Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 570 XIV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (XIV) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2021

Nr. 78

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 juni 2021
De noodzaak om de omslag naar een duurzame landbouw te maken wordt
steeds voelbaarder, net als de constatering dat de boer deze omslag niet
alleen kan maken. In nauwe samenwerking met boeren en andere partijen
heb ik in 2019 het realisatieplan «Op weg met nieuw perspectief»
opgesteld. Daarmee zetten we verder koers naar circulair en natuurinclusief denken en doen in de landbouw. Bijgaand (bijlage 11) stuur ik uw
Kamer het tweede overzicht van resultaten van de beleidsinzet die volgt
uit het realisatieplan «Op weg met nieuw perspectief».2 Dit overzicht
bevat de resultaten van de inzet tot nu toe, en van werk dat onder handen
is en binnen afzienbare tijd nog tot resultaten zal leiden. Inmiddels zijn
stevige eerste stappen gezet in de omslag naar kringlooplandbouw. Van
begin af aan wisten we dat deze verandering een kwestie van jaren is. Het
is daarom belangrijk om de lange termijn voor ogen te houden en vast te
houden aan de ingezette koers. Iedereen is het erover eens dat duurzame
landbouw alleen succesvol kan zijn als boeren daarmee een goed
inkomen kunnen verdienen. Daarom leg ik in deze brief de nadruk op
resultaten die direct raken aan het verdienvermogen dat nodig is voor
duurzaam ondernemen in de sector.
In het eerste resultatenoverzicht, van september 20203, heb ik een aantal
conclusies getrokken. De eerste is dat veel van de beleidsinspanningen
die in het realisatieplan zijn aangekondigd, volgens plan uitgevoerd zijn
en dat veel resultaten snel zullen volgen. Uit het bijgaande overzicht blijkt
dat het merendeel van de beleidsinzet die in september nog «in
uitvoering» was, inmiddels inderdaad tot resultaten heeft geleid. Ik
herhaal daarbij de relativering uit de septemberbrief: waar het uiteindelijk

1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 76.
3
Kamerstuk 35 300 XIV, nr. 77.
2

kst-35570-XIV-78
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

1

om gaat is of de doelen van de kabinetsvisie Waardevol en verbonden4
dichterbij zijn gekomen, en daarover vallen op onderdelen al wel
– voorzichtige – uitspraken te doen, maar ik verwacht dat het pas over
enkele jaren mogelijk is om met hulp van statistieken vast te stellen of en
in welke mate de overgang naar een volhoudbare landbouw en voedseleconomie in de praktijk zichtbaar wordt.
Een tweede conclusie is dat de ingezette koers naar meer circulair en
natuurinclusief denken en doen in grote delen van de landbouw en het
landelijke gebied kan rekenen op begrip en instemming. Het besef is
gegroeid dat zonder meer doorgaan op het pad van productieverhoging
en kostprijsverlaging in ecologisch en economisch opzicht niet vol te
houden is. Maar er zijn ook zorgen over de haalbaarheid van alternatieve
ontwikkelrichtingen. Die zorgen begrijp ik heel goed, want als agrarisch
ondernemers gaan werken in lijn met de visie, zullen zij een bedrijfsmodel
dat gestoeld is op verdere intensivering gaandeweg moeten inruilen voor
andere bedrijfsmodellen die zich nog moeten bewijzen. Daarom vind ik
het zo belangrijk dat het overheidsbeleid de omstandigheden voor
verandering zo aantrekkelijk mogelijk maakt en dat andere partijen in en
rond de keten dat ook doen. Wat helpt is dat ook in andere sectoren van
de economie deze meer circulaire bedrijfsmodellen steeds meer in de
belangstelling komen. Dat komt doordat we steeds beter weten waarom
we veel zuiniger om moeten gaan met het verbruik van niet-hernieuwbare
en schaarse grondstoffen en met de natuurlijke leefomgeving. Het komt
ook doordat we steeds beter in de gaten krijgen hoe we dat kunnen doen
en welke kansen dat voor de toekomst biedt. Ik zie het als dé succesfactor
achter de vorderingen die gemaakt zijn: de bereidheid bij velen om samen
wegen naar een volhoudbare toekomst in te slaan en daarin concrete
resultaten te boeken.
Ook heb ik vastgesteld dat het meer dan ooit noodzakelijk is om grote
maatschappelijke opgaven niet in isolement aan te pakken, maar juist de
verbindingen te zoeken om echte stappen vooruit te kunnen zetten. Beleid
voor verdere verduurzaming van de landbouw is pas werkelijk effectief als
het integraal van aard is, dus helpt om klimaatverandering het hoofd te
bieden en om de biodiversiteit en, algemener, de staat van de natuur, te
verbeteren. De stikstofproblematiek laat ook zien hoe belangrijk én
moeilijk dat is. Want het vraagt van een ieder om meer te redeneren
vanuit de collectieve belangen die op het spel staan. We kunnen immers
niet «kiezen» tussen landbouw, klimaat of natuur: altijd moet de volhoudbaarheid van het geheel, gezien over meerdere generaties, in
ogenschouw genomen worden.
Verdienvermogen: spil van de transitie
Maar hoe dan? Een sleutelvoorwaarde voor een succesvolle transitie naar
een natuurinclusieve kringlooplandbouw is dat deze verandering
bedrijfseconomisch perspectief moet kunnen bieden voor de ondernemers die deze omslag willen maken. Ook in de visie heb ik dit
benadrukt. Bovendien heb ik in het realisatieplan daar gericht beleid voor
in gang gezet. Het is steeds duidelijker geworden, voor nagenoeg alle
betrokkenen, dat een duurzaam verdienvermogen de «spil» is van de
transitie. Of, zoals ik het in de agrarische ondernemerschapsagenda
verwoordde: «De versterking van het verdienvermogen van de boer is
voor de omschakeling naar kringlooplandbouw in 2030 zowel een
voorwaarde als een doel. Het is een voorwaarde, omdat een goed
verdienvermogen boeren de financiële ruimte geeft om de nodige
investeringen in verduurzaming te doen en die daarna ook terug te
4

Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

2

verdienen. Het is een doel, omdat we met kringlooplandbouw willen wég
bewegen van de huidige nadruk op steeds hogere productie tegen een
steeds lagere prijs.»5
Voor ondernemers die de omslag willen maken naar een vorm van
landbouw die meerdere generaties houdbaar is, telt uiteindelijk de vraag
of en hoe zij dit in bedrijfseconomisch opzicht voor elkaar kunnen krijgen.
Elke ondernemer weet dat verdere verduurzaming zowel nieuwe kansen
biedt als financiële risico’s met zich mee kan brengen. Veel agrarisch
ondernemers wíllen wel verder verduurzamen, maar ervaren weinig
bewegingsruimte om echt andere keuzes te kunnen maken en zijn onzeker
over de economische mogelijkheden. Dat geeft hun onvoldoende houvast
voor de toekomst en kan bij hen een zeker wantrouwen voeden jegens
geluiden uit politiek, samenleving, ketenpartijen die aandringen op
koersverandering. Om voldoende ondernemers mee te krijgen, moeten zij
er dus op kunnen vertrouwen dat het kan lonen om wél te bewegen en
risico’s te nemen. De vraag is dan: wat is daarvoor nodig en hoe kan
beleid daaraan bijdragen? En wat ligt op het pad van anderen?
In de agrarische ondernemerschapsagenda van oktober 2020 heb ik
geschetst hoe ik de ontwikkeling van duurzame verdienmodellen aan de
hand van vier pijlers wil ondersteunen: (nieuw) ondernemerschap, het
belonen van publieke diensten, versterken van marktmacht en het
bevorderen van een gelijk speelveld. Op deze vier «pijlers» richt zich veel
beleid dat mede dankzij de visie van de grond is gekomen. Ook de
voortgang van de acties die onder deze vier pijlers vallen zijn opgenomen
in het bijgaande resultatenoverzicht. Met deze beleidsinzet zijn resultaten
bereikt die ik in deze brief wil uitlichten omdat die laten zien dat ik oog
heb voor de spilfunctie van het verdienvermogen in het transitieproces;
het laat ook zien dat er nog veel meer nodig is – niet alleen meer tijd maar
ook meer en blijvende inzet van overheden en andere partijen op alles wat
nodig is voor een duurzaam verdienvermogen. Ik laat in deze brief een
aantal resultaten zien die onder twee van de vier bovengenoemde pijlers
vallen: mogelijk maken van nieuw ondernemerschap en belonen van
publieke diensten.
Ondernemerschap: passende financiering en passend gebruik van
grond
Een agrarisch ondernemer die wil omschakelen naar een duurzamer vorm
van landbouw kan afgeschrikt worden door de hoge kosten die daarmee
gepaard kunnen of lijken te gaan. Met de juiste financieringsinstrumenten
kan de omschakeling mogelijk worden voor de ondernemer. Ook
verpachters kunnen ondernemers stimuleren om te verduurzamen. Tot
slot kunnen ondernemers hulp krijgen om goede investeringskeuzes te
maken, afgestemd op hun bedrijf.
Omschakelprogramma
Financiering is een belangrijk element bij de omschakeling naar duurzame
bedrijfssystemen in de land- en tuinbouw. Ik heb uw Kamer op
18 november 2020 de contouren geschetst van de vier financiële
instrumenten die ontwikkeld worden onder het Omschakelprogramma
Duurzame Landbouw.6 Hiermee stimuleer en versnel ik de gewenste
omschakeling naar integraal duurzame bedrijfssystemen die een bijdrage
leveren aan stikstofreductie, in samenhang met de doelen op het gebied
van emissiereductie naar bodem, water en lucht (inclusief broeikas5
6

Kamerstuk 32 670, nr. 199.
Kamerstuk 35 334, nr. 126.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

3

gassen), vergroten van de biodiversiteit, verbeteren van de bodemkwaliteit, hergebruik van grondstoffen, vermindering van externe inputs en
dierenwelzijn.
De kern van het omschakelprogramma is het Investeringsfonds Omschakeling. In mijn brief van 26 januari jl.7 heb ik uw Kamer geschreven dat het
Nationaal Groenfonds later dit voorjaar zal starten met een eerste pilot
van dit Investeringsfonds van 10 miljoen euro. In de loop van dit jaar
zullen de andere instrumenten die in de brief van november zijn geschetst
in werking treden: de subsidieregeling Bedrijfsplan voor omschakeling, de
regeling Demonstratiebedrijven, en de Werkkapitaalregeling.
Europees herstelfonds
Uit het Europese Herstelfonds voor een veerkrachtig, duurzaam en
economisch herstel van de landbouw uit de coronacrisis komt in
2021–2022 in totaal ruim 52 miljoen euro beschikbaar, onder andere voor
precisielandbouw en natuurinclusieve landbouw. Via twee landelijke
regelingen zullen boeren hierop een beroep kunnen doen.8
Grond
Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) zal bij de openbare inschrijving voor de
geliberaliseerde pacht meer grond gaan verpachten aan agrarische
ondernemers die zich gaan aansluiten of aangesloten zijn bij duurzaamheidscertificaten, zoals SKAL, dat toeziet op biologische productie.
Bovendien zal het RVB de komende periode een proefproject inrichten,
waarbij pachters er op vrijwillige basis voor kunnen kiezen om het gebruik
van bepaalde gewasbeschermingsmiddelen te verminderen of te stoppen.
Dit proefproject zal in nauw overleg met het Ministerie van LNV en de
sectororganisaties worden vormgegeven om inzicht te verkrijgen in de
mogelijke stimulansen voor pachters en om het proefproject aan te laten
sluiten bij de verduurzamingsopgaven van het kabinet, zoals het Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming 2030.
Staatsbosbeheer is in 2018 gestart met experimenten om de overeenkomsten die het met (bestaande en nieuwe) pachters heeft natuurinclusiever te maken of hen op andere manieren te helpen bij een natuurinclusievere bedrijfsvoering. Dat kan door pachters via langduriger
overeenkomsten meer zekerheid te geven en begeleiding te bieden, in ruil
voor een bedrijfsvoering die meer rekening houdt met natuur en
landschap. Staatsbosbeheer denkt met de pachter mee over de maatregelen die zij kunnen nemen om de biodiversiteit op en rond het bedrijf te
vergroten. Op termijn kan dit de weg effenen naar een groter aandeel van
natuurinclusieve landbouw. De belangstelling bij boeren hiervoor is groot,
groter dan Staatsbosbeheer aankan. Elke aanpassing aan de bedrijfsvoering vergt namelijk maatwerk en begeleiding. Op dit moment zijn
veertien experimentovereenkomsten afgesloten die natuurinclusieve
landbouw helpen mogelijk te maken. De komende twee jaar kunnen daar
nog 26 bij komen, wat het totale areaal onder «natuurinclusieve pachtvoorwaarden» op ruim 4.000 hectare zal brengen. Dat is gelijk aan
ongeveer 10% van het totale areaal dat Staatsbosbeheer verpacht. Ik ben
in overleg met de organisatie om de capaciteit hiervoor uit te breiden,
zodat een nog groter percentage in dezelfde tijd bereikt kan worden.
Praktische informatie voor boeren en tuinders
Veel ondernemers geven aan dat ze wel willen investeren in duurzame
landbouw, maar dat ze het lastig vinden om daarbij de goede keuzes te
7
8

Kamerstuk 35 334, nr. 129.
Kamerstuk 21 501–32, nr. 1274.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

4

maken. Vooral over investeringen in kringlooplandbouw bestaat nog veel
onduidelijkheid, specifiek over de vraag welke investeringen het best bij
het bedrijf passen en of die terugverdiend kunnen worden. Via de website
Groeien naar morgen brengt het Ministerie van LNV de ondersteuningsmogelijkheden in beeld die de overheid aanreikt aan agrarisch ondernemers. Onderdeel hiervan is de Kringlooplandbouwscan die ondernemers helpt de juiste keuze te maken. Die Kringlooplandbouwscan geeft
ondernemers een advies over de regelingen bij de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO) die relevant zijn voor hun bedrijf,
attendeert hen op artikelen op Groen Kennisnet die aansluiten bij hun
bedrijf, en verwijst naar verhalen en praktische informatie op het Platform
Kringlooplandbouw van collega-agrariërs die werken met kringlooplandbouw.
Ondernemerschap: regels die passen
Agrarisch ondernemers hebben te maken met veel regels. Deze kunnen de
overstap naar kringlooplandbouw soms bemoeilijken of zelfs onmogelijk
maken. Niet altijd is duidelijk welke mogelijkheden de bestaande regels
bieden. Maar er zijn ook evidente blokkades in de regels aanwijsbaar,
waarvan sommige op korte en andere op langere termijn opgelost kunnen
worden.
Data-inwinning
Het is belangrijk om belemmeringen weg te nemen voor innovatieve
landbouwmethoden als strokenteelt, mengteelten en agroforestry en om
regionale samenwerking tussen veehouders en akkerbouwers te
vergemakkelijken (met inachtneming van de eisen van meststoffenwetgeving en GLB). Daarom wordt de inrichting van het systeem voor
Gecombineerde Data Inwinning (GDI) aangepast zodat ondernemers ook
een opgave kunnen doen voor percelen met die vormen van landbouw. In
de gecombineerde opgave van 2021 is voor strokenteelt en agroforestry
(voor zover in opzet vergelijkbaar met strokenteelt) een voorlopige
oplossing beschikbaar in de vorm van een nieuwe digitale tool die RVO
aan telers aanbiedt voor de invoering. Aan een definitieve applicatie voor
2022 wordt gewerkt. Nadere uitwerking van de criteria en voorwaarden
voor mengteelten en andere vormen van agroforestry moet nog plaatsvinden. Via pilots in experimenteergebieden wordt ervaring opgedaan
met samenwerking tussen veehouders en akkerbouwers, waarbij ook
wordt onderzocht hoe de data-inwinning ter zake kan worden verbeterd.
Bodemverbeteraars
Van een aantal bodemverbeterende producten die passen bij kringlooplandbouw is het gebruik (nog) niet of in beperkte mate toegestaan. Het
gaat in het bijzonder om maaisel, compost en bokashi. In opdracht van
LNV – in samenspraak met het Ministerie van I&W – heeft de WUR een
meerjarig kennisprogramma voor bodemverbeteraars ontwikkeld. In dat
kader worden bij ruim 50 praktijkpilots in verschillende delen van het land
de effecten onderzocht van het toepassen van maaisel, compost en
bokashi. De pilots werken met een inmiddels vastgestelde checklist
gericht op de borging van de kwaliteit van zowel het toegepaste product
als het verwerkingsproces en houden een dagboek bij. De verwachting is
dat er over ongeveer een halfjaar een beeld is van de milieueffecten. Dan
zal ook duidelijk zijn of er voldoende basis is voor aanpassing van de weten regelgeving, zodat deze producten als bodemverbeteraar kunnen
worden toegepast in de lokale kringloop. Intussen wordt gewerkt aan een
voorbeeldvergunning. Daardoor wordt het in de praktijk voor pilots
eenvoudiger om de benodigde vergunningen te verkrijgen om bewerkt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

5

maaisel te kunnen toepassen. Tevens voorkomt dit wildgroei van
initiatieven. Naar verwachting kan de voorbeeldvergunning vanaf begin
tweede kwartaal 2021 worden toegepast.
GLB-pilots
Via de subsidiemodule voor «Pilots toekomstbestendige landbouw nieuw
GLB» kunnen in de komende jaren informatie en inzichten verkregen
worden die helpen om het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
(GLB) beter te richten op het verduurzamen van de landbouw. Voor de
module is 17,3 miljoen euro beschikbaar gekomen. De pilots worden
gefinancierd met EU-middelen en aangevuld met nationale middelen
vanuit de LNV-begroting. Op 17 februari 2020 is de module geopend voor
pilots rond collectieven die aan agrarisch natuur- en landschapsbeheer
doen (ANLb). Per 1 maart 2020 zijn hier twee (nieuwe) openstellingen aan
toegevoegd: voor pilots veenweiden (5,3 miljoen euro beschikbaar) en
pilots kringlooplandbouw (4 miljoen euro). De veenweidepilots richten
zich op verhoging van de grondwaterstand in het agrarisch gebied,
waardoor de bodemdaling vermindert en er minder CO2-uitstoot is. De
pilots voor kringlooplandbouw richten zich onder meer op duurzamer
beheer van landbouwbodems en koolstofvastlegging.9
Ondernemerschap: passende kennis en innovatieve technologie
Het succes van de Nederlandse landbouw is altijd nauw verbonden
geweest met de hoge kwaliteit van het agrarisch onderzoek en onderwijs
in Nederland. Nu we de landbouw op een andere, duurzamer leest willen
schoeien, vraagt dit ook van de agrarische kennisinstellingen een omslag,
zodat de landbouwtransitie een goede kennisgrondslag krijgt. Via het
missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid heeft het kabinet de
ambities op het gebied van landbouw, water en voedsel in missies
vastgelegd. De diverse betrokken partijen hebben deze vervolgens in
programma’s (Meerjarige Missiegedreven InnovatieProgramma’s)
uitgewerkt. Hierbij is het van groot belang dat kennis en innovaties snel
hun weg vinden naar de praktijk van het boerenbedrijf.
Financiële ondersteuning voor kennisontwikkeling en -deling
In het vierde kwartaal van 2020 is de Subsidiemodule Agrarische
Bedrijfsadvisering en Educatie (SABE) voor het eerst opengesteld voor
boeren, tuinders en agrarische bedrijfsadviseurs. Boeren en tuinders
konden vouchers aanvragen, die ze konden inwisselen voor advisering
door een onafhankelijke agrarisch adviseur of voor een stikstofcursus bij
één van de groene hogeronderwijsinstellingen. Ook was het voor
praktijknetwerken van boeren die samen willen leren en kennis willen
uitwisselen over duurzame landbouw mogelijk om projectsubsidies aan te
vragen. Voor adviseurs waren vouchers voor een opleiding tot stikstofadviseur beschikbaar.
Bij de eerste openstelling waren voor boeren en tuinders 2000 advies- en
cursusvouchers beschikbaar. In totaal zijn al op de eerste dag van de
openstelling 2800 vouchers aangevraagd. Ook voor de projectsubsidies
voor praktijknetwerken was veel belangstelling. In totaal zijn bijna 90
aanvragen gedaan en beoordeeld. Dit jaar zal het overgrote deel van de
uitgegeven vouchers worden verzilverd en zullen de boeren binnen de
praktijknetwerken die subsidie krijgen met elkaar aan de slag gaan.
Daarmee wordt een belangrijke stap gezet naar bedrijfsaanpassingen die
passen bij de omslag naar een duurzame landbouw. Tot en met 2023

9

Zie ook persbericht LNV, 16-2-2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

6

worden jaarlijks nieuwe vouchers beschikbaar gesteld alsmede nieuwe
projectsubsidies voor praktijknetwerken.
In het laatste kwartaal van 2020 heeft de Vereniging van Agrarische
Bedrijfsadviseurs (VAB) gewerkt aan de beoordeling en registratie van
onafhankelijke bedrijfsadviseurs voor de aandachtsgebieden in het
Bedrijfsadviseringssysteem (BAS). Dit ter ondersteuning van de SABE. Op
dit moment zijn 135 bedrijfsadviseurs geregistreerd. Dit aantal zal dit jaar
verder toenemen.
Praktijkgestuurde innovatie voor duurzame teeltwijzen
Belangrijke doelen van kringlooplandbouw zijn het terugdringen van het
gebruik van chemische middelen, het verlagen van emissies naar het
milieu, een gezonde bodem, een van nature weerbaar teeltsysteem en het
verhogen van biodiversiteit en landschapskwaliteit op en rond het bedrijf.
Diversificatie van teeltsystemen zoals strokenteelten kan een belangrijke
bijdrage leveren aan deze doelen. Zo kunnen gewassen in strokenteelten
en andere mengteelten efficiënter omgaan met licht, water en voedingsstoffen en zijn deze minder gevoelig voor ziekten en plagen. Door deze
teeltwijzen kan een stabielere en hoge opbrengst worden bereikt ten
opzichte van monoculturen. Ten slotte blijkt dat de biodiversiteit in het
veld bij deze teeltwijzen een stuk hoger is. Het ontwerpen en managen
van deze kleinschalige teelten vraagt echter veel expertise van de teler.
Ook is nog veel onderzoek nodig naar slimme gewascombinaties en een
rendabele teeltwijze met bijbehorende mechanisatie. Om de kennisbasis
voor deze nieuwe vormen van telen te vergroten en doorstroming naar de
praktijk te versnellen is in de zomer van 2020 de Boerderij van de
Toekomst in Lelystad geopend.10 Deze faciliteit fungeert als kraamkamer
en modelbedrijf voor het ontwerpen, uitvoeren en demonstreren van
innovaties voor diverse teeltsystemen. Met betrokkenen uit de sector is
voor de gezamenlijke uitvoering een innovatieroadmap opgesteld. Via een
voucherregeling die begin dit jaar is opengesteld, kunnen start-ups en
mkb-bedrijven met ondersteuning van Wageningen Research nieuwe
technologie en andere innovaties op de Boerderij van de Toekomst
ontwikkelen en testen voor kringlooplandbouwtoepassingen.
In 2020 is het Praktijkcentrum voor Precisielandbouw in Reusel gestart
met de realisatie van een Brabantse vestiging van een Boerderij van de
Toekomst, in samenwerking met de Boerderij van de Toekomst in
Lelystad. Hiervoor is met LNV, ZLTO, TU/e, HAS Den Bosch, WUR en de
provincie Noord-Brabant een samenwerkingsovereenkomst afgesloten.
Aan de basis ligt een set van gemeenschappelijke doelen rond kringlooplandbouw die regionaal een eigen invulling krijgen. Mogelijk kan dit
model doorgroeien naar een landelijk netwerk van met elkaar samenwerkende regionale Boerderijen van de Toekomst.
Praktijkgestuurde innovatie in experimenteergebieden
Een team van de WUR heeft op basis van een verkenning in de experimenteergebieden opdracht gekregen om een zestal pilots op te zetten en
te begeleiden, gericht op een versterking van de samenwerking tussen
akkerbouw en veehouderij. Daarbij wordt aangesloten op initiatieven
vanuit de praktijk. Op basis van een vooraf opgesteld experimenteerplan
wordt in de samenwerkingspilots gestreefd naar een forse stap richting
kringlooplandbouw. Met een daarop gerichte monitor wordt onderzocht of
de beoogde doelen worden gerealiseerd en ongewenste milieueffecten
worden voorkomen. Op basis van een review aan het eind van ieder jaar
kan het plan voor het daaropvolgende jaar worden bijgesteld. Als de
beoogde ontwikkeling wordt belemmerd door wet- en regelgeving of
10

Zie https://farmofthefuture.nl/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

7

uitvoeringskwesties, zal bezien worden hoe deze knelpunten kunnen
worden opgelost. De pilots zijn in meerdere opzichten divers van aard,
waardoor de opgedane ervaringen ook goed van betekenis kunnen zijn
voor andere gebieden. Communicatie maakt dan ook nadrukkelijk
onderdeel uit van de opdracht.
Tussen de experimenteergebieden worden kennis en ervaringen
uitgewisseld. Via een aparte deelsite op het Platform Kringlooplandbouw
en de websites van de experimenteergebieden worden binnenkort
actualiteiten en activiteiten gedeeld. Op korte termijn is ook het «spoorboekje» klaar: een digitale tool die overzicht biedt van de ontwikkeltrajecten waaraan LNV en de experimenteergebieden gezamenlijk vorm en
inhoud geven. Deze tool levert visualisaties op waarmee ook voor alle
belangstellenden inzichtelijk kan worden gemaakt wie waaraan werkt en
welke voortgang wordt geboekt.
Leerstoelen groen onderwijs
Inmiddels is in het groen onderwijs een kringlooplandbouwlector (hbo)
aangesteld. Dit jaar volgen er nog twee, evenals een «kringlooplandbouwpractor» (mbo). Zij werken aan praktijkgericht onderzoek en kennisdoorwerking in de experimenteergebieden en delen deze kennis – naast het
onderwijs – via demonstraties, kijkdagen, praktijknetwerken en publicaties. Deze kennis komt ook beschikbaar via Groen Kennisnet.
De lector «Gebiedsgerichte transities naar kringlooplandbouw» van
Hogeschool Van Hall Larenstein onderzoekt de meerwaarde die een
onafhankelijk «Expertisecentrum Kringlooplandbouw» kan hebben.
Speciale aandacht zal hierbij worden besteed aan de doorontwikkeling
van het Groen Kennisnet, als interactief, multistakeholderplatform.
Belonen publieke diensten: naar een systeem van kritische
prestatie-indicatoren
In het realisatieplan heb ik aangekondigd te streven naar een eenduidige
en breed gedragen set van kritische prestatie-indicatoren (kpi’s) voor
kringlooplandbouw, die overheid en private partijen kunnen hanteren om
te voorkomen dat boeren geconfronteerd worden met uiteenlopende
wensen en eisen. Transparantie over de duurzaamheidsprestaties die een
agrarisch ondernemer levert acht ik onontbeerlijk om tot passende
betalingen te kunnen komen; het geeft de gevraagde duidelijkheid over
een aantal concrete beleidsdoelen en biedt handelingsperspectief voor de
ondernemer. Drempel- en streefwaarden, onderbouwd door deskundigen
en getoetst in de praktijk, geven richting en houvast. Kern van de
kpi-systematiek is een integrale aanpak die zich richt op verschillende
aspecten van de maatschappelijke opgaven. Daarmee maakt het inzichtelijk met welke prestaties boeren kunnen bijdragen aan het realiseren van
publieke doelen op het gebied van klimaat, biodiversiteit, waterkwaliteit
en -kwantiteit, bodemkwaliteit, luchtkwaliteit, natuur, landschap en
dierenwelzijn. Uiteindelijk maakt dit betaling voor de geleverde prestaties
mogelijk.
De afgelopen jaren zijn in enkele sectoren en gebieden reeds eerste
ervaringen opgedaan met het ontwikkelen en toepassen van kpi’s. Het
Louis Bolk Instituut en het adviesbureau voor kringlooplandbouw
Boerenverstand hebben in opdracht van het Ministerie van LNV een
advies opgesteld waarin is geïnventariseerd welke initiatieven reeds zijn
ontwikkeld en hoe op basis hiervan tot een integrale set van kpi’s kan
worden gekomen. Op basis van dit advies is besloten samen met
kennisinstellingen, ketenpartijen en gebieden pilots uit te voeren om te
onderzoeken welke kpi’s het beste kunnen worden gekozen en hoe er in
de praktijk ervaring mee kan worden opgedaan. De vijf experimenteergebieden voor kringlooplandbouw waarmee LNV samenwerkt spelen hierin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

8

een prominente rol, maar ook ervaringen in andere regio’s worden
meegenomen. Het opzetten van de pilots en het ontwikkelen van een
integrale set kpi’s ondersteun ik vanuit (hoofdzakelijk) het kennis- en
innovatie-instrumentarium. Streven is eind 2021 een voorstel voor een
gedragen «basisset» van kpi’s gereed te hebben, waarmee overheid en
private partijen gezamenlijk een meer concrete invulling geven hoe
kringlooplandbouw kan worden vertaald naar de praktijk van het
boerenerf.
Voor duurzaam verdienvermogen is brede inzet nodig
Zoals ik ook in de agrarische ondernemerschapsagenda heb benadrukt, is
het ontwikkelen van een duurzaam verdienvermogen een opgave voor de
gehele keten, en de diverse overheden en maatschappelijke organisaties.
Met mijn inzet hierop werk ik conform eerder ingediende moties van de
leden De Groot en Bisschop, die er beiden toe oproepen om afspraken te
maken met meerdere partijen en gezamenlijk werk te maken van de
transitie.11 Het is in dat licht bemoedigend dat een «beweging» waar te
nemen is, een samengaan van uiteenlopende partijen in ongeveer
dezelfde richting. Toeleveranciers, verwerkers, afnemers (waaronder
retail), financierders, natuurorganisaties, landbouworganisaties, andere
ngo’s en diverse overheden nemen, al dan niet expliciet in samenwerking
met elkaar, verantwoordelijkheid om duurzaam ondernemen ook in
bedrijfseconomisch opzicht volhoudbaar te laten zijn. Zo zien we dat een
aantal retailers de keuze maakt om de samenwerking te versterken met
agrarisch ondernemers die aan relatief hoge duurzaamheidscriteria
voldoen. Ook zien we dat een aantal financiers financiële voordelen biedt
aan duurzame landbouwpraktijken. Ik zou graag zien dat het sneller ging,
en ook zie ik af en toe terugtrekkende bewegingen, maar toch overheerst
het besef dat een eenzijdige focus op economische efficiëntie niet zal
leiden tot een volhoudbare toekomst; een besef dat meer en meer
vertaald wordt in anders handelen. Als Minister van LNV blijf ik het
daarom van belang vinden om stakeholders uit te nodigen bij te dragen
aan de omslag naar kringlooplandbouw en mee te denken over passend
beleid. Ik kijk daarbij naar partijen die ook de urgentie erkennen om te
komen tot een nog duurzamer Nederlandse voedselsysteem en willen
samenwerken om de (economische) voorwaarden daarvoor te creëren. Op
verschillende manieren ben ik hierover ook met boeren en tuinders in
gesprek, zowel individueel als in georganiseerd verband. Dan gaat het
over de ontwikkeling van de verschillende sectoren en de onderwerpen
die daar spelen, zoals het mestbeleid, de gewasbescherming en de
verduurzaming van de veehouderij. Ik blijf ook in gesprek met de
klankbordgroep van agrariërs, die speciaal in het leven is geroepen om
terug- en vooruit te blikken op beleid.12

11

Motie van het lid De Groot, waarin de regering verzocht wordt «met ketens en clusters
rondom de primaire landbouw concrete afspraken te maken die de transitie naar kringlooplandbouw mogelijk maken.» (Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 77) en motie van het lid Bisschop, die
de regering verzoekt «in te zetten op meerjarige afspraken met een brede vertegenwoordiging
van sector en ketenpartijen in de agrarische sector; verzoekt de regering tevens, daarbij werk
te maken van: meer sturen op basis van metingen en praktijkervaringen; meer praktijkonderzoek; een systeemaanpak in plaats van verkokerd beleid; meersporenbeleid dat meer recht
doet aan de diversiteit van ondernemers; structurele financiële ondersteuning bij verduurzaming waarbij de vorm ervan nader uitgewerkt wordt; meer experimenteerruimte en snelle
erkenning van innovatieve technieken en managementmaatregelen.» (Kamerstuk 35 300 XIV,
nr. 48).
12
Conform toezegging gedaan aan Kamerlid Lodders bij Begrotingsbehandeling van november
2020 (Handelingen II 2020/21, nr. 229, item 9)).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

9

Conclusies
Terugkijkend op het werk dat is verricht sinds het verschijnen van het
realisatieplan – og geen twee jaar geleden – zie ik voldoende reden voor
een voorzichtig optimisme over de toekomst van duurzame landbouw in
Nederland. De kernboodschap van de visie kan rekenen op begrip en
instemming. Een koers die drijft op voortdurende productieverhoging en
kostenverlaging is niet houdbaar; die koers zal meer en meer afbreuk
doen aan de betekenis die landbouw kan hebben voor gezond voedsel,
bodem- en landschapskwaliteit, biodiversiteit en de sociaal-culturele en
economische ontwikkeling van het landelijk gebied. We kunnen ervoor
kiezen een dergelijke koers tegen beter weten in «zo houdbaar mogelijk»
te maken via steeds meer begrenzende bepalingen en andere rigoureuze
overheidsinterventies. We kunnen ook, zoals het kabinet heeft gedaan,
een nieuwe koers inslaan, door al onze vermogens in te zetten voor een
voedseleconomie die de leefomgeving en de bestaanszekerheden van
komende generaties verbetert. Die nieuwe koers heeft het kabinet met de
visie Waardevol en verbonden in grove lijnen geschetst. Ik heb de
afgelopen jaren volop gemerkt dat er naast geestdrift over deze kabinetskeuze ook twijfel en onzekerheid bestaan over de vraag wat een natuurinclusieve kringlooplandbouw echt kan gaan bieden en welke prijs daarvoor
betaald moet worden. Uiteraard gaat het daarbij om de vraag wat dit
betekent voor agrarisch ondernemers, bij wie de «veranderlast» nog te
vaak eenzijdig wordt gelegd. Het is immers evident dat de nieuwe koers
weliswaar voortbouwt op zorgvuldig verworven krachten maar tegelijkertijd ook een zeker afscheid betekent van daarmee bereikte successen.
Net als bij de energietransitie komt de verdeling van lusten en lasten erg
nauw; daar kunnen we eigenlijk nooit te veel aandacht voor hebben. Zo
zal in veel gevallen de verdere intensivering van het grondgebruik
gekeerd moeten worden, zal het verbruik van niet-hernieuwbare grondstoffen sterk beperkt worden en het wereldwijd sourcen van inputs en
afzetten van voedingsproducten afnemen dan wel omgeven worden door
(verdere) duurzaamheidseisen. Dat kan niet zonder gevolgen zijn. Het is
om die reden dat in de komende jaren nóg meer geïnvesteerd moet
worden – door álle belanghebbenden – in een passend verdienvermogen
voor ondernemers die op hun manier de stap maken naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw of vergelijkbare vormen van duurzame
landbouw.
De grootste opgaven die ik daarbij zie is om de aanpak van kritische
prestatie-indicatoren zó in praktijk te brengen dat ondernemers aan het
roer blijven, dat deze indicatoren hen helpen om het eigen bedrijf verder
te ontwikkelen én dat het de basis biedt voor betalingen uit de markt en
uit publieke en andere collectieve bronnen. Met doelen die volgen uit de
grote maatschappelijke opgaven én die hanteerbaar zijn voor ondernemers wordt het mogelijk om ook de – nu nog vaak averechtse – prikkels
uit de markten voor grond, kapitaal en consumentenproducten bij te
sturen. Dit vergt veel van alle ketenpartijen rondom de agrarisch
ondernemer, evenzo van de overheid. Zo zal de overheid meer duidelijkheid en richting moeten geven over de vraag hoe de
voer-mestkringloop meer gesloten kan worden. Ook verwacht ik dat over
een reeks van jaren ondersteuning nodig zal blijven om boeren de kans te
geven de omslag te maken en om extensiever grondgebruik mogelijk te
maken.
Perspectief is nodig en dat vraagt een ommekeer naar écht toekomstbestendige landbouw in een vitaal landelijk gebied. Boeren kunnen dit niet
alleen; daar zijn vele partijen voor nodig. Een van de mogelijkheden om
dat te organiseren is het opstellen van een landbouwakkoord, waartoe uw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

10

Kamer heeft opgeroepen.13 Op mijn verzoek is de SER gestart met een
eerste verkenning naar waar urgentie en draagvlak is om in een akkoord
afspraken te maken met relevante partijen, waar een gemeenschappelijke
basis tussen verschillende partijen bestaat om tot dergelijke afspraken te
komen, en welke politieke keuzes nodig zijn om tot voldoende duidelijke
kaders en randvoorwaarden te komen om een breed gedragen akkoord
mogelijk te maken.14 Via een dergelijk akkoord kan de landbouw een
enorme bijdrage leveren aan de grote maatschappelijke opgaven op het
gebied van klimaat, natuur en landschap, en kunnen boeren de
maatschappelijke waardering oogsten die ze verdienen. De Nederlandse
landbouw heeft goud in handen om zo op de maatschappelijke opgaven
in te spelen. Om dit mogelijk te maken zijn duidelijke doelen nodig voor
de landbouw en het landelijk gebied – zie bijlage 2 voor een voorbeeld15.
Binnen deze kaderstellende doelen zijn gebiedspecifieke keuzes nodig en
mogelijk. Ondernemers die leveren op die doelen worden dan publiek en
privaat beloond. Met de kennis die we tijdens dit proces opdoen, kan
Nederland een belangrijke voedselproducent zijn met nieuwe vormen van
volhoudbare landbouw. Dit alles vergt een lange adem. Tegelijkertijd is
meer dan ooit duidelijk dat we het ons niet kunnen veroorloven om de
transitie op de lange baan te schuiven.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
C.J. Schouten

13

Kamerstuk 35 600, nr. 43.
Kamerstuk 35 334, nr. 137.
15
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 XIV, nr. 78

11