Capaciteitsanalyse 2017), maar naar de mening van de

binnenlandse bezoekers van het IJsselmeergebied.

regio zijn aanvullende maatregelen mogelijk om de groei

Zo zal in de Metropoolregio Amsterdam (MRA) de

van de nautische economie en scheepsbouw verder te

vraag naar recreatiemogelijkheden tot 2040 naar

stimuleren. Decentrale overheden en de scheepsbouw

verwachting met zo’n 30% toenemen. De opkomst

rondom het IJsselmeer zien extra kansen voor de

van de ‘belevingseconomie’ zal ook de aard van de

zeegaande vloot en voor megajachten, als de capaciteit

vrijetijdsbesteding sterk doen veranderen en nieuwe

van de sluizen in de Afsluitdijk bij Kornwerderzand

ruimteclaims met zich meebrengen. Verder hebben

wordt vergroot. In dat kader zou ook nagedacht moeten

vergrijzing en demografische veranderingen invloed

worden over de schaal, de overslagfaciliteiten en de

op het vrijetijdsgedrag. Gesteld kan worden dat het

landzijdige ontsluiting van de bestaande havens en

huidige ontsluitings- en voorzieningenniveau van

werven. Verbeteringen van de infrastructuur vragen echter

het IJsselmeergebied nog onvoldoende berekend is

om grote investeringen en hebben ook grote ruimtelijke

op deze binnenlandse vraag. Daarnaast geldt dat het

consequenties, die uitstijgen boven het lokale of regionale

aanbod in internationaal opzicht te beperkt is om het

niveau. Juist daarom is een afweging op de schaal van het

IJsselmeergebied als een zelfstandige toeristische

IJsselmeergebied nodig. De gebiedsagenda is daarvoor het

trekker op de kaart te zetten. Anderzijds bieden het

passende kader.

historisch erfgoed en de landschappelijke diversiteit volop
aanknopingspunten voor een sterkere recreatieve en

Duurzame visserij

toeristische profilering.

Sinds begin jaren ‘90 van de vorige eeuw zijn de
visbestanden sterk achteruit gegaan. Dit heeft meerdere

Vragen voor de gebiedsagenda zijn:

oorzaken. Het schoner wordende water met minder

• Hoe kunnen we de toeristisch-recreatieve potenties

voedingsstoffen heeft geleid tot een lagere visproductie,

van het gebied en de bijbehorende economische

maar de visserijdruk bleef onverminderd hoog. Hierdoor

kansen beter benutten, zonder dat dit ten koste gaat

staat de toekomst voor een duurzame, economisch

van de natuurwaarden en de rust en de openheid van

rendabele sector onder druk. Tevens komt het behalen

het gebied?

van de doelen voor Natura 2000 in het geding. De

• Hoe garanderen we bij nieuwe ruimtelijke

afstemming tussen de sociaaleconomische belangen van

ontwikkelingen de bevaarbaarheid van het open water? de beroepsvissers en de nagestreefde natuurdoelen is
• Hoe kunnen we havens, sluizen, stranden en andere
recreatieve voorzieningen klimaatadaptief vormgeven?
• Hoe kan het IJsselmeergebied op termijn ook een
12

een complex vraagstuk, met nog veel onzekerheden en
kennisvragen. Daarom is er een eigen bestuurstafel voor
de visserij (Bestuurlijk Overleg Visserij). Uitgangspunt

daarvan is om de vangsten in evenwicht te brengen met de Ook bestaande RRAAM-afspraken (Rijk-Regioprogramma
natuurlijke productiviteit van het ecosysteem.

Amsterdam-Almere-Markermeer) ten aanzien van
woningbouw, infrastructuur en ecologie worden

Specifieke vragen voor de gebiedsagenda zijn:

meegenomen. De regio Zwolle kent een behoorlijke

• Hoe kan de ruimtelijke inrichting en de versterking van

verstedelijkingsopgave en werkt al actief aan nieuwe

ecologische waarden bijdragen aan de transitie naar

concepten voor ‘waterrobuust bouwen’. Op kleinere

een visserij die in evenwicht is met de draagkracht van

schaal hebben de steden en kernen langs de Randmeren,

het systeem?

in de Noordoostpolder, langs de Friese Kust en in de kop

• Welke nieuwe economische perspectieven zijn
denkbaar voor de visserij?

van Noord-Holland hun eigen dynamiek, die vaak mede
gerelateerd is aan het water. Daarnaast vinden we hier
ook gebieden die juist kampen met economische en

Verstedelijking

demografische krimp. De uitwerking van deze opgaven

De grote verstedelijkingdruk en het toenemend toerisme

is primair de verantwoordelijkheid van de regio’s zelf,

in de Metropoolregio Amsterdam kunnen niet los

maar in de afstemming met gebiedsbrede kwaliteiten en

gezien worden van de ontwikkeling van het IJmeer en

opgaven kan de gebiedsagenda een rol spelen.

Markermeer. De MRA-verkenning Markermeer IJmeer en
het Panorama Markermeer IJmeer gaan hier al op in. Dit
zijn waardevolle bouwstenen voor de gebiedsagenda.

13

AGENDA IJSSELMEERGEBIED 2050
VISIE

UITVOERINGSAGENDA

INNOVATIE EN
KENNIS

GOVERNANCE

PERSPECTIEF 2050
TOEKOMSTBEELD
AMBITIES EN PRINCIPES

VISIE

UITVOERINGSAGENDA

INNOVATIE EN
KENNIS

H2

GOVERNANCE

GOVERNANCE
ORGANISATIEMODEL
GROEIPAD

VISIE

UITVOERINGSAGENDA

INNOVATIE EN
KENNIS

GOVERNANCE
VISIE

UITVOERINGSAGENDA

INNOVATIE EN
KENNIS

GOVERNANCE

UITVOERINGSAGENDA
2030

KENNIS EN INNOVATIEAGENDA

UITVOERINGSMODEL
GEBIEDSBREDE UITWERKINGEN
REGIONALE DOORWERKING
ONDERZOEK GEBIEDSFONDS

IJSSELMEERPLATFORM

1.3 Leeswijzer
Het bovenstaande schema geeft de opbouw van de
gebiedsagenda weer in drie blokken. De blokken
corresponderen met de hoofdstukken van dit rapport.
In de blauwe tekstkaders in het rapport is informatie
opgenomen over de diverse bouwstenen die door
verschillende organisaties zijn opgesteld ten behoeve van
de gebiedsagenda.

14

H3

H4

De Agenda IJsselmeergebied 2050:
• focust op opgaven die raken aan de kwaliteit
van het IJsselmeergebied als geheel;
• kijkt integraal naar kwaliteit als zijnde
de combinatie van belevingswaarde,
toekomstwaarde en gebruikswaarde;
• wil de governance van het gebied versterken.

Interprovinciale gebiedsagenda
De vier IJsselmeerprovincies Noord-Holland, Flevoland,
Fryslân en Overijssel hebben een interprovinciale
gebiedsagenda opgesteld die over de provinciegrenzen
heen kijkt. Aanleiding voor deze agenda was de
uitnodiging van het Rijk (tijdens de IJsselmeertop van
het Deltaprogramma IJsselmeergebied in oktober
2016) om samen te gaan werken aan een Agenda
IJsselmeergebied 2050. Deze uitnodiging gaf de impuls
om de interprovinciale samenwerking te versterken en
gezamenlijk de belangrijke uitgangspunten voor het
IJsselmeergebied te benoemen. De interprovinciale
agenda is bestuurlijk vastgesteld in september 2017 en
aangeboden aan het Rijk als een van de bouwstenen
voor de gebiedsagenda van Rijk en regio samen. De
provincies besloten eveneens verder samen op te
trekken in het lopende traject, ook na het vaststellen
van de Agenda IJsselmeergebied 2050. Met de agenda
willen de provincies de kracht en kwaliteiten van het
IJsselmeergebied versterken vanuit hun belangrijke
kerntaken voor onder meer de ruimtelijke kwaliteit, de
regionale economische ontwikkeling en een gezonde
ecologie. De ambitie is om de samenwerking te versterken,

Interprovinciale Gebiedsagenda
IJsselmeergebied

1

kansen te benutten en het beleid en de investeringen beter
op elkaar af te stemmen.
De vijf samenhangende agendapunten:
1. Kracht van het water en kustlandschappen,
waarbij provincies regisseur zijn voor integrale
gebiedsontwikkeling op regionale schaal;
2. Economie van het IJsselmeergebied, gericht op een
krachtige lokale economische ontwikkeling passend bij
het plaatselijk karakter;
3. IJsselmeergebied als energiebron, met provinciale regie
op een ruimtelijk kwalitatieve inpassing;
4. Een ecologisch gezond IJsselmeergebied, met
provinciale regie over de ecologische verbetering van
het achterland, de kustzone en sterke ecologische
verbindingen;
5. IJsselmeergebied als zoetwaterbron, met de ambitie
om de regionale afhankelijkheid van het gebruik
van zoetwater niet verder te vergroten, opdat de
zoetwatervoorziening geen reden hoeft te zijn om na
2050 het peil te verhogen.
15

2

Het IJsselmeergebied in 2050
Om richting te geven aan de ruimtelijke
opgaven voor het IJsselmeergebied zijn drie
overkoepelende ambities geformuleerd.
Deze verwoorden hoe Rijk en regio willen dat
het IJsselmeergebied er in 2050 uitziet. De
drie ambities staan niet los van elkaar, maar
vullen elkaar aan en zijn altijd gelijktijdig
van toepassing. Ze zijn vertaald in een
aantal principes, die de samenhang tussen
verschillende ingrepen en de afstemming
met de bijzondere kwaliteiten van de
IJsselmeergebied moeten waarborgen. De
principes dienen als leidraad voor de uitwerking
van toekomstige ontwikkelingen en initiatieven.
De drie ambities:
• Het IJsselmeergebied = landschap van
wereldklasse
• Het IJsselmeergebied = toekomstbestendig
water- en ecosysteem
• Het IJsselmeergebied = van vitaal
economisch belang voor Nederland

16

2.1 Status van het perspectief
Het geschetste perspectief is vooral een set van spelregels
en een werkwijze voor de afweging van toekomstige
ontwikkelingen. Het perspectief biedt nog geen definitieve
oplossing voor alle dilemma’s in het gebied, maar legt de
basis om met elkaar het gesprek aan te gaan. Vanwege
het grote aantal betrokken partijen, de uiteenlopende
belangen in het gebied en de vele onzekerheden die er
nog leven, is het belangrijk om voldoende ruimte te laten
voor nieuwe inzichten en onverwachte oplossingen.
Tegelijkertijd is het belangrijk dat alle partijen de
overkoepelende ambities en principes onderschrijven
en bereid zijn integraal te denken. De drie ambities
refereren aan de drie dimensies van ruimtelijke kwaliteit
(belevingswaarde, toekomstwaarde, gebruikswaarde).
Omdat ze steeds in onderlinge samenhang bezien worden,
staan ze borg voor een integrale afweging. In de volgende
paragrafen worden de ambities toegelicht. Maar we
beginnen met een korte beschrijving van een mogelijk
toekomstbeeld.

(bron: binnenvaartinbeeld.com)

Ligging in groter geheel
Het IJsselmeergebied is een kenmerkend onderdeel van de
Nederlandse delta. Het gebied is rijk aan natuurwaarden en is
tegelijkertijd een prachtig voorbeeld van de Nederlandse traditie
van landaanwinning en watermanagement.

17

Hoe zal het IJsselmeergebied er in 2050 uitzien?
Deze speculatieve beschrijving neemt u mee
naar een mogelijke toekomst. Natuurlijk zal de
echte toekomst er heel anders uitzien, maar we
zullen hem wel zelf moeten maken. Daarom zijn
ambities en dromen onmisbaar.

in de afgelopen decennia op hebben geanticipeerd, blijven
de kosten binnen de perken en zijn de gevolgen voor het
grondgebruik te overzien. Bovenal is het maatschappelijk
bewustzijn gegroeid dat het IJsselmeergebied onderdeel
is van een dynamische delta. We hebben feitelijk opnieuw
leren leven met het water. Vroeger was het water voor
veel mensen vooral iets waar je zo weinig mogelijk last

Het IJsselmeergebied is de afgelopen 30 jaar uitgegroeid

van wilde hebben. Nu worden de kwaliteiten en waarden

tot het kloppende Blauwe Hart van Nederland. Waar

ervan breed erkend en omarmd. En voelen we ons

vroeger land en water met de rug naar elkaar toe lagen,

allemaal verantwoordelijk voor het behoud ervan!

zijn deze nu hecht met elkaar verbonden. De dijk is niet
langer een keiharde grens tussen twee werelden, maar

Niet alleen zijn de dijken op orde gebracht, maar ook in

is opgenomen in een brede overgangszone waar cultuur

het achterland is meer ruimte aan het water gegeven.

en natuur op de ene plek naadloos in elkaar overgaan en

Nieuwe vormen van aquacultuur en natuurinclusieve

op de andere een prachtig contrast vormen. Door slimme

landbouw zijn ontstaan en hebben er mede voor

interventies in het watersysteem en de waterbodem zijn

gezorgd dat de bodemdaling en de verzilting een halt

hydromorfologische processen hersteld en is een stevige

zijn toegeroepen. Binnendijkse natuurgebieden zoals

basis gelegd voor een evenwichtige balans tussen de

de Oostvaardersplassen en de Wieden-Weerribben zijn

unieke natuurwaarden en de vele gebruiksfuncties van het

via vispassages en robuuste verbindingen maximaal

gebied.

verbonden met het grote open water. Buitendijks zijn
vooroevers en eilanden aangelegd, die de golfslag

18

De waterveiligheid en de zoetwatervoorziening zullen ook

dempen en tegelijkertijd nieuwe kwaliteiten en

na 2050 nog inspanningen vragen, maar doordat we hier

gebruiksmogelijkheden toevoegen. De nieuwe IJsseltak

bij Kampen, het Reevediep, is uitgegroeid tot een

Vanaf het watertransferium bij Amsterdam ben je binnen

fantastisch natuur- en recreatiegebied. Wie had in 2015

een half uur in Almere en binnen een uur in Lelystad.

kunnen vermoeden dat dit project de aanzet was voor de

Veel pendelaars binnen de metropoolregio Amsterdam

ontwikkeling van de hele IJssel- en Vechtdelta tot zo’n

maken hier dagelijks gebruik van. Langs het water zijn

ecologische en toeristische ‘hot spot’ van formaat? Nu

aantrekkelijke stedelijke waterfronten ontstaan, maar

profiteren Zwolle en de kleinere steden en dorpen in de

ook voor de natuurliefhebbers en de rustzoekers is er van

regio daar volop van mee.

alles te beleven. Wie vaart tussen de natuureilanden van
de Marker Wadden, wandelt over het Zuiderzeepad langs

Voor de binnenlandse recreatie is het IJsselmeergebied

de Friese kust of ’s ochtends vroeg ergens een hengel

minstens zo populair als de Noordzee of de Wadden.

uitwerpt, kan zich alleen op de wereld wanen.

De vele omwonenden besteden graag hun vrije tijd op
het water of in de diverse kustlandschappen. Toeristen

Het IJsselmeergebied draagt haar steentje bij aan

uit de hele wereld komen naar het IJsselmeergebied, en

de duurzame energievoorziening van Nederland.

dan niet alleen voor Amsterdam, Volendam, Schokland

De energietransitie heeft bovendien onverwachte

en de Afsluitdijk. Er zijn veel meer mogelijkheden,

nieuwe kwaliteiten toegevoegd aan het landschap.

zoals een wetlandsafari, een Zuiderzeecruise, een

De windparken die in het verleden in het water zijn

meerdaags Werelderfgoed-arrangement of een

aangelegd, bleken ideale plekken voor hoogproductieve

museumtour. De ontwikkeling van de Markermeerkust

floating farms en visrijke onderwaterreservaten. Qua

heeft bovendien een enorme impuls gegeven aan

energieopbrengst hebben zonne-energie en thermische

het stedelijk vestigingsklimaat in het westen van het

energie de windenergie inmiddels ingehaald, mede

land. Supersnelle veerdiensten maken de steden en

dankzij de spectaculaire innovaties van de Nederlandse

de toeristische attracties optimaal bereikbaar en zijn

energiesector. Het gebied is er alleen maar aantrekkelijker

een serieus alternatief geworden voor het autoverkeer.

op geworden.

19

2.2 Landschap van
wereldklasse

Ruimtelijke eenheid en diversiteit versterken
De eenheid van het grote open water en de enorme
diversiteit aan kustlandschappen daar rondom heen
bepalen de ruimtelijke identiteit. Deze landschappelijke

Ambitie is om het IJsselmeergebied in de etalage te

kernkwaliteiten zijn door de Van Eesteren-leerstoel

zetten als ‘landschap van wereldklasse’. We nemen de

onderzocht en vertaald in ’10 gouden regels voor het

landschappelijke en cultuurhistorische kernkwaliteiten

IJsselmeergebied’ (zie kader op bladzijden 24/25).

als uitgangspunt bij alle ruimtelijke ontwikkelingen in

Deze bieden inspirerende handvatten om richting en

het gebied. We streven niet alleen naar het zorgvuldig

meerwaarde te geven aan de ruimtelijke ontwikkeling.

beheer en behoud van beschermde objecten en gebieden,
maar willen ook het grotere ‘verhaal van het landschap’

Internationaal voorbeeld voor duurzame ontwikkeling in

beleefbaar maken en ruimte bieden aan nieuwe

deltagebieden

ontwikkelingen die de identiteit van het gebied versterken

Bij de ontwikkeling van het gebied is het nadrukkelijk

of verrijken. Maatwerk is hierbij sleutelwoord: op de ene

de ambitie van de Agenda IJsselmeergebied 2050

plek is meer mogelijk dan op de andere. In hoofdstuk 4

om innovatie te stimuleren en voorbeeldprojecten te

werken we dit uitvoeringsmodel verder uit.

ondersteunen. Met projecten als de herinrichting van de
Afsluitdijk, de opwaardering van de Noord-Hollandse

Cultuurhistorie als leidraad voor ruimtelijke ontwikkeling

Markermeerdijk, de Marker Wadden, de Floriade in Almere

Het landschap van het IJsselmeergebied leest

en waterrobuust bouwen in de regio Zwolle, zal het

als een spannend boek. Overal zijn sporen terug

IJsselmeergebied een voortrekkersrol blijven vervullen

te vinden van het rijke handelsverleden en de

voor innovatief watermanagement en klimaatadaptieve

bijzondere ontginningsgeschiedenis. De historische

gebiedsontwikkeling. Deze projecten zijn een

waterstaatswerken en de combinatie van water, oud land

internationaal visitekaartje voor de Nederlandse weg- en

en nieuw land maken dit gebied internationaal uniek.

waterbouw- en landbouwsector en ze hebben een grote

Maar liefst zes Werelderfgoedobjecten of -gebieden

‘spin off’ op de regionale economie.

in en om het IJsselmeergebied getuigen daarvan.
De cultuurhistorische kernkwaliteiten zijn uitvoerig
gedocumenteerd in de biografie van het IJsselmeergebied,
opgesteld in opdracht van de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed (zie kader op bladzijden 22/23. Tevens
bevat de biografie ontwikkelprincipes voor hoe deze
kwaliteiten richting kunnen geven aan ruimtelijke
ontwikkelingen.

20

Principes
• Cultuurhistorie als leidraad voor ruimtelijke
ontwikkeling
• Ruimtelijke eenheid en diversiteit versterken
• Internationaal voorbeeld voor duurzame
ontwikkeling in deltagebieden

Ambitie: landschap
van wereldklasse
De wisselwerking tussen land en water heeft unieke
historische kwaliteiten opgeleverd en is nog steeds een
sterk onderscheidend kenmerk van het IJsselmeergebied.
De Zuiderzee was een knooppunt in de handelsoutes
van het Hanzeverbond en de VOC. De sterren op de kaart
geven de Werelderfgoedgebieden en -objecten aan.

Cultuurhistorie als leidraad voor
ruimtelijke ontwikkeling

Internationaal voorbeeld voor duurzame
ontwikkeling in deltagebieden

Ruimtelijke eenheid en
diversiteit versterken

21

Cultuurhistorische
IJsselmeerbiografie
De Cultuurhistorische IJsselmeerbiografie van de
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) vertelt de
verhalen van het IJsselmeergebied. Dat zijn verhalen
over het landschap en het ingrijpen van de mens daarin,
maar ook de verhalen over het immateriële erfgoed zoals
de Zuiderzeecultuur. Ze laten het erfgoed leven en laten
mensen nadenken over hun omgeving en hoe zij zich

Samenvatting
daartoe willen verhouden.

De IJsselmeerbiografie is bedoeld als onderlegger,

bouwsteen en inspiratiebron voor de gebiedsagenda.
De IJsselmeerbiografie geeft inzicht in de

600 v.C.

Van binnenzee
tot zeearm

600 v.C.

11.000 v.C.

Ontstaan van het
IJsselmeergebied

200

1000

Hoog en droog
wonen op de
terpen

200

11.000 v.C.

tot en met het stoomgemaal van
de Zuiderzee door de aanleg van
ingerichte IJsselmeerpolders van
De mens heeft zich in dit gebied v
steeds veranderende omstandigh
grote veranderingen te wachten a
klimaatveranderingen en het ene
Om deze veranderingen in synerg
gebied te ontwikkelen, biedt ons
Deze tijdlijn biedt inzicht in de ges
karakteristieken van het IJsselme
de toekomst een geschiedenis ge

115

De Zuiderzee
als uitvalsbasis

1000

ontstaansgeschiedenis, de ruimtelijke samenhang en de

Het IJsselmeergebied heeft in de loop der eeuwen vele gezichten
landschappelijke kenmerken van het gebied. Dit aan de
gekend. Deze
geschiedenis
heeft gezorgd
voor een grote
hand lange
van vier ruimtelijke
karakteristieken,
die nog steeds
diversiteitinaan
cultureel
erfgoed
en bijzondere
landschappen.
het landschap
en de
steden aanwezig
zijn, namelijk:
• aardkundige
en archeologische
schatkamer:
op het
Van aardkundige
relicten
uit de IJstijden
totblik
archeologische
verdronken geologische en (pre)historische verleden;
sporen van onze verre voorouders, die in het gebied rondtrokken
• de oude kustlandschappen van de Zuiderzee: iconen
toen het nogvan
land
was. En van het gebouwde erfgoed uit de
de strijd tegen en het leven met het water;
tijd van het• Hanzeverbond
tot en
de zeventiende-eeuwse
het samengebalde erfgoed
vanmet
de Zuiderzeesteden:
tastbaarhandel
handels- en
intercontinentale
opvisserijverleden;
de Oost en de West.
•
ingenieurskunst
en
maakbaar
land:
de Zuiderzeewerken
Een belangrijk deel van het erfgoed
hangt
samen met handel,
als icoon van vooruitgang en moderniteit.
havens, scheepvaart en de bijbehorende industrie en het
visserijverleden. Een ander aspect herinnert aan de strijd
tegen het water, van middeleeuwse dijken en relicten van
dijkdoorbraken, dammen en damsteden, sluizen en gemalen

Door vroeg in het ontwerpproces de ruimtelijke

staan richtinggevende ontwikkelprincipes beschreven.

karakteristieken van het erfgoed van een gebied te

Deze nodigen uit om de ruimtelijke cultuurhistorische

kennen, is er ruimte om het erfgoed daarin te gebruiken

karakteristieken bij de ontwikkeling van het gebied in te

en de ruimtelijke kwaliteit van het gebied te versterken:

zetten.

door het erfgoed in stand te houden, in te passen of zelfs
te transformeren. Voorbeelden daarvan staan ook in de
handreiking Water, Erfgoed en Ruimte van RCE.
In het laatste hoofdstuk van de IJsselmeerbiografie

ir. Wouda, de afsluiting van
de Afsluitdijk en de rationeel
ir. Lely.
voortdurend aangepast aan de
heden. Ook nu staan ons weer
als gevolg van onder meer
ergie vraagstuk.
gie met het karakter van het
culturele erfgoed inspiratie.
schiedenis en de landschappelijke
eergebied. Een rijk verleden, dat
eeft.

1450

1666

Bedijking en
de Zuiderzee

1840

Crisis rond de
Zuiderzee

1932

Het einde van
de Zuiderzee

1985

IJsselmeerpolders

Veranderende
inzichten

1985

1932

1840

1666

Handel, havens en (dam)steden

1450

1150

50

Voor meer informatie over het IJsselmeergebied of over cultureel
erfgoed als inspiratiebron voor ruimtelijke opgaven kunt u terecht
op www.erfgoedenruimte.nl.

De 10 Gouden Regels
In 2016 zijn door de Van Eesteren-leerstoel de ‘10 Gouden

ontwikkeld door Frits Palmboom, hoogleraar aan de TU

Regels’ voor het IJsselmeergebied gepresenteerd. De Van

Delft.

Eesteren-leerstoel is verbonden aan de TU Delft en gericht
op ‘stedenbouw in relatie tot de fysieke condities van het

Deze 10 Gouden Regels zijn aansporingen om bepaalde

Nederlandse deltalandschap’. De 10 Gouden Regels zijn

karakteristieken van het IJsselmeergebied te beschermen,

1. Maak het rondje IJsselmeer compleet

2. Benader de kust niet als een lijn maar als een zone

6. Intensiveer de verbindingen tussen het water en het 7. Speel in op de diversiteit van het (onder)
achterland
waterlandschap

behouden, versterken, ontwikkelen of te transformeren.

recreatiewaarden. De aansporingen zijn handzame

Ze gaan bijvoorbeeld over het open houden van lange

ontwerpprincipes, en ze zijn niet directief. Ze gelden in

zichtlijnen, het realiseren van een ‘Rondje IJsselmeer’,

principe voor het hele IJsselmeergebied, maar laten ook

het toegankelijk maken van de kruin van de dijk en

lokale differentiatie toe en dagen vooral uit tot maatwerk.

de inrichting van omliggende zones met natuur- en

3. Respecteer en versterk de opeenvolging van baaien
en kapen

4. Koester en versterk het verschil tussen strakke en
grillige kusten

5. Verdedig de grootste open maten in het gebied

8. Buit de diversiteit van het achterland uit

9. Verfijn het netwerk van verbindingen, te land en te
water

10. Voeg een paar nieuwe krachtige trekkers toe

2.3 Toekomstbestendig
water- en ecosysteem
Tweede ambitie is: de ontwikkeling van een
toekomstbestendig water- en ecosysteem. Deze
basislaag moet immers op orde zijn om een duurzame
ontwikkeling mogelijk te maken. Dat is nu nog niet het
geval. Het ecosysteem is verarmd door ingrepen uit het
verleden en het watersysteem is nog niet berekend op
de verwachte gevolgen van klimaatverandering in de
toekomst. De Agenda IJsselmeergebied neemt de kaders
voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening uit het
Deltaprogramma over. De aanvullende ambitie is om de
voorgenomen maatregelen goed af te stemmen op de
kwaliteiten en functies van het gebied en waar mogelijk
te combineren met maatregelen voor natuurherstel en
natuurontwikkeling. Ook het beperken of compenseren
van eventuele negatieve effecten hoort daarbij.
Borgen waterveiligheid
Klimaatverandering en de nieuwe normering maken
maatregelen voor waterveiligheid nodig. Daarbij wordt
niet alleen naar de dijken zelf gekeken, maar ook naar
een brede zone daar omheen. Waar maatregelen aan
de orde zijn, zullen vanuit de Agenda IJsselmeergebied
prikkels ontstaan voor nieuwe concepten als bouwen met
natuur, vooroevers, achteroevers en multifunctionele
dijken. Deze concepten kunnen meerwaarde opleveren
voor het landschap, de natuur en de praktische
gebruiksmogelijkheden.
Duurzaam gebruik strategische zoetwater- en
drinkwatervoorraad
Voor de zoetwatervoorziening van het achterland blijft het
IJsselmeergebied van strategisch belang. Tegelijkertijd is
er de wens om peilfluctuaties te beperken. Uitgangspunt is
daarom dat wateronttrekkingen uit het IJsselmeergebied
in de toekomst niet verder toenemen, zodat geen hogere
waterpeilen nodig zijn dan nu zijn aangegeven in het
nieuwe peilbesluit. Dit vraagt op de langere termijn om
aanpassingen in de landbouw, als grootste watergebruiker.
In het Deltaplan Zoetwatervoorziening wordt hiervoor een
aanpak ontwikkeld. Vanuit de gebiedsagenda proberen
we een bijdrage te leveren door de koppeling te leggen
met de ruimtelijk-economische ontwikkeling. Er lopen
al pilots om landbouwwaterhuishouding en natuur

26

slimmer te verbinden. Voor de drinkwatervoorziening is
een blijvende inspanning nodig om de kwaliteit van het
IJsselmeerwater te verbeteren, zowel op internationale
schaal (stroomgebiedniveau) als lokaal. Het KRW-beleid is
hiervoor een belangrijke motor.
Robuust ecosysteem in balans met waterbeheer en
gebruiksfuncties
Het ecosysteem van het IJsselmeergebied kent, als
gevolg van de afdammingen en landaanwinningen uit
het verleden, grote beperkingen en is niet robuust. Ten
behoeve van de doelen van Natura 2000 en de KRW
worden reeds maatregelen uitgevoerd voor versterking
van het ecologisch systeem. Voor robuuste natuur die
veerkrachtig genoeg is om klimaatverandering op te
vangen en ruimte biedt aan economische ontwikkeling,
zijn echter aanvullende maatregelen nodig. In de
uitgevoerde natuurverkenning voor de lange termijn (zie
kader) zijn hiervoor drie oplossingsrichtingen aangegeven:
ontbrekende habitats toevoegen, diversiteit vergroten en
ontsnipperen. Op basis hiervan zijn concrete maatregelen
geïdentificeerd, die stapsgewijs nader zullen worden
uitgewerkt. Uitgangspunt is dat deze steeds goed
afgestemd worden met de eisen vanuit het waterbeheer,
de waterveiligheid, de verschillende gebruiksfuncties én de
cultuurhistorische en landschappelijke gebiedskwaliteiten.
Er liggen veel kansen voor een integrale aanpak, maar
ook enkele spanningen, die vragen om duidelijke
keuzen. Een veelbesproken spanningsveld is dat tussen
waterplantenontwikkeling en waterrecreatie. Andere
voorbeelden van spanningsvelden zijn vismigratie tussen
Waddenzee en IJsselmeer versus drinkwaterwinning
en visserij versus natuur. In het kader van de
uitvoeringsagenda zullen nadere afwegingen plaatsvinden,
binnen de kaders van het gezamenlijke perspectief.

Ambitie: toekomstbestendig
water- en ecosysteem
Het IJsselmeergebied is een hotspot op de Europese
flyway van trekvogels en een schakel in de swimway van
trekvissen. De ligging in een delta op de grens van zout en
zoet maakt het gebied extra gevoelig voor de gevolgen
van klimaatverandering. De betekenis als grootste
zoetwaterreservoir van Europa zal alleen maar toenemen.

Borgen waterveiligheid

Duurzaam gebruik
strategische zoetwater- en
drinkwatervoorraad

Robuust ecosysteem in balans
met waterbeheer en gebruiksfuncties

Duurzame energiewinning met
respect voor kernkwaliteiten
27

Duurzame energiewinning met respect voor
kernkwaliteiten
Het IJsselmeergebied wil een significante bijdrage leveren
aan de komende energietransitie van Nederland. We
zullen een strategie ontwikkelen die aangeeft welke
vormen van energieopwekking het best bijdragen aan
de energiedoelen, vanuit het oogpunt van diversiteit
en netwerk, en het best passen bij de specifieke
gebiedskwaliteiten en andere gebruiksfuncties van het
IJsselmeergebied. Het open water biedt niet alleen ruimte
voor de winning van wind- en zonne-energie, maar kan
ook een zelfstandige bron zijn van duurzame energie. Op
de Afsluitdijk wordt bijvoorbeeld al geëxperimenteerd
met ‘blue energy’ en stromingsenergie. Daarnaast biedt
thermische energie uit water (warmte-koudeuitwisseling)
nieuwe mogelijkheden. Gezien de ruimtelijke dilemma’s
én kansen die energietransitie met zich meebrengt, is
het essentieel dat we deze opgave integraal oppakken.
Onderzocht zal worden hoe we de benodigde
investeringen en maatregelen in duurzame energie
optimaal kunnen inpassen en kunnen combineren met
versterking van gebiedskwaliteiten en gebruiksfuncties.
De Agenda IJsselmeergebied 2050 zal de reeds lopende
processen richting Klimaatakkoord faciliteren en biedt
een startpunt voor onderzoek en samenwerking in de
regionale uitwerking van maatregelen.

28

Principes
• Borgen waterveiligheid
• Duurzaam gebruik strategische zoetwater- en
drinkwatervoorraad
• Robuust ecosysteem in balans met
waterbeheer en gebruiksfuncties
• Duurzame energiewinning met respect voor
de kernkwaliteiten

29

Energieverkenning IJsselmeergebied
Als onderdeel van de verdiepingsfase van de
Gebiedsagenda IJsselmeergebied 2050 is begin 2017
een energieverkenning voor het IJsselmeergebied
uitgevoerd door de onderzoeksbureaus Posad en
Ecofys. Deze verkenning geeft vanuit verschillende
invalshoeken aan wat mogelijke energieontwikkelingen
voor het landschap van het IJsselmeergebied zouden
betekenen.

ENERGIEVERKENNING
IJSSELMEERGEBIED
Rapport - Energie & Ruimte voor de
gebiedsagenda IJsselmeergebied

Daarbij hebben de beide bureaus eigen kennis
ingebracht, zijn interviews gehouden met belangrijke
stakeholders in het gebied en zijn in een tweetal ateliers
overige stakeholders geconsulteerd. De gesprekken
en ateliers hebben bijgedragen aan de ontwikkeling
van een drietal denkrichtingen. Deze denkrichtingen
tonen steeds een andere manier van omgaan met het
bestaande landschap, verschillende ‘energiemixen’
en de daarbij behorende opwekpotenties. Ze zijn
getypeerd als:
• maximaal rekening houden met huidige
landschappelijke kwaliteiten;
• optimaal meekoppelen;
• economisch duurzaam.
In het rapport wordt geconcludeerd dat als we in
het IJsselmeergebied een energieopbrengst willen
behalen die gelet op het grote oppervlak van het
IJssslmeergebied in verhouding staat tot de nationale
opgave voor energietransitie, dit tot veranderingen
in het landschap zal leiden. Hieraan zit meteen een
principiële keuze verbonden of dit acceptabel is of
niet. En zo ja, of je daarbij maatregelen ontwikkelt
primair voor energieopwekking, of meer gaat werken
vanuit meekoppelkansen. Gesteld wordt dat een
duidelijke ambitie of doelstelling van belang is om te
komen tot een gezamenlijke en gedragen energievisie.
Het rapport levert daarvoor de eerste bouwstenen,
maar vraagt nadrukkelijk om nadere uitwerkingen en
afwegingen. Voor de gebiedsagenda betekent dit dat
verdere gezamenlijke verkenningen nodig zijn en dat
in de nabije toekomst nog belangrijke keuzes gemaakt
moeten worden.

30

Oktober 2017

Natuurverkenning IJsselmeergebied
De Natuurverkenning IJsselmeergebied is een
gezamenlijk product van de projectteams voor
de Verkenning Grote Wateren en de Agenda
IJsselmeergebied 2050. De conclusies zijn samengevat
in een factsheet. Voor meer informatie is het
Achtergronddocument Preverkenning IJsselmeergebied
beschikbaar.
De verkenning maakt duidelijk wat ontbreekt aan de
huidige inrichting van het IJsselmeergebied om het
ecosysteem robuust te maken. Robuuste natuur is
een drager voor gebruiksfuncties en is in staat om
de gevolgen van klimaatverandering en de komst
van exoten op te vangen. In de verkenning is een
langetermijnperspectief geschetst om de natuur
robuuster te maken, op basis van drie samenhangende
oplossingsrichtingen: ontbrekende habitats toevoegen,
diversiteit vergroten en ontsnipperen.
Concreet zijn (veelal grootschalige)
inrichtingsmaatregelen geïdentificeerd voor acht

Bestaande situatie

deelgebieden. De maatregelen leiden vooral tot
vergroting van de oppervlakte ondiep water, tot meer
natuurlijke overgangen tussen land en water en tot
versterking van de relatie tussen watersystemen.
Daarnaast zijn maatregelen voor visserij en beheer
geïdentificeerd. De maatregelen zijn aanvullend op
wat er reeds gebeurt in het kader van Natura 2000 en
de KRW en zijn nodig om ook op de lange termijn het
gebied ecologisch robuust en veerkrachtig te houden.

Toekomstige situatie
Infographic uit de factsheet Verkenning Grote Wateren (Rijkswaterstaat 2017)

31

bijdrage aan woon- en vestigingsklimaat van
2.4 Vitaal economisch belang Optimale
Nederland
Toerisme, waterrecreatie, scheepvaart, nautische industrie
en visserij zijn belangrijke economische sectoren die direct
verbonden zijn met het water. De economische betekenis
van het IJsselmeergebied (inclusief de Randmeren)
strekt zich echter veel verder uit. Als ‘Blauwe Hart van
Nederland’ is het van onschatbare waarde voor het
woon- en vestigingsklimaat van de hele Deltametropool.
En als waterleverancier van grote delen van West- en
Noord-Nederland draagt het in belangrijke mate bij aan de
concurrentiekracht van de agrarische sector. Kortom: het
IJsselmeergebied vertegenwoordigt een vitaal economisch
belang voor heel Nederland. Dit economisch belang is de
derde pijler van het gezamenlijk perspectief. Ambitie is om
de potenties van het IJsselmeergebied voor de nationale
en de regionale economie optimaal te benutten en verder
uit te bouwen, steeds in relatie met de kernkwaliteiten en
de randvoorwaarden van het water- en ecosysteem.
Aansprekende en gedifferentieerde toeristisch-recreatieve
bestemming
Onderdeel van de ambitie is allereerst de recreatieve
versterking van het IJsselmeergebied. Voorwaarden
daarvoor zijn een sterk en herkenbaar profiel, een
hoogwaardig en onderling afgestemd aanbod aan
voorzieningen, een goede ontsluiting (over water en
over land) en een gerichte marketing. De verschillende
kusttrajecten hebben elk een eigen profiel en
daardoor kan een breed toeristisch-recreatief product
worden aangeboden, met bijvoorbeeld meerdaagse
arrangementen. Door deze differentiatie komen we
tegemoet aan de toenemende vraag vanuit de direct
omliggende gebieden en benutten we de economische
potenties die dit met zich meebrengt. De sportvisserij
en de vrijetijdseconomie zijn sterke sectoren met een
behoorlijke groeipotentie. Daarnaast willen we stimuleren
dat het gebied ook een internationale reisbestemming
wordt en zo bijdraagt aan een betere spreiding van de
toeristische druk over het land.

32

Streven is om de stedelijke ontwikkeling, zowel in
gebieden met hoge druk (Metropoolregio Amsterdam
en regio Zwolle) als in gebieden met lage druk en
in de kleinere steden, in te zetten voor een actieve
kwaliteitsimpuls van de betreffende kusttrajecten. De
ontwikkeling van stedelijke waterfronten en recreatieve
oeverzones wordt gecombineerd met verbetering van de
natuur- en landschapskwaliteit en de sociaaleconomische
vitaliteit in een groter gebied. Juist door dit gebiedsbreed
af te stemmen kunnen eventuele negatieve effecten op
een bepaalde plek gecompenseerd worden door extra
investeringen elders.
Sterke nautische economie en meer transport over water
Goederentransport over water is een duurzame
vervoerswijze en gezien de strategische ligging van het
IJsselmeergebied in het Noord-Europese vaarwegennet
liggen hier nog grote economische kansen. Gestreefd
wordt naar een versterking van het ‘nautisch netwerk’.
Dit vraagt om een gezamenlijke aanpak van vaarwegen,
sluizen, havenfaciliteiten en landzijdige ontsluiting.
Uitgangspunt is dat de benodigde investeringen maximaal
bijdragen aan versterking van de gebiedskwaliteiten en
andere gebruiksfuncties, bijvoorbeeld door combinatie
van vaargeulverdieping met natuurontwikkeling. Verder
zullen economische innovaties, zoals ‘autonoom varen’,
ondersteund worden, o.a. door aandacht hiervoor in de
kennis- en innovatieagenda.
Ook de recreatieve chartervaart is een economische
factor van betekenis en deze stelt specifieke eisen aan
de inrichting. Deze zullen goed afgestemd moeten
worden met die van de binnenvaart en van de kleinere
recreatievaart. Verder zal onderzocht worden of
personenvervoer over water gestimuleerd kan worden.
Met name in, van en naar de Metropoolregio Amsterdam
kan dit een toegevoegde waarde hebben, mits ook het
voor- en natransport ter plaatse goed geregeld is.

Ambitie: vitaal
economisch belang
De kaart laat het stedelijk netwerk en het vaarnetwerk
van West-Europa zien. Deze zijn mede bepalend voor het
economisch belang van het IJsselmeergebied: als ‘Blauwe
Hart’ van de Deltametropool en als strategische schakel in
de vaarverbinding tussen Noordzee en achterland.

Aansprekende en gedifferentieerde
toeristisch-recreatieve bestemming

Optimale bijdrage aan woon- en
vestigingsklimaat van Nederland

Sterke nautische economie en meer
transport over water

Duurzame visserij in balans met
productiviteit van het ecosysteem

33

Duurzame visserij in balans met de productiviteit van het
ecosysteem
Voor de visserij wordt ernaar gestreefd om de vangsten
op zo kort mogelijke termijn in evenwicht te brengen
en te houden met de natuurlijke productiviteit van het
ecosysteem. Door de voorgenomen natuurmaatregelen
wordt deze productiviteit vergroot en ontstaan dus
ook nieuwe kansen voor de visserij. De sector werkt
professioneel en transparant met een hoge mate van
interne regulering. Daarnaast kan door lokale verwerking
en afzet van vis als hoogwaardig streekproduct
meerwaarde worden gecreëerd. De verduurzaming
van de visserij is een apart beleidsspoor met een eigen
bestuurlijke tafel, maar door in het kader van de Agenda
IJsselmeergebied goede verbindingen te leggen met
ruimtelijke ontwikkelingen zoals de aanleg van natuurlijke
vooroevers en vispassages, kan dit proces ondersteund
worden.

34

Principes
• Aansprekende en gedifferentieerde
toeristisch-recreatieve bestemming
• Optimale bijdrage aan woon- en
vestigingsklimaat van Nederland
• Sterke nautische economie en meer
transport over water
• Duurzame visserij in balans met de
productiviteit van het ecosysteem

35

3

Zo gaan we het organiseren
We willen er voor zorgen dat de gebiedsagenda
gaat leven bij alle partijen en in de praktijk
verankerd raakt. Dat vraagt coördinatie,
daadkracht en ruimte voor nieuwe initiatieven
en coalities. Ook is het nodig dat financiële
stromen beter worden gekoppeld. Het
streven is om de ambities en principes
van de gebiedsagenda te borgen in een
gezamenlijke aanpak. We willen noodzakelijke
ontwikkelingen een stap verder brengen
en laten bijdragen aan het geschetste
perspectief van het IJsselmeergebied als
Blauw Hart van Nederland. Hiervoor hebben
we een organisatiemodel ontwikkeld, waarin
bestaande overlegstructuren stapsgewijs
kunnen doorgroeien naar een hecht netwerk.

Het organisatiemodel belegt de volgende kerntaken:
1. Ondersteunen van bestaande initiatieven en projecten
in het IJsselmeergebied die passen bij de gezamenlijke
ambities en principes;
2. Initiëren van nieuwe (IJsselmeerbrede) initiatieven/
projecten/studies waar nodig om de ambities te
behalen;
3. Signaleren van dilemma’s (waar botsen initiatieven?)
en kansen (waar versterken ze elkaar?): ontwikkelingen
mogelijk maken én werken aan de gebiedskwaliteiten
aan de hand van de gezamenlijke principes;
4. Lessen trekken uit bestaande projecten
(kennisuitwisseling) en leren werken aan de hand van
de gezamenlijke ambities en principes.
Hieronder schetsen we de rol en de samenstelling van
de verschillende onderdelen van het governancemodel,

3.1 Uitgangspunten voor het
organisatiemodel
Uitgangspunt is de organisatie licht te houden en voort
te bouwen op bestaande structuren. Waar mogelijk
fuseren of verbreden we bestaande vergadergroepen
om de bestuurlijke drukte te verminderen en processen
eenvoudiger te maken. We nemen geen bevoegdheden
over; die blijven daar waar ze nu liggen. We voeren wel
regie op het stimuleren van integrale ontwikkelingen.
Daarbij gaan we uit van een stapsgewijze, adaptieve
opbouw van de organisatie. We leren al doende of
het organisatiemodel werkt en hoe dat beter kan.
Deze uitgangspunten leiden tot een voorstel voor een
organisatiemodel zoals weergegeven in het schema op de
volgende pagina en hieronder verder toegelicht.

inclusief een groeipad. Elk onderdeel heeft specifieke
taken binnen de hierboven genoemde kerntaken.
De betrokkenheid van burgers ligt primair op het lokale
en regionale niveau en is daar belegd in onder meer
de diverse burgerplatforms rond de regionale tafels en
projecten. Via hun gemeenten hebben zij tevens een
stem in gebiedsbrede discussies; daarnaast hebben de
maatschappelijke organisaties de mogelijkheid om deel te
nemen aan het Regionaal Overlegorgaan IJsselmeergebied
(ROIJ).
Om bewoners en gebruikers meer bij de ontwikkeling
van het IJsselmeergebied te betrekken en te infomeren
over het proces van de gebiedsagenda, wordt een
communicatiestrategie ontwikkeld. Daarbij zal er ook
specifiek aandacht zijn voor het meer betrekken van
jongere generaties.

36

Organisatiemodel
Agenda IJsselmeergebied

STUURGROEP
DE NIEUWE
AFSLUITDIJK

STUURGROEP
STREEKAGENDA
SW FRYSLÂN

BESTUURLIJK
OVERLEG
VISSERIJ
GEBIEDSONTWIKKELING
WIERINGERMEER
BO
IJSSELMEERGEBIED

DELTA
PROGRAMMA

ROIJ
INTEGRAAL

BPIJ
INTEGRAAL
STUURGROEP
ZUIDERZEEKUST
NOORDHOLLAND

BESTUURLIJKE
TAFEL(S)
KLIMAATAKKOORD

COORDINATIE
TEAM
STUURGROEP
MARKERWADDEN

STUURGROEP
MARKERMEER
IJMEER

STUURGROEP
IJSSELVECHT
DELTA

NATIONAAL
PARK
NIEUWLAND

GASTVRIJE
RANDMEREN
STUURGROEP
MRA

VERENIGDE VERGADERING
IJSSELMEERGEBIED

37

3.2 BPIJ - Integraal
Het Bestuurlijk Platform IJsselmeergebied Integraal
(BPIJ-Integraal) verzorgt de bestuurlijke aansturing van de
gebiedsagenda en werkt in het verlengde van het huidige
BPIJ, dat het Deltaprogramma IJsselmeergebied aanstuurt
(zie ‘groeipad’). Leden van BPIJ-integraal nemen veelal
ook deel aan andere stuurgroepen en bestuurlijke tafels
waar specifieke bevoegdheden zijn neergelegd. Dat maakt
dat ze bij uitstek in de positie zijn om samen met die tafels
invulling te geven aan de integrale benadering van de
gebiedsagenda. Zij kunnen anticiperen op besluitvorming
en onderling afstemmen. Die afstemming kan liggen in tijd
en geld (programmatisch), maar ook in het stroomlijnen
van procedures of in kennisopbouw.
Taken
• Werkt op het niveau van (gebiedsbrede) opgaven en
richt zich op het vroegtijdig sturen op integraliteit en
kwaliteit;
• Legt verbindingen met andere (regionale of
projectgebonden) bestuurlijke tafels, ook om waar
mogelijk besluitvorming positief te laten zijn voor de
ambities van Agenda IJsselmeergebied;
• Zoekt koppelingen tussen opgaven en lokt op deze
manier integrale realisatie uit. Dat doet zij door te
prikkelen, te verleiden en een uitnodigend perspectief
te bieden;
• Draagt de kwaliteit van het IJsselmeergebied uit;
• Adresseert dilemma’s en geeft oplossingsrichtingen;
• Zoekt naar passende ruimte voor nieuwe
initiatieven (binnen de principes en ambities van de
gebiedsagenda);
• Bereidt het jaarlijkse Bestuurlijk Overleg
IJsselmeergebied voor (Rijk en provincies; vaststelling
uitvoerings- en kennisagenda, mogelijk een ‘tafel’
analoog aan MIRT).

financiële arrangementen voor gecombineerde
opgaven, bijvoorbeeld via het nader uit te werken
instrument gebiedsfonds (zie par. 4.4);
• Zorgt voor tijdige afstemming van plannen en
ontwikkelingen met relevante regelgeving en spant zich
in om waar nodig en mogelijk eventuele hindernissen
weg te nemen.
Samenstelling
• Rijk: directeuren ministeries IenW, LNV, EZK, OCW, BZK;
• Provincies: afgevaardigde gedeputeerden van vier
provincies (Fryslân, Noord-Holland, Flevoland,
Overijssel);
• Waterschappen: 1 of enkele bestuurders namens de
Waterschappen (in BPIJ thans 3 bestuurders);
• Gemeenten: een aantal vertegenwoordigers van
de gemeenten in het IJsselmeergebied, al dan niet
gecoördineerd door VNG (Vereniging van Nederlandse
Gemeenten);
• Maatschappelijke organisaties, sectoren, bedrijven:
vertegenwoordigd in de persoon van de voorzitter van
het ROIJ-integraal (zie par. 3.3).
Groeipad
Het huidige BPIJ heeft aangegeven haar takenpakket
te willen verbreden, zodat zij ook de integraliteit
van de gebiedsagenda kan omvatten. De huidige
Stuurgroep Agenda IJsselmeergebied (directeuren
betrokken ministeries en afgevaardigde gedeputeerden
IJsselmeerprovincies) zal op termijn samen gaan met het
huidige BPIJ tot het BPIJ-integraal. We gaan deze stap in
2018 verder vormgeven en willen hier eind 2018 nadere
afspraken over maken. Een aansluitende vergadering
van BPIJ en de Stuurgroep van de gebiedsagenda is een
logische eerste stap.

3.3 ROIJ-Integraal

• Bouwt en versterkt bestuurlijke allianties op het
niveau van realisatie, met het oog op het bestuurlijk

Parallel aan het Bestuurlijk Platform (BPIJ-integraal)

en financieel mogelijk maken van gewenste

bespreekt een maatschappelijk platform de

ontwikkelingen.

ontwikkelingen in het IJsselmeergebied. Daarbij worden

• Stimuleert de ontwikkeling en toepassing van passende partijen uitgenodigd een rol als shareholder te nemen
naast de rol van belangenbehartiging. Het platform heeft
38

een compacte samenstelling die strategische gesprekken
en gezamenlijke meningsvorming mogelijk maakt. De
huidige klankbordgroep van het Deltaprogramma,
het Regionaal Overlegorgaan IJsselmeergebied (ROIJ)
functioneert in belangrijke mate reeds op deze manier.
Zo heeft het ROIJ haar visie op de ontwikkeling van het
IJsselmeergebied als bouwsteen ingebracht voor de

3.4 Verenigde Vergadering
IJsselmeergebied
Eens per jaar treffen alle partijen die de gebiedsagenda
hebben ondertekend elkaar. Tijdens deze brede
‘Verenigde Vergadering’ spreken zij met elkaar over

gebiedsagenda (zie pagina 41).

de majeure gebiedsbrede onderwerpen binnen de

Taken

IJsselmeerbreed podium voor uitwisseling over lokale en

• Discussie voeren over opgaven en kansen in het
IJsselmeergebied;
• Een representatief beeld geven van meningen en
standpunten van maatschappelijke organisaties,
sectoren en bedrijven ten aanzien van ontwikkelingen
in het IJsselmeergebied;
• Namens ROIJ-partners afgestemde standpunten
inbrengen in BPIJ-integraal;
• In de rol van shareholder initiatieven ontwikkelen die
invulling geven aan de gebiedsagenda.
Samenstelling
• Onafhankelijk voorzitter;
• Vertegenwoordigers sectoren (visserij, landbouw,
recreatie);
• Natuurorganisaties;
• Netwerkbedrijven (energie, waterwinning);
• Gebiedsbeheerders (SBB, Natuurmonumenten,
provinciale Landschappen);
• Overige in het gebied actieve koepels,
samenwerkingsverbanden en belangenbehartigingsorganisaties, zoals Schuttevaer, Vereniging van
Waterbouwers, Gebiedscoöperatie Gastvrije
Randmeren, ANWB, Stichting Waterrecreatie, Recron,
Coalitie Het Blauwe Hart, IJsselmeervereniging, etc..
Groeipad
Het huidige Regionaal Overlegorgaan IJsselmeergebied
(ROIJ) van het Deltaprogramma heeft aangegeven de rol
van ROIJ-integraal te ambiëren en wordt uitgenodigd om
zich verder te ontwikkelen tot dit platform. Dit betekent
ook dat andere maatschappelijke organisaties zich kunnen
aansluiten bij het platform.

gebiedsagenda. Daarnaast vinden de vele partijen hier een
regionale initiatieven en vraagstukken. Doel is gezamenlijk
agenderen en richting geven aan het realiseren van de
ambities, inclusief onderdelen van het Deltaprogramma.
Taken
• Gezamenlijk richting bepalen rond grotere strategische
keuzes, gericht op behalen van de ambities. Conclusies
van de Verenigde Vergadering zijn richtinggevend voor
het werk van BPIJ-integraal;
• Actieve bijdrage leveren aan uitvoering van de
gebiedsagenda (shareholderschap);
• Gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor het
proces van de gebiedsagenda.
Samenstelling
Alle ondertekenaars van de gebiedsagenda, waaronder:
• Overheden: Rijk, provincie, waterschappen,
gemeenten;
• Maatschappelijke organisaties en burgerinitiatieven die
actief zijn in het IJsselmeergebied;
• Bedrijfsleven: afspiegeling van sectoren, die actief zijn
in het IJsselmeergebied.
Lidmaatschap en functioneren
• Ondertekenende partijen zijn deelnemer aan de
Verenigde Vergadering. Lidmaatschap houdt in dat
de leden ook tussentijds aanspreekbaar zijn en zich
inzetten voor het uitdragen van het gedachtengoed van
de Agenda IJsselmeergebied;
• Deelnemers voeren het gesprek over de Agenda
IJsselmeergebied op basis van gelijkwaardigheid,
onafhankelijk van hun achtergrond;
• De Verenigde Vergadering vindt in elk geval eens

39

per jaar plaats in de vorm van een (tweedaagse)
conferentie. Daarnaast kan de Verenigde Vergadering
door partijen vaker bijeengeroepen worden,
bijvoorbeeld rond een bepaald urgent thema;
• Partijen bepalen gezamenlijk hoe de Verenigde

• Contacten onderhouden met bestaande regionale
gebiedsprocessen (netwerk);
• Organiseren van kennisontwikkeling en -deling,
monitoring en evaluatie van de effectiviteit van het
organisatiemodel.

Vergadering zich zal ontwikkelen.
Samenstelling
Groeipad
Er wordt verbinding gelegd met de bestaande
IJsselmeertop, die wordt georganiseerd in het kader

van het BPIJ-integraal;
• Deelnemende organisaties stellen (eventueel bij

van het Deltaprogramma. We zullen verkennen of deze

toerbeurt) iemand beschikbaar die zich parttime aan

zich kan ontwikkelen tot een gezamenlijk en verbreed

het coördinatieteam verbindt;

partijenoverleg, in de vorm van de voorgestelde Verenigde
Vergadering.

3.5 Coördinatieteam
Naast de bestuurlijke en maatschappelijke inzet om
de gebiedsgenda te realiseren, is een ondersteunende
ambtelijke basis nodig: een coördinatieteam. Dat team

• Samenstelling dekt de relevante bestuurlijke
onderdelen, regio’s, thema’s en ondersteunende
functies (waaronder communicatie, procesbegeleiding,
ontwerp/kwaliteit).
Groeipad
Het huidige kernteam Agenda IJsselmeergebied 2050
heeft als ambtelijke basis gefunctioneeerd tijdens het

treft elkaar wekelijks bij een van de leden in huis.

tot stand komen van de gebiedsagenda. Het huidige

Taken

coördinatieteam. Deze twee teams gaan op korte termijn

• Ondersteunen van de bestuurlijke structuren en
voorbereiden van bestuurlijke werkprocessen;
• Organiseren van voorbereidende bestuurlijke
afstemming, tussen regio’s en gebiedsbreed;
• Coördineren van de gezamenlijke ambtelijke
werkprocessen, waaronder: verkenningen initiëren,
begeleiding uitvoerings- en kennisagenda,
communicatie, branding van het IJsselmeergebied,
kwaliteitsbewaking (borgen van ontwerp- en
ontwikkelprincipes);

40

• Leden zijn afkomstig van deelnemende organisaties

BPIJ kent als ambtelijke ondersteuning momenteel een
samenwerken aan ondersteuning van BPIJ-integraal
en mogelijk ook ROIJ-integraal. BPIJ en Stuurgroep
Gebiedsagenda stellen een kwartiermaker aan die leiding
geeft aan het werkproces en de organisatie verder
opbouwt. De kwartiermaker is tevens secretaris van het
BPIJ-integraal.

‘Natuurlijk veelzijdig’, de visie van het ROIJ
In het Regionaal Overlegorgaan IJsselmeergebied (ROIJ)
is een groot aantal maatschappelijke organisaties
vertegenwoordigd, waaronder diverse natuur- en
recreatieorganisaties en branche-organisaties.
Leden van het ROIJ hebben de afgelopen twee jaar
intensief meegedacht over de inhoud van de Agenda
IJsselmeergebied, tijdens de brede dialoogsessies en
in afzonderlijke themabijeenkomsten. Op 18 december
2017 heeft het ROIJ een eigen visie gepresenteerd,
als ondersteunende en aanvullende bijdrage aan de
gebiedsagenda. Deze visie is mede opgesteld vanuit de rol
van het ROIJ als klankbordgroep voor de gebiedsagenda.
Het IJsselmeergebied heeft volgens het ROIJ de potentie
om uit te groeien tot een watergebied van internationale
allure met hoge ruimtelijke en natuurlijke kwaliteit, waar
ook nieuwe leidende ontwerpprincipes (‘Dutch Design’) en
governance aan ten grondslag liggen. Het ROIJ pleit voor
het hanteren van de lagenbenadering als leidend principe
en van de kernkwaliteiten (donkerte, stilte, openheid en
weidsheid, (inter)nationale natuurwaarden, cultuurhistorie
en landschap) als toetsingskader. Daarnaast ondersteunt
het ROIJ de 10 gouden regels van prof. Ir. Frits Palmboom.
De gezamenlijke gebiedsopgave moet geborgd worden
in een heldere governancestructuur, waarbinnen het
verbinden van kennis, het organiseren van regie, draagvlak

Nederland als veelzijdig land met een blauw hart in het midden.
Genieten
Het ROIJ ziet de uitdagingen en meekoppelkansen in het gebied. Tevens zien we in de toekomst voor
het IJsselmeergebied een aantal duidelijke paradigmaveranderingen:
- Steden staan niet meer met de rug naar het water,
- Het IJsselmeergebied als Blauwe Hart is geen restruimte meer, waar alles mogelijk lijkt,
- En geen louter functioneel, nutsgebied, maar wordt ingericht volgens kwaliteitsprincipes.
Het IJsselmeergebied heeft de potentie om uit
te groeien tot een groep meren van
internationale allure met hoge ruimtelijke en
natuurlijke kwaliteit, waar ook nieuwe
leidende ontwerpprincipes (‘Dutch Design’) en
governance aan ten grondslag liggen.

en fondsvorming belangrijke opgaven zijn, aldus het ROIJ.

ROIJ - Regionaal Overlegorgaan IJsselmeergebied

29 november 2017
2

41

4

Doorwerking in de praktijk
Het is duidelijk dat zich een aantal urgente
gebiedsbrede opgaven aftekent. Voor sommige
daarvan zullen we nadere uitwerkingen
organiseren, met bijvoorbeeld ontwerpend
onderzoek. Energietransitie is zo’n opgave.
Voor andere opgaven ligt er al het nodige,
bijvoorbeeld voor ecologische maatregelen.
Hier gaat het vooral om uitwerking van
ideeën, afstemming en zoeken naar
financieringsmogelijkheden. Hoe dan ook
vindt de uitvoering plaats in de regio. De
gebiedsagenda wil bijdragen aan de verbinding
van gebiedsbrede systeemopgaven met
regionale gebiedsprocessen. Dat betekent
maatwerk. Gezamenlijk bekijken we stapvoor-stap welke aanvullende uitwerkingen of
onderzoeken nodig zijn. Dit hoofdstuk bevat
daarom een aanzet voor een uitvoeringsagenda
en kennis- en innovatieagenda, die dynamisch
ingevuld kan worden. Aan de hand van een
aantal voorbeelden wordt geïllustreerd hoe de
doorwerking er in de praktijk uit kan zien.

4.1 Uitvoeringsmodel
Uitgangspunten
Analoog aan de governance is het uitgangspunt voor
de uitvoering dat we zoveel mogelijk aansluiten bij
bestaande programma’s en projecten. Voor zover daar
aanvullingen op nodig zijn (om de ambities van de
gebiedsagenda te behalen), zullen we op zoek moeten
naar financieringmogelijkheden. Uitdaging is om
bestaande (publieke en private) geldstromen aan elkaar
te koppelen en zo de uitvoering van integrale projecten te
versnellen of lopende projecten een kwaliteitsimpuls te
geven. De uitvoering is vooral een kwestie van de juiste
condities creëren. De vervolgstappen van de Agenda
IJsselmeergebied zullen primair hierop gericht zijn.
Uiteindelijk moet dit leiden tot meer daadkracht en een
betere afstemming tussen projecten.
Bij de uitwerking van de gebiedsbrede opgaven kunnen
specifieke kennisvragen of innovatiekansen aan de orde
komen, die vragen om een nadere uitwerking. Deze krijgen
een plek in de kennis- en innovatieagenda.

Brede ondertekening
mei 2018

Integratiefase

IJsselmeertafel
najaar 2018

Opstartfase

Uitvoeringsfase

Uitwerking
gebiedsbrede
opgaven

Agenda
IJsselmeergebied 2050

Voorwoord
1. Aanleiding en doel
2. Ambities en principes
3. Governancevoorstel
4. Opzet Uitvoerings-,
Kennis- en Innovatieagenda

Doorwerking in
regionale
gebiedsprocessen

Onderzoek
gebiedsfonds

Vervolg uitwerking gebiedsbrede
opgaven en uitwerking
ﬁnancieringsstructuur

Actualisatie
Uitvoeringsagenda
vaststellen werkwijze
en vervolgaanpak

Vervolg doorwerking in regionale
gebiedsprocessen, uitwerking
concrete projecten/impulsen

Actualisatie
Kennis- en
Innovatieagenda

Organisatie aanvullende
kennisbijeenkomsten,
ondersteuning vervolgonderzoek

Organisatie eerste
kennisbijeenkomst

Lopende en voorgenomen programma's en projecten met eigen planning

42

Processchema

Gebiedsmarketing,
publiekscommunicatie

Uitgangspunt is dat zowel de uitvoeringsagenda als de
kennis- en innovatieagenda een dynamisch karakter
krijgen, zodat we continu kunnen inspelen op nieuwe
kansen, vragen en wensen vanuit het gebied. In dit
hoofdstuk geven we de globale contouren aan, maar
de precieze invulling zal geleidelijk tot stand komen.
Een eerste toetsingsmoment voor de uitvoerings- en
kennisagenda is de bestuurlijke IJsselmeertafel die is

4.2 Gebiedsbrede
uitwerkingen
Nu we een gezamenlijke basis hebben wat betreft de visie
en ambitie voor het gebied, kunnen we verder werken
aan de uitvoeringsagenda. Deze zal in de toekomst
steeds worden bijgesteld om in te kunnen spelen op

gepland eind 2018 (zie processchema op de vorige pagina).

actuele vraagstukken. De uitvoeringsagenda zal acties

Uitvoeringsmodel

waterveiligheid en zoetwatervoorziening binnen het

Gebiedspartijen werken gericht samen aan integrale
projecten. Om de ambities te borgen en de uitvoering -die
elders is belegd- te coördineren, zou gebruik gemaakt
kunnen worden van het ‘of, waar en hoe’ model, zoals
ook toegepast voor de Omgevingsvisie van de provincie
Overijssel. Dat wil zeggen:
• eerst bepalen we of de ontwikkeling past binnen de
ambities van het langetermijnperspectief en binnen
de wettelijke kaders; dit is het niveau van de generieke
beleidskeuzen voor het IJsselmeergebied als geheel;
• vervolgens onderzoeken we waar die ontwikkeling
het best past; richtinggevend hiervoor zijn de
(bestaande of nieuw te ontwikkelen) regionale
ontwikkelingsperspectieven, evenals de specifieke
kwaliteiten van de plek; daarbinnen is ruimte voor
lokale afwegingen;
• tenslotte is de vraag hoe de ontwikkeling optimaal
ingepast kan worden in het landschap; de specifieke
kwaliteiten van de plek spelen hierbij een belangrijke
rol.
Uiteindelijk worden keuzen gemaakt in een open gesprek,
met behoud van ieders bevoegdheden. Als methodisch
en richtinggevend kader voor het uitvoeringsmodel
gebruiken we de lagenbenadering, zoals beschreven in
bijlage 1. Als kwalitatief handvat en kennisbron dienen de
Cultuurhistorische Biografie en de 10 gouden regels (zie
tekstkaders par. 2.1). Alle drie zijn voor elke stap van het
uitvoeringsmodel relevant.

bevatten die voor een deel al lopen, bijvoorbeeld voor
Deltaprogramma. De verantwoordelijkheid hiervoor
ligt bij Rijk, provincies en waterschappen. Daarnaast
zal de uitvoeringsagenda voorstellen bevatten voor
verdere uitwerking van ecologische maatregelen en
onderzoek en voor een nadere verkenning van de opgave
voor energietransitie. De verantwoordelijkheid voor
deze onderwerpen ligt vooral bij Rijk en provincies.
Ook de opgave voor recreatie en toerisme is urgent en
biedt kansen voor een sterkere positionering van het
IJsselmeergebied. Hier ligt vooral een taak voor regionale
overheden en maatschappelijke partners. Uitgangspunt
voor alle uitwerkingen is dat we steeds de link leggen
tussen de sectorale doelen en het integrale perspectief en
dat we concreet inhoud geven aan de drie overkoepelende
ambities. Hierna gaan we nader in op de voorgenomen
werkzaamheden per opgave. De precieze planning en
aanpak zullen we in het vervolgtraject richting vaststelling
van de uitvoeringsagenda (eind 2018) verder uitwerken.
Klimaatadaptatie
Voor het belangrijke thema klimaatadaptatie loopt al veel
via het uitvoeringsspoor van het Deltaprogramma. De
toegevoegde waarde van de gebiedsagenda is de extra
aandacht voor de ruimtelijke dimensie en het leggen
van verbindingen met de gebiedskwaliteiten en andere
ruimtelijke opgaven. De volgende twee gebiedsbrede
uitwerkingen lopen of vragen hernieuwde inzet:
1. We gaan nader verkennen hoe de ambitie om
wateronttrekkingen uit het IJsselmeer en Markermeer
te verminderen, gekoppeld kan worden aan nieuwe
ontwikkelingen in de landbouw. Daarbij zal ook de
relatie met bodemdaling en de verzilting gelegd

43

worden. Er wordt met name gekeken naar de

van de gebiedsagenda. Dit betekent dat gezocht zal

kustlandschappen in het directe achterland, omdat

worden naar samenwerking met partners in de regio en

hier de beste kansen liggen voor meekoppelingen met

het verbinden van ambities en middelen. De verbinding

andere IJsselmeerbrede opgaven. Een voorbeeld is het

Markermeer-Oostvaardersplassen-Lepelaarplassen

lopende achteroeverproject in de Wieringermeer;

heeft bijvoorbeeld een nauwe relatie met de lopende

2. We gaan na wat de resultaten van de lopende

planontwikkeling voor het Panorama Markermeer-IJmeer

Systeemstudie IJsselmeergebied (voluit Integrale studie en het Nationaal Park Nieuw Land. De twee uitwerkingen
Waterveiligheid en Peilbeheer) betekenen voor de

en de genoemde planontwikkelingen worden verder

realisering van de ruimtelijke ambities op lange termijn. toegelicht in par.4.3.
Deze systeemstudie wordt uitgevoerd in het kader van
de Deltabeslissing IJsselmeergebied en gaat in op de

In het kader van de kennis- en innovatieagenda (zie par.

afweging tussen pompen en spuien op de Afsluitdijk

4.5) en in nauw overleg met de betrokken partijen zal

en dijkversterking na 2050. Centraal in de uitwerking

tevens onderzoek worden opgezet voor de volgende

staat de vraag hoe we in het ruimtelijk beleid nu al

gebiedsbrede onderwerpen:

kunnen anticiperen op mogelijke veranderingen in het

• ecologische draagkracht: waterkwaliteitsdoelen

waterbeheer in de toekomst.

(nutriënten) versus ecologische doelen (vissen, vogels);
• waterplanten: balans tussen ecologie en

Natuurontwikkeling

gebruiksfuncties;

In 2017 hebben de ministeries van IenW en LNV intensief

• onderzoek naar het ecologisch rendement van

samengewerkt om in beeld te brengen wat nodig is om

natuurontwikkeling (zoals Marker Wadden).

de ecologie in de grote wateren toekomstbestendig
te maken. Voor het IJsselmeergebied is een aparte

Energietransitie

verkenning uitgevoerd, die tevens bouwsteen is voor de

Uitgaande van het principe van ‘duurzame energiewinning

gebiedsagenda (zie tekstkader pagina 31). De landelijke

met respect voor kernkwaliteiten’ en als uitwerking van

Verkenning Grote Wateren heeft een omvangrijk en prijzig

de eerder opgestelde energieverkenning (zie tekstkader

pakket aan maatregelen opgeleverd. Er worden drie

pagina 30) zullen we een nadere verkenning starten naar

samenhangende interventieniveaus benoemd: de basis op

de mogelijke bijdrage van het IJsselmeergebied aan de

orde brengen, een robuust ecologisch netwerk realiseren

nationale opgave voor energietransitie. De provincies

en ruimte bieden voor economische dynamiek. Voor de

Noord-Holland, Fryslân, Overijssel en Flevoland hebben

uitvoering van maatregelen wordt een programmatische

hiervoor het initiatief genomen en werken aan een plan van

aanpak gestart. Hiervoor zullen de extra middelen voor

aanpak. De insteek is om vanuit een integrale benadering

natuur en waterkwaliteit uit het Regeerakkoord worden

te komen tot duidelijke keuzen over mogelijke locaties en

ingezet. De prioriteit ligt vooralsnog bij maatregelen

gewenste vormen van duurzame energiewinning, inclusief

in de Grevelingen en de Eems-Dollard. Voor het

opslag en transport. De nadere energieverkenning werkt 3

IJsselmeergebied zijn middelen beschikbaar gesteld voor

sporen uit:

twee nadere uitwerkingen:

• samenwerken met lopende initiatieven, bijvoorbeeld

1. Onderzoek naar kansrijke maatregelen voor verdere

onderzoek naar de mogelijkheden voor thermische

verbetering van het Markermeer, in het bijzonder

energie in het MRA-gebied en energieplannen voor de

de verbinding Markermeer-OostvaardersplassenLepelaarplassen;
2. Verkenning naar het project Wieringerhoek.

Afsluitdijk;
• optimalisatie van bestaande en geplande windparken:
onderzoek naar koppeling met zonne-energie en
kansen voor bodemecologie en visserij;

Bij deze twee uitwerkingen werken we via de principes
44

• verkenning van de ruimtelijke inpasbaarheid en

mogelijke koppelkansen van nieuwe energieprojecten

Scheepvaart en nautische economie

in het IJsselmeergebied.

De minister van IenW heeft de regio in het Bestuurlijk
Overleg-MIRT van 2013 de mogelijkheid geboden een

Meer op onderzoek/innovatie gerichte acties vanuit de

plan uit te werken om bij Kornwerderzand een bredere

gebiedsagenda zijn:

sluis te realiseren. Met een bredere sluis kunnen

• stimuleren van en kennis uitwisselen rond innovaties

grotere kustvaartschepen en megajachten de Afsluitdijk

in bijvoorbeeld blue energy, stromingsenergie en

passeren en zou de nautische economie van het hele

thermische energie;

IJsselmeergebied mogelijk een impuls kunnen krijgen.

• onderzoek naar de mogelijke bijdrage van

Zowel Kampen als Urk willen hier op inspelen door in of

energieprojecten aan de vorming van een gebiedsfonds

bij bestaande havens specifieke functies te versterken.

(zie par. 4.4).

Bij Lelystad wordt momenteel een nieuwe overslaghaven
ontwikkeld. In het kader van de Agenda IJsselmeergebied

Recreatie en toerisme

zullen we de volgende zaken stimuleren:

Voor de toeristisch-recreatieve ontwikkeling ontbreekt het

• de afstemming tussen enerzijds investeringen in

nog aan een bouwsteen op systeemniveau. Dit terwijl er

infrastructuur (zowel watergebonden als landzijdig) en

grote economische kansen liggen en sterke raakvlakken zijn

anderzijds de ruimtelijke kwaliteiten en economische

met de opgaven voor natuurontwikkeling, verstedelijking

ontwikkelingsmogelijkheden van het IJsselmeergebied

en nautische economie. Daarom willen we stimuleren dat

als geheel;

er een nadere toeristisch-recreatieve verkenning wordt

• de afstemming tussen de diverse havenplannen

uitgevoerd naar kansrijke ontwikkelingsperspectieven, op

onderling, uit het oogpunt van segmentering en

basis van een gedegen probleemanalyse en aansluitend op

efficiënt ruimtegebruik.

bestaande regionale afspraken. De betrokken organisaties
en marktpartijen zijn uitgenodigd om dit samen met

Duurzame visserij

regionale overheden op te pakken. Uitgangspunten voor

Uit de gebiedsdialogen is duidelijk geworden dat

de verkenning zijn:

beroepsvisserij, sportvisserij, water- en natuurbeheerders

• de centrale rol van het water als verbindende factor,

en recreatie een samenbindend belang hebben bij een

of het nu gaat om oeverontwikkeling, watersport en

gezond ecosysteem en een goede visstand. Het ministerie

waterrecreatie of om het beter beleefbaar maken van

van LNV werkt met partijen van het Bestuurlijk Overleg

de kusten en de ‘waterhistorie’ van het gebied, inclusief

Visserij aan een nieuw beheerstelsel voor de visserij, met

het unieke ‘onderwatererfgoed’; randvoorwaarde

heldere doelstellingen en maatregelen, rekening houdend

daarbij is een goede bevaarbaarheid van het water;

met uitvoeringslasten en consequenties voor het toezicht.

• de aanpak van de waterplantenproblematiek en de

Waar mogelijk worden de maatregelen in het kader van

afstemming met de natuurwaarden (bijvoorbeeld door

de Visserijwet afgestemd op de Wet Natuurbescherming.

een goede recreatiezonering);

Binnen dit kader zal de gebiedsagenda de volgende

• de versterking van water-landverbindingen
en het recreatieve routenetwerk (Rondje

ondersteunende activiteiten oppakken:
1. vergroting van de kennisbasis om het reeds

IJsselmeer, achterlandroutes) en de

lopende proces van ‘gedeelde werkelijkheid’

stimulering van cultuurtoerisme (bijvoorbeeld

(onder verantwoordelijkheid van de Stichting

museumarrangementen);

Transitie IJsselmeergebied) te ondersteunen.

• de gezamenlijke gebiedsbranding en marketing (als
‘Blauwe Hart van Nederland’).

Urgente kennisbehoefte zit op het vlak van
waterkwaliteitsdoelen versus ecologische draagkracht
en Natura 2000-doelstellingen (zie kennisvragen
bij ‘natuurontwikkeling’). Daarnaast is er in het
45

IJsselmeergebied gericht onderzoek nodig om de
kennis over de effecten van natuurontwikkeling op de
visstand en beschermde trekvissen te vergroten;
2. verkenning vanuit economisch perspectief om (nieuwe)
kansen in beeld te brengen voor bijvoorbeeld de
belevingseconomie en nieuwe verdienmodellen voor
vissers die stoppen met vissen of willen verbreden
(bijvoorbeeld in de recreatie, als gebiedsbeheerder en
toezichthouder).
Verstedelijking
De verstedelijkingsopgave is primair een
verantwoordelijkheid van de regionale gebiedspartijen,
maar de relatie met gebiedsbrede kwaliteiten en opgaven
is evident en vraagt om een goede afstemming. In
het kader van de governance zal dit een terugkerend
onderwerp zijn. Zeer nadrukkelijk is dit aan de orde in
de Metropoolregio Amsterdam. In de Rijksstructuurvisie
Amsterdam-Almere-Markermeer (RRAAM) zijn de
uitgangspunten beschreven voor een drievoudige
schaalsprong in woningbouw, vervoersverbindingen en de
ecologie in het Markermeer-IJmeer. Deze uitgangspunten
zijn nog steeds van kracht. De ambities en principes van de
Agenda IJsselmeergebied zouden als doorwerking moeten
hebben dat nog nadrukkelijker dan in het verleden gezocht
wordt naar een integrale aanpak. Dat kan bijvoorbeeld
via de ontwikkeling van aantrekkelijke kustlandschappen,
maar ook de initiatieven van Panorama MarkermeerIJmeer en het Nationaal Park Nieuw Land passen daar
duidelijk bij (zie verder par. 4.3).

4.3 Regionale doorwerking
De uitwerking van de gebiedsbrede opgaven zal uiteindelijk
zijn neerslag moeten krijgen in lopende of op te zetten
regionale gebiedsprocessen. Gezamenlijk zullen we
kansen identificeren voor concrete projecten. Het is niet
de bedoeling om lopende gebiedsprocessen open te
breken, maar we willen de mogelijkheid bieden om extra
kwaliteitsimpulsen toe te voegen aan bestaande projecten
of om nieuwe ambities te integreren in bestaande
processen. Dit is altijd een kwestie van maatwerk. Zonodig
worden samen met de gebiedspartners (aanvullende)
regionale ontwikkelingsperspectieven opgesteld of nieuwe
gebiedsprocessen opgestart (zie uitvoeringsmodel).
Praktijkvoorbeelden
Op de volgende pagina’s en de overzichtskaart op pagina
47 presenteren we enkele lopende en voorgenomen
gebiedsprocessen, die direct raken aan de drie ambities
van de gebiedsagenda en die daar voor een deel ook al
uitwerking aan geven. Ze laten zien hoe gebiedsbrede
opgaven concreet door kunnen werken in de regionale
uitvoeringspraktijk. Voor zover het lopende processen
betreft, wordt een aantal leerpunten beschreven voor
de aanpak van nieuwe processen. Voor zover het nieuwe
projecten betreft, worden alvast aandachtspunten voor
een integrale procesaanpak geformuleerd.
Er zijn al enkele successen te melden die bereikt zijn
dankzij het proces richting de Agenda IJsselmeergebied.
Zo heeft het Rijk besloten vervolgstappen te nemen op de
Ecologische Verkenning Grote Wateren. Hierbij zal er ruimte
worden gezocht voor de realisatie van ecologische ambities
in het Markermeer-IJmeer. Juist het bredere perspectief
(belang voor metropoolontwikkeling, relatie met
visserijdoelen) is hierbij belangrijk. Het hierna beschreven
project Kustlandschap Oostvaardersdijk geeft daar verder
uitwerking aan. Ook het gebiedsproces van Panorama
Markermeer-IJmeer draagt bij aan het formuleren van de
benodigde vervolgstappen richting uitvoering. Langs de
Friese Kust is het project ‘koppelkansen’ al een voorbeeld
van de integrale aanpak die de gebiedsagenda voorstaat.

46

Overzicht van lopende en voorgenomen gebiedsprocessen

47

De nieuwe Afsluitdijk

Wieringerhoek

Rijkswaterstaat en

De hoek van de

samenwerkingsverband

Wieringermeer en de

De Nieuwe Afsluitdijk

Afsluitdijk is een spannend

werken aan de versterking

gebied: grenzend aan het

en vernieuwing van het

historische Wieringen, de

internationale icoon de

monumentale Afsluitdijk

Afsluitdijk. De aanleg

en de strak ingerichte

van de Afsluitdijk in 1932

Wieringermeer. Dit gebied

had grote voordelen

is in de Ecologische

voor de veiligheid en de ontwikkeling van de economie.

Verkenning Grote Wateren naar voren gekomen als een

Maar de aanleg veroorzaakte ook schade aan de natuur.

kansrijk gebied voor versterking van het ecosysteem van

De Waddenzee en de Zuiderzee werden plotseling van

het IJsselmeer, maar ook van het Waddengebied. Hier

elkaar gescheiden. Met als gevolg dat de visstand in

kan verder gewerkt worden aan een ecologisch vitale

het IJsselmeer terugliep en dat routes voor trekvissen

relatie tussen beide wateren en het achterland. Er zijn al

naar het Europese achterland werden geblokkeerd. Nu

initiatieven gaande voor verbeteren van de vismigratie en

is een versterking van de dijk nodig om te voldoen aan

natuurontwikkeling. De gemeente Hollands Kroon werkt

de huidige eisen en gesteld te staan voor de opgave

aan een gebiedsplan Wieringermeer, waarin onder meer

van klimaatverandering. Ook wordt de afvoercapaciteit

aandacht is voor de ontwikkeling van de Agriport A7 en de

vergroot. Daarbij worden kansen aangegrepen voor

verduurzaming van het waterbeheer. Daarnaast is er de

verbetering van de natuur, innovaties op het gebied

proeftuin Achteroever Wieringermeer, voor innovatieve

van duurzame energie en versterking van de regionale

watergebonden teelten.

economie.
We zien goede mogelijkheden om buitendijkse en
Met een innovatieve vismigratierivier worden de

binnendijkse gebieden meer in samenhang te ontwikkelen.

mogelijkheden voor trekvissen om de Afsluitdijk te

Daarnaast kunnen ook andere ambities geïntegreerd

passeren vergroot. Ook andere maatregelen dragen bij

worden met de natuurontwikkeling. In de eerste plaats

aan vismigratie, zoals visvriendelijk spuibeheer en een

valt te denken aan recreatie en toerisme, maar mogelijk

vispassage in de sluis bij Den Oever. In de spuisluizen

is er ook ruimte om iets met duurzame energieproductie

worden stromingsturbines van Nederlandse makelij

te doen. Dit zou kunnen aansluiten bij wat er al met het

getest en op de Afsluitdijk wordt in de eerste ‘blue energy’

onderzoek naar duurzame energie in de Kop van Noord-

centrale ter wereld het winnen van elektriciteit uit zoet

Holland en op de Afsluitdijk gebeurt. Randvoorwaarden

en zout water ontwikkeld. Op Kornwerderzand is het

voor deze verkenning zijn dat de inname bij Andijk van

Afsluitdijk Wadden Center geopend en de mogelijkheden

IJsselmeerwater voor drinkwater en de internationale

voor fietsers en wandelaars worden verbeterd.

watersport bij Medemblik geen hinder ondervinden van
nieuwe maatregelen in deze regio.

Daarmee is de manier waarop Rijk en regionale overheden
samenwerken aan een veilige, duurzame, aantrekkelijke
en toekomstbestendige dijk een uitdagend voorbeeld voor
Agenda IJsselmeergebied 2050.

48

netwerken (zoals Climate Campus regio Zwolle,
Koppelkansen langs de Friese landelijke
Living Lab Klimaatadaptatie Overijssel en de landelijke City
Kust
Deal Klimaatadaptatie). Verschillende waterrobuuste en
Het peilbeheer in het

IJsselmeergebied heeft
nadelige gevolgen
voor buitendijkse
natuurgebieden langs de
Friese kust. Vanuit het
Deltafonds reserveert
het Rijk 12 miljoen euro
voor verbetermaatregelen. Provincie Fryslân, gemeenten
Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren, Wetterskip Fryslân,
It Fryske Gea én het Rijk werken vanaf 2016 samen aan een
integrale visie voor de Friese kust (‘Koppelkansen Friese
IJsselmeerkust’) om kansen te vinden voor combinaties
met verbeteringen op het gebied van recreatie, natuur,
cultuurhistorie en visserij. De Agenda IJsselmeergebied
2050 wordt hierbij als leidraad gebruikt. De regio gaat na
hoe de aanvullende maatregelen financierbaar kunnen
worden gemaakt. Uiteindelijk gaat het om een integraal
pakket met één doel: de Friese IJsselmeerkust nog mooier
en sterker maken.

klimaatbewuste projecten in Kampen, Zwartewaterland en
Zwolle zijn in uitvoering of inmiddels gereed. Het project
Rivierboulevard in Hasselt en de eerste fase van het project
waterrobuust bouwen Kraanbolwerk (Zwolle) zijn in 2017
afgerond. De hoogwaterbestendige woningbouw op de
locatie Weezenlanden en de bouw van de waterrobuuste
bouwmarkt op bedrijventerrein Voorst A in Zwolle zijn in
uitvoering. Ook is de ketensimulatie ‘Vitale en kwetsbare
functies’ afgerond om de regio minder kwetsbaar te
maken voor een overstroming. Tijdens de internationale
Hanzedagen in 2017 organiseerde de IJVD een conferentie
‘Water verbindt’. Met deze en andere conferenties en
excursies delen we kennis en ervaringen en vieren we het
succes van de IJssel-Vechtdelta.
De opgedane ervaringen met samenwerking, uitvoering
en kennisontwikkeling en -deling leveren waardevolle
leerpunten op voor de verdere uitwerking van de Agenda
IJsselmeergebied 2050.

Nationaal Park Nieuw Land
De IJssel-Vechtdelta-aanpak i.o.
Op basis van de strategie
‘Leven met water’
werken de provincie
Overijssel, Waterschap
Drents Overijsselse
Delta, Veiligheidsregio
IJsselland en de gemeenten
Kampen, Zwartewaterland
en Zwolle aan een
klimaatbestendige en waterveilige IJssel-Vechtdelta
(IJVD). Wat is die IJssel-Vechtdelta-aanpak? Er wordt in
gezamenlijkheid gericht gewerkt aan concrete, kansrijke
projecten met name ‘achter de dijk’: laag 2 en 3 van het
principe van meerlaagsveiligheid. IJVD is een landelijke
proeftuin voor het Deltaprogramma. Vanuit het principe
‘we spreken met één mond’ spelen we samen in op
actuele ontwikkelingen en kansen, zoals de aandacht voor
klimaatadaptatie en het tegengaan van keteneffecten
bij overstromingen of extreme wateroverlast. Kennis,
ervaringen en successen delen we daarbij in regionale en

Natuurorganisaties, de
gemeenten Lelystad,
Almere en Amsterdam
en Provincie Flevoland
hebben de ambitie om
onder de noemer van
Nationaal Park Nieuw
Land de kerngebieden

Oostvaardersplassen, Lepelaarplassen, (deel van het)
Markermeer en Marker Wadden te benaderen als een groot
samenhangend natuurgebied. Voor het rijk kan dit een
passend initiatief zijn, mits rekening wordt gehouden met
bestaande economische gebruiksfuncties zoals vaarroutes
en zandwinning.
Nationaal Park Nieuw Land past goed bij de 3
ambities van Agenda IJsselmeergebied: landschap van
wereldklasse, toekomstbestending water- en ecosysteem
en gebruikswaarde. Nieuw Land vertelt het typisch

49

Nederlandse verhaal van de voormalige Zuiderzee, het op
water gewonnen land en de ontstaansgeschiedenis van
de deltanatuur van Flevoland. Een verhaal waar onlangs
met het in meerdere opzichten innovatieve project Marker
Wadden een nieuw hoofdstuk aan is toegevoegd. De
verdere ontwikkeling van de Marker Wadden tot een
uitgestrekte archipel en de verbinding MarkermeerOostvaardersplassen-Lepelaarplassen kan voor een
enorme spin-off voor natuur, visstand, waterrecreatie en
belevingseconomie zorgen. Daarbovenop, en meer van
bredere betekenis, is de bijdrage aan een aantrekkelijk
woon- en werkklimaat vanuit de metropoolregio bezien.
Bij Almere en vooral Lelystad liggen kansen om de nieuwe
natuur te verbinden met de stad (zie ook ontwikkeling

Panorama MarkermeerIJmeer
Het (concept-) Panorama
Markermeer-IJmeer
biedt aan de hand van
ontwikkelprincipes een
wenkend perspectief voor
het watersysteem en het
onderwaterlandschap
van het MarkermeerIJmeer. Het Panorama verbindt draagkracht van het
gebied met gebruiksperspectieven, ecologie en economie.
Om te komen tot meer diversiteit in het systeem en de

kustlandschap Oostvaardersdijk).

kwaliteit van het gebied te verhogen, wordt een nieuwe

Kustlandschap
Oostvaardersdijk

naar kustspecifieke waterlandschappen en tegelijkertijd

In het kustgebied tussen

Markermeer-IJmeer (SMIJ) een nieuwe stap in de realisatie

Lelystad en Almere komen

van het Toekomstbestendig Ecologisch Systeem (TBES)

meerdere opgaves en

in het Markermeer-IJmeer, zoals eerder beschreven in

kansen bij elkaar. Rond

de Rijksstructuurvisie Amsterdam-Almere-Markermeer

2030 is in het kader van

(RRAAM).

strategie voorgesteld: van losse inrichtingsmaatregelen
het verbeteren van de relatie tussen het binnendijks en
buitendijks gebied. Met het Panorama zet de Stuurgroep

het Deltaprogramma een
dijkversterking nodig. De
strakke kustlijn verwijst
direct naar de historie
van landaanwinningen en heeft in dat opzicht een eigen
kwaliteit. In de verkenning Ecologische Maatregelen
Grote Wateren is dit kustgebied genoemd omdat hier
mogelijkheden liggen om de ecologie van het Markermeer
(en daarmee hele IJsselmeergebied) robuuster te
maken. Er gaat onderzoek starten om na te gaan of dit
kan door vismigratieverbindingen tussen Markermeer
en Oostvaarders-/Lepelaarplassen. In combinatie met
natuurlijke vooroeverontwikkeling zou dit tevens een
enorme impuls voor het Nationaal Park Nieuw Land
kunnen betekenen (zie hierboven). Er liggen ook kansen
voor versterking van de recreatie en stedelijke (kust)
ontwikkeling vanuit Lelystad en Almere. De uitdaging is om
met goede totaalontwerpen te komen.

MRA verkenning
Markermeer-IJmeer
In februari 2016 heeft
de Metropoolregio
Amsterdam (MRA), het
samenwerkingsverband
van de provincies NoordHolland en Flevoland,
33 gemeenten en de
Vervoerregio Amsterdam
een Actieagenda
opgesteld (ruimtelijk-economische agenda 2016-2020).
Daarin is geconstateerd dat het Markermeer-IJmeer
tot nu toe nog nauwelijks expliciet aan bod komt in de
regionale programma’s. Daarom is als actie opgenomen:
de verkenning van de metropolitane betekenis van het
Markermeer-IJmeer. De verkenning agendeert de concrete
ontwikkeling naar een metropolitaan Markermeer-IJmeer,
die de ruimtelijk-economische potentie van dit gebied
beter benut en de specifieke kwaliteiten van het meer en

50

de kusten versterkt. Dit past binnen het doel van de MRA

Kwaliteit opgesteld voor de kustzone Hoorn-Amsterdam.

om de internationale concurrentiepositie te versterken en

Projecten worden waar mogelijk gekoppeld aan de

economische vernieuwing te ondersteunen.

dijkversterkingen (werk met werk). Om de samenwerking
kracht bij te zetten wordt een bestuursovereenkomst

De beide provincies waarin het Markermeer-IJmeer
ligt, zullen erop toezien dat de bevindingen uit de
verkenning worden ingebracht in het traject van het
Panorama Markermeer-IJmeer, dat zich specifiek richt op
de ecologische ontwikkelingsmogelijkheden. Vanuit de
Agenda IJsselmeergebied 2050 gezien liggen er duidelijke
raakvlakken met de uitwerkingen voor de gebiedsbrede
opgaven voor natuurontwikkeling, energietransitie en
recreatie en toerisme.

Ambitieprogramma NoordHollandse Kust
De komende jaren wordt
de dijk tussen Hoorn en
Amsterdam versterkt
als onderdeel van het
landelijke Hoogwaterbeschermingsprogramma.
Provincie Noord-Holland
heeft het initiatief genomen om dit momentum
te gebruiken om samen met betrokken lokale en regionale
partijen te werken aan een toekomstbestendig landschap,
en een leefomgeving en natuur met een hoge ruimtelijke
kwaliteit. Daarom heeft zij het Ambitieprogramma Ruimtelijke Kwaliteit Kustzone Hoorn-Amsterdam opgestart.
Aan de Noord-Hollandse Markermeerkust wordt zo ruimte
geboden voor nieuwe initiatieven die de identiteit van
deze kust versterken met een hoogwaardig en onderling
afgestemd aanbod aan voorzieningen. Met dit integrale
programma realiseren de partijen in dit gebied de ambities
van de Agenda IJsselmeergebied 2050 door versterking van
de kwaliteiten van het IJsselmeergebied in een gezamen-

gesloten tussen alle participanten.

Gastvrije Randmeren
De gemeenten rond de
Randmeren werken samen
in de gebiedscoöperatie
Gastvrije Randmeren.
Rijkswaterstaat MiddenNederland en de
Waterschappen Vallei &
Veluwe en Zuiderzeeland
zijn adviserend lid. De
gemeenten hebben hun krachten gebundeld om de
pareltjes van het gebied extra onder de aandacht te
brengen en de recreatieve ontwikkeling te ondersteunen.
De langgerekte merenreeks tussen Hollandse Brug
en Ketelbrug vormt een ruim tachtig kilometer lang
aaneengesloten recreatieparadijs. Je komt er oude
Zuiderzeestadjes tegen als Huizen, Harderwijk en Elburg,
maar ook de hypermoderne stad Almere of de Fun Fields
van Dronten. Opvallend is het heldere water en de variatie
aan natuur in het merengebied. In het verleden is hier fors
in geïnvesteerd, evenals in de ruimtelijke ontwikkeling.
Begin 2018 heeft Gastvrije Randmeren een aantal ambities
voor het gebied vastgelegd in een eigen programma
‘Recreatieve ontwikkeling Randmeren’. Dit start met het
op orde brengen van de recreatieve basisinfrastructuur
en voorzieningen voor varen, fietsen en zwemmen. Die
vormen de basis voor een hoogwaardig recreatiegebied en
een gezonde economische en ecologische ontwikkeling.
De gebiedscoöperatie is een mooi voorbeeld hoe

lijke en ontwikkelingsgerichte aanpak.

gemeenten, maatschappelijke organisaties en

Nadat het Ambitieprogramma in de eerste helft van

Ze zetten de Randmeren stevig op de kaart. Vanuit de

2018 is vastgesteld, kunnen initiatiefnemers met
projectinitiatieven de provincie om een financiële bijdrage
vragen van maximaal 50%. Om projecten goed te kunnen

ondernemers samenwerken aan gebiedsontwikkeling.
gebiedsagenda kunnen de verbindingen met de rest
van het IJsselmeergebied verder versterkt worden en de
doorwerking van nieuwe opgaven worden ondersteund.

beoordelen en ondersteunen, wordt een Kader Ruimtelijke

51

4.4 Onderzoek gebiedsfonds 4.5 Kennis- en
innovatieagenda
De Agenda IJsselmeergebied 2050 krijgt verder gestalte
in een uitvoerings- en kennisagenda met verkenningen
en projecten. Deze zullen een beeld opleveren van de
gewenste maatregelen en investeringen in het gebied. Om
de uitvoering hiervan te faciliteren, zou een gebiedsfonds
kunnen helpen. Hiermee zouden publieke en private
geldstromen aan elkaar gekoppeld kunnen worden
en gebundeld worden ingezet. Omdat die gelden vaak
gelabeld zijn aan specifieke doelen en procedures is dat
in de praktijk niet zo eenvoudig. We zullen daarom nader
onderzoek doen naar mogelijke manieren waarop dit
zou kunnen en naar de beste schaal om dat te doen. Het
ligt voor de hand om vooral naar het projectniveau en
het deelgebiedsniveau te kijken, maar wellicht zijn ook
koppelingen op de schaal van het gehele IJsselmeergebied
mogelijk.
Een vorm van koppeling van geldstromen is ‘verevening’,
waarbij opbrengsten van ‘harde’ economische
investeringen in bijvoorbeeld energietransitie of
verstedelijking worden teruggesluisd naar extra
investeringen in ‘zachte’ maatschappelijke doelen,
zoals natuur, landschapsbouw of leefbaarheid. De
mogelijkheid is geopperd dat dit te ondersteunen is met
een gebiedsfonds. Een voorloper van een gebiedsfonds
is de bijdrage voor vergroting van de leefbaarheid van
het gebied langs de Friese Kust uit de opbrengsten
van Windpark Fryslân. Een gebiedsfonds kan ook een
aanjaagfunctie krijgen voor nieuwe projecten, via het
zogenaamde ‘multiplier effect’. Dat wil zeggen dat
investeringen van ondernemers of lokale overheden
worden opgeplust met bijdragen van hogere overheden,
Europa of andere bronnen.
We zullen verkennen of een gebiedsbreed IJsselmeerfonds
haalbaar en wenselijk is en hoe dit praktisch georganiseerd
zou kunnen worden, om de uitvoering maximaal te
versnellen. Daarbij zullen ook mogelijke groeimodellen
worden onderzocht. Concreet wordt onderzocht of
koppelingen kunnen worden gemaakt tussen energieen natuurprojecten. Er wordt samengewerkt met het
EU-programma LIFE IP natuur dat wordt gecoördineerd
door het ministerie van LNV. Het IJsselmeergebied
is in dit programma genoemd als gebied waarvoor
financieringsmodellen onderzocht gaan worden.
52

De Agenda IJsselmeergebied 2050 streeft naar het
gezamenlijk verder bouwen aan een kennisbasis.
Tijdens het gebiedsagendaproces zijn vele kennisvragen
opgedoken en is geconstateerd dat de organisatie
van kennis gefragmenteerd is. Er is behoefte aan een
kennisagenda en aan een kennisplatform om kennis
te ontsluiten en om de ontwikkeling van kennis meer
‘IJsselmeergebied oriëntatie’ te geven. Ook is er de
wens om de kennis concreet toe te passen en nog
vele vernieuwingen in te voeren. Innoveren is hier een
sleutelwoord. Om innovatie te stimuleren en in de praktijk
toe te passen, zijn Living Labs een mogelijke vorm.
De uitwerkingen van de gebiedsbrede opgaven en de reeds
lopende regionale processen en programma’s leveren input
voor een gezamenlijke kennis- en innovatieagenda. Bij de
beschrijving van de uitwerkingen voor klimaatadaptatie,
natuurontwikkeling, energietransitie en duurzame visserij
is al een aantal urgente kennisvragen genoemd. Om deze
en andere vragen te kunnen beantwoorden zullen we
een kennisinfrastructuur ontwikkelen die uitwisseling
van ervaringen en inzichten tussen gebieden en projecten
stimuleert.
Dit krijgt in eerste instantie vorm door de organisatie van
een aantal kennisbijeenkomsten rond specifieke thema’s
(IJsselmeerplatform Kennis & Innovatie). Hier worden
concrete vragen uit de uitvoeringspraktijk verbonden aan
wetenschappelijke inzichten en praktijkervaringen. De
bijeenkomsten zijn gericht op de vorming van doelgerichte
‘kennisallianties’ of ‘communities of practice’. Vanuit
de gebiedsagenda worden de kennisbijeenkomsten, die
vanaf 2018 in principe 3 keer per jaar worden gehouden,
georganiseerd en gefaciliteerd.
Op basis van de resultaten van de kennisbijeenkomsten
kunnen concrete onderzoeksprojecten, ontwerpend
onderzoek of innovatieve praktijkpilots worden opgezet,
die mede vanuit de gebiedsagenda worden ondersteund.
Deze vervolgprojecten worden primair door de
betrokken stakeholders en kennisinstanties getrokken en
gefinancierd, bijvoorbeeld in de vorm van een Living Lab.

Foto: Veluwemeer met zicht op het eiland ‘De Kwak’
(Bevlogen landschap, Peter van Bolhuis / Pandion)

53

&

Bijlage 1: Landschap in lagen
Voor de vertaling van de algemene ambities
naar concrete ruimtelijke programma’s
en gebiedsgerichte projecten is de
lagenbenadering een geschikt instrument.
Daartoe hebben we het landschap van het
IJsselmeergebied uiteengelegd in een aantal
lagen. Deze laten de structurerende en sturende
componenten van het landschap zien in hun
onderlinge samenhang. Cultuurhistorische en
landschappelijke kwaliteiten zijn te zien als een
resultante van de dynamische wisselwerking
tussen deze lagen in de loop van de tijd. Voor
een beschrijving van die kwaliteiten wordt
verwezen naar de eerdergenoemde studies van
RCE en de Van Eesteren-leerstoel.

Landschappelijke onderlegger
De grote kaart op de volgende bladzijde laat de
hoofdopbouw van het landschap zien. De icoontjes geven
de verschillende gebruiksfuncties in het IJsselmeergebied
aan, die gekoppeld zijn aan het water en het landschap
en daar ook van afhankelijk zijn: visserij, toerisme/
waterrecreatie, landbouw en drinkwaterwinning. De
functies wonen, werken, energiewinning en scheepvaart/
nautische economie zijn sterk verbonden met de
verschillende netwerken, die in aparte themakaarten
zijn aangegeven. Deze kaarten worden op de volgende
bladzijden apart toegelicht.
De themakaarten komen overeen met de lagen uit
de lagenbenadering. De eerste drie themakaarten
(oud land, nieuw land en watersysteem) vormen
samen de onderste ‘systeemlaag’ van het landschap.
De volgende drie themakaarten (stedelijk netwerk,
energienetwerk en vaarnetwerk) vormen samen de
‘netwerklaag’. De systeemlaag en de netwerklaag zijn
volgens de lagenbenadering sturend voor het gebruik, de
‘occupatielaag’. Deze wisselwerking tussen de lagen is niet
statisch, maar verandert in de tijd als gevolg van diverse
processen (geologisch/ecologisch/economisch). Ingrepen
in de ene laag zullen steeds goed moeten worden
afgestemd op de randvoorwaarden van en de effecten op
de andere lagen.

54

Landschappelijke onderlegger
IJsselmeergebied

55

56

Oud land

herinneren aan die tijd. De oude zeedijken hebben meestal

Het oude land heeft zich gevormd vanaf de prehistorie.

hun waterkerende functie behouden.

Deze kaart is daarvan een momentopname en laat de

De ontstaansgeschiedenis van dit oude land levert

grenzen van het oude land zien vanaf de middeleeuwen,

een rijk archeologisch en geologisch bodemarchief op.

vóór de aanleg van de Afsluitdijk en de grote

Met de kleuren zijn de verschillende bodemkundige

inpolderingen. De scheepvaart over de Zuiderzee heeft

landschapstypen aangegeven: veengebied, kleipolders en

de basis gelegd voor de Nederlandse welvaart in de 17e

zandgronden. Deze ondergrond is in hoge mate bepalend

eeuw. De oude Zuiderzeestadjes en de vele vissersdorpen

voor het grondgebruik.

Nieuw land

De IJsselmeerpolders staan nog steeds model voor

Het nieuwe land en de bijbehorende nieuwe dijken

ruimtelijke vernieuwing en Nederlandse ingenieurskunst.

contrasteren sterk met het oude land en de oude

Ze bieden over het algemeen meer mogelijkheden voor

zeedijken. Dit contrast is zeer bepalend voor de identiteit

de inpassing van nieuwe functies dan het oude land.

van het IJsselmeergebied. Bij de Wieringermeer en de

De bodem bestaat overwegend uit vruchtbare klei. Wel

Noordoostpolder vormen de oude zeedijken de grens

hebben sommige polders te maken met bodemdaling en

tussen het oude land en het nieuwe land.

brakke kwel.

57

Watersysteem
Het watersysteem bestaat uit verschillende componenten

De IJssel mondt vrij uit in het IJsselmeer, maar alle andere

met een eigen morfologie, dynamiek en ecologie. Het

waterverbindingen met het achterland gaan via sluizen,

Markermeer en de Randmeren zijn relatief ondiep en

stuwen en gemalen. Het peilbeheer en de waterkwaliteit

hebben weinig variatie in het onderwatermilieu. Het

zijn zeer bepalend voor de natuurwaarden en voor de

IJsselmeer is een dynamischer systeem met meer variatie.

gebruiksmogelijkheden van het gebied.

De hydrologische en ecologische uitwisseling tussen de
verschillende componenten is beperkt.

58

Stedelijk netwerk
De Metropoolregio Amsterdam en de regio Zwolle zijn

De noordflank heeft een meer landelijk karakter en is

de grotere stedelijke conglomeraties aan de zuid- en

minder goed ontsloten. Rond de grotere watersportcentra

oostflank van het IJsselmeergebied. Hier concentreren

en scheepswerven is ook sprake van stedelijke dynamiek,

zich de stedelijke dynamiek, met nog een forse

maar daarnaast zijn er delen met economische en

woningbouwopgave, en de doorgaande infrastructuur.

demografische krimp.

59

Energienetwerk
De mogelijkheden voor energietransitie worden mede

Voor thermische energiewinning is de aanwezigheid van

bepaald door het bestaande energienetwerk. De kaart laat

warmteproducenten en warmtevragers sturend. Deze

het hoofdelektriciteitsnetwerk zien en de bestaande en

zitten vooral in het stedelijk gebied. Voor geothermische

geplande windmolens.

energiewinning is ook de temperatuur van de diepere
aardlagen sturend.

60

Vaarnetwerk
Het IJsselmeergebied heeft verschillende vaargeulen voor
de beroepsvaart en is verbonden met de vaarroutes over
de Noordzee en het Europese binnenvaartnetwerk. Het
kan daarin een belangrijke schakelfunctie vervullen.

61

Colofon
Agenda IJsselmeergebied 2050 is een initiatief van
rijksoverheid en provincies. Bij de totstandkoming
waren verder ook gemeenten, waterschappen,
maatschappelijke organisaties, bedrijven en burgers
betrokken. Op 17 mei 2018 was de ondertekening van
Agenda IJsselmeergebied 2050 in de vorm van een
instemmingsverklaring. Meer informatie is te vinden op
www.agendaijsselmeergebied2050.nl.

Uitgave:

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

Tekst:

Rijk-regio kernteam Agenda
IJsselmeergebied 2050 / Wing /Strootman
Landschapsarchitecten

Vormgeving: Strootman Landschapsarchitecten
Fotografie:

Kaarten en schema’s zijn gemaakt door
Strootman Landschapsarchitecten tenzij
anders vermeld. Foto’s zijn aangeleverd
door initiatiefnemers tenzij anders vermeld.

Drukwerk:

Dit rapport is gedrukt in een oplage van
150 exemplaren op 100% gerecycled papier
gemaakt van landbouwafval.

Mei 2018

Funenpark 1-D
1018 AK Amsterdam
Nederland
T. +31(0)20-419.41.69
bureau@strootman.net
www.strootman.net

Hollandseweg 7E
6706 KN Wageningen
T. +31 (0)317 46 52 00
info@wing.nl
www.wing.nl

In het tweede Nationaal Waterplan is door
het kabinet een integrale gebiedsagenda
voor het IJsselmeergebied aangekondigd. De
ministeries van IenW, EZK, LNV, BZK en OCW
en de provincies Noord-Holland, Fryslân,
Overijssel en Flevoland hebben dit samen
met andere regiopartners opgepakt. De
gebiedsagenda (‘Agenda IJsselmeergebied
2050’) bevat een richtinggevend perspectief
voor de periode tot 2050, een bijbehorend
organisatiemodel en de opmaat voor een
gezamenlijke uitvoeringsagenda en kennisen innovatieagenda. Achterliggend idee is
64

dat er nog veel winst te behalen is als we alle
afzonderlijke ambities, opgaven en projecten
voor het IJsselmeergebied meer op elkaar
betrekken en in samenhang oppakken.
Het IJsselmeergebied heeft alles in zich om uit
te groeien tot het Blauwe Hart van Nederland,
met water als een sterk verbindend thema.
Zowel overheden als maatschappelijke
organisaties, bedrijfsleven en kennisinstellingen
hebben hierin een rol. Daarom hebben we
de gebiedsagenda de ondertitel meegegeven
‘krachten bundelen voor het Blauwe Hart’.