Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Ministerie van Onderwijs, Culwuren

Wetenschap

Retouradres Postbus 1600 3800 BP Amersfoort

Monumentenstichting Koilumerland en Nieuw Kruisiand

Smallepad 5
3811 MG Amersfoort
Postbus 1500
3800 BP Amersfoort
wwwcultureeierfgoedni

Onze referentie

Datum
Betreft

10 JULI 2014

MS-2013-423
Aantal bijlagen
2

Afvoering van het register
Monumentnumrner 23744

Geacht bestuur,
Hierbij bericht ik u over mijn besluit over het afvoeren van het
te Burum.
monumentenregister van de molen Windlust,
Voorop staat dat ik het met u buitengewoon betreur dat de molen op 8 april 2012
door brand verloren ging. Een calamiteit die u en de gemeenschap in Burum
begrijpelijkerwijs hard heeft getroffen.
Overeenkomstig het monumentenbeleid is de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed, nadat in 2012 was vastgesteld dat het bouwwerk geheel verloren is
gegaan, in 2013 de procedure gestart om de molen af te voeren van het
monumentenregister. Ik heb daarbij de gemeente Kollumerland c.a. en de Raad
voor Cultuur gevraagd mij te adviseren over het voornemen om de molen af te
voeren. De gemeente heeft op mijn verzoek ook verslag gedaan van het horen
van u als belanghebbende.
Het College van Burgemeester en Wethouders adviseerde mij op 3 december
2013 niet tot afvoering over te gaan en zond mij tevens op 9 april 2014 een
rapport over de monumentale waarden van de molen. Het College verzocht mij
dat rapport te betrekken bij mijn afweging. De Raad van de gemeente
Kollumeriand heeft mij op 11 februari 2014 gemeld het advies van het College te
onderschrijven en mij geadviseerd de molen niet af te voeren van het
monumentenregister. De Raad voor Cultuur adviseerde mij op 29 april 2014 niet
tot afvoering over te gaan.
Ik heb de uitgebrachte adviezen betrokken bij mijn afweging, maar heb besloten
de molen op grond van artikel 8, eerste lid, van de Monumentenwet 1988 af te
voeren van het register van door het Rijk beschermde monumenten. Bijgaand
treft u het besluit en de besluitmotivering aan. Ik realiseer mli dat u de status van
rijksmonument graag had willen behouden en licht u toe waarom ik tot mijn
besluit ben gekomen.

Pagina 1 van 3

Onze rererentie

MS-2013-423

Met de brand en nadien de sioop van het resterende muurwerk is de molen
Windiust tot op het maaiveld geheel verloren gegaan. Daarmee is de
oorspronkelijke constructie, het bouwwerk en de bouwhistorie teniet gegaan en
het historisch materiaal nagenoeg geheel verdwenen. Met een dergelijk
dramatisch verlies van monumentale waarden ontvalt de grondslag van de
aanwijzing als rljksbeschermd monument. Bij cie bepaling van monumentale
waarden en zo was dat ook bij de aanwijzing van de molen Wind lust wordt
immers altijd uitgegaan van materie, van vervaardigde zaken. Zo Is het ook in de
Monumentenwet 1988 en eerder al in de Monumentenwet 1961 geformuleerd. We
beschermen de fysieke, in het verleden vervaardigde zaak: wat er Is, het oude en
niet een kopie, wat wordt gemaakt. In deze lijn en die lijn is bestendigd in de
beieidsbrief Modernisering Monumentenzorg van 2009 is het dan ook corisistent
om in gevallen dat de materie (nagenoeg) geheel is verdwenen, de status van
rijksmonument in te trekken. De ‘vervaardigde zaak’ die bij besluit 23744 van
10 september 1968 is aangewezen als beschermd monument, bestaat immers
niet meer.
-

—

-

-

De adviezen dle Ik heb ontvangen van de gemeente Kollumerfand en de Raad
voor Cultuur bestrijden niet dat de materiële authenticiteit van de molen verloren
is gegaan en concluderen dat de bouwhistorische waarde de molen is ontvallen.
Beide adviezen brengen wei naar voren dat de werktuigbouwkundige functie en
de beeld- en cuituurhistorische waarde voor het dorp Burum en omgeving
behouden blijven door de reconstructie van de molen. De gemeente en de Raad
voor Cultuur achten deze weer aanwezige monumentaie waarden voldoende om
de status van rijksmonument te behouden.
Het gegeven dat monumenten waarden kunnen hebben zoais naar voren gebracht
door de gemeente en de Raad is onomstreden. Ook in mijn huidige beleid voor
molens, beschreven in het beleidsdocument ‘Een toekomst voor molens’ uit 2011,
wordt veel aandacht besteed aan de stedenbouwkundige, werktuigbouwkundige
en beeld- en icoonwaarde van molens. Ik onderschrijf met de gemeente en de
Raad dat de gereconstrueerde molen Windlust wat dat betreft betekenis heeft.
Maar die waarden moeten voor een rljksbeschermd monument wei steeds in
relatie worden gezien met de materiële authenticiteit van het feitelijke, historische
bouwwerk. Het belang dat in ‘Een toekomst voor molens’ wordt gehecht aan het
behoud van historisch materiaal, juist omdat daarvan in de late l9 en vooral
20 eeuw zoveel is verdwenen, is helder geformuleerd. De instandhouding van
het historisch materiaal ondersteun ik ook met subsidies, terwijl ik die niet inzet
voor een reconstructie of nieuwbouw. In het genoemde moienbeieid is, waar
voorheen de completering en reconstructie van molens vanwege de drastische
afname van het aantal molens nog werd bevorderd, de benadering van molens
sinds 2011 derhalve gelijk aan die van andere monumenten. Voor de
monumentale waarde van een molen zijn nu, net als voor andere monumenten,
het bouwwerk, de locatie, de bouwhistorie en de geschiedenis van de piek van
belang, evenals het gaande werk.

Pagfrie 2 van 3

Onze raferantie
MS-2013-423

Indien een monument verdwenen is, vervalt de reden tot bescherming. Er is dan
fysiek niets meer aanwezig dat beschermd kan worden. De
beschermingsbeslissing is niet bedoeld voor een nieuw gebouw dat verrijst in
plaats van het oorspronkelijk aangewezen monument, zelfs niet als dat een
getrouwe kopie is. Het is als met een knappe kopie van de Nachtwacht: we
kunnen die appreciëren als een kopie, maar het Is geen Rembrandt.
Ik heb begrip voor het feit dat u en de Burummers de molen misten en dat u de
molen heeft herbouwd. De brand van Windlust betekende een verlies voor de lijst
van historische zaken die als monument beschermd zijn, maar de reconstructie
van Windlust beschouw ik niettemin als een toonbeeld van plaatselijke
betrokkenheid en maatschappelijke kracht van u en de Burumse gemeenschap.
In het besluit treft u een nadere toelichting op mijn overwegingen aan die aan dit
besluit ten grondslag liggen. Een afschrift van deze brief en het besluit zend ik
aan de gemeente Kollumerland c.a. en aan de Raad voor Cultuur.
Hoogachtend
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
directeur vande Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

drs. Cees van ‘t Veen

Bijlagen:
• Besluit
• Besluitmotivering

Pagina 3 van 3

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

DATUM;

DE MINISTER VAN ONDERWIJS. CULTUUR EN WETENSCHAP.
Gele: op artikel 8, juncto 3 en 4, van de Monurnentenwet 1988 (Staatsbiad 1988
nr. 638);
Gehoord de gemeente waarin de hierna te noemen onroerende zaak is gelegen;
Gehoord gedeputeerde staten van de provincie waarin de hierna te noemen
onroerende zaak is gelegen, indien dit zich bevindt buiten de in artikel 20a.
eerste lid, van de Wegenverkeerswet 1994 (Staatsblad 1994 nr. 475) bedoelde
bebouwde kom;
Gehoord de Raad voor cultuur;
Van oordeel dat aan verdere bescherming van het pand ingevolge de wet de zin
is ontvallen;
BESLUIT:
Het als volgt aan te duiden monument af te voeren voor de hierna vermelde
gemeente

Provincie : Friesland
Gemeente : Kollurnerland en Nieuwkruisland

Monumentnummer : 23744

PLMTSELIJKE MNDUIDING
Plaats

Bururn

Straat
Hui snummer
KADASTIALE MNDUI DING
EN
KADASTRALE TENMMSTELL ING
Kad. Gemeente
Sectie
Nummer
Postbus 1600

3800 5F’ Amersfoort

T 03342 17421
F03342 17799
info@ouItureeFerfgoed.nl
www.culture&erfgoed.nI

;

Burum

Smallepad 5
3811 MG Amersfoort

eRPO9A

bladzijde
2

BESLUIT
MS-2013-423

Soort recht : Recht van eigendom
Gerechtigde Monunientenstichting Kolluinerland en Nieuw
Kruisland
Straat
Woonplaats
Soort recht : \Ierzoeker
Gerechtigde : RCE
Straat
: Postbus 1600
Woonplaats : 3800 BP AMERSFOORT
OMSCHRIJVING
KORENMOLEN “L4indlust’. (18e eeuw ?). Bovenkruler met stelling.
Voor de overwegingen die aan dit besluit ten grondslag liggen, wordt
verwezen naar de bij dit besluit gevoegde bijlage, die geacht moet
worden in dit besluit te zijn herhaald en opgenomen, alsmede naar de
bovengernelde omschrijving.
Indien geen bezwaar tegen dit besluit wordt ingesteld volgt,
behoudens andere onvoorzienbare omstandigheden, afvoering uit het
register van beschermde monumenten binnen een termijn van drie
maanden
Een afschrift van dit besluit zal, onder gelijke dagtekening, worden
verzonden aan:
-

-

-

-

RCE
Postbus 1600
3800 BP AMERSFOORT
Monurnenenstichting Kollunierland en Nieuw Kruisland
Provincie Friesland
Gemeente Kollumerland en Nieuw

Burgemeester en wethouders van de gemeente waarin het monument is
gelegen, leggen dit besluit op de secretarie ter inzage. De
burgemeester maakt de terinzagelegging op de gebruikelijke wijze
bekend.

Een belanghebbende kan tegen dit besluit binnen zes weken na de dag waarop
het besluit hem is toegezonden schriftelijk bezwaar maken. De oelanghebbende
dient daartoe een bezwaarschrift in bij de minister van OCW, onder vermelding
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

blidzijde
3
BESLUIT
MS-2013-423

van “Bezwaar”, ter attentie van DUO. Postbus 606, 2700 ML in Zoetermeer. Meer
informatie over het maken van bezwaar vindt u op wi.bezwaarschriftenocw.n1.

De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
namens deze,
d-tvandijkinst voor net Cultureel Erfgoed,

drs. Cees van ‘t Veen

Rlksdlensl voor het Cultureel Erfgoed

BESLUITMOTIVERING

-

maakt deel uit van het besluit

betreffende

: korenmolen ‘Windlust’

gemeente
plaats
straat en huisnummer

: Kollumerland c.a.
: Burum

monumentnummer

: 23744

AANLEIDING

Op 8 april 2012 werd Burum opgeschrikt door een grote brand in het centrum van het
dorp. Door de grote uitslaande brand is de molen ‘Windlust’ in elkaar gestort. Als
gevolg hiervan is het monument nagenoeg verloren gegaan. Reden waarom de
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (hierna: RCE) een afvoeringsprocedure Is
gestart. De afvoeringsprocedure, bedoeld In de Monumentenwet 1988 (artikel 8, eerste
lid jo. artikel 3), is gestart op 22juli 2013.
HOREN VAN BELANGHEBBENDEN

Ter voldoening aan het bepaalde in de Monumeritenwet 1988 (artikel 8, eerste lid, en
artikel 3, vierde lid) heeft de gemeente belanghebbenden op de hoogte gesteld van
het voornemen tot afvoering van Molen Windlust van het monumentenregister en hen
in de gelegenheid gesteld zich te doen horen.
De volgende zienswijzen zijn door de eigenaar Stichting Erfgoed Kollumerland en
Nleuwkruisland kenbaar gemaakt:
[...] Molen ‘Windlust’ is sinds november 2010 eigendom van de Stichting Erfgoed
Kollumerland en Nieuwkruisland. [...] Maar de molen is al ruim 400 jaar eigendom van
het collectief geheugen van de inwoners van Burum. [...] Vanuit de wijde omgeving is
de molen dan ook goed te zien, een onlosmakelijk deel van het silhouet van Burum.
[...] een belangrijk oriëntatiepunt voor reizigers op de weg van Groningen naar
Leeuwarden. [...] een baken. [...]
De eigenaar acht de brand geen reden de molen af te voeren als rijksmonument. [...]
Niet de leeftijd van de materialen [...] maar het gebruik van de authentieke
ambachtelijke bouwwijze, het tot in detail terugbrengen van de bouvvhistorie, het
afleesbaar houden van de verbeteringen die in de loop ter tijd zijn aangebracht,
maken dat de monumentale molen ‘Windlust’ behouden blijft t...]. Niet de leeftijd van
het hout, maar de leeftijd van het collectief geheugen is wat ons betreft
doorslaggevend voor de monumentale status van Windlust. [...] Overigens is molen
‘Wlndlust’ niet op de monumentenlijst geplaatst vanwege zijn bijzondere bouwhistorie,
maar gewoonweg omdat het een molen Is. [...]

ADVIES GEMEENTE

Burgemeester en wethouders van de gemeente Kollumerland c.a. hebben bij brief
d.d. 3 december 2013 geadviseerd het beschermde monument niet af te voeren van
het monumentenregister. Hieronder volgt een korte samenvatting van het advies:
De gemeente stelt dat de RCE geen zorgvuldigheid in de procedure in acht heeft
genomen. Na overleg ter plaatse Is door de eigenaar besloten tot het opstellen van
een cultuurhistorische rapportage en een bouwhistorisch onderzoek om de nog
aanwezige bouwhistorische materialen te duiden. Dat onderzoek is door Van Reeuwijk
bouwmeester verricht. Uit het onderzoek is volgens Van Reeuwijk bouwmeester
gebleken dat de molen na herstel [...] nog steeds van algemeen belang is wegens zijn
schoonheid, de betekenis voor de wetenschap en de cultuurhistorische waarde. [...].
Eerst met de vergunningaanvraag tot herbouw van de molen is de rapportage aan de
RCE verstrekt. In reactie op de adviesaanvraag in het kader van de
vergunningprocedure geeft de RCE op 5 februari 2013 aan dat ze in deze niet
advIseert maar voornemens is het monument af te voeren. Het begin van deze
procedure wordt daarna op 22 juli 2013 per brief aangekondigd. De gemeente stelt dat
de RCE beter direct formeel had kunnen aangeven het monument te willen afvoeren
van de monumentenlijst, dan was er wellicht een ander plan gemaakt.
Ten tweede stelt de gemeente dat de RCE met meerdere maten meet. Wat betreft de
onderbouwing van het voornemen tot afvoeren lijken er in andere gevallen in
Nederland andere conclusies te worden getrokken. Zo zijn bijvoorbeeld veel
bouwwerken In de binnenstad van Middelburg naoorlogs en waarschijnlijk amper
opgetrokken met authentieke materialen, heeft een molen te maken met een beperkte
houdbaarheid of doorlooptijd van authentieke materialen.
Verder heeft deze molen volgens de gemeente unieke aspecten die zijn geformuleerd
in de waardestelling van Van Reeuwijk bouwmeester. Volgens hem zijn de
bouwgeschiedenis en de materiaalgebruik na herstel even groot als ervoor, is door de
goede documentatie een zorgvuldlge reconstructie mogelijk, en is er een hoge
waardering van schoonheid binnen de stedenbouwkundige context, de vormgeving en
het functioneren van de molen.
De RCE heeft wat betreft de waardering, aldus de gemeente, een gedateerde houding:
de ensemble- en beeldwaarden zijn slechts additionele waarden. Een heroverweging
van de rijksbescherming met in achtnemlng van de stedenbouwkundige en
cultuurhistorische waarden zou op z’n plaats zijn omdat de molen met een
monumentenstatus bezoekers aantrekt en financiële kansen biedt.
Concluderenci heeft de RCE volgens de gemeente niet geheel zorgvuldig gehandeld
door een te late heldere berichtgeving over het voornemen tot afvoeren [...] en door
het feit dat tijdens het bezoek van een tweetal ambtenaren van de RCE op 17 april
2012, ter plaatse mondeling direct is geconcludeerd dat de molen van de lijst
afgevoerd kan worden.
ADVIES PROVINCIE

Aan gedeputeerde staten is niet gevraagd te adviseren omdat het object binnen de
bebouwde kom ligt.

ADVIES RAAD VOOR CULTUUR
De Raad voor Cuftuur heeft bij brief d.d. 29 april 2014 geadviseerd het beschermde
monument niet af te voeren van het monumentenregister.
De Raad acht de waarden die molen Windlust had voor de brand hoog. De achttiendeeeuwse graanmolen herinnerde aan de agrarische geschiedenis van Burum en
omgeving en had een grote cultuurhistorische waarde. De molen had daarnaast als
vertegenwoordiger van een historische molenconstructie bouwhistorlsche waarde, en
als beeldbepalend historisch object —al in 1578 werd een molen In Burum beschreven—
had de molen een hoge beeldwaarde voor het dorp en omgeving. De restauraties die
In het verleden aan de molen hadden plaatsgevonden, hadden de waarde van de
molen niet verminderd. Zij waren mede noodzakelijk geweest vanwege de
continuering van het gebruik van de molen. Een molen is Immers een machine,
waarvan het gaande werk (de bewegende delen en het aandrijfwerk) regelmatig
vervangen werd als gevolg van slijtage, om zo zijn maalvaardigheid en daarmee de
continuering van het molenaarsambacht te behouden.
Door het specifieke gebruik als werktuigbouwkundig monument worden, aldus de
Raad, molens beschouwd als monumenten van de geschiedenis van de techniek en
vormen ze een bijzondere categorie monumenten. Dat laatste wordt extra
onderstreept door het beeldbepalende karakter van windmolens en de breed gedragen
symbolische betekenis voor Nederland.
De Raad constateert dat door de brand de originele materialen en constructie en
daarmee de bouwhistorie van de molen verloren is gegaan. Deze waarden zijn
geschaad. Echter, in het geval van molen Windlust blijft volgens de Raad met de
reconstructie zowel zijn werktuigbouwkundige functie alsook zijn schoonheid binnen de
stedenbouwkundige context van het dorp Buruni en zijn cultuurhistorische waarde
voor de ontwikkelingsgeschiedenis van het landbouwdorp Burum behouden.
Daarnaast wordt de beeldwaarde met de herbouw hersteld.
-

-

De Raad heeft de verdwenen en behouden waarden gewogen en acht in voorliggend
adviesverzoek de laatste waarden doorslaggevend. Mede in het licht van de door het
rijk gevoerde integrale benadering van erfgoedbeleid, waarbij In de omgang met
molens en molenrestanten gekeken wordt naar hun monumentale waarde, hun plaats
in het landschap en hun functie In de maatschappij (zoals beschreven In Een toekomst
voor molens van de RCE uit 2011), adviseert de Raad molen Windlust niet af te voeren
van het monumentenregister.
WAARDERING

De inschrijving van de molen in het monumentenregister vond plaats op 10 september
1968. De omschrijving luidde KORENMQLEN “Wind!ust’ (18e eeuw?). Bovenkruler met
stelling. Deze omschrijving gaf helderheid aan het monument wat betreft de functie, de
naam, de datering (bij benadering) en het type molen.
Ter aanvulling van de registeromschrijving, dle primair bedoeld is ter identificatie van
het beschermde monument, het volgende:
De in 1787 gebouwde steliingmolen is in bedrijf geweest als pel- en korenmolen. Het
achtkant had doorgaande achtkantstijlen en dekkerwieken met zelfzwichting op beide
roeden. In de jaren zeventig van de twintigste eeuw Is de molen gerestaureerd waarbij
grote delen van de kap zijn vervangen. Het binnenwerk bestond onder andere uit twee
pelstenen, twee koppel kunststenen met bijbehorende spillen en schljflopen, bovenwiel,
spoorwiel, twee luiwerken en divers transport- en opslagmiddelen. De molen had
daarnaast een afleesbare oritwikkeiingsgeschiedenis. De bouwhistorische waarde van de

molen was zeer hoog. Dit geldt vooral voor de achtkantstijlen, het gaande werk, de
inscripties en de gebruikssporen. Het interieur was rijk aan bouwfragmenten uit de
negentiende en twintigste eeuw, gebruikssporen en inscripties.
De molen is eind achttiende eeuw geplaatst op de locatie van een (eerder door brand
verdwenen) voorganger. Niet op exact dezelfde locatie maar wel op dezelfde molenterp.
Na de calamiteit
Met de brand op 8 april 2012 is de molen nagenoeg volledig verloren gegaan. Wat na de
calamiteit nog aanwezig was, was de gemetselde fundering die in 196e geheel
vernieuwd was, een deurportaal en een verbogen wiekenkruis. Van de draagconstructie
waren nog enkele balken te hergebruiken, maar deze zouden niet meer de
oorspronkelijke functie kunnen vervullen. De muurresten zijn inmiddels gesloopt. De
grote karakteristieke (giet)-ijzeren en stalen onderdelen zijn door de enorme hitte
onbruikbaar. Het andere, minder karakteristieke ijzerwerk zou nog wel deels bruikbaar
zijn.
De onderdelen van de molen die van monumentale waarde waren en onherstelbare
schade hebben opgelopen of verloren zijn gegaan waren:
• Het gaande werk waaronder: bovenwiel, bovenas, koningsspil, spoorwiel, maal- en
pelspillen met bijbehorende schijfiopen, alle natuurstenen onderdelen waaronder maai
en pelstenen, haissteen en pensteen. De twintigste eeuwse toevoegingen waaronder
transportm Iddelen zoals metalen graantransportbuizen en een elektrisch aangedreven
elevator.
• Het staande werk waaronder: achtkant met doorgaande stijlen, kliphouten, blntlagen
waaronder hergebruikte stukken molenroede, kap.
• Overige onderdelen: Inscripties en bouwsporen, gorthokken, silo’s, mengketels.
Het gebouw is verloren gegaan, het materiaal is nagenoeg verloren gegaan en de
bouwhlstorie is volledig verdwenen.
Herbouw
Op 19 december 2012 heeft de gemeente de minister (In casu de RCE) verzocht in het
kader van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) te adviseren over de
voorgenomen herbouw van de molen. Hierop is op 5 februari 2013 aan het College van
de gemeente Kollumerland c.a. meegedeeld dat de RCE zich onthoudt van advies omdat
bij het bezoek ter plaatse op 17 april 2012 Is gebleken dat de molen volledig verloren Is
gegaan en nadien is vast komen te staan dat er onvoldoende monumentale waarden
resteren. In dezelfde brief heeft de RCE aangegeven voornemens te zijn het monument
af te voeren van het monumentenregister.
Medio 2014 staat er weer een molen.
OVERWEGINGEN

Aan de overwegingen van de Monumentenwet 1988 ligt onder meer ten grondslag het
meer betrekken van andere overheden bij het behoud van monumenten. In de
Memorie van Toelichting wordt het grote belang gememoreerd dat in de huidige wet
wordt gehecht aan de inbreng van vooral de gemeente over de aanwijzing. Hoewel op
rijksniveau over het al dan niet beschermen wordt beslist, komt aan de adviezen van
andere overheden een Invloedrijke plaats toe. Slechts op zwaarwegende gronden zal
de minister van die adviezen kunnen afwijken. In dit geval bestaat daartoe aanleiding.
Ik zal dit hieronder toelichten.

De monumentale waarden
Zoals eerder uiteen is gezet is de oorspronkelijke molen, het beschermde
monument, nagenoeg geheel verloren gegaan. Naar schatting is circa 95% van
de oorspronkelijke molen volledig teniet gegaan. De vraag in deze procedure is
primair of er thans voldoende monumentale waarden resteren om de nieuw
herbouwde molen te handhaven in het monumentenregister.

Door mij is een standaard ontwikkeld voor de waardering van bouwkunst.
Daarmee kunnen de monumentale waarden van een gebouw helder en eenduidig
vastgesteld worden. Deze standaard pas ik tevens toe voor de waardestelling van
molens. Dit heb ik ook aangegeven in mijn beleidsnota van oktober 2011 “Een
toekomst voor molens uitgangspunten voor de omgang met monumentale
molens”.
De waardering is gebaseerd op vijf hoofdcriteria die zijn onderverdeeld in
subcriteria. De hoofdcriteria zijn: 1 Cultuurhistorische waarden, II Architectuuren kunsthistorische waarden, III Situationele- en ensembiewaarden, IV Gaafheid
en herkenbaarheid en V Zeldzaamheid- Deze criteria worden altijd bezien in
relatie tot de authentieke materie van de in het verleden vervaardigde zaak. Met
het onderhavige dramatische verlies van monumentale waarden ontvalt de
grondslag van de aanwijzing als beschermd rijksmonument. Bij de bepaling van
monumentale waarden en zo was dat ook bij de aanwijzing van de molen
Windlust wordt immers altijd uitgegaan van materie, van vervaardigde zaken.
Zo Is het ook in de Monumentenwet 1988 en eerder al In de Monumentenwet
1961 geformuleerd. We beschermen de fysieke, in het verleden vervaardigde
zaak: wat er is, het oude en niet een kopie, wat wordt gemaakt.
Ik constateer dat de adviezen van het College van B&W van de gemeente
Kollumerland c.a. en de Raad voor Cultuur niet uit gaan van de bovengenoemde
criteria, in relatie tot de materiële authenticiteit.
—

—

-

Dat de gereconstrueerde molen nog enige cultuurhistorische betekenis
vertegenwoordigt, staat wat mij betreft niet ter discussie. In de adviezen wordt
naar voren gebracht dat met de reconstructie van de molen de
werktuigbouwkundige functie en de beeld- en cultuurhistorische waarde voor het
dorp Burum en omgeving behouden blijft. Wat dat betreft heeft de
gereconstrueerde molen Wind lust nog wel enige betekenis. Echter, deze waarden
moeten voor een beschermd monument wel steeds in relatie worden gezien met
de materiële authenticiteit van het feitelijke, historische bouwwerk, zoals ik
hiervoor reeds uiteen heb gezet. Er is thans geen sprake meer van materiële
authenticiteit. Ook de Raad voor Cultuur constateert dat de originele materialen
en constructie en dus de bouwhistorie verloren is gegaan. Zonder materiële
authenticiteit is bescherming op grond van de Monumentenwet 1988 niet
gerechtvaardigd.
De eigenaar wijst met betrekking tot de resterende monumentale waarden in zijn
zienswijze op het gegeven dat de molen is opgenomen in het collectief geheugen
van de bewoners van het dorp en de regio. Deze herinneringswaarde wordt onder
de cultuurhistorische waarden geschaard, één van de vijf criteria die een rol
spelen bij de aanwijzIng en de waardering van het beschermde monument.
Echter, het belang van het object wegens een bijzondere herinneringswaarde kan
nimmer een zelfstandige grond vormen voor aanwijzing als beschermd
monument dan wel handhaving in het monumentenregister.
In het advies van de gemeente wordt met betrekking tot de resterende
monumentale waarden gesteld dat de doorlooptijd of houdbaarheid van
authentieke materialen bij molens redelijk beperkt is en dat het verlies van
authentiek materiaal daarom niet de enige reden kan vormen om een monument
van het monumentenregister af te voeren. Deze redenering kan ik niet volgen.

Bij restauratiewerkzaamheden worden delen of onderdelen van een monument
gerepareerd of vervangen, waardoor een cyclus van bouwmaterialen afleesbaar
is. Dit besluit tot afvoeren Is genomen in verband met de gevolgen van de
calamiteit en de omvang van de verdwenen waarden. Een bijna volledige
teloorgang is iets anders dan een gestage vervanging van bouwmaterialen door
periodiek onderhoud, zoals in de decennia voor de brand is gebeurd. De
gemeente heeft het dan ook ten onrechte over herstel van de molen. Aangezien
circa 95°fo van de bouwmaterialen is verdwenen en het bouwwerk verloren is
gegaan, is er geen sprake meer van herstel van een monument, maar van
volledige herbouw van de molen. Ik kan de stelling van de gemeente derhalve
niet delen.
De volledig gereconstrueerde molen vertegenwoordigt onvoldoende monumentale
waarden voor bescherming op grond van de Monumentenwet 1988. Derhalve kan
Ik het advies van de gemeente en de Raad voor Cultuur op dit onderdeel niet
overnemen.
Rijksbeleid
Een ander zwaarwegend argument om af te wijken van de Ingewonnen adviezen
vormt het rijksbeleid ten aanzien van reconstructie van monumenten. Sinds
enkele jaren Is mijn beleid er op gericht reconstructie van monumenten zo veel
als mogelijk tegen te gaan. Molens nemen hierin geen uitzonderingspositie in. Dit
heeft zowel betrekking op bescherming in het kader van de Monumentenwet
1988 als in het kader van rijkssubsidlëring ten behoeve van beschermde
monumenten. Allereerst verwijs Ik In dit verband naar de Beleidsbrief
Modernisering Monumentenzorg van 28 september 2009:
In plaats van te kiezen voor een grootscheepse operatie, opteer ik voor een
geleidelijke actualisering van het monumentenbestand. Dat kan door gebruik te
maken van de honderden aanvragen voor een monumentenvergunning of
subsidie die jaarlijks bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed langskomen. De
beschrijvingen van de monumenten in het register en de kennissystemen van de
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed kunnen bij die gelegenheid worden
gecontroleerd en zo nodig aangepast. Wanneer wordt geconstateerd dat de
monumentale waarden (nagenoeg) verdwenen zijn, zal zo’n monument uit het
monumentenregister worden afgevoerd...” (p. 38)
Uit de eerdergenoemde beleidsnota “Een toekomst voor molens” wordt nogmaals
benadrukt dat het rijksbeleid voor monumenten niet gericht Is op de gehele of
gedeeltelijke reconstructie van gebouwen. In het verleden namen molens hierin
een uitzonderingspositie. Als gevolg hiervan hebben molens nu hun plek in het
Nederlandse landschap teruggekregen. Reden waarom thans geen noodzaak
meer bestaat om reconstructie bij complete teloorgang van molens te bevorderen
door middel van rijkssubsidiëring danwel een gehandhaafde status in het
monumentenregister. Met het nieuwe molenbeleid zoals verwoord in “Een
toekomst voor molens” wordt derhalve een duidelijke breuk gemaakt met het
verleden.
Aan dit belangrijke gegeven, het rijksbeleid met betrekking tot reconstructie,
wordt zowel door de gemeente als de Raad voor Cultuur geheel voorbij gegaan In
de uitgebrachte adviezen.
Het vigerende rijksbeleid ten aanzien van objecten waarvan de monumentale
waarden (nagenoeg) geheel verdwenen zijn, vormt voor mij een zwaarwegende
grond om af te wijken van de vorengenoemde adviezen.
Hieronder zal ik nog nader ingaan op enkele onderdelen van het advies van de
gemeente.

Procedurele zorgvuldigheid
In het advies van het College van B&W wordt onder andere gesteld dat ik niet
zorgvuldig genoeg ben geweest in de procedure en niet helder ben gewee5t in het
voornemen om de molen af te gaan voeren. Dit zou mede aanleiding zijn om
negatief te adviseren over de afvoering. Ik merk hierover het volgende op.
Direct na de brand zijn de medewerkers van de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed volgens het Protocol Rijksmonumenten, de interne handleiding voor de
omgang met incidenten, aan het werk gegaan.
Tijdens het eerste bezoek ter plaatse na de brand hebben medewerkers van de
RCE in het gesprek duidelijk aangegeven dat het monument vrijwel geheel
verloren is gegaan en dat nieuwbouw wel begrijpelijk is vanwege de
maatschappelijke overwegingen, maar dat de teloorgang van circa 95% van de
molen een monumentenstatus niet rechtvaardigt. En dat dit uiteindelijk leidt tot
een afvoeringsprocedure. In het advies van de gemeente wordt hier ook gewag
van gemaakt. Bij dit soort calamiteiten is het gebruikelijk om onderzoek te doen
naar de overgebleven bouwmaterialen. Omdat er discussie ontstond over de
grootte van de schade en de percentages van bruikbaar authentiek
bouwmateriaal hebben de medewerkers van de RCE ingestemd te wachten met
een definitief besluit om de molen wel of niet af te voeren. Afgesproken is om na
inventarisatie en rapportage deze gezamenlijk te bespreken. Deze is mij eerst op
13 december 2012 toegestuurd. Met de voorzitter van Moriumentenstichting
Kollumerland en Nieuw Kruisland, die de molen in eigendom heeft, is op 16
januari 2013 overeen gekomen van een nieuw bezoek af te zien. De toegevoegde
waarde van een nieuwe bespreking ter plekke was te laag en met de rapportage
is inzichtelijk gemaakt welke materialen herbruikbaar zijn. Daarmee kon een
deskundig inhoudelijk oordeel worden gevormd omtrent de waarde van het
resterende authentieke materiaal.
De gemeente vroeg mij 13 december 2012 een advies uit te brengen over
herbouw van de molen in het kader van de Wet algemene bepalingen
omgevingsrecht. Ik heb daarop op 5 februari 2013 aangegeven mij te onthouden
van een advies omdat ik voornemens was het monument af te voeren van het
monumentenregister.
Gelet op het bovenstaande kan Ik dit onderdeel van het advies van het College
dan ook niet volgen en meen ik de nodige zorgvuldigheid in acht te hebben
genomen.
Ondanks het feit dat het College en ik een andere mening hierover hebben, ben
ik van oordeel dat dit geen omstandigheid kan zijn waaraan bij een besluit tot
afvoering doorslaggevende betekenis kan worden toegekend. Bij een
afvoeringsprocedure ex artikel 8, eerste lid, van de Monumentenwet 1988 gaat
het immers primair om de vraag of het object in kwestie nog voldoende
monumentale waarden vertegenwoordigt om de beschermde status te
handhaven. De adviezen dienen met name gericht te zijn op deze vraag.
Derhalve kan ik ook op grond hiervan het advies van de gemeente niet volgen.
Vergelijkbare gevallen
De gemeente wijst op de bescherming van rijksmonumenten zoals in Middelburg
waar weinig oorspronkelijk materiaal meer aanwezig is. Deze vergelijking gaat
echter niet op, want de bescherming van meerdere monumenten in Middelburg
vond plaats ruim nadat deze gebouwen waren hersteld; de oorspronkelijke
gebouwen die in de oorlogsperiode grotendeels verwoest waren, kenden bij het
herstel geen rijksbescherming, die immers pas met de Monumentenwet 1961 zijn
intrede deed. Daarnaast merk ik ten aanzien van deze stelling nog op dat, zoals
reeds hIervoor uiteen is gezet, het rijksbeleid ten aanzien van reconstructie van
molens gewijzigd is. Waar reconstructie van molens in de tweede helft van de
vorige eeuw van rijkswege nog werd bevorderd, is het thans geldende beleid er
op gericht reconstructie zo veel als mogelijk te vermijden.

Ook dit onderdeel van het advies van de gemeente kan ik niet overnemen als
grondslag om de bescherming te handhaven.
Gelet op het bovenstaande bestaat er derhalve, mede gelet op de thans
resterende monumentale waarden en het rijksbeleid, voldoende reden om af te
wijken van het advies van de gemeente.
CONCLUSIE
Geconcludeerd kan worden dat de monumentale waarden van het beschermde
monument nagenoeg zijn verdwenen en dat, mede gelet op het rijksbeleid, afvoering
van het monumentenregister derhalve gerechtvaardigd is.