Luchtverkeersleiding Nederland
Air Traffic Control the Netherlands
Mevrouw SAM. Dijksma
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
Postbus 20901
2500 EX Den Haag

Posti 75200
1117 ZT Schiphol
Nechrbnd
Tel. .31(0)204062000
Fax+31(O) 206484999
E-mail: atc.nl@lenl.nl

uw brief van:

schiphol-o:
14juni2017

contactDersoon:

uw kenmerk:

ons kenmerk:
BSEC/22249

toestelnummer:

onderwerp:
Ontwerp aansluitingen routes
Lelystad Airport

bijlage(n):

faxnummer:

Geachte mevrouw Dijksma,
In mijn brief van 8 februari 2017 heb ik u geïnformeerd over de nieuwe planning van de introductie van
luchtverkeersleiding op Lelystad Airport en aangegeven in de loop van de maand mei het ontwerp
voor de aansluiting van de vertrek- en naderingsroutes op het hogere luchtruim af te ronden. Graag
bied ik u, mede namens de Commandant der Luchtstrijdkrachten, het resultaat van dit ontwerpproces
ter besluitvorming aan.
Nederland heeft een complex luchtruim en het vliegverkeer groeit. Lelystad Airport ligt in het hart van
dat drukke luchtruim, onder de vertrek- en naderingsroutes van Schiphol en omgeven door militair
luchtruim. Zoals eerder aangegeven schuilt een grote uitdaging in het vinden van een veilige en
robuuste aansluiting van de vertrek- en naderingsroutes in het lagere luchtruim (tot 6000 voet) op de
snelwegen’ in het hogere luchtruim, binnen de gestelde randvoorwaarden. Uitgangspunt hierbij was
en is de zogenaamde routeset B+ voor het lagere luchtruim, zoals in 2014 aan de Alderstafel Lelystad
is overeengekomen en in het Luchthavenbesluit 2015i is vastgelegd. Belangrijke overige
uitgangspunten voor de aansluiting op het hogere luchtruim waren:
• Geen interferentie met het Schiphol verkeer;
• Behoud van de Militaire Missie Effectiviteit (MME);
• Zo veel mogelijk vermijden van woonkernen, een vlieghoogte van tenminste 6000 voet boven
het “oude land’, en een vlieghoogte van tenminste 3000 voet boven Natura 2000 gebieden
(conform Alders advies 2014).
De afgelopen maanden hebben Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) en het Commando
Luchtstrijdkrachten (CLSK) in goede samenwerking de verschillende aansluitopties van de
vastgestelde vertrek- en naderingsroutes op het routenetwerk in het hogere luchtruim uitgewerkt. Het
aanvankelijke aantal van 25 aansluitopties is daarbij stapsgewijs teruggebracht tot één definitieve set,
waarbij voor elk van de vijf luchtruimsectoren een aansluiting is ontworpen. Het gevolgde
ontwerpproces was intensief, binnen de complexiteit van de opgave en de vastgestelde
uitgangspunten is gezocht naar een operationeel werkbare en zo optimaal mogelijke oplossing. De
realiseerbaarheid in de praktijk van elke aansluitroute is via Real Time Simulaties getoetst op o.a.
veiligheid, effecten op het overige verkeer en werklast. Ook heeft het Britse bureau Helios alle opties
tussentijds kritisch gereviewd.

1

Luchthavenbesluit Lelystad, 12 maart 2015
Bezoekadres;
Slationspleir, Zuid-West 1001
iiii cv Schïphol-Oost

Ontwerp aansluitingen routes Lelystad Airport

BSEC/22249
-2-

LVNL en CLSK zijn er in geslaagd deze complexe puzzel op te lossen, met inachtneming van een
aantal kanttekeningen. Het resultaat is een set van aansluitroutes die Lelystad Airport in alle richtingen
ontsluit, de voor het lagere luchtruim afgesproken routeset B+ en de overige in 2014 aan de
Alderstafel gemaakte afspraken over vlieghoogtes volledig respecteert en die operationeel werkbaar
is. Hierbij moeten de volgende kanttekeningen gemaakt worden:
• De routes van en naar sector 3 moeten vooralsnog conditioneel uitgevoerd worden. Dit is het
gevolg van de noodzakelijke beschikbaarheid van specifieke defensiegebieden en de beperkt
beschikbare capaciteit van het militaire luchtruim rond Eindhoven (TMA D) en de civiele
luchtruimsector 3. Dit houdt in dat de betreffende routes niet continu beschikbaar zijn en dat
capaciteitsmanagement noodzakelijk is. In het uiterste geval zal verkeer van en naar het
zuiden via de sector 2 ontsloten worden. Ook hier is beperkte capaciteit maar minder nijpend.
De komende weken onderzoeken LVNL en CLSK in hoeverre de beperkingen aan deze
routes nog verminderd kunnen worden.
• Aan de uitgangspunten “geen interferentie met het Schiphol verkeer’ en ‘behoud van de
Militaire Missie Effectiviteit” wordt niet in alle aansluitroutes volledig voldaan. Met name de
aansluiting op de sectoren 4 (westelijk) en 5 (noord westelijk) is niet op ieder moment mogelijk
omdat het verkeer door de civiele sector moet. Lelystad Airport is bedoeld als
overloopluchthaver, voor niet mainportgebonden verkeer van Schiphol. Daarom zal het
overgrote deel van het verkeer naar verwachting in zuidelijke en zuidoostelijke richting
(sectoren 2 en 3) vliegen. Hierdoor verwacht ik dat de interferentie van de Lelystad routes met
het Schiphol verkeer in de sectoren 4 en 5 in de praktijk beperkt zal zijn. Voor wat betreft de
MME wordt deze met name geraakt in de TMA D (zie vorige bullet).
• De routes zijn onderdeel van een gefaseerd validatie proces. De resultaten hiervan zijn tot nu
toe positief. In de loop van dit jaar staat de tweede Real Time Simulatie gepland en daarna
volgt de safety case. Op basis van de resultaten tot nu toe vertrouw ik erop dat eventuele
tekortkomingen die hier aan het licht zouden kunnen komen, oplosbaar zijn.
De interferentie tussen Schiphol en Lelystad-verkeer is praktisch getoetst in een Real Time Simulatie,
maar ook bepaald door Fast Time Simulatie waarin de werkbelasting in de sectoren bij verschillende
Lelystad verkeersscenario’s inzichtelijk is gemaakt. In gezamenhijkheid met de luchthaven Lelystad
worden de resulterende heat-maps gebruikt bij de bepaling op welke momenten van de dag er ruimte
is voor Lelystad-verkeer zonder verdringingsrisico van het Schiphol-verkeer. Op welke momenten van
de dag restricties aan het Lelystad-verkeer gesteld zouden moeten worden om mainportgebonden
verkeer ongehinderd doorgang te verlenen, wordt pas duidelijk wanneer de gewenste dienstregeling
vanaf Lelystad Airport is vastgesteld. De toegepaste Fast Time Simulatie methode aan de hand van
werkbelasting in de sectoren is onderdeel geweest van de review uitgevoerd door Helios.
Met de toevoeging van Lelystad Airport aan het Nederlandse luchthavennetwerk zal de belasting van
de sectoren 2 (zuidoostelijk) en 3 (zuidelijk) verder toenemen. Met name sector 3 is in de huidige
situatie al een zwaar belaste sector waarin op regelmatige basis restricties noodzakelijk zijn om de
werklast voor luchtverkeersleiders beheersbaar te houden. Het verkeersaanbod in sector 3 omvat veel
Schipholverkeer en daarnaast regionale verkeersstromen van en naar Eindhoven en Rotterdam en
transitverkeer van en naar Brussel. Voor deze verkeersstromen wordt de komende jaren groei
verwacht. Als het totale verkeersaanbod in een sector groter is dan de sectorcapaciteit, zijn
capaciteitsrestricties nodig, deze leiden tot vertragingen van vluchten. Momenteel kan LVNL alleen op
het totale verkeersaanbod reguleren, en niet op specifieke verkeersstromen. Dat betekent, dat alle
vluchten in de sector op basis van first come first served behandeld worden. Met name het Schiphol
verkeer zal hiervan de meeste vertraging ondervinden.
Sector 3 is een belangrijke sector voor Schiphol. Om de werklast beheersbaar te houden en de
capaciteit te optimahiseren is voor deze sector op korte termijn actief en sturend capaciteits
management nodig, met als doel om het mainportgebonden verkeer zo veel mogelijk voorrang te laten
hebben, in lijn met de Luchtruimvisie2. De sterke groei van Eindhoven verkeer, en de toevoeging van
Lelystad verkeer vanaf 2019 versterkt de noodzaak van het optimaliseren van sector 3.
2

Luchtruimvisie, ministerie van Infrastructuur en Milieu en ministerie van Defensie, september 2012

Ontwerp aansluitingen routes Lelystad Airport

BSEC/22249
-3-

Door de stapeling van verkeersdruk in sector 3 is het nodig om hier gericht actie te ondernemen. Deze
actie valt buiten de bevoegdheid van LVNL. Ik vraag u daarom met prioriteit de mogelijkheden te
verkennen om te komen tot duidelijke spelregels over de wijze waarop selectiviteit op verschillende
verkeersstromen kan worden toegepast. Deze prioritering zal moeten plaatsvinden conform de door
uw ministerie gepubliceerde Luchtruimvisie.
De beschrijving van de verschillende aansluitroutes staan in de bijlage. Hierbij is uw uitgangspunt
Geen interferentie met Schiphol verkeer leidend geweest. Ik wil u erop wijzen dat sommige van de
gekozen routes helaas beperkingen opleveren voor de inpassing van General Aviation (GA)
activiteiten. Bij het ontwerp van de aansluitroutes is expliciet aandacht gegeven aan het beperken van
effecten voor GA. Desondanks zullen, door het voldoen aan de afgesproken uitgangspunten, met
name het valschermspringen bij Teuge en het zweefvliegen op Lemelerveld aanzienlijke beperkingen
ondervinden. In het ontwerpproces is gekeken naar mitigerende maatregelen maar dit is slechts zeer
beperkt mogelijk. Ik stel voor dat LVNL, CLSK en uw ministerie tijdens de komende consultatieperiode
in gesprek blijven met de betreffende GA partijen, ondanks dat de effecten op GA geen uitgangspunt
zijn. Ik neem daarom aan dat we onder regie van uw ministerie in de consultatieprocedure, uiteraard
met respect voor de wettelijke doorlooptijden, de beperkingen voor GA geen invloed laten hebben op
het realiseren van luchtverkeersleiding op de geplande openingsdatum in april 2019.
De afgelopen maanden is onrust ontstaan over vlieghoogtes boven o.a. Overijssel. Daarom hecht ik
eraan te benadrukken dat de set van aansluitroutes die nu voorligt, recht doet aan wat de afgelopen
maanden samen met uw ministerie naar provincies en gemeenten is gecommuniceerd. Kort gezegd
betekent dit dat vliegtuigen voor Lelystad aanzienlijk hoger dan 6000 voet het Nederlandse luchtruim
binnenkomen en dalen tot 6000 voet naar de beginpunten van de naderingsroutes bij Steenwijkerland
en Lemelerveld. Vliegtuigen zetten vervolgens de daling zo laat mogelijk in, naar verwachting ten
noorden van Zwolle, dan wel ter hoogte van Steenwijk (voor verkeer uit het Noorden voor landen op
baan 23).
Met de nu ontworpen set van aansluitroutes op het hogere luchtruim ontstaat voor Lelystad Airport
een operationeel concept om per 1 april 2019 voor groot handelsverkeer open te gaan. Met de
luchthaven is afgesproken om de komende maanden de dienstregeling op Lelystad Airport in een
iteratief proces af te stemmen op de beschikbare capaciteit in het luchtruim. Daarbij zal de initiële
marktvraag gekoppeld worden aan de initieel beschikbare capaciteit van het luchtruim en de
luchtverkeersleiding, hierbij wordt gestreefd om de wensen vanuit de luchtvaartmaatschappijen zo
veel mogelijk te accommoderen.
Zoals eerder aan u is toegelicht en bevestigd door het Helios rapport, heeft de nu ontworpen set qua
verkeersvolume een beperkte houdbaarheid. Dit is het gevolg van het feit dat de aansluitingen op het
hogere luchtruim moeten passen binnen de huidige Iuchtruimstructuur. Ik begrijp, gezien de grote
groei van het luchtverkeer en de toenemende druk op Schiphol, de behoefte om Lelystad sneller
grotere aantallen niet mainportgebonden verkeer van Schiphol te laten overnemen. Binnen de huidige
luchtruimstructuur is er geen ruimte om op Lelystad meer dan 10.000 bewegingen per jaar in te
passen, zonder ingrijpende gevolgen voor het Schipholverkeer.
Voor een verdere doorgroei van Lelystad naar 45.000 bewegingen zal, zoals eerder met uw ministerie
besproken, een grondige herziening van de structuur van het Nederlandse luchtruim nodig zijn. Naar
verwachting zal een herziening van het luchtruim ruimte bieden voor een meer optimale inpassing van
de aansluitroutes op het hogere luchtruim waar dat mogelijk is. Ook voor de aanpak van de bestaande
capaciteitsknelpunten in het Nederlandse luchtruim en voor de verdere ontwikkeling van Schiphol is
een herziening van de Iuchtruimstructuur binnen enkele jaren broodnodig. LVNL heeft met CLSK en
uw ministerie dit voorjaar een start gemaakt met deze herziening. Hiermee wordt invulling gegeven
aan de belangrijkste aanbeveling van de recent uitgevoerde Gateway Review3. Ook het onderzoek

Gateway Reviewrapport: Lelystad Airport, Lelystad gaat vliegen, 24 maart 2017.

Ontwerp aansluitingen routes Lelystad Airport

BSEC/22249
-4-

van het Britse bureau Helios4 benoemt de luchtruimwijzigingen als voorwaarde om Lelystad Airport
door te kunnen laten groeien in relatie tot de voorziene groei van Schiphol en de MME-eisen.
In 2017 zullen concrete oplossingsrichtingen verder verkend en uitgewerkt worden, vanaf begin 2018
wordt met concrete projecten gestart. Voor deze grootschalige herziening is regie vanuit uw ministerie
gewenst, zeker ook om tijdig te starten met afstemming met alle partijen die betrokken zijn. Het doel is
dat de routes naar en van de luchthavens Schiphol, Rotterdam, Lelystad en Eindhoven zoveel
mogelijk conflictvrij en procedureel efficiënt benut kunnen worden, en dat toekomstbestendig gebruik
van militaire oefen- en trainingsgebieden is verzekerd met behoud van de MME. Gezien het
ingrijpende karakter van deze herziening, inclusief de hiervoor benodigde afstemming met
buurlanden, zal het naar verwachting enkele jaren duren alvorens deze oplossingen ook operationeel
beschikbaar zijn.
Vervolg
Conform de in mijn brief van 8 februari jI. beschreven herziene planning voor Lelystad voorzie ik voor
de komende periode de volgende mijlpalen;
Mijlpaal
Uitwerking routeontwerp, luchtruim, werkwijzen en validaties; inclusief
juridische verankering middels artikel 5.11 Wet Luchtvaart

Geplande oplevering
Voorjaar 20185

Aanpassingen luchtverkeersleidingssysteem (AAA) gereed

8 nov 2018

Training luchtverkeersleiders/assistenten Lelystad TWR (LVNL) en
luchtverkeersleiders Centralized Approach (CLSK) afgerond

1 april 2019

Training Luchtverkeerleiders Schiphol Approach, AMS Area Control
Centre en CLSK Area afgerond

1 april 2019

Ingebruikname ATC Lelystad

1 april 2019

LVNL en CLSK vragen in het bijzonder van uw ministerie om samen met ons een actieve rol te Spelen
in het contact met stakeholders en de consultaties in de komende 5.11 procedure. In de afgelopen
periode is duidelijk geworden dat er nog veel vragen leven bij omwonenden en luchtruimgebruikers.
Nauwe samenwerking tussen uw ministerie en beide luchtverkeersleidingsorganisaties en actief
stakeholdermanagement moet er voor zorgen dat het draagvlak voor het realiseren van Lelystad
Airport behouden blijft en verdere vertraging van de realisatie voorkomen wordt.
Met vriendelijke groet,

Michiel van Dorst
CEO / Bestuursvoorzitter
Bijlage: toelichting routes
Helios, Realisation of ATC to Lelystad, independent review of project timelines, 6 februan 2017
s In afstemming met ministerie van t en M om ruimte te geven aan gesprek met omgeving en luchtruimgebruikers.

Ontwerp aansluitingen routes Lelystad Airport

BSEC/22249

-5-

Bijlage: toelichting routes
Het routeontwerpconcept is samengesteld uit routes naar de verschillende richtingen; zie
onderstaande tabel. De laterale ligging van de routes wordt vertoond in onderstaande figuur (INB staat
voor inkomende route, OUTS staat voor vertrekkende route).

Richting

10

Kenmerk

Noordoost

INB-O1

Via NM TMA S en Sector 1

Noordoost

OUTB-O1

Via Sector 1 en NM TMA S

ost

INB-02

Via Sector 2, NM TMA E en NM TMA B

ost

OUTB-02

Via NM TMA B en Sector 2

Zuid

INR-06

Via Sector 3, NM TMA D en NM TMA E

Zuid

OUTS-07

Via NM TMAs B, E, D en Sector 3

West/
Zuidwest
West!
Zuidwest

INB-1 1

Via NM CTA North en NM TMA A

OUTB-1O

Via Schiphol TMA

Noordwest

INB-1 1

Via NM CTA North en NM TMA A

OUTB-12

Via NM TMAA en NM CTA North

OUTB-1 3

Via Schiphol TMA

Noordwest

Ontwerp aansluitingen routes Lelystad Airport

BSEC/22249
—6-

Ontwerp aansluitingen routes Lelystad Airport

BSEC/22249
-7-

VEM-effecten
• Veiligheid
OUTB-02, OUTB-07 en INB-06 kunnen worden gebruikt mits valschermspring-activiteiten bij Teuge
geen belemmering vormen voor het EHLE-verkeer.
• Efficiency
Alle routes zijn beoordeeld met tolerabel mits (nog te ontwikkelen) werklastmanagement wordt
toegepast
• Milieu
Het routeontwerpconcept is conform Variant B+ op basis van het reeds bestaande MER. Het heeft
geen onvoorziene milieueffecten.
Impact op luchtruimgebruiker
• Schiphol-verkeer
Het routeontwerpconcept geeft conflicten met EHAM inbounds die opgelost moeten worden door de
verkeersleider. Dit geeft een verhoging van de werklast, wat kan leiden tot capaciteitsbeperkingen
• MME
In de ‘Impactanalyse ontwerp aansluiting Lelystad’ is de impact op MME van OUTB-02 beoordeeld als
‘groot’. Met betrekking tot de inbound routes (INB-02-en INB-03) is er geen impact op MME.
• GA
Het routeontwerpconcept heeft (grote) impact op valschermspringactiviteiten bij Teuge en op
zweefvllegactiviteiten vanaf Lemelerveld. Het routeontwerpconcept heeft, met name in de NM TMA’s,
impact op recreatieve luchtvaartactiviteiten (mede omdat de luchtruimklasse in sommige delen moet
worden verhoogd).
Beperkingen flight planning
Het routeontwerpconcept heeft beperkingen met betrekking tot flight planning. Hieronder wordt per
richting, de beperkingen globaal vermeld. Voor de Outbound routes richting West/Zuidwest en
Noordwest worden aanvullende aircraft performance-eisen gesteld.
Richting

INBIOUTB

Beperkingen flight planning

Inbound

•

Geen beperkingen

Outbound

•

Geen beperkingen

lnbound

•

Geen beperkingen

Outbound

•

Geen beperkingen

Noordoost

Oost!
Zuidoost

Inbound
Zuid
Outbound

West!
Zuidwest

Inbound

Outbound
Inbound
Noordwest
Outbound

Conditionele (te plannen) beschikbaarheid van de route. Indien niet beschikbaar
ontsluiting via Oost/Zuidoost.
Conditionele (te plannen) beschikbaarheid van de route. Indien niet beschikbaar
ontsluiting via Oost/Zuidoost.
Conditionele (te plannen) beschikbaarheid van de route.
Alternatief indien CDR niet beschikbaar: route over Schiphol TMA en door Sector
1 (met restricties).
Conditionele (te plannen) beschikbaarheid van de route.
Alternatief indien CDR niet beschikbaar: route via Schiphol TMA (met restricties).
Conditionele (te plannen) beschikbaarheid van de route.
Alternatief indien CDR niet beschikbaar: route over Schiphol TMA en door Sector
1 (met restricties).
Conditionele (te plannen) beschikbaarheid van de route.
Alternatief indien COR niet beschikbaar: route via Schiphol TMA (met restricties).