CPB Notitie | 17 oktober 2013

Analyse economische
effecten Begrotingsafspraken 2014
Uitgevoerd op verzoek van
het kabinet en de voorzitter
van de Tweede Kamer der
Staten-Generaal
.

CPB Notitie
Aan:

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Centraal Planbureau
Van Stolkweg 14
Postbus 80510
2508 GM Den Haag
T (070)3383 380
I www.cpb.nl
Contactpersoon
Johannes Hers

Datum: 17 oktober 2013
Betreft: Analyse economische effecten Begrotingsafspraken 2014

De macro-economische effecten van Begrotingsafspraken 2014 zijn zeer beperkt. De
groei van het bbp blijft in alle jaren vrijwel onveranderd. Het mediane inkomenseffect
van het pakket bedraagt ¾% in 2014 en 0% in latere jaren. De structurele
werkgelegenheid stijgt als gevolg van beleid sinds het kabinet Rutte II met 0,6%.

1

Inleiding

Het CPB heeft op verzoek de ex-ante budgettaire effecten, de macro-economische
effecten, de structurele werkgelegenheidseffecten en de inkomenseffecten van de
maatregelen van Begrotingsafspraken 2014 bezien.1 Het basispad voor de
doorrekening is de Macro Economische Verkenning 20142 voor de jaren 2013 en
2014 en de middellangetermijnverkenning van november 20123, geactualiseerd voor
het 6-miljard-pakket4.
De ex-ante effecten zijn reeds gepubliceerd5 en worden in hoofdstuk twee
samengevat. De macro-economische effecten van de maatregelen staan in hoofdstuk
drie, de inkomenseffecten in hoofdstuk vier en de structurele
werkgelegenheidseffecten in hoofdstuk vijf.

1

Kabinet, D66, ChristenUnie, SGP, VVD en PvdA, 2013, Begrotingsafspraken 2014, Kamerbrief, 11 oktober.
CPB, 2013, Macro Economische Verkenning 2014, september.
3
CPB, 2012, Actualisatie Nederlandse economie tot en met 2017 (verwerking Regeerakkoord), CPB Notitie, 12
november.
4
CPB, 2013, De meerjarige effecten van het 6-miljard-pakket, tekstkader in Macro Economische Verkenning
2014, september.
5
CPB, 2013, Ex-ante budgettaire effecten Begrotingsafspraken 2014, CPB Notitie, 16 oktober.
2

1

2

Ex-ante effect op EMU-saldo

De maatregelen van Begrotingsafspraken 2014 verslechteren het EMU-saldo ex ante
met 0,7 mld euro in 2014 ten opzichte van het basispad zoals gepubliceerd in de MEV
(tabel 2.1). Het effect in volgende jaren is van vergelijkbare omvang. De
verslechtering van de overheidsbegroting komt voornamelijk door netto
lastenverlichting ten opzichte van het basispad.
Tabel 2.1

Overzicht ex-ante effecten van Begrotingsafspraken 2014
2013

2014

2015

2016

2017

mld euro’s t.o.v. basispad
EMU-relevante ombuigingen
EMU-relevante intensiveringen
Subtotaal EMU-relevante uitgavenmutatie

0,0
-0,5
-0,5

0,2
-0,4
-0,2

1,6
-1,6
0,0

1,7
-1,6
0,1

1,7
-1,8
0,0

EMU-relevante lastenverzwaring
EMU-relevante lastenverlichting
Subtotaal EMU-relevante lastenmutatie

0,0
-0,2
-0,2

0,5
-0,9
-0,5

1,0
-1,6
-0,6

1,1
-1,8
-0,7

1,2
-1,7
-0,6

Totaal verbetering EMU-saldo

-0,7

-0,7

-0,6

-0,6

-0,6

De netto intensiveringen (negatieve netto ombuigingen) in 2013 en 2014 komen
vooral door intensiveringen bij onderwijs. In de daaropvolgende jaren houden
ombuigingen en intensiveringen elkaar globaal in evenwicht. Tegenover met name de
intensiveringen bij onderwijs staan vooral ombuigingen bij zorg. (tabel 2.2).
Tabel 2.2

Netto ombuigingen

-/- = EMU-saldoverslechterend

2013

2014

2015

2016

2017

mld euro’s t.o.v. basispad
Arbeidsvoorwaarden collectieve sector
Openbaar bestuur
Veiligheid
Defensie
Bereikbaarheid
Milieu
Onderwijs
Zorg
Sociale zekerheid
Overdrachten aan bedrijven
Internationale samenwerking
Overig
Totaal EMU-relevante uitgaven

-0,1
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

-0,2
0,0
-0,1

-0,2
0,0
-0,1

-0,2
0,0
-0,1

-0,3
0,0
0,0
0,0

-0,2
0,0
-0,1
0,0

-0,8
0,7
0,2
0,1

-0,7
0,8
0,3
0,1

-0,7
0,8
0,1
0,1

0,0

0,0

0,0

-0,1

-0,1

-0,5

-0,2

0,0

0,1

0,0

2

De netto lastenverlichting ten opzichte van het basispad betreft de EMU-relevante
lasten op inkomen en arbeid (tabel 2.3). De lastenverlichting op inkomen en arbeid
wordt deels geneutraliseerd door een lastenverzwaring op milieu en in 2014 door
een lastenverzwaring op vermogen en winst. De netto lastenverlichting heeft vooral
gevolgen voor huishoudens.
Tabel 2.3

Netto lastenverzwaringen

-/- = EMU-saldoverslechterend

2013

2014

2015

2016

2017

mld euro’s t.o.v. basispad
Milieu
Inkomen en arbeid
Vermogen en winst
Overig

0,0
0,0
-0,2
0,0

0,5
-1,7
1,0
-0,2

0,8
-1,8
0,4
0,0

0,8
-1,5
0,0
0,0

0,8
-1,3
0,0
0,0

Totaal EMU-relevante lasten
w.v. huishoudens
bedrijven
buitenland

-0,2
-0,2
0,0

-0,5
-0,2
-0,2

-0,6
-0,3
-0,3

-0,7
-0,6
-0,1

-0,6
-0,6
0,0

Niet-EMU-relevante lasten

0,0

-0,1

-0,2

0,0

0,0

3

Economische effecten

De macro-economische effecten van Begrotingsafspraken 2014 zijn berekend met
Saffier, het macro-economische model van het CPB.6
Tabel 3.1

Macro-economische effecten Begrotingsafspraken 2014, 2013-2017
2013

2014

2015-2017

% per jaar t.o.v. basispad
Volume bestedingen en productie
Bruto binnenlands product
Consumptie huishoudens
Overheidsbestedingen
Investeringen bedrijven
Uitvoer goederen en diensten

0
0
¼
0
0

0
¼
-¼
¼
0

0
0
0
0
0

Lonen en prijzen
Contractloon marktsector
Consumptieprijs

0
0

0
0

¼
0

Arbeidsmarkt
Werkgelegenheid (arbeidsjaren)

0

0

0

effect op niveau eindjaar in %-punten t.o.v. basispad
Werkloze beroepsbevolking
EMU-saldo (% bbp)
EMU-schuld (%bbp)

0
-0,1
0,0

0
0,0
0,0

0
0,0
-0,4

6

CPB, 2010, SAFFIER II: 1 model voor de Nederlandse economie, in 2 hoedanigheden, voor 3 toepassingen,
CPB Document 217. Effecten zijn ten opzichte van het basispad zoals gepubliceerd in de MEV.
3

De macro-economische effecten van het pakket zijn zeer beperkt. De groei van het
bbp blijft in alle jaren vrijwel onveranderd. De particuliere consumptie komt in 2014
¼%-punt hoger uit. Dit is grotendeels het gevolg van de incidentele lastenverlichting
in dat jaar. Het tarief van de eerste schijf wordt tijdelijk verlaagd evenals het tarief in
box 2. Directeuren-grootaandeelhouders (DGA’s) zullen in 2014 naar verwachting 8
mld euro extra winst uit hun BV’s halen.7 Aangenomen is dat de extra netto
winstuitkering niet tot bestedingseffecten leidt. Per saldo blijft de jaarlijkse groei van
de overheidsbestedingen over de gehele periode vrijwel ongewijzigd. De effecten op
de arbeidsmarkt zijn op korte en middellange termijn beperkt. Naast de lichte daling
van de werkloosheid leiden ook de lastenverzwaringen op milieu via een lichte
stijging van de consumptieprijs tot een beperkt opwaarts effect op de contractlonen.
Het pakket leidt initieel tot een verslechtering van het EMU-saldo in 2013 met 0,1%punt bbp. In latere jaren zijn er positieve inverdieneffecten door de licht gunstigere
economische effecten als gevolg van de lagere lasten. Daardoor blijft het EMU-saldo in
2017 vrijwel onveranderd. De EMU-schuld als percentage van het bbp komt 0,4%punt lager uit in 2017, vooral als gevolg van een nominale toename van het bbp
(noemereffect).

4

Inkomenseffecten

In deze notitie zijn de inkomenseffecten van het beleidspakket ten opzichte van de
MEV 2014 berekend. Het gaat hier dus niet om jaar-op-jaar koopkrachteffecten maar
om mutaties van het besteedbaar inkomen die het gevolg zijn van het beleidspakket.
De hier berekende inkomenseffecten gelden in aanvulling op de koopkrachtcijfers uit
de MEV 2014.
De maatregelen in Begrotingsafspraken 2014 hebben gunstige inkomenseffecten in
2014 ten opzichte van het basispad zoals gepubliceerd in de MEV. De mediane
inkomensstijging als gevolg van het pakket bedraagt in 2014 ¾% (tabel 4.1).8 In de
MEV werd nog een mediane koopkrachtdaling van ½% gerapporteerd. Het positieve
effect in 2014 is voornamelijk het gevolg van de verlaging van het tarief in de eerste
schijf. Het mediane inkomenseffect voor alle huishoudens voor de periode 2015-2017
is nihil. De inkomenseffecten na 2014 zijn gunstig voor de hogere inkomens vanwege
7

Er verschuift grondslag (en dus opbrengst) naar 2014 vanuit 2013 en jaren na 2014. De inschatting van dit
gedragseffect is onzeker.
8
De gepresenteerde inkomenseffecten zijn berekend op basis van de ex-ante effecten van de
beleidsmaatregelen uit het beleidspakket. Bij gebrek aan een actueel pad voor 2015-2017 zijn geen jaarlijkse
koopkrachtveranderingen berekend. Er is dus geen rekening gehouden met de macro-economische doorwerking
van het pakket via de lonen en inflatie. De effecten van deze doorwerking zijn echter zeer beperkt, zie ook
paragraaf 3. Sommige lastenmaatregelen zijn weliswaar van invloed op de inflatie, maar dit wordt – zeker over
een meerjaarlijkse periode – in de regel gecompenseerd via de contractloonstijging. De verlaging van de
pensioenpremie van ambtenaren is evenmin meegenomen in de berekening. De gepresenteerde
inkomenseffecten kunnen licht afwijken van de eerder door het ministerie van SZW gepresenteerde effecten door
het gebruik van andere data en andere modelveronderstellingen. Zie verder noot (a) in tabel 4.1.
4

het terugdraaien van de afbouw van de algemene heffingskorting in de vierde schijf.
Daarnaast zijn de effecten relatief gunstig voor huishoudens met kinderen door
intensiveringen in de kinderbijslag en kinderopvangtoeslag en de integratie van het
kindgebonden budget in de huishoudentoeslag.
Beleid uit het pakket met gunstige inkomenseffecten:
De verlaging van het tarief in de eerste schijf is gunstig voor alle huishoudens
in 2014.
De fiscale aftrek specifieke zorgkosten wordt niet afgeschaft, maar blijft in
aangepaste vorm bestaan. Vanaf 2014 is dit vooral gunstig voor
uitkeringsgerechtigden en ouderen, die relatief vaak van deze fiscale faciliteit
gebruik maken.
De verhoging van de kinderopvangtoeslag heeft vanaf 2014 een gunstig
inkomenseffect voor midden- en hogere inkomens met kinderen die naar de
opvang gaan.
De leeftijdsdifferentiatie in de kinderbijslag gaat niet door. Huishoudens met
kinderen ouder dan 6 jaar hebben hier vanaf 2014 voordeel van.
Vanaf 2017 wordt het kindgebonden budget geïntegreerd in de
huishoudentoeslag. Dit is gunstig voor huishoudens met kinderen.
De voor 2015 geplande afbouw van de algemene heffingskorting in de vierde
schijf wordt teruggedraaid. Hogere inkomens hebben hier voordeel van.
Het afschaffen van de gratis schoolboeken vanaf 2015 gaat niet door en de
bijbehorende compensatie evenmin. Per saldo is dit gunstig voor huishoudens
met kinderen.
De verlaging van het tarief in box 2 in 2014 heeft een gunstig effect op de
koopkracht. Het effect is echter niet zichtbaar in de berekening omdat dga’s
buiten beschouwing worden gelaten.
De verlaging van de zelfstandigenaftrek vanaf 2015 gaat niet door. Dit heeft
gunstige inkomenseffecten voor zelfstandigen. Deze groep wordt echter niet
meegenomen in de berekeningen.
Beleid uit het pakket met ongunstige inkomenseffecten:
De huishoudentoeslag maakt onderdeel uit van het 6-miljard-pakket en wordt
in 2015 ingevoerd. De afbouw van deze regeling wordt steiler, wat een
negatief effect heeft voor lagere en middeninkomens.
De voor 2015 geplande verhogingen van de bedragen van het kindgebonden
budget worden gehalveerd. Dit is ongunstig voor huishoudens met kinderen
en lagere inkomens.
Vanaf 2017 wordt het kindgebonden budget geïntegreerd in de
huishoudentoeslag. Hierdoor stijgt de afbouw van de huishoudentoeslag met
2%-punt. Dit is nadelig voor huishoudens zonder kinderen.
5

De werkbonus voor oudere werknemers wordt vanaf 2015 afgeschaft. Dit is
ongunstig voor oudere werknemers, maar komt niet terug in de statische
inkomenseffecten omdat de werkbonus alleen voor nieuwe gevallen wordt
afgeschaft.
Het gebruikelijke loon van aanmerkelijkbelanghouders wordt per 2015
verhoogd. Dit is nadelig voor dga’s, die niet meegenomen worden in de
berekening.
Tabel 4.1

Inkomenseffecten Begrotingsafspraken 2014 ten opzichte van basispad MEV (a)
2014

2015 - 2017

mediaan mutatie nominaal besteedbaar inkomen in % (b)

omvang in % totaal (c)

Inkomensniveau (d)
< 175% WML

¾

0

42

175 - 350% WML
350-500% WML

¾

0

37

¾

¼

> 500% WML

14

½

1

7

Werkenden

¾

0

58

Uitkeringsgerechtigden

1

0

8

Gepensioneerden

¾

0

34

Tweeverdieners

¾

0

42

Alleenstaanden

¾

0

47

Alleenverdieners

¾

½

11

Met kinderen

¾

1½

25

Zonder kinderen

¾

0

41

Alle huishoudens

¾

0

100

Inkomensbron (e)

Huishoudtype

Gezinssamenstelling (f)

(a) De inkomenseffecten zijn bepaald door in een gegeven jaar het effect van het nieuwe beleid op het besteedbaar inkomen te
bepalen. Dit in tegenstelling tot koopkrachteffecten, die de ontwikkeling van het besteedbaar inkomen van jaar op jaar weergeven.
Er wordt dus geen rekening gehouden met veranderingen in de tijd als gevolg van gewijzigde economische omstandigheden.
Doorwerking van beleid op de inflatie en op de contractloonstijging zit niet in het beeld, maar is ook beperkt relevant, zie paragraaf
3.
(b) Statische inkomensmutaties.
(c) Percentage van totaal aantal huishoudens in 2014.
(d) Bruto inkomen uit arbeid of uitkering op huishoudniveau; bruto minimumloon (WML) is in 2014 ongeveer 19.300 euro.
(e) De indeling naar inkomensbron is op basis van de meest verdienende partner.
(f) De indeling naar gezinssamenstelling is op basis van aanwezigheid van kinderen tot 18 jaar en is exclusief huishoudens van
gepensioneerden.

6

5

Structurele werkgelegenheidseffecten

De structurele werkgelegenheid stijgt als gevolg van beleid sinds het aantreden van
het kabinet Rutte II met 0,6%. Deze stijging komt overeen met de eerder door het
CPB berekende werkgelegenheidsstijging die met het Regeerakkoord zou worden
bereikt.9
De maatregelen uit de Begrotingsafspraken 2014 (inclusief MEV) hebben per saldo
een positief effect op de structurele werkgelegenheid ten opzichte van de stand zoals
gepubliceerd in de juniraming 2013. De werkgelegenheidsdaling als gevolg van het in
april afgesloten Sociaal Akkoord wordt nagenoeg gecompenseerd. Dit is vooral het
gevolg van de lagere zorgtoeslag en lagere werkgeverslasten. De lagere zorgtoeslag
leidt voor sommige werknemers tot een lagere marginale druk, waarmee zij worden
aangemoedigd om (meer) te werken. De lagere werkgeverspremies voor
arbeidsongeschiktheid en werkloosheid stimuleren de vraag naar arbeid. Naast deze
twee maatregelen leiden verschillende kleinere maatregelen10 er per saldo toe dat
werken meer lonend wordt, wat het arbeidsaanbod stimuleert.

9

Gedoeld wordt op het aangepaste Regeerakkoord, zoals doorgerekend in CPB, 2012, Actualisatie economische
effecten financieel kader Regeerakkoord, CPB Notitie, november.
10
Het betreft de verlaging van het kindgebonden budget, verhoging van de kinderopvangtoeslag, beperken van
de AO-tegemoetkoming en het steiler afbouwen van de huishoudentoeslag (gunstig voor de structurele
werkgelegenheid); voorts het afschaffen van de werkbonus, terugdraaien van de versobering van de ANW en het
verhogen van de motorrijtuigenbelasting (ongunstig voor de structurele werkgelegenheid).
7

Dit is een uitgave van:
Centraal Planbureau
Van Stolkweg 14
Postbus 80510 | 2508 GM Den Haag
T (070) 3383 380
info@cpb.nl | www.cpb.nl
Oktober 2013