Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 710 D

Jaarverslag en slotwet Fonds economische
structuurversterking 2010

Nr. 2

RAPPORT BIJ HET JAARVERSLAG 2010 VAN HET FONDS
ECONOMISCHE STRUCTUURVERSTERKING (D)
Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
’s-Gravenhage, 18 mei 2011
Hierbij bieden wij u het op 6 mei 2011 door ons vastgestelde «Rapport bij
het Jaarverslag 2010 van het Fonds economische structuurversterking
(D)» aan.
Algemene Rekenkamer
drs. Saskia J. Stuiveling,
president
dr. Ellen M.A. van Schoten RA,
secretaris

kst-32710-D-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

2

INHOUD
blz.
Samenvatting

5

1
1.1
1.2

Inleiding
Over dit onderzoek
Over het Fonds economische structuurversterking

6
6
6

2
2.1
2.2
2.3

8
8
8

2.4

Oordelen over het jaarverslag
Oordeel over de financiële informatie
Oordeel over saldibalans en toelichting
Oordeel over totstandkoming informatie in jaarverslag
over bedrijfsvoering
Overzicht per begrotingsartikel

3
3.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.4
3.4.1
3.4.2

Bedrijfsvoering
Opzet controle en verantwoording FES-gelden
Afwikkeling begroting en verantwoording 2010
Administratieve aandachtspunten
Tijdige aanlevering van relevante stukken
Administratieve verwerking
Veranderingen FES vanaf 2011
FES op non-actief gesteld
Gevolgen voor lopende FES-projecten

11
11
12
13
13
13
14
14
14

4

Reactie minister van EL&I en nawoord Algemene
Rekenkamer
Reactie minister van EL&I
Nawoord Algemene Rekenkamer

15
15
15

Overzicht fouten en onzekerheden in de financiële
informatie in het Jaarverslag 2010 van het FES

16

4.1
4.2
Bijlage

9
9

Gebruikte afkortingen

19

Literatuur

20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

4

SAMENVATTING
In dit rapport presenteren wij de resultaten van ons onderzoek naar het
Jaarverslag 2010 van het Fonds Economische Structuurversterking (FES).
Het FES heeft als doel om investeringsprojecten te financieren die de
economische structuur van Nederland versterken. Het Ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) is verantwoordelijk
voor de bedrijfsvoering van het FES.
Over 2010 bedroegen de uitgaven van het FES circa € 2,3 miljard. Over
2010 hebben wij de volgende oordelen over het FES:
• De financiële informatie in het Jaarverslag van het FES voldoet aan de
eisen die de Comptabiliteitswet 2001 (CW 2001) stelt.
• De informatie in de saldibalans in het Jaarverslag van het FES voldoet
aan de eisen die de CW 2001 stelt.
• De informatie over de bedrijfsvoering in het Jaarverslag van het FES is
op deugdelijke wijze tot stand gekomen en voldoet aan de verslaggevingsvoorschriften.
• De Algemene Rekenkamer is van mening dat er verantwoording moet
worden afgelegd over de FES-waardigheid van de bestedingen in
2010, ook al komt er geen FES Jaarverslag 2011 en kan er niet meer
met het FES worden verrekend. De verantwoording over 2010 dient
ordelijk afgewikkeld te worden. Wij zien uit naar een passende
oplossing.
• Voor de lopende (voormalige) FES-projecten verdwijnt de eis van
FES-waardigheid. Verder zijn deze projecten in de departementale
jaarverslagen niet meer altijd als zodanig herkenbaar.
Het FES is met ingang van 2011 op non-actief gesteld. Bepaald is dat de
uitgaven voor het begrotingsjaar 2010 nog binnen het FES worden
afgewikkeld. Deze kabinetsperiode zal geen voeding meer aan het FES
plaatsvinden.
De minister van EL&I heeft op 27 april 2011 gereageerd op ons rapport. De
minister geeft in zijn antwoord aan dat de Tweede Kamer op de hoogte is
gesteld van het voorstel om de aanvullende verantwoording over de
FES-waardigheid te laten vervallen, en hij wil niet verder gaan dan het
nogmaals wijzen van zijn collega-ministers op de afspraak de reeds
geaccordeerde FES-projecten uit te voeren.
Wij merken op dat in de bedoelde Nota van Wijziging wordt aangegeven
dat het jaar 2010 nog binnen het FES wordt afgewikkeld. Dat betekent dus
dat de totale verantwoording 2010 binnen het FES afgewikkeld zou
moeten worden, inclusief een verklaring over de FES-waardigheid van de
uitgaven 2010. In totaal betreft het € 2,3 miljard aan uitgaven FES (artikel
11 tot en met 14) die in 2010 aan diverse departementen ter beschikking is
gesteld. Wij herhalen dan ook onze aanbeveling om met een passende
oplossing hiervoor te komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

5

1 INLEIDING
In dit rapport presenteren wij de resultaten van ons rechtmatigheidsonderzoek 2010 bij het Fonds economische structuurversterking (FES).
Hieronder gaan we eerst in op onze onderzoeksaanpak en wijze van
rapporteren. Daarna volgt een korte beschrijving van het FES.
In hoofdstuk 2 presenteren wij de oordelen over het Jaarverslag 2010 van
het FES. In hoofdstuk 3 gaan wij vervolgens in op de bedrijfsvoering.
In hoofdstuk 4 ten slotte, geven we de reactie van de minister en het
nawoord van de Algemene Rekenkamer.
1.1 Over dit onderzoek
De Algemene Rekenkamer verricht jaarlijks rechtmatigheidsonderzoek bij
het Rijk. Wij doen dit onderzoek uit hoofde van onze wettelijke taak zoals
beschreven in de Comptabiliteitswet 2001 (CW 2001).
Wij gaan ieder jaar na of de informatie in de jaarverslagen over het
gevoerde beleid, over de bedrijfsvoering en over de financiën tot stand is
gekomen volgens de daarvoor geldende regels en goed is weergegeven
in de jaarverslagen.
Daarnaast onderzoeken we ook de bedrijfsvoering zelf. Hiervoor gaan we
onder andere na of het financieel beheer en het materieelbeheer voldoen
aan de eisen die de CW 2001 (artikel 82) stelt.
De bedrijfsvoering van het FES is onderdeel van de bedrijfsvoering van
het Ministerie van Economische Zaken, waarover wij rapporteren in ons
Rapport bij het Jaarverslag 2010 van het Ministerie van EL&I (Algemene
Rekenkamer, 2011).
In ons rapport bij het jaarverslag melden we de rechtmatigheidsfouten en
onzekerheden in de financiële informatie die de tolerantiegrenzen
overschrijden.
Onder «fouten» verstaan we financiële informatie die niet rechtmatig tot
stand gekomen is (dat wil zeggen: het begrotingsgeld is niet volgens de
regels ontvangen of uitgegeven), of die niet deugdelijk is weergegeven
(dat wil zeggen: er is geen goede verantwoording afgelegd in het
jaarverslag). Van «onzekerheden» spreken we wanneer we niet kunnen
vaststellen of er al dan niet sprake is van fouten; bijvoorbeeld door
onvolkomenheden in het financieel beheer.
Op www.rekenkamer.nl kunt u meer lezen over hoe onze rapporten bij de
jaarverslagen tot stand komen.
1.2 Over het Fonds economische structuurversterking
Het FES heeft als doel om investeringsprojecten te financieren die de
economische structuur van Nederland versterken.
De ministers van EZ en van Financiën zijn de FES-beheerders. Volgens
artikel 3 van de Wet Fonds economische structuurversterking (FES-wet)
kan de ministerraad ten laste van dit fonds bijdragen toekennen aan
andere begrotingen van het Rijk voor de financiering van:
a. investeringsprojecten van nationaal belang waarmee beoogd wordt
de economische structuur te versterken, voor zover betrekking
hebbend op:
1. de verkeers- en vervoersinfrastructuur met inbegrip van kosten
die samenhangen met milieumaatregelen;
2. de technologie-, telecommunicatie- en kennisinfrastructuur;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

6

3.

b.

bodemsanering, voor zover verband houdend met de projecten
genoemd onder 1 of met bouwprojecten in de binnensteden;
4. de stedelijke hoofdstructuur, voor zover die samenhangt met en
een functionele relatie heeft met de projecten genoemd onder 1;
5. de ecologische hoofdstructuur, voor zover een functionele relatie
bestaat met projecten genoemd onder 1;
de projecten in het kader van de investeringsimpuls, zoals bedoeld in
de Voorjaarsnota 1993 (Kamerstukken II 1992/93, 23 100, nr. 1).

Daarnaast is bepaald dat ten laste van het fonds bepaalde bijdragen
kunnen worden toegekend aan andere begrotingen van het Rijk voor de
financiering van investeringsprojecten en programma’s van nationaal
belang waarmee beoogd wordt de economische structuur te versterken
voor zover deze betrekking hebben op:
– de technologie- en kennisinfrastructuur;
– de bevordering van verduurzaming van de energiehuishouding;
– het gebied van waterbeheer;
– ruimtelijke investeringen.
De ontvangsten van het FES komen uit (een deel van) de aardgasbaten.
Het grootste deel van de uitgaven heeft betrekking op verkeer, vervoer,
kennis en innovatie.
Er komen geen directe betalingen aan projecten ten laste van het fonds.
De feitelijke projectuitgaven worden verantwoord in de jaarverslagen van
de vakdepartementen. Deze zijn ervoor verantwoordelijk dat zij de
FES-bijdragen rechtmatig en doelmatig uitgeven.
Met ingang van 2011 is het FES op non-actief gesteld. In hoofdstuk 3 gaan
we hier verder op in.
De uitgaven en de ontvangsten van het FES bedroegen in 2010 beide
€ 2 313 837 000.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

7

2 OORDELEN OVER HET JAARVERSLAG
De Algemene Rekenkamer heeft het Jaarverslag 2010 van het FES
beoordeeld. Wij hebben onderzocht of de minister het begrotingsgeld
volgens de regels heeft ontvangen en uitgegeven en of hij daarover in het
jaarverslag goed verantwoording heeft afgelegd.
Verder hebben we onderzocht of de informatie in het jaarverslag over de
bedrijfsvoering, deugdelijk tot stand is gekomen en voldoet aan de
daaraan te stellen kwaliteitsnormen.
In dit hoofdstuk lichten wij ons oordeel over het jaarverslag toe. Dit
oordeel bestaat uit deeloordelen over:
• de financiële informatie (§ 2.1);
• de saldibalans (§ 2.2);
• de totstandkoming van de informatie over de bedrijfsvoering (§ 2.3).
Verder nemen wij in dit hoofdstuk de kwaliteitskaart op (§ 2.4).
2.1 Oordeel over de financiële informatie
De financiële informatie in het jaarverslag bestaat uit de verantwoordingsstaat waarin de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten zijn weergegeven, en de toelichting daarbij.
Wij onderzoeken of de financiële informatie op grond van de CW 2001
rechtmatig tot stand is gekomen, deugdelijk is weergegeven en voldoet
aan de verslaggevingsvoorschriften.
Oordeel
De financiële informatie in het Jaarverslag 2010 van het FES voldoet
aan de eisen die de CW 2001 stelt. Dit betekent dat wij geen
belangrijke fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid en de
deugdelijke weergave hebben geconstateerd die de tolerantiegrenzen overschrijden, en dat de informatie voldoet aan de
verslaggevingsvoorschriften.
Het totaalbedrag van alle geconstateerde fouten en onzekerheden
blijft onder de tolerantiegrens voor de financiële informatie in het
jaarverslag als geheel.
In de bijlage van dit rapport staat een overzicht van alle fouten en
onzekerheden.
2.2 Oordeel over saldibalans en toelichting
De saldibalans is een overzicht van de posten die aan het eind van het jaar
nog openstaan en die naar het volgende jaar moeten worden meegenomen. Bij de saldibalans hoort een toelichting waarin nadere informatie
wordt verstrekt over de afzonderlijke posten op deze balans. Wij onderzoeken of de informatie op de saldibalans rechtmatig tot stand is
gekomen, deugdelijk is weergegeven en voldoet aan de verslaggevingsvoorschriften.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

8

Oordeel
De informatie in de saldibalans in het Jaarverslag 2010 van het FES
voldoet aan de eisen die de CW 2001 stelt. Dit betekent dat wij geen
belangrijke fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid en de
deugdelijke weergave hebben geconstateerd die de tolerantiegrenzen overschrijden, en dat de informatie voldoet aan de
verslaggevingsvoorschriften.
In de bijlage van dit rapport staat een overzicht van alle fouten en
onzekerheden.
2.3 Oordeel over totstandkoming informatie in jaarverslag over
bedrijfsvoering
In de bedrijfsvoeringsparagraaf van het jaarverslag verantwoordt de
minister zich over de rechtmatigheid van de begrotingsuitvoering (of het
begrotingsgeld volgens de regels is uitgegeven).
Wij onderzoeken of deze informatie op deugdelijke wijze tot stand is
gekomen en voldoet aan de verslaggevingsvoorschriften.
Oordeel
De informatie over de bedrijfsvoering in het Jaarverslag 2010 van
het FES is op deugdelijke wijze tot stand gekomen en voldoet aan de
verslaggevingsvoorschriften.
Kenmerkend voor de bedrijfsvoeringsparagraaf van het FES is dat de
FES-beheerders aangeven dat de controle op de rechtmatigheid van de
uitgaven en de ontvangsten onderdeel is van de accountantscontrole van
de vakdepartementen. Deze uitgaven en ontvangsten maken deel uit van
het jaarverslag van de vakdepartementen waaraan bijdragen in de
begroting worden verleend respectievelijk van welke ontvangsten worden
overgedragen aan het FES.
De resultaten van ons onderzoek naar de bedrijfsvoering van het FES zijn
beschreven in hoofdstuk 3.
2.4 Overzicht per begrotingsartikel
Onderstaand overzicht toont dat bij geen begrotingsartikel fouten of
onzekerheden zijn geconstateerd in de rechtmatigheid of deugdelijke
weergave van de inning in besteding van middelen die de tolerantiegrenzen overschrijden. Daarnaast toont het overzicht dat er geen
onvolkomenheden in de bedrijfsvoering zijn geconstateerd bij het
Ministerie van EZ die gevolgen kunnen hebben voor de begrotingsartikelen van het FES, bijvoorbeeld op het gebied van rechtmatigheid en
betrouwbaarheid van gegevens.
Voor een toelichting op het overzicht en de gehanteerde criteria en
ordeningsprincipes verwijzen wij naar onze website: www.rekenkamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

10

3 BEDRIJFSVOERING
Wij hebben de bedrijfsvoering van het FES onderzocht. Onder de
bedrijfsvoering vallen alle bedrijfsprocessen die ervoor zorgen dat het
fonds functioneert: het financieel beheer, de administratie en de informatievoorziening.
In § 3.1 beschrijven we eerst de opzet van de controle en verantwoording
van de FES-gelden. Daarna besteden we in § 3.2 aandacht aan de
afwikkeling van de begroting en verantwoording van het jaar 2010. In
§ 3.3 beschrijven we een aantal administratieve aandachtspunten in het
verantwoordingsproces. Vervolgens beschrijven we in § 3.4 de veranderingen in het FES per 1 januari 2011.
3.1 Opzet controle en verantwoording FES-gelden
De ministerraad besluit of projecten binnen de FES-wet vallen en stelt de
toekenning van de bijdragen uit het FES aan de departementen vast. De
FES-beheerders ontvangen elk jaar in januari verrekenstukken van de
betrokken departementen. Deze stukken gaan over de projectuitgaven in
het jaar daarvoor, en hierin wordt verklaard dat de bedragen overeenstemmen met de administratie van het betrokken begrotingshoofdstuk. De
betrokken departementale auditdienst (DAD) zet een medeparaaf op deze
verrekenstukken. De DAD’s van de vakdepartementen controleren bij de
controle van hun jaarverslag de rechtmatigheid van de ontvangsten en
uitgaven van het FES, voor zover ze in hun steekproef vallen. Ze geven
hierbij geen afzonderlijk oordeel over de FES-gelden, maar een oordeel
over de verantwoording als geheel. De DAD van het Ministerie van EZ
controleert de financiële verantwoording van het FES en geeft hierbij een
verklaring af over het getrouwe beeld.
De FES-beheerders ontvangen elk jaar vóór 31 mei van elk betrokken
departement een verantwoording over de FES-uitgaven in het jaar
daarvoor. Deze verantwoording is voorzien van een assurancerapport van
de departementale auditdienst. Daarin geeft deze dienst een oordeel over
de vraag of de uitgaven FES-waardig zijn (dat wil zeggen: verricht in
overeenstemming met de voorwaarden uit de toezeggingsbrieven van de
FES-beheerders). In een «controleprotocol» zijn aanwijzingen opgenomen
voor de uit te voeren werkzaamheden en de gewenste betrouwbaarheid
van deze controle.
In de volgende figuur hebben we de opzet van deze controle en verantwoording van de FES-gelden schematisch weergegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

11

Besluit van
ministerraad
Directie Algemene Economische Politiek (AEP)
maakt concept toezeggingsbrief; directie
Financieel-Economische Zaken (FEZ) checkt
deze

Toezeggingsbrief
aan ministerie

Besteding in
projecten

controleprotocol

Verantwoording in
jaarverslag
vakdepartement

Verrekenstuk
(januari)

Assurancerapport
(mei)
t-1

Verantwoording in
jaarverslag FES

Controle door
departementale
auditdienst van
vakdepartementen

Controle door
departementale
auditdienst

Audit door
1
auditdienst van EZ

Getrouwbeeldverklaring
jaarverslag
ministerie

Rapport van feitelijke
bevindingen

Oordeel door
departementale
auditdienst

Getrouwbeeldverklaring
jaarverslag FES

Oordeel over beeld
ministerie inclusief
bedrijfsvoeringsparagraaf

Bevindingen over
aansluiting met
administratie
ministerie

Assurance over
FES-waardigheid

Audit door
departementale
auditdienst
naar rechtmatigheid
en deugdelijke
weergave

Oordeel over beeld
FES inclusief
bedrijfsvoeringsparagraaf en over
procedurele aspecten

1 De audit van de auditdienst van het Ministerie van EZ heeft betrekking op het getrouwe beeld van het jaarverslag en niet op
de FES-waardigheid van de verantwoorde uitgaven.

3.2 Afwikkeling begroting en verantwoording 2010
Het FES is met ingang van 2011 op non-actief gesteld. Bepaald is dat de
uitgaven voor het begrotingsjaar 2010 nog binnen het FES worden
afgewikkeld. Ook dienen de ministeries de FES-uitgaven over 2010 nog te
verrekenen. De DAD’s rapporteren aan de FES-beheerders met hun
verrekenstukken over hun controlebevindingen omtrent de aansluiting
van de in 2010 verrekende bedragen met de departementale admini-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

12

stratie. Bij deze rapportage wordt volgens het modelrapport uit het
controleprotocol overigens het volgende voorbehoud gemaakt: «Deze
opdracht is geen controle- of beoordelingsopdracht, zodat derhalve geen
zekerheid over de inhoudelijke juistheid en volledigheid van de met het
FES verrekende bedragen wordt verstrekt. Indien aanvullende werkzaamheden, een controle- of een beoordelingsopdracht zou zijn uitgevoerd,
zouden wellicht andere onderwerpen zijn geconstateerd, die voor
rapportering in aanmerking zouden zijn gekomen.»
In het FES Jaarverslag 2010 wordt een verklaring gegeven over de
juistheid van de verrekening van de projectuitgaven 2010. De verantwoording over de rechtmatigheid van de FES-gelden 2010 wordt gedaan
via de departementale jaarverslagen 2010, maar hierin wordt geen
afzonderlijk oordeel gegeven over de FES-gelden.
In het FES Jaarverslag 2010 wordt, volgens de geldende verantwoordingssystematiek, tevens verantwoording afgelegd over de FES-waardigheid
van de besteding van FES-middelen in 2009. De verantwoording over de
FES-waardigheid van de bestedingen in 2010 zou normaal gesproken
plaatsvinden in het FES-jaarverslag 2011. Echter omdat er in 2011 geen
middelen in het FES zitten, komt er geen FES-jaarverslag over 2011. Dit is
wettelijk geregeld in de incidentele suppletoire begroting van het FES
voor 2011 (Tweede Kamer, 2010), en voor latere jaren in de CW 2001. De
verantwoording over de FES-waardigheid, via de assurancerapportages,
is op grond van een besluit van de FES-beheerders vervallen. De
achterliggende gedachte hiervan is dat er ook geen basis meer is om de
verantwoording conform de oude FES-systematiek uit te voeren, omdat
verrekeningen (financiële transacties met het FES) niet meer mogelijk zijn.
De Algemene Rekenkamer is van mening dat er verantwoording moet
worden afgelegd over de FES-waardigheid van de bestedingen in 2010,
ook al komt er geen FES Jaarverslag 2011 en kan er niet meer met het FES
worden verrekend. De verantwoording over 2010 dient ordelijk
afgewikkeld te worden. We bevelen aan dat de FES-beheerders met een
passende oplossing hiervoor komen.
3.3 Administratieve aandachtspunten
3.3.1 Tijdige aanlevering van relevante stukken
De auditdienst van het Ministerie van EZ heeft wederom geconstateerd
dat de tijdige aanlevering van de bevindingenrapportage die de departementale auditdiensten over de verrekenstukken uitbrengen een
aandachtspunt was. Meerdere departementen hebben de bevindingenrapportage na de opleverdatum van 15 januari 2011 opgeleverd.
Ook de tijdige indiening van de assurancerapporten over de
FES-waardigheid was een aandachtspunt. De vakdepartementen moesten
de assurancerapporten met betrekking tot de verantwoording 2009 vóór
31 mei 2010 opleveren. Deze datum is voor 27 van de 38 rapportages niet
gehaald. De FES-beheerders hadden wel tijdig gerappelleerd.
3.3.2 Administratieve verwerking
De FES-beheerders hielden geen vorderingenadministratie bij in het
financiële administratiesysteem SAP; buiten SAP vond een eenvoudige
registratie plaats. De DAD adviseerde om in het vervolg een vorderingenadministratie in SAP bij te houden om de volledigheid van de registratie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

13

van de vorderingen te waarborgen. De FES-beheerder heeft hierop
toegezegd deze administratie met ingang van 2010 in SAP te zullen gaan
voeren. Echter gezien het op non-actief stellen van FES is deze aanpassing
niet meer uitgevoerd.
3.4 Veranderingen FES vanaf 2011
3.4.1 FES op non-actief gesteld
In het Regeerakkoord van 30 september 2010 (VVD & CDA, 2010) is
afgesproken dat er deze kabinetsperiode geen voeding aan het FES
plaatsvindt. De reeds belegde financiële ruimte1 in het FES op het gebied
van Verkeer en Vervoer, Ruimtelijke Ordening, Milieu en Duurzaamheid en
Kennis en Innovatie wordt overgeheveld naar het Infrastructuurfonds
respectievelijk de departementale begrotingen. Deze belegde ruimte komt
grotendeels van bestaande projecten (artikel 11 t/m 14). Een deel van de
belegde ruimte komt van artikel 15 (Gereserveerde middelen FES), bij
artikel 15 gaat het om projecten waarover reeds besluitvorming had
plaatsgevonden in de ministerraad, maar waarvoor de middelen nog niet
waren overgeboekt naar artikel 11 t/m 14.
De onbelegde financiële ruimte stond in de meerjarenbegroting van het
FES op artikel 15. Hier ging het om reserveringen voor projecten in
voorbereiding, waarover nog geen besluitvorming had plaatsgevonden.
Deze onbelegde ruimte komt nu ten goede aan de algemene middelen.
In de volgende tabel wordt een overzicht gegeven van de belegde en
onbelegde middelen (x € 1 000) over de jaren 2011–2015.

Artikel 11: Verkeer en Vervoer
Artikel 12: Milieu en Duurzaamheid
Artikel 13: Kennis en Innovatie
Artikel 14: Ruimtelijke ordening
Artikel 15: Belegde middelen overig
(projecten in voorbereiding)
Totaal belegd:
Artikel 15: Onbelegde middelen
Totaal belegd/onbelegd:

2011

2012

2013

2014

2015

Totaal

1 503 454
454 611
386 020
189 105
204 976

980 438
304 505
318 957
151 507
208 233

1 120 947
269 068
238 827
169 582
202 263

1 626 639
28 608
173 098
76 914
138 133

568 983
16 685
7 449
13 395
53 730

5 800 461
1 073 477
1 124 351
600 503
807 335

2 738 166

1 963 640
194 309
2 157 949

2 000 687
423 091
2 423 778

2 043 392
479 811
2 523 203

660 242
836 820
1 497 062

9 406 127
1 934 031
11 340 158

2 738 166

3.4.2 Gevolgen voor lopende FES-projecten
Met ingang van 2011 is voor lopende FES-projecten de band met het FES
«doorgesneden». Dat heeft consequenties voor de uitvoering van
projecten die tot nu toe onder het FES-regime vielen:
• De (extra) verantwoordingsplicht die specifiek voor FES-bijdragen
geldt komt te vervallen. Vanaf 2011 is er geen sprake meer van
verrekeningen en assurancerapportages inzake de financiële verantwoording ten behoeve van het FES. Het desbetreffende controleprotocol voor FES-projecten wordt ingetrokken. Voormalige FES-projecten
vallen met ingang van 2011 binnen het reguliere verantwoordingsproces van de departementen.
• De toezeggingsbrieven, waarin onder andere de specifieke verantwoordingsplicht is vastgelegd, worden ingetrokken.
1
Met belegde financiële ruimte wordt
bedoeld dat de financiële middelen voor de
projecten al waren toebedeeld aan de
departementale begrotingen.

Feitelijk verdwijnt voor de lopende (voormalige) FES-projecten de eis van
FES-waardigheid. Verder zijn deze projecten in de departementale
jaarverslagen niet meer altijd als zodanig herkenbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

14

4 REACTIE MINISTER VAN EL&I EN NAWOORD ALGEMENE
REKENKAMER
4.1 Reactie minister van EL&I
De minister van EL&I heeft op 27 april 2011 gereageerd op dit rapport.
Hieronder volgt de integrale tekst van de reactie (§ 4.1). De reactie staat
ook op onze website: www.rekenkamer.nl.
«U bent van mening dat er verantwoording moet worden afgelegd over
de FES-waardigheid van de bestedingen in 2010, ook al komt er geen FES
Jaarverslag 2011 en kan er niet meer met het FES worden verrekend. U
doet de aanbeveling met een passende oplossing te komen voor een
ordelijke afwikkeling.
De rechtmatigheid van de FES-uitgaven 2010 wordt verantwoord via de
departementale jaarverslagen. Zoals u terecht opmerkt komt er geen FES
jaarverslag 2011 omdat er in 2011 geen middelen in het FES zitten. Hieruit
vloeit logischerwijs voort dat er via het jaarverslag 2011 geen verantwoording kan worden afgelegd over de FES-waardigheid van de uitgaven
2010. Via de Nota van Wijziging van het FES 2011 is de Kamer op de
hoogte gesteld van het voorstel om de aanvullende verantwoording over
de FES-waardigheid te laten vervallen en heeft zij hiermee ingestemd.
Deze verantwoording was overigens een aanvulling bovenop de wettelijke
verplichtingen die volgen uit de Comptabiliteitswet.
De Minister van Financiën en ik hebben in december 2010 onze collegaministers per brief gewezen op de bij Startnota gemaakte afspraak om
reeds geaccordeerde projecten uit te voeren. Wij zullen hen nogmaals per
brief herinneren aan deze afspraak. Aanvullend zullen wij onze collegaministers verzoeken om de Kamer waar nodig te informeren over het
eventueel niet doorgaan van lopende FES-projecten. Op deze wijze wordt
voldaan aan de wettelijke eisen en worden tegelijkertijd de administratieve lasten voor departementen geminimaliseerd.»
4.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
De minister van EL&I heeft op 27 april 2011 gereageerd op ons rapport. De
minister geeft in zijn antwoord aan dat de Tweede Kamer op de hoogte is
gesteld van het voorstel om de aanvullende verantwoording over de
FES-waardigheid te laten vervallen. Dit gaat echter om de jaren met
ingang van 2011. In de bedoelde Nota van wijziging (Tweede Kamer, 2010)
wordt aangegeven dat het (lopende) jaar 2010 nog binnen het FES wordt
afgewikkeld. Dat betekent dus dat de totale verantwoording 2010 binnen
het FES afgewikkeld zou moeten worden, inclusief een verklaring over de
FES-waardigheid van de uitgaven 2010. In totaal betreft het € 2,3 miljard
aan uitgaven FES (artikel 11 tot en met 14) die in 2010 aan diverse
departementen ter beschikking is gesteld. Wij herhalen dan ook onze
aanbeveling om met een passende oplossing hiervoor te komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

15

BIJLAGE OVERZICHT FOUTEN EN ONZEKERHEDEN IN DE
FINANCIËLE INFORMATIE IN HET JAARVERSLAG 2010 VAN HET
FES
Het totale overzicht van fouten en onzekerheden in deze bijlage bestaat uit
de volgende tabellen:
A
Verplichtingen
B/C
Uitgaven + ontvangsten
B
Uitgaven
C
Ontvangsten
D
Baten-lastendiensten
E
Saldibalans
F
Afgerekende voorschotten
We nemen alleen die tabellen (hierboven vet gedrukt) op over de
onderdelen waarin we fouten en/of onzekerheden hebben geconstateerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

16

B/C. Uitgaven + ontvangsten (€ x 1 000)
Art. nr.

11

Omschrijving

Bijdragen aan andere begrotingen in
het kader van verkeer en vervoer
Bijdragen aan andere begrotingen in
het kader van milieu en duurzaamheid
Bijdragen aan andere begrotingen in
het kader van kennis en innovatie
Bijdragen aan andere begrotingen in
het kader van ruimtelijke ordening
Projecten in voorbereiding
Ontvangsten uit aardgasbaten
Voeding uit incidentele baten
Voordelig eindsaldo/ beginsaldo

12
13
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

15
21
22
31

Totaal
*

Verantwoord
bedrag *

Fout

Onzekerheid

Totaal F + O

Tolerantie
overschreden?

Onzekerheid
over volledigheid

Rechtmatigheid

Deugdelijke
weergave

Rechtmatigheid

Deugdelijke
weergave

1 314 916

–

–

–

–

–

–

356 852

–

–

–

–

–

–

478 083

146

–

–

–

146

nee

–

163 986
–
2 313 837
–
–

–
–
–
–
–

–
–
–
–
–

630
–
–
–
–

–
–
–
–
–

630
–
–
–
–

nee

–
–
–
–
–

4 627 674

146

–

630

–

Uitsplitsing van het verantwoord bedrag naar uitgaven en ontvangsten vindt plaats in bijlagen B en C

(1)

Totaal Uitgaven en Ontvangsten
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

4 627 674
0,00%
0,01%

Omvangsbasis uitgaven + ontvangsten
Tolerantiegrens niet overschreden
Tolerantiegrens niet overschreden

(2)

Totaal
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

4 627 674
0,00%
0,01%

Omvangsbasis uitgaven + ontvangsten + bijdrage(n) van derden baten-lastendiensten
Tolerantiegrens niet overschreden
Tolerantiegrens niet overschreden

–

17

B. Uitgaven (€ x 1 000)
Art. nr.

11
12
13
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

15
21
22
31

Omschrijving

Bijdragen aan andere begrotingen in
het kader van verkeer en vervoer
Bijdragen aan andere begrotingen in
het kader van milieu en duurzaamheid
Bijdragen aan andere begrotingen in
het kader van kennis en innovatie
Bijdragen aan andere begrotingen in
het kader van ruimtelijke ordening
Projecten in voorbereiding
Ontvangsten uit aardgasbaten
Voeding uit incidentele baten
Voordelig eindsaldo/ beginsaldo
Totaal

Verantwoord
bedrag

Fout

Onzekerheid

Onzekerheid
over volledigheid

Deugdelijke
weergave

Rechtmatigheid

Deugdelijke
weergave

1 314 916

–

–

–

–

–

–

356 852

–

–

–

–

–

–

478 083

146

–

–

–

146

nee

–

163 986
–
–
–
–

–
–
–
–
–

–
–
–
–
–

630
–
–
–
–

–
–
–
–
–

630
–
–
–
–

nee

–
–
–
–
–

2 313 837

146

–

630

–

Post

Fout

Totaal individuele fouten
Totaal uitgaven
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

Tolerantie
overschreden?

Rechtmatigheid

Individuele fouten in de deugdelijke weergave die de tolerantie overschrijden
Art. nr.

Totaal F + O

0
2 313 837
0,01%
0,03%

Tolerantiegrens niet overschreden
Tolerantiegrens niet overschreden

–

18

GEBRUIKTE AFKORTINGEN
AEP
CW 2001
DAD
EL&I
EZ
FES
FEZ
ICRE
SAP

(Directie) Algemene Economische Politiek
Comptabiliteitswet 2001
Departementale auditdienst
(Ministerie van) Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie
(Ministerie van) Economische Zaken
Fonds economische structuurversterking
(Directie) Financieel-Economische Zaken
Interdepartementale Commissie Ruimtelijke Economie
Automatiseringssysteem dat wordt gebruikt bij de
administratie van het FES

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

19

LITERATUUR
Algemene Rekenkamer (2011), Rapport bij het Jaarverslag 2010 van het
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (XIII). Tweede
Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 XIII, nr. 2. Den Haag: Sdu.
Tweede Kamer (2010). Vaststelling van de begrotingsstaat van het Fonds
Economische Structuurversterking voor het jaar 2011, Nota van wijziging.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 D, nr. 4. Den Haag: Sdu.
VVD & CDA (2010). Vrijheid en verantwoordelijkheid, Regeerakkoord
VVD–CDA. Den Haag: VVD & CDA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 D, nr. 2

20