Geplaatst op www.Rijksoverheid.nl op 14 juni 2010

Positie zorgverleners in de AWBZ-thuiszorg in verband met de
voorbereiding contractering 2011

Inleiding
De afgelopen jaren is veel te doen geweest over de inzet van zelfstandige
zorgverleners in de thuiszorg. Met onderstaande informatie willen de ministeries
van VWS en Financiën u informeren over de mogelijkheden en beperkingen in de
regelgeving met betrekking tot werken als zelfstandig zorgverlener of het door
zorgaanbieders verlenen van zorg met inschakeling van zelfstandige zorgverleners
in de AWBZ-thuiszorg.
Deze informatie geeft in algemene zin aan welke aspecten van belang zijn voor de
beoordeling in het kader van de toepassing van de zorg-, sociale verzekerings- en
fiscale regelgeving van de relatie tussen zorgaanbiedende instelling, individuele
zorgverlener en zorgvrager. Daarbij past echter het voorbehoud dat de beslissing
over de aard van de relatie tussen zorgaanbiedende instelling, individuele
zorgverlener en zorgvrager, met name wat betreft de sociale
verzekeringsaspecten en fiscale aspecten, is voorbehouden aan de bevoegde
uitvoeringsorganen van die regelgeving (UWV, Belastingdienst). De benaming die
aan de arbeidsrelatie door het zorgkantoor of zorgaanbieder dan wel de
zorgverlener gegeven wordt, is niet bepalend voor de Belastingdienst en UWV.
Een dergelijke beslissing zal en kan alleen worden gegeven op basis van de
feitelijke situatie.

Samenvatting
•

Alleen een instelling (zorgaanbieder) die is toegelaten op grond van de Wet
Toelating Zorginstellingen (WTZi), kan AWBZ-thuiszorg in natura leveren.
Deze instelling sluit voor het leveren van deze zorg een contract met het
zorgkantoor. De AWBZ biedt op dit moment geen ruimte voor het
contracteren van individuele, zelfstandig werkende zorgverleners door
zorgkantoren.

•

Door het zorgkantoor gecontracteerde zorgaanbieders kunnen voor het
namens hen leveren van de zorg wel doorcontracteren met
‘onderaannemers’: andere zorgaanbieders of zelfstandig zorgverleners. Deze
zorgaanbieders (‘hoofdaannemers’) blijven zelf jegens het zorgkantoor en de
zorgvrager volledig verantwoordelijk voor de goede nakoming van hun
verplichtingen. De Belastingdienst en het UWV beschouwen in beginsel een
dergelijke onderaannemingscontract met een individuele zorgverlener als een
loondienstbetrekking tussen zorgaanbieder en zorgverlener. Zij bepalen hun
oordeel op basis van de feitelijke situatie.

•

Op dit moment wordt onderzocht wat de consequenties zijn van invoering van
de mogelijkheid tot contractering van individuele zorgverleners door het
zorgkantoor.

•

De houder van een pgb AWBZ koopt zelf de zorg in, desgewenst bij een
zelfstandig zorgverlener en is dan opdrachtgever van de zorgverlener of,
onder omstandigheden, werkgever van de zorgverlener.

Toelichting
Informatie vanuit VWS
Het onderstaande betreft de voorwaarden, die voortvloeien uit de VWSregelgeving.
Binnen de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) bestaat het
onderscheid tussen zorg in natura en zorg op basis van een persoonsgebonden
budget (pgb). Bij zorg in natura ontvangt de verzekerde zorgvrager op basis van
de indicatiestelling door het CIZ het geïndiceerde aantal uren zorg van of namens
een zorgaanbieder die een contract heeft met het zorgkantoor. Deze zorgvrager is
niet betrokken bij de financiële afhandeling van de zorglevering, behoudens de
betaling van een eventuele eigen bijdrage aan het CAK. Indien de zorgvrager
opteert voor een pgb, dan ontvangt hij een budget om zelf de benodigde zorg in
te kopen bij zorgaanbieders en/of individuele zorgverleners. De zorgvrager/pgbhouder is opdrachtgever of werkgever van de zorgverlener en betaalt de
zorgverlener(s) uit zijn budget. Voor beide varianten gelden eigen spelregels.

A. Zorg in natura
1. Contractering door zorgkantoor
Het zorgkantoor is belast met de regionale uitvoering van de AWBZ. Dat wil
zeggen: het (doen) leveren van zorg in natura aan de verzekerden en het daartoe
sluiten van contracten met zorgaanbieders. Het zorgkantoor mag slechts
contracten sluiten met zorgaanbieders die zijn toegelaten op grond van de WTZi.
Meer informatie over de vereisten voor deze toelating voor zorginstellingen vindt u
via deze link. Door het zorgkantoor gecontracteerde zorgaanbieders zijn volledig
verantwoordelijk voor de door of namens hen geleverde zorg. Zij moeten voldoen
aan alle eisen die de regelgeving – zoals Kwaliteitswet en WTZi – en het contract
met het zorgkantoor aan hen stelt. Veelal beschikken zorgaanbieders voor het
leveren van de zorg over zorgverleners die als medewerkers in loondienst zijn.

2. Doorcontractering tussen zorgaanbieder en individuele zorgverlener
De door het zorgkantoor gecontracteerde, toegelaten zorgaanbieder kan de zorg
aan de cliënten echter ook doen leveren door een derde, op basis van een daartoe
met die derde gesloten overeenkomst. Die derde kan een organisatie, maar ook
een individuele, zelfstandig werkende zorgverlener zijn. Bij doorcontractering blijft
de contracterende zorgaanbieder (‘hoofdaannemer’) volledig verantwoordelijk

2

voor de kwaliteit en continuïteit van de zorg die de gecontracteerde
zorgleverancier (‘onderaannemer’) voor hem levert. Hij zal er daarom goed aan
doen in zijn overeenkomst met de onderaannemer voldoende afspraken te maken
om te waarborgen dat hij zijn verantwoordelijkheden kan waarmaken. Op basis
van de inkoopleidraad van Zorgverzekeraars Nederland nemen de zorgkantoren
het voornemen tot doorcontractering op in de contracten met de zorgaanbieders.
De Rechtbank Den Haag heeft op 29 december 20091 geen aanleiding gezien om
dergelijke contracten voor het jaar 2010 tussen zorgkantoren en toegelaten
zorgaanbieders te verbieden.
De verantwoordelijkheid van de ‘hoofdaannemer’ impliceert dat deze in zijn
overeenkomst met de ‘onderaannemer’ zodanige bedingen zal moeten opnemen
dat is gewaarborgd dat de laatste zodanig handelt en de ‘hoofdaannemer’
zodanige informatie aanlevert als nodig is om zijn wettelijke en contractuele
eindverantwoordelijkheid jegens het zorgkantoor en de cliënt voor de kwaliteit en
continuïteit van de zorg te kunnen dragen. Dit betreft bijvoorbeeld relevante
gegevens over kwaliteit van de zorg, zoals scores op indicatoren verantwoorde
zorg, antwoorden op vragenlijsten van de IGZ en zorgplannen, ten behoeve van
de wettelijk verplichte jaarverslaglegging van de ‘hoofdaannemer’, maar ook
meewerken aan het toezicht door de IGZ.
Voor de volledigheid het volgende. In het door de rechter niet toegestane
“Convenant Bemiddeling in de thuiszorg bij AWBZ-erkende thuiszorginstellingen”
uit 2008 werd uitgegaan van een bemiddelingsconstructie, waarbij de de door het
zorgkantoor gecontracteerde zorgaanbieder aan de cliënt uitsluitend een budget,
berekend op grond van de verkregen indicatie, beschikbaar stelde en zich door de
cliënt liet machtigen om bij een zorgverlener, namens de cliënt zorg in te kopen.
De cliënt/zorgvrager was in die constructie verplicht de zorgverlener te betalen
voor de zorg, de arbeid van de zorgverlener, die deze leverde. De Rechtbank Den
Haag2 stelde in kort geding op 4 februari 2009 vast dat niet kon worden
geconcludeerd dat aan de zorgvrager zorg in natura werd verleend op grond van
de AWBZ. De toegelaten instelling leverde immers slechts een budget aan de
cliënt en geen zorg. De voorzieningenrechter heeft de verdere uitvoering van dit
convenant verboden.

3. Directe contractering van zelfstandig zorgverleners door het zorgkantoor
Het Besluit zorgaanspraken AWBZ omschrijft de AWBZ-functies als verpleging of
persoonlijke verzorging als ‘geleverd door een instelling’. Dat heeft tot gevolg dat
zorgkantoren voor het leveren van deze zorg uitsluitend overeenkomsten kan
sluiten met instellingen (een organisatorisch verband dat zorg verleent waarop
aanspraak bestaat op grond van de AWBZ of de Zorgverzekeringswet) die zijn
toegelaten op grond van de WTZi en die moeten voldoen aan de Kwaliteitswet
zorginstellingen.
1
2

LJN: BK7665, zaaknummer: 353158 / KG ZA 09-1621
LJN: BH1818, zaaknummer: 324706 / KG ZA 08-1499

3

Omdat de huidige regelgeving uitgaat van een zorginstelling, is directe
contractering door het zorgkantoor van natuurlijke personen, individuele
zorgverleners, onmogelijk. Op dit moment wordt onderzocht wat de consequenties
zijn als de mogelijkheid van contractering van individuele zorgverleners zou
worden ingevoerd. Naar verwachting zal directe contractering van zelfstandige,
individuele zorgverleners door zorgkantoren niet eerder dan in 2012 mogelijk zijn.

B. Persoonsgebonden budget (pgb)
Indien een cliënt kiest voor een pgb, koopt hij zelf de benodigde, geïndiceerde
zorg in. De pgb-houder kan er voor kiezen voor de zorgverlening een of meer
zelfstandige zorgverleners te contracteren. De pgb-houder wordt dan de
opdrachtgever, of onder omstandigheden de werkgever, van de zorgverlener. Van
belang is dat de zorgovereenkomst tussen de zorgverlener en pgb-houder AWBZzorg betreft. Andere dienstverlening kan niet ten laste van het AWBZ-pgb worden
gebracht. De pgb-houder is er in dat geval zelf verantwoordelijk voor dat de zorg
kwalitatief verantwoord is. Het is dus van belang dat hij een individuele
zorgverlener contracteert die kwalitatief goede zorg levert en zich houdt aan voor
zijn/haar beroepsgroep geldende richtlijnen en protocollen (o.a. zoals vastgelegd
in de Wet BIG).
Per Saldo geeft de brochure ‘werken als pgb-zorgverlener’ uit, te bestellen via
deze link .

Informatie vanuit Financiën/Belastingdienst/UWV
Het oordeel of de gecontracteerde individuele zorgverlener beschouwd kan worden
als zelfstandig zorgverlener is aan Belastingdienst en UWV. Voor zover de term
‘zelfstandig zorgverlener’ wordt gebruikt geldt het voorbehoud van de beoordeling
door Belastingdienst en UWV of er sprake is van zelfstandig ondernemerschap dan
wel van loondienst.
1. Wanneer is sprake van een zelfstandig ondernemer?
Bij de beantwoording van de vraag of iemand fiscaal als ondernemer kan worden
aangemerkt, gelden voor verpleegkundigen en verzorgenden geen bijzondere
regels. Bij de beoordeling spelen onder meer de volgende aan de jurisprudentie
ontleende factoren -in onderlinge samenhang bekeken- een rol:
- de duurzaamheid en de omvang van de werkzaamheden;
- de grootte van de bruto baten;
- de winstverwachting;
- het lopen van ondernemersrisico (niet ieder risico is overigens een
ondernemersrisico);
- de beschikbare tijd;

4

- de bekendheid die naar buiten toe aan de werkzaamheden wordt gegeven;
- het aantal opdrachtgevers;
- het spraakgebruik.
Een nadere uitwerking van bovenstaande uitgangspunten vindt u in Bijlage 1.
Iemand die alleen zijn arbeid aanbiedt en verder afhankelijk is van een derde voor
het bieden van de organisatorische context waaronder de zorg verleend kan
worden, zoals het werven en toedelen van klanten, de administratieve zaken en
bepaling tarief/vergoedingen en inkomsten etc., is in principe dus geen zelfstandig
ondernemer.

2.

Algemeen standpunt Financiën/Belastingdienst/UWV betreffende status van
zorgverleners die ingezet worden door WTZi-toegelaten zorginstellingen bij
het verlenen van AWBZ-thuiszorg in natura.

Indien een toegelaten zorgaanbieder de met een zorgkantoor overeengekomen
zorg laat leveren door een individuele zorgverlener is de aangegane arbeidsrelatie
in principe te kwalificeren als een dienstverband. De toegelaten zorgaanbieder
moet dan loonheffingen (o.a. loonbelasting en sociale verzekeringspremies)
inhouden en afdragen.
In het algemeen voldoet naar de mening van Belastingdienst en UWV de
arbeidsrelatie tussen de toegelaten instelling/zorgaanbieder, die op grond van een
contract met het zorgkantoor AWBZ-thuiszorg in natura levert, en een individuele
zorgverlener aan de criteria van de dienstbetrekking uit artikel 7:610 van het
Burgerlijk Wetboek. Het bestaan van een dienstbetrekking leidt op grond van
artikel 2 van de Wet op de loonbelasting 1964 tot een inhoudingsplicht voor de
thuiszorgaanbieder en op grond van artikel 3 van de sociale
werknemersverzekeringen tot een verzekeringsplicht voor de zorgverlener. In het
Besluit van de Staatssecretaris van Financiën en UWV van 6 juli 2006, nr.
DGB2006/857M, Stcrt. 141, Beleidsregels beoordeling dienstbetrekking, wordt
nader uitgelegd wanneer een arbeidsverhouding zich kwalificeert als een
dienstbetrekking als bedoeld in de Wet op de loonbelasting 1964 en op grond van
de sociale werknemersverzekeringen.
Belastingplichtigen en/of instellingen die het met dat standpunt van de
Belastingdienst en UWV niet eens zijn, kunnen hun eigen individuele situatie
voorleggen aan de eigen bevoegde inspecteur of aan UWV Gegevensdiensten,
hoofdkantoor. De inhoudingsplichtige ‘werkgever’ kan zich wenden tot de
Belastingdienst; de zorgverlener (‘werknemer’) kan een oordeel van UWV vragen.
Dit kan door middel van vooroverleg, en zonodig bij blijvende verschillen van
inzichten kan door middel van een bezwaarprocedure. In een beroepsprocedure
kan de individuele situatie worden voorgelegd aan de rechter.

5

3.

Algemeen standpunt Financiën/Belastingdienst/UWV betreffende de status
van zorgverleners die AWBZ-thuiszorgwerkzaamheden verrichten bij pgbhouders.

Indien een zorgvrager kiest voor een pgb kunnen Belastingdienst en UWV niet
direct inschatten hoe de arbeidsrelatie tussen de zorgvrager/pgb-houder en de
zorgverlener moet worden aangemerkt. Indien er meerdere partijen (bijvoorbeeld
een thuiszorgbureau) bij het aangaan van een arbeidsrelatie betrokken zijn, kan
die omstandigheid ook van invloed zijn op de aard van de arbeidsrelatie.
Voor meer informatie zie de website van de Belastingdienst.

6

Bijlage 1: Fiscale duiding arbeidsinkomsten in de inkomstenbelasting (en
loonbelasting) algemeen
Indien een zorgverlener met betrekking tot door hem verrichte
zorgwerkzaamheden voordelen geniet, dient bij de beoordeling van de vraag of
sprake is van winst uit onderneming - of uit zelfstandig uitgeoefend beroep - dan
wel van inkomsten uit arbeid - zowel genoten als loon uit dienstbetrekking als uit
niet in dienstbetrekking verrichte werkzaamheden en diensten (verder: resultaat
uit overige werkzaamheden) - in de eerste plaats bezien te worden of die
werkzaamheden zelfstandig worden verricht.
Zelfstandigheid houdt volgens de Hoge Raad in dat men onder eigen naam, onder
eigen verantwoordelijkheid en voor eigen risico handelt. Indien er sprake is van
een gezagsverhouding waarbinnen werkzaamheden worden verricht, zal in de
regel van zelfstandigheid geen sprake zijn.
Als vaststaat dat de werkzaamheden zelfstandig worden verricht, kan vervolgens
de vraag aan de orde komen of in dat geval sprake is van winst uit onderneming
(respectievelijk uit een zelfstandig uitgeoefend beroep), van fictieve
dienstbetrekking of van resultaat uit overige werkzaamheden.
Beantwoording van voormelde vragen vereist een toetsing van de individuele
feiten en omstandigheden met betrekking tot de betreffende werkzaamheden aan
een aantal criteria.
Als criteria gelden in het algemeen in ieder geval:
-

de duurzaamheid van de organisatie;

-

de omvang van de werkzaamheden;

-

de grootte van de bruto-baten;

-

het continuïteitsstreven;

-

de verwachting over de voordelen;

-

het lopen van risico, zoals:
•

het risico met betrekking tot negatieve voordelen;

•

het debiteuren/betalingsrisico;

•

het risico met betrekking tot het verkrijgen van
opdrachten/continuïteitsrisico;

•

wettelijk aansprakelijkheidsrisico en beroepsaansprakelijkheidsrisico;

•

ziekte- en invaliditeitsrisico;

-

de voor de werkzaamheden beschikbare tijd;

-

de bekendheid die naar buiten aan de werkzaamheden wordt gegeven;

-

het aantal opdrachtgevers;

-

de plaats waar de werkzaamheden worden verricht;

-

de investeringen die zijn gedaan;

-

het spraakgebruik.

Wil er sprake kunnen zijn van ondernemerschap voor de Inkomstenbelasting (IB)
ten aanzien van het verrichten van zorgwerkzaamheden, dan is uitgaande van de

7

bovengenoemde algemene criteria meer specifiek van belang dat de
zorgactiviteiten onder eigen naam, zelfstandig en voor eigen rekening en risico
worden verricht en voldoende duurzaam zijn. Aandachtspunten hierbij zijn:
-

Is er sprake van een eigen organisatie, hoe gering ook, die ook zelfstandig
naar buiten optreedt?

-

Is er een voldoende onafhankelijke positie ten opzichte van de
opdrachtgever(s)? Heeft de opdrachtgever bijvoorbeeld zeggenschap met
betrekking tot de keuze van de activiteiten, de arbeidsomstandigheden en de
beloning?

-

Worden de activiteiten volledig onder eigen verantwoordelijkheid verricht?

-

Het hebben van, tegelijk of volgtijdelijk, meerdere opdrachtgevers of van
aanwijsbare gerichtheid op de verwerving daarvan.

-

Het niet persoonlijk hoeven verrichten van de werkzaamheden.

-

Loopt de zorgverlener voldoende ondernemersrisico o.a. debiteurenrisico?

-

Hebben de zorgwerkzaamheden in algemene zin een voldoende duurzaam
karakter bezien vanuit de omvang van de ontvangsten, de totale
tijdsbesteding en het aantal opdrachtgevers/zorgvragers.

Let op: Het is niet van de wil van de zorgverlener afhankelijk of sprake is van een
onderneming voor de inkomstenbelasting maar van de feitelijke omstandigheden.

8