Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

29 754

Terrorismebestrijding

Nr. 622

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 november 2021
Uw Kamer heeft de motie van het lid Michon-Derkzen en Van der Staaij1,
ingediend tijdens het plenaire debat over de repatriëring van uitreizigers
van 1 juli jl. (Handelingen II 2020/21, nr. 96, items 6 en 9), aangenomen.
Deze motie verzoekt de regering om een onderzoek te doen naar een
alternatieve (digitale) wijze waarop het recht op een eerlijk proces
geëerbiedigd kan worden, zodat fysieke aanwezigheid bij het strafproces
niet is vereist. De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft recent
verzocht om een brief over de uitvoering van deze motie. In de onderhavige brief zet ik, mede namens de Minister voor Rechtsbescherming, de
bevindingen van mijn onderzoek uiteen.
Aanwezigheidsrecht
Binnen de verdedigingsrechten van de verdachte is het recht van een
verdachte om in persoon bij de behandeling van zijn of haar strafzaak
aanwezig te zijn één van de fundamentele pijlers van het recht op een
eerlijk strafproces. Gelet op het grote belang van het aanwezigheidsrecht
van een verdachte is dit recht vastgelegd in artikel 14, derde lid, onder d,
van het Internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten
(IVBPR). Het recht op aanwezigheid ligt eveneens besloten in het in artikel
6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens
(EVRM) verankerde recht op een eerlijk proces, zo volgt uit jurisprudentie
van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM).2
Ook het Nederlandse strafprocesrecht gaat in beginsel uit van een
aanwezigheidsrecht voor de verdachte. In artikel 278, derde lid, van het
Wetboek van Strafvordering (Sv) is bepaald dat een verdachte aan de
rechter kan mededelen dat hij zijn verdediging in persoon wil voeren en
aldus aanwezig wil zijn. Zowel de Hoge Raad als het EHRM nemen als
uitgangspunt dat een verdachte bij de behandeling van de strafzaak
1
2

kst-29754-622
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Kamerstuk 29 754, nr. 598.
EHRM 12 februari 1985, 9024/80 (Colozza t. Italië).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 754, nr. 622

1

aanwezig is, zeker als de verdachte heeft aangegeven aanwezig te willen
zijn. Op de overheid rust een inspanningsverplichting om de verdachte de
gelegenheid te bieden aanwezig te zijn bij het onderzoek ter terechtzitting.3
Berechting in afwezigheid van de verdachte
Het aanwezigheidsrecht telt dus zwaar, maar is niet absoluut; berechting
buiten aanwezigheid van de verdachte ter terechtzitting is onder omstandigheden mogelijk. Berechting in afwezigheid van de verdachte is in ieder
geval mogelijk indien de verdachte ondubbelzinnig afstand heeft gedaan
van zijn recht om aanwezig te zijn bij zijn berechting dan wel indien de
verdachte bewust afwezig is om aan berechting te ontkomen.4 Zijn deze
beide omstandigheden in een zaak niet aan de orde, dan is het aan de
rechter om de afweging te maken of het belang van een verdachte bij het
kunnen uitoefenen van zijn aanwezigheidsrecht dient te prevaleren boven
het belang van een goede rechtspleging en het belang dat niet alleen de
verdachte maar ook de samenleving heeft bij een doeltreffende en
spoedige berechting. Deze afweging is casusafhankelijk; de rechter zal
hierbij alle relevante feiten en omstandigheden van het individuele geval
wegen, binnen de kaders die de Hoge Raad en het EHRM stellen. Blijkens
die kaders kan van het aanwezigheidsrecht van de verdachte slechts in
uitzonderlijke gevallen worden afgeweken. Daarvoor is op grond van
jurisprudentie van de Hoge Raad vereist dat:
1. op grond van een voldoende nauwkeurige verslaglegging door het
Openbaar Ministerie vast is komen te staan dat de Nederlandse
overheid voldoende inspanningen heeft verricht om de verdachte in
de gelegenheid te stellen te kennen te geven of hij bij de behandeling
van zijn zaak aanwezig wil zijn en om, indien dat het geval is, zijn
aanwezigheidsrecht te effectueren;
2. desondanks onaannemelijk is dat de verdachte binnen een aanvaardbare termijn in staat kan worden gesteld diens aanwezigheidsrecht te
effectueren; en
3. het belang van een behoorlijke strafvordering – waaronder begrepen
het belang dat niet alleen de verdachte maar ook de samenleving
heeft bij een doeltreffende en spoedige berechting – ernstig in het
gedrang zou komen, indien het onderzoek op de terechtzitting niet
kan aanvangen of worden voortgezet, en dit belang onder de
gegeven omstandigheden zwaarder moet wegen dan het belang van
de verdachte bij het kunnen uitoefenen van zijn aanwezigheidsrecht.
Pas als aan alle drie de voorwaarden is voldaan, kan de rechter de
behandeling van de strafzaak voortzetten zonder aanwezigheid van de
verdachte. Omstandigheden die de rechter bij zijn afweging kan
betrekken, zijn onder meer de belangen die voor de verdachte op het spel
staan, welke argumenten door of namens de verdachte zijn aangevoerd
voor het aanhouden van het onderzoek ter terechtzitting teneinde
aanwezig te kunnen zijn, of de in het buitenland verblijvende verdachte
bereid is mee te werken aan diens overbrenging naar Nederland en of de
afwezigheid van de verdachte ter terechtzitting kan worden gecompenseerd door bij de behandeling van de zaak ter terechtzitting gebruik te
maken van een videoconferentie5 als bedoeld in artikel 131a Sv.6

3

Zie onder meer HR 16 oktober 2018, ECLI:NL:HR:2018:1934; HR 14 mei 2019,
ECLI:NL:HR:2019:709; EHRM 14 februari 2017, 30749/12 (Hokkeling t. Nederland).
4
Zie bijvoorbeeld EHRM 14 juni 2001, 20491/92 (Medenica t. Zwitserland) en EHRM [GK] 1 maart
2006, 56581/00 (Sejdovic t. Italië).
5
Een videoconferentie houdt in: de totstandbrenging van een directe beeld- en geluidsverbinding (Kamerstuk 29 828, nr. 3, p. 11).
6
HR 14 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:709.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 754, nr. 622

2

Ook blijkens de jurisprudentie van het EHRM is deelname aan een
strafproces via videoconferentie niet als zodanig in strijd met het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), zolang de
toepassing van een videoconferentie een legitiem doel dient en de wijze
waarop bewijs wordt gegeven verenigbaar is met de vereisten van het
recht op een eerlijk proces.7 Bij de vereisten van het recht op een eerlijk
proces dient in het bijzonder te worden gedacht aan de mogelijkheid voor
een verdachte om het proces te volgen zonder technische belemmeringen
en de toegang voor een verdachte tot vertrouwelijke communicatie met
een advocaat.8
Videoconferentie ter compensatie en afweging door de rechter
Zoals hiervoor beschreven kan de videoconferentie onder omstandigheden worden gebruikt als compensatie voor de onmogelijkheid voor de
verdachte om fysiek aanwezig te zijn. Benadrukt dient daarbij te worden
dat de toepassing van een videoconferentie geen gelijkwaardig alternatief
is voor de fysieke aanwezigheid van de verdachte ter terechtzitting, tussen
welke beide opties een rechter naar eigen inzicht kan kiezen om een
verdachte in staat te stellen zijn aanwezigheidsrecht te kunnen uitoefenen.
In specifieke gevallen, onder specifieke omstandigheden, kan het niet
kunnen uitoefenen van het aanwezigheidsrecht door de verdachte worden
gecompenseerd door een videoconferentie. Hierin ligt de ongelijkwaardigheid tussen het fundamentele aanwezigheidsrecht en het alternatief
van de videoconferentie besloten; het uitgangspunt is en blijft dat een
verdachte in persoon aanwezig is bij zijn berechting, maar onder
omstandigheden – die ter beoordeling voorliggen aan een rechter – kan in
een individuele strafzaak mogelijk een videoconferentie worden toegepast
teneinde het nadeel, dat een verdachte ondervindt door zijn afwezigheid
bij zijn berechting, te compenseren.
Daarbij wordt opgemerkt dat de omstandigheid dat de detentie van een
verdachte in het buitenland een direct gevolg is van zijn eigen handelen –
en een verdachte aldus niet aanwezig kan zijn bij zijn berechting – niet
zonder meer afdoet aan het recht op effectuering van het aanwezigheidsrecht door een verdachte. In de EHRM-zaken F.C.B. t. Italië 9 en Hokkeling
t. Nederland10 was sprake van een verdachte die gedurende de behandeling van zijn strafzaak naar het buitenland was gereisd en aldaar in
detentie belandde vanwege verdenking van het plegen van (andere)
strafbare feiten. Desalniettemin oordeelde het EHRM dat er in beide
gevallen sprake was van een schending van het aanwezigheidsrecht.
Nu de eventuele toepassing van een videoconferentie in een strafzaak een
casusafhankelijke afweging van een rechter vergt, kan het kabinet niet
besluiten dat een videoconferentie in alle strafzaken tegen uitreizigers kan
en zal worden toegepast.

7

Zie bijvoorbeeld EHRM 8 juni 2021, 61591/16 (Dijkhuizen t. Nederland). In deze zaak ging het
om een verdachte die in het buitenland (Peru) gedetineerd werd, maar die door Peru op
juridische gronden niet kon worden uitgeleverd dan wel tijdelijk kon worden overgebracht. Het
EHRM vond dat het gerechtshof onder de specifieke omstandigheden van het geval gerechtigd
was om de verdachte per videoconferentie te laten deelnemen aan de zitting in zijn zaak
waarbij hij, zoals het EHRM vaststelde, niet fysiek aanwezig kon zijn. Door herhaaldelijk en
ondubbelzinnig te weigeren mee te werken aan een dergelijke videoconferentie, had de
verdachte volgens het EHRM afstand gedaan van zijn recht om deel te nemen aan de zitting in
zijn zaak.
8
Zie bijvoorbeeld EHRM [GK] 2 november 2010, 21272/03 (Sakhnovskiy t. Rusland).
9
EHRM 28 augustus 1991, 12151/86 (F.C.B. t. Italië).
10
EHRM 14 februari 2017, 30749/12 (Hokkeling t. Nederland).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 754, nr. 622

3

Verdragsbasis
Berechting – in de zin van volledige participatie van een verdachte aan de
inhoudelijke behandeling van zijn strafzaak – van een in het buitenland
verblijvende verdachte door middel van videoconferentie is alleen
mogelijk indien een verdrag daarin voorziet.11 Tot op heden is in
dergelijke verdragsgrondslagen alleen voorzien ten aanzien van de
berechting door internationale straftribunalen en in het verdrag tussen
Nederland en Oekraïne in verband met het neerhalen van vlucht MH17.12
In het geval dat in een strafzaak tegen een verdachte die zich in
Noordoost-Syrië bevindt gebruik dient te worden gemaakt van een
videoconferentie om de verdachte te kunnen berechten, betekent dit dat
met de Syrische autoriteiten in het kader van rechtshulp een verdrag zal
moeten worden afgesloten, teneinde de toepassing van die videoconferentie mogelijk te maken. Ik kom hier nog op terug bij de bespreking van
de uitvoering in de praktijk.
WODC-onderzoek naar videoconferentie
In november 2020 heb ik uw Kamer geïnformeerd over het
WODC-onderzoek naar de toepassing en het gebruik van videoconferentie
in strafzaken.13 Zoals ook met uw Kamer gedeeld, hebben de onderzoekers onder meer gekeken naar de vraag hoe de toepassing van
videoconferentie zich verhoudt tot de rechten van de verdachte en de
fundamentele beginselen van het Nederlandse strafprocesrecht (EHRMjurisprudentie inbegrepen), alsmede aan welke eisen en waarborgen moet
worden voldaan bij de toepassing van videoconferentie.
In de binnenlandse en internationale14 praktijk bestaat een duidelijke wens
om de lijfelijke aanwezigheid van de verdachte als uitgangspunt te
behouden boven toepassing van videoconferentie. De onderzoekers
constateren dat in de Nederlandse rechtspraktijk wel een breed gedragen
standpunt heerst dat videoconferentie een redelijk alternatief kan zijn voor
situaties waarin het niet mogelijk of wenselijk is om fysieke aanwezigheid
van de verdachte te organiseren en andere belangen, zoals de voortgang
van het proces, zwaarwegender zijn. Als belangrijk aandachtspunt wijzen
de onderzoekers er wel op dat er een kwaliteitsverschil is bij het gebruiken
van videoconferentie ten opzichte van fysieke aanwezigheid en dat
lijfelijke aanwezigheid vanuit die optiek in beginsel de voorkeur geniet.
Juist voor strafzaken is non-verbale communicatie belangrijk en dit is
beperkt via videoconferentie.
Ten aanzien van de procesfase bestaat in de meeste landen, zo ook in
Nederland15, met name terughoudendheid bij de voorgeleiding – waar
een beslissing wordt genomen omtrent de voorlopige hechtenis van de
verdachte – en het (inhoudelijke) onderzoek ter terechtzitting, waarbij de
fysieke aanwezigheid van de verdachte als zeer belangrijk wordt gezien.

11

Kamerstuk 34 493, nr. 6, p. 7; Tekst & Commentaar Strafvordering, art. 5.1.3a, aantekening 2.
Artikel 8 van het Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en Oekraïne inzake internationale juridische samenwerking met betrekking tot misdrijven die verband houden met het
neerhalen van vlucht MH17 van Malaysia Airlines op 17 juli 2014, Trb. 2017, nr. 102.
13
Kamerstuk 29 279, nr. 626, met als bijlage het onderzoek «De verdachte in beeld – Eisen en
waarborgen voor het gebruik van videoconferentie ten aanzien van de verdachte in het
Nederlandse strafproces in rechtsvergelijkend perspectief.»
14
Naast Nederland is door de onderzoekers gekeken naar Italië, Frankrijk, Canada, Zwitserland
en Duitsland. Ook het International Criminal Court (ICC) is meegenomen in het onderzoek.
15
Zie artikel 2, eerste lid, van het Besluit videoconferentie.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 754, nr. 622

4

Dat houdt met name verband met het onmiddellijkheidsbeginsel16 en het
recht van de verdachte om aanwezig te zijn en contact te hebben met de
rechter. Daarentegen is er meer ruimte voor videoconferentie bij pro
forma-zittingen en in hoger beroep, waarbij van belang is in hoeverre de
hoger beroepsprocedure alleen rechtsvragen behandelt of ook de feiten
herziet (zoals in Nederland); bij het opnieuw bezien van de feiten is er op
grond van het onmiddellijkheidsbeginsel in hoger beroep aanzienlijk
minder ruimte voor de toepassing van een videoconferentie.
Met betrekking tot de vraag hoe de toepassing van een videoconferentie
zich verhoudt tot de rechten van de verdachte overwegen de onderzoekers dat bij een videoconferentie spanningen met de rechten van de
verdachte – in het bijzonder het aanwezigheidsrecht en het recht op een
effectieve verdediging –, met de strafvorderlijke beginselen van onmiddellijkheid en openbaarheid, alsmede met het algemene belang van een
behoorlijke strafrechtspleging, ontstaan.
Of in een concreet geval toepassing van videoconferentie strijd oplevert
met het aanwezigheidsrecht is afhankelijk van enkele factoren. De rechter
moet een afweging maken van de situatie en omstandigheden van het
voorliggende geval en daarin onder meer meenemen om wat voor soort
procesfase en zitting het gaat (bijvoorbeeld een pro forma-zitting of een
inhoudelijke behandeling), de aard van het strafbare feit, de zwaarte van
de straf die kan worden opgelegd, welke rol het bewijs speelt en daarmee
het onmiddellijkheidsbeginsel, of de verdachte al dan niet heeft
ingestemd met toepassing van videoconferentie, de factoren die
betrekking hebben op de (on)mogelijkheid van fysieke aanwezigheid en
de legitieme doelen die met de videoconferentie wordt nagestreefd
(waaronder het belang van voortgang van de strafzaak). Daarnaast is het
van belang op welke wijze de rechten van de verdachte bij de toepassing
van videoconferentie kunnen worden gewaarborgd; de verdachte moet
zijn verdedigingsrechten adequaat kunnen uitoefenen en hij mag geen
wezenlijk nadeel ondervinden door de deelname via videoconferentie. Dit
laatste punt raakt ook aan enkele «praktische» aspecten van de toepassing
van een videoconferentie, waaronder de mogelijkheid voor de verdachte
om – ook vertrouwelijk – contact te hebben met zijn raadsman en om
daadwerkelijk de zitting te volgen en daarin actief te participeren.
Juridische en praktische aspecten bij de uitvoering
Zoals hierboven vermeld, maakt de rechter in een individuele strafzaak
een casusafhankelijke afweging, binnen de wettelijke en jurisprudentiële
kaders, of een videoconferentie een alternatief kan zijn om de afwezigheid
van de verdachte te compenseren. In het onderhavige vraagstuk omtrent
uitreizigers die zich in kampen in Noordoost Syrië dan wel in detentie op
andere plekken in die regio bevinden, dient echter ook acht geslagen te
worden op bepaalde aspecten die van belang zijn voor beantwoording
van de vraag of een videoconferentie in een strafzaak tegen een in Syrië
verblijvende uitreiziger wel in de praktijk kan worden toegepast.
– Samenwerking en verdrag
Voor toepassing van een videoconferentie in een Nederlandse strafzaak
tegen een in het buitenland verblijvende verdachte is samenwerking
vereist met het land waar de verdachte zich bevindt. In het eerdergenoemde WODC-onderzoek naar de toepassing van videoconferentie in
strafzaken constateren de onderzoekers dat zowel in het internationaal
16

Ook wel het confrontatiebeginsel genoemd: alle processtukken, waaronder de bewijsstukken,
worden in beginsel tijdens het onderzoek ter terechtzitting aan de orde gesteld, in aanwezigheid van de verdachte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 754, nr. 622

5

strafrecht als bij de internationale strafrechtelijke samenwerking tussen
landen het lastig kan zijn om met andere landen samen te werken. Deze
factor speelt altijd in het kader van de wederzijdse rechtshulp, maar is een
extra complicerende factor bij de toepassing van videoconferentie. Uit het
onderzoek blijkt dat gebruikmaking van videoconferentie in de internationale context allerlei vragen oproept over rechtsmacht en verantwoordelijkheid, over wie de regie voert en waar de afbakening ligt tussen de
bevoegdheden en verplichtingen van beide landen, alsmede over de
vereiste technische kwaliteit en authenticiteit van de verbinding. Zoals
hiervoor al aan de orde kwam, zijn voor de inzet van videoconferentie ter
berechting nadere verdragsrechtelijke afspraken tussen landen vereist.
Nederland onderhoudt sinds 2012 bewust en met goede reden geen
diplomatieke betrekkingen meer met het regime van Assad. Samenwerking met Syrië, onder meer in het kader van rechtshulp, is dan ook
thans niet mogelijk.
De gevangenissen en kampen in Noordoost-Syrië worden beheerd door
de Syrian Democratic Forces (SDF). Voor het opzetten van een videoconferentie in een Nederlandse strafzaak tegen een Nederlandse uitreiziger die
zich in een gevangenis of kamp in Noordoost-Syrië bevindt, is samenwerking met de SDF, als beheerder van die gevangenissen en kampen,
derhalve vereist. Officiële samenwerking met de Syrische Koerden in het
kader van de uitvoering van een rechtshulpverzoek stuit echter op diverse
juridische bezwaren, die verband houden met de omstandigheid dat de
SDF een niet-statelijke actor is en geen onderdeel uitmaakt van de
Syrische overheid.
Daar komt bij dat bij de uitvoering van rechtshulp wederzijds vertrouwen
in elkaars rechtssysteem en rechtspraktijk een belangrijke rol speelt.
Nederland moet erop kunnen vertrouwen dat de rechten van een
verdachte, die zich in het buitenland bevindt en via een videoconferentie
deelneemt aan zijn strafproces in Nederland, voldoende zijn gewaarborgd,
conform internationale standaarden. In het kader van de verkenning van
de mogelijkheden tot berechting in de regio is gebleken dat de Syrische
Koerden op basis van een combinatie van lokaal en Syrisch recht Syrische
ISIS-strijders hebben berecht.17 Het is twijfelachtig of dit rechtssysteem
aan internationale juridische standaarden voldoet en of het recht op een
eerlijk proces kan worden gegarandeerd. Tevens is gebleken dat het de
autoriteiten in Noordoost-Syrië ontbreekt aan voldoende goed opgeleide
officieren van justitie, (onderzoeks-)rechters en advocaten om de
buitenlandse strijders zelf te vervolgen en berechten18, hetgeen mogelijk
als graadmeter kan dienen voor de staat waarin het rechtssysteem aldaar
zich bevindt.
– Andere juridische en praktische aspecten
Een niet te onderschatten factor is, zoals ook blijkt uit het eerdergenoemde WODC-rapport, het belang van de kwaliteit van de apparatuur en
de verbinding: zonder uitzondering geven praktijkbeoefenaars uit de
onderzochte Westerse landen aan dat de kwaliteit van de apparatuur en
de kwaliteit en betrouwbaarheid van de verbinding in de onderzochte
periode (te) vaak te gebrekkig is voor het maken van voldoende contact
met de verdachte en het daadwerkelijk uitoefenen van de verdedigingsrechten. De kwaliteit van de apparatuur en de verbinding zorgen voor
serieuze problemen waarvoor oplossingen noodzakelijk zijn om videoconferentie te kunnen toepassen zonder dat het recht op een eerlijk proces
geschonden wordt, aldus de onderzoekers. Met een aan zekerheid
grenzende waarschijnlijkheid kan worden gesteld dat in het gebied in
17
18

Kamerstuk 27 925, nr. 708.
Kamerstuk 27 925, nr. 708.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 754, nr. 622

6

Noordoost-Syrië dergelijke apparatuur en de bijbehorende faciliteiten, die
voldoen aan de eisen die het recht op een eerlijk proces daaraan stelt, niet
voorhanden zijn. Dit zou mogelijk kunnen betekenen dat de Nederlandse
Staat deze apparatuur en faciliteiten ter plaatse zou moeten leveren en
installeren, teneinde de kwaliteit van de verbinding en de eerbiediging
van de rechten van de verdachte te kunnen waarborgen. Zoals eerder aan
uw Kamer gemeld, zijn er vele statelijke en non-statelijke actoren actief in
Noordoost-Syrië, die daar met verschillende en veelal tegengestelde
belangen opereren. Het sturen van mensen naar het gebied om aldaar de
benodigde technische infrastructuur op te zetten en apparatuur te leveren
en te installeren, vereist daarom een aparte, complexe operatie die niet
eenvoudig te realiseren is.
Verder is van belang dat de verdachte voldoende gelegenheid moet
hebben om met zijn raadsman te overleggen. De verdachte moet tevens
vertrouwelijk met zijn raadsman kunnen communiceren, zonder het risico
te lopen te worden afgeluisterd. Daarbij zal moeten worden beoordeeld of
de bijstand door de raadsman kan worden beperkt tot ofwel de rechtszaal
(in Nederland) of de locatie waar de verdachte zich bevindt, of dat op
beide locaties een raadsman aanwezig moet zijn. Relevant voor die
afweging zijn onder meer de aard van het ten laste gelegde misdrijf, de
mogelijke zwaarte van de sanctie («wat er voor de verdachte op het spel
staat») en de kwetsbaarheid van de verdachte. Indien de verdachte de
Nederlandse taal niet of onvoldoende beheerst, is ook vertolking een
aandachtspunt.
– Tenuitvoerlegging uitspraak
Tot slot wil ik u nog wijzen op de vraag hoe in de tenuitvoerlegging van
een Nederlands vonnis zou kunnen worden voorzien indien de verdachte
in het buitenland verblijft, per videoconferentie aanwezig kan zijn bij zijn
of haar berechting in Nederland en de verdachte door een Nederlandse
rechter wordt veroordeeld voor een strafbaar feit.19 De door de rechter
opgelegde straf zal dan ten uitvoer moeten worden gelegd. Dat betekent
dat ofwel om uitlevering van de verdachte moet worden verzocht
teneinde de opgelegde straf in Nederland uit te zitten – hetgeen de facto
een repatriëring van de uitreiziger naar Nederland met zich brengt –, ofwel
de mogelijkheid van overdracht van de tenuitvoerlegging van de straf
moet worden onderzocht. Het vragen van de tenuitvoerlegging van een
straf aan een staat waarmee geen diplomatieke banden bestaan dan wel
aan een niet-statelijke actor stuit op dezelfde bezwaren als eerder
aangegeven in het kader van de uitvoering van een rechtshulpverzoek.
Conclusie
Het strafrechtelijke uitgangspunt is dat een verdachte die dat wenst bij de
behandeling van zijn strafzaak fysiek aanwezig kan zijn. Een videoconferentie vormt geen volledig gelijkwaardig alternatief voor aanwezigheid in
persoon bij een strafzaak; het kan dienen ter compensatie van het nadeel
dat een verdachte ondervindt doordat hij niet bij de behandeling van zijn
strafzaak aanwezig kan zijn.
Het is niet aan het kabinet om te beslissen of in een bepaalde individuele
strafzaak een videoconferentie dient te worden toegepast. Of van de
fysieke aanwezigheid van een verdachte in een bepaald individueel geval
kan worden afgezien, is aan de rechter om te bepalen aan de hand van de
feiten en omstandigheden van dat individuele geval. De rechter bepaalt
ook aan de hand van die feiten en omstandigheden – binnen de kaders die
het recht op een eerlijk proces stelt – of een videoconferentie in een
19

Zie in dit verband: Kamerstuk 34 493, nr. 6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 754, nr. 622

7

individuele zaak een mogelijkheid is teneinde de afwezigheid van een
verdachte te compenseren.
Ten aanzien van de onderhavige specifieke situatie van uitreizigers spelen
verschillende aanzienlijke risico’s. Toepassing van videoconferentie voor
de berechting van uitreizigers die zich in kampen in Noordoost-Syrië
bevinden, zou een verdrag met het Syrische regime vereisen, waarbij
bovendien aan verschillende (juridische) eisen dient te worden voldaan.
Naast deze vereiste verdragsrechtelijke basis voor berechting van een in
Syrië verblijvende verdachte door middel van een videoconferentie zal het
kabinet in de hier bedoelde gevallen ook onder meer rekening moeten
houden met de praktische uitvoerbaarheid van een videoconferentie,
waarbij in het bijzonder acht dient te worden geslagen op de veiligheidssituatie in Noordoost-Syrië.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 754, nr. 622

8