Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

33 650

Subsidiebeleid Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW)

Nr. 352

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 februari 2018
Ter uitvoering van de motie van het lid Wiersma c.s. over onderzoek naar
de daling van de instroom in de beroepsbegeleidende leerweg1, heb ik het
Expertisecentrum Beroepsonderwijs (ECBO) gevraagd een onderzoek uit
te voeren naar de redenen dat het aantal bbl-plekken (beroepsbegeleidende leerweg), onder meer in de techniek, zo laag is. Hierbij heb ik
gevraagd ook aandacht te besteden aan de (bekostigings-)prikkels vanuit
de overheid.2 Het resultaat van het onderzoek door het ECBO treft u bij
deze brief aan in de vorm van het rapport «Achtergronden van trends en
ontwikkelingen in de instroom in de bbl»3.
De motie van het lid Wiersma c.s. vroeg mij tevens om een kostenbatenanalyse voor werkgevers uit te laten voeren. Ik heb het Centraal
Planbureau gevraagd om dit deel van het onderzoek voor zijn rekening te
nemen. In dit onderzoek zullen de (maatschappelijke) kosten en baten van
de bbl in kaart worden gebracht, met specifiek aandacht voor de kosten en
baten aan de zijde van de werkgever. Het CPB zal deze analyse dit voorjaar
aan mij toezenden en ik zal haar vervolgens naar uw Kamer doorgeleiden.
Naast het onderzoek van ECBO doe ik uw Kamer zoals gebruikelijk ook
toekomen de Monitoringsrapportage Subsidieregeling praktijkleren,
uitvoeringsjaar 20174. De rapportage is opgesteld door de Rijksdienst voor

1

Kamerstuk 31 524, nr. 326
Op mijn verzoek heeft het ECBO al eerder een analyse gemaakt van de ontwikkeling van de bbl
en zijn de verschillende factoren die van invloed zijn op de instroom in de bbl verkend. Het
verdiepend onderzoek bouwt voort op deze analyse, met inachtneming van de door de SER
genoemde belemmeringen bij de bbl (https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/
2016/10/18/verzameling-notities-over-de-daling-van-de-bbl-en-praktijkleren)
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
2

kst-31524-352
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 524, nr. 352

1

Ondernemend Nederland, die de subsidieregeling uitvoert. De regeling
wordt op dit moment geëvalueerd.
Belangrijkste conclusies uit het onderzoek
Ontwikkeling van de instroom
De totale instroom van deelnemers in het mbo is tussen 2008 en 2016
gestegen, maar de bbl-instroom is afgenomen. Dit komt voor een
belangrijk deel door het teruglopen van de post initiële instroom in de bbl.
Tevens valt op dat de bbl op niveau 2 (van oudsher het niveau waarop
veel deelnemers in de bbl instromen) enorm onder druk staat, De forse
daling van de (initiële en post initiële) bbl-instroom op niveau 2 wordt
deels gecompenseerd door een beperkte stijging op niveau 3. Wel is er
recent een voorzichtige kentering zichtbaar, als gevolg van de aantrekkende economie neemt in sommige sectoren de bbl-instroom (initieel
en/of post initieel) weer iets toe.
Samenstelling van de instroom
Er doen zich volgens de onderzoekers enkele opvallende verschuivingen
voor in initiële en post initiële instroom in de bbl. De initiële instroom in
de bbl daalt omdat de meeste vmbo-leerlingen met een theoretische
leerweg (tl), die verreweg het grootste deel van de vmbo-uitstroom
vormen en nog steeds groeit, voor de beroepsopleidende leerweg (bol)
kiezen en niet voor de bbl-route. Bij de post initiële instroom valt op dat
de gemiddelde leeftijd van de bbl-instromers is gestegen. Tegen de
achtergrond van een algehele daling van de post initiële instroom is het
aandeel ouderen dus relatief gestegen.
Invloed van beleidsmaatregelen
Voor drie beleidsmaatregelen is door ECBO bekeken of er een verband
bestaat tussen de invoering en de instroom in de bbl. Het gaat om de taalen rekeneisen, de cascadebekostiging en de subsidieregeling
praktijkleren.
– ECBO heeft bekeken of de instroom in de bbl van jongeren met lage
cijfers voor het eindexamen Nederlands in de bbl is afgenomen toen
de taaleisen werden ingevoerd. De veronderstelling was dat minder
taalvaardige jongeren voor de bol zouden kiezen, omdat daar het
aandeel begeleide onderwijstijd groter is. Uit de analyse van ECBO
blijkt dat er geen verband bestaat.
– ECBO laat voorts zien dat er geen verband bestaat tussen stapelen en
de introductie van de cascadebekostiging. Hoewel de trend van het
inschrijven op een hoger mbo-niveau al eerder is ingezet, is sinds de
invoering van de cascadebekostiging het inschrijven op een hoger
niveau aanzienlijk toegenomen. In de omvang van het stapelen,
waarvan verwacht werd dat deze af zou nemen, is geen verschil tussen
de periode voorafgaand aan en volgend op de invoering van deze
bekostigingssystematiek. Dit sluit aan bij de evaluatie van de wet
Doelmatige Leerwegen die uw Kamer onlangs heeft ontvangen.5
– Voor de subsidieregeling praktijkleren heeft ECBO bekeken of er een
verschuiving in de instroom in de opleidingsdomeinen is opgetreden
na 2012 toen de subsidieregeling werd ingevoerd. ECBO concludeert
dat er in de instroompatronen in en tussen de opleidingsdomeinen
dermate veelvuldig fluctuaties optreden, dat er geen sprake lijkt te zijn
van een verband tussen de instroom en invoering van de regeling.

5

Kamerstuk 31 524, nr. 334

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 524, nr. 352

2

Case studies
Aan de hand van patronen die uit de analyse zijn geïdentificeerd zijn een
viertal opleidingen geselecteerd door de onderzoekers voor een nadere
casestudie. In deze cases is nagegaan of verklaringen voor de gevonden
patronen in arbeidsmarktontwikkelingen of verschuivingen in de instroom
in het mbo gevonden moeten worden, dan wel dat deze ontwikkelingen
samengaan. Dit is gedaan omdat we op sectorniveau grote verschillen
zien in de ontwikkeling van de instroom in de bbl. Volgens de geïnterviewde was de ontwikkeling van de conjunctuur de belangrijkste oorzaak
van de daling van de bbl-instroom, initieel en post initieel. In de zorg werd
gewezen op de ingrijpende bezuinigingsronden die de daling veroorzaakten. Het aanbod van bbl-plekken voor de technische opleidingen had
last van een dalende omzet van de bedrijven en de daarmee samenhangende daling van de vraag naar nieuw personeel en bezuinigingen op het
scholingsbudget.
Een opvallende conclusie is dat de wijze waarop de (bijdrage aan)
scholingsbudgetten zijn georganiseerd in een sector direct invloed lijkt te
hebben op de instroom op de bbl tijdens laagconjunctuur. Anticyclisch
opleiden – waarbij juist in tijden van economische laagconjunctuur
voldoende bbl-plekken beschikbaar worden gesteld – kan alleen als er
binnen de sector actief beleid gevoerd wordt om boven de markt op te
leiden. Een voorbeeld van een sector die daarin slaagt is de metaal. Hier is
dit onder meer gedaan via bedrijfstakscholen en Opleidingsbedrijven
Metaal, waardoor studenten een bbl-opleiding konden volgen in plaats
van bij een individuele werkgever.
Dat er nu nog weinig nieuwe initiële bbl-leerlingen worden aangenomen –
ondanks dat het economisch herstel heeft doorgezet de afgelopen periode
– heeft volgens de geïnterviewden als reden dat bedrijven voorzichtig
waren met investeringen. Algemeen leeft echter de verwachting dat het
aantal bbl-leerlingen de komende tijd zal groeien nu de economische
groei meer duurzaam blijkt.
Monitoringsrapportage regeling praktijkleren
Uit de monitoringsrapportage blijkt dat voor het studiejaar 2016/2017 een
recordaantal aanvragen is ingediend. De totale budgetclaim voor de
leerplekken die in aanmerking voor subsidie kwamen was ruim € 204
miljoen. Dit is ruim € 8 miljoen meer dan het in 2017 beschikbare budget.
Bij de doelgroepen vmbo, hbo en wo is het uit te keren bedrag € 2.700 per
leerwerkplek. Vanwege het grote aantal aanvragen voor de doelgroep
mbo is conform de systematiek van de regeling het subsidiebedrag per
leerwerkplek € 2.600.
Beleidsreactie
We zullen in de toekomst moeten blijven inzetten op het versterken van de
bbl, mede gezien de toenemende tekorten in de zorg, de techniek en de
bouw. Juist in deze sectoren kan de bbl (initieel en post initieel) bijdragen
aan het terugdringen van arbeidsmarkttekorten. Belangrijk daarbij is dat
werkgevers voldoende bbl-plekken beschikbaar stellen. Dat dit zelfs in
tijden van economische laagconjunctuur kan, laat bijvoorbeeld de
metaalsector zien. Ook zullen werkgevers meer bbl-plekken op de hogere
mbo-niveaus aan moeten bieden. Alleen dan sluit het aanbod van
bbl-plekken aan bij het uitstroomniveau van de studenten. Ik zal hierover
het gesprek met de diverse branches aanknopen, mede in het licht van de
geconstateerde arbeidsmarktknelpunten. Zo heb ik 1 februari jl. met de
Minister voor Basis en Voortgezet Onderwijs en Media afspraken gemaakt
met de Industriecoalitie (samenwerking van de technische brancheorganisaties UNETO-VNI, Bouwend Nederland, Koninklijke Metaalunie en FME)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 524, nr. 352

3

om een verdere uitwerking te geven aan de door de branches opgestelde
agenda voor het techniekonderwijs. Ook het aanbod van bbl-plekken zal
daarbij een belangrijk punt van aandacht zijn.
Uit het onderzoek van het ECBO blijkt dat de daling van de instroom in de
bbl niet alleen het gevolg is van de conjunctuur, maar ook een (autonome)
trend die vanaf 2007 is ingezet. Het valt op dat het grootste deel van de
vmbo-uitstroom bestaat uit leerlingen van het hoogste vmbo-niveau, de
theoretische leerweg (tl). Dit deel groeit nog steeds en kiest als vervolgopleiding voor de bol in plaats van de bbl-route. Dit lijkt ook het gevolg van
het feit dat het aanbod van bbl-plekken zich focust op de niveau 2, terwijl
de tl-leerlingen vooral doorstromen naar de hogere mbo-niveaus. Dit is
een ontwikkeling die mij zorgen baart. Als het aanbod van bbl-plekken op
de hogere niveaus niet toeneemt dat dreigt de bbl verder af te kalven.
Terwijl met het oog op de toekomst de bbl met haar focus op praktijkleren
– het leren in een contextrijke omgeving aan de hand van werkelijke
problemen uit de praktijk – van groot belang blijft voor ons beroepsonderwijs.
In reactie op de adviezen van de Sociaal Economische Raad en de
Onderwijsraad over het beroepsonderwijs heb ik een aantal maatregelen
genoemd dat gericht is op het versterken van de bbl.6 , 7 De voornaamste
inzet die de afgelopen periode is gepleegd is het vergroten van het aantal
bbl-plekken op niveau 2 (waar zich in absolute aantallen ook de grootste
daling heeft voorgedaan) en in sectoren waarin de bbl van oudsher
minder sterk geworteld is middels het «bbl-offensief».8 Op dit moment
zijn er bijna 40.000 beschikbare leerbanen op Stagemarkt geregistreerd.
Tevens is er geïnventariseerd in welke (vernieuwende) sectoren er ruimte
is om studenten via de bbl-route op te leiden. SBB voert op dit moment
gesprekken met vijftien landelijke partijen om de bbl in hun sectoren een
impuls te geven. Ook hebben drie mbo-instellingen aangegeven voor de
sector ICT (waar de bbl nog niet geworteld is, maar deze leerweg wel
aansluit bij het vormgeven van de opleiding) het aanbieden van
bbl-trajecten te willen verkennen, starten of versterken. Adviseurs van
SBB helpen mee leerbedrijven en studenten te werven. Het feit dat de
dalende trend vanaf 2016 eindelijk is gekeerd kan dan ook worden gezien
als een teken dat alle inspanningen die zijn geleverd en de beleidsmaatregelen die zijn genomen om de bbl te versterken niet tevergeefs zijn
geweest.
Tevens is het zaak om vmbo-afgestudeerden – juist ook op de hogere
niveaus – te wijzen op de kansen die de bbl hen biedt. Het combineren
van leren en werken is een uitgelezen kans om hun opgedane kennis
direct in de praktijk ten gelde te maken. Daarom zijn de ouders van
vmbo-scholieren, via de voorlichtingsbrief aan alle eindexamenkandidaten vmbo, nogmaals gewezen op de kansen die een bbl-opleiding biedt.
In mijn reactie op het tweede deel van het SER-advies over de toekomst
van het beroepsonderwijs, dat u dit voorjaar van mij zult ontvangen, zal ik
onder meer nader ingaan op bovenstaande punten. Hierbij zal ik ook

6

Sociaal Economische Raad (2016)Toekomstgericht beroepsonderwijs; Deel 1 Voorstellen
ter versterking van de beroepsbegeleidende leerweg, Den Haag
Onderwijsraad (2016), Vakmanschap voortdurend, Onderwijsraad; Verbeter de aansluiting
tussen mbo, arbeidsmarkt en een leven lang leren, Den Haag
8
Kamerstuk 31 524, nr. 312
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 524, nr. 352

4

aandacht besteden aan de (maatschappelijke) kosten en baten van de bbl,
met specifiek aandacht voor de kosten en baten aan de zijde van de
werkgever.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 524, nr. 352

5