22
Begroting Economische Zaken (onderdeel Landbouw en natuur)
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2017 ( 34550-XIII
).
De voorzitter:
Wij beginnen met de eerste termijn van de Kamer. Daarin
hebben wij iets bijzonders, namelijk een maidenspeech.
Maar degene die zijn maidenspeech zou houden, is er nog
niet. Hij zal vast op tijd komen. Ik geef als eerste het woord
aan de heer Van Gerven namens de fractie van de SP, maar
niet dan nadat ik andermaal de staatssecretaris van Economische Zaken, belast met het onderdeel Landbouw en
natuur, welkom heb geheten.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter. Wat heeft vier jaar liberale politiek opgeleverd
voor boeren, natuur, dieren en ons voedsel? Bijna de helft
van de varkens- en kippenhouders leeft al gemiddeld vijftien
jaar onder de armoedegrens. De markt helpt hen niet. De
prijzen die zij krijgen voor hun kippen en varkens zijn
onvoldoende. Op drie aspecten ga ik in: de inkoopmacht,
de mededinging en de productiebeheersing. Door de grote
concentratie van marktmacht bij een klein aantal supers
kunnen duizenden individuele agrariërs alleen maar ja en
amen zeggen tegen de prijs die hun wordt opgelegd.
Onderschrijft de staatssecretaris dat er op dit vlak iets moet
gebeuren? De Kamer heeft mijn motie gesteund, waarin de
regering wordt gevraagd om misbruik van inkoopmacht
actiever op te sporen en tegen te gaan. Hoe staat het daarmee?
Als het gaat om mededinging, moeten boeren en vissers
meer ruimte krijgen om zich te organiseren, zeker als het
gaat om duurzaamheid. Hoe staat het daarmee? Rutte,
gesteund door PvdA-bewindspersonen heeft nagelaten het
verdienmodel te verbeteren. Sterker nog, de problemen
zijn erger geworden. Door afschaffing van de melkquotering
zijn er veel te veel koeien, zitten wij diep in de shit en is de
melkprijs met een kwart gekelderd, waardoor volgend jaar
10% van de bedrijven moet stoppen en 35% tot 50% een
extra lening moet vragen. Onderkent de staatssecretaris
dat de afschaffing van de melkquotering een rampzalige
fout was?
Het beleid waarbij miljarden aan landbouwsubsidies worden
uitgegeven en toch de helft van de boeren in armoede leeft,
moet op de schop. De SP heeft onderzoek gedaan onder
de boeren. Daaruit blijkt dat 95% liever een kostendekkende
prijs heeft voor zijn product dan subsidie. Onderschrijft de
staatssecretaris dat dit een wenselijke richting is en dat
mededingingsregels en inkoopmacht moeten worden aangepakt en dat productiebeheersing nodig is? Een boer moet
kunnen leven van de prijs die hij of zij krijgt voor zijn of haar

Tweede Kamer

producten. Subsidies moeten gericht zijn op meerwaarde,
zoals weidevogelbeheer, waterberging of akkerranden.
Regeren is vooruitzien. Mijn vraag aan de staatssecretaris
is: wat wordt de inzet bij het nieuwe gemeenschappelijk
landbouwbeleid? Wij worden opgeschrikt door alarmerende
cijfers, namelijk dat duizenden boerenbedrijven zullen verdwijnen omdat er geen opvolgers zijn. Dat is een groot
probleem. Het gezinsbedrijf als drager van het platteland
delft het onderspit en schaalvergroting versnelt daardoor.
Wil de staatssecretaris een aanvalsplan ontwikkelen voor
een gemakkelijker overgang van bedrijven naar jonge
boeren?
Rutte laat armoede en grote problemen voor melkveehouders en vakenshouders na. Voor de natuur valt de balans
net zo slecht uit. De kabinettten-Rutte sneden de helft van
het natuurbudget weg, maar, zo beloofde het in het
regeerakkoord: wij maken de natuur van de ecologische
hoofdstructuur af. Nou, niet dus. Wij krijgen ruim 50.000
voetbalvelden minder natuur dan gepland. Waarom is dat
regeerakkoord dan gebroken? Waar is de in het regeerakkoord beloofde tussenevaluatie van 2016? Wat is er gebeurd
met de toezegging op een motie voor betere natuurdoelstellingen, zodat de voortgang inzichtelijk wordt gemaakt voor
de Kamer?
De nieuwe Natuurbeschermingswet bracht verslechtering:
vrij spel voor de jagers en 205 soorten dieren en planten
worden niet meer beschermd, evenals 64 beschermde
natuurmonumenten. Als ook Pieter van Vollenhoven vindt
dat er iets aan de hand is, kan de staatssecretaris toch niet
mooi weer blijven spelen? Is hij bereid om die 64
beschermde natuurmonumenten nog wat langer te
beschermen, zodat we kunnen laten inventariseren welke
gevolgen de afschaffing heeft?
En hoe valt de balans uit voor de dieren? De SER heeft
geadviseerd om nu flink in te zetten op verduurzaming van
de veehouderij. Ik zag dat de staatssecretaris gisteren
geantwoord had. Hij is bereid om een regisseur in te zetten,
maar wat betekent dit voor al die sectoren? Het is volstrekt
duidelijk dat er enorme stappen gezet moeten worden en
dat ook het maatschappelijk onbehagen over de ontwikkelingen groot is. Wat gaat er op dit terrein gebeuren? Kan
de staatssecretaris daar nader op ingaan?
Dat is des te meer nodig omdat de weidegang drastisch is
teruggelopen, van 69% naar 65% in één jaar tijd, terwijl in
2001 nog 90% van de koeien in de wei stond. Erkent de
staatssecretaris dat zijn voornemen om dit aan de sector
over te laten, dus heeft gefaald? Erkent hij dat moedervarkens nog steeds tussen stangen staan waardoor zij letterlijk
hun kont niet kunnen keren, ondanks het feit dat we vriendelijke alternatieven als de Pro Dromi-stal hebben. Staatssecretaris, kom in actie!
Er zijn ook Kamermoties aangenomen waarin gepleit werd
voor meer strooisel en meer afleiding, maar nog steeds
zien we gebrek aan afleiding. In plaats van strooisel krijgen
varkens een geamputeerde staart, terwijl het verbod op het
knippen van staarten bij varkens al 25 jaar oud is. Wanneer
wordt dat nou eens effectief gehandhaafd?
Op het gebied van de handel in honden mag er ook wel
een tandje bij. Ik wijs op de louche puppyhandel. We hebben laatst een uitzending van Omroep Brabant gezien waar

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-1

je niet vrolijk van wordt. Ongure types bedreigen journalisten en consumenten. Wat vindt de staatssecretaris van het
voorstel om een tijdelijke taskforce op te zetten om illegale
dierenhandel te bestrijden? Ik heb daarover een amendement in voorbereiding.
De hele kabinetsperiode is de mensen een worst voorgehouden dat er een wet over dierenaantallen en volksgezondheid aan zat te komen, maar is dat niet de wet der traagheid? Is die wet er al? Of komt die eraan? Wanneer kunnen
wij die inzien? Volgens mij moeten we aan de slag. Dit is
iets wat de staatssecretaris echt in werking kan zetten. Als
hij zich niet wil laten ringeloren door de VVD, zou hij op dit
punt een stap vooruit kunnen zetten.
Dat kan hij ook doen om de slachtoffers van de Q-koorts
tegemoet te komen. Het is toch een ongerijmdheid dat
enerzijds bedrijven worden gecompenseerd voor tientallen
miljoenen, terwijl er anderzijds voor de mensen die getroffen zijn en soms zelfs het leven erbij hebben gelaten,
eigenlijk niets wordt gedaan en geen compensatiefonds
komt? Dat zou toch wel moeten gebeuren? Dat is echt
noodzakelijk!
Nadat het merendeel van de visverwerkende industrie een
onvoldoende had gekregen, bleken ook de kippenslachterijen het niet nauw te nemen met voedselveiligheid en
dierenwelzijn. De heer Vanthemsche heeft inmiddels twee
evaluatierapporten over de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) geschreven. Kan dat laatste rapport
een update krijgen? Een voormalig staatssecretaris heeft
destijds beloofd dat dit om de drie jaar zou gebeuren. Wij
vragen daarom omdat de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit nog steeds niet goed functioneert. De
afgelopen vijftien jaar is een op de drie personeelsleden
verdwenen. We moeten echt de weg omhoog inzetten. Er
moeten meer mensen en middelen worden ingezet om de
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit effectief te kunnen
laten functioneren.
Ik maak de balans op. In de natuur moet veel gebeuren. De
boeren zitten in het nauw. De Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit functioneert onvoldoende. Ik weet dat de
staatssecretaris er pas een jaar zit en dat wij hem niet voor
alles verantwoordelijk kunnen houden, maar ik kan mij nog
een debat herinneren waarin ik hem een superman heb
genoemd. De zaal applaudisseerde; men vond dat een goed
idee. Als de staatssecretaris nou eens die houding aannam
en een aantal van de problemen die ik genoemd heb aanpakte, zou hij die titel weleens echt kunnen verdienen. Wil
hij daarvoor gaan, dan zou hij wat mij betreft terug kunnen
komen in een volgend kabinet, wellicht het kabinet-Roemer
I.
In het groen onderwijs is sprake van een ongerijmdheid.
Men krijgt daar minder geld per leerling dan in het reguliere
onderwijs. Wil de staatssecretaris hiervoor een oplossing
zoeken?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Mooie woorden van de SP-fractie over het natuurbeleid,
maar vandaag is een motie van mij en de Partij van de
Arbeid in stemming gebracht over de zogenaamde TOPgebieden, ernstig verdroogde gebieden die kwalitatief zeer
waardevol zijn. Die motie had met de steun van de SP een

Tweede Kamer

meerderheid gekregen. De SP heeft de motie echter niet
gesteund en ik wil graag weten waarom.
De heer Van Gerven (SP):
Ik zal het uitzoeken. U doelt waarschijnlijk op collega Smaling. U krijgt een antwoord in tweede termijn.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik ben heel benieuwd. Ik spreek hier de SP-fractie aan,
waarvan de heer Van Gerven ook lid is. Nogmaals, met de
steun van de SP hadden we die zeer kwetsbare natuurgebieden een impuls kunnen geven. Een gemiste kans!
De heer Van Gerven (SP):
Ik zoek het uit en u krijgt antwoord in tweede termijn.
De voorzitter:
Maar u zat er net ook al bij.
De heer Van Gerven (SP):
Jazeker, ik zat erbij en ik heb gestemd, maar u weet hoe
het gaat met die afwegingen.
De heer Geurts (CDA):
Met heel wat woorden kan ik het ook nog wel eens zijn
vandaag; uiteraard niet met het kabinet-Roemer, maar dat
terzijde. De SP-fractie sprak erover dat de inkomenssituatie
in de land- en tuinbouw ernstig is. Die is ernstig. Dat zijn
we met elkaar eens. De SP legt echter ook allemaal extra
eisen op aan de sector. De zeugenhouderij en nog een
aantal dierencategorieën werden genoemd. Hoe gaat de
SP daarmee om: aan de ene kant ach en wee roepen en
aan de andere kant niets doen?
De heer Van Gerven (SP):
Als je om welke reden dan ook dieren houdt, voor gezelligheid of voor productie, dan moet dat met respect gebeuren.
Een dier moet dan het natuurlijke gedrag kunnen vertonen.
Dat hoort voorop te staan. Daarom zijn wij een groot voorstander van een aantal welzijnseisen in de productiesectoren waar dieren worden geproduceerd voor consumptie.
Natuurlijk hangt er een prijskaartje aan het fatsoenlijk houden van dieren. Wij vinden dat er een fatsoenlijke kostprijs
plus een redelijke marge daarop betaald moet worden voor
de producten die de boer levert. Daar pleiten wij al heel
lang voor. Wij constateren ook dat de positie van individuele
agrariërs om hun producten te vermarkten tegen een
redelijke prijs scheef is. Daaraan zou iets moeten gebeuren,
maar niet door het dierenwelzijn te schenden vanwege een
mogelijk financieel gewin.
De heer Geurts (CDA):
Ik vind dit toch wel ernstig. Aan de ene kant zegt de SP voor
de inkomens van boeren te willen opkomen, maar aan de
andere kant geeft de SP hun een klap in de nek door te
zeggen dat dierenwelzijn niet goed is geborgd in Nederland.
Ik vind dat een zeer kwalijke zaak. Ik zou graag onderbouwd

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-2

krijgen waarom de SP dat vindt, want in geen enkel rapport
staat dat het dierenwelzijn in Nederland zo slecht is als de
SP hier probeert neer te zetten. Het is gewoon niet waar.
We behoren tot de top in de wereld.
De heer Van Gerven (SP):
Ik heb zojuist de varkenshouderij genoemd. Dat is een evident voorbeeld dat het echt ontspoord is. De manier waarop
die dieren worden gehouden, is over de hele linie niet oké.
Van 99% van de varkens wordt de staarten geknipt, terwijl
dat al 25 jaar verboden is. Wij weten dat het knippen van
de staarten nodig is, omdat de varkens niet op een fatsoenlijke manier worden gehouden. Zouden ze wel op een fatsoenlijke manier worden gehouden, dan zou dat staarten
knippen niet nodig zijn. Dat is toch een duidelijk voorbeeld
dat we niet op de goede weg zijn? Als wij dieren, in dit geval
varkens, houden voor de productie, dan moeten ze hun
staart kunnen behouden, namelijk door ze op een fatsoenlijke manier te houden, met voldoende ruimte, met strooisel
en met voldoende afleiding zodat ze elkaar niet te lijf gaan.
De heer Geurts (CDA):
Ik vind het toch wel bijzonder dat dit in de plenaire zaal door
de SP-fractie wordt verkondigd. Laten we kijken naar de
biologische sector, waar u een groot voorstander van bent.
Ook daar worden staarten behandeld, omdat het leed veel
groter kan zijn als die staart eraan blijft. Niet bij alle bedrijven — dat ben ik met u eens — maar ook daar wordt het
gedaan om grotere bloedbaden te voorkomen. Ik vind het
dus een heel bijzonder verhaal dat u hier houdt.
De heer Van Gerven (SP):
Ik vind het onbegrijpelijk dat een man die heel veel weet
van de varkenshouderij hier de stelling verkondigt dat je
varkens alleen goed kunt houden als de staarten geknipt
worden. Daar kan ik met mijn pet niet bij.

Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter. Ik wil beginnen met een felicitatie. Nog niet aan
het adres van collega Van der Velde — daar ben ik nog te
vroeg voor — maar wel aan dat van de Partij voor de Dieren,
die haar tienjarig jubileum heeft vandaag. Van harte gefeliciteerd.
Voor veel mensen is het een vanzelfsprekendheid om naar
de supermarkt te gaan om daar hun vlees, groenten en fruit
te kopen. Deze producten liggen in de schappen doordat
boeren, tuinders en vissers 7 dagen in de week 24 uur per
dag klaarstaan op hun bedrijf. Zij zorgen ervoor dat wij
kwalitatief goed en betaalbaar voedsel kunnen kopen. Daar
staan wij als consument weinig bij stil. Wij staan er ook niet
bij stil dat deze ondernemers zich zorgen maken, zorgen
over het vaak eenzijdig gevoerde maatschappelijke debat.
Ook de regels en de bemoeienis van de overheid zijn nog
steeds een grote zorg: het gevoel dat de overheid op jouw
stoel zit. Linkse clubs, zoals Wakker Dier en Greenpeace,
nemen het voortouw om een eenzijdige discussie aan te
wakkeren. Zij praten mensen over de rug van onze boeren,
tuinders en vissers angst aan en lijken maar één doel te
hebben, namelijk om de landbouw en de visserij fors terug
te dringen en sommige sectoren helemaal uit het land te

Tweede Kamer

verbannen. Ik kan me daar ontzettend boos over maken,
net zo goed als ik geen respect heb voor de cowboys in dit
land die menen dat de regels voor iedereen gelden behalve
voor hen. Ook de overheid moet zichzelf in de spiegel
bekijken. De regelgeving is, ondanks de inspanningen op
dit punt, een grote ergernis voor de boeren.
De agrarische sector is in al zijn facetten een prachtige
sector, maar er is nog veel werk aan de winkel. Veel partijen
doen ons geloven dat het ongelooflijk slecht gaat met
Nederland. We hebben echter hard gewerkt om na de crisis
de basis weer op orde te krijgen. Daar beginnen we nu de
vruchten van te plukken. De werkgelegenheid neemt toe
en meer mensen vinden gelukkig weer een baan. We hebben vaak, tegen de publieke opinie in, moeilijke beslissingen
durven nemen. We konden rekenen op kritiek van de
oppositie, maar de cijfers tonen aan dat we verstandige
beslissingen hebben genomen. We hebben de basis op
orde gebracht en kunnen nu stap voor stap werken aan een
beter ondernemersklimaat.
Nederland is al jaren op rij de tweede voedselexporteur
van de wereld. Nederlandse boeren lopen voorop in innovatieve ontwikkelingen, zoals precisielandbouw en oplossingen voor CO2-reductie. Bovendien hebben we inmiddels
de meest duurzame vissersvloot ter wereld. De sector is
hoogproductief en zeer efficiënt, met andere woorden: met
weinig grond en grondstoffen wordt veel voedsel geproduceerd. Dat gebeurt op een zorgvuldige manier. Zo zijn het
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en antibiotica
bij dieren de afgelopen jaren fors teruggedrongen. We zien
dat de vispopulatie in de Noordzee groeit en dat is het geval
dankzij de Nederlandse vissersvloot, die vooroploopt in
verduurzaming. Er is veel internationale belangstelling voor
het Nederlandse schip dat 60% minder brandstof verbruikt.
Ook dit voorbeeld laat maar weer eens zien dat Nederland
een voortrekkersrol heeft bij de verduurzaming en dat
samenwerking, in dit geval tussen maritieme bedrijven,
overheid en kennisinstituten, tot mooie dingen leidt.
In de voorbereiding op deze begrotingsbehandeling heb ik
me laten inspireren door een rapport van ABN AMRO met
als titel In de ban van de pieper. Daarin waarschuwt een
sectorspecialist dat zonder een Europees gelijk speelveld
de aardappelteelt uit Nederland dreigt te verdwijnen. Dit
was voor mij aanleiding om verschillende bedrijven in de
aardappelsector te bezoeken. De bedrijven die ik bezocht
houden zich bezig met veredeling, teelt, afzet, export, tot
en met het product, de aardappel, op tafel. Niet alleen de
regelgeving kwam aan de orde, maar ook de uitdagingen
waar de landbouw voor staat kwamen aan de orde, zoals
klimaatverandering, de voedselzekerheid en voedselveiligheid. Dat zijn allemaal uitdagingen waar de boer en de
tuinder over nadenken. Maar laten we wel stellen dat deze
verder gaan dan alleen het boerenerf.
Geïnspireerd door de aardappel neem ik de Kamer graag
mee door die aardappelketen, zij het in grote stappen.
Daarbij wil ik graag beginnen bij de veredeling van planten.
Die staat aan het begin van onze voedselketen. We zijn in
staat om een aardappel te ontwikkelen die resistent is tegen
ziekten en schimmels, of een aardappel die beter gedijt in
zoute of brakke grond. Op dit moment lijkt de veredeling
stil te staan. Brussel geeft geen duidelijkheid over de vraag
of nieuwe technieken wel of niet mogen worden gebruikt.
Ik roep het kabinet op om met meer daadkracht aan dit
dossier te trekken. De veredeling kan een bijdrage leveren

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-3

aan belangrijke oplossingen voor klimaatverandering en
voedselzekerheid. Dat kan zij niet alleen in Nederland, maar
ook in de rest van de wereld. Technieken moeten veilig zijn
voor mens, plant, dier en de omgeving. Dat geldt zeker als
het gaat om technieken waarbij vreemd DNA wordt
gebruikt. Maar de technieken die veilig zijn, moeten ingezet
kunnen worden. Nederland mag zijn positie in de veredeling
niet verliezen.
Verder is het van cruciaal belang dat de Nederlandse én de
Europese kennis op dit dossier op orde zijn en blijven. De
rest van de wereld zit niet stil. Technieken die aan de andere
kant van de wereld worden bedacht, moeten wel met ónze
kennis beoordeeld kunnen worden op de vraag of het
gebruik ervan wel of niet veilig is.
Ontwikkelingen in de precisielandbouw volgen elkaar in
een rap tempo op. Vroeger stond een gps-systeem op een
trekker al symbool voor die precisielandbouw. Op dit
moment zijn er al nieuwe meettechnieken in combinatie
met ICT-toepassingen waarbij de bodemgesteldheid
nauwkeurig in beeld wordt gebracht en waarbij tijdens het
oogsten gegevens over de opbrengst heel precies aan
andere data worden toegevoegd. Er wordt daarbij ook
gebruikgemaakt van sensoren in het veld. Op die manier
kan de boer een grote hoeveelheid informatie verzamelen,
waardoor hij in staat is om heel gericht mineralen of
bemesting toe te voegen aan het perceel. Ook de inzet van
gewasbeschermingsmiddelen kan veel gerichter plaatsvinden. De VVD steunt deze innovatieve ontwikkelingen van
harte. Precisielandbouw is het omgaan met variatie.
De regelgeving mag hierbij geen beperkende factor zijn.
Vorig jaar heb ik het kabinet al opgeroepen om de belemmeringen in beeld te brengen en waar nodig weg te nemen.
Ik vraag de staatssecretaris om hier nu echt werk van te
maken. Kan hij zeggen wanneer de Kamer de uitwerking
van de motie mag verwachten?
Ik wil nu, vandaag, graag een stap verder zetten. Het kabinet
heeft de regeldruk aangepakt en 2,5 miljard lastenverlaging
gerealiseerd. Maar de staatssecretaris heeft ook een maatwerkaanpak agrocluster geïntroduceerd. We hebben kunnen
lezen dat een aantal gesignaleerde knelpunten is opgelost.
In de gesprekken die ik met ondernemers aanga, hoor ik
echter dat zij nog een directe ingang missen waar zij hun
klachten of opmerkingen over regelgeving en belemmeringen voor nieuwe ontwikkelingen kunnen melden. Ik vraag
de staatssecretaris om een agroloket te openen, naar het
voorbeeld van het Chemieloket, dat is ingesteld door de
minister van Economische Zaken. Het moet eenvoudig en
digitaal bereikbaar zijn voor alle sectoren, van de akkerbouwsector tot de varkenshouderij, van de pluimvee- tot de
tuinbouwsector. Het moet dus echt voor alle sectoren en
de ketenpartners toegankelijk zijn.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik kom nog even terug op het vorige blokje, over innovatie
en verduurzaming. Tijdens de vorige behandeling van de
begroting, vorig jaar, heb ik voorgesteld om subsidies
vanuit Europa direct te koppelen aan innovatie en verduurzaming en ze tevens transparant te maken. Ik ga ervan uit
dat, als ik nu weer zo'n motie indien, mevrouw Lodders die
zal steunen. Het lijkt mij geweldig als we inderdaad die
innovatie en verduurzaming nóg een stap verder kunnen
brengen.

Tweede Kamer

Mevrouw Lodders (VVD):
Dit is een heel mooi bruggetje naar het volgende blokje,
want daarin ga ik in op het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Mevrouw Ko er Kaya weet dat de VVD heel graag
wil inzetten op verduurzaming en met name op de innovatie
die dat mogelijk maakt. Als wij het gemeenschappelijk
landbouwbeleid daarop gaan aanpassen, moet wel, wanneer geschoven wordt met budgetten, gekeken worden
naar de regelgeving die achterblijft. Want het kan niet zo
zijn dat de negentien richtlijnen waar al die boeren en
tuinders aan moeten voldoen — met name de boeren, maar
zeker ook de vissers als het gaat om het visserijbeleid —
blijven bestaan, terwijl de budgetten naar heel andere dingen gaan.
De voorzitter:
Ik stel voor dat mevrouw Lodders even haar deel van de
argumentatie geeft en dat de leden daarna de kans krijgen
om te interrumperen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Het is wel een lang blokje. Ik vind het prima, maar …
De voorzitter:
U wilt nu interrumperen, mevrouw Ko er Kaya? Ga uw gang.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Graag, want dit is heel erg belangrijk. Op het punt van de
regelgeving vinden mevrouw Lodders en ik elkaar snel. Wij
hebben samen een motie ingediend om door de bomen
het bos te laten zien en één regeling te maken. Op het punt
van het koppelen van Europese subsidies aan duurzaamheid
en innovatie, wil ik wel een helder antwoord van mevrouw
Lodders. Gaan we subsidies uit Europa nu echt inzetten
voor verduurzaming en innovatie?
Mevrouw Lodders (VVD):
Het komend jaar zullen wij in deze Kamer uitgebreid spreken
over de nieuwe voorwaarden en de onderhandelingen voor
het gemeenschappelijk landbouwbeleid in Brussel. Er zijn
voor de VVD twee heel belangrijke dingen. Het eerste is dat
de budgetten die er zijn, worden ingezet voor innovatie.
Het tweede is dat we al die rigide regels schrappen die op
maatregelen sturen in plaats van op doelen. Ik kom straks
nog met een aantal voorbeelden daarvan.
De voorzitter:
Mevrouw Ko er Kaya nog? Als we inzetten, maken we het
af.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ja, voorzitter, als dat mag, graag.
De voorzitter:
Het is het een of het ander.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-4

Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Dan constateer ik dat de VVD met mij samen in gaat zetten
op innovatie en duurzaamheid als het gaat om landbouwsubsidies. Op het andere punt wil mevrouw Lodders zo
ingaan. Indien nodig, zal ik daar een vraag over stellen. Ik
ben blij met de toezegging.
Mevrouw Lodders (VVD):
Het is geen verrassing. Vorig jaar net voor de begrotingsbehandeling schreef ik al een opinieartikel over het nieuwe
gemeenschappelijk landbouwbeleid, omdat het huidige
beleid naar onze mening failliet is, omdat het innovatie
frustreert.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Mevrouw Lodders had het net over de regeldruk die afgenomen zou zijn. Ze noemde het getal van 2,5 miljard. Dat
is voor de hele economie. Hoe kijkt mevrouw Lodders aan
tegen de regeldruk in de landbouw sec?
Mevrouw Lodders (VVD):
Het kabinet heeft zichzelf een forse ambitie gesteld: 2,5
miljard. Ik constateer dat er netto gezien ook een opbrengst
voor de landbouw is. Ik had die opbrengst graag hoger
gezien, maar netto hebben we opbrengst. Ik heb een aantal
voorbeelden, want ik had deze vraag van u dan wel van
collega Geurts verwacht. Ik kan de getallen noemen, maar
ik denk dat de heer Geurts deze ook beschikbaar heeft. Dat
is overigens precies de reden waarom ik het agroloket
voorstel, om die volgende stap en slag te maken.
De heer Dijkgraaf (SGP):
De heer Geurts heeft ze ongetwijfeld ter beschikking. Ik in
ieder geval wel. Als je alleen naar landbouw kijkt, hebt u
gelijk. Maar als je kijkt naar regelgeving die op landbouw
betrekking heeft en die bij andere ministeries zit, kom ik
toch echt op een plus in de regeldruk. De regeldruk is toegenomen met 13,08 miljoen. Dus hoe rekent mevrouw
Lodders nou?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik kan u een aantal voorbeelden noemen. Het invoegen van
agrarische activiteiten in het Activiteitenbesluit levert een
heel fors voordeel op van in totaal 37 miljoen. Dat betreft
natuurlijk niet allemaal de landbouw. Ik noem het verminderen van de toezichtslasten in de vleesketen en het
afschaffen van het Bedrijfsregister Agrarische Bedrijven.
Er is een lastenverlichting op diergeneesmiddelen gerealiseerd. In de PAS is een lastenverlichting doorgevoerd. De
NVWA heeft een aantal stappen gezet, waarbij onder andere
het exportsysteem is aangepast, wat een voordeel heeft. Ik
kan citeren uit het overzicht. Dat lijkt me niet heel erg wijs.
Ik had graag meer willen realiseren voor de sector. In de
sector, met name in de veehouderij, is een aantal maatregelen genomen. Ik noemde de grondgebonden groei van
de veehouderij. Daar komt volgende week naar alle waarschijnlijkheid de wet fosfaatrechten bij. Per saldo zie ik
gelukkig dat er een aantal stappen gezet is.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Wij hebben ook allerlei mensen die met ons meekijken. De
NVWA is de …
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat is de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, voorzitter.
De voorzitter:
Ik weet het wel, maar wij moeten proberen afkortingen af
en toe eventjes voluit te zeggen. Dan kunnen mensen het
debat beter volgen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Het is heel goed dat u mij daarop wijst. Zeker.
De heer Dijkgraaf (SGP):
De voorbeelden die mevrouw Lodders noemt zijn natuurlijk
mooi. Die zijn er, maar wat vindt zij van de wijziging
bouwbesluit brandveiligheid: plus 25 miljoen. Aanscherping
antibioticaregels: plus 10 miljoen. Afschaffing productschappen: 9 miljoen. Aanscherping emissie-eisen fijnstof: 7,5
miljoen. Ammoniak: 12,5 miljoen. Besluit emissiearme
huisvesting: 5 miljoen. Trekkerrijbewijs: 4 miljoen. Je moet
niet alleen kijken naar de landbouwbegroting, want het
trekkerrijbewijs zit bijvoorbeeld bij I en M. Als je al die dingen bij elkaar optelt, kom je op een regeldrukstijging voor
de landbouw van 13 miljoen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Zeker heb ik ook gekeken naar alle andere ministeries waar
maatregelen genomen zijn dan wel een reductie heeft
plaatsgevonden. Het is heel aardig dat de heer Dijkgraaf
een aantal voorbeelden noemt, maar er zijn ook een aantal
voorbeelden van dingen die wij met elkaar heel erg verstandig hebben gevonden. Over het antibioticabeleid en de
antibioticareductie zijn wij het eens. Wij zijn het erover eens
dat dat soort belangrijke stappen in het kader van de
volksgezondheid, diergezondheid, breed eigenlijk, gezet
zijn. Je kunt niet altijd zeggen: wij houden het op nul. Dat
zijn belangrijke stappen voorwaarts. Overigens weet de
heer Dijkgraaf ook dat de VVD over een groot aantal andere
zaken zeer kritisch is geweest.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Als ik een vierde keer mag, voorzitter, dan doe ik dat graag.
De voorzitter:
Als u vindt dat u geen antwoord hebt gekregen. Ik zal even
uitleggen hoe het werkt. Als mensen echt vinden dat ze
geen antwoord hebben gekregen, dan mogen ze nog wat
zeggen. Nahikken dat ze dankbaar zijn voor het antwoord
en zo heeft niet zo'n zin. Dan wordt het nog later.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Nee. Ik heb nog een heel concrete vraag. Ik dank u voor die
ruimte. Ik zal daar spaarzaam gebruik van maken.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-5

Het punt is dat, als je die dingen allemaal netjes op een rijtje
zet en allemaal bij elkaar optelt, die stelling helaas niet
opgaat. Daar liggen inhoudelijke discussies achter. Heeft
mevrouw Lodders een ander lijstje dat niet optelt tot 13
miljoen en wat rekent zij dan niet mee?
Mevrouw Lodders (VVD):
Nee, ik heb geprobeerd om aan te geven dat er heel veel
zaken zijn waar de landbouw wel degelijk profijt van heeft
gehad. Ik heb net het voorbeeld genoemd van de antibiotica,
maar ik kan ook het voorbeeld noemen van het afschaffen
van de productschappen. Er is veel regelgeving vanuit de
productschappen een-op-een overgezet naar regelgeving,
niet omdat de Kamer dat heel graag wilde — hoewel: een
groot aantal partijen wel; de VVD was daar zeer kritisch
over — maar juist omdat de sector gevraagd heeft om dat
te doen. Ik reken hem mee in het lijstje, natuurlijk, want dat
geeft een eerlijk beeld, maar dat zijn wel de stappen die
gezet zijn. En dat snap ik, maar dat is precies de reden
waarom ik dat agroloket wil openen. Ik wil juist de vervolgstap zetten om verder te gaan, want ik denk dat er nog
heel veel uitdagingen liggen. Ik denk dat de heer Dijkgraaf
dat met mij eens zal zijn.
De heer Geurts (CDA):
Ik was al een beetje aangekondigd. Even een kleine correctie, het ging niet over het trekkerrijbewijs, want daar hebben
wij unaniem voor gestemd. Ik denk dat de heer Dijkgraaf
het trekkerkenteken bedoelt, maar dat even ter zijde.
Ik zie dat de VVD-fractie en mevrouw Lodders een vlucht
naar voren nemen. Ze presenteren bij elke begroting nieuw
beleid, maar laten wij het even hebben over de beloftes uit
het verleden. Wat is er nou overgebleven van die beloftes?
Ik kan mij nog herinneren dat mevrouw Lodders in de aanloop naar de verkiezingen van 2012 met een kalf rondliep.
Daar schreven allerlei mensen allerlei regels op waar ze
van af wilden. Mijn concrete vraag aan mevrouw Lodders
is: welke regels van dat kalf heeft zij nou afgeschaft?
Mevrouw Lodders (VVD):
Op die vraag had ik niet gerekend, maar het is wel ontzettend mooi dat de heer Geurts deze vraag stelt. Een van de
grote ergernissen bij het onderzoek naar de waterkwaliteit
was dat er vooral en alleen naar de landbouw werd gekeken.
Daarin hebben wij stappen gezet. Een van de heel grote
frustraties die meerdere keren werd genoemd was de
NVWA. We houden bij de NVWA een extra vinger aan de
pols. We hebben gesproken over een herijking van het
takenpakket van de NVWA. Op dat kalf hadden we ook een
heel aantal maatregelen over het gemeenschappelijk landbouwbeleid gezet, met name over de vergroening. Helaas
heb ik de 5% niet kunnen schrappen en helaas heb ik ook
de vergroeningsmaatregelen niet in de volle breedte kunnen
doorvoeren in de Kamer. Waarom niet? Omdat met name
het CDA mij daarbij in de steek liet. Een ander element is
de jacht, dat vooral de mensen in de bosrijke gebieden
belangrijk vinden. Dit element hebben we in de Natuurwet
overeind weten te houden. Ik kan nog doorgaan, voorzitter,
maar u ziet dat ik een heel aantal voorbeelden kan presenteren.

Tweede Kamer

De heer Geurts (CDA):
Terugkomend op dat kalf: over het gemeenschappelijk
landbouwbeleid stond niets op dat kalf. Kijk maar na. In
ieder geval op de avonden dat ik erbij was, is dat er niet op
gezet. Dat is één. Twee. In de vorige debatten heeft
mevrouw Lodders gezegd dat Nederland de eerste agroexporteur ter wereld moet worden. Wat is daarvan
terechtgekomen? Niks. Ze heeft het over minder regels,
maar het zijn er alleen maar meer geworden. De heer Dijkgraaf heeft daar net een aantal voorbeelden van genoemd.
Mevrouw Lodders heeft in het verleden aangegeven dat zij
het mestbeleid zou gaan aanpakken; wat past er bij de
gewasbehoefte? Tot op de dag van vandaag zijn de equivalente mestmaatregelen, die van belang zijn voor de akkerbouw, niet geregeld. Ook zijn de kosten van de NVWA alleen
maar toegenomen. Ik was gisteren in Groningen, waar een
ondernemer het mij heeft voorgerekend. Het was nog veel
meer dan ik dacht. Ik rekende met €250 per uur, maar de
kosten zijn alweer hoger. Wat heeft de VVD de afgelopen
vier jaar bereikt op de punten die mevrouw Lodders noemt?
He-le-maal niks! De kosten zijn alleen maar gestegen, het
is alleen maar duurder geworden en het wordt voor de
agrarische ondernemers in Nederland alleen maar moeilijker om te ondernemen, dankzij het beleid van VVD en Partij
van de Arbeid.
De voorzitter:
Dit lijkt een beetje op uw derde termijn. Wat is uw vraag
aan mevrouw Lodders?
De heer Geurts (CDA):
We hebben nog ongeveer vier maanden de tijd. Wat gaat
mevrouw Lodders in die vier maanden bereiken? Laten we
er drie maanden van maken. Dan hebben we nog een
maand om campagne te voeren en om samen voor zalen
te staan. Waarop kan ik mevrouw Lodders over drie maanden afrekenen?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik constateer dat niet alleen de fractievoorzitter van het CDA
een heel somber beeld schetst, maar ook de heer Geurts
als landbouwwoordvoerder schetst hier een enorm somber
beeld. Dat vind ik best wel droevig. Ik heb een sector
geschetst met enorm veel uitdagingen, een sector die te
maken heeft met een aantal vraagstukken die veel verder
gaan dan alleen het boerenerf. De debatten in dit huis
beperken zich heel erg tot dat boerenerf, terwijl we daar
met zijn allen een verantwoordelijkheid voor hebben. Maar
het zijn wel de boeren, tuinders en vissers die daarin meedenken en die de stappen vooruit zetten. Ook ten tijde van
de crisis, waarin het alle ondernemers tegenzat, maar
natuurlijk ook onze agrarische sector, zijn we erin geslaagd
om de tweede voedselexporteur van de wereld te blijven.
Dan is lof op zijn plaats en niet een somber beeld zoals de
heer Geurts dat schetst. Dan het mestbeleid. We spreken
in dit huis al jarenlang over derogatieonderhandelingen.
Dit is de eerste keer dat in een formele brief van het kabinet
staat dat we in het kader van de derogatie ervoor gaan
pleiten om het fosfaatproductieplafond af te schaffen of in
ieder geval een saldering te laten plaatsvinden. In alle
voorgaande jaren werd er misschien wel over gesproken,
maar het werd nooit zwart-op-wit in de boodschappentas
naar Brussel meegenomen. Dat we het niet van vandaag

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-6

op morgen kunnen regelen, weet de heer Geurts net zo
goed als ik. Dat is een moeizaam en taai proces. Daar zullen
we volgende week met elkaar over debatteren. Je kunt
achterover leunen en een somber beeld schetsen, maar je
kunt ook de handen uit de mouwen steken en ervoor zorgen
dat we die stappen gaan zetten. Dat laatste zou ik graag
willen doen.
De voorzitter:
De heer Geurts, kort. Een interruptie, hè?
De heer Geurts (CDA):
Ik zal mijn best doen, voorzitter. We blijven oefenen hier.
Mevrouw Lodders schetst een mooi Nederland. Ik ga voor
een beter Nederland; dat is hard nodig. Ga gewoon eens
de boer op. Ga eens kijken hoe dat mooie Nederland eruitziet dat zij hier probeert te schetsen. Het wordt niet zo
beleefd en het is ook niet zo. Ik vroeg net heel kernachtig
waar ik haar op kan afrekenen, maar ik heb daar nog geen
heel helder antwoord op gekregen. Misschien dat zij het in
één zin kan samenvatten als wij straks voor die zaal staan.
Waar gaat zij voor?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik heb in de afgelopen maanden enorm veel werkbezoeken
afgelegd. Waarom? Omdat het debat weliswaar in dit huis
plaatsvindt, maar je dat debat niet kunt voeren als je niet
weet wat er in de sector speelt. Ik ga dus enorm vaak op
werkbezoek, in het hele land. Verderop in mijn betoog kom
ik nog met een actieplan. Dat zal ik de staatssecretaris
aanbieden. Ik schets nu een aantal stappen die we willen
zetten. Dat zijn ook moeilijke stappen. Nogmaals, we weten
hoe stroperig het beleid in Brussel is. Ik ga hier niet beloven
dat ik morgen het mestbeleid veranderd heb, want dat kan
ik niet waarmaken. Ik laat me die belofte ook niet in de
mond leggen.
Het komende begrotingsjaar zullen we nader spreken over
het nieuwe gemeenschappelijk landbouwbeleid. De wens
van de VVD kent u: een landbouwbeleid dat gericht is op
het stimuleren van innovatie. De strikte richtlijnen in Europa
helpen ons niet om nieuwe innovaties te ontwikkelen.
Richtlijnen dienen een doel na te streven en geen dictaat
te zijn ten aanzien van de manier waarop een lidstaat dat
doel moet bereiken, laat staan dat Nederland de richtlijnen
strenger moet interpreteren.
De afgelopen jaren is er een aantal voorbeelden naar voren
gebracht waaruit blijkt dat Nederland de regels star uitvoert
en ook voor in de rij staat om te pleiten voor strengere
regels. Neem de akkerranden. In Europa gaat de staatssecretaris mee met de beweging om geen chemische middelen toe te staan. Zonder enige toelichting zal iedereen dat
vanzelfsprekend vinden, maar in de uitleg dat je akkerranden wilt inzetten in de bestrijding van een vervelend aardappelaaltje past dit standpunt niet. Afrikaantjes werken
hartstikke goed als bestrijding van het aaltje, maar dan moet
je het onkruid in deze akkerranden wel kunnen bestrijden,
anders blijft het aaltje een bron van voedsel houden. Dit is
een voorbeeld van op het eerste gezicht sympathieke regels
die echter leiden tot een tegengesteld doel. Dat kan volgens
mij niet de bedoeling zijn.

Tweede Kamer

Even een klein uitstapje. Ook op visserijgebied willen wij
dat bestaande wet- en regelgeving opnieuw tegen het licht
wordt gehouden en worden beoordeeld op basis van
regeldruk, concurrentiekracht en bevordering van de innovaties. Tekentafelmaatregelen zoals de aanlandplicht klinken
misschien mooi, maar leiden tot een tegengesteld resultaat.
Daar is de afgelopen weken al veelvuldig over gesproken.
Het eerder genoemde agroloket moet ook toegankelijk zijn
voor de visserij.
Ik ga terug naar de aardappel. Een belangrijk element in de
voedselproductie is de bodem en de bodemvruchtbaarheid.
De Nederlandse landbouw is hoogproductief en door de
hoge opbrengst worden er in verhouding meer voedingsstoffen aan de bodem onttrokken dan er via bemesting
wordt toegevoegd. De milieuregels staan maar een beperkte
hoeveelheid dierlijke mest toe om de bodem van nieuwe
voedingsstoffen te voorzien. Dit om de kwaliteit van het
grondwater niet in gevaar te brengen. Alle boeren die ik de
afgelopen periode heb gesproken, geven aan dat de
bodemvruchtbaarheid achteruitgaat. Dit tij moeten we zien
te keren. Welke stappen wil de staatssecretaris op dit punt
zetten? Zijn voorganger heeft over dit thema gesprekken
gevoerd met ondernemers. Wat is er met die input gebeurd?
Is de staatssecretaris bereid te onderzoeken of organische
reststoffen gebruikt kunnen worden als bodemverbeteraar,
zonder dat de plaatsingsruimte negatief wordt beïnvloed?
Een pluskwaliteit compost zou kansen kunnen bieden. Dat
past ook in het streven naar een circulaire economie.
De NVWA, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit,
heeft een belangrijke rol in de voedselketen. We kennen
deze organisatie, die controleert op voedselveiligheid. Ze
heeft echter ook een belangrijke rol in de exportcertificering.
Voor de aardappelteelt heeft de NVWA een aantal taken
uitbesteed aan de NAK, de Nederlandse Algemene Keuringsdienst. Uit diverse onderzoeken is gebleken dat dit erg goed
werkt. De kwaliteit van de controles en van de afgifte van
exportcertificaten is hoog. De kosten zijn in vergelijking met
de tarieven van de NVWA laag. We kennen allemaal de
kritische noot over de NVWA en ook ik wil die kraken, want
er zijn nog steeds te veel voorbeelden waarin de NVWA
zich opstelt als een starre, naar binnen gekeerde organisatie.
Vorige week heb ik nog met mijn collega Barbara Visser
vragen gesteld over de visafslag op Urk. Drie hallen worden
daar met sluiting bedreigd, omdat met de wetten der natuur
geen rekening wordt gehouden. Ook vandaag heeft de
Kamer weer een aantal voorbeelden in ontvangst kunnen
nemen. Ik had in de procedurevergadering een reactie op
de petitie van vanmiddag willen vragen. Ik zal dat morgen
doen, want dat hoort niet in deze zaal thuis.
We hebben ook een uitgebreide brief en het rapport over
het doorrekenen van de tarieven ontvangen van de NVWA.
Ik ga daar vandaag niet op in, want mijn fractie heeft de
behoefte om daar eerst een aantal schriftelijke vragen over
te stellen. Als we dit morgen met elkaar bespreken, kunnen
we gelukkig nog voor het einde van het jaar het debat over
de NVWA voeren. Vandaag beperk ik mij tot de vraag of de
staatssecretaris bereid is om te bekijken of meer taken van
de NVWA uit te besteden zijn. Ik denk daarbij aan taken die
door andere laboratoria of kennisinstellingen, zoals het
geval is bij de NAK, overgenomen kunnen worden. Is de
staatssecretaris bereid om de Kamer hier nader over te
informeren?

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-7

De staatssecretaris heeft in de begroting een Voedselagenda
opgenomen. Hij wil een drietal thema's prioritair stellen:
jong leren eten, transparantie en innovatie in de voedselketen. Jong leren eten is natuurlijk belangrijk, maar dat zie ik
ook als een taak van de ouders. Bovendien komt dit thema
terug in tal van bestaande programma's. Misschien kan de
staatssecretaris in deze agenda wel aandacht besteden aan
het eerlijke verhaal: niet langer het lesmateriaal op de
scholen dat gesponsord wordt door linkse milieuclubs,
maar de kennis verspreiden over onze gezonde, hoogproductieve en innovatieve landbouw, die oplossingen heeft
voor vraagstukken, zoals klimaatverandering en voedselzekerheid.
Ik heb een aantal stappen of onderdelen binnen de aardappelteelt benoemd.
De voorzitter:
Ik zie mevrouw Ko er Kaya met een zeer geprangd gezicht
naar de microfoon komen.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik heb een beetje moeite met dat populistische geroep elke
keer over "de linkse natuurclubs", want zonder die natuurclubs zou een hoop innovatie en verduurzaming niet
plaatsvinden. Ik ben dus blij dat zij ons op onze hoede laten
zijn en ons op laten letten. Ik hoop dat dat ook voor u geldt.
Mevrouw Lodders (VVD):
Dan zou het al die clubs sieren als het lesmateriaal over al
die oneerlijke praktijken uit de schoollokalen zou verdwijnen, omdat de sector stappen heeft gezet.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Mevrouw Lodders doet precies wat zij natuurorganisaties
verwijt, namelijk wegzetten. Dat punt wil ik hier uitdrukkelijk
maken.
Mevrouw Lodders (VVD):
Mevrouw Ko er Kaya mag dat punt maken, maar ik deel het
niet. Ik zou haar willen verwijzen naar bijvoorbeeld de
website van de NVV, de Nederlandse Vakbond Varkenshouders, die in samenwerking met LTO en een aantal andere
organisaties allerlei lespakketten inventariseert waarin dat
soort onwaarheden aan de orde komt, nog steeds, terwijl
die zaken in dit land niet meer bestaan.

Mevrouw Lodders (VVD):
Een korte reactie: als je een sector of sectoren uitdaagt en
als je ziet dat zij belangrijke stappen zetten, siert het je om
dat ook te communiceren en niet iedere keer als een rupsjenooit-genoeg verder te gaan. Als wij willen dat de veehouderij in Nederland stappen zet op het gebied van dierenwelzijn — op dat gebied is zij overigens koploper in de wereld
— en verduurzaming en dat zij oplossingen biedt voor het
CO2-probleem in deze wereld, moet je ook zo fair durven
zijn om dat te communiceren. Dat begint op de lagere
school, bij onze schoolkinderen.
De voorzitter:
Mevrouw Ko er Kaya, kort.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Mevrouw Lodders is aan het "zenden". Gelukkig gaf zij in
haar laatste reactie wel aan dat daar een nuancering op aan
te brengen is. Ik denk dat die nuance in dit geval hoogst
noodzakelijk is.
Mevrouw Lodders (VVD):
Die nuance heb ik zo niet gehoord bij mijzelf. Natuurlijk
moet je altijd kijken naar de feiten en naar de praktijk. Op
het punt van dierenwelzijn, klimaat, voedselveiligheid en
voedselzekerheid heeft de veehouderij heel grote stappen
gezet. Laten we dat nou ook eens communiceren en delen
in plaats van nog te spreken over "kistkalverhouderij" en
allerlei andere termen die we allang niet meer kennen in
dit land.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik begin me nu echt zorgen te maken over die vreselijke
linkse natuurclubs die ons allemaal voorliegen. Kan
mevrouw Lodders gewoon eens een paar goede voorbeelden noemen van deze misstanden?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik heb net verwezen naar de website van de Nederlandse
Vakbond Varkenshouders, waarop met allerlei belangenorganisaties verschillende inventarisaties zijn gepubliceerd.
Ik heb zelf Kamervragen gesteld over een lespakket, een
invalopdracht, waarin wordt gesproken over kistkalveren,
over intensieve dierhouderij, over vee-industrie en over
bio-industrie. U kunt daar een mening over hebben, maar
gelet op de feiten is het niet fair om de sector op die manier
neer te zetten.

Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik heb het gevoel dat mevrouw Lodders nu op de stoel van
de rechter gaat zitten en bepaalt wie wel of niet eerlijke
informatie geeft. Zo kan ik ook vanaf de andere kant van
alles gaan roepen, maar ik vind dat niet zo effectief. Als we
dit willen verbeteren en als we verduurzaming willen binnen
landbouw, natuur en visserij, zijn beide sectoren hoogst
noodzakelijk.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Bedoelt mevrouw Lodders nu de "leugen" dat er intensieve
veehouderij in Nederland bestaat, waarin varkens en kalveren op maar uiterst weinig vierkante meters zonder buitenruimte en zonder verder comfort worden gehouden? Ik
probeer erachter te komen welke misstanden nu aan de
kaak worden gesteld, want het is wel heel ernstig.

De voorzitter:
U sprak mij aan, maar iedereen mag hier alles vaststellen
wat hij wil.

Mevrouw Lodders (VVD):
Het is precies het voorbeeld dat de heer Grashoff noemt.
Maar ik zie een bepaalde blik in de ogen van de heer Gras-

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-8

hoff. Hij zet een sector op een bepaalde manier neer, maar
dat is niet het representatieve beeld van de veehouderij
zoals we die vandaag de dag in ons land kennen. Deze
ondernemers doen keihard hun best, zeven dagen per week,
24 uur per dag. Ze zorgen ontzettend goed voor hun dieren.
Ze hebben de huisvesting heel goed op orde doordat de
regels hier veel strenger zijn dan in de landen om ons heen.
Ik noem nog het voorbeeld van de varkenshouderij. Een
Nederlands varken heeft bijna 25% meer vloeroppervlakte
dan varkens in landen om ons heen. U kunt daar een beetje
raar staan te lachen, maar …
De voorzitter:
Ik lach helemaal niet. Ik lachte helemaal niet.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik zeg dit via u, voorzitter. Excuus.
De voorzitter:
Spreekt u via de voorzitter.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Gekker moet het toch niet worden! Ik heb die varkensstallen
met eigen ogen gezien, net als mevrouw Lodders. Het huilen
staat me dan nader dan het lachen. Ik moet dan overigens
eerst door een douche en daarna weer door een douche
terug om te voorkomen dat er allerlei ziektes onder de duizenden varkens optreden. Wil mevrouw Lodder nu gewoon
zeggen: in Nederland mag niet verteld worden dat er sprake
is van een gigantische intensieve veehouderijsector, waarin
miljoenen varkens worden gehouden, waarvan overigens
nog geen 50% in Nederland wordt geslacht en de rest
levend honderden kilometers over de grens wordt
getransporteerd? Mag dat niet gezegd worden? Voor wat
voor soort samenleving staat mevrouw Lodders?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik wil dat het eerlijke verhaal aan de consument wordt
gepresenteerd, niet het verhaal van de heer Grashoff, die
het vertelt alsof de intensieve veehouderij een stapeling
van dieren in stallen is. Ik daag de heer Grashoff uit om
eens mee te gaan op werkbezoek. Mevrouw Ko er Kaya en
ik zijn laatst nog op een fantastisch bedrijf geweest, een
groot bedrijf met een grote hoeveelheid dieren. Ik hoop dat
mevrouw Ko er Kaya mijn stelling ondersteunt dat dit een
prachtig bedrijf is, dat die dieren daar de ruimte hebben en
goed verzorgd worden. Dan is het niet fair ten opzichte van
zo'n sector om zo'n beeld naar buiten toe te presenteren.
Ik neem daar ook afstand van.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik ken varkenshouders die het helemaal top doen, maar zij
vormen een heel kleine minderheid. Het grootste deel
hanteert standaardproductiemethoden, waar de honden
geen brood van lusten.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik zie het precies andersom. Daarom begon ik mijn betoog
ook met te zeggen dat ik me vreselijk stoor aan en boos

Tweede Kamer

maak over die cowboys die het verpesten voor al die andere
mensen. Gelukkig vormen zij maar een heel klein deel in
ons land. Het overgrote deel zorgt ontzettend goed voor de
dieren, op basis van alle eisen die we in dit huis daaraan
stellen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik kan mevrouw Lodders wel steunen in haar pleidooi om
nog eens goed te kijken naar het lesmateriaal. Ook ik zie
via mail en Twitter beeldmateriaal tot mij komen dat echt
niet overeenkomt met de werkelijkheid. Maar hoe kan het
dat er zo veel onwetendheid is bij de mensen in ons land
en in het onderwijs over hoe het eraan toegaat in de dagelijkse praktijk van het boerenbestaan? Zou de oplossing niet
veel meer gezocht moeten worden in het veel meer met
elkaar verbinden van boeren en burgers en in het op scholen verzorgen van eerlijk voedselonderwijs, waarvoor ook
een petitie is gestart? Zijn dat ook zaken waar mevrouw
Lodders voor te porren is?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik zie dat de sector daarin belangrijke stappen zet. Op open
dagen zetten bedrijven bijvoorbeeld de deuren van hun
stallen open. Dat zijn heel belangrijke stappen. Niet voor
niets stel ik dit punt aan de orde in het kader van de Voedselagenda. Laten we het eerlijke verhaal naar voren brengen. Dat begint wat mij betreft ook op school, bij de lespakketten. Als mevrouw Dik-Faber donderdag met een motie
of een amendement komt om van alles vanuit de overheid
op te leggen … Ik denk dat we hier met elkaar aandacht
voor moeten vragen. Dat is ook de reden waarom ik het
hier naar voren breng. Het helpt ook niet als wij in deze zaal
de hele veehouderij afschilderen als een vreselijke sector,
want het overgrote deel doet het gewoon echt hartstikke
goed — dat hoor ik mevrouw Dik-Faber ook zeggen — en
daar mogen we trots op zijn.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het overgrote deel doet het hartstikke goed en ook ik ben
heel trots op onze agrarische sector, maar ik zie ook dat er
toch sprake is van een stukje vervreemding. Daar maak ik
me zorgen over, omdat mensen niet meer automatisch op
het boerenerf terechtkomen. Vroeger, een of twee generaties terug, had je altijd nog wel een broer of een vader die
op een boerenbedrijf werkte. Tegenwoordig is dat niet meer
zo, en ik ben aan het zoeken naar manieren om die verbinding te herstellen. Ik hoor mevrouw Lodders zeggen dat zij
dat niet vanuit de overheid wil doen, maar ik denk dat je
het niet alleen aan de samenleving kunt overlaten. Bij lespakketten en bij de verbinding tussen boer en burger zal er
ook een stukje faciliteren van de overheid nodig zijn. Ik hoor
daarop graag een reactie.
Mevrouw Lodders (VVD):
De overheid is niet van de lespakketten. Die bepaalt de
overheid niet, en zeker niet de inhoud. Wij kunnen hier dus
aandacht voor vragen. Ik ben blij met deze vraag van
mevrouw Dik-Faber, omdat dit ook voor haar een belangrijk
punt is. Zelf ga ik met enige regelmaat op werkbezoek, ook
op scholen. Dan geef ik een les voor groep zeven of acht
en vertel ik over mijn werk hier maar zeker ook over de
contacten die ik heb in de agrarische sector, en over hoe

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-9

belangrijk het is dat kinderen op bedrijven gaan kijken. Er
zijn natuurlijk heel veel mooie lespakketten. Ook zijn er de
bezoeken van scholen aan boerderijen. Dat vind ik alleen
maar prachtig en dat moeten we ondersteunen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Tot slot, heel kort. Er is een petitie gestart voor structureel
voedselonderwijs. De overheid gaat niet over lespakketten,
maar we kunnen hieraan wellicht onze steun geven om te
bekijken hoe we dat onderwijs beter kunnen verankeren. Ik
hoop dat ook de VVD-fractie dit wil ondersteunen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Volgens mij gaan we op niet al te lange termijn — daar gaat
uiteraard de voorzitter over — een debat over voedselbeleid
voeren. Dit lijkt me een onderwerp dat we daarbij zeker
kunnen betrekken.
De heer Graus (PVV):
Ik vind het eigenlijk jammer wat mevrouw Lodders zegt,
want ik deel met haar dat onze boeren vooroplopen, al krijgt
de manier waarop dieren worden gehouden helaas nog
vaak een onvoldoende. Het kan allemaal nog veel beter en
daar ben ik een groot voorstander van, maar dan moeten
we er ook voor zorgen dat de boeren beter betaald krijgen.
Daarover heb ik ook een motie ingediend. Is mevrouw
Lodders het met mij eens dat onderwijs heel belangrijk is
en dat je kindjes moet leren wat ze eten en drinken? Ik ben
echt van mening dat er veel meer vegetariërs zullen ontstaan als kinderen weten wat ze eten en drinken. Daar ben
ik vast van overtuigd, echt waar. Dat geldt voor iedereen
die ik een dagje meeneem met de dierenpolitie, maar je
kunt iemand ook met de NVWA laten meelopen. Ik ken veel
mensen die daardoor op slag vegetariër zijn geworden. Die
voorlichting moet er dus wel blijven. De keuze om er vervolgens mee door te blijven gaan, is aan de consument. Dat
is aan de mensen, maar je moet wel goede voorlichting
geven. Mevrouw Lodders wil toch niet afstappen van die
goede voorlichting?
Tot slot krijg ik graag een reactie op het volgende. Kinderen
behoren wel te weten van het ritueel martelen van dieren.
Op de publieke omroep wordt, betaald met ons belastinggeld, net gedaan alsof halal gezond is, een soort way of
life. Het is gewoon de grootste marteling van miljoenen
dieren per jaar. Dat moet toch allemaal aan die kinderen
worden overgebracht? Dat kan mevrouw Lodders toch niet
met mij oneens zijn?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik maak wel iets los; dat is goed om te constateren. Ik heb
aangegeven dat ik het thema Jong Leren Eten — dat is een
van de punten die de staatssecretaris in zijn brief naar voren
bracht — een belangrijke taak vind van de ouders. Maar er
zijn natuurlijk heel veel goede initiatieven, zoals de Gezonde
School, smaaklessen en schoolfruit. Daar kun je het mee
eens zijn of niet, maar er wordt al een heel aantal stappen
gezet.

een keuze in maken. Als ik het goed gehoord heb, is er
onlangs bij de Mediabegroting gesproken over een
bepaalde persoon die een soort scheidsrechter kan zijn. Die
heeft een speciale naam, maar daar kom ik nu even niet
op. Ik kijk even naar de voorzitter, al gaat hij mij natuurlijk
niet helpen. Als je klachten hebt over wat op de publieke
omroep wordt uitgezonden, kun je bij die persoon je klacht
neerleggen. Ik hoop dat die persoon er heel snel komt.
De voorzitter:
Een soort ombudsman?
Mevrouw Lodders (VVD):
Inderdaad. Dank u, voorzitter. Daar kan de heer Graus dan
zeker met zijn klachten naartoe. Ik zou het echter niet in dit
huis willen afdwingen.
De heer Graus (PVV):
We moeten er wel voor zorgen dat er goede informatie
wordt overgebracht. Dat is ook onze taak. De VVD is een
machtige partij, zeker tot maart 2017. Mevrouw Lodders
heeft het over ouders, maar sommige ouders leven een
paar honderd jaar terug in de tijd en zij brengen dat over
op hun kinderen. Als ik die moslimkinderen of joodse kinderen meeneem, dan willen zij nooit meer één stukje ritueel
gemarteld vlees eten. Dat garandeer ik u. Dat komt omdat
ik ze duidelijk maak wat voor dierenleed daaraan voorafgaat.
Kinderen zijn beïnvloedbaar als zij goede voorlichting krijgen. Kinderen weten helemaal niet meer wat zij eten of
drinken. Ik sprak een onderwijzeres die zei dat kinderen
denken dat chocolademelk van een bruine koe komt en
melk van een witte koe. Dat is te triest voor woorden. Daar
moeten wij allemaal voor waken. Ik wil voor de laatste keer
mijn punt maken. Wij moeten kinderen duidelijk maken,
ook moslimkinderen en joodse kinderen, dat het ritueel
martelen van dieren de grofste vorm van dierenmishandeling is die ons land nog kent.
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat het belangrijk is dat kinderen weten waar hun eten
vandaan komt, onderschrijf ik. Ik sprak laatst een klein
meisje in een schoolklas dat dacht dat spinazie aan de zijkant van de diepvries groeide en op die manier in een
doosje terechtkwam. Het voorbeeld is weleens vaker
genoemd. Dat is natuurlijk bizar. Ik denk echter niet dat we
het vanuit dit huis moeten opleggen en daar de lesprogramma's op moeten afstemmen. Het eerlijke verhaal —
de heer Graus noemt een aantal voorbeelden — gaan wij
niet hier bepalen. Ik denk dat we met elkaar een verantwoordelijkheid hebben om op een goede en eerlijke manier
hierover naar buiten te treden. Ik denk dat de staatssecretaris op dit onderwerp zeker zal ingaan, omdat het onderdeel
is van zijn Voedselagenda.
De voorzitter:
Mijnheer Graus, vindt u dat u op een bepaald onderdeel
nog geen antwoord hebt gekregen?

De heer Graus sprak ook over de media. Volgens mij zijn
wij geen scheidsrechter voor wat wel of niet mag, voor wat
goed of niet goed is. Mensen moeten daar nadrukkelijk zelf

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-10

De heer Graus (PVV):
Ik mag toch reageren op wat mevrouw Lodders nu nog
zegt? Anders heeft het debat geen zin.
De voorzitter:
Dat ben ik niet met u eens. U hebt straks uitgebreid de
mogelijkheid om zelf iets te zeggen en u hebt nog een
tweede termijn. Ik geef u nu de gelegenheid, maar in het
algemeen werkt het niet zo dat iedereen maar kan interrumperen, want dan wordt het halfvier 's morgens, en dat gaan
we niet doen. Ga uw gang.
De heer Graus (PVV):
Maar dan begrijp ik iets niet. Collega's van mij mogen vier,
vijf keer interrumperen en mij pakt u al na twee keer aan.

hoog aangeschreven staat. Gisteren werd dat mooi geïllustreerd door RTL Nieuws, dat liet zien dat de Chinezen
warmlopen voor onze pieper en onze friet. Met uw goedvinden, voorzitter, overhandig ik graag het actieplan via u aan
de staatssecretaris.
De voorzitter:
Dat is akkoord.
Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter, om ook u enige inspiratie uit dit debat mee te
geven, wil ik u graag het kookboek Power to the Pieper
overhandigen.
De voorzitter:
Pardon? Aan de voorzitter?

De voorzitter:
Ach!
De heer Graus (PVV):
Dat is wel zo. U moet niet met twee maten meten.
De voorzitter:
Ga uw gang, maar wat u zegt klopt echt niet.
De heer Graus (PVV):
Het is wel een taak van ons. Het is een taak van de regering.
Het gaat om voorlichting en onderwijs. Daar bemoeit elke
partij zich mee, maar als het om dit onderwerp gaat, waarvan miljoenen dieren het slachtoffer zijn, zouden we ons
er niet mee mogen bemoeien? Ik vind dat onzin. De ouders
doen het immers niet. Dat zijn vaak mensen die vaak honderden jaren terug in de tijd leven, en dat bedoel ik niet
denigrerend. Zij kunnen dat de kinderen niet meegeven.
Dat moeten wij doen vanuit onze beschaving, zeker als ze
hier zijn. Dat is een taak van de overheid. Wij controleren
de regering, dus wij hebben zeker iets in de melk te brokkelen. Zo is dat. Ik vraag me af wat mevrouw Lodders nu nog
kan tegenwerpen tegen zo'n sympathiek verzoek.
Mevrouw Lodders (VVD):
De heer Graus doet alleen maar sympathieke verzoeken. Ik
heb gezegd wat ik gezegd heb en ik ga verder met mijn
betoog, anders daag ik de heer Graus wederom uit tot een
reactie. Ik wacht graag zijn inbreng af. Wellicht gaan we
dan het debat verder voeren.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ja, graag. Ik heb een aantal stappen, onderdelen, binnen
de aardappelteelt benoemd. Ik kan helaas niet compleet
zijn en daarom wil ik de staatssecretaris een actieplan aanbieden, getiteld Nederland pieperland. Hierin noem ik verschillende onderwerpen en acties. Ik ben geïnspireerd
geraakt door de Nederlandse aardappel, die wereldwijd

Tweede Kamer

Mevrouw Lodders (VVD):
Ja, aan de voorzitter. Ik schat namelijk in dat de staatssecretaris dit boek al heeft. Ik daag u uit om morgen een van
deze mooie recepten klaar te maken, want de keten is dan
rond: de veredeling waarmee ik begon, tot en met een mooi
product op tafel. Voorzitter, ik vraag u om dit kookboek als
symbool te zien van alle mooie producten die ons land rijk
is.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Ik zal eens kijken of ik er met mijn 22-jarige
zoon iets moois van kan bakken.
Mevrouw Lodders (VVD):
Heel veel succes. Mijn tijd loopt intussen door en ik moet
nog een klein stukje. Ik heb gekozen voor de aardappel,
maar de andere sectoren verdienen net zo veel aandacht,
of het nu de tomaat uit het Westland, de schol uit de
Noordzee of het varken bij mijn neef in de stal is, of de melk
die bij mijn buurman wordt geproduceerd. Iedere sector
staat voor uitdagingen. Volgende week zullen wij in deze
Kamer uitgebreid spreken over de melkveehouderij. Over
twee weken spreken wij over onder andere dierziekten. De
vogelgriep, die de pluimveehouderij parten speelt, zal daar
wat mij betreft ook aan de orde komen.
In tijden waarin het in de sector niet altijd meezit, heeft de
varkenshouderij toch de handen ineen geslagen. Ook tegen
de varkenshouderij wil ik mijn waardering uitspreken. Het
Actieplan Vitalisering Varkenshouderij is een prachtig
voorbeeld van de wijze waarop de sector belangrijke uitdagingen waarvoor hij staat, adresseert en naar een oplossing
zoekt. Het Holland Varken verdient eigenlijk ook een plek
in het kookboek.
Ik wil overgaan naar het onderdeel natuur, maar ik zie een
aantal …
De voorzitter:
Mijnheer Dijkgraaf, gaat uw vraag over het laatst besprokene?

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-11

De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik heb wat algemene vragen over wat ik mis tot nu toe. Dat
mag toch ook?
De voorzitter:
Dat zou ik helemaal aan het eind doen. U weet niet wat u
mist.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Dat vind ik prima.
De voorzitter:
De heer Van Gerven over het tot nu toe besprokene?
De heer Van Gerven (SP):
Ik neem aan dat mevrouw Lodders uitgesproken is over de
dierhouderij?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ja.
De heer Van Gerven (SP):
De VVD is zes jaar aan het bewind en heeft veel te vertellen.
In het betoog van mevrouw Lodders mis ik de dramatische
ontwikkelingen in de intensieve veehouderij. Ik hoor graag
van haar wat zij denkt te gaan doen aan de enorme
schaalvergroting die gaande is of dreigt. We hebben de
cijfers gezien. Laten we de melkveehouderij nemen: een
derde van de melkveehouderijen gaat ermee stoppen binnen nu en pak 'm beet vijf jaar. Wat gaat de VVD doen aan
die enorme shake-out?
De voorzitter:
Pardon?
De heer Van Gerven (SP):
Aan die enorme kaalslag.
Mevrouw Lodders (VVD):
Wat gaat de VVD daaraan doen? De VVD spreekt met heel
veel waardering over de sector. De SP en de VVD verschillen
van mening over het beeld dat de heer Van Gerven schetst.
Het is eigenlijk helemaal niet zo gek dat steeds meer mensen een afkeer krijgen van de sector als daar zo'n negatief
beeld van geschetst wordt. De VVD zoekt naar ruimte voor
ontwikkeling, zodat ondernemers een vervolgstap kunnen
zetten. Soms zijn daar ingrijpende maatregelen voor nodig.
Zoals ik heb aangekondigd, wil ik volgende week met de
Kamer graag het debat voeren over de melkveehouderij.
Soms moet je ingrijpende maatregelen nemen om een
volgende stap naar de toekomst te kunnen zetten. Ik zie het
niet zo somber in als het nu door de heer Van Gerven
geschetst wordt.

Tweede Kamer

De heer Van Gerven (SP):
Mevrouw Lodders gaat niet in op mijn vraag. Mijn constatering, althans, het is niet mijn constatering — zo eerlijk
moet ik wel zijn — maar die van degenen die de sector
analyseren, is dat binnen nu en vijf jaar 5.000 melkveehouderijen op de fles gaan. Die stoppen. Er blijven steeds
minder traditionele gezinsbedrijven over en we krijgen
steeds grotere bedrijven. Er is ook nog het probleem van
de opvolging, enzovoorts. Ik herhaal dus mijn vraag: wat
gaat de VVD hieraan doen? De VVD is in Nederland aan de
macht, in ieder geval nog tot maart; daarna hopelijk iets
minder. Zij is nu echter aan de macht en heeft bepaalde
gedachten over de ontwikkelingen binnen de intensieve
veehouderij. Wat gaat de VVD doen om het boerengezinsbedrijf overeind te houden en de enorme ongewenste
schaalvergroting te stoppen?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik heb zojuist al gezegd: het gaat volgens de VVD niet om
de hoeveelheid dieren in een stal, maar het gaat erom dat
die dieren met respect worden gehouden en verzorgd. Ik
constateer dat dat het geval is. De VVD zoekt naar mogelijkheden voor ondernemers om te kunnen ondernemen.
Daarom zijn wij zo terughoudend. Keer op keer vragen wij
aandacht voor minder regels, want iedere regel die wij met
elkaar vaststellen, werkt belemmerend voor ondernemers.
Ik zou de SP willen vragen om daar eens naar te kijken.
De heer Van Gerven (SP):
Ik constateer dat mevrouw Lodders de vraag ontwijkt.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ontwijk hem niet; u bent het niet eens met het antwoord.
De heer Van Gerven (SP):
Nee, u ontwijkt mijn vraag. Die was: wat vindt de VVD ervan
dat binnen vijf jaar een derde van deze bedrijven weg is en
dat er per bedrijf 50% meer geproduceerd zal worden? Ik
geef de cijfers van de melkveehouderij er even bij: nu is het
800 ton; binnen vijf jaar wordt het 1.200 ton. Laat ik mijn
vraag verbreden. Wat kunnen wij, de politiek, hieraan doen,
ervan uitgaande dat wij deze enorme schaalvergroting op
het platteland niet willen? We moeten het gezinsbedrijf
koesteren. We willen die grote schaal en die megabedrijven
niet. Wat kunnen wij doen om de schaalvergroting een halt
toe te roepen? Wat kunnen wij doen aan het fenomeen dat
heel veel boeren geen opvolger hebben? Wat gaan wij
daaraan doen, mevrouw Lodders?
De voorzitter:
Net sprak u even door elkaar. Dat moet u niet doen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Sorry?
De voorzitter:
Niet door elkaar spreken en bij voorkeur via de voorzitter
spreken.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-12

Mevrouw Lodders (VVD):
De heer Van Gerven wil mij in de mond leggen dat wij met
elkaar hartstikke tegen dat soort grote bedrijven zijn. Ik zou
de heer Van Gerven een tegenvraag willen stellen, maar ik
weet dat dat niet de bedoeling is, dus dat zal ik niet doen.
Een bedrijf dat een miljoen liter melk produceert, is nog
steeds dat gezinsbedrijf waarover wij hier spreken. Het
bedrijf is van vader en moeder, en de zoon staat te popelen
om aan de slag te gaan als bedrijfsopvolger. De VVD wil
minder regels en meer ruimte en flexibiliteit, zodat ondernemers hun bedrijf kunnen voortzetten. Als we keer op keer
allerlei belemmeringen opwerpen voor deze ondernemers,
verdwijnt de interesse. Dat is geen wonder. Gelukkig zijn
er nog heel veel jonge ondernemers die staan te popelen
om aan de slag te gaan. Laten wij, ook hier in het debat,
met enthousiasme, respect en trots over deze sector spreken. Ik was twee weken geleden bij de CAH, de Christelijke
Agrarische Hogeschool in Dronten. Ik was daar te gast bij
ruim 60 studenten die staan te popelen om thuis aan de
slag te gaan. Ik koester dat. Ik laat mij niet in de mond leggen dat het alleen om megabedrijven of gigantisch grote
bedrijven gaat. Het gaat niet om het aantal dieren. Het gaat
erom dat een ondernemer een goede boterham kan verdienen, dat hij kan ondernemen en dat hij met respect en trots
voor zijn dieren zorgt. Dat is in heel veel gevallen zo.
De voorzitter:
Mijnheer Van Gerven, ik aarzel. Weet u waarom? Omdat u
elkaar niet gaat overtuigen. Ik geef u nog één keer de gelegenheid, maar daarna gaat het echt stoppen, want dan
wordt het een herhaling van zetten.
De heer Van Gerven (SP):
Ik constateer dat er een verschil van mening is tussen de
SP en de VVD. De SP zegt dat we de schaalvergroting niet
verder moeten doorzetten. Eigenlijk zou een boerenbedrijf
met 80 stuks melkvee een fatsoenlijke boterham moeten
kunnen verdienen. De VVD zegt: laat maar verder groeien.
Over een jaar of vijf zijn de bedrijven dan al 50% groter.
Hoe is het dan over tien jaar? Wij willen die ontwikkeling
niet.

deze Kamer ook eens positief over de sector moeten spreken. Laten we ervoor zorgen dat we de Jonge Landbouwregeling, die onderdeel is van het gemeenschappelijk landbouwbeleid, evalueren zodat die aansluit bij de wensen van
de jonge boeren. Op dit moment is dat niet het geval. Het
NAJK, het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt, heeft
een evaluatie gehouden. De jonge boeren hebben op dit
moment eigenlijk niet zo heel erg veel aan deze regeling.
Laten we elkaar vinden en de staatssecretaris oproepen
om, met die evaluatie in de hand, de regeling wel te laten
aansluiten bij de wensen van de jonge boeren. Laten we
niet doemdenken als een bedrijf wordt opgedeeld door
bedrijven in de omgeving. We weten allemaal dat stilstand
achteruitgang is. Je hebt een bepaalde ontwikkeling nodig
om voor voldoende omvang te zorgen. Nogmaals, ik ben
niet zo negatief om te denken dat we over tien of twintig
jaar alleen heel grote bedrijven hebben. Dat kan namelijk
niet in dit land, want we hebben allerlei milieuregels. We
hebben in de Wet ruimtelijke ordening en nu de Omgevingswet heel veel kaders gesteld. Dat doemdenken is dus niet
nodig. Laten we dat dan ook niet doen. Laten we het hebben
over de regeling voor jonge agrariërs, zodat we dat soort
zaken op orde hebben en daarmee aansluiten bij de wensen
van die doelgroep.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik heb een kort citaat voor mevrouw Lodders: "De milieudruk
van landbouw op natuur en water blijft te hoog. (…) Het
hoge productievolume leidt tot hoge ammoniakuitstoot, te
veel mest, verontreiniging van het oppervlaktewater en te
veel aan fosfaat. (…) Een belangrijke sleutel om natuurdoelen (…) en de normen voor de waterkwaliteit (…) te halen
ligt dan ook bij de landbouwsector." Dit is niet Milieudefensie of een andere enge linkse club. Het is ons aller Planbureau voor de Leefomgeving dat dit heel helder en duidelijk
stelt. Aan dit hele verhaal over de landbouw is mevrouw
Lodders totaal voorbijgegaan. Zou ze hier nog eens op
willen reageren?

De voorzitter:
Mevrouw Lodders antwoordt, en graag zonder uitlokking.

Mevrouw Lodders (VVD):
Dat wil ik graag. Dat zullen wij overigens volgende week
uitgebreider doen, maar ik loop niet weg voor een vraag
die de heer Grashoff mij stelt. Maar als wij het hebben over
de milieudruk en als wij het hebben over te veel fosfaat,
waar de heer Grashoff over spreekt in het citaat, dan moeten
wij wel kijken naar de innovaties die op dit moment mogelijk
zijn. Wij zien dat de regelgeving, met name in Brussel, op
dit moment onze innovaties frustreert. Je kunt zeggen: wij
hebben te veel mest, dus wij moeten minder dieren hebben.
Je kunt ook zeggen: we gaan zoeken naar kansen en
mogelijkheden. Dat is dan weer positief en ik hoop dat ik
de heer Grashoff toch een keer met een smile op zijn gezicht
hier ga zien in deze zaal. Laten wij ervoor zorgen dat wij
fosfaat gaan onttrekken aan mest en afvalwater, zodat wij
niet langer afhankelijk zijn van import van fosfaat uit landen
als Marokko of Syrië. China heeft zijn grenzen al dichtgegooid. Dan maken wij daar een meerwaarde van, in plaats
van, ook hier weer — excuus, voorzitter — het doemdenken
in de richting van de sector.

Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ga dat proberen, voorzitter. Ik ga kijken of ik de heer Van
Gerven kan vinden. Dat begint door te stellen dat we in

De heer Grashoff (GroenLinks):
Mevrouw Lodders leeft in een fantasiewereld. Je kunt fosfaat onttrekken aan mest. Dat kan, maar het gebeurt niet,

Ik wil naar een actueel, concreet probleem. Zo'n 40% van
de 55-plusboeren zegt geen opvolger te hebben. Hoe gaan
we dat oplossen? Als we niet proberen om fatsoenlijke
opvolgers te vinden, zullen de bedrijven daaromheen het
opsouperen en dat op zich nemen. Dan gaat die ongebreidelde schade door, terwijl er best mensen zijn die het bedrijf
willen overnemen. Die zijn daar echter niet toe in staat
omdat ze niet in dat familieverband leven en het daarom
ingewikkeld is. Ik maak de vraag concreet. Wat kunnen wij
als politiek, als overheid doen om meer mogelijkheden te
creëren om een bedrijf fatsoenlijk over te dragen aan jonge
boeren, zodat ook de ongebreidelde schaalvergroting kan
worden afgeremd?

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-13

want het is veel te duur. Het is dus ook niet een kwestie van
technologische vooruitgang. Het is een economisch model
dat wordt nagestreefd, dat steeds geen grens wil stellen
aan het aantal dieren, terwijl het ons in alle opzichten over
de schoenen loopt. Als het de stikstofuitstoot niet is, is het
de fosfaatuitstoot. Elke keer wordt er weggedoken, weggevlucht en een struisvogelpolitiek gevoerd. Mevrouw Lodders
is daarvan de grote voorvechtster: het probleem ontkennen
en vervolgens een mooi verhaal houden over de landbouw.
Waarom kiest mevrouw Lodders niet voor kwaliteit in de
landbouw in plaats van voor kwantiteit?
Mevrouw Lodders (VVD):
Op dit moment is het inderdaad duur om fosfaat te onttrekken aan mest en andere afvalstoffen. Waarom? Omdat wij
met elkaar niet hebben geregeld dat wij het product dat wij
daaraan onttrekken, vervolgens kunnen gebruiken. Als we
dat nu eens met elkaar gaan regelen, kunnen wij daarin een
stap zetten. Dan kun je dat op een betere manier verwaarden. De heer Graus zei niet voor niets: mest is het bruine
goud. Je zou dat moeten kunnen verwaarden. Er zitten
natuurlijk heel veel goede stoffen in mest. Een tweede
voorbeeld is het mineralenconcentraat. Wij zijn daartoe in
staat en wij zijn daar al veel verder mee. Pilots tonen aan
dat dit voor het milieu geen negatieve effecten heeft, maar
Brussel staat het ons niet toe om het te gebruiken. Op het
moment dat wij het kunstmestconcentraat gaan gebruiken,
lossen wij een aantal problemen op. Wij verwaarden de
mest en zien deze niet langer als een probleem. Wij hebben
dan ook veel minder kunstmest nodig. De kunstmestindustrie is de grootste aardgasverbruiker in dit land, zeg ik
tegen u via de voorzitter.
De voorzitter:
Wij gaan nu wel erg de diepte in.
Mevrouw Lodders (VVD):
Het zijn een aantal voorbeelden waaruit ik wil laten zien dat
de heer Grashoff wel kan zeggen dat het te duur is, maar
dat dit komt omdat wij de afzet verder niet hebben geregeld.
Je zult die verdere stappen moeten zetten om het interessant te maken voor de ondernemer. Overigens ga ik voor
kwaliteit. Ik noem precisielandbouw en innovatie. Dat staat
allemaal bol van kwaliteit en gaat niet alleen uit van kwantiteit.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Je kunt blijven proberen om, "end of pipe" elk probleem
dat in de landbouwsector en in de veehouderijsector zit, op
te lossen. Maar mevrouw Lodders moet weten dat het uiteindelijk geen gesloten kringlopen zijn. Als je het oplost
aan de mestkant, heb je het niet opgelost aan de voorkant.
Als je toe wilt naar een werkelijk duurzame landbouw, zul
je deze gewoon grondgebonden moeten maken. Dan hebben wij allerlei ruimte voor innovatie en allerlei ruimte voor
kwaliteit. Dan kunnen koeien in de we blijven staan. Dan
maken wij niet van onze landbouw een industrie waar niemand meer op het boerenerf wil komen.

Tweede Kamer

Mevrouw Lodders (VVD):
Dat is een beeld waarin ik mij absoluut niet kan herkennen
en niet wil herkennen.
De voorzitter:
U gaat afronden.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ga naar het laatste onderdeel en probeer dat in maximaal
dik twee minuten te doen. Tot slot, maar niet onbelangrijk,
wil ik stilstaan bij natuur. Wij vinden het heel belangrijk dat
er voldoende natuur is in onze omgeving, maar tegelijkertijd
maken wij er ons ook weleens zorgen over of wij straks nog
wel kunnen wandelen en fietsen dicht bij de plek waar wij
wonen of werken. Ik sprak laatst een recreatieondernemer
die zich zorgen maakt of hij de gasten nog kan ontvangen
en kan laten genieten van al het moois dat de natuur ons
biedt. Ik begrijp die zorgen heel goed, want de milieuclubs
— daar zijn ze weer — willen ons met spookverhalen doen
geloven dat onze natuur aan een zijden draadje hangt. Zij
wakkeren onze zorgen aan. Ook de wirwar van natuurbeschermingsregimes, zoals Nationale Landschappen, Nationale Parken, Natura 2000-gebieden, Natuurnetwerk Nederland en stiltegebieden — ik hoorde mevrouw Dik in een
interruptie op de heer Van Gerven daarnet nog weer een
nieuw regime noemen — zorgt ervoor dat je door de bomen
het bos niet meer ziet, laat staan dat de recreatieondernemer daar nog zicht op heeft. We hebben de afgelopen jaren
een aantal stappen gezet om de natuur en het natuurbeleid
dichter bij de mensen te brengen. De provincies zijn aan
zet om het natuurbeleid dicht bij de mensen te organiseren.
Gelukkig gaat er heel veel goed in de natuur, in tegenstelling
tot wat natuurorganisaties ons willen doen geloven.
Natuurlijk zijn er in onze biodiversiteit soorten die in een
dip zitten, maar het aantal vogels, vlinders en zoogdieren
neemt jaar na jaar toe. Uit het Netwerk Ecologische Monitoring blijkt dat er voor alle categorieën diersoorten sprake
is van een toename: watervogels plus 74%, amfibieën plus
62%, vlinders plus 28%. We kunnen dus stellen dat het
natuurbeleid in Nederland een succes is. We hebben mooie
natuurgebieden om te recreëren en te genieten.
Maar er ligt ook een uitdaging. De VVD wil de natuur nog
mooier en toegankelijker maken. Een van de voorwaarden
is dat natuur en de natuurgebieden die zijn aangelegd met
belastinggeld, ook voor iedereen toegankelijk dienen te zijn.
We betalen er immers allemaal aan mee. Daarnaast willen
wij graag af van het woud aan verschillende natuurregimes.
Ik verzoek de staatssecretaris om in overleg met de provincies te gaan om te bekijken of het aantal regimes teruggebracht kan worden.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Allereerst excuus voor mijn stem; die is aan het verdwijnen,
maar ik ga het toch proberen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Te veel gefeest.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-14

Mevrouw Thieme (PvdD):
Te veel gefeest? Haha!
De voorzitter:
Te hard gezongen vandaag?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Nou, voorzitter!
Ik wilde even iets zeggen over de openstelling van natuurgebieden. Op dit moment is het Kroondomein bij Apeldoorn
gesloten. Waarom? Omdat de koninklijke familie daar mag
jagen. Als natuurgebieden van iedereen zijn, zoals mevrouw
Lodders zegt, is het Kroondomein dat ook. Vindt zij dan niet
met mij dat het Kroondomein onmiddellijk geopend moet
worden?
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat is een heel specifieke vraag over een heel specifiek
natuurgebied. De basis van mijn betoog is dat natuurgebieden die wij aanleggen met belastinggeld, voor iedereen
toegankelijk zouden moeten zijn.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Zeker. Er gaat per jaar alleen al naar het koninklijk jachtdepartement een half miljoen aan belastinggeld. Het lijkt mij
dus heel goed dat wij ook toegang hebben tot het Kroondomein. Daarom vraag ik mevrouw Lodders nogmaals of zij
dan niet zo consequent is dat zij ervoor zorgt dat het
Kroondomein geopend wordt.
Mevrouw Lodders (VVD):
Nogmaals, mevrouw Thieme noemt nu een heel specifiek
terrein als voorbeeld. Ik zal daarnaar kijken en kom daar in
tweede termijn of tijdens de inbreng van mevrouw Thieme
op terug.
Zal ik mijn betoog afmaken, voorzitter?
De voorzitter:
Zeker. U loopt uit de tijd, maar dat gaat ten koste van uw
collega's, dus het maakt mij niet uit.
Mevrouw Lodders (VVD):
Nee, precies.
Staatsbosbeheer heeft een aparte status en valt onder het
ministerie van Economische Zaken. Er is geen directe binding met bezoekers die de natuurgebieden van Staatsbosbeheer bezoeken, laat staan dat Staatsbosbeheer leden
heeft. De VVD vindt dat bezoekers en natuurliefhebbers
meer invloed zouden moeten krijgen op deze organisatie.
We zouden graag zien dat Staatsbosbeheer aandelen op
naam ging uitgeven: niet direct een aandeel waar grote
winst mee te maken valt, maar een aandeel in natuur en
vrijetijdsbesteding, waarbij de betrokkenheid bij en het
investeren in natuur centraal staan. Is de staatssecretaris
bereid om daarnaar te kijken en wellicht een proef te starten
in enkele natuurgebieden?

Tweede Kamer

Ik heb een laatste vraag. Mijn collega Rudmer Heerema
heeft de staatssecretaris eerder opgeroepen om het dierenwelzijnsbeleid te decentraliseren, met name ook bij de
Oostvaardersplassen. Graag zou ik willen weten wat de
stand van zaken is.
De voorzitter:
Dank u. Ik heb de heer Dijkgraaf eerder heengezonden; hij
meldt zich nu wederom bij de interruptiemicrofoon.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik ben als was in uw handen, voorzitter.
De voorzitter:
Sinds wanneer?
De heer Dijkgraaf (SGP):
Sinds vandaag, denk ik.
Ik vind het een heel optimistisch verhaal en zo ken ik
mevrouw Lodders ook wel. Er is een mooi kookboek overhandigd en er is een mooi verhaal over innovatie verteld.
Maar hoe verhoudt dat verhaal zich tot de zorgen op de
werkvloer bij de primaire producent, bij de kippenhouder,
bij de varkensboer en bij de melkveehouder? Mevrouw
Lodders ontmoet hem ook. Wat moet hij nou?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ben mijn verhaal begonnen met te adresseren dat wij in
de afgelopen periode een aantal moeilijke beslissingen
hebben moeten nemen. Wij hebben geprobeerd om
Nederland door de crisis te loodsen. Dat is niet altijd
gemakkelijk geweest, maar wij hebben het wel gedaan. Op
een aantal punten hebben wij ook de heer Dijkgraaf aan
onze zijde gevonden, op een aantal andere punten niet. De
VVD wil naar de toekomst kijken: hoe gaan we die volgende
stap zetten? Ik doe daar een aantal concrete voorstellen
voor. Ik ben niet iemand die gaat somberen, integendeel.
Ik wil graag de kansen zien. Ik wil dolgraag met de sector
knokken om ervoor te zorgen dat er meer ruimte en meer
flexibiliteit komt en dat ondernemers meer perspectief
krijgen, als het gaat om bijvoorbeeld precisielandbouw of
het vitaliseringsplan van de varkenshouderij. Het is ontzettend goed om te zien dat in de sector verschillende partijen
arm in arm daarmee aan de slag gaan. Wij moeten dat
ondersteunen en dat doen we ook.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Maar die boer heeft nog steeds heel weinig aan dit verhaal.
Aan de ene kant is het een procesverhaal …
De voorzitter:
Mag ik de leden vragen om of te luisteren naar de collega's
of buiten te overleggen? Ga uw gang, mijnheer Dijkgraaf.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Dank u wel. Het is of een procesverhaal: zo is het gelopen.
Of het is een verhaal: we willen ruimte bieden. Maar aan

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-15

het eind van de dag ziet die boer gewoon zijn marge afnemen. Het aandeel dat hij krijgt van de prijs die ik betaal bij
de slager of bij de supermarkt, neemt af. Zijn lasten nemen
toe. Rode diesel is verdwenen. De btw-vrijstelling verdwijnt
opnieuw, in deze begroting nota bene. Er verdwijnt 15 miljoen aan innovatiegelden. Dus die boer zegt tegen mij: vind
je het gek dat 60% van de opvolgers zegt wat anders te
gaan doen? Ik had zo gehoopt dat dat perspectief ook bij
de VVD terugkwam, met alle moeite die er in het verleden
was. Dat snap ik ook allemaal wel. Maar het gaat om morgen. Is er voldoende marge om echt te investeren in nieuwe
bedrijven? Te veel bedrijven zeggen tegen mij dat ze die
niet zien.
Mevrouw Lodders (VVD):
Bij de eerste interruptie van de heer Dijkgraaf ben ik erop
ingegaan dat wij zeker een aantal stappen hebben gezet,
niet naar volle tevredenheid van de VVD, want wij wilden
graag verdergaan. Maar we komen ergens vandaan en we
staan aan de lat: mouwen opstropen en handen uit de
mouwen om verder te gaan. De heer Dijkgraaf noemt een
specifiek voorbeeld: de vrijstelling van de btw op de landbouw. Het is goed dat hij die vraag stelt. Die regeling is in
het verleden tot stand gekomen toen de btw-aangifte ontzettend ingewikkeld was. Ze voldoet eigenlijk niet aan de
eisen die we aan de innovatieve landbouw stellen. In de
begroting is opgenomen dat deze regeling vervalt, overigens pas met ingang van 1 januari 2018. Dit geeft mij de
gelegenheid om via de heer Dijkgraaf een vraag aan de
staatssecretaris te stellen. Het is geen bezuinigingsmaatregel. Hoe zorgen wij ervoor dat die gelden weer terugvloeien
in het agrocluster, zodat wij ze kunnen inzetten om juist op
het gebied van innovatie stappen te zetten? Hoe maken we
de landbouw duurzamer en innovatiever? Hoe geleiden we
dat budget daarvoor terug? Dat is een terechte vraag. De
heer Dijkgraaf weet zo goed als ik — ik heb dat geconstateerd bij mijn werkbezoeken — dat er niet heel veel boeren
zijn die nog van de btw-regeling gebruikmaken vanwege
de innovatie die we daarmee willen bereiken.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Dat betekent opnieuw een lastenverzwaring voor deze
boeren, van 17 miljoen. Er is 15 miljoen minder voor innovatie.
Mevrouw Lodders (VVD):
Nee, nee …
De voorzitter:
Niet door elkaar spreken. De heer Dijkgraaf heeft het woord.
De heer Dijkgraaf (SGP):
De commissie heeft gezegd: je zou best wat aan die btwvrijstelling kunnen doen, maar sluis het geld dan wel terug.
Ik zie niet dat het teruggesluisd wordt. Mevrouw Lodders
ziet dat ook niet, want zij vraagt aan de staatssecretaris hoe
dat zit. Wat zeggen wij tegen die boeren die nu moeten
beslissen of ze gaan bouwen? Ze zien daarbij ook nog eens
die discussie over fosfaatrechten op zich afkomen, die volgende week aan de orde is. Die kan leiden tot een lastenverzwaring van 0,5 miljoen per gemiddeld bedrijf. Het gaat om

Tweede Kamer

€5.000 per koe. Een boer die 100 koeien heeft, krijgt dus 0,5
miljoen aan lastenverzwaring voor de kiezen. Dit geldt terwijl hij al is geconfronteerd met grondgebondenheid, de
mestwetgeving, het verdwijnen van de rode diesel, het
verdwijnen van de btw-vrijstelling, het verdwijnen van de
innovatiegelden en het toenemen van het aantal regels. Ik
word daar niet heel optimistisch van. Maar mevrouw Lodders blijkbaar wel.
Mevrouw Lodders (VVD):
De heer Dijkgraaf wordt hier niet optimistisch van. Waarom
niet? Omdat hij onder de streep alleen kijkt naar de dingen
die negatief uitwerken. Laten we nou ook eens kijken naar
de dingen die wél goed zijn gegaan. We hebben een aantal
dingen bereikt. We hebben stappen gezet rond de NVWA.
We hebben bijvoorbeeld de tender van 150 miljoen voor
de monovergisters. We hebben op het gebied van de PAS
een aantal stappen gezet. Er is een heel aantal zaken ook
goed gegaan. Kunnen we verdergaan? Ja! Daarom stel ik
voor om te komen tot een agroloket. Ik reken op brede steun
daarvoor, en ik reken zeker ook op steun van de SGP-fractie.
Bij de vrijstelling van de btw-regeling is geen sprake van
een bezuinigingsopgave. De heer Dijkgraaf adresseert dit
punt hier dus terecht. Mijn vraag is hoe we ervoor gaan
zorgen dat we dat geld terug kunnen sluizen naar het
agrocluster. Dat is artikel 16 in de begroting. Dat geld moet
beschikbaar blijven voor de agrosector.
De voorzitter:
Die vraag stelt mevrouw Lodders aan de staatssecretaris.
Hiermee zijn we aan het einde gekomen van de termijn van
mevrouw Lodders en komen we bij die van de heer Geurts.

De heer Geurts (CDA):
Voorzitter. Het CDA is trots op de Nederlandse boeren,
tuinders en vissers, in de hij- en de zij-vorm. Het CDA wil
dat landbouw in Nederland toekomst heeft. Dat is belangrijk
voor onze voedselzekerheid en omdat landbouw een
belangrijke bijdrage levert aan onze economie. Na vier jaar
beleid van dit VVD-PvdA-kabinet ziet het CDA het volgende.
Er is geen extra inspanning voor de ondersteuning voor de
producten die zijn getroffen door de Russische boycot, zoals
peren, varkensvlees en zuivel. Er is geen hulp voor de
getroffenen van de enorme regenval en storm in ZuidNederland. Er zijn geen equivalente mestmaatregelen in
de akkerbouw. Er is geen algemeenverbindendverklaring
voor onderzoek en innovatie. Wel wordt de derogatie op
het spel gezet. Wel is er een verhoging van de tarieven van
de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Wel wordt de
klepkeuring in de varkenshouderij behouden. Wel wordt
de btw-landbouwvrijstelling afgeschaft. Wel wordt de
assurantiebelasting verhoogd in de brede weersverzekering.
Die wordt op deze manier verder ondermijnd. Wel worden
de budgetten voor duurzame investeringen verlaagd. Wel
blijven betalingen achter door achterstanden bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Een Voedselagenda
is leuk, maar zou de staatssecretaris niet eerst een kijken
naar de janboel die hij dreigt achter te laten?
Bij een toenemend aantal boerenbedrijven heeft men geen
opvolger, stelt het CBS. Als we niets doen, verdwijnen er
in de komende jaren 15.000 land- en tuinbouwbedrijven.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-16

Dat betekent pijn in vele boerengezinnen. Uit gesprekken
in en buiten de sector concludeer ik dat jongeren worden
ontmoedigd om het bedrijf over te nemen. Het kabinet staat
erbij en kijkt ernaar. Het CDA vindt dat er juist meer aandacht moet komen voor de toekomst van onze landbouw
en voor onze voedselzekerheid. Daarvoor wil het CDA een
minister van Landbouw, Natuur en Voedsel. Zo'n minister
kan dan in de ministerraad weer knokken voor boer, tuinder
en visser.

De heer Geurts (CDA):
Ik heb dat net proberen aan te geven. Kijk naar de initiatiefnota Een eerlijke boterham, een eerlijk inkomen, de voedselscheidsrechter, waartoe wij in 2012 samen met de SP
een aanzet geprobeerd hebben te doen. Dat werd niet
gesteund door de PvdA-fractie. Dat werd niet gesteund door
de VVD-fractie. Dat licht er even uit. Het lijkt mij goed om
daar na 15 maart een vervolg aan te geven.

De voorzitter:
Er valt nu een natuurlijke stilte. Dat biedt de heer Leenders
de gelegenheid om te interrumperen.

De heer Leenders (PvdA):
Ik denk dat wij het hier maar even bij moeten laten. Ik proef
toch een zekere teleurstelling bij de heer Geurts bij de successen van de afgelopen vier jaar.

De heer Leenders (PvdA):
Ik zie u kijken, voorzitter. U dacht vast: waarom wacht die
mijnheer Leenders nou niet even en laat hij de heer Geurts
niet eerst iets verder komen met zijn verhaal. Ik dacht echter
dat de heer Geurts een bepaald onderdeel al afgesloten
had. Hij noemde alleen maar negatieve daden die het
kabinet heeft laten zien. Vergeet hij niet iets, vraag ik hem.
Zijn er in de afgelopen vier jaar ook nog positieve dingen
gebeurt op dit vlak?
De heer Geurts (CDA):
Nou, helpt u mij eens even, mijnheer Leenders. Ik heb
zojuist een scala aan onderwerpen genoemd. Daarover
heeft ook mevrouw Lodders allerlei lovende woorden
gesproken in de aanloop naar de verkiezingen, woorden
waar geen uitvoering aan is gegeven.
De heer Leenders (PvdA):
Ik constateer dat de heer Geurts niet in staat is om een
positief element te noemen van het beleid dat het kabinet
in de afgelopen vier jaar heeft gevoerd. Wat is zijn aandeel
geweest? Wat heeft hij bijgedragen aan constructieve
voorstellen in de pakweg afgelopen twee jaar dat ik met
hem deze portefeuille doe?
De heer Geurts (CDA):
Ik kom er zo meteen in een blokje op terug, maar ik zal deze
vraag in korte bewoordingen proberen te duiden. Als het
goed is, is de heer Leenders ervan op de hoogte dat ik de
initiatiefnota Een eerlijke boterham heb gemaakt. In die
initiatiefnota staan een aantal voorstellen. Wij gaan daar in
december met de Kamer over praten. Ik denk dat dat heel
goede voorstellen zijn. Ik hoop ook op steun van de PvdAfractie. Wij kunnen alle amendementen of moties doorlopen
die wel aangenomen zijn — dat is een heel scala, gelukkig
— ook met steun van de PvdA-fractie. Wij hebben samen
ook dingen gedaan rondom natuur en vrijwilligers. Dat zijn
positieve dingen. Maar er is ook een scala aan dingen die
hadden moeten gebeuren maar niet gebeurd zijn.
De heer Leenders (PvdA):
Welke dingen zijn dat dan? Noem er maar een stuk of twee
of drie. Welke dingen zou de heer Geurts gedaan hebben
of gaat hij doen als hij na 15 maart aan de macht zou
komen?

Tweede Kamer

De heer Geurts (CDA):
Niet alleen bij de heer Geurts zijn er teleurstellingen. Als ik
op een van mijn vele werkbezoeken ben of in mijn e-mailbox
kijk, dan zie ik dat heel veel mensen teleurgesteld zijn in
het beleid van dit VVD-PvdA-kabinet. Je ziet het niet alleen
bij de heer Geurts — hij is volksvertegenwoordiger — maar
ook in den lande. Ik weet niet wat voor bijdrage de PvdA
zo meteen gaat leveren, maar ik had net het gevoel dat ik
in een droomwereld of sprookjeswereld zat toen ik de bijdrage van de VVD-fractie hoorde.
Ik vervolg mijn betoog. Wij zien dat de bestaande regelingen
voor jonge boeren, tuinders en vissers onvoldoende zijn.
Het CDA wil een investeringsregeling voor jonge bedrijfsopvolgers, zodat zij een eerlijke kans krijgen om een bedrijf
te starten of het ouderlijke bedrijf voort te zetten. Daarbij
is ontzettend belangrijk dat boeren weer een redelijk inkomen kunnen verdienen. Dat is ook de kern van mijn initiatiefnota, die wij binnenkort bespreken, zoals ik net al zei.
Een eerlijk inkomen. Als wij landbouwer, tuinder en visserman willen stimuleren om door te gaan, dan is het noodzakelijk dat zij een eerlijke boterham, een eerlijk inkomen
kunnen verdienen. Zoals ik ook in mijn initiatiefnota schets,
is de lage prijs voor de boer onder andere het gevolg van
de scheve marktmacht in de keten. De werkgroep agrarische
markten onder voorzitterschap van de heer Veerman heeft
onlangs een aantal dezelfde, vergelijkbare of verdergaande
voorstellen gedaan dan ik om de positie van boeren in de
keten te versterken. De staatssecretaris heeft daarop gereageerd in de trant van: "interessante opties". Een slappe
reactie. Ziet de staatssecretaris de aanhoudende lage inkomens in de vele sectoren niet? Het CDA wil dat de conclusies van de werkgroep hoofdinzet worden van Nederland
voor de komende hervorming van het gemeenschappelijk
landbouwbeleid. Is de staatssecretaris dat met het CDA
eens?
Daarnaast wil ik dat er in ieder geval werk gemaakt wordt
van het algemeen verbindend verklaren (avv'en) zodat
sectoren zelf mogelijkheden hebben om zich te organiseren.
Eerst de productschappen opheffen en dan alles afhouden
is het devies van dit kabinet. Bijvoorbeeld de glastuinbouw
wil energiebesparingen gezamenlijk vormgeven om hiermee
sterker de toekomst in te gaan. Nu blijven deze en andere
aanvragen liggen bij Economische Zaken. In de akkerbouw
is wel al een avv afgegeven, alleen komt de uitvoering niet
tot stand. Is de staatssecretaris bereid om hier alsnog werk
van te maken en aanvragen binnen een redelijke termijn te

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-17

behandelen? En zou er geen beroep mogelijk moeten zijn
tegen het afwijzen van een algemeenverbindendverklaring?
De commissie-Nijpels. De instelling daarvan vond ik al niks.
De uitkomsten zijn echt niet beter. Als je in het keurslijf van
Nijpels boert, behoor je tot de top van de veehouderij. Wil
je dat niet, dan moet je maar stoppen volgens hem. Ook
hier wordt een heel grote groep — ik noem ze voor het
gemak maar even de middenklasse — aan de kant gegooid.
Hoe respectloos ben je dan? Er wordt niet eens gekeken
naar het inkomen van de boer. Wat heb je dan aan dit
advies?
Dan de grip van de staatssecretaris op de inzet in Europa.
Het CDA wil van de staatssecretaris resultaten in Brussel
zien. Tot nog toe zijn de equivalente mestmaatregelen nog
niet geregeld. Over de fosfaatrechten en de staatssteun
zullen we volgende week spreken. Wat gaat de staatssecretaris doen om wel resultaat te boeken? Is de staatssecretaris
daarnaast bereid om de Kamer op regelmatige basis te
informeren over de voortgang, zijn inzet en acties ten aanzien van bijvoorbeeld het actieprogramma Nitraatrichtlijn?
Het CDA ziet dat het budget voor landbouw onder grote
druk staat. Staatssecretaris, kom met meer geld of kill your
darlings, in goed Nederlands: stop met je hobby's. Wat er
nu gebeurt, is dat het gat van de NVWA niet wordt opgelost
en er geld wordt weggehaald bij de innovatie ten behoeve
van de Voedselagenda. Ondertussen wordt de landbouwvrijstelling afgeschaft, zonder dat het geld dat hierdoor
vrijkomt wordt ingezet voor de landbouw. Dat kwam net al
voorbij in een interruptie. Het is duidelijk wie er in de
ministerraad aan de voorste speen ligt. Daarvan is de
landbouw de dupe. Het CDA wil dat op zijn minst hetzelfde
budget behouden blijft.
De CDA-fractie ziet het advies van de Raad van State over
de NVWA-tarieven als een bevestiging van wat wij steeds
hebben gezegd: de NVWA-tarieven deugen niet. Terwijl de
staatssecretaris alsmaar sprak over kostendekkende tarieven, is nu duidelijk dat het daar volgens de Raad van State
niet over moet gaan. Het PWC-rapport kijkt hier helaas niet
naar. Wel blijkt uit dit rapport dat Nederland in absolute
bedragen het meeste doorberekent en dat bij het vaststellen
geen oog is voor de Nederlandse concurrentiepositie. Ik
vertaal dit maar als volgt: in Nederland wordt veel meer in
rekening gebracht bij het bedrijfsleven. Nadat we al drie
jaar gesproken hebben over de hoge toezichtkosten bij
import en export en het gebrek aan service, biedt de
staatssecretaris nu aan in gesprek te gaan. Met andere
woorden: de staatssecretaris erkent het probleem, maar
wil er voorlopig nog niets aan doen. Het CDA pleitte vorig
jaar voor rechtvaardige en lagere tarieven voor het
bedrijfsleven. Wanneer gaat de staatssecretaris daarvan
werk maken?
Het CDA ziet dat er meer geld wordt vrijgemaakt voor
export, 10 miljoen, maar dat is duidelijk niet bedoeld voor
het versterken van de ondersteuning bij de markttoegang
voor de landbouw. In mijn ogen gaan de minister en de
staatssecretaris genoeg op reis, maar ontbreekt het aan
kennis en capaciteit om de toegang van onze producten
vlot te trekken. Is de staatssecretaris bereid om ervoor te
pleiten dat een deel van deze 10 miljoen wordt ingezet voor
ondersteuning van de markttoegang bij de NVWA en om
ook beleid en export tot prioriteit bij de NVWA te maken?

Tweede Kamer

Op initiatief van het CDA heeft er een rondetafelgesprek
over bodemvruchtbaarheid plaatsgevonden. Er zijn grote
kansen voor een vruchtbare bodem en voor CO2-opslag.
Daarom is het goed als er in het komende actieprogramma
Nitraatrichtlijn meer ruimte komt voor bodemverbeteraars.
Ziet de staatssecretaris deze kansen en is hij bereid hiervoor
ruimte te creëren?
Het CDA draagt de vrijwilligers in de natuur die ons landschap onderhouden, een zeer warm hart toe. Daarover
hadden we net een interruptiedebatje met de heer Leenders
van de PvdA-fractie. Wij begrijpen dat de staatssecretaris
hierover in gesprek is, maar nog niks toezegt. Het CDA wil
graag dat het Rijk zich nu inzet voor een overgangsregeling
voor het structureel ondersteunen van vrijwilligers in het
groen. Is de staatssecretaris daartoe bereid?
Mijn laatste kopje: groen onderwijs. In oktober is de Ontwikkelagenda Groen onderwijs ondertekend door de staatssecretaris. Vrijwel tegelijkertijd kwam het rapport Groen
onderwijs in beweging naar buiten …
De voorzitter:
Mijnheer Geurts, ik onderbreek u even. De heer Graus wil
u iets vragen over een eerder behandeld onderwerp.
De heer Graus (PVV):
Ik deel wat de heer Geurts zegt over vrijwilligers in de
natuur, maar er moet ook controle en handhaving in de
natuur zijn. Onze boswachters van Staatsbosbeheer en
Natuurmonumenten kunnen dat niet aan. Hoe staat de heer
Geurts daarin? Het gaat om dumping van illegale middelen,
bijvoorbeeld afval van hennepplantages en drugslaboratoria, en om vuilnis. Maar wat ik nog veel erger vind: dieren
worden structureel mishandeld in bossen, duinen en velden.
Wij hebben ooit gevraagd om die 500 dierenpolitiemensen
ook een terugkeer naar de veldpolitie te laten zijn. Iedereen
roept om die veldpolitie. Want weet u wat het is, mijnheer
de voorzitter? Die boswachters zijn boa's, buitengewoon
opsporingsambtenaren. Zij hebben echter geen politionele
strafrechtelijke bevoegdheden. Sterker nog: zowel in Friesland als in Brabant heeft men al arrestatieteams in moeten
zetten tegen dat tuig. Je kunt daar dus geen boswachter
met een jeep naartoe sturen. Daar moet vaak zelfs een
arrestatieteam naartoe. Mijn vraag is dus of het CDA in de
toekomst de terugkomst van de fulltime dierenpolitie en
dus van de veldpolitie kan steunen. Ik weet ook dat dat niet
van vandaag op morgen gaat.
De heer Geurts (CDA):
Ik heb geprobeerd om snel mee te schrijven. Ik heb volgens
mij vier vragen gekregen, maar ik heb er maar drie opgeschreven. Ik ga eerst in op de dumping van drugs, de
grondstof waarmee drugs worden gemaakt en wat daarvan
overblijft als de drugs zijn gemaakt. Die dumping is
natuurlijk zeer ernstig. Mijn collega Madeleine van Toorenburg heeft daar al vele malen aandacht voor gevraagd bij
Veiligheid en Justitie. Er zijn ook schriftelijke vragen gesteld
bij Veiligheid en Justitie en ook in algemene overleggen is
dit punt door de CDA-fractie naar voren gebracht. Wat het
toezicht in het buitengebied betreft: ik was recentelijk op
werkbezoek, ook met boa's. Ik woon zelf in een buitengebied, waar ik eigenlijk nooit politie zie. Ik weet dus dat het

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-18

een heel groot probleem is dat de politie steeds minder in
het buitengebied komt. Ook dit onderwerp hoort bij Veiligheid en Justitie thuis en komt voor een groot deel aan de
orde in die commissie, in ieder geval via de CDA-fractie,
want we hebben hier de afgelopen jaren continu aandacht
voor gevraagd. Ik zie de heer Graus al kijken; het klopt dat
we met de minister van Justitie één debat hebben gehad
over de groene boa's.
De voorzitter:
Bijzondere opsporingsambtenaren.
De heer Geurts (CDA):
Ja, bijzondere opsporingsambtenaren. Daar hebben we,
voor zover ik mij dat van de afgelopen vier jaar kan herinneren, in deze plenaire zaal één debat over gehad. Daar
waren de minister van Justitie en de toenmalige staatssecretaris Dijksma bij. Daarna is dat debat altijd vervolgd in
het kader van Veiligheid en Justitie.
De heer Graus (PVV):
Ik deel dit niet helemaal, want deze staatssecretaris is de
herder van de dieren. Hij gaat over dierenwelzijn, het welzijn
van de dieren die leven in de gebieden waar die idioten
allemaal rondlopen. Voorts gaat deze staatssecretaris over
de natuur en ook over de groene boa's. Dierenpolitiemensen
en politiemensen zeggen dat zij dit vaak niet eens aankunnen. Het zijn georganiseerde bendes. Dit is echt georganiseerde criminaliteit. Als een politiechef hier zegt dat daar
zelfs arrestatieteams naartoe moeten worden gezonden —
mevrouw Jacobi van de PvdA is getuige van die opmerking
geweest tijdens een hoorzitting — is een boa niet meer van
deze tijd; dat betekent trouwens "buitengewoon opsporingsambtenaar", mijnheer de voorzitter, niet "bijzonder opsporingsambtenaar". Ik wil hier graag een reactie op. We kunnen die mensen toch niet in de steek laten? We kunnen die
georganiseerde criminaliteit toch niet zomaar laten gaan?
We kunnen die dieren toch niet in de steek laten? Er wordt
massaal gestroopt; er is ook visstroperij, ten koste van onze
vissers. En we doen niets. We staan erbij en we kijken
ernaar. Er is niets meer. Nu de dierenpolitie er recentelijk
twee taken bij heeft gekregen, hebben ook die mensen hier
geen tijd meer voor. Vandaar mijn vraag of het CDA bereid
is om er in ieder geval voor te zorgen dat de 182 dierenpolitiemensen fulltimers worden en dat zij ook weer de bossen,
duinen en velden in kunnen gaan.
De voorzitter:
Dank u zeer voor de belangwekkende correctie.
De heer Geurts (CDA):
Ik kreeg het gevoel dat de heer Graus het CDA aansprak als
een coalitiepartner die zitting heeft in dit kabinet. Dat is het
CDA niet. Hij weet dat we in het verleden ook een aantal
moties van hem op dit punt hebben gesteund. Ik moet nog
even nakijken of wij die moties ook mede hebben ondertekend, maar het kernpunt van mijn antwoord is dat de
staatssecretaris niet zozeer over die boa's gaat. Daar gaat
Veiligheid en Justitie over. Ik denk dus dat wij dit debat
moeten vervolgen bij Veiligheid en Justitie.

Tweede Kamer

De voorzitter:
De heer Graus vindt dit vast geen goed idee.
De heer Graus (PVV):
Deze staatssecretaris gaat wél over de groene boa's.
Daarom breng ik dit hier in. Ik draai hier ook al tien jaar
mee. Ik zit net als de Partij voor de Dieren al tien jaar in de
Kamer en ik weet hoe dit allemaal werkt. Deze staatssecretaris gaat hier wel degelijk over. Uiteraard zullen we dit ook
neerleggen bij de minister van Veiligheid en Justitie, maar
nu zitten we hier met de staatssecretaris, de herder van
onze schapen en andere dieren en ook van onze natuur.
De heer Geurts (CDA):
We wachten de beantwoording af, want de staatssecretaris
heeft de vragen van de heer Graus meegekregen. Het is
ook de bedoeling dat die vragen via mij naar de staatssecretaris gaan. Ik geleid die vragen dus door naar de staatssecretaris. Laten we de beantwoording afwachten. Als de heer
Graus voorstellen heeft waarin de CDA-fractie zich kan
vinden, zullen wij die steunen. Dat weet hij.
De voorzitter:
De heer Geurts vervolgt zijn betoog.
De heer Geurts (CDA):
Ik was begonnen met groen onderwijs. In oktober, zo herhaal ik maar even, is de Ontwikkelagenda Groen onderwijs
door de staatssecretaris ondertekend. Vrijwel tegelijkertijd
kwam het rapport Groen onderwijs in beweging naar buiten.
De effecten van de bekostigingsongelijkheid zijn in 2016 en
2017 zo groot dat het niet door het groene onderwijs op te
vangen is. De vraag is: wat gaat de staatssecretaris doen
aan de bekostigingsongelijkheid in het groen onderwijs?
De voorzitter:
Ik zie een interruptie van mevrouw Lodders van de VVD,
en dat terwijl u beiden de degens al flink hebt gekruist. Maar
gaat uw gang, mevrouw Lodders.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik heb mijn vragen opgespaard. Met uw goedvinden stel ik
twee vragen aan de heer Geurts.
De voorzitter:
Maar dan wel stuk voor stuk.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ja, zeker. Ik kom tot mijn eerste vraag. Ik gaf al bij de
interrupties van de heer Geurts op mijn inbreng aan dat hij
erg somber is. Ook nu houdt hij een ontzettend somber
verhaal. Iedere boer, tuinder of visser die naar het verhaal
van de heer Geurts heeft geluisterd, zal daar weinig inspiratie uit gehaald hebben. Ik koppel hieraan de volgende
vraag: wat gaat een minister van Landbouw, met ideeën
als een suikertaks, een lokale markt in iedere stad en een
voedselscheidsrechter, specifiek doen voor al die boeren,

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-19

tuinders en vissers die op een antwoord wachten, juist als
het gaat om beleid?
De heer Geurts (CDA):
Ik denk dat juist die boer, tuinder of visser, als hij luistert
naar dit debat en naar mijn betoog, voelt en ervaart wat ik
hier probeer uit te zenden. Het is gewoon niet goed in die
sectoren. Dat weet mevrouw Lodders ook heel goed. Ik
merk hier vandaag dat de VVD probeert de problemen op
te lossen met woorden. Maar waar zijn de daden van de
VVD in de afgelopen vier jaar gebleven?
Ik ben heel blij dat mevrouw Lodders ons verkiezingsprogramma goed heeft gelezen. Ik zal de punten niet stuk voor
stuk langslopen, maar ik denk dat, zoals ik net al heb aangegeven, een minister van Landbouw in het kabinetsberaad
op vrijdagmorgen kan knokken voor geld voor boeren,
tuinders en vissers. Op dit moment kan dat niet, want er is
nu een staatssecretaris en die zit daar niet bij.
Mevrouw Lodders had het over markten in de stad. Er moet
juist meer verbinding worden gelegd tussen stad en platteland en tussen platteland en stad. Wat de VVD in de afgelopen jaren niet heeft bewerkstelligd, proberen wij wel te
bewerkstelligen.
De voorzitter:
En wat is, mevrouw Lodders, uw tweede vraag c.q. uw
reactie hierop?
Mevrouw Lodders (VVD):
Eerst geef ik een reactie en daarna kom ik graag met mijn
tweede interruptie. Boeren zitten niet te wachten op een
zak met geld. Boeren willen graag zelf de verbinding leggen
tussen stad en platteland. Ze willen graag zelf bepalen waar
ze hun producten aan de man brengen. Ik stel mijn vraag
dus nogmaals. De heer Geurts houdt een somber verhaal,
maar ik vraag hem om dan ten minste — mijn collega
Ziengs heeft altijd een hekel aan die uitdrukking — een punt
op de horizon te zetten. Waar wil hij naartoe met het landbouwbeleid? Ik constateer dat de heer Geurts blijft in zijn
somberheid. Dat is buitengewoon jammer. Dat verdient de
sector niet.
Ik zal gelijk mijn tweede vraag stellen. De heer Geurts haalt
ook het rapport van de commissie-Nijpels aan. Ik heb volgens mij als een van de eersten gereageerd dat ik het niet
eens ben met de uitgangspunten van deze commissie. Ik
heb daar vrij snel een tweet over doen uitgaan. Hoe kijkt
de heer Geurts naar de samenstelling van deze commissie?
Daarin waren zowel de sector als de banken vertegenwoordigd. Als die de doelstellingen wel onderschrijven, wat is
dan de reactie van de heer Geurts?
De voorzitter:
Twee korte vragen.
De heer Geurts (CDA):
Mevrouw Lodders vraagt om een stip op de horizon. Ze
heeft dus niet goed geluisterd naar mijn bijdrage, maar dat
geeft mij de kans om een paar punten te herhalen. Het CDA

Tweede Kamer

wil wél equivalente mestmaatregelen in de akkerbouw. Wij
willen wél verlaging van de NVWA-tarieven. Daarover
hebben wij samen met andere fracties vorig jaar een
amendement ingediend. De VVD steunde dat niet. Wij willen
wél de klepkeuring in de varkenshouderij afschaffen. Wij
willen de assurantiebelasting op de brede weersverzekering
afschaffen. We hebben vorige week een amendement
daarover in stemming gehad. De VVD steunde dat niet.
De voorzitter:
Zo blijven we heen en weer gaan. Wat is uw reactie op de
tweede vraag?
De heer Geurts (CDA):
Kunt u me nog even helpen? Wat was de tweede vraag?
Mevrouw Lodders (VVD):
De tweede vraag ging over de commissie-Nijpels. Ik wil
echter nog even één ding rechtzetten. Dat betreft de assurantiebelasting op de brede weersverzekering. Het is nogal
makkelijk om een amendement in te dienen waarvan je de
rekening vervolgens bij een groep andere ondernemers
neerlegt. Daarom steunde de VVD dat amendement niet.
De heer Geurts (CDA):
Dan gaan we het over de dekking van het amendement
hebben. Volgens mij kwam de dekking uit de accijnzen op
champagne, dus die zat heel goed in elkaar. Of de VVDondernemers moeten zo veel champagne drinken dat ze
daardoor getroffen worden, maar dat terzijde.
Mevrouw Lodders vroeg: maar in de commissie-Nijpels
hebben toch meer partijen gezeten? Ja, en dan blijf ik bij
mijn mening, die ik net geschetst heb. Die commissie
schetst gewoon: als je niet in ons keurslijf past, behoor je
niet tot de kopgroep en dan word je afgeschreven. Een heel
grote middengroep wordt gewoon afgeschreven. Het maakt
mij niet uit wie er wel of niet in die commissie zit. Die
commissie had voor mij niet gehoeven. Over de uitkomsten
heb ik gezegd wat ik ervan gezegd heb. Die zijn niet beter
dan het feit dat de commissie is ingesteld.
De voorzitter:
Ten slotte.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ja, afrondend. Ik blijf erbij dat de heer Geurts hier een vreselijk somber verhaal presenteert. Hij verwijt mij dat ik enig
enthousiasme heb bij mijn visie op de toekomst. Ik denk
dat we met elkaar in ieder geval meer ruimte en perspectief
voor de boeren, de tuinders en de vissers bieden.
De heer Geurts (CDA):
Mevrouw Lodders wil blijkbaar een bepaalde framing naar
buiten brengen over somberheid. Het is op dit moment op
de boerenerven niet veel beter, hoor, kan ik haar vertellen.
Er zijn veel vragen. Ik weet niet hoeveel er in de mailbox
van mevrouw Lodders binnenkomen, maar neem even de
fosfaatrechten, waarover we het volgende week gaan heb-

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-20

ben. Daar zijn nog ongelofelijk veel vragen over. Er is veel
somberheid. Mensen weten het echt niet. Ze liggen daar
wakker van. Dat is op dit moment ook zo in de visserij
rondom de aanlandplicht. Vissers en hun gezinnen liggen
er wakker van. Ze starten zelfs petities op. Ze zeggen: dit is
niet haalbaar. Zo kan ik nog wel een aantal categorieën
opnoemen, bijvoorbeeld de nertsenhouderij. Mensen liggen
er wakker van dat ze binnenkort hun bedrijf moeten beëindigen. Mevrouw Lodders neemt het mij kwalijk dat ik somber ben, maar het is duidelijk dat ik daar goede redenen
voor heb.
De voorzitter:
Daarmee bent u gekomen aan het eind van uw inbreng, en
ik dank u voor het bruggetje. Wij gaan van de somberheid
nu naar een vrolijk moment, want dat is het altijd als iemand
zijn maidenspeech houdt. In dit geval is dat de heer Van
der Velde namens de fractie van de Partij van de Arbeid. Ik
stel voor dat hij de laatste spreker voor de dinerpauze is.
Gebruik is dat hij niet wordt geïnterrumpeerd. Ik zeg
"gebruik", want het staat nergens in ons Reglement van
Orde. Ik geef hem graag het woord.

De heer Van der Velde (PvdA):
Voorzitter. Voor u staat iemand van de eerste generatie
kinderen van het nieuwe land dat toen De Noordoostelijke
Polder werd genoemd. Getrouwd en vier kinderen. Ik ben
geboren in Nagele, symbool van de maakbare samenleving.
Het dorp werd ontwikkeld in de periode van wederopbouw
aan de hand van ook sociaaldemocratische opvattingen
over de ideale samenleving van morgen. Die opvattingen
hebben mij geïnspireerd voor de sociaaldemocratie. Het
was een periode van optimisme, vernieuwing en hoop. Ik
was de oudste van vijf kinderen die opgroeiden in een
klassiek gezin in een stabiele omgeving, ook gekenmerkt
door de culturele dynamiek van de jaren zeventig. Betrokkenheid bij de samenleving is bij mij in die periode ontstaan.
En toen ik op mijn 18de begon te werken, vond mijn vader
het vanzelfsprekend dat ik lid werd van de vakbond. Mijn
werk, mijn studies, mijn bestuurs- en vrijwilligerswerk en
de samenleving waarin ik opgroeide, hebben voeding
gegeven aan mijn politieke en maatschappelijke interesse.
Dat geldt ook voor mijn intellectuele interesse: ik ben socioloog geworden.
De keuze voor de sociaaldemocratie en daarmee voor de
Partij van de Arbeid is voor mij vanzelfsprekend. Toen ik
op mijn 18de de school verliet, waren het deze waarden die
mij de mogelijkheid hebben geboden om mezelf te ontplooien en die mij hebben geïnspireerd om zelf de politiek
in te gaan. Die reis van schoolverlater tot socioloog brengt
mij nu hier, in uw Kamer. Dit sluit aan bij mijn ideaal om
ervoor te zorgen dat onze kinderen en kleinkinderen in
vrijheid datgene ervaren wat ik als kind in Nagele heb
ervaren: kansen en mogelijkheden om je te ontplooien en
je vleugels uit te slaan, wie je ook bent en waar je ook
vandaan komt.
Het Nederland van morgen is voor de Partij van de Arbeid
een samenleving met gezond, veilig en duurzaam voedsel.
Veilig, gezond en duurzaam voedsel op ons bord: dat willen
we toch allemaal? Dat moet ook toegankelijk en betaalbaar
zijn voor iedereen. We zouden daarom graag zien dat het

Tweede Kamer

belang van de consument meer centraal komt te staan. We
zouden graag zien dat het uiteindelijk vanzelfsprekend is
dat op elk bord in Nederland duurzaam voedsel ligt, dus
ook voor de bewoners van Verzorgingshuis Wittesteijn in
Emmeloord, voor mijn buurtgenoten die op vrijdagavond
in de buurthuizen gezamenlijk eten, en voor de mensen die
elke dag gewoon boodschappen doen. We moedigen de
staatssecretaris dan ook aan zijn Voedselagenda te realiseren op de door hem ingeslagen weg.
De PvdA vindt het belangrijk dat dierlijk voedsel met zorg
voor het dierenwelzijn wordt geproduceerd en zonder
belasting van het milieu. Consumenten moeten makkelijker
kunnen kiezen voor dier- en milieuvriendelijke producten.
De Partij van de Arbeid vindt daarom het middel van een
betrouwbaar en herkenbaar keurmerk een prima instrument.
Een van de belangrijkste en meest succesvolle keurmerken
is het Beter Leven keurmerk. Dit keurmerk is op initiatief
van de Dierenbescherming tot stand gekomen. Zij heeft er
samen met Natuur & Milieu voor gezorgd dat via het keurmerk dieren in de veehouderij het nu beter hebben. Door
het keurmerk zien we dat de karbonade, de kippenpoot en
het ei dat we kopen, afkomstig zijn van een bedrijf dat dierenwelzijn serieus neemt. Een krachtig beeld zegt uiteindelijk meer dan duizend woorden. Wat zou het mooi zijn als
dit keurmerk kan worden uitgebreid naar de gangbare zuivelsector en als het zich niet beperkt tot dierenwelzijn alleen,
maar ook wat zegt over de impact van het product op het
milieu. Zo kan de consument gelijk zien of het product goed
is voor het dier en de omgeving. Zo levert het keurmerk
een prachtige bijdrage aan de Uitvoeringsagenda Duurzame
Veehouderij. De PvdA zou graag zien dat het kabinet dit
samen met de Dierenbescherming, Natuur & Milieu en de
sector realiseert.
De Maatlat Duurzame Veehouderij, met name in gebruik in
Brabant, sluit mooi aan bij deze ontwikkeling. Een MDVcertificaat geeft aan dat veehouderijstallen duurzaam zijn
neergezet en ingericht. Wij vragen de staatssecretaris of hij
bereid is deze ontwikkeling verder te ondersteunen.
We beseffen dat de nadruk op duurzaamheid en gezondheidsaspecten ook wat vraagt van het Europees landbouwbeleid. De voedselvoorziening in Nederland is immers verweven met de Europese voedselproductie. De Partij van de
Arbeid benadrukt dan ook dat we er niet zijn door in
Nederland de zaak goed te regelen. De Partij van de Arbeid
vraagt de staatssecretaris het door de EU toegezegde platform dierenwelzijn een hoge prioriteit te geven. Met het
platform kunnen stappen gezet worden naar een Europese
aanpak voor verbetering van dierenwelzijn en gezondheid.
Ik zou daarom tegen de staatssecretaris willen zeggen: zorg
dat de Europese Unie het tempo erin houdt.
Hiermee sluit ik mijn eerste speech af in dit door mij zeer
gerespecteerde huis. Ik zeg tegen de jongeren van vandaag
en de volwassenen van morgen: idealen en dromen over
morgen geven kleur aan je handelen van vandaag.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Ik mag u straks als eerste feliciteren. Ik schors de vergadering, om de mogelijkheid te geven om allereerst u te feliciteren en daarna te dineren.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-21

De vergadering wordt van 18.29 uur tot 19.25 uur geschorst.
Voorzitter: Neppérus
De voorzitter:
Wij gaan verder met het onderdeel Landbouw en natuur
van de begroting van Economische Zaken. Ik stel voor dat
we interrupties steeds in twee etappes doen. Dan kunt u
ook meteen scherp interrumperen. Het aantal interrupties
staat u vrij, maar we doen de interrupties dus wel in twee
etappes. Ik geef als eerste het woord aan de heer Leenders.
Anders dan zijn collega de heer Van der Velde, mag hij wel
geïnterrumpeerd worden.

De heer Leenders (PvdA):
Voorzitter. Ik had willen beginnen met de collega's van de
Partij voor de Dieren van harte te feliciteren met hun tienjarige bestaan, maar ze zijn er niet. Vanochtend kwamen ze
bij onze fractievergadering binnen met heerlijke taart. We
hebben gezien dat ze ons vanavond nog een keer gaan
trakteren, namelijk op 75 minuten spreektijd. Dat wordt vast
een heel mooie inleiding. Maar goed, ze zijn er niet, dus
begin ik maar gewoon.
Mijn collega Rien van der Velde heeft een uitstekend betoog
gehouden over vooral voeding. Daarmee heeft hij luid en
duidelijk laten horen dat de Partij van de Arbeid in ieder
geval erg tevreden is met de voedselagenda die de staatssecretaris ons gisteren heeft doen toekomen. Daar ga ik het
dus wat minder over hebben.
Ik ga het hebben over het volgende, dat overigens wel een
beetje erop aansluit. Wie wil er nu niet een gezonde landbouwsector, die eerlijk voedsel biedt, goed is voor de natuur
en voor dieren, die draagvlak heeft in de samenleving en
die boeren de kans geeft een fatsoenlijk inkomen te verdienen? Dat willen wij namelijk wel, maar de natuur, de soortenrijkdom en de gezondheid worden in Nederland bedreigd
door de intensieve landbouw en veeteelt. Lees de jongste
cijfers over biodiversiteit in het Compendium voor de
Leefomgeving. Kijk naar de resultaten van het onderzoek
naar de relatie tussen veehouderij en gezondheid, onder
andere uitgevoerd door het RIVM. Hoor het Planbureau
voor de Leefomgeving, dat zegt dat er drastische ingrepen
nodig zijn in de landbouw en veeteelt. Lees het rapport
Versnelling duurzame veehouderij van de SER. Ik zou zo
nog wel even door kunnen gaan.
Alles wijst in dezelfde richting: het moet anders. De productie van voedsel is een van de belangrijkste pijlers van onze
economie. De Nederlandse agrarische sector is een
wereldspeler van formaat. De Partij van de Arbeid heeft
heel veel waardering voor de diverse boeren die op een
heel goede manier bezig zijn. Wat ons betreft moet Nederland een wereldspeler van formaat blijven. Wij willen een
gezonde agrarische sector als economische drager van het
platteland, die bijdraagt aan de oplossing van het wereldvoedselprobleem. Wij willen gezond voedsel en een duurzame landbouw, die de grenzen van de planeet erkent, het
vertrouwen heeft van de consument, dierenwelzijn waardeert en een eerlijke verdeling kent van diensten in de keten.
Wij willen een voedselketen met hart voor mensen, dieren
en natuur.

Tweede Kamer

Wij willen ook een agrarische sector waarin familiebedrijven
een goede boterham kunnen verdienen. Dat kan. Er zijn
prachtige voorbeelden van agrarische bedrijven die met
respect voor natuur en milieu een goede boterham verdienen. Het zijn echter helaas nog uitzonderingen. Vaak willen
boeren wel veranderen, maar worden ze belemmerd door
het economische systeem en de belangen van grote partijen
die hen dwingen tot verdere productieverhoging.
Omschakelen van gangbaar naar natuurinclusief, duurzaam,
is niet gemakkelijk. Wij vinden dat wij die boeren moeten
helpen die willen omschakelen en dat wij de voorlopers
moeten belonen, zoals de SER onlangs ook voorstelde. Het
Rijk moet daarbij de regie nemen. Zo stelt ook het Planbureau voor de Leefomgeving.
Het kabinet wil het ook. De inzet van EZ voor de veehouderij
is gericht op een transitie naar een toekomstbestendige,
duurzame en maatschappelijk gewaardeerde veehouderij
in 2020, zo hebben wij kunnen lezen. Daarom willen wij een
plan voor die transitie.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Veel van wat de heer Leenders vandaag zegt, kan ik
onderschrijven, want dat klinkt de Partij voor de Dieren als
muziek in de oren. Maar — u voelt 'm al aankomen — we
hebben er niet heel veel vertrouwen in dat de Partij van de
Arbeid bereid is om door te pakken, om in lelijk Haags jargon te spreken. De heer Leenders geeft het voorbeeld van
natuurinclusieve landbouw. In het AO Weidevogels sprak
de PvdA woorden geheel naar mijn hart: ja, we moeten
eigenlijk af van de gangbare landbouw. De staatssecretaris
zei echter: we zijn het eens; we gaan natuurinclusieve
landbouw versterken. Daar zit een verschilletje tussen. Is
de PvdA bereid om vandaag te zeggen dat de gangbare
landbouw verleden tijd wordt? Dat hoeft niet morgen, maar
dat moet wel het eindpunt zijn. Is de PvdA bereid om
daarnaartoe te werken?
De heer Leenders (PvdA):
Sterker nog: mijn laatste zin was dat wij een plan willen
voor de transitie van gangbare landbouw naar natuurinclusieve landbouw, om dat koepelbegrip maar te gebruiken;
u mag ook de term "duurzaam" gebruiken. Mijn antwoord
is dus "ja".
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik ben erg blij om dat te horen. De heer Leenders zei zojuist
dat het kabinet dat ook wil, maar het kabinet wil de
natuurinclusieve landbouw versterken. Dat is iets anders
dan de fundamentele keuze maken om af te stappen van
de gangbare landbouw omdat het daarmee nooit iets wordt.
We kunnen nog met elkaar discussiëren over het tijdpad,
maar dat is wat de PvdA betreft dus de stip op de horizon.
Fijn!
De heer Leenders (PvdA):
Ik denk daar iets anders over. Ik lees het in ieder geval iets
anders. Ik lees in de brief van de staatssecretaris van deze
week dat hij dezelfde doelstelling heeft als ik: een overgang
van gangbaar naar natuurinclusief. Over het tijdpad en de
snelheid moeten we het nog hebben. In principe zegt
mevrouw Ouwehand dat ook; ik lees daar niet zoveel anders
in.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-22

De voorzitter:
Nee, mevrouw Ouwehand, u krijgt niet nogmaals het woord.
We zouden interrupties in twee etappes doen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dan sluit ik af door te zeggen dat we het scherp zullen
stellen in een motie. Dat is vaak de beste weg.
De heer Leenders (PvdA):
Dat sluit wel aardig aan bij mijn betoog. Ik wilde namelijk
net zeggen dat de staatssecretaris hier in de voedselbrief
die we deze week van hem hebben gekregen, op ingaat.
Hij heeft torenhoge ambities. Hij wil dat Nederland de meest
duurzame voedselproducent van de wereld wordt. Zeg nou
zelf: duidelijker kan het toch niet? Maar over de overgang
naar natuurinclusieve landbouw is de brief toch wat vaag.
Wij willen graag een verder uitgewerkt plan om de daad
bij het woord te voegen. Ziet de staatssecretaris kans om
een voorzet tot zo'n plan te geven voor de volgende
regeerperiode?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De heer Leenders zegt dat de staatssecretaris wil dat
Nederland de meest duurzame landbouwproducent van de
wereld wordt, maar dat zijn we toch al?
De heer Leenders (PvdA):
Daar denk ik iets anders over. Ik heb net een aantal rapporten genoemd en dat zijn niet de enige. In het afgelopen jaar
zijn er meerdere verschenen. Ik noemde alleen de rapporten
die de laatste maanden zijn verschenen. Als je die op een
rijtje zet, zie je dat daarin iets anders wordt gedacht over
de gangbare landbouw van dit moment dan mevrouw DikFaber nu suggereert.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dat is geen antwoord op mijn vraag. Ik zei dat gesproken
werd over de meest duurzame landbouwproducent van de
wereld worden, maar dat zijn we toch al? Kijk eens naar de
wijze waarop de productie in Nederland plaatsvindt, naar
het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in onze
Nederlandse land- en tuinbouw, naar de impact van het
houden van dieren per eenheid op de leefomgeving. Die
scores zijn vele malen beter dan in het buitenland. Nederland is koploper op het gebied van duurzaamheid. Als we
het hebben over de gangbare landbouw, hebben we het
over die duurzame landbouw, waar ontzettend veel
gezinsbedrijven elke dag hun nek voor uitsteken. Zij doen
elke dag hun stinkende best om die draaiende te houden.
Die erkenning zou ik heel graag van de PvdA willen horen.
De heer Leenders (PvdA):
Ik heb net al mijn waardering uitgesproken voor de agrarische sector en de vele boeren, tuinders en akkerbouwers
die vaak op een heel goede manier bezig zijn met innovatie.
Daar ben ik van onder de indruk. Ik heb de laatste tijd veel
van dat soort voorbeelden gezien. Ik begreep mevrouw DikFaber een beetje verkeerd. Zij heeft gelijk dat Nederland
het op dat gebied helemaal niet zo slecht doet. Nederland
is een klein land. We zijn met veel mensen op een kleine

Tweede Kamer

oppervlakte, we hebben een hoge productiviteit en zijn een
heel innovatief volkje. Wat we op dit moment in Nederland
doen met de landbouw, overstijgt de draagkracht van ons
kleine land. Dat betekent tegelijkertijd dat het anders moet.
Daarmee kunnen we vooroplopen in de wereld. Dat kunnen
we. Dat is ook de reden dat ik vind dat we de eerste exporteur van agrarische producten in de wereld moeten worden,
maar dan wel op het gebied van innovatie en kennis, want
we zijn hartstikke slim in de landbouw.
De voorzitter:
Ik zie inmiddels ook de heer Geurts aan de interruptiemicrofoon.
De heer Geurts (CDA):
Het is altijd mooi om naar een interruptiedebat te luisteren,
maar ik hoorde het anders. Mevrouw Dik-Faber hield echt
een lofrede op de land- en tuinbouw en de heer Leenders
maakte er meteen weer van dat de land- en tuinbouw in
Nederland het zo slecht doen. Volgens mij was dat niet het
verhaal, maar dat terzijde. Ik heb een vraag aan de PvdAfractie. Wat heeft de PvdA de afgelopen vier jaar bereikt op
landbouw?
De heer Leenders (PvdA):
Die vraag hadden wij natuurlijk verwacht van de heer
Geurts. Ik heb nagedacht over wat we hebben bereikt. Ik
zou hem kunnen vertellen dat ik best meer had willen
bereiken, maar laat ik een paar dingen noemen. Op het
gebied van dierenwelzijn, wat mij betreft een intrinsiek
onderdeel van de Nederlandse landbouw, heeft mijn collega
Van Dekken ontzettend veel bereikt. Ik noem het verbod op
nertsenfokkerijen. De heer Geurts is daar niet blij mee, maar
wij wel. Ik zou hem een lijstje kunnen geven met tientallen
dingen die de afgelopen vier jaar op dat gebied, een
onderdeel van de landbouw, door ons zijn gedaan. Hij zal
ervan onder de indruk zijn. Ik noem de weidegang. We
hebben de norm naar boven bijgesteld, naar 80%. Dat we
dat niet redden en dat het best lastig zal worden, is wat
anders, maar we hebben het wel gedaan. Ik noem de
grondgebonden groei. Een ander voorbeeld zijn de weidevogels. Op dat gebied hebben we initiatieven genomen.
Die zijn nog niet genoeg en we zullen daar vanavond vast
nog over praten, maar wat mij betreft is ook dit een intrinsiek onderdeel van de Nederlandse landbouw. Ik noem de
doorlopende focus op het ontwikkelen van duurzame
landbouw, bijvoorbeeld met mijn motie van april jl. over
kennisopbouw en -ontwikkeling. Op de door mij ingediende
motie heeft de staatssecretaris gisteren in een brief gereageerd. Met gewasbescherming zijn we op een aantal
gebieden heel goed bezig geweest. Dan is er nog het antibioticagebruik. Ik kan nog wel wat meer dingen noemen,
maar laat ik het even hierbij houden.
De heer Geurts (CDA):
Ik luisterde met aandacht. Het maakt ook gelijk duidelijk dat
de VVD niet zo veel heeft bereikt op het landbouwdossier,
maar dat is een constatering. Mijn volgende vraag is wat
de PvdA-fractie de komende drie maanden nog wil bereiken
op het landbouwdossier.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-23

De heer Leenders (PvdA):
Dat is eigenlijk een vraag die ik net aan de staatssecretaris
heb gesteld. Ik zou willen dat we de komende drie maanden
de aanzet geven tot datgene wat wij denken dat hard nodig
is, overigens ook voor het verdienvermogen van de boeren
en voor de familiebedrijven die we graag in stand willen
houden. We moeten een aanzet geven om in de volgende
regeerperiode echt stappen te zetten. Natuurlijk is dat
afhankelijk van de verkiezingsuitslag en van de vraag of we
straks een meerderheid krijgen om de plannen uit te voeren.
Wat mij betreft gaan we erop inzetten om die plannen in
het licht van de volgende verkiezingen te maken.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Als de heer Leenders wordt gevraagd wat hij heeft bereikt
met zijn fractie — hij zal de eerste zijn om te zeggen dat hij
dat niet alleen heeft bereikt maar met zijn collega's — noemt
hij een aantal dingen die allemaal aan de natuur- en milieukant liggen. Van meeste daarvan, maar niet allemaal, zeg
ik dat ze de goede kant uit gaan. Maar waarom is dan niet
tegelijkertijd geregeld dat de prijs omhooggaat? Waarom
wordt er eigenlijk natuur- en milieubeleid gevoerd over de
ruggen van de boeren? Links en rechts zouden elkaar toch
moeten vinden in het ervoor zorgen dat de boer voldoende
marge heeft, zodat hij zowel voldoende kan investeren in
dierenwelzijn en milieu als een fatsoenlijke boterham kan
verdienen?
De heer Leenders (PvdA):
Er zijn twee antwoorden mogelijk. Het eerste antwoord luidt
als volgt. De Partij van de Arbeid is er ten zeerste van
overtuigd dat de agrarische sector en de familiebedrijven
in Nederland, die wij allemaal zeer koesteren, uiteindelijk
zullen overleven wanneer zij gaan produceren op de manier
die ik zojuist heb beschreven. Dat is met respect voor de
omgeving, met maatschappelijk draagvlak en met het vermogen om een goede boterham te verdienen. Dat is de
reden dat ik focus op deze dingen, die wij overigens ook in
ons verkiezingsprogramma hadden staan. In die zin ben ik
best tevreden met wat wij hebben bereikt, ondanks dat het
niet altijd even makkelijk is geweest. Ik verschil kennelijk
met de heer Dijkgraaf van mening over het toekomstperspectief voor de Nederlandse landbouw. Ik denk dat dat
duurzaam moet zijn, wil de agrarische sector op de langere
termijn overleven en willen boerengezinnen over een jaar
of vijf, tien, vijftien nog een fatsoenlijk inkomen hebben.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Daar zit het verschil niet in. Ik vind het jammer dat de heer
Leenders nu die kant opgaat. Het verschil zit in de volgorde
der dingen. Wij zeggen: zorg ervoor dat de boer voldoende
verdient, zodat hij kan investeren. De heer Leenders draait
het om, in de trant van: boer, investeer maar en dan komt
het hopelijk wel goed. Ik kom bij varkensboeren die geïnvesteerd hebben in meer ruimte voor hun dieren en een
kwaliteitsmerk krijgen. Zij krijgen echter niet de prijs die
daarbij hoort, omdat er gewoon geen markt voor is. Dat is
de verkeerde volgorde. Dat is de wereld op zijn kop.
De heer Leenders (PvdA):
Dat ben ik volstrekt met u oneens. De investeringen die u
bedoelt, zijn juist de investeringen waarvan wij denken dat

Tweede Kamer

die een race to the bottom zijn: almaar meer vlees, almaar
meer aardappels, meer bulk. Wij zeggen: richt je op kwaliteit
en investeer in de goede dingen. Wat u bedoelt is een heel
andere zienswijze, een heel ander wereldbeeld dan wij
hebben met betrekking tot de agrarische sector.
Ik ga over naar een volgende vraag die ik heb. Wie wil niet
wonen op een platteland waar het goed wonen is? Wij in
ieder geval wel. Maar heel veel mensen wonen niet zo goed
op het platteland. Dat blijkt uit de resultaten van het
onderzoek Veehouderij en Gezondheid Omwonenden. Er
is een verband tussen wonen bij veehouderijen en een
verlaagde longfunctie. Dat is voor mensen met longaandoeningen vaak een grote ramp. Hier moeten wij iets mee, wat
ons betreft te beginnen met de gebieden in Oost-Nederland
die zijn overbelast met te veel vee. Ik heb het dan over
Noord-Limburg, Brabant, Overijssel en Gelderland. De beste
maatregel in die gebieden is: minder vee. Wij willen dat
provincies de bevoegdheid krijgen om regionaal eisen te
stellen aan de veehouderij, als zij denken dat daar redenen
voor zijn in verband met volksgezondheid en milieu.
Mevrouw Thieme (PvdD):
In de vorige kabinetsperiode zei de Partij van de Arbeid:
weg met de megastallen. Geen megastallen meer, mensen
worden er doodziek van, letterlijk. Die belofte is niet nagekomen. Toen kregen wij deze kabinetsperiode. Toen zei de
Partij van de Arbeid: wacht maar, mevrouw Thieme, wij
komen met een Wet dieraantallen. Dan kunnen de
gemeenten en de provincies zelf bepalen of er een uitbreiding plaats kan vinden. Met die wet is eindeloos getraineerd. Die wet zou eind dit jaar komen, maar komt waarschijnlijk pas volgend jaar ergens in het voorjaar. Wij weten
allemaal wat er dan is: dan zijn er verkiezingen. Einde
oefening. Bent u daar trots op?
De heer Leenders (PvdA):
Ik wilde eigenlijk net gaan zeggen dat wij blij zijn dat de
staatssecretaris bezig is met het wetsvoorstel Wet dieraantallen en volksgezondheid. Wij zijn benieuwd wanneer dat
wetsvoorstel nu eindelijk naar de Kamer komt. Wat ons
betreft komt het veel te laat, maar het gaat er komen. Het
heeft te maken met de juridische haalbaarheid van dit soort
wetten. Wij lopen af en toe tegen de juridische grenzen aan.
Dat zien wij ook in de provincies, die best willen, maar vaak
niet kunnen. Wij moeten dus het juiste moment afwachten.
Op dit moment heeft de staatssecretaris in het onderzoek
dat ik zojuist noemde, kennelijk de juiste motivatie gevonden om nu versneld met het wetsvoorstel te komen. Ik ga
hem vragen wanneer die wet komt en of die wet werkelijk
doet wat wij willen, namelijk dat wij kunnen sturen op
dieraantallen in de overbelaste gebieden.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Toen dit kabinet begon was er gewoon een diervriendelijke
meerderheid om een einde te maken aan de megastallen.
In alle verkiezingsprogramma's van de zich diervriendelijk
noemende politieke partijen stond namelijk dat er een einde
moest komen aan megastallen. Daar heeft de Partij van de
Arbeid vanwege de coalitie met de VVD gewoon geen
boodschap aan gehad en gevraagd om met een soort
compromis te komen dat kraak, smaak noch heerlijkheid
heeft, namelijk een Wet dieraantallen waarvan wij geen van

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-24

allen weten wat die gaat opleveren. Vindt de Partij van de
Arbeid, terugkijkend op de afgelopen vier jaren, niet dat
het een ongelooflijke gemiste kans is geweest om niet
samen met de diervriendelijke politieke partijen hier in de
Kamer echte stappen te zetten, in plaats van hier voor de
bühne te vertellen wat er straks misschien in een nieuwe
regeringsperiode allemaal gaat gebeuren voor de dieren
en voor het milieu?
De heer Leenders (PvdA):
Volgens mij moet mevrouw Thieme van de Partij van de
Dieren toch af en toe beseffen dat je voor bepaalde dingen
in deze Kamer een meerderheid nodig hebt. Ook met de
Partij van de Arbeid zou er op een aantal aspecten geen
meerderheid in deze Kamer zijn geweest. Wij hebben dus
gekozen voor de wat kleinere stapjes en zijn eigenlijk op
een aantal punten net zo gefrustreerd als u. Wij zouden het
dus sneller hebben gewild.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter, ik heb nog nauwelijks geïnterrumpeerd. Ik zou
graag nog een kleine derde vraag stellen; dan ga ik daarna
weer rustig zitten. Zou dat kunnen?
De voorzitter:
Dan blijft u daarna een hele tijd zitten!
Mevrouw Thieme (PvdD):
De Partij van de Arbeid heeft er zelf voor gekozen om met
een coalitiepartij in zee te gaan die diametraal tegenover
de Partij van de Arbeid staat op het gebied van landbouw.
Tegelijkertijd was er in het regeerakkoord niets vastgelegd
over landbouw. U kon dus alle kanten op, maar hebt er toch
voor gekozen om hierin de VVD te volgen. Dat is niet uit te
leggen. Dat begrijpt u toch ook wel?
De heer Leenders (PvdA):
Nou, ik kan dat wel uitleggen: er moet gewoon geregeerd
worden, en er zijn meer belangen dan de landbouw.
De heer Van Gerven (SP):
Ik wil een ander punt aanroeren. De heer Leenders had het
over veehouderij en gezondheid. Daartussen is een verband,
zeker. We kennen een dramatisch verband: Q-koorts. De
Partij van de Arbeid heeft daar ook van alles over gezegd.
Zij vindt dat er eigenlijk iets aan moet gebeuren, maar zij
zou één ding nu kunnen regelen: een compensatiefonds
voor de gedupeerden. Er zijn tientallen miljoenen gegaan
naar de bedrijven die schade hebben geleden toen bedrijven
moesten worden geruimd. Dat gebeurde veel te laat, maar
ze zijn geruimd. Er zijn hierdoor mensen ernstig ziek
geworden. Er zijn zelfs mensen overleden. Die zijn niet
gecompenseerd. Is de Partij van de Arbeid bereid om het
voorstel om tot een compensatiefonds voor de Q-koortsslachtoffers te komen, dat wij bij deze begroting weer zullen
gaan doen, te steunen?

Tweede Kamer

De heer Leenders (PvdA):
Nee, maar met heel veel pijn. Het staat in ons verkiezingsprogramma en wij gaan onze uiterste best doen om het in
de volgende periode wel te doen, maar dan hebben we het
over een nieuwe situatie.
De heer Van Gerven (SP):
Daar begrijp ik niets van. Wat heeft dit te maken met een
regeerakkoord? Waar staat dit? Staat er in het regeerakkoord
iets over deze slachtoffers van de intensieve veehouderij?
Wij hebben hier een duidelijk voorbeeld van een situatie
waarin boeren willens en wetens, vanwege financieel gewin,
slachtoffers hebben veroorzaakt. De Partij van de Arbeid
kan hierin een daad stellen. Dat heeft niks te maken met
een coalitieakkoord. Dan regel je gewoon iets voor die
honderden slachtoffers die nu in de kou blijven staan. Als
de Partij van de Arbeid meedeed, zouden wij wellicht een
Kamermeerderheid kunnen vinden om op te houden met
die eindeloze juristerij met mensen die al jaren in de kou
staan. Zij zien dat wij aan de ene kant tientallen miljoenen
euro's overhebben om boeren te compenseren, maar aan
de andere kant de slachtoffers in de kou laten staan. Ik
herhaal mijn vraag: waarom voelt de Partij van de Arbeid
zich genoodzaakt om dat voorstel niet te steunen, terwijl
zij voor dat voorstel is? Dat is toch niet uit te leggen? Is dat
dan niet de bron … Mensen vragen zich af hoe dit kan. Een
partij vindt iets, maar stemt toch tegen. De heer Leenders
zegt net dat hij voor het compensatiefonds is, maar stemt
toch tegen. Dat is toch niet uit te leggen aan de samenleving?
De heer Leenders (PvdA):
Ik geef toch hetzelfde antwoord als daarnet: het staat in ons
verkiezingsprogramma, het is wat ons betreft een belangrijk
punt, en wij gaan proberen om dit in de volgende regeerperiode wel te realiseren. Ik geef geen ander antwoord dan
in eerste instantie, want ik héb geen ander antwoord.
Ik had net een vraag over dierenaantallen en volksgezondheid gesteld. Wij hebben nog een andere vraag aan de
staatssecretaris. Wij willen namelijk dat gemeenten effectief
kunnen optreden tegen boeren en andere ondernemers die
notoir milieuwetten overtreden. Wij krijgen van gemeenten
de vraag of wij het wettelijk mogelijk willen maken om een
bestuurlijke boete op te leggen bij overtredingen. Dat heet
dan een lik-op-stukbenadering. Dat schijnt in de Wabo (Wet
algemene bepalingen omgevingsrecht) niet te kunnen. In
de horeca en in de kinderopvang kan het wel. Daar blijkt
het uitermate effectief te zijn. Is de staatssecretaris bereid
om te onderzoeken of dit voor gemeenten wettelijk geregeld
kan worden? Kan hij ons op korte termijn laten weten of dit
kan, wellicht al donderdag?
Wie wil er geen groene woon- en leefomgeving voor zijn
kinderen en kleinkinderen? Wij wel. We willen de mens
weer met de natuur verbinden. Natuur dichtbij, in de directe
woonomgeving. Want het leven met groen en water
bevordert gezondheid, veiligheid en het welbevinden van
mens, plant en dier. En daar heeft iedereen recht op. Een
leefbare groene en waterrijke omgeving gaat hand in hand
met klimaatuitdagingen, die voor ons liggen. Het is een
noodzakelijke investering in onze toekomst. Daarbij past
een actieve en stimulerende overheid.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-25

Met deze woorden hebben collega Lutz Jacobi en ik op 1
juli onze nota Groen en water in de stad gepresenteerd,
een pleidooi voor vergroening van de leefomgeving van
mensen. Na een jaar van werkbezoeken, gesprekken en
consultaties hebben we in twaalf actiepunten aangegeven
wat er volgens ons moet gebeuren om tot die vergroening
te komen. Ik heb de nota bij me en vraag de bode om die
uit te reiken aan de staatssecretaris en de geachte collega's
in de Kamer.

willen we bij deze begroting aan de staatssecretaris vragen.
Er gebeuren prachtige dingen in de samenleving. Breng
die kennis bij elkaar en deel die. In februari is er weer een
natuurtop, samen met de provincies. Is de staatssecretaris
bereid om de mooie voorbeelden uit de samenleving, onder
meer uit onze nota en ook uit zijn eigen laatste voortgangsrapportage, bij de natuurtop in een apart programma ruimte
te geven en daarbij het groen onderwijs en opleidingen
voor stedenbouwers, planologen en watermanagers te
betrekken?

De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.

Dat brengt mij op de Floriade in Almere in 2022. Deze
zevende editie van de Wereldtuinbouwtentoonstelling staat
in het teken van "growing green cities" en gaat over urgente
vraagstukken die samenhangen met verstedelijking, voedselvoorziening, klimaatverandering en energiewinning. Wij
hebben begrepen dat EZ hiervoor een financiële bijdrage
levert. Onduidelijk is echter wanneer en hoeveel. Daarvoor
heeft Almere geen investeringszekerheid. Kan de staatssecretaris aangeven hoe hij hierin staat? Kan hij de gemeente
Almere duidelijkheid geven, zodat ze weet waar ze aan toe
is en een plan van aanpak kan maken?

(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Wat mooi. Er ligt een amendement van mijn hand om precies die vergroening te bewerkstellingen. Gaat de PvdA mij
daarin steunen, zodat in de steden niet alleen steen, maar
ook groen mogelijk is?
De heer Leenders (PvdA):
Mevrouw Ko er Kaya verrast mij een beetje, want ik weet
niet om welk amendement het gaat. Het zou kunnen, maar
dan moet ik er eerst even goed naar kijken.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik zal het met liefde straks aan de heer Leenders geven.
De voorzitter:
Dat kunt u straks bilateraal doen. De heer Leenders gaat
verder.
De heer Leenders (PvdA):
Hoe gaan wij die actiepunten omzetten? We wilden een
notaoverleg hierover organiseren, maar toen beseften we
dat de tijd kort was en dat we waarschijnlijk niet zo heel
veel meer zouden bereiken. Toen hebben we bekeken in
welke begrotingen deze twaalf actiepunten zouden kunnen
landen. Bij de begroting van Wonen en Rijksdienst heeft
collega Albert de Vries gevraagd om een onderzoek naar
groene daken en gevels, twee van de actiepunten. Bij de
begroting van Infrastructuur en Milieu heeft collega Yasemin Cegerek gevraagd om de opname van meer groen in
de wijken in het Nationaal Samenwerkingsprogramma
Luchtkwaliteit in verband met de gunstige werking van
groen in de wijken voor de luchtkwaliteit. Bij het WGO Water
heeft collega Lutz Jacobi gevraagd om fiscale en financiële
stimuleringsmaatregelen en voorlichting van burgers. En
in de begroting van Landbouw en Natuur willen we graag
een stapje verder zetten.
De nota sluit aan bij het uitvoeringsprogramma van de
natuurvisie, natuur midden in de samenleving. Wij delen
de visie van de regering dat je voorzichtig moet zijn met
acties vanuit het Rijk, omdat je goede ontwikkelingen ook
in de weg kunt lopen. Maar je kunt wel stimuleren. Dat

Tweede Kamer

Ik heb nog enkele punten die te maken hebben met de
decentralisatie van natuurbeleid naar provincies, waardoor
soms wat problemen ontstaan. Ik noem het werk van de
natuurvrijwilligers; de heer Geurts heeft het er net ook al
even over gehad. Zij zijn belangrijk voor de natuur, maar
hun werk staat onder druk. Bij de begroting voor 2016
hebben collega Geurts en ik een motie ingediend waarin
wij de regering hebben verzocht om met de provincies en
natuurorganisaties afspraken te maken over de continuïteit
van het natuurvrijwilligerswerk en de eventuele financiële
consequenties daarvan in beeld te brengen. Wij horen dat
het overleg hierover nog steeds gaande is, maar dat voor
concrete maatregelen geen geld is. Het kan niet zo zijn dat
we honderdduizenden natuurvrijwilligers in de kou laten
staan omdat provincies hun verantwoordelijkheid niet
nemen. Hoe staat het met de uitvoering van de nota van
de heer Geurts en van mij? Is er zicht op de financiële consequenties? Hoe kan financiering plaatsvinden? Welke
indruk heeft de staatssecretaris van het overleg dat hierover
wordt gevoerd? Is hij bereid om ervoor zorg te dragen dat
er op korte termijn afspraken worden gemaakt? Ik denk
daarbij aan een periode van een maand of drie.
Wij maken ons ook zorgen over de structurele financiering
van de gescheperde schaapskuddes. Dat is een gezamenlijke
verantwoordelijkheid van Rijk en provincies, maar het schiet
niet erg op. Het gaat ons om het behoud van bijzondere
rassen, cultureel erfgoed, biodiversiteit en de kennis die
we daarmee hebben opgedaan. Kan de staatssecretaris
zeggen wat de actuele situatie van de schaapskuddes is?
Is hij bereid om het financieringsprobleem snel op te lossen? En ook hierbij denk ik: zou dit nou niet binnen een
periode van drie maanden afdoende geregeld kunnen zijn?
Staatsbosbeheer wil erfpachtgronden op de Waddeneilanden verkopen. Op Vlieland zijn er al lang geleden erfpachtcontracten gesloten met drie overkoepelende stichtingen.
Die willen niet kopen, maar de erfpacht verlengen. Dat is
in het belang van veel mensen die lang geleden een
vakantiehuisje hebben gekocht en niet het geld hebben om
de grond nu te kopen. Nu wil het Rijksvastgoedbedrijf buiten
de drie stichtingen om kapitaalkrachtige ondererfpachters
in de gelegenheid stellen om de grond te kopen. Daardoor

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-26

wordt de onderhandelingspositie van de drie stichtingen
ondergraven. Dat vindt mijn fractie een zeer onwenselijke
situatie. Wat gaat de staatssecretaris doen om te voorkomen
dat deze huizenbezitters, die vaak niet al te veel geld hebben, in de problemen komen?
Tot zover, voorzitter.
De heer Van Gerven (SP):
Ik ben nog een beetje verbouwereerd over het einde van
de interruptie waarin de heer Leenders toegaf dat de PvdAfractie buigt voor de VVD bij het compensatiefonds voor
slachtoffers van het Q-koortsdrama.
Maar ik wil nog een ander punt aansnijden, namelijk de
duurzame ontwikkeling van de veehouderij. Daaraan heeft
de heer Leenders ook vele woorden gewijd. In de laatste
dagen en weken bereiken ons zeer dramatische cijfers. Naar
verwachting zullen binnen vijf jaar 5.000 bedrijven in de
melkveehouderij op de fles gaan, stoppen. Wat is nou het
antwoord van de Partij van de Arbeid op die ontwikkeling?
Als boeren stoppen, nemen grotere boeren het bedrijf over.
Zo gaat dus de schaalvergroting in sneltreinvaart verder.
Dat vormt een regelrechte bedreiging voor een duurzame
ontwikkeling van ons platteland en van de veehouderij. Wat
is het antwoord van de PvdA daarop? Wat gaat de Partij
van de Arbeid daaraan doen? Wat stelt de PvdA voor?
De heer Leenders (PvdA):
Dat antwoord is tweeledig. Enerzijds komt het antwoord
neer op wat ik eigenlijk al heb gezegd. De gangbare landbouw gaat wat ons betreft een verkeerde kant op, onder
andere door wat de heer Van Gerven nu verwoordt. Die
gangbare landbouw moet zich ontwikkelen naar een
bedrijfstak die in evenwicht is met de omgeving, die maatschappelijk draagvlak heeft en waarin een goede boterham
kan worden verdiend. Anderzijds is het antwoord dat de
landbouw zich ook zelf moet afvragen of men op de goede
manier bezig is en misschien eens moet gaan bekijken of
er nieuwe verdienmodellen mogelijk zijn, met andere producten. De staatssecretaris heeft in zijn Voedselagenda een
aantal dingen genoemd waarmee het mogelijk is voor
boerenbedrijven om varianten op de bedrijfsvoering te
ontwikkelen. Daarmee kunnen de bedrijven zich op een
andere manier ontwikkelen, waarbij het niet om meer productie gaat, maar om meer kwaliteit, om meer kwaliteitsproducten die onderscheidend zijn op de markt. Ik heb het
gevoel dat de sector daarmee kan overleven; dat ben ik
volledig met de staatssecretaris eens. Daarmee kunnen
volgens mij ook de familiebedrijven overleven, die wij alle
twee koesteren.
De heer Van Gerven (SP):
Dat is niet echt een antwoord op mijn vraag en niet een
begin van een oplossing. De heer Leenders laat het over
aan de markt. Als we de markt zijn gang laten gaan, gaat
de schaalvergroting in een enorm tempo door. Uit de cijfers
blijkt dat een derde van de melkveehouderijen naar de
pomp zal gaan binnen nu en vijf jaar. Dat zijn de harde cijfers. Uit de cijfers blijkt ook dat de boeren die willen stoppen, de 55-plussers, geen opvolgers hebben. Dan is toch
de stelling gerechtvaardigd dat wij het niet aan de markt
moeten overlaten, maar dat de overheid maatregelen moet

Tweede Kamer

nemen en voorstellen moet doen rondom de volgende
vragen? a. Hoe kunnen wij ervoor zorgen dat er toch jonge
boeren zijn die bedrijven kunnen overnemen? b. Hoe kunnen wij er als overheid voor zorgen dat die schaalvergroting
stopt? Dan kom ik weer bij de Partij van de Arbeid uit als
een van de kapiteins op het schip op dit moment. Wat zijn
de voorstellen van de Partij van de Arbeid om die markt
zodanig te reguleren dat de trend van schaalvergroting
wordt doorbroken, dat wij niet de Rubicon overgaan bij die
melkveehouderijbedrijven en dat wij daarmee niet dezelfde
kant opgaan als bij de varkenshouderijen en de pluimveesector, die helemaal ontspoord zijn? Wat wil de Partij van
de Arbeid doen aan concrete voorstellen om dat te blokkeren, behalve de wens uitspreken dat het duurzaam moet?
Want met het uitspreken van een wens kom je er gewoon
niet.
De heer Leenders (PvdA):
Ik heb veel meer gezegd dan dat. Ik was even bang dat de
heer Van Gerven de kant op zou gaan dat wij alle boerderijen maar op moesten kopen, staatsboerderijen moesten
ontwikkelen en alle boeren in rijksdienst moesten nemen.
Ik weet niet of hij zo ver zou willen gaan. Dat staat in ieder
geval heel ver af van wat wij zouden willen. Ik houd het bij
mijn twee antwoorden en daar moeten wij heel snel mee
beginnen.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Voorzitter, ik heb twee interrupties op twee verschillende
onderwerpen. Dat kwam doordat het verhaal van de heer
Leenders iets sneller was afgelopen dan ik had gedacht.
Mag dat?
De voorzitter:
Als u nou gewoon een vraag stelt.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Als eerste wil ik de heer Leenders het volgende vragen. Wij
hebben gezamenlijk op 25 juni 2015 — dat is intussen
anderhalf jaar geleden — een motie (33348, nr. 130) ingediend waarin de regering werd verzocht "in overleg te treden met de provincies met als doel voor de begrotingsbehandeling van 2016 met landsdekkende voorstellen te
komen die gericht zijn op instandhouding en herstel van
de weidevogelpopulaties". Wij hebben daar uiteindelijk in
september, oktober van dit jaar een brief over gekregen
van de staatssecretaris. Is de heer Leenders het met mij
erover eens dat die brief geen plan van aanpak bevat en
dat de motie van ons beiden derhalve niet is uitgevoerd?
De heer Leenders (PvdA):
Wij hebben daar vorige week in een algemeen overleg een
heel mooi debat over gevoerd, dankzij de initiatiefnota van
de heer Grashoff van GroenLinks. Volgens mij ben ik toen
heel duidelijk geweest. Daar heb ik gezegd — ik wil dat nog
weleens even herhalen — dat de inhoud van het antwoord
van de staatssecretaris op de motie indrukwekkend was.
Oftewel: de maatregelen die hij voorstelt, snijden volgens
ons hout, alleen missen wij een plan. Wij missen welke
acties precies worden genomen binnen welke tijd, wie
ervoor verantwoordelijk is en wat de financiële consequen-

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-27

ties daarvan zijn. Dat heb ik gezegd. Ik heb ook gevraagd
of de staatssecretaris bereid is om dat op heel korte termijn
uit te werken. Dus ja en nee, over de inhoud van de acties
ben ik zeer tevreden. Daar geloof ik in, maar ze moeten nog
wel even in een goed plan worden gezet dat wij kunnen
controleren, want de problematiek van de weidevogels is
zo ernstig — dat zal de heer Grashoff met mij eens zijn —
dat ik dat als Kamer zou willen kunnen controleren.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik dank de heer Leenders voor dit antwoord. Dat geeft goede
hoop op een hernieuwde motie van ons beiden. We gaan
even bekijken of dat zou kunnen lukken.
Ik heb nog een heel andere vraag over de fosfaatrechten
en de kwestie waar wij volgende week nog uitvoerig over
doorpraten, maar dit is nu de begrotingsbehandeling. Ik
zag op Twitter dat de inzet van de heer Leenders is om
grondgebonden bedrijven te ontzien. Is hij het met mij
erover eens dat in de zeer recente brief — die van 18
november — waarin de afspraak staat om het fosfaatoverschot in de loop van 2017 te reduceren, grondgebonden
bedrijven op geen enkele wijze worden ontzien en dat de
beleidsinzet van de staatssecretaris derhalve nog ver af
staat van de wensen van de heer Leenders zelf?
De heer Leenders (PvdA):
Ik weet niet over welke brief de heer Grashoff het precies
heeft. Ik heb in die tweet gezegd dat onze inzet in dat debat
zal zijn dat wij grondgebonden boeren zo veel mogelijk
zullen ontzien. In de wet staat al dat ze worden ontzien. Wij
zullen de maximale grens daarin opzoeken. Dat heb ik
getwitterd. Dat is ook wat wij gaan doen.
De heer Grashoff (GroenLinks):
De staatssecretaris wil die wet de facto pas per 1-1-2018
invoeren. Voordat die wet in werking treedt, is hij met de
sector een vrijwillig plan overeengekomen voor de reductie
van fosfaat. In dat plan is op geen enkele wijze sprake van
het ontzien van grondgebonden bedrijven. Dus voordat de
heer Leenders aan de wetgeving toekomt, is zijn stelling al
volledig gelogenstraft. Is de heer Leenders dat met mij
eens?
De heer Leenders (PvdA):
Nee, dat ben ik niet met u eens. Volgens mij regelen we dit
juist in de wet. Het maatregelenpakket is bedoeld om per
1 januari 2018 onder het nationaal fosfaatplafond te komen.
In de wet gaan we regelen hoe we omgaan met de zogenaamde generieke korting. Daar heb ik het over. Ik zou willen dat de boeren die niet hebben bijgedragen aan de
overschrijding van het nationaal fosfaatplafond, zo maximaal mogelijk worden ontzien. En dat regelen we in de wet.
De heer Grashoff (GroenLinks):
De heer Leenders moet eens goed bekijken wat er in 2017
gebeurt, want het zal u in de buitenwereld, en ook door mij,
aangerekend worden: de schade is al opgetreden voor
grondgebonden bedrijven voordat de wet in werking treedt.
Daarvoor draagt u medeverantwoordelijkheid, tenzij we er
samen iets aan doen.

Tweede Kamer

De heer Leenders (PvdA):
Daarover gaan wij volgende week nog in debat.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ook ik heb de wensen van de fractie van de PvdA op Twitter
gelezen. Er ligt een amendement van de ChristenUnie en
D66 om de grondgebonden melkveehouderij buiten schot
te laten. Gaat de Partij van de Arbeid dat amendement
steunen?
De heer Leenders (PvdA):
Ik ga het nog eens goed bestuderen. Onze intentie op dat
gebied is zeer positief.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Daar moet ik het voor dit moment dan mee doen.
De heer Leenders (PvdA):
Ja, voor dit moment wel.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik hoop van harte op steun, ook gezien de uitlatingen op
Twitter. Een man een man, een woord een woord.
De heer Leenders (PvdA):
Ja.
De voorzitter:
Het woord is aan de heer Graus van de PVV.

De heer Graus (PVV):
Voorzitter. We mochten van de vorige voorzitter geen
afkortingen gebruiken, dus voor de mensen thuis: "PVV"
staat voor "Partij voor de Vrijheid".
Allereerst wil ik de geachte afgevaardigde Van der Velde
van de PvdA feliciteren met zijn maidenspeech. Dat doe ik
ook namens de collega's die vóór de heer Van der Velde
hebben gesproken, want die hebben hem natuurlijk niet
kunnen feliciteren. Ook wil ik de Partij voor de Dieren hartelijk feliciteren. We zijn ooit samen begonnen. Esther
Ouwehand noem ik altijd liefkozend "kattenkopje" en Marianne Thieme "dierenpoesje". Ik word daar momenteel op
afgerekend op Twitter, overal via de media, maar ik wil hier
toch gezegd hebben dat ik dat niet denigrerend bedoel,
want ik kan het goed vinden met beide dames. We strijden
ook altijd samen voor de dieren in nood. Ik heb een zwak
voor beiden. Een heel goede vriendin heeft mij erop
gewezen dat ik dat niet meer moet zeggen. Deze vriendin
is een van de weinigen van wie ik altijd veel van aanneem.
Daarom zet ik dat hier recht. Dus bij dezen mijn excuses als
dat verkeerd is opgevat. Maar ik blijf ze wel de dierenpoesjes noemen, als u dat niet erg vindt.
Ooit een keer, in 1986, op de politieschool in Heerlen, heb
ik geopperd dat er een dierenpolitie moest komen en een
alarmnummer voor dieren, 113 of 114, wat naderhand 144

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-28

werd. Ook heb ik altijd gepleit voor gevangenisstraffen voor
dierenbeulen en een levenslang houdverbod voor dierenbeulen. Ook heb ik altijd gepleit voor een soort CSI, Crime
Scene Investigation, voor onderzoek op de plaats delict.
Afgelopen week is het Veterinair Forensisch team, VFt,
gepresenteerd aan de Staten-Generaal. Ik heb daar al eerder
moties voor ingediend. Ik heb natuurlijk al langer contact
met die mensen, ook in samenwerking met de dierenpolitie,
namelijk met dr. Frank van de Goot en de eerste veterinair
forensisch arts, Monique Verkerk. Dat was een groot succes.
Zelfs de heer Heerema was helemaal stil; zelden gezien. Hij
heeft ademloos zitten luisteren. Vorig jaar heb ik een
amendement ingediend voor dat Veterinair Forensisch
team, en dat werd verworpen. Mogelijk wil ik dat amendement nog een keer rond laten gaan, morgen of overmorgen,
maar het kan ook zijn dat de staatssecretaris wil meedenken
met zijn mensen, want er is namelijk een goedkopere
oplossing. In dat amendement had ik €871.000 gereserveerd
voor dat Veterinair Forensisch team. Als dat team als veterinair deel wordt ondergebracht bij het NFI — dan is het
50% NFI en de rest VU — zou het honderdduizenden euro's
goedkoper kunnen. Dat moet de Kamerleden als muziek in
de oren klinken. Dan kunnen we toch nog dierenbeulen
opsporen en daarmee ook een hoop menselijk leed voorkomen. Ik doe het voor de dieren, maar vaak vergrijpen die
mensen zich later ook aan mensen. Als je dit niet voor de
dieren doet en als je niet het dierenhart hebt dat ik heb, doe
dit dan voor de bijvangst en voor de mensen.
Bovendien kunnen we dan de strafmaat verhogen. Daar wil
ik een voorbeeld van geven. Als mensen zien dat een hond
met bench en al in het water wordt gegooid, worden zij als
getuigen gehoord, maar die man zegt dan dat die hond al
dood was, dat hij bang was dat hij een dure crematie moest
betalen en dat hij de hond daarom met kooi en al in het
water had gedropt. Als zo'n hond wordt opgevist en langs
zo'n team gaat, blijkt na veterinair forensisch onderzoek
dat die hond nog leefde toen hij te water kwam in zijn
bench. Dan wordt het een heel ander verhaal, ook qua straf.
Ook dat eerste is al hufterig gedrag; daar gaat het niet om,
want wat mij betreft zou hij ook daarvoor al gevangenisstraf
moeten krijgen, maar hoe meer bewijsmateriaal je hebt,
hoe sneller je iemand kunt opsporen.
Dat team heeft ook uitgelegd hoe het achter virussen kwam
bij ratten. Het RIVM, dat miljoenen, miljoenen, miljoenen
ondersteuning krijgt van de regering, kwam daar niet achter,
maar het Veterinair Forensisch team, bestaand uit mensen
die nu nog in hun eigen vrije tijd en met eigen middelen
werken, kwam daar wel achter. Dat virus is bovendien
besmettelijk voor de mens. Ik kan zo nog heel lang doorgaan, maar ik moet helaas op mijn spreektijd letten. Ik moet
dus even doorstomen.
Het team kan trouwens ook het verband aantonen tussen
dierenmishandeling, huiselijk geweld, zedenmisdrijven,
diverse andere criminele activiteiten en vaak ook diergerelateerde criminaliteit. Ook daarom zouden we dit moeten
doen. Dit is een taak van de overheid, van de regering. Daar
moet ik niet tien jaar lang voor hoeven bedelen. Dat is echt
te gek voor woorden.
Ik zal een paar sprongen maken. Wat het onderzoek op de
plaats delict betreft: ik wil dat een plaats delict rondom een
dood dier of kadaver niet meer wordt vertrapt, met alle
goede bedoelingen. Nu komen er mensen van Rijkswaterstaat of mensen van een dierenambulance, die totaal geen

Tweede Kamer

politie-ervaring hebben, en die vertrappen alles rondom
een kadaver. Als dode dieren worden gevonden, moet dus
eerst dat Veterinair Forensisch team en/of de dierenpolitie
ter plekke komen om de plaats delict en sporen veilig te
stellen en foto's te maken. Dan wordt de pakkans gigantisch
verhoogd. Nogmaals: dat is uitgelegd aan de Kamerleden.
Laten we dat dus gewoon met z'n allen gaan doen. Dan
kunnen we meer hufters uit de maatschappij halen en de
maatschappij een hoop ellende besparen. De staatssecretaris heeft samen met de minister van Justitie al toegezegd
dat kadavers en besneden en mishandelde paarden allemaal
langs het Veterinair Forensisch team moeten.
Sinds de fulltime dierenpolitie de das om werd gedaan door
een D66-motie, gesteund door de Kamer, op de Partij voor
de Dieren na, houdt de dierenpolitie het hoge aantal meldingen van dierenmishandeling niet meer bij. Iedereen
heeft er zijn mond van vol dat we meer moeten doen aan
de bestrijding van dierenleed, maar je kunt dit niet doen
met 180 of 182 personen; dat worden er maximaal 186. Dat
zijn taakaccenthouders met vaak vier taakaccenten. Die
mensen houden dat niet meer bij en zullen overspannen
raken. Er zullen er een hoop de vernieling in draaien. Dat
moeten we niet willen. Dus: staatssecretaris, dring er bij
uw collega op aan dat die door de minister aan mij toegezegde 186 personen fulltimers worden, dus enkel fulltime
dierenpolitie. Second best is om hun één taakaccent te
geven, dus niet vier taakaccenten, want die mensen redden
dat niet. Als de staatssecretaris één keer meegaat … Je wilt
niet weten wat je ziet. Het is doffe ellende. Je gaat daar
kapot aan. Je kunt daar niet meer van slapen. Iedereen die
één keer meegaat met de dierenpolitie, ligt daar drie nachten van wakker. Die mensen moeten heel veel verwerken.
Zij hebben steun nodig, ook onze steun, om dat te doen.
Ik wil onderzocht hebben of het klopt dat de LID, de Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming, vertragend werkt
en tientallen procenten van door de dierenpolitie afgehandelde bestuursrechtzaken digitaal overneemt, in de wijvorm zet en op die manier onterecht subsidie opstrijkt. Dat
kan niet. De goede mensen die daar zitten — er zijn heel
veel goede LID'ers — moeten weer worden ondergebracht
bij de politie; er zijn er ook een paar gedetacheerd. De rest
moet naar de NVWA en dan is het einde oefening. Ik denk
dat dat een heel goed voorstel is. Daar moet de staatssecretaris maar eens over nadenken.
Er is een aangenomen motie-Graus voor een beter verdienmodel voor onze boeren, tuinders en vissers ten laste van
de retail. De mensen van de retail lachen zich nu dood, dus
daar moet het vandaan komen. Het moet niet van de consumenten en de boeren vandaan komen, maar van de retail.
Hoe staat het daarmee?
Ik zal een in 2013 verworpen motie opnieuw indienen om
het belang van de boeren boven dat van de Europese Unie
te stellen. Maar mogelijk wil de staatssecretaris hierop een
toezegging doen. Dan hoef ik die motie niet opnieuw van
stal te halen.
In de motie-Graus c.s. (29664, nr. 145), die is aangenomen,
heb ik opgeroepen om alle slecht tot niet uitvoerbare EUverplichtingen op het gebied van landbouw en visserij in
kaart te brengen. Boeren en vissers lijden enkel onder de
Brusselse bemoeienis en ze zijn ook nog de grootste nettobetaler per hoofd van de bevolking. Dat kan niet. Onze vissers krijgen in de praktijk niet-uitvoerbare zaken, zoals de

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-29

aanlandplicht, opgelegd, terwijl die in de praktijk helemaal
niet werkt. Die is onwerkbaar. Ik krijg hier graag een reactie
op.

(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)

Ik krijg graag een plan van aanpak, een terugkoppeling
aangaande de uitvoering van de genoemde moties. Hoe
gaan de stroppen om de nek verdwijnen? Ik krijg daar heel
graag een reactie op.

De heer Graus (PVV):
Ik heb, tot slot, nog een punt betreffende de dierenambulances. Daarvoor bestaat het Nationaal Keurmerk Dierenambulances (NKD). Ik vind dat de dierenambulances dat keurmerk niet moeten krijgen als ze het nationale alarmnummer,
dat door de hele Kamer is gesteund, niet respecteren. Dus,
alsjeblieft: als je zo'n certificaat krijgt, zet gewoon op de
bus "144 Red een dier" en niet een of ander regionaal
nummer dat de mensen niet kunnen onthouden. Dat laatste
ben ik namelijk zat. Daar moet echt iets aan gebeuren.

Ik kom op het stalbrandpreventieplan. Er is daarover al heel
lang geleden een motie aangenomen. Daarop hebben zich
twee uitvinders gemeld. Zij hebben in de Kamer het "Stable
Safe"-systeem aangeboden. We hebben dat geïntroduceerd
in de Staten-Generaal naar aanleiding van het stalbrandpreventieplan van de PVV. De nationale brandweer is enthousiast en de verzekeringsmaatschappijen willen korting verlenen, maar zij eisen een veldproefopstelling. Voor de
mensen thuis: met het "Stable Safe"-systeem krijgen dieren
vluchtmogelijkheden als een stal in brand staat. Dat werkt
heel simpel op het onderdruksysteem van de voersilo's.
Het is supereenvoudig. Maar alle verzekeringsmaatschappijen, de brandweer en verder iedereen — volgens mij is
LTO er ook voorstander van — zeggen: ga nou eens met
een veldproef werken. Dat is ook een taak van de overheid.
De overheid moet zoiets gewoon faciliteren. Ik heb er de
mensen en het geld niet voor en daarom wil ik graag een
reactie hierop. Ik heb begrepen dat alleen al dit jaar 168
dieren zijn omgekomen bij stalbranden. Ik herhaal: 168
dieren. Stel je eens voor dat die hier allemaal verkoold voor
je liggen. Ik denk dat dat zeer traumatisch zou zijn.
De voorzitter:
Van de ingeschreven spreektijd hebt u nog 30 seconden
over.
De heer Graus (PVV):
Dank u, voorzitter.
We willen een aanpak van hondengevechten, van illegale
fokkers en van andere diergerelateerde criminaliteit. Daarom
wil ik de staatssecretaris een onderzoek aanbieden, dat is
uitgevoerd door mevrouw Anouk Duijnker. In het dagelijks
leven — let even goed op wat ik zeg; dit luistert nauw — is
ze tactisch coördinator dierenwelzijn van de dierenpolitieeenheid Noord-Holland, maar ze voerde het onderzoek uit
als student aan de School voor Hogere Politiekunde. Voorts
betreft dit onderzoek geen politiebeleid. Laat het heel duidelijk opgenomen zijn: het betreft geen politiebeleid en ze
heeft dat onderzoek als student uitgevoerd. Dat onderzoek
heet: "De hond: statussymbool of bitcoin. Een onderzoek
naar de rol van honden binnen de ondermijnende criminaliteit". Ik wil dat graag aan de staatssecretaris aanbieden.
Mijn collega's hebben het allemaal al digitaal ontvangen.
Ik wil het overhandigen aan de bode en dan maakt het bij
dezen deel uit van de beraadslaging. Zorg er alstublieft
voor, zo vraag ik de staatssecretaris, dat het terechtkomt
bij alle mensen uit uw team die deze informatie behoeven,
zoals het hele diergeneeskundige team, de NVWA en noem
maar op.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.

Tweede Kamer

Dank u wel, voorzitter. Als ik u niet meer spreek: nog een
fijne avond.
De voorzitter:
Maar ik zie de heer Geurts nog.
De heer Geurts (CDA):
Ik wil even terug naar het blok "Forensisch" in de bijdrage
van de heer Graus. Ook ik heb de technische briefing bijgewoond en de beelden gezien. Toen heb ik zitten nadenken:
waar zou je dat nou kunnen doen? Nu is er in Nederland
het Nederlands Forensisch Instituut, waar dit gebeurt. Ik
hoor dat de heer Graus allerlei andere plannen wil organiseren, maar we hebben al een instituut waar dit gebeurt.
Zou de heer Graus mij dat nader kunnen toelichten?
De heer Graus (PVV):
Ik ben heel dankbaar dat de heer Geurts deze vraag stelt,
want ik was door mijn tijd heen en kon dat dus niet fatsoenlijk uitleggen. Ik ben hem dus heel dankbaar en hij krijgt
van mij dadelijk een gevulde koek. In mijn betoog heb ik
zonet aangehaald dat het Nederlands Forensisch Instituut
vrijwel nooit wat heeft gedaan aan dierenleed. Ze hebben
het wel gedaan, maar na de ramp met de MH17 — dat vinden veel Kamerleden begrijpelijk — zijn ze er helemaal mee
gestopt. Nada, nul. Nu is het des te noodzakelijker dat dr.
Frank van de Goot samen met een dierenarts en een veterinair forensisch team een aparte tak vormt: veterinair
forensisch onderzoek. Die man, die vroeger bij het NFI heeft
gewerkt, is echt een autoriteit op dit gebied. Hiervoor is niet
eens die €871.000 nodig, maar minder. Ik wil met de ambtenaren van de staatssecretaris overleggen hoe we dat
allemaal kunnen doen, samen met de VU en het NFI. Ik heb
daar mogelijkheden voor, maar ik heb er nu de tijd niet
voor. Dan kunnen we voor een paar honderdduizend euro
heel veel hufters uit de maatschappij halen. Als je ziet wat
hier aan miljoenen en miljarden wordt weggegooid, vind
ik het waard om iets te doen aan de opsporing van hufters
als het om dieren en mensen in nood gaat. Dat moet
gewoon een prioriteit zijn voor ons: veiligheid voor mens
en dier.
Voorts vind ik dat er binnen de faculteit voor diergeneeskunde zelfs een opleiding moet komen voor veterinair
forensisch artsen. Ik heb daar vaker om gevraagd. We
hebben er namelijk pas één, die is opgeleid in Amerika. Als
die zich tegen een boom rijdt, is het afgelopen. Dan hebben

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-30

we niks meer. Denk daar maar eens over na. Daar moeten
we voor oppassen.
De heer Geurts (CDA):
Over die gevulde koek: ik heb vanmorgen taart gehad van
de Partij voor de Dieren en daar zit ik nog vol mee. Die was
vrij zoet, moet ik zeggen. Dank nog aan de Partij voor de
Dieren namens de CDA-fractie.
Het NFI is onderdeel van Veiligheid en Justitie. Het valt
onder de minister van Veiligheid en Justitie. Is het niet
verstandig om wat u hier betoogt, ook bij Veiligheid en
Justitie te betogen? Dat ministerie gaat namelijk over het
NFI.
De heer Graus (PVV):
Dat is een goede vraag. De heer Geurts is goed op dreef:
twee gevulde koeken. Maar dit moeten we niet willen, want
er moet ook een bepaalde onafhankelijkheid van Justitie
zijn. De beste man die links van mij zit, is de hoeder van de
dieren. Deze staatssecretaris gaat over dierenwelzijn. Ik
vind dat het onafhankelijk moet zijn. Het is goed dat EZ het
voor een gedeelte faciliteert en dat het gedeeltelijk onder
de VU komt te vallen of gedeeltelijk onder het Nederlands
Forensisch Instituut. Samen, fiftyfifty. Mogelijk kan de
staatssecretaris zeggen dat hij in ieder geval gaat bekijken
hoe we dit onder kunnen brengen. Dan ben ik ook al tevreden. Mogelijk hoef ik het amendement dan niet rond te
delen, maar anders ga ik het gewoon ronddelen en dan ben
ik benieuwd hoe de Kamer zich erover uitspreekt. We
moeten hier echter iets mee doen. Dit kan niet. Na die presentatie van vorige week, waar mijnheer Geurts bij was,
kunnen we toch niet wegkijken als leden van de StatenGeneraal? Dat kunnen we niet maken, echt niet, geloof mij.
We hadden moorden kunnen voorkomen als dit er tien jaar
eerder was geweest. Dat vind ik een trieste zaak. Ieder
mensenleven en ieder dierenleven is er een te veel.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dank aan de heer Graus voor de felicitaties aan ons adres.
Mijn vraag gaat over het onderzoek van mevrouw Duijnker,
dat hij zojuist heeft aangeboden aan de staatssecretaris.
Wij waren inderdaad bij de presentatie van dat onderzoek.
Er zijn schokkende ontdekkingen gedaan, vooral over de
rol die dieren kunnen spelen in het kunnen organiseren van
criminaliteit. Honden worden ingezet als bewaker van
cokepanden. Die honden worden gezien als gebruiksvoorwerpen. Als je een goede dierenpolitie en een goede
opsporing hebt, dan kun je ook die cokedealers aanpakken.
Is het dus niet verstandig om aan de staatssecretaris te
vragen om samen met de minister van Veiligheid en Justitie
goed naar dat rapport te kijken en daarop een reactie te
geven? Ik denk namelijk dat dit veel kansen biedt voor de
inzet van de dierenpolitie en voor vervolgonderzoek.
De heer Graus (PVV):
Ik wil in één keer het hele verzoek van collega Ouwehand
doorzetten naar de staatssecretaris. Ik heb begrepen dat de
minister van Veiligheid en Justitie al enigszins op de hoogte
is, maar ik vind het goed dat ze de koppen bij elkaar steken,
vooral omdat beiden al enthousiast waren over dit verhaal
voordat dit allemaal naar buiten kwam. Toen dachten ze al

Tweede Kamer

dat er iets moest gebeuren, maar wisten ze niet hoe of wat.
Er moet nu wel iets gaan gebeuren en ik ben heel dankbaar
voor die vraag, want ik had er de tijd niet meer voor.
Mevrouw Ouwehand krijgt dus ook een gevulde koek van
mij.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Daar bedank ik voor, maar dank dat de vraag is doorgeleid
naar de staatssecretaris. Ik denk namelijk echt dat we grove
dierenmishandeling en ernstige criminaliteit in één klap
kunnen aanpakken met een vervolg op dit onderzoek.
De heer Graus (PVV):
Daar ben ik het honderd procent mee eens.
De heer Van Gerven (SP):
Is de PVV er ook voorstander van om eindelijk eens een
eind te maken aan het enorme Q-koortsdrama, dat zich met
name in het Zuiden van Nederland heeft afgespeeld in de
afgelopen jaren? We hebben wel bedrijven die schade
hebben geleden, gecompenseerd met tientallen miljoenen,
maar de slachtoffers hebben we in de kou laten staan. Gaat
de PVV een voorstel van mij om een compensatiefonds in
te richten voor de slachtoffers van het Q-koortsdrama
steunen?
De heer Graus (PVV):
Ik geloof dat zowel Reinette Klever, woordvoerder Volksgezondheid, als ik meerdere malen iets van deze strekking
gesteund hebben. Maar ik weet natuurlijk niet waarmee de
heer Van Gerven gaat komen en welke financiële dekking
er nodig is. Ik durf daar op dit moment dus nog niets over
te zeggen. Uiteraard staan we altijd sympathiek tegenover
steun aan slachtoffers, zeker van zo'n verschrikkelijke ziekte.
Ik weet alleen niet waarmee de heer Van Gerven gaat
komen, dus ik kan nu geen blanco cheque tekenen. Bovendien ben ik niet de PVV. Ik ben slechts een klompenboer uit
Heerlen uit de fractie van de PVV. Ik ben de PVV niet. De
heer Van Gerven moet eerst met iets concreets komen dat
ik aan de fractie kan voorleggen. Zo gaat dat namelijk bij
ons, zoiets is een fractiebesluit.
De heer Van Gerven (SP):
Ik neem aan dat de PVV met één mond spreekt. Ik zie de
heer Graus hier spreken namens de PVV. Ik roep de
gedoogcoalitie nog even in herinnering. Toen stond de PVV
niet zo sympathiek tegenover een compensatiefonds om
de slachtoffers van het Q-koortsdrama te compenseren. Ik
begrijp dat de heer Graus hier nu wel positief tegenover
staat. Als je aan de ene kant boeren compenseert voor
schade die is ontstaan, moet je aan de andere kant oog
hebben voor de menselijke slachtoffers. Die hebben recht
op een fatsoenlijke compensatie. Ik begrijp dat de PVV,
althans het lid Graus, daar positief tegenover staat. Mag ik
dat zo interpreteren? Dan kan hij in tweede termijn zien
waarmee ik kom.
De heer Graus (PVV):
Zo gaat het. In die volgorde moet de heer Van Gerven het
zien. Ik denk dat geen enkel Kamerlid van de 150 — en ik

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-31

ken er veel echt persoonlijk — ertegen is om iets te doen
voor slachtoffers. Dat kan ik me helemaal niet voorstellen,
ook binnen mijn fractie niet. Maar vaak staan er formuleringen in een motie die niet deugen of kloppen. Om die reden
alleen al kunnen wij een motie vaak niet steunen. Er is dan
vaak heel veel discussie over. Ik hoor graag van de heer
Van Gerven hoe hij dit gaat doen. Geef mij die motie en ik
zal die, als die zo sympathiek is als hij zegt, verdedigen in
de fractie. Ik kan niet namens elf mensen — ik ben zelf de
twaalfde — zomaar even blanco cheques gaan ondertekenen. Zo werkt het gewoon niet. Zo werkt het bij de SP ook
niet. Zo zit het in elkaar.
Ik krijg hier een briefje van de bode dat ik heb gezegd dat
er dit jaar 168 dode dieren bij stalbranden zijn geweest,
maar dat moeten er 168.000 zijn. Ik meen ook dat ik dat
gezegd heb. Volgens mij heeft iemand een gevulde koek in
zijn oren gehad en dat niet goed gehoord. Dat is dan bij
dezen rechtgezet.

Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Voorzitter. Nederland wil de meest duurzame voedselproducent van de wereld zijn. Voor een deel slagen we daarin.
Onze landbouwsector is enorm efficiënt en we ontwikkelen
vele nieuwe producten. Maar de druk op het milieu en onze
natuur is groot. Natuur- en waterkwaliteitsdoelen zijn niet
te halen zolang ammoniakuitstoot, verontreiniging van
oppervlaktewater en de hoeveelheid gewasbeschermingsmiddelen zo hoog blijven als ze nu zijn, zegt het Planbureau
voor de Leefomgeving. De regering beaamt dat.
Hoe duurzaam is de toekomst van onze landbouwers? De
melkveehouders dreigen massaal hun laarzen naar de
staatssecretaris te sturen. 15.000 bedrijven dreigen de
komende tien jaar te verdwijnen vanwege gebrek aan
bedrijfsopvolgers. Er zijn nog maar weinig mensen die boer
willen worden. In de varkenssector wordt er eveneens
terecht gemord, want door de lage varkensprijs wordt flink
op de reserves ingeteerd.
Al met al doet het aan als een treurig beeld. Dit roept de
vraag op wat de regering echt veranderd heeft in de afgelopen vier jaar. Zien de boeren en natuurorganisaties een
substantieel verschil als ze Nederland in 2012 en Nederland
in 2017 met elkaar vergelijken? Staan boer en natuur er
beter voor? Deze coalitie van VVD en PvdA heeft vooral een
standstill bewerkstelligd. EU-subsidies zijn nog steeds niet
gekoppeld aan verduurzaming en innovatie en ik hoop dat
daar in de komende tijd op zijn minst werk van wordt
gemaakt.
Volgende week gaan we langer spreken over de fosfaatrechten, maar ik wil voorafgaand aan dat debat antwoorden
hebben op de volgende vragen. Als vakman lijkt de staatssecretaris bijzonder onhandig te hebben gehandeld. Van
grip op het proces lijkt geen sprake. Het plan is veel te laat
naar de Kamer gestuurd, zonder groen licht van de EU. Wat
was de strategie van de staatssecretaris in Brussel? Waarom
heeft hij geen goodwill gecreëerd bij de EU-Commissie?
Wie heeft hij gesproken? Hoe vaak is hij zelf naar de Landbouw- en Visserijraad geweest? Heeft de Commissie nog
vertrouwen in Nederland? Kan de staatssecretaris garanderen dat we de derogatie kunnen behouden? Laat ik in ieder
geval zeggen dat wij willen dat grondgebonden boeren

Tweede Kamer

volledig worden ontzien bij de generieke korting. Daartoe
heeft D66 samen met de ChristenUnie een amendement
ingediend.
Ik kom op de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit.
Over vertrouwen gesproken: is de voedselveiligheid nog
wel in goede handen? Afgelopen juni hebben we hierover
een stevig debat gevoerd, want de reorganisatie van de
NVWA faalde en de ICT-vernieuwing was vertraagd. Kortom,
de NVWA had grote tekorten en kon niet meer alle taken
uitvoeren. Ik vroeg toen om curatele van de Rekenkamer
en gaf tot de begrotingsbehandeling de tijd om orde op
zaken te stellen. In de voortgangsrapportage lees ik nu dat
de opzet van de programmabeheersing nog niet gereed is.
Hoe zit dat? Welke verbeteringen zijn daadwerkelijk doorgevoerd? Is de NVWA intussen financieel gezond of zal er op
1 januari 2017 toch weer een tekort blijken te zijn? Kunnen
ondertussen alle toezichtstaken weer uitgevoerd worden?
Ik kreeg vandaag van de Open State Foundation te horen
dat de NVWA zich niet aan de wet over open data houdt.
Is dit juist? Ik verwijs de staatssecretaris naar de website
van de Open State Foundation, waarop hij hierover de
nodige informatie kan krijgen. In ieder geval wil ik weten
of dit juist is.
Op Wereldvoedseldag was ik in Rotterdam. Daar waren de
exotische en onbegrijpelijke keurmerken aan de orde. De
oogst was groot. Dit toont weer de noodzaak van een
stoplichtensysteem op voedsel. De motie-Ko er Kaya/De
Liefde (34300-XIII, nr. 168) zette dit op de agenda. Komt er
een kleurcodering, een dubbel stoplichtensysteem? De
plannen om het vinkje te vervangen en te snoeien in het
aantal keurmerken helpen wel, maar zijn niet voldoende.
De consument dient transparant te worden geïnformeerd.
Op Wereldvoedseldag lanceerde ik ook een actieplan: Weet,
wat je eet. Ik zal het straks via de bode aan de staatssecretaris overhandigen. Ook mijn collega's kunnen een kopie
krijgen. In ieder geval wil ik van de staatssecretaris een
uitgebreide reactie op dit plan.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Eén punt uit dit plan is sinds gisteren deels werkelijkheid:
bij de Albert Heijn kunnen klanten op hun telefoon de herkomst van het varkensvlees zien. Top, maar ik hoop dat de
rest nu ook volgt.
Een ander punt is het verhalen van schade na het eten van
ziekmakend voedsel. Bijna niemand start daarvoor een
rechtszaak. Het lijkt erop dat mensen verwachten dat ze
toch niet zullen winnen, want bewijs maar eens dat je precies van die salmonellazalm ziek bent geworden. Is de
staatssecretaris bereid om dit te onderzoeken? Als iemand
ziek is geworden en er sprake is van een vermoeden dat dit
door ziekmakend eten komt, kan die persoon dan snel
schadevergoeding vragen en ook krijgen?

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-32

Ik ga in op natuur in de steden. Gisteren hebben D66'ers
op meerdere plekken in het land bloembollen geplant; ik
ook. De Delftse spoorzone zal komend voorjaar weer wat
bloemrijker zijn. Steden moeten vergroenen. In dichtbebouwde gebieden kan anders bij hevige neerslag niet meer
genoeg water opgeslagen en afgevoerd worden. Ook helpt
meer groen in de straat om vlinders en bijen te behouden.
Zo vergroot je de biodiversiteit. Veel gemeenten staan
daarom nu al geveltuintjes toe. We moeten echter meer
doen: tegels uit de tuin, gras of planten erin; ook op industrieterreinen en pleinen moeten we de grijze massa doorbreken met groen. Om daaraan bij te dragen heb ik een
amendement ingediend waarmee ik hiervoor 5 miljoen euro
wil vrijmaken voor gemeenten. Denkt de staatssecretaris
ook dat daarmee een goede impuls gegeven kan worden
aan het vergroeningsbeleid?
Tot slot kom ik op de duinen. Er is een Kustpact. Na heel
veel geduw zijn de plannen van de minister om bouwen
aan de kust toe te staan, tegengehouden. Het Kustpact is
echter nog niet naar de Kamer gezonden. Wanneer ontvangt
de Kamer het Kustpact? Ik heb daar in ieder geval één vraag
over. Dat we bestaande plannen moeten respecteren, snap
ik, maar er zijn ook aanvragen gedaan waarvoor nog geen
vergunning is gegeven. Ik neem aan dat er op dit moment
een standstill is.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik hoorde mevrouw Ko er Kaya eerder in haar betoog bijna
verongelijkt praten over de NVWA. Zij vroeg of deze organisatie financieel gezond is. Zij stelde heel veel vragen.
Waarom gaf mevrouw Ko er Kaya niet thuis toen ik het
voorstel deed om de NVWA als groot project aan te merken,
zodat de Kamer veel preciezer en veel sneller zou worden
geïnformeerd over deze organisatie?
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Mevrouw Lodders en ik hebben dit debat eerder gevoerd.
Ik heb toen aangegeven dat we eerder dit soort grootprojectonderzoeken hebben gedaan en dat die eigenlijk vrij
weinig opbrachten. Ik vind het met name belangrijk dat je
financieel goed doorlicht of het allemaal goed gaat, maar
ook of het geld dat je daarvoor reserveert goed gebruikt
wordt. Wij hebben daar een instantie voor die dat heel goed
kan: de Algemene Rekenkamer.
Mevrouw Lodders (VVD):
We hebben dit inderdaad eerder gewisseld, dus ik zal er
niet al te lang op doorgaan. Hier wordt gedaan alsof er heel
veel vragen zijn. Mevrouw Ko er Kaya had er wat aan kunnen doen. De Rekenkamer geeft een eenmalig beeld. Verder
zou ik willen zeggen dat mevrouw Ko er Kaya haar collega
Van Veldhoven zou moeten bevragen over de grote projecten. Mevrouw Van Veldhoven is rapporteur van een groot
project geweest. Daar hebben we heel, heel veel interessante informatie uit gehaald. Het is buitengewoon jammer
dat mevrouw Ko er Kaya hier sier staat te maken. Zij had
thuis moeten geven op het moment dat het erom ging.

niet het punt. Het punt is dat hier een groot financieel
vraagstuk ligt. Wie is daartoe beter geëquipeerd dan de
Algemene Rekenkamer?
De heer Grashoff (GroenLinks):
Allereerst dank ik mevrouw Ko er Kaya hartelijk voor het
planten van bloembollen in de Delftse spoorzone. Daar heb
ik wat mee.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ja, ik heb mijn nagels schoongemaakt.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik kan, misschien ter geruststelling van mevrouw Ko er
Kaya, vertellen dat er met dat plan een structurele enorme
toename van waterberging en groen in de stad wordt
gerealiseerd. Dat gaat dus goedkomen. Ik wil mevrouw
Ko er Kaya ook bedanken voor het feit dat ze Grashoffplanten wil neerzetten. Dat zei ze: Grashoffplanten. Ik vond dat
heel leuk. Ik ben benieuwd wat voor planten dat precies
zijn. Ze zei het echt, voorzitter. Mijn vraag is eigenlijk …
De voorzitter:
Ik wilde inderdaad net vragen of u ook nog een vraag had,
na deze mooie plantenverhalen.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik wil het best naar u noemen, mijnheer Grashoff.
De heer Grashoff (GroenLinks):
U zei het al! Nee, ik moet via de voorzitter praten.
D66 heeft een tegenbegroting ingediend voor 2017. Het viel
mij op dat ik daarin geen enkele euro voor natuur ben
tegengekomen. Was dat een vergissing?
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Mijn collega Van Veldhoven heeft samen met de PvdA
mogelijk gemaakt dat er aardig wat geld vrijkwam voor
natuur, maar we zijn er natuurlijk nog niet. Het feit dat wij
nu ook weer geld vrijmaken voor vergroening van stedelijk
gebied zegt ook een hoop, en niet voor niets.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Misschien is het gewoon een vergissing, maar in de
tegenbegroting van D66 wordt geen geld gereserveerd voor
natuur. Ik ga er dan maar even van uit dat dat een vergissing
is geweest.
Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Ik heb zojuist antwoord gegeven, voorzitter, maar dat bevalt
mijnheer Grashoff kennelijk niet. Ik heb er niet zo veel aan
toe te voegen.

Mevrouw Ko er Kaya (D66):
Overigens was ik niet de enige die daar geen steun aan gaf.
Breed in de Kamer was er geen steun voor. Dat is echter

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-33

De voorzitter:
De bode komt toegesneld om het actieplan van mevrouw
Ko er Kaya rond te delen. Het woord is aan mevrouw DikFaber namens de ChristenUnie.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. De ChristenUnie wil een herwaardering van ons
voedsel. Gezond en voldoende voedsel is niet vanzelfsprekend. De Nederlandse boeren en tuinders lopen wereldwijd
voorop in innovatie en verduurzaming. De agrosector is
een van de belangrijkste economische sectoren van ons
land. Toch heeft de agrarische sector het moeilijk. Kijk naar
de onzekere situatie voor familiebedrijven in de melkveehouderij, waar behoud van de derogatie op het spel staat.
Zij voelen zich belazerd. Kijk naar de jonge boeren, die grote
uitdagingen op zich zien afkomen na de bedrijfsopvolging.
Een kwart van alle boeren heeft zelfs geen bedrijfsopvolger.
Kijk naar de neerwaartse druk op de marktprijzen. Boeren
werken iedere dag keihard voor ons dagelijks voedsel, maar
komen in de knel omdat zij geen eerlijke prijs voor hun
producten krijgen. Dat is voor de ChristenUnie onbestaanbaar.
Staat deze staatssecretaris voor deze hardwerkende boeren?
Welk perspectief biedt hij de agrarische sector? Strijdt hij
voor behoud van de derogatie? Maakt hij zich hard voor
een sterkere positie van boeren en tuinders in de productieketen?
Een blik in de toekomst. De ChristenUnie ziet graag dat er
in een volgend kabinet een minister van voedsel komt, die
opkomt voor de agrosector en ook voor zaken als onze
voedselveiligheid en voedselkwaliteit.
Wij zien ook een consument die kritischer is dan ooit. Dat
biedt ook kansen. De ChristenUnie is ervan overtuigd dat
een betere verbinding tussen boer en burger en Europese
regionalisering van voedselproductie zal leiden tot herwaardering van ons voedsel en tot beter begrip bij de consument. Een mooi initiatief om boer en burger dichter bij
elkaar te brengen, is het onlangs gesloten convenant
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen
op het boerenerf, getekend door onder anderen LTO,
maatschappelijke organisaties, minister Ploumen en
staatssecretaris Van Dam. Hoe gaat de staatssecretaris dit
convenant actief ondersteunen? Ik heb een aantal vragen.
Wordt met dit convenant de verbinding gelegd met andere
convenanten, bijvoorbeeld in de varkenssector? Hoe wil de
staatssecretaris zorgen voor versterking van primaire producenten in de keten? Wil hij een verbod op verkoop onder
de kostprijs overwegen? Hoe komt de boer centraal te staan
in het maatschappelijk voedselbeleid, aangezien naast de
topsectoren ook regionale inbedding van onderzoek nodig
is? Hoe kunnen wij aanhaken bij ontwikkelingen als in
Duitsland en Frankrijk rondom true cost, true pricing en
CO2-opslag in de bodem? Zij maken gebruik van Europees
geld om projecten op het boerenerf te financieren. Dat moet
toch in Nederland ook kunnen? Kunnen burgerparticipatiebudgetten worden gekoppeld aan cofinanciering vanuit de
overheid?
De multifunctionele landbouw groeit. De ChristenUnie ziet
kansen in de combinatie van productie van voedsel en het
leveren van maatschappelijke producten als zorg, educatie

Tweede Kamer

en kinderopvang. Ik heb een amendement ingediend om
de sector te ondersteunen bij onderzoek naar uitbreiding
van multifunctionele landbouw, gericht op nieuwe verdienmodellen en de rol van voedselproductie in de regionale
economie. Ik hoop op steun van deze Kamer en op warme
woorden van de staatssecretaris.
De ChristenUnie heeft ook een amendement ingediend voor
1 miljoen euro voor publieke-private samenwerking tussen
land- en tuinbouwbedrijven, overheid en wetenschap,
gericht op kleinschalige innovatieve projecten in de landen tuinbouw in het kader van het klimaatakkoord, zoals
energiebesparing, uitstootvermindering en nieuwe technieken voor schone energie. Ook hiervoor hoop ik op steun
van de Kamer en de staatssecretaris.
In het kader van innovatie vraag ik de staatssecretaris naar
de verschuiving van 15 miljoen euro naar de voedselagenda. Goed hoor, maar dit geld wordt wel weggehaald
bij de duurzame veehouderij en plantaardige productie.
Waarom haalt de staatssecretaris deze 15 miljoen juist weg
bij deze belangrijke innovatiesubsidies voor de land- en
tuinbouw?
Herwaardering van voedsel vraagt ook om toekomst van
onze voedselvoorziening. Jonge boeren verdienen onze
steun. De regeling voor jonge landbouwers is geëvalueerd
door het NAJK. De regeling blijkt onvoldoende aan te sluiten
op de dagelijkse praktijk van jonge boeren. Er moeten meer
en betere keuzemogelijkheden komen bij investeringen op
de lijst. Het minimaal te investeren bedrag bij investering
moet omlaag, zodat ook kleinere bedrijven relatief kleinschalige investeringen kunnen doen, bijvoorbeeld in weideboxen, koelmatrassen en machines. De ChristenUnie wil
daarom dat de regeling wordt aangepast. Zorgt de staatssecretaris ervoor dat het NAJK nauw betrokken wordt bij
de evaluatie en dat hij samen met provincies de regeling
verbetert? Ik overweeg op dit punt een motie in te dienen.
Vorig jaar heb ik mijn initiatiefnota over het tegengaan van
voedselverspilling uitgebracht. Ik zie mooie ontwikkelingen.
De samenwerking tussen bedrijven en de voedselbanken
wordt steeds beter. De Alliantie verduurzaming voedsel
maakt werk van monitoring en innovatie. Er ligt een aangenomen motie van mij en mevrouw Ko er Kaya waarin wordt
verzocht om een concrete Nederlandse inzet om verspilling
in de keten en aansprakelijkheid van fabrikanten en supermarkten vast te leggen. Hier is nog geen uitwerking van
gekomen. Ik wel de brief gelezen, maar ik vind het echt
onvoldoende; er is geen concretisering. Een voorbeeld van
een wettelijke belemmering is nu het twee-uurscriterium
voor ongekoelde producten. Waarom is dit geen vier uur,
zoals in andere landen? Bovendien pleit de ChristenUnie
voor een ambassadeur voedselverspilling of een taskforce
voedselverspilling, die onder andere kijkt naar wettelijke
belemmeringen. Ik hoor graag een reactie van de staatssecretaris. Ook in dezen reken ik op steun van de Tweede
Kamer als ik hierover een motie indien.
Onlangs was ik met onze visserijwoordvoerder Eppo Bruins
op werkbezoek bij Stichting De Noordzee en de vissers van
het Masterplan Duurzame Visserij. Dit is een mooi voorbeeld
van technologische innovatie die de ondernemer én de
natuur helpt. De stappen die de afgelopen jaren zijn gezet,
lijken dan ook een positief effect te hebben. De vissterfte
in de Noordzee neemt gestaag af. Wat de ChristenUnie
betreft is het tempo waarmee de aanlandplicht wordt

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-34

ingevoerd, dan ook onnodig. Bovendien is de aanlandplicht
zoals die er nu ligt onwerkbaar. Door de verstikkende
soorten kan onze vloot al na een paar maanden stil komen
te liggen. Vanuit het ministerie horen wij steeds dat het niet
zover zal komen, maar dit zou wel het gevolg zijn van de
regels die er nu liggen. Kortom, het is geen wonder dat er
geen draagvlak is binnen de sector. De ChristenUnie vindt
het belangrijk dat de eenmansbedrijven in de visserijsector
worden ondersteund bij technologische innovatie, aangezien die duur is en aangezien ontheffing of tijdelijke aanpassing van regelgeving nodig is. Is de staatssecretaris bereid
om de regie te nemen over onderzoek naar technologische
innovatie in de visserij? Ik wil hem hierbij graag helpen,
dus er is een amendement in aantocht.

van het Rijk afspraken te maken over besteding van de POPmiddelen aan agrarisch natuurbeheer en het behoud van
de boerenlandvogels?

Ik vraag ook aandacht voor de schaapherders. Vandaag
hebben wij nog een petitie in ontvangst genomen. Een
kleine 100 schaapherders komt structureel geld tekort om
de kuddes te onderhouden. Opvallend is dat in Nederland
slechts 20% van alle heide met schapen wordt begraasd.
In Duitsland is dit 80%. Alleen in Drenthe en Limburg is de
situatie goed opgelost voor de schaapherders, maar elders
niet. Het is belangrijk dat het heideboerderijconcept
levensvatbaar is, want anders verdwijnen de schaapskuddes. Dat zou alleen al vanuit cultuurhistorisch oogpunt niet
mogen gebeuren. Toch wijzen provincies en rijksoverheid
naar elkaar voor een oplossing. Het gaat hier niet alleen
om geld, maar ook om de verplichte aanbesteding en de
btw-kwestie. Is de staatssecretaris bereid om samen met
de provincies tot een oplossing te komen?

De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik weet dat mevrouw Dik-Faber net als mijn fractie grondgebonden bedrijven bij het invoeren van fosfaatrechten wil
ontzien. Ik wil haar graag dezelfde vraag stellen die ik ook
de heer Leenders heb gesteld. Wij hebben op 18 november
een brief van de staatssecretaris gekregen over vrijwillige
reductie van fosfaat voor 1 januari 2018. Dit voorstel ontziet
grondgebonden bedrijven op geen enkele wijze. Is mevrouw
Dik-Faber dat met mij eens? Kunnen wij samen optrekken
om hier wat aan te doen?

De heer Graus (PVV):
Zou u mogelijk aan de staatssecretaris kunnen vragen om
in overleg te gaan met de VNG over het volgende? Ik hoorde
vandaag van een van de schaapherders dat hij met zijn
kudde door de straten liep, dat een van zijn schapen drie
drolletjes liet vallen en dat hij vervolgens een boete van
€300 kreeg. Van dit soort dingen krijg ik echt spontaan
diarree. Dat vind ik zo misselijkmakend! Misschien kunt u
de staatssecretaris vragen om in overleg te gaan met de
VNG. Als een lid van de ChristenUnie het vraagt, komt dat
altijd iets beter binnen dan wanneer een PVV-tokkie dat
doet. Dit moet gewoon niet kunnen! Gemeenten moeten
eens ophouden met schaapherders pesten. Mogelijk kunt
u dit verzoek overbrengen!
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik word er altijd heel warm van als gemeentes openstaan
voor schaapskuddes op hun grondgebied. Ik ken er ook
mooie voorbeelden van. De situatie die de heer Graus net
heeft geduid, lijkt mij niet zoals het zou moeten. Dat dieren
moeten poepen heeft onze Schepper zo aan de dieren
gegeven. Het lijkt mij niet dat je ze daarvoor moet beboeten.
Laten we de staatssecretaris inderdaad vragen of hij hierover niet alleen met het IPO, maar ook met de VNG in
overleg wil gaan. Ik geleid de vragen dus graag door.
Ik kom op de boerenlandvogels. Uit onderzoek van Alterra
blijkt dat het huidige budget ontoereikend is om de landelijke trend van de afname van boerenlandvogels te keren.
Dit budget hebben boeren wel nodig om beheermaatregelen
te treffen, bijvoorbeeld om de veldleeuwerik te behouden.
Ik heb begrepen dat er POP-middelen uit 2015 op de plank
blijven liggen. Heeft de staatssecretaris hiervan een overzicht? Is hij bereid om samen met provincies onder regie

Tweede Kamer

Ik sluit af. Herwaardering van voedsel kan alleen plaatsvinden als boeren de ruimte krijgen om voedsel te produceren
en als zij daarvoor een eerlijke prijs krijgen. Volgende week
is een belangrijk moment. Dan gaan wij de wet over fosfaatrechten behandelen. Dat is een pijnlijke, maar noodzakelijke
maatregel. De ChristenUnie kiest daarbij voor grondgebondenheid. Wij hebben daarvoor een amendement klaarliggen.
Wij kiezen ook voor de toekomst voor gezonde familiebedrijven.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik heb gezien dat de sector verantwoordelijkheid heeft
genomen en dat er een maatregelenpakket ligt voor volgend
jaar, waarbij grondgebonden bedrijven niet worden ontzien.
Ik heb dat ook vastgesteld en ik vind dat echt een dilemma.
Het is onze rol als politiek om wetgeving te verbeteren.
Daarom heb ik een amendement ingediend op het wetsvoorstel, dat in 2018 zal ingaan. Ik hoop dat het amendement
het zal halen. De maatregelen voor volgend jaar zijn door
de sector afgesproken, waarbij de politiek niet aan tafel zat.
Het is voor mij echt een worsteling of wij als politiek nu
moeten ingrijpen in een plan dat door de sector, ook
namens de LTO, de NZO (Nederlandse Zuivel Organisatie)
en vele andere organisaties, sectorbreed is vastgesteld. Ik
ben er nog niet uit. Ik wil mij de komende dagen daarop
beraden. We gaan er volgende week het debat over voeren.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik snap dat er sprake is van een dilemma en kan daar ook
wel een eind in meevoelen. Maar de politiek niet aan tafel?
Er ligt een deal met nota bene 25 miljoen aan belastinggeld
als bijdrage van deze staatssecretaris om in 2017 tot die
uitkoop te komen. Daar mogen we toch een paar eisen aan
verbinden, denk ik.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik denk dat het onvermijdelijk is dat er publieke middelen
worden geïnvesteerd om volgend jaar maatregelen te
nemen voor de melkveehouderij. Die 25 miljoen wordt
geïnvesteerd in de stoppersregeling, waar volgens mij geen
discussie over is. De discussie gaat over het spoor dat
vanuit de zuivel wordt ingezet. Die route vanuit de zuivelorganisaties treft ook de grondgebonden melkveehouders.
De discussie gaat erover of die maatregel, die onderdeel is
van het totaalpakket, overeind kan blijven. Ik zou er geen
voorstander van zijn om een maatregel onderuit te halen
en dan ook het hele plan onderuit te halen, want dan staan

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-35

we echt met lege handen. Ik zie echter ook het belang van
de grondgebonden melkveehouderij. Dat is voor mij echt
een dilemma. Nogmaals, er is nog tijd. Ik ga mij de komende
dagen daarop beraden. Ik wil in ieder geval niet de derogatie
op het spel zetten. Ik wil niet de toekomst van de melkveehouderij op het spel zetten. Dat is voor mij het allerbelangrijkste.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Voorzitter. Vorig jaar bij de begroting was ik optimistisch.
We hadden een kersverse staatssecretaris, die zich goed
had voorbereid, die het debat op een uitstekende manier
deed en die mooie woorden sprak over duurzaamheid, beter
voedselbeleid en het belang van natuur. Ik werd daar wel
warm van. Ik had er zin in om samen te werken met deze
staatssecretaris en te kijken hoe ver we zouden kunnen
komen. Maar ik ben ook een tijdje bestuurder geweest,
onder meer in de mooie stad Rotterdam. Daar heb je de
uitspraak: geen woorden, maar daden. Aan mooie woorden
hebben we niks en de daden ontbreken tot op dit moment.
Daarmee is mijn verhaal verder kritisch tot zeer kritisch.
Mooie woorden, maar ook dit jaar nul euro erbij voor
natuur. Het kabinet trok 1,5 miljard nieuw beleidsgeld uit,
maar nul voor natuur. Ik kan mij voorstellen dat het een
beperkte prioriteit is in het totaal, maar niet nul. Voor een
schijntje van die 1,5 miljard hadden we in elk geval de meest
ernstige problemen op dit moment op het gebied van
natuurbeheer kunnen oplossen. Ik zou bijna zeggen: met
twee vingers in de neus. Wat is er misgegaan, vraag ik de
staatssecretaris en eigenlijk ook in de richting van coalitiepartner PvdA? Wat is er misgegaan? Waarom is die lousy
paar miljoen die we daarvoor nodig hadden niet gewoon
geregeld? Was het de PvdA het uiteindelijk gewoon niet
waard om dit te regelen? Was het gewoon geen prioriteit,
zo vraag ik de staatssecretaris en misschien in retorische
zin ook in de richting van coalitiepartner Partij van de
Arbeid. Het stemt me triest, want er is wel heel veel werk
te verzetten. Op de Europese ranglijst staat Nederland er
slecht voor. 4% van de leefgebieden is in gunstige staat
van instandhouding. Daarmee zijn we hekkensluiter binnen
de Europese Unie. Op bescherming van soorten doen we
het niet goed. Slechts 23% van de soorten die we kennen,
is in gunstige staat van instandhouding. We behoren tot
de slechtste jongetjes uit de klas. Mijn fractie, de fractie van
GroenLinks, wil maximaal inzetten op onze natuur. Dat
betekent meer geld voor aankoop, voor inrichting en voor
beheer van natuur.
En natuurlijk moeten we gebruikmaken van de wet- en
regelgeving die we hebben. Er is een heel goede gereedschapskist in de vorm van de nieuwe Natuurwet. Je moet
die gereedschapskist alleen wel willen gebruiken. De
staatssecretaris wil dat niet. Je zou overgebleven rijksnatuurmonumenten kunnen aanwijzen als bijzondere nationale
natuurgebieden. De staatssecretaris wil dat niet. Je zou
natuur op zee extra kunnen beschermen. De staatssecretaris
doet het niet. Je zou een plan van aanpak voor de weidevogels kunnen maken. De staatssecretaris doet het niet. Het
kan allemaal! Hij heeft het wettelijk instrumentarium tot
zijn beschikking, maar hij gebruikt het niet. Dat is een politieke keuze.

Tweede Kamer

Ik kijk ook met wat gemengde gevoelens terug op de
prachtige verkiezing van het mooiste natuurgebied van
Nederland. Publicitair was dat tot in de puntjes geregeld.
Het was top. Natuurlijk vind ik het mooi dat dat gebeurt. Ik
sta er ook achter. Dit is goed om de betrokkenheid bij
natuurgebieden te vergroten en om meer publiek naar
natuurgebieden te trekken. Want van natuur moet je
natuurlijk wel kunnen genieten. Een natuurgebied moet
niet een afgesloten gebied zijn. Ik schaamde me echter toch
een beetje toen de prijs tevoorschijn werd gehaald. De prijs
was €300.000, eenmalig. Daar kun je amper één jaar lang
vijf boswachters van betalen. Het is een fooi! Realiseert de
staatssecretaris zich dat er met meer publiek ook een grotere druk op de natuur komt te staan en dat dat betekent
dat die natuur ook robuuster zal moeten worden? Hoe zorgt
de staatssecretaris daarvoor?
Ik kom op de veehouderij. We weten al tijden dat de relatie
tussen landbouw en natuur van groot belang is en dat die
relatie op dit moment niet zo heel best is. De intensievere
vormen van landbouw zijn desastreus voor onze natuurdoelen. Het Planbureau voor de Leefomgeving was er heel
helder over. De milieudruk van landbouw op natuur en
water blijft te hoog. Het hoge productievolume leidt tot
hoge ammoniakuitstoot, te veel mest, verontreiniging van
het oppervlaktewater en een teveel aan fosfaat. Een
belangrijke sleutel om natuurdoelen, de Vogel- en Habitatrichtlijn, normen voor waterkwaliteit en de Kaderrichtlijn
Water te halen, ligt dan ook bij de landbouwsector. Dan
hebben we het nog niet over de bijdrage van de landbouw
aan onze CO2-uitstoot. Die is 13%. Als we de doelstellingen
uit het klimaatakkoord van Parijs willen halen, zal ook de
landbouw dus niet buiten schot kunnen blijven. Dit zijn
harde en glasheldere conclusies.
Maar wat wil de staatssecretaris eraan doen? Hij wil nu nog,
in 2017, binnen het fosfaatplafond komen. Natuurlijk moet
dat gebeuren, maar daar haal je deze doelen bij lange na
niet mee. Dat is als het ware alleen nog maar het herstellen
van de schade van het uit de hand gelopen gedoe van de
afgelopen jaren, na het afschaffen van de melkquota. Dat
is een ongelooflijk grote bestuurlijke blunder geweest,
beleid dat door heel veel fracties in de Kamer is gesteund.
Er zijn te weinig inspanningen om te komen tot een
natuurinclusieve landbouw. Dat zou het concept zijn dat
wél natuur en landbouw weer met elkaar in evenwicht zou
kunnen brengen. Het gaat zelfs de verkeerde kant op. Het
aantal megastallen groeit in plaats van te dalen, ondanks
de ambities. De weidegang neemt af en niet toe, ondanks
de ambities. We zijn zo ver door het fosfaatplafond
geschoten dat we nu met werkelijk draconische maatregelen
moeten proberen om dat terug te brengen.
Op dat punt heeft de staatssecretaris de zaak werkelijk volledig laten ontsporen. Al sinds 2011 of 2012 was het duidelijk dat het mis zou gaan. "I told you so." Ik vind het heel
vervelend om dat te zeggen, maar ik heb dit in 2011 bij
herhaling gezegd in de Kamer. Toen werd ik echter een
beetje voor gek versleten. Vanaf 2 juli 2015 was het in elk
geval helemaal helder. Toen lag er een brief van de voorganger van de huidige staatssecretaris, mevrouw Dijksma.
Vervolgens moest het anderhalf jaar duren eerdat er een
wetsvoorstel lag, dat al twee weken na de indiening eigenlijk
al voor de helft of meer moest worden ingetrokken omdat
men vergeten was het bij de Europese Commissie voor te
leggen vanwege staatssteunregels. Kan de staatssecretaris

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-36

nog eens even heel goed uitleggen aan de Kamer wat daar
nou is gebeurd? Hier is echt sprake geweest van een
behoorlijke mate van bestuurlijk blunderen. Dat concludeer
ik, tenzij de staatssecretaris een heel goed verhaal heeft.
De uitkomst van dit fosfaatprobleem is nu echt een crisis.
Dit is een crisis voor de boeren. Op individueel niveau
kunnen deze boeren het natuurlijk niet helpen dat die crisis
is ontstaan, hoewel ze door hun eigen sectororganisatie
volledig in de kou zijn gezet met die waanzinnige lobby
voor het afschaffen van de melkquota. Maar het is ook een
crisis voor het milieu.
Wat moeten we nu doen? Er ligt nu een wetsvoorstel
waarover de staatssecretaris ineens zegt: ik kan het pas per
2018 invoeren, want ik mag niet eerder het fosfaatrechtenstelsel invoeren. Dat is niet waar! Het enige probleem dat
de Europese Commissie ermee heeft, is de verhandelbaarheid van de rechten in het stelsel. Het probleem dat de
Commissie ermee heeft, is niet dat het een rechtenstelsel
is, maar dat de rechten verhandelbaar zijn. Dat betekent
dat we in 2017 uitstekend tot bindende regelgeving kunnen
komen. Sterker nog, dat zou de Europese Commissie graag
willen, maar de staatssecretaris doet het niet. Hij kiest
ervoor om nu samen met de sector te komen tot een soort
van oplossing. Op papier klinkt het goed, maar alle ervaring
tot nu toe over afspraken met de sector hebben één ding
gemeen: als de overheid de sector niet bindt en de sectororganisaties hun leden niet kunnen binden, is de uitkomst
hoogst onzeker. Dat is die nu ook. Dat is hoog spel spelen
met de derogatie. Er ligt geen bindende regelgeving om
voor 1-1-2018 daadwerkelijk onder dat plafond te komen.
Ik denk dat de Europese Commissie weinig coulance meer
zal hebben met Nederland als dat uiteindelijk niet geregeld
is. Dan zijn de rapen pas echt gaar.
Nu moet er 25 miljoen komen voor bijdragen aan de afkoop
van koeien. Ja, ook de fractie van GroenLinks vindt dat
boeren nu gecompenseerd moeten worden, al was het maar
omdat de overheid heeft geblunderd en deze partijen daar
nu niet de dupe van kunnen worden, maar het is een
godsvermogen. 7 miljoen is plotseling nog in de begroting
gevonden. Dat wringt wel als je meer dan een jaar lang
bezig bent om te proberen een heel klein bedrag voor weidevogelproblematiek te regelen. Er wordt gezegd: het is er
niet, want er is geen geld. Maar als dit probleem moet
worden opgelost, dan wordt er nog 7 miljoen extra in de
begroting gevonden. Wrang. Heel erg wrang. Hier geldt
een heel bekend spreekwoord in de politiek: waar een wil
is, is een weg en waar geen wil is, is ook geen weg.
Het gebrek aan adequaat ingrijpen door dit kabinet betekent
dat de belastingbetaler mag opdraaien voor een ongewenste verdere intensivering van de melkveesector, die
met de maatregel nog niet eens effectief tegengestuurd
wordt, want zoals ik per interruptie al een paar keer heb
gezegd: de maatregelen die nu vrijwillig worden afgesproken, beschermen de grondgebonden boeren niet. Volgende
week spreken wij hier verder over, maar ik ga vanuit de
fractie van GroenLinks uit alle macht proberen met iedereen
die daarbij zou willen helpen om de staatssecretaris op dit
punt bij te sturen. Er liggen meerdere amendementen over
grondgebonden bedrijven. Die zijn allemaal vergelijkbaar;
misschien moeten wij nog eens even om de tafel met elkaar.
Ik heb ook een amendement ingediend om grondgebonden
bedrijven bij de generieke korting te ontzien. Ik reken op de
steun van de Partij van de Arbeid-fractie, zeker na de

Tweede Kamer

publieke uitlatingen van de heer Leenders en het interruptiedebatje van daarnet. Het kan niet zo zijn dat wij de biologische en grondgebonden bedrijven, die niet hebben bijgedragen aan het probleem, nu wel mede de rekeningen laten
betalen. Het kan niet zo zijn.
De echt intensieve veehouderij — dat is een deel daarvan
— draagt minder dan 0,1% bij aan onze nationale economie,
die bedraagt minder dan 0,1% van ons bbp, terwijl de kosten
die worden afgewenteld op de samenleving enorm zijn:
stikstofuitstoot, stank, leefbaarheidsproblemen, noem maar
op. Hoe lang accepteren wij dit nog? Kunnen wij nu eindelijk
snel de transitie maken naar natuurinclusieve landbouw,
die de natuur niet tegenwerkt maar versterkt? Voorzitter, ik
neem een minuut extra spreektijd ten koste van andere
zaken. Mijn fractie vindt overigens wel dat daar vergoedingen voor boeren tegenover moeten staan.
Het weidevogelbeheer. Ik was blij met de opstelling van de
Kamer bij de behandeling van mijn initiatiefnota. Ik was
niet blij met de brief die de staatssecretaris stuurde waarin
hij vooral aangaf wat hij allemaal niet ging doen. In elk
geval zijn wij het erover eens dat er een probleem is. Ik heb
zelfs van de zijde van de VVD gehoord dat ik een punt had
met het aankaarten van dit probleem. Dank daarvoor, zeg
ik in de richting van de heer Heerema. Ik heb nu een
amendement ingediend om daar niet meer dan 2,5 miljoen
— een zeer bescheiden bedrag — voor vrij te spelen. Dat
heb ik geput uit 10 miljoen die nu structureel extra wordt
uitgetrokken voor handelsmissies. Zullen wij eerst dit probleem oplossen? Is dat niet een beetje nader? Dan houden
wij nog steeds 7,5 miljoen over voor die handelsmissies.
Dat lijkt mij mooi genoeg. Ik wil een beroep doen op de
fracties in deze Kamer om dit te steunen. Dan hebben wij
overigens ook 2,5 miljoen beschikbaar, mochten wij met
elkaar zeggen dat er volgend jaar ook een stukje overheveling plaatsvindt van eerste naar tweede pijler landbouwgeld.
Ik zeg het heel voorzichtig: onder voorwaarden en condities,
want het geld moet natuurlijk wel landen op het boerenerf.
Dat zou dan immers gecompenseerd of aangevuld kunnen
worden met eigen geld. Dat moet dan wel.
Dat natuurinclusieve landbouw nog niet tot het kabinet is
doorgedrongen, is te zien aan de 150 miljoen die het kabinet
wil uittrekken voor mestvergisting. We moeten toe naar
grondgebonden landbouw, maar het gebeurt niet als je
mestvergisting in de etalage zet voor een kapitaal bedrag
vanuit de SDE+. Mestvergisting draagt daar namelijk niet
aan bij. Fosfaat en nitraat laten zich niet vergisten, en als
je goed wilt vergisten moet je organische stoffen toevoegen,
maar die organische stoffen hebben we juist nodig vanwege
het bodemvruchtbaarheidsprobleem. We zijn dus weer het
paard achter de wagen aan het spannen. Zou de staatssecretaris hierop willen reageren en zou hij het beleid inzake
mestvergisting willen omkeren? Samen met mijn collega
Liesbeth van Tongeren heb ik een amendement ingediend
om die subsidie te schrappen en doelmatiger in te zetten.
Het voedseldossier is voor de staatssecretaris een kernpunt.
Hij doet daar wat aan, maar ik moet ook vaststellen dat hij
nog steeds niet echt afscheid neemt van het sprookje van
de VVD over de negen miljard monden. Mag ik het nog een
keer zeggen? Voedselschaarste in de wereld is eerst en
vooral een vraagstuk van oorlog, onderdrukking, machtsongelijkheid, voedselverspilling enzovoorts, dan een hele tijd
niks, en dan pas een productievraagstuk. Het wereldwijd
exporteren van de overefficiëntie van de Nederlandse

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-37

landbouw leidt tot draconisch verlies van biodiversiteit en
uitstel van honger.
Mijn fractie is ontevreden over het eerste jaar van deze
staatssecretaris. Ik zie dat er weinig gerealiseerd is. Ik zie
veel woorden maar nauwelijks daden. Ik zie vijf brieven die
gedateerd zijn op 21 november, één dag voor deze begrotingsbehandeling, in een krampachtige poging om nog één
keer aan te tonen dat de staatssecretaris wel resultaat boekt.
Ik zie het niet. Ik zie woorden, maar geen daden, en de
staatssecretaris lijkt zich in zekere zin zelfs de mogelijkheid
te ontnemen om in 2017 met bindende regels in elk geval
iets aan het fosfaatprobleem te doen. Ik vind het een triest
verhaal.

De heer Dijkgraaf (SGP):
Voorzitter. Als ik naar de landbouw, de tuinbouw en de
visserij kijk, dan zie ik topsectoren, 80 miljard aan export
en goed voedsel van hoge kwaliteit. Wij voeden vele monden over de hele wereld met ons voedsel.
We zien veel investeringen, veel innovatie. We zien investeringen in innovatie, in dierenwelzijn en in milieu. En
ondertussen komen primaire producenten in de problemen:
de gewone varkensboer, de gewone kippenhouder, de
gewone melkveehouder, de gewone visser. Gezinsbedrijven
zijn de klos. Als ik het beleid en het effect daarvan in de
afgelopen jaren moet samenvatten, dan zie ik steeds meer
regels, hogere lasten en lagere prijzen. Dan komt de marge
natuurlijk onder druk te staan; dat geeft weinig vertrouwen
voor de toekomst. Dat is niet vanwege het ondernemerschap in de sector, want iedereen die op werkbezoek gaat
— vele collega's doen dat gelukkig — is onder de indruk
van dat ondernemerschap. Maar het komt wel door het
beleid van de afgelopen jaren.
Als ik naar de staatssecretaris luister, dan hoor ik op zich
prachtige woorden over de economische waarde en de
innovatieve kracht van land- en tuinbouw. Maar ik zie ook
een kabinet dat vooral maatregelen neemt waarvan boeren,
tuinders en vissers de dupe zijn. Ik zie een kabinet dat zich
passief opstelt. De staatssecretaris wil minder emissies,
minder antibiotica en meer dierenwelzijn. Prima, daar ben
ik het mee eens. Volgens mij zijn we het daar allemaal mee
eens. Maar als de marge permanent onder druk staat, hoe
moet je dan daarin investeren zonder over de kop te gaan?
Met de heer Graus vraag ik de staatssecretaris hoe het in
dat verband staat met de uitvoering van de motie-Van der
Staaij c.s. Vele collega's, van de SP en andere partijen,
hebben in het verleden moties ingediend met de oproep:
werk nou aan dat verdienmodel! Staatssecretaris, hoe staat
het daarmee? En wat kunt u doen?
De staatssecretaris wil minder emissies, minder antibiotica
en meer dierenwelzijn, maar tegelijkertijd blokkeert minister
Kamp een energiebesparingssysteem voor de glastuinbouw,
stemt minister Ploumen — gesteund door een grote meerderheid van deze Kamer — in met handelsverdragen die
onze varkenshouders en akkerbouwers op achterstand zetten en bezuinigt deze staatssecretaris 30 miljoen euro op
innovatie en praktijkonderzoek. De staatssecretaris en ook
premier Rutte roemen de bijdrage van de landbouw aan
export en economie. Dat zijn mooie woorden, maar tegelijkertijd hebben zij de productschappen afgeschaft, zodat het
voor boeren en tuinders lastig is om goed samen te werken.

Tweede Kamer

Ook krijgt de sector de ene lastenverzwaring na de andere
over zich heen: geen rode diesel meer, geen btw-landbouwregeling, dure NVWA-rekeningen en een kentekenplicht
voor trekkers. Opnieuw staat de marge onder druk. Hoe te
investeren in dierenwelzijn en milieu, terwijl niet geregeld
is dat de consument dat beloont?
De staatssecretaris heeft klinkende verhalen over de toekomst van het Europese landbouwbeleid, maar onder de
streep blijft er minder geld over voor gezinsbedrijven. Ik
zie ook nog geen begin van een antwoord op de vraag hoe
prijzen omhoog moeten en kosten omlaag. De staatssecretaris zegt dat hij de derogatie belangrijk vindt en dat die
verdiend is, maar waarom is hij nog steeds niet de Europese
hoofdsteden afgevlogen om de Nederlandse zaak te
bepleiten? Waarom speelt hij de bal steeds weer naar de
sectororganisaties toe? Waarom ligt er nog geen totaalpakket, met ook maatregelen om gebiedsgericht de waterkwaliteit te verbeteren? Daar zou het ons toch immers om
moeten gaan? Het zou niet in de eerste plaats om fosfaat
of om minder koeien moeten gaan, maar om verbetering
van de waterkwaliteit. Dit moet anders. Dit kan anders. Ik
ben de eerste om te zeggen dat veel van die dingen waarschijnlijk pas door een nieuw kabinet geregeld zullen worden: een minister van Landbouw, lagere lasten en een echt
betere marktregeling met hogere prijzen. Ook nu kunnen
echter een aantal dingen gebeuren. Ik wil deze begrotingsbehandeling dan ook gebruiken om een aantal concrete
dingen aan te geven.
De staatssecretaris kiest ervoor om 15 miljoen extra uit te
trekken voor een Voedselagenda, maar daartegenover
bezuinigt hij 30 miljoen op duurzame innovatie en kennisontwikkeling in de landbouw. Ik zie de staatssecretaris nee
schudden; dat gaan we donderdag vernemen. Ik vind dit
onverstandig. De grootste verduurzamingsopgave zit bij
boeren en tuinders en hun toeleveranciers. Juist op dat vlak
zijn daarom innovatie en kennisontwikkeling nodig. Een
aantal weken geleden was ik op een proefboerderij in
Colijnsplaat. Ik weet dat ook veel van mijn collega's die
proefboerderij hebben bezocht; het is een schitterende plek.
De voorvrouw vertelde me dat er vanuit het veld veel
onderzoeksvragen zijn, maar er was gebrek aan budget.
Opnieuw kwamen die productschappen aan de orde. Het
kan nu niet opgepakt worden of het wordt onvoldoende
opgepakt. Dat is een gemiste kans. Ik heb daarom een
amendement ingediend. Met 10 miljoen extra voor innovatie
kunnen boeren en tuinders beter werk maken van een
duurzame toekomst. Hoe zit de staatssecretaris daarin?
We hebben het in een interruptiedebat al gehad over de
btw-landbouwregeling. In de voorliggende begroting wordt
die regeling met een enkele zin naar de prullenbak verwezen. Dat kan toch niet waar zijn? Een grote groep kleine
boeren wordt nu opgezadeld met een btw-boekhouding.
Na de evaluatie werd nog gemeld dat er geen draagvlak is
voor afschaffing. Ook het Belastingplan laat de regeling
nota bene met rust. Ik vind dit onbehoorlijk bestuur: wel in
de begroting regelen dat die btw-regeling eraf gaat, maar
dat niet regelen in het Belastingplan. Dan zeg je dus
eigenlijk tegen een nieuw kabinet: zoek het maar uit en zorg
er maar voor dat je een meerderheid in de Kamer krijgt. Zo
gaan we daar toch niet mee om? Ik vraag de staatssecretaris
om dit voorstel in te trekken.
Het kabinet kiest ervoor om steeds meer keuringskosten
van de NVWA door te berekenen aan de agrarische sector.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-38

Het grootste deel daarvan belandt vroeg of laat op het
bordje van de boer. Wij willen daar niet in meegaan. De
staatssecretaris verwijst steevast naar het rijkskader Maat
houden, maar de Raad van State heeft door dat verhaal al
een dikke rode streep gehaald. Met het doorberekenen van
indirecte kosten en toezichtskosten gaat de NVWA haar
boekje te buiten. En dan heb ik het nog niet eens over de
problemen bij exportkeuringen en over de vorstelijke
tarieven. Het kan toch niet zo zijn dat een pluimveeslachterij
€300.000 neer moet tellen voor een fulltime toezichthouder?
€300.000 voor een toezichthouder: daar kun je twee staatssecretarissen voor aanschaffen. Wanneer gaat de staatssecretaris dit rechtzetten?
De NVWA zit nog steeds in de mangel. De autoriteit moet
eerder meer dan minder gaan doen. Dat vinden we met
elkaar. Zo trokken de producenten van plantaardig uitgangsmateriaal onlangs aan de bel over onvoldoende inzet van
de NVWA voor fytosanitaire diensten. De visserij zit met de
handen in het haar over de productcontroles die de NVWA
over de schutting wil gooien. Verder doen zich bij de uitvoering van het toezicht nog veel knelpunten voor. Als ik kijk
naar de begroting, dan maak ik mij zorgen. Het budget voor
volgend jaar is niet veel meer dan het budget voor dit jaar.
En over twee jaar staat er weer een bezuiniging van 20
miljoen euro op stapel. Ik vind dat er structureel geld bij
moet. We kunnen niet zonder een sterke NVWA.
Een innovatieve en duurzame land- en tuinbouw heeft
vakmensen nodig. Ik heb het over groen onderwijs. Goed
en voldoende onderwijsaanbod is daarvoor cruciaal. Ik zie
twee donkere wolken. De eerste donkere wolk is de ongelijke bekostiging van groene mbo's en andere mbo's. Het
kabinet probeerde deze ongelijke behandeling vorig jaar
nog recht te praten. Nu ligt er een rapport van een ambtelijke werkgroep waarin die ongelijke behandeling voluit
wordt erkend: het groene mbo krijgt 25 miljoen euro te
weinig. Dat gaat natuurlijk knellen. Schrijven verschillende
scholen dit jaar waarschijnlijk al rode cijfers, volgend jaar
helemaal. Docenten moeten de laan uit, praktijklessen
worden geschrapt en het voortbestaan van kleine, gespecialiseerde opleidingen staat op het spel. Dit gaat niet goed.
En wat doet het kabinet? Het schuift de hete aardappel naar
zijn opvolger. Ik hoor de staatssecretaris hier graag over.
Welke mogelijkheden ziet hij om dit nu te repareren?
De tweede donkere wolk is de dreigende overheveling van
het groene onderwijs naar het ministerie van Onderwijs.
Het groene onderwijs werkt nu goed samen met het vakministerie en het bedrijfsleven. Het belang daarvan wordt door
iedereen onderstreept. Waarom dan overhevelen? De gelijke
bekostiging kan toch ook in de huidige situatie aan de
voorkant goed worden geregeld? Daar heb je geen overheveling voor nodig. De mogelijke kleine efficiencyvoordelen,
als die er al zijn, wegen wat mij betreft niet op tegen nieuw
bestuurlijk gedoe. Niemand wordt hier beter van, maar het
onderwijs wordt er wel de dupe van. Wat is de staatssecretaris van plan?
Het mestbeleid moet op de schop. Generieke aanscherpingen van het mestbeleid werken niet. De bodemvruchtbaarheid gaat achteruit. Voor behoud van de derogatie is het
cruciaal dat er heel snel een goed voorstel voor het nieuwe
actieprogramma ligt. Hoever is de staatssecretaris daarmee?

Tweede Kamer

Ook wij hebben wat op papier gezet om dit een duw te
geven. Ik zou dat graag aan de staatssecretaris willen
overhandigen.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik geef heel graag een paar kernpunten: een gebiedsgericht
beleid, gebaseerd op metingen, meer mest bij hoge
gewasopbrengsten en meer organische stof. Is de staatssecretaris het ermee eens dat dit noodzakelijke elementen
zijn van een aanpak? Wil hij een reactie geven op deze
hoofdlijnen? Ziet hij die ook als denklijnen voor zijn beleid?
Het pakket gewasbeschermingsmiddelen staat onder druk,
zeker voor de kleinere teelten, zoals de graszaadteelt. De
staatssecretaris is bezig met een analyse, maar gaat hij
ervoor zorgen dat er meer ruimte komt? Gaat hij vaart
maken? Wanneer komen de analyse en de kabinetsreactie
naar de Kamer? De vraag naar biologisch geteelde appels
en peren neemt toe. Nederlandse fruittelers durven daar
echter niet op in te springen, en dus worden die appels en
peren geïmporteerd, terwijl wij het in ons eigen land juist
zo goed kunnen. Dat is een gemiste kans, niet alleen voor
onze eigen consumptie maar ook voor de export. Een groot
knelpunt is de beschikbaarheid van biologische gewasbeschermingsmiddelen. Biologische telers in Duitsland mogen
veel meer middelen gebruiken dan telers in Nederland. Het
gaat niet alleen om de middelen zelf, maar ook om de
goedkeuring. Onze telers durven nu niet om te schakelen
naar biologisch, deels omdat bij onvoldoende middelen de
risico's te groot zijn. Dat is toch de wereld op zijn kop?
Middelen als kalkzwavel en cassia moeten gewoon, net als
in Duitsland, een standaardvrijstelling krijgen. Graag actie.
De heer Graus (PVV):
Ik kwam er niet aan toe in mijn eigen termijn vanwege de
beperkte spreektijd, daarom wil ik dit graag vragen aan de
afgevaardigde van de SGP, de mannenbroeders. Vindt hij
ook niet dat de eigen producten zo gepresenteerd moeten
worden dat mensen kunnen zien dat het Hollandse producten zijn? Bijvoorbeeld met vlaggetjes: Hollandse kwaliteit.
Daar krijg ik graag een reactie op. Ik zie namelijk dat dit in
Oostenrijk wel gebeurt. Ik kom heel graag in Oostenrijk en
daar zie ik dat eigen producten enorm gepromoot worden
en dat restaurants en consumenten het ook echt eerst aan
die Duitse boeren gunnen. Moeten wij dat ook niet meer
gaan doen, desnoods met een beetje druk vanuit de regering?
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik geleid die vraag graag door naar de staatssecretaris —
de heer Graus kent het spel — maar ik ben het wel met hem
eens dat die Hollandpromotie van belang is. Je ziet ook in
het buitenland dat dat echt een extra prijs, een extra marge
oplevert. Dat vind ik een van de cynische dingen als je
bekijkt waar we hier mee bezig zijn en waar onze melk heen

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-39

gaat. Dat is onder andere naar China, India, Afrika, LatijnsAmerika en Zuid-Amerika. Die landen willen juist die
Nederlandse vlag en die Nederlandse teksten erop, omdat
ze dan weten dat het hoge kwaliteit is, goed spul waar niet
mee gerommeld is. Daar spreken we volgende week
natuurlijk over verder, omdat we juist die export voor een
deel de nek omdraaien als we het aantal koeien verminderen.
Tot slot. Wij zijn trots op een sector die het voor elkaar krijgt
om onder deze moeilijke beleidsomstandigheden voor 80
miljard aan export weg te zetten. Wij zijn trots op een visserij die ondanks alle moeilijke omstandigheden — denk aan
de aanlandplicht — probeert om door te gaan. Maar wat
doet de staatssecretaris hiermee? Biedt hij werkelijk oplossingen? Zorgt hij ervoor dat lasten naar beneden gaan?
Zorgt hij ervoor dat onmogelijke regulering, zoals de aanlandplicht voor de visserij, van tafel gaat? Veel ondernemers
en hun gezinnen zitten in spanning. Zal onze zoon over tien
jaar ons melkbedrijf nog wel kunnen overnemen? Gisteren
kwam het cijfer: er zijn 15.000 boeren zonder opvolger. 60%
van de boeren boven de 55 heeft niemand klaarstaan. Dat
is toch niet wat we met deze sector willen? Hoe wil je
investeringen uitlokken bij ondernemers op het moment
dat ze denken: ik heb niet eens een opvolger; kan ik mijn
bedrijf wel doorgeven?
Deze sector heeft bewindslieden nodig die zich voluit voor
deze ondernemers willen inzetten. Zorg er op zijn minst
voor dat boeren, vissers en tuinders in staat zijn om zelf
handen en voeten te geven aan hun rentmeesterschap. Als
ik het land inga, ontmoet ik veel mensen die weinig vertrouwen hebben in het beleid van de staatssecretaris. De
staatssecretaris heeft nog een halfjaar. Wat gaat hij doen
om dat vertrouwen terug te winnen?
De voorzitter:
Het woord is aan de Partij voor de Dieren, die tien jaar
geleden in de Kamer is gekomen. Er zijn meer collega's die
daar een herinnering aan hebben; ik persoonlijk ook. Ook
ik heb lekker gebak gegeten. Gefeliciteerd namens ons allen.
Ik geef graag het woord aan mevrouw Thieme.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Inderdaad, vandaag tien jaar geleden werd er
voor het eerst in de geschiedenis een partij in een nationaal
parlement gekozen die niet de kortetermijnbelangen van
mensen centraal stelt, maar de belangen van alle levende
wezens. Dat was de Partij voor de Dieren, een partij die
vindt dat we af moeten van het menscentrale denken. Daar
is ook alle aanleiding toe. Nu zult u wel denken: we hebben
een leuk feest vandaag, we hebben taart gehad en het is
gezellig, en dan gaat de jarige een uur lang een speech
geven. Daar zit je dan toch niet echt op te wachten. En het
is ook nog eens een speech die niet echt getuigt van grote
feestvreugde. Er is namelijk nogal wat om zorgen over te
hebben. Maar ik zal jullie geruststellen. Jullie kunnen rustig
gaan luisteren. Ik kom niet alleen met misstanden, maar
ook met oplossingen.
De manier waarop wij met dieren omgaan, heeft een
enorme invloed op alles wat van belang is voor ons, onze
kinderen en onze kleinkinderen. De manier waarop we met

Tweede Kamer

dieren omgaan, is bepalend voor het klimaat, de volksgezondheid, de biodiversiteit, de kwaliteit van bodem, water
en grond, en het geeft ook een voorbeeld aan onze kinderen.
De toekomstmogelijkheden van toekomstige generaties
staan op het spel door de wijze waarop wij met dieren
omgaan. Dat zal ik zo uitleggen.
Wij zijn namelijk de eerste generatie die de problemen van
de grootschalige intensieve veehouderij aan den lijve
ondervindt. We zijn tegelijkertijd de laatste generatie die er
nog iets aan kan doen, gezien de klimaatcrisis. Er wordt wel
gezegd dat de mens van nature niet tot verandering geneigd
is. Het vasthouden aan de intensieve, grootschalige melkveehouderij, kippenhouderij, varkenshouderij en al die
andere manieren waarop mensen dieren exploiteren
bevestigen dat. Het probleem is dat de traditionele politiek
zich onmachtig lijkt te voelen om verandering aan te brengen in de situaties die de schandvlekken op onze beschaving
zijn. Al meer dan 30 jaar wijzen ministers en staatssecretarissen naar de vee-industrie, die zelf het initiatief moet
nemen om dier- en milieuvriendelijker te worden en om
geen gevaar meer te vormen voor de volksgezondheid. Al
meer dan 30 jaar komt er vanuit de industrie nauwelijks iets
van de grond aan vernieuwing en verbetering, en strompelt
ze van voedselcrisis naar voedselcrisis, van dierziektecrisis
naar dierziektecrisis en van wetsovertreding naar wetsovertreding.
Veel veehouders zitten volkomen knel tussen de bank en
de markt. Elk jaar moeten de kosten gedrukt worden om
mee te kunnen doen in de rat race to the bottom. Veel
boeren zijn anonieme grondstoffenproducenten geworden.
Schuldhorigen van de banken, zou ik ze willen noemen. Het
is totaal onlogisch om in een dergelijk systeem van alle
boeren te vragen om vrijwillig hun bedrijfsvoering te wijzigen. Dat is het om vier redenen.
Ten eerste. Boeren die produceren voor een nichemarkt,
zitten niet te wachten op meer aanbieders. Wie nu een uniek
product levert, heeft geen behoefte aan concurrentie.
Ten tweede. Veel boeren hebben een morele blinde vlek
ontwikkeld ten aanzien van dierenwelzijn. Ter illustratie: in
de discussie over het kalf bij de koe stellen veel gangbare
melkveehouders dat het geven van moedermelk aan de
eigen kalfjes de kalveren ziek zou maken en de moederdieren vals.
Ten derde. Boeren zijn met handen en voeten gebonden
aan een systeem dat ze zelf niet kunnen veranderen. De
schuld aan de bank hangt als een molensteen om hun nek.
Bij dalende prijzen kunnen zij nauwelijks of niet hun hoofd
boven water houden. Als ze al zouden willen, kunnen ze
vaak niet anders.
Ten vierde. Het is ronduit pervers om een sector die er zo
voorstaat, afhankelijk te maken van zelfregulering en om
botweg te zeggen: zoek het zelf maar uit; regel het zelf maar.
De onzichtbare hand van de vrije markt, waar de VVD zo
graag in gelooft, zorgt ervoor dat er zeven agrarische
gezinsbedrijven per dag het hek van hun boerenbedrijven
moeten sluiten.
De Sociaal-Economische Raad stelde vorige maand met
kracht dat de overheid leiderschap moet tonen en op moet
treden als marktmeester en dat de tijd van vrijblijvendheid
en mooie intenties voorbij is. De staatssecretaris kan na

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-40

deze zoveelste noodklok van een gerenommeerd adviesorgaan niet langer op zijn handen blijven zitten, zelfs niet als
de VVD dat van hem verlangt.
Tijdens het eerste begrotingsdebat over landbouw en natuur
van dit kabinet heb ik gezegd dat er heel veel kansen voor
open doel lagen om de landbouw te hervormen. Het
regeerakkoord legde daaraan geen strobreed in de weg.
Maar de belangen van dieren, milieu en natuur werden
politiek wisselgeld. Ze werden uitgeruild tegen de belangen
van de vee-industrie en de economische belangen op korte
termijn van slechts een paar agrarische megabedrijven.
Ook draaide de propagandamachine op volle toeren.
Organisaties als LTO, NZO, FNLI, NVV, NVP — you name
it — en ook de Wageningen Universiteit kwamen hier
dagelijks over de vloer.
Over de universiteit van Wageningen heb ik nog de volgende vraag: wanneer wordt de motie uitgevoerd om
Wageningen University & Research weg te halen bij het
ministerie van Economische Zaken en te laten ressorteren
onder het ministerie van Onderwijs? Zo kan de onafhankelijkheid beter worden gewaarborgd. Kortheidshalve wijs ik
op het verloren kort geding van gisteren tegen Trouw.
Trouw had bericht dat de universiteit van Wageningen een
door het bedrijfsleven gesponsord onderzoek naar het statiegeldsysteem had gedaan, waarvan de uitkomst al van
tevoren vaststond. Wageningen was niet gediend van deze
berichtgeving en ging naar de rechter, maar de rechter
oordeelde dat de analyse van Trouw volledig correct was.
Er is een groot probleem bij de universiteit van Wageningen.
De landbouwlobby deed er alles aan om staatssecretaris
Dijksma en later staatssecretaris Van Dam in te wijden in
de meest romantische kant van hun nering: donzige kuikentjes, snoezige varkentjes in een showstal vol stro, een
rondleiding door hun heuse Rondeelstal, waarvan er slechts
een handjevol zijn. De pluimveehouder zou daar als vanzelf
naartoe bewegen, het komt goed, het gaat vanzelf, let maar
op: dat horen we al twaalf jaar over die Rondeelstallen. De
weg naar de hel is geplaveid met zichtstallen en optimistische bedrijfsbezoeken aan keurig aangeharkte voorbeeldbedrijven. Voor de alledaagse realiteit wordt de staatssecretaris niet uitgenodigd. Hij wordt niet uitgenodigd bij het
levend versnipperen van tientallen miljoenen eendagshaantjes, het onverdoofd knippen van de staarten en tanden van
varkens, het vangen van plofkippen, die niet meer op hun
eigen poten kunnen staan of het onverdoofd slachten van
dieren. Van alle werkelijkheden die de bio-industrie kan
tonen, worden vooral de meest geromantiseerde varianten
getoond. We zien een tendens naar nog meer onnatuurlijke
houderijsystemen. Zo is er de ontwikkeling van de laboratoriumstallen, om het antibioticagebruik terug te dringen.
Ook zijn er megastallen. Het is een heilloze weg die alleen
gevoed wordt door het ultrakortetermijndenken. De landbouweconomie ontwikkelt zich in de richting van meer voor
minder, in alle opzichten: meer dieren, maar minder
inkomsten; meer stallen, maar minder boeren; meer
megastallen en minder familiebedrijven; meer dierziekten
en een minder veilige omgeving voor burgers; meer export
en een minder stabiel klimaat. Wanneer maakt de staatssecretaris daar een einde aan?
De staatssecretaris heeft nog maar een paar maanden om
missionair en mogelijk langer demissionair orde op zaken
te stellen in de landbouw, om een einde te maken aan de

Tweede Kamer

valse beloftes van meer dierenwelzijn en meer duurzaamheid. Jaarlijks worden er meer dan 500 miljoen plofkippen
geslacht die gefokt zijn op extreme groei. Hun lichaam raakt
uitgeput. Er ontstaat vocht in de buikholte en de botten zijn
te zwak om het gewicht te kunnen dragen. De dieren hebben
ernstige blaren aan hun voetzolen doordat ze hun hele leven
slijten in hun eigen uitwerpselen. Uiteindelijk kunnen ze
niet meer lopen en zakken ze door hun poten. Maar
mevrouw Lodders denkt dat het uitstekend gesteld is met
het dierenwelzijn van de kippen. Vervolgens komt de volautomatische kuikenveegmachine voor de plofkippen. Die
veegt de dieren letterlijk op van de vloer, met een rol van
rubberen vingers, in een tempo van 8.000 kippen per uur.
Diervriendelijk, juicht de fabrikant. Hij moest die claim van
de Reclame Code Commissie echter van zijn website halen
toen bleek dat een kwart van de kuikens de stal met ernstige
verwondingen verliet. De enige reden voor deze wijze van
productie is geld. Om economische redenen mishandelen
we dieren levenslang en gunnen we hun niet meer dan een
marginaal bestaan. Zelfs hun sterven is om economische
redenen een lijdensweg die je je ergste vijand nog niet zou
toewensen, laat staan een weerloos en onschuldig dier.
Dieren hebben letterlijk geen leven, althans, geen leven
naar hun eigen aard. Kan de staatssecretaris aangeven
wanneer naar zijn mening kippen moeten kunnen leven
naar hun aard?
Dat brengt mij op de zeer penibele situatie van de dikbilrunderen. Koeien worden voor de productie van vlees zodanig
doorgefokt, dat zij niet meer op natuurlijke wijze kunnen
bevallen. Een keizersnede, een vergaande ingreep, is zo
goed als standaardpraktijk geworden. Door de doorfok is
er een fors risico op misvormde kalveren. Net als bij plofkippen kan het lichaam het gewicht in veel gevallen niet
aan. De koeien zien eruit alsof de karbonades aan de buitenkant tegen hun lichaam aangeplakt zitten. Het past niet bij
de wijze waarop dierenwelzijn in de meeste verkiezingsprogramma's is geformuleerd, maar papier is geduldig en de
werkelijkheid zeer weerbarstig. Voor geld is alles te koop,
zeker in een land van kooplieden, waar zelfs de dominees
of hun politieke vertegenwoordigers hebben aangekondigd
zich te zullen inzetten voor minder regels in de veehouderij
en nog lagere kosten voor de bedrijfsvoering. Rentmeesterschap anno 2016, zoals ook het kabinet het graag ziet. De
vleesrunderensector krijgt de mogelijkheid om met een
plan van aanpak te komen om keizersneden bij dikbilrunderen op termijn uit te faseren: mañana, mañana, voorzitter.
Dan de melkvee-industrie. Jarenlang is het ons voorgehouden, via spotjes over "melk, de witte motor" en via de claim
"melk is goed voor elk". Koemelk is inderdaad erg goed,
maar dan wel alleen voor pasgeboren kalfjes, kalfjes die nu
meteen na de geboorte van hun moeder worden gescheiden. Het is een volkomen uit de hand gelopen systeem,
waarvan inmiddels niet alleen de kalfjes, maar ook hun
moeders, de boeren, de volksgezondheid, de biodiversiteit
en het klimaat slachtoffer worden. Ik heb daar in 2007 een
film over gemaakt: Meat the Truth. De bewijzen voor de
negatieve effecten van de melkveehouderij stapelen zich
op. Melkveehouders luiden de noodklok over de lage
melkprijs. Het is letterlijk crying over spilt milk.
Het is de metamorfose van de melkveehouderij die de lage
prijzen heeft veroorzaakt. De melkquota moesten en zouden
verdwijnen. De Tweede Kamer werd platgelopen door de
LTO, de Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland. De LTO
beloofde gouden bergen als de melkquota maar werden

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-41

afgeschaft. En de quota gingen er vanaf. Massaal gingen
de boeren meer koeien houden. Wat gebeurde er? De prijs
daalde. Was dat te voorzien? Natuurlijk, dat kan iedere
ondernemer je vertellen. Schaalvergroting leidt niet tot
meer inkomenszekerheid. Integendeel, het leidt tot kwetsbare bedrijven. Nu moet de belastingbetaler opdraaien voor
de overproductie. Er worden tientallen miljoenen euro's
vrijgemaakt om een industrie die zichzelf in de problemen
heeft gebracht, uitstel van executie te bieden. Dat uitstel
van executie geldt overigens niet voor de melkkoeien zelf.
Volgens de laatste berichten zullen 200.000 gezonde dieren
worden geofferd op het altaar van de economie. Over het
leed dat koeien wordt aangedaan, wordt nauwelijks
gesproken. Het gaat over rekenmodellen, voersporen,
derogatie en vooral tientallen miljoenen aan subsidies als
pleister op een stinkende wonde. Hoe kan een systeem als
dit ooit gerechtvaardigd worden?
De staatssecretaris had leiderschap moeten tonen. Bijzonder
genoeg vinden de melkveehouders dat ook. Waarom heeft
niemand ons tegengehouden, bijvoorbeeld met regels? Zo
luiden nu de verwijten van de boeren aan Den Haag. Dat
lazen we vorige maand in de Volkskrant. Ik wil die vraag
hier luid en duidelijk herhalen en aan de staatssecretaris
stellen. Waarom heeft het kabinet ze niet tegengehouden?
Is het stellen van die vraag en de beantwoording ervan niet
de definitieve faillietverklaring van de zelfregulering?
Wat levert dit leed onder mens en dier nu eigenlijk op? Ik
moet iedereen teleurstellen die daar nog in gelooft. Voor
het geld hoeven we het niet te doen. De melkveehouderij
draagt 0,3% bij aan het bruto binnenlands product, terwijl
diezelfde melkveehouderij verantwoordelijk is voor ten
minste 50% van de nationale ammoniakuitstoot en daarmee
de natuur ernstig bedreigt. Die schade bedraagt ten minste
1 miljard euro per jaar. De totale externaliteiten — de kosten
die niemand voor zijn rekening neemt en die dus vroeger
of later door de belastingbetaler moeten worden opgehoest
— van de melkveehouderij bedragen tussen de 2,5 en 7,5
miljard euro per jaar. De toegevoegde waarde van de
melkveehouderij was in 2015 3,2 miljard. Hiermee kost de
melkveehouderij dus aanzienlijk meer dan ze oplevert, zo
blijkt uit onderzoek van Quivertree.
De melk wordt duur betaald. De melkveehouderij is de
nieuwe bio-industrie. De staatssecretaris beloofde eerder
tijdens de Landbouwbegroting "kwaliteit in plaats van meer
voor minder". Kan de staatssecretaris aangeven op welke
wijze hij deze goede voornemens in daden heeft omgezet
of wil gaan omzetten in de komende maanden? Graag krijg
ik daarop een reactie.
Ik wil graag afzonderlijk aandacht vragen voor de kalfjes
die slachtoffer zijn van de melkveehouderij.
De heer Geurts (CDA):
Ik heb een poos naar het betoog van mevrouw Thieme zitten
luisteren. Weet mevrouw Thieme dat er sinds 1980 1 miljoen
minder koeien in Nederland zijn?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Er zijn er nu te veel. Er worden nu door de melkveehouders
200.000 koeien voortijdig naar de slachthuizen gebracht
omdat ze economisch niets meer waard zijn. Het zou de
heer Geurts sieren als hij daar ook schande van zou spreken.

Tweede Kamer

De heer Geurts (CDA):
Laat mevrouw Thieme nu eerlijk zijn, tegenover de Kamer
en tegenover het publiek dat zit te luisteren. U wilt geen
boer overhouden in Nederland. U wilt nog een paar worteltelers overhouden en daar moeten wij het mee doen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De wijze waarop wij nu onze landbouw hebben ingericht,
maakt van boeren die met hart en ziel hun bedrijf willen
voeren, anonieme bulkproducenten en grondstoffenproducenten. Elke boer die ik spreek, zou graag voor zijn kwaliteit
willen worden beloond en zou een eerlijke prijs willen verdienen. Maar het kabinetsbeleid en het beleid van het CDA
van de afgelopen 20 à 30 jaar heeft ervoor gezorgd dat er
per dag vijf boeren moeten stoppen. Dat zou de heer Geurts
zich moeten aanrekenen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik wil op dat punt even doorgaan. Mevrouw Thieme heeft
het nu over hardwerkende boeren die het wel goed willen
doen, maar aan het begin van haar betoog zei zij dat boeren
in Nederland een morele blinde vlek hebben voor dierenwelzijn. Een morele blinde vlek voor dierenwelzijn, zegt de
Partij voor de Dieren. Daar is dan toch alles mee gezegd?
Dan is het doel van de Partij voor de Dieren toch duidelijk?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het is heel duidelijk zo — dat zeiden eerdere ministers al,
zoals minister Brinkhorst in de tijd van de varkenspestcrisis
— dat je, als je een tijdje lang in een zo door kostprijs
gedreven systeem werkt, op een gegeven moment
beroepsdeformatie krijgt. Dan zie je niet meer wat nog wel
echt door de maatschappij wordt geaccepteerd. Ik zou een
wedervraag aan mevrouw Dik-Faber willen stellen. Het feit
dat melkveehouders in de discussie over kalveren bij de
koe zeggen dat een kalf ziek wordt van de melk van zijn
eigen moeder en dat het moederdier daar vals van wordt,
geeft toch wel aan dat zij heel erg zijn losgezongen van de
natuurlijke orde der dingen?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het is leuk geprobeerd om een tegenvraag te stellen, maar
mijn vraag is nog niet beantwoord. De Partij voor de Dieren
heeft aan het begin van haar betoog gezegd dat boeren een
morele blinde vlek hebben voor dierenwelzijn. Zij noemt
het nu zelfs beroepsdeformatie. Ik vind dat een zeer kwalijke
zaak tegenover boeren in ons land, die met hart en ziel
werken, iedere dag weer, voor onze voedselvoorziening.
Dan sluit ik mij aan bij de woorden die de heer Geurts heeft
uitgesproken: dan is het doel van de Partij voor de Dieren
gewoon heel duidelijk: niet een diervriendelijke landbouw,
maar gewoon een einde aan de landbouw zoals die op dit
moment in ons land wordt beoefend.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De bio-industrie.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Een eind aan het houden van dieren in ons land. Dat moet
stoppen; dat is het doel van de Partij voor de Dieren. Dan

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-42

houden wij inderdaad de plantaardige productie over. Dat
is niet waar de ChristenUnie voor staat.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Wij willen inderdaad een einde aan de bio-industrie. Dat
willen wij al tien jaar. Dat weet mevrouw Dik-Faber ook. Als
je een kip vanaf het moment dat deze wordt geboren binnen
zes weken vanaf een paar gram opfokt tot een vleesklomp
van 2,5 kilo die door zijn eigen poten zakt en blaren onder
zijn poten heeft, is dat pure dierenmishandeling. Als je
daarmee doorgaat, hebben wij dus een probleem dat wij
met zijn allen hebben gecreëerd. Daar zou onmiddellijk een
einde aan moeten komen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik kom toch weer even naar voren. Hoe vaak komt mevrouw
Thieme in een dierenstal? Hoe vaak heeft zij gezien hoe
kippen worden gehouden in ons land? Hoe vaak heeft zij
gezien hoe dat in het buitenland gebeurt? Wil zij dan
erkennen dat het hier in ons land duurzamer en diervriendelijker is dan in andere landen? Wil zij alsjeblieft haar
woorden over dierenmishandeling terugnemen? Ik trek het
mij bijna persoonlijk aan. Ik sta hier voor de boeren en ik
pik het gewoon echt niet als zij hier als dierenmishandelaars
worden weggezet.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Boeren zijn samen met de consumenten die de plofkippen
kopen met zijn allen verantwoordelijk voor dit verziekte
systeem. Dat klopt. Wie zich spiegelt aan een ander, spiegelt
zich zacht, dus ga het nou niet hebben over andere landen
waar het misschien nog erger is. Wij hebben hier te maken
met 500 miljoen plofkippen die dagelijks in ellendige
omstandigheden in een donkere schuur een ellendig leven
lijden. Dat zou mevrouw Dik-Faber zich aan moeten trekken.
Dat zou niet moeten kunnen mogen in een beschaving als
de onze.
Mevrouw Lodders (VVD):
Het is nogal aanmatigend hoe mevrouw Thieme hier een
hele sector te kakken zet; ik kan het bijna niet anders noemen. Ik vind het ook niet zo heel erg netjes dat een sector
die zich niet kan verdedigen, op deze manier naar dit betoog
zou moeten luisteren. Volgens mij hebben mevrouw Thieme
en de Partij voor de Dieren maar één doel: dat de Nederlandse consument geen vlees meer eet.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De sector heeft hier dagelijks de mogelijkheid om met zware
lobbymiddelen mevrouw Lodders en anderen te belobbyen.
Wat dat betreft krijgen boeren dus alle ruimte om hun
business as usual te blijven propageren. Het feit dat de
melkquota onder druk van LTO zijn afgeschaft, heeft nu het
gevolg dat zowel de melkveehouders als de dieren het
loodje leggen. Ik denk echt dat we ook in deze Kamer nog
vaak te maken hebben met een morele blinde vlek voor de
wijze waarop we niet alleen met de dieren, maar ook met
de boeren in Nederland omgaan. Als we zo doorgaan, met
business as usual, en denken dat de vrije markt alles kan
oplossen, houden we straks geen boer meer over hier in
Nederland. Ik wil dus, zoals ik later in mijn betoog ook zal

Tweede Kamer

aangeven, dat wij voor een ander landbouwsysteem kiezen,
dat werkelijk perspectief biedt voor boeren, voor dieren,
voor natuur en voor milieu.
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat is geen antwoord op mijn vraag. Laat mevrouw Thieme
gewoon eerlijk zijn en laat ze hier betogen dat de Nederlandse consument moet stoppen met de vleesconsumptie,
want dat is wat zij beoogt. Dat is prima, maar dan hoeven
we hier niet een halfuur een hele sector over één kam te
scheren en neer te zetten als een stel criminelen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Wij zijn allemaal verantwoordelijk voor dit georganiseerde
systeem, dat zorgt voor groot dierenleed. In een heel groot
manifest hebben meer dan 300 hoogleraren en wetenschappers uit dit land een paar jaar geleden betoogd dat er een
einde moet komen aan de bio-industrie. Het wordt breed
gedragen in de maatschappij. De Sociaal-Economische
Raad heeft ook gezegd dat dit landbouwsysteem in deze
tijd niet langer houdbaar is en dat er onvoldoende maatschappelijk draagvlak is voor de gangbare veehouderij. Dat
zijn Hoge Colleges van Staat waar we zeker ook naar moeten luisteren. Het is dus niet alleen de Partij voor de Dieren
die zegt dat we ons voedsel op een andere manier moeten
gaan organiseren. Ook steeds meer wetenschappelijke
bureaus en anderen geven dat aan.
De heer Geurts (CDA):
Mevrouw Thieme beantwoordt de vragen niet. De vraag is
heel simpel: moeten we stoppen met vlees eten in Nederland?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik zou zeggen: kijk de film Meat the Truth. Die staat online
op onze site, in twaalf talen, meen ik. Ik denk dat er vast
een tussen zit die de heer Geurts zou kunnen gaan bekijken.
De heer Geurts (CDA):
We krijgen geen antwoord op de vraag.
Mevrouw Thieme (PvdD):
O ja! Dat wil ik best wel geven, maar …
De heer Geurts (CDA):
Ik ben nu aan het woord en niet u! Dat gaat de voorzitter
tegen u zeggen. U moet niet door mij heen praten! Dat vind
ik onbehoorlijk! Ik vind het ook onbehoorlijk hoe u spreekt
over een heel hard werkende categorie in Nederland. Wees
gewoon eerlijk en zeg dat in Nederland, in de ogen van uw
partij, dus geen vlees gegeten mag worden.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik vind het ontzettend belangrijk dat wij toegaan naar een
samenleving waarin er veel en veel minder vlees wordt
gegeten, zeker! Dat vind ik omdat het onhoudbaar is om
door te gaan met zo veel vleesconsumptie en omdat het
slecht is voor het klimaat, slecht voor de natuur, slecht voor

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-43

de biodiversiteit en slecht voor onze volksgezondheid. Dus:
ja. Als we in Nederland allemaal zouden beginnen met één
dag in de week geen vlees eten, zou dat gelijkstaan aan een
broeikasgasbesparing van 1 miljoen auto's die van de weg
worden gehaald. Ja, voorzitter, daar sta ik voor, en daar sta
ik al tien jaar voor.
De heer Geurts (CDA):
Eén vlucht heen en weer naar Marrakesh geeft ook veel
CO2. Het gaat erom dat mevrouw Thieme geen antwoord
geeft. Zij draait eromheen. De kern is gewoon: de Partij
voor de Dieren wil dat er in Nederland geen vlees meer
gegeten wordt en dat er geen boeren en veehouders meer
zijn die dat maken. Dat wilt u allemaal niet. U wilt dat wij
gewoon gaan eten uit een fabriek waar vegetarisch voer
vandaan komt.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Als wij nog een gezonde aarde willen hebben voor onze
kinderen en kleinkinderen, is het ontzettend belangrijk dat
wij onze vleesconsumptie drastisch gaan verminderen. Dat
zegt niet alleen de Partij voor de Dieren, maar dat zeggen
ook het Planbureau voor de Leefomgeving, de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Chatham House, de
FAO en Louise Fresco, om maar een van de medewerkers
van de Wageningen Universiteit te noemen. Er zijn zo veel
mensen; het is een trend die niet tegen te houden is.
De voorzitter:
Goed. Mevrouw Thieme gaat verder.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Graag wil ik afzonderlijk aandacht vragen voor de kalfjes
die slachtoffer zijn van de melkvee-industrie. We weten dat
er in Nederland 30 melkveeboeren zijn die de kalfjes bij de
moeders laten, slechts 30 van de 17.000 melkveebedrijven.
Hoe staat het met de aangenomen motie die vraagt om een
plan van aanpak om pasgeboren kalveren niet langer van
hun moeder te scheiden? Het pasgeboren kalf wordt meteen
na de geboorte in een eenlingbox gestopt — het mag geen
kistkalf meer genoemd worden — en vertoont daarna in de
zogeheten groepshuisvesting gestoord gedrag. Het gaat
wanhopig zuigen aan andere kalfjes. In Gelderland zagen
we onlangs kalfjes die, om dit tegen te gaan, een neusring
hadden gekregen met scherpe uitsteeksels om dit natuurlijke gedrag met een martelwerktuig te onderdrukken. Is
dat dierenmishandeling of niet? Hoe beoordeelt de staatssecretaris deze handelwijze? Graag krijg ik een reactie.
Dan is er nog een varkentje dat nodig gewassen moet
worden. Veel varkens maken de spoeling dun, luidt het
spreekwoord en in de varkenshouderij is dat zeer voelbaar,
voor de dieren en voor de boeren. Nog steeds ontbreekt
het in veel varkensstallen aan het verplichte afleidingsmateriaal en worden biggenstaartjes massaal in strijd met
wettelijke voorschriften afgeknipt. Tanden worden afgevijld.
Dierenmishandeling! Brandveiligheidssystemen ontbreken
in veel gevallen.
De varkensindustrie fokt al jaren zeugen die zo veel mogelijk
biggen per worp geven. Naar verwachting loopt dit binnen
drie jaar op naar 40 biggen per zeug per jaar. Omdat de

Tweede Kamer

zeug daar niet genoeg spenen voor heeft, worden er speciale superzeugen gefokt met extra spenen. In de strijd tegen
overmatig antibioticabeleid bouwen boeren bijna steriele
stallen, zogenaamde "specific pathogen free"-stallen, laboratoriumstallen waar biggen en varkens in plastic bakken
letterlijk gestapeld worden en over rails door de stal gereden worden. Leven, lijden en sterven aan de lopende band,
letterlijk. Dit wordt een "high care"-stal genoemd. Marketing
is een mooi, maar cynisch vak.
Tijdens een werkbezoek kreeg de Kamer een filmpje te zien
van een varkenshouder die trots liet zien dat zijn stal tjokvol
varkens antibioticavrij was. Deze varkenshouder moest zich
daarvoor wel meerdere malen per dag douchen en zich van
top tot teen hullen in steriel plastic. Hij komt daarom alleen
gepland en zo min mogelijk in zijn computergestuurde en
hermetisch afgesloten stal. Fotografen mogen er niet in.
Scharrelen, een zandbad nemen, wroeten, sociaal gedrag;
het kan allemaal niet in een laboratoriumstal. Kan de
staatssecretaris aangeven wat hij vindt van laboratoriumstallen in het kader van zijn streven om dieren het recht te
geven op natuurlijk gedrag?
Na zo'n kort en ellendig leven in de vee-industrie volgt de
vergassing. Als een varken op slachtgewicht is, wordt het
dier na transport in een lift gedreven om daar af te dalen
naar een met CO2 gevulde ruimte. Er is geen cameratoezicht,
maar de geluiden spreken voor zich. Een proefopstelling
van de Universiteit Zürich onthulde dat de varkens in de
gaskamer een afschuwelijke dood sterven. Maar de
Nederlandse varkensindustrie houdt vol dat vergassing
zeer humaan zou zijn. Een verbijsterende constatering! Ik
zal de beelden na mijn bijdrage online plaatsen, zodat het
publiek zelf kan oordelen. Varkens happen naar lucht, gillen
in paniek en proberen te ontsnappen om na een lange
doodsstrijd stuiptrekkend te stikken. De NVWA constateerde
dat het bedwelmen met CO2 voorafgaand aan de slacht bij
varkens voor ernstige dierenwelzijnsproblemen zorgt.
Onze aangenomen motie om CO2-bedwelming uit te faseren, is tot op heden niet uitgevoerd. In Nederland sterven
meer dan 60.000 varkens per week op deze manier.
Ondertussen stappen slachthuizen nog steeds massaal over
op deze goedkope en macabere slachtmethode. Ik roep de
staatssecretaris vandaag ter verantwoording. Op welke
manier is het vergassen van varkens te verenigen met de
idealen die hem tot een politieke carrière brachten? Hij was
op zoek naar "echte problemen en werkbare oplossingen".
Hoe is het te verenigen met het verkiezingsprogramma van
zijn partij en met zijn idealen van toen? Hoe is het te rijmen
met het regeerakkoord, waarin wordt gesproken over een
keiharde aanpak van dierenmishandeling? Ik hoor graag
een reactie.
De vee-industrie is een door en door verziekt systeem. Dat
is niet alleen desastreus voor de dieren zelf. De helft van
het kippenvlees, 40% van het kalfsvlees en 13% van het
rundvlees is besmet met antibioticaresistente bacteriën.
ESBL heeft al tot dodelijke slachtoffers onder mensen
geleid. Mensen die in de buurt wonen van veehouderijen
hebben last van fijnstof, endotoxinen, uitbraken van zoönosen en stank. We hebben ten tijde van de Q-koortsepidemie
kunnen zien hoe ziekten van dieren op mensen kunnen
overslaan. Tienduizenden mensen raakten besmet. 4.000

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-44

mensen raakten chronisch ziek. Ten minste 74 mensen
overleden.
Niet alleen de uitbraak van Q-koorts, maar ook uitbraken
van vogelgriep en varkenspest hebben voor miljoenen
slachtoffers onder dieren gezorgd. Deze ziekten bedreigen
de volksgezondheid op niet eerder vertoonde schaal. Moet
de staatssecretaris niet met mij concluderen dat de gangbare veehouderij ook op het vlak van gezondheidsrisico's
onhoudbaar is?
De staatssecretaris noemt Nederland, met de grootste
intensieve veehouderij, kampioen op het vlak van dierenwelzijn. Kan hij dat nog volhouden nadat ik al deze voorbeelden noemde? Nederland behoort in de EU tot de landen
met het laagste percentage biologische landbouwgrond.
Op slechts 3,1% van de landbouwgrond werken biologische
bedrijven. Dat is ver onder het gemiddelde in Europa. Alleen
landen als Bulgarije, Hongarije en Roemenië scoren slechter
op dit punt. Je kunt jezelf dus al dierenwelzijnskampioen
noemen als je honderden miljoenen dieren in donkere
betonnen stallen opsluit, terwijl de dieren die daarin zitten
nooit het daglicht zien. Waarom gedraagt de staatssecretaris
zich als propagandachef van de bio-industrie? Kan hij
daarover tijdens het laatste missionaire begrotingsdebat
van het kabinet-Rutte II eindelijk duidelijkheid geven, zodat
de kiezer zich een gedegen oordeel kan vormen over het
kabinetsbeleid?
Natuurlijk hebben de conservatieve krachten binnen de
industrie geprobeerd duidelijk te maken dat verandering
alleen vanuit de markt kan komen, en dat de overheid vooral
op afstand moet blijven. Ze wijzen op het level playing field
in Europa, waardoor alles op de lange baan geschoven
wordt. Ze wijzen erop dat elke verbetering vooral op basis
van vrijwilligheid tot stand moet komen. Dat wordt al
gezegd sinds de discussie over de aanvaardbaarheid van
de intensieve landbouw zo'n 40 jaar geleden. De tactiek van
aanschuiven en bewust vertragen zien we vooral optreden
als er verandering nodig is en de gevestigde belangen, de
vervuilende belangen daar geen zin in hebben. "Transitiepijn" noemt het Planbureau voor de Leefomgeving dat. Het
bureau adviseert de overheid om daar niet langer in mee
te gaan. De tijden van convenanten, blauwdrukken, taskforces en zelfregulering zijn volgens het PBL echt voorbij. Mijn
fractie sluit zich daarbij aan. Ik zei al dat ook de SociaalEconomische Raad concludeert dat de vrijblijvendheid en
de zelfregulering in de veesector nu echt ten einde moeten
komen. Kan de staatssecretaris beloven dat hij die aanbevelingen ook echt zal overnemen?
Want wat had de staatssecretaris moeten doen? Herman
Wijffels was voorzitter van een commissie over de toekomst
van de veehouderij. Hij zei in dat kader tijdens een uitzending van ZEMBLA het volgende. "De Nederlandse ambitie
om de wereld te voeden is geweldig overtrokken. Het
kabinet heeft sinds mijn rapport geen harde grenzen gesteld
aan de melkveehouderij. Nu al zit een aantal grote melkveehouderijbedrijven in bijzonder beheer. Het illustreert dat
de kwetsbaarheid in economisch-financiële zin toeneemt.
De politiek heeft te lang te weinig gedaan en dit probleem
zelf gecreëerd. Klaar!" De staatssecretaris heeft de belangrijke taak laten liggen om burgers weer vertrouwen te laten
krijgen in de overheid. De veehouderij verkeert in een diepe,
diepe crisis. Veehouders komt het water aan de lippen. Zij
smeken om leiderschap vanuit de overheid.

Tweede Kamer

Dat leiderschap zal moeten uitmonden in een voedselbeleid.
Dat stelt ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Dat betekent dat wij goed moeten kijken naar hoe
wij ons voedsel produceren en voor wie. Daarbij zijn mes
en vork onze machtigste wapens tegen klimaatverandering,
welvaartsziekten, milieuvervuiling en dierenleed.
En dat niet alleen. De honger in de wereld wordt niet veroorzaakt door te weinig voedsel. Integendeel, amper twee
derde van het voedsel wordt daadwerkelijk opgegeten. Als
wij kijken naar de hoeveelheid voedsel die op de akkers
geoogst wordt, belandt er nog veel en veel minder in een
mensenmond. Zo'n 40% van de wereldwijde graanoogst
wordt opgeslokt door de intensieve veehouderij. Dat zijn
kostbare voedingsstoffen, waarvan een groot deel van de
beschikbare calorieën verloren gaat. Het voedselvraagstuk
is een verdelingsvraagstuk. De belangrijkste vraag is: kunnen alle mensen voldoende en voldoende voedselrijk eten
krijgen nu en in de toekomst? Jazeker, dat kan, maar dan
moeten wij nu eindelijk echte keuzes maken voor de lange
termijn.
Er liggen twee wegen open. Wij kunnen doorgaan op de
huidige weg van overconsumptie van vlees, zuivel en eieren. Dit is de weg van megastallen, van ontbossing van het
tropisch regenwoud om plek te maken voor nog meer
plantages voor veevoer. Het is ook de weg van Bayer en
Monsanto, die bodems en water vergiftigen, en bijen en
vlinders dreigen te vernietigen. Het is de weg van kunstmest, die op de korte termijn de voedselproductie kan verhogen, maar op de lange termijn de bodem uitgeput achterlaat. Het is de weg van monoculturen, waarin ziekten en
plagen makkelijk de overhand krijgen en massale misoogsten op de loer liggen. Het is de weg waarop elke dag vijf
tot zeven boeren in Nederland moeten stoppen met hun
bedrijf, omdat ze het simpelweg niet meer volhouden om
hun producten onder de kostprijs te verkopen. En het is de
weg van TTIP en CETA, die het veel boeren nog moeilijker
zal maken om te kunnen blijven concurreren.
Maar er is ook een andere weg. Die weg wordt gekenmerkt
door een landbouwsysteem dat in harmonie is met de
omgeving, met het milieu, met mens en dier, waarin slim
wordt samengewerkt met de natuur in plaats van die te
bestrijden met landbouwgif. De biologische landbouw kent
bijvoorbeeld al allerlei manieren om zonder gif te boeren.
Het is een agro-ecologisch landbouwsysteem waarin de
nutriëntenkringlopen gesloten zijn op regionale schaal,
zodat bodems vruchtbaar blijven zonder het gebruik van
kunstmest, waarin voedsel niet meer wordt verspild maar
mensen voedt. Dat betekent niet alleen minder voedsel
weggooien. Het betekent vooral dat wij moeten ophouden
om voedsel dat wij zelf kunnen eten, te verspillen via dieren
als overbodige tussenschakel. Waarom zouden wij twee
tot zeven kilo soja aan een dier voeren om daar slechts één
kilo vlees van over te houden als wij die kilo soja ook zelf
kunnen opeten? Vlees is een zeer inefficiënte wijze van
eiwitproductie en kan onmogelijk het groeiend aantal
monden in de wereld voeden.
Volgens een onderzoek van de Universiteit van Minnesota
kunnen we 4 miljard mensen extra voeden met het huidige
akkerbouwareaal als wij ervoor kiezen landbouwgewassen
niet langer te verwerken tot veevoer en biobrandstof.
Wanneer ons voedsel plantaardiger wordt, kunnen wij meer
mensen voeden, biodiversiteit behouden en klimaatveran-

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-45

dering afremmen. Wij bouwen dan bovendien aan een
soevereiner voedselsysteem, wat wij allang geleden lijken
te hebben opgegeven, maar wat wel de sleutel is van een
duurzaam en rechtvaardig voedselsysteem.
Europa produceert nu nog maar 20% van zijn plantaardige
eiwitbehoefte. Wij zijn voor 80% afhankelijk van import. Dat
is in een instabiele wereld een ongelooflijk groot risico, te
vergelijken met onze energieafhankelijkheid. Aan de andere
kant biedt het ook een kans voor boeren om dat weer naar
zich toe te trekken. De teelt van eiwitrijke gewassen in
Nederland en Europa, ook voor directe consumptie door
de mens, neemt gelukkig geleidelijk toe, alhoewel het nog
steeds erg traag gaat. Dat is hoopvol omdat het ons een
stap dichter bij een duurzame en onafhankelijke voedselvoorziening brengt.
Het goede nieuws is ook dat steeds meer Nederlanders
biologisch kopen. De besteding aan biologisch voedsel in
Nederland is vanaf 2009 verviervoudigd. Biologisch realiseert ruim 1 miljard euro aan consumentenbestedingen en
zit ondanks de crisis nog steeds in een groeifase. Nog maar
13% van de Nederlanders eet elke dag vlees. Er zijn dus zo
veel kansen voor boeren om hier te kunnen blijven boeren
als ze kiezen voor biologisch. Waarom zetten wij niet alle
energie, alle tijd en alle investeringen in voor die manier
van boeren?
De overheid heeft een belangrijke rol om te komen tot een
toekomstbestendige landbouw. De consument laat zien dat
hij meer regionale en diervriendelijke productie wil. Daar
moet de politiek zich ook wat van aantrekken, omdat juist
de markt daar faalt. Mensen willen niet dat er onduurzame
en onethische producten in de schappen liggen en ze verwachten dat dat gewoon geregeld is. Geen consument
klaagt dat er geen goedkope legbatterijeieren meer te koop
zijn, net zomin als dat ook maar één consument zou klagen
dat er geen kleding meer te koop zou zijn die met kinderhanden gemaakt is. Een mooi voorbeeld van luisteren naar
maatschappelijke wensen is Tesla, de kleinste autofabrikant
ter wereld. Het bedrijf Tesla is per verkochte auto honderd
keer meer waard dan General Motors, het grootste automerk ter wereld, gerekend naar de beurswaarde. Willen we
dus een toekomst voor onze boeren en opvolgers voor
bestaande boerenbedrijven, dan zal het kabinet leiderschap
moeten tonen en moeten inzetten op kansrijke, nieuwe en
toekomstbestendige landbouwsystemen. We dienen een
kader te scheppen waarbinnen een stabiele en duurzame
ontwikkeling in de ecologische landbouw kan plaatsvinden.
Is de staatssecretaris dat met mij eens?
Niet alleen dieren in de veehouderij worden in hun welzijn
bedreigd. Elk jaar worden er ruim een miljoen dieren in de
natuur doodgeschoten voor de lol van een handjevol jagers.
De plezierjacht zou verboden worden, volgens de meeste
verkiezingsprogramma's van de in dit huis vertegenwoordigde politieke partijen, maar de wil van de VVD werd wet.
De PvdA moest in achterkamertjes beloven dat de plezierjacht ongemoeid zou blijven, anders zou de VVD niet
akkoord gaan met de nieuwe Wet natuurbescherming.
Mevrouw Lodders zei net dat ze dat inderdaad voor elkaar
had gekregen.
Ook jagers steken veel energie in het inwijden van politici
in de meest romantische kant van wat zij in bos en op hei
doen. Volgens eigen zeggen pinkt de jager een traantje weg

Tweede Kamer

als hij een dier uit het systeem neemt om het voor ernstig
lijden te behoeden. Een jager vertelt graag dat de plezierjacht een wezenlijke bijdrage levert aan het verduurzamen
en regionaliseren van ons voedsel. Dat is absolute flauwekul
waar geen weldenkend volksvertegenwoordiger voor zou
moeten zwichten. Het zeer intensieve afschot en de jacht
in Nederland leveren per Nederlander per jaar slechts 35
gram Nederlands wild op. 85% van in Nederland geconsumeerd wild is niet afkomstig uit de Nederlandse natuur.
Dat komt gewoon uit de bio-industrie in landen als Argentinië, Polen en Nieuw-Zeeland. De plezierjacht is helemaal
geen antwoord op de vraag naar regionaal geproduceerd
voedsel. Al zou je alle dieren in Nederland in de natuur elk
jaar doodschieten, dan nog kun je de mensen daarmee niet
voeden. Sterker nog: de impact op de natuur is daarentegen
enorm. De natuurlijke populatiedynamiek van dieren wordt
letterlijk aan flarden geschoten. Door dieren als jachtbuit
mee te nemen, gaan waardevolle mineralen uit de kringloop
verloren. Dat zorgt voor ernstige verschraling van de natuur.
Jagers spiegelen de jacht graag voor als diervriendelijk
alternatief voor de bio-industrie. Maar jonge dieren blijven
moederloos achter en dus onverzorgd. Partnerverbanden
worden wreed verstoord en de groepshiërarchie wordt letterlijk naar de eeuwige jachtvelden geholpen, met zwervende dieren als gevolg, die een gevaar voor zichzelf of
voor anderen kunnen worden. Een hagelpatroon dat op
dieren in volle beweging wordt afgevuurd, bevat enkele
honderden metaaldelen. Er worden niet alleen dieren
gedood, ook worden grote aantallen dieren niet dodelijk
geraakt, die vervolgens in paniek vluchten. Zij sterven een
pijnlijke dood door geperforeerde darmen, een gebroken
kaak of afgerukte poten.
Jagers zeggen te jagen met respect voor het dier en zeggen
dat we kunnen vertrouwen op hun weidelijkheidsprincipes.
Wie die principes bestudeert, moet concluderen dat deze
regels en tradities er vooral op gericht zijn om de sport
rondom de jacht zo mooi mogelijk te houden. Als er
gesproken wordt van "respect voor het wild", wordt vooral
minutieus beschreven hoe het wild respectvol moet worden
behandeld als het dood is. De regels zijn niet primair gericht
op het dierenwelzijn. De hazenjacht bijvoorbeeld mag volgens de weidelijkheidsregels slechts in een vorm van drijfjacht plaatsvinden. Het dier moet dus rennen. Het mag niet
stilstaand geschoten worden, omdat er dan tegemoet wordt
gekomen aan het romantische idee dat het haas zou kunnen
ontsnappen. "Het" haas, zeggen jagers. Dit betekent dat de
kans om het dier ziek te schieten of te verwonden, groter
is, maar dat hoort bij het spel. Het wordt niet-jagende
natuurliefhebbers onmogelijk gemaakt om ten volle van de
natuur te genieten, omdat de dieren als gevolg van de jacht
onnatuurlijk schuw worden. Zij zijn bijna allemaal nachtdieren geworden.
Naast de plezierjacht worden jaarlijks nog vele honderdduizenden dieren gedood, zoals vossen, zwanen, herten, reeën,
zwijnen en ganzen. Er wordt zonder enig onafhankelijk
onderzoek beweerd dat zij overlast veroorzaken. De dieren
worden bestreden met de zwaarste middelen, waarmee
hun wettelijke bescherming ernstig geweld wordt aangedaan. Officieel zijn deze dieren niet bejaagbaar, maar
ondanks die wettelijke bescherming worden jaarlijks de
helft van alle edelherten, 70% van alle zwijnen en 30% van
alle knobbelzwanen geschoten door jagers. Officieel heet
dat niet "jacht", maar "populatiebeheer" of "schadebestrij-

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-46

ding met het jachtgeweer". Dat is een semantische truc, die
jagers in de praktijk vrij spel geeft.
Jagers zijn tegelijkertijd dierenpolitieagent, aanklager,
rechter, beul en leverancier van de poelier. Dat zijn te veel
belangen. De staatssecretaris heeft dit in de nieuwe Wet
natuurbescherming gewoon nog even verder gelegitimeerd.
De provincies varen in de praktijk blind op het advies van
de jagers: hoeveel dieren moeten er dood worden geschoten en welke? Dit is de verklaring waarom er keer op keer
plannen worden gemaakt voor het schieten van enorme
hoeveelheden dieren, zonder dat nut en noodzaak ook maar
enigszins helder zijn. Dit moet afgelopen zijn. Hoe gaat de
staatssecretaris van een partij die zegt dat zij tegen de plezierjacht is, dit toch nog voor elkaar krijgen? Wij wachten
op zijn antwoorden, met name over onafhankelijke onderzoeken naar het mogelijk veroorzaken van schade door
dieren. Daar heeft hij nog geen antwoord op gegeven. We
hebben een motie aangenomen gekregen die dit gaat
regelen. Graag hoor ik wat op dat punt de stand van zaken
is.
Zwanen zijn wettelijk beschermd en veroorzaken nauwelijks
schade. Toch worden duizenden zwanen jaarlijks doodgeschoten met hagel. Zwanen zijn te groot om via hagel direct
gedood te worden. EenVandaag toonde dit jaar beelden
van aangeschoten zwanen die uit de lucht vielen en op de
grond crepeerden met door hagelkorrels verbrijzelde vleugels. Niemand grijpt in, ook de staatssecretaris niet. Hij
schuift zijn verantwoordelijkheid voor de zwanenjacht af
op de provincie. De moedige dierenarts die beelden maakte
van de misstanden tijdens de zwanenjacht, wordt nu zelf
vervolgd, ondanks beeldmateriaal dat overtuigend aantoont
dat niet haar maar de jagers van alles te verwijten valt.
Graag krijg ik hierop een reactie.
Ik kan zeggen dat ik nog slechts het topje van de ijsberg op
het gebied van het grote leed dat dieren wordt aangedaan,
heb kunnen benoemen. Maar ik ben een gelukkig mens als
de staatssecretaris alleen de problemen die ik heb benoemd
en die heel wel oplosbaar zijn, eindelijk ook gaat aanpakken
vanuit een overheid die zegt dat de grens van het toelaatbare niet alleen is bereikt, maar ook ver is overschreden.
Alleen dat al onderschrijft mijn standpunt dat ik voorts van
mening ben dat er een einde moet komen aan de bioindustrie, waar zo veel dierenmishandeling plaatsvindt.
De voorzitter:
Tot slot is het woord aan mevrouw Ouwehand, ook van de
Partij voor de Dieren.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Wie de toekomst als tegenwind ervaart, loopt in
de verkeerde richting. Natuur is al gauw duur. In het neoliberale denken kun je er de schoorsteen niet van laten roken,
tenzij je de bomen kapt en als biomassa opstookt in kolencentrales. Als we de natuurdebatten tijdens deze kabinetsperiode samenvatten, dan was het geluid vooral: wees blij
dat ik iets doe en tel uw zegeningen, want anders was er
niets gebeurd. Dat suggereert dat natuur een luxe zou zijn:
zolang we rood staan, kunnen we geen aandacht geven
aan groen. Ik kan zeggen dat dit de kostbaarste misvatting
van onze tijd is. Natuur heeft niet alleen waarde in zichzelf,

Tweede Kamer

maar is ook de basis van ons bestaan. We kunnen het ons
niet veroorloven om roekeloos om te gaan met ecosystemen.
De joviale humor van het vrijemarktdenken is dat, wanneer
je een weg aanlegt door een bos, je daarmee meteen twee
bossen hebt: kleinere bossen, maar toch, en dan ook nog
bossen waar je makkelijk met de auto naartoe kunt om
pannenkoeken te eten of andere recreatieve activiteiten te
ondernemen. Zijn dat nog natuurgebieden? Of zijn het
pretparken langs de snelweg? Het ontbreekt nog net aan
een clown en een ballenbak. De palen met de gele M,
hangplekken voor horrorclowns, komen al griezelig dicht
bij onze mooiste natuurgebieden.
De staatssecretaris lijkt vooral als taakopvatting te hebben
gehad dat hij de reclameman moest worden voor de natuur.
Dat is eveneens een welbewuste misvatting. Nederlanders
zijn al dol op natuur. 93% vindt het belangrijk dat bestaande
natuur wordt beschermd. Twee derde zegt: natuur gaat
voor economisch gewin op de korte termijn. De natuur heeft
geen marketingmannetje nodig maar een beschermheer.
Aan supporters van de natuur dus geen gebrek. Zij zijn
ruimschoots in de meerderheid, onder de gewone mensen
dan. Het vervelende is: de vijanden hebben sterkere wapens.
En de staatssecretaris steekt geen vinger uit om dat
wapengekletter te stoppen. De drie grootste vijanden van
de Nederlandse natuur zijn: mest, gif en sleepnetten. Oftewel: intensieve veehouderij, intensieve tuin- en akkerbouw
en intensieve visserij.
Waar de intensieve landbouw verschijnt, is het de biodiversiteit die verdwijnt. De diersoorten die op het platteland in
aantal toenemen zijn varkens, kippen, geiten en koeien, en
dat alles achter gesloten deuren. De populatie van andere
diersoorten, zoals weidevogels, neemt in vliegende vaart
af. Wat oogt als groene weilanden, is in termen van biodiversiteit een landbouwwoestijn: steeds eentoniger en steeds
grootschaliger. Kruiden- en bloemenrijke graslanden
maakten plaats voor overbemeste biljartlakens, waarop
letterlijk al het leven is weggemaaid of platgespoten.
Nederlandse boeren zijn wereldkampioen efficiëntie en
duurzaamheid, zo wordt dikwijls beweerd. In de praktijk
betekent dit vooral dat we veel, heel veel mest produceren
op een heel klein oppervlak. Vorig jaar was het dik 76 miljard kilo. Dat is meer dan 4.500 kilo per Nederlander, ook
als je alle baby's meetelt. Het gaat om meer dan 25 badkuipen per persoon. Opvallend genoeg ging het in 2012, bij
de start van dit kabinet, nog om 71 miljard kilo. 5 miljard
kilo mest, oftewel 500 kilo per Nederlander, kwam erbij in
de drie jaar dat er een Partij van de Arbeid-bewindspersoon
op landbouw zat. En aan het eind van dit jaar zal dat zelfs
nog meer zijn. Het CDA rechts inhalen met een mestkar:
dat is knap. Maar het is ook een prestatie waar niemand
wat aan heeft. Behalve voor mestkevers is die enorme
Nederlandse mesthoop een ramp voor de natuur. Het
gevolg is dat grote sommen geld, die bedoeld zijn om te
investeren in natuur, opgaan aan het wegwerken van de
rommel die de vee-industrie en trouwens ook de gifspuiters
ongestraft lozen in onze ecosystemen. Het dumpen van
drugsafval in natuurgebieden roept grote zorg en verontwaardiging op in de Kamer en bij de staatssecretaris — dat
is geheel terecht overigens — maar dan vraag ik: waar blijft
de verontwaardiging over de non-stopvervuiling van de

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-47

natuur door de veehouderij? Waar blijft de bestraffing voor
het met voorbedachten rade toebrengen van ernstige
schade met blijvende gevolgen?
Alle warme woorden over natuur ten spijt, het antwoord
is: er komt geen straf voor de veehouderij. Er komt beloning.
Er waren al forse subsidies. En nu is er ook de Programmatische Aanpak Stikstof, de juridische mistbank die wordt
verkocht als een natuurbeschermingsinstrument, maar die
in werkelijkheid bedoeld is om weer nieuwe vergunningen
te verlenen voor megastallen en andere verziekers van
platteland en biodiversiteit. Het is een pervers systeem,
waarin noodzakelijke herstelmaatregelen, zoals het plaggen
van heidevelden, worden gekoppeld aan het recht om nog
meer te vervuilen. In de Schoorlse duinen gaan hele bossen
eraan, om ruimte te maken voor megastallen. Dat is depositieruimte, om in het eufemistische jargon te blijven. De
Partij voor de Dieren is de enige partij die zich hier met
hand en tand tegen heeft verzet, de enige partij die zich niet
in het pak heeft laten naaien door het slim gekozen frame
dat de Programmatische Aanpak Stikstof bedoeld was voor
natuurherstel.
Het zijn hardcore landbouwbelangen die hier de dienst uitmaken. Het is de vee-industrie die bepaalt hoe het natuurbudget wordt besteed. Het was slim bedacht hoor, door
het CDA; dat moet je ze nageven. Het werd uitgevoerd door
de VVD, die natuurlijk wel enthousiast was, en de Partij van
de Arbeid, kritiekloos kunnen we wel zeggen. En het werd
gesteund door niet alleen de usual suspects PVV en SGP,
maar ook GroenLinks, ChristenUnie en D66. Dat is nou het
compromisme waar de natuur niets mee opschiet, om niet
te zeggen: van de regen in de ammoniakdrup raakt.
Die hele stikstofaanpak is gebaseerd op het idee dat er
zoiets is als het recht om te vervuilen, een recht om de
natuur, die van ons allemaal is, onherstelbaar te beschadigen. Dat recht bestaat helemaal niet. Als je bij ons thuis iets
kapotmaakte wat niet van jou was, werd je spaarpot
omgekieperd en zorgde je netjes voor vervanging. Dat zijn
prima normen en waarden als je het mij vraagt, die overigens ook keurig gelden in het burgerrecht. Waarom zou de
veehouderij niet aan die normen en waarden hoeven te
voldoen?
De staatssecretaris heeft dit jaar alles uit de kast gehaald
om natuur te promoten. Dat was onnodig, want burgers
weten de waarde van de natuur heel goed in te schatten.
Ze noemen contact met de natuur het belangrijkste in het
leven, na vrienden en familie. Het is de industriële landbouw
die een hekel heeft aan natuur, en vooral aan de Natuurbeschermingswet. Dus als de staatssecretaris ergens een vurig
pleidooi had moeten houden over het belang van onze
natuur, ook voor een gezonde landbouw, dan was het wel
in al die overlegjes met LTO. Maar goed, dat deed hij dus
niet. En het is natuurlijk wel een slimme zet. Om de aandacht ervan af te leiden dat je de natuur aan het opofferen
bent aan de vee-industrie, organiseer je gauw een wedstrijdje "mooiste natuurgebied van Nederland". Dan lijkt
het nog wat.
Ik herhaal: de natuur heeft geen reclame nodig, maar
bescherming. Natuurlijk kun je een publieksverkiezing
organiseren — altijd leuk, altijd goed — maar het wordt wel
wat wereldvreemd als je een feestje viert ter ere van zwaar
beschadigde ecosystemen en als datzelfde feestje op geen
enkele manier bedoeld bleek als startschot om die zo beju-

Tweede Kamer

belde natuur daadwerkelijk te gaan beschermen. Ook een
tikkie vervreemdend: het grootste natuurgebied van
Nederland, de Noordzee, kreeg geen enkele aandacht. Het
meest soortenrijke natuurgebied van ons land, Saba,
evenmin.
"De zee heeft me verteld dat ze moe is, dat ze er zeer
beroerd aan toe is", zong Paul van Vliet al in 1971. Sindsdien
is het er niet veel beter op geworden. De onderwaterwereld
is van onschatbare waarde. Driekwart van de zuurstof die
wij inademen, danken wij aan de zee, de longen van de
aarde. Publiek belang dus. Maar de Noordzee wordt
behandeld alsof het om particulier viswater gaat. Intensieve
visserij mag onvoorstelbare roofbouw plegen in de zee, die
eigenlijk van ons allemaal is. Boomkorkotters trekken met
hun zware sleepkettingen letterlijk het bodemleven aan gort
bij de vangst op platvissen als tong, schar en schol. Dat is
alsof je in één klap een compleet bos neermaait om de
herten die daarin leven te vangen. Alles mag kennelijk kapot
voor de visserij. 70.000 ton vis, oftewel honderdduizenden
vissen, worden daarbij als nutteloze bijvangst uit het water
getrokken om vervolgens zwaar verwond weer overboord
te worden gegooid. Het is onnodig te vermelden dat het
grootste gedeelte van deze vissen dat niet overleeft. De
Noordzee, ons grootste natuurgebied, verkeert in kritieke
toestand. En als de zee zegt dat ze moe is, betekent dat dat
ons land er zeer beroerd aan toe is.
De sector probeert de groeiende zorgen over de toestand
van onze zeeën en oceanen de kop in te drukken met sussende keurmerken. "Duurzaam gevangen vis" noemen ze
het zelf. Dat is visserslatijn. Duurzame visserij en viskweek
zijn net zulke fabels als diervriendelijk gevangen of diervriendelijk gekweekte vis. Stofzuigerboten slepen namelijk
urenlang hun netten door het water tot de vissen die erin
gevangen zitten totaal zijn uitgeput en het meezwemmen
moeten opgeven. Bij veel vissen barsten zwemblaas en
andere ingewanden. De vissen die de pech hebben achter
in het net te hangen, worden doodgeplet onder het gewicht
van hun soortgenoten. De vissen die de hele rit overleven,
leveren aan boord een ellenlange doodsstrijd tot ze uiteindelijk stikken in de lucht of levend worden gestript. Dit zijn
levende wezens met bewustzijn en gevoel. Alleen het simpele feit dat ze niet kunnen schreeuwen, geeft ons nog niet
het recht om ze op gruwelijke wijze aan hun einde te laten
komen bij vangst en slacht. Wie vindt het eigenlijk verantwoord om wezens met gevoel en bewustzijn letterlijk te
laten stikken? De staatssecretaris soms? Ik kan het me niet
voorstellen. En het levend koken van kreeften? Ik vraag
hem: waarom zou de verplichting om dieren een ellenlange
en stressvolle doodstrijd te besparen niet hoeven gelden
voor dieren uit de zee?
De zee verdient bescherming. De vissen en alle andere
bewoners van de zee verdienen mededogen. De Partij voor
de Dieren wil zeereservaten waarin de onderwaternatuur
daadwerkelijk wordt beschermd en een einde aan verwoestende visserij en inhumane dodingsmethoden. En laten we
in hemelsnaam onze fouten niet herhalen: stop de nieuwe
bio-industrie die viskweek heet.
De manier waarop we met dieren omgaan heeft grote
invloed op alles wat voor onszelf belangrijk is, ook als dat
kleine dieren zijn zoals bijen, hommels en vlinders. Het
grootschalige gebruik van gif in de gangbare landbouw is
de doodsteek in het hart van de ecosystemen waar we
volledig van afhankelijk zijn. Zonder deze bestuivers geen

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-48

levende natuur. Zonder deze bestuivers geen voedselgewassen. 70% van het aanbod bij de groenteboer zal verdwijnen.
"Appels en peren vergelijken" wordt een uitdrukking van
vergane tijden.
Ons land staat in de top drie van landen met het hoogste
gifgebruik ter wereld. Al dat landbouwgif zorgt niet alleen
voor schade aan de natuur, het zorgt ook voor gezondheidsschade bij de mensen die langs de akkers wonen en bij de
schoolkinderen die soms wel drie keer per week door de
gifmisten naar school fietsen. De Partij voor de Dieren krijgt,
drieënhalf jaar na oprichting van haar meldpunt Gifklikker,
nog steeds iedere week meldingen van mensen die zich
grote zorgen maken over wat het gifgebruik van hun agrarische buurman doet met hun gezondheid en die van hun
kinderen. De staatssecretaris moet en kan de gifdeken van
ons land aftrekken. We moeten van de gangbare intensieve
landbouw overstappen naar natuurinclusieve landbouw
zonder gif en kunstmest, maar met gezonde bodem, water
en lucht. Dat is de redding van de bij, van de weidevogel,
van de boer en van de burger op het platteland.
Dat we de natuur zo veel schade toebrengen is een symptoom van het dominante menscentrale denken, dat zo snel
mogelijk moet worden ingeruild voor een veel gezonder
wereldbeeld. Dat geldt ook voor de arrogantie waarmee
mensen de natuur naar hun hand menen te kunnen zetten
voor eigen belang, door dieren te fokken als accessoire
bijvoorbeeld. Bij veel hondenrassen is het uiterlijk zo
extreem dat de dieren er ernstig onder lijden. 40% van de
rashonden heeft een of meer erfelijke aandoeningen. Dat
zegt natuurlijk nog niet zo veel, dus ik zal een voorbeeld
noemen. Cavalier King Charles-spaniëls — dat zijn de
hondjes die Pim Fortuyn had — zijn inmiddels zo ver doorgefokt op kleine schedels, dat hun hersenen er niet meer
in passen. Deze dieren hebben hun hele leven, non-stop
hevige pijn. Een keurmerk gaat geen einde maken aan dit
welbewust gecreëerde hondenleed. Hier gaat alleen een
einde aan komen als de overheid het fokken met aangeboren afwijkingen verbiedt.
Ernstig dierenleed is ook aan de orde van de dag in de
huisdierenhandel. Busjes vol pups komen iedere week uit
Oost-Europa, waar de moederhonden in smerige hokken
nest na nest moeten werpen. Crimineel en lucratief over
de ruggen van weerloze dieren. De Kamer steunde een
motie van de Partij voor de Dieren, maar de uitvoering van
de staatssecretaris is veel te slap. Wil je de handel in pups
uit broodfokkerijen stoppen, dan moet je ervoor zorgen dat
een dierenarts de chipplicht uitvoert in het bijzijn van het
moederdier. Wat we nodig hebben zijn strengere controles
en veel meer capaciteit voor de handhaving, een levenslang
houdverbod voor Nederlandse fokkers die het alleen maar
doen voor het geld en een verbod op de verkoop van dieren
op Marktplaats en andere veilingsites. Waarom blijft de
staatssecretaris het de broodfokkers zo makkelijk maken
om te dealen in zieke pups?
Ook de handel in bedreigde diersoorten is een nietsontziende vorm van criminaliteit. Nederland heeft de twijfelachtige eer een belangrijke doorvoerhaven te zijn voor deze
illegale handel. Zeldzame koralen, reptielen en exotische
vogels worden op grote schaal verkocht op Nederlandse
beurzen, zo konden we deze week weer eens vernemen bij
Vroege Vogels. Dit is ontoelaatbaar. De opsporing en
handhaving van illegale handel in bedreigde diersoorten
moet snel worden geïntensiveerd.

Tweede Kamer

Er is lang, heel lang, lacherig gedaan over de dierenpolitie.
De Partij voor de Dieren kwam tien jaar geleden in de Kamer
met dit punt in haar verkiezingsprogramma, net als collega
Graus, die dit met succes in coalitieonderhandelingen heeft
ingebracht in 2010. Toen de dierenpolitie werd ingesteld,
was het gehoon niet van de lucht: de caviapolitie, terwijl er
kindermishandeling is in Nederland! Zodra de kortstondige
vrijage van de coalitie met de PVV ten einde was, werd er
wraak genomen op die partij via drastische inperking van
de budgetten van de dierenpolitie. Dat was eerwraak over
de rug van weerloze en onschuldige, zwaar mishandelde
dieren. Dan is het niet zo gek dat steeds meer burgers de
traditionele politiek de rug toekeren omdat ze zich niet meer
vertegenwoordigd voelen. Vorige week werd in een gesprek
met het Veterinair Forensisch team maar weer eens duidelijk
dat de wijze waarop we met dieren omgaan bepaalt hoe
we met mensen omgaan. Dierenmishandeling is een loei
van een alarmbel voor huiselijk geweld, voor kindermishandeling, voor criminaliteit. Het opsporen en bestraffen van
dierenbeulen is van groot belang voor de dieren zelf en
voor de mensen die het slachtoffer zijn van hetzelfde
gestoorde gedrag van dezelfde dader. De Partij voor de
Dieren wil dat dierenbeulen kunnen worden opgespoord,
veroordeeld en gestraft met een levenslang houdverbod
en dat er passende straffen komen voor de strafbare feiten
die ze in veel gevallen daarnaast nog hebben gepleegd.
Kan de staatssecretaris het belang daarvan voor dier en
mens onderschrijven? Gaat hij zich daarvoor inzetten?
Een heel effectieve manier om dieren te beschermen en
het budget voor de handhaving onder controle te houden,
is simpelweg een einde maken aan vormen van handel of
vermaak, of beide, waarvan je weet dat ze een broedplaats
zijn voor dierenleed. Hoe vaak moeten vrijwillige inspecteurs nou nog met beelden komen om te laten zien dat
paarden en pony's op paardenmarkten structureel blootstaan aan mishandeling? Dieren staan de hele dag in
stressvolle omstandigheden op spekgladde keien of diep
in de modder, worden te kort aangebonden, worden
opgetild aan hun staart, worden geslagen met stokken en
hebben geen drinkwater. Handelaren zijn agressief tegenover dierenwelzijnsorganisaties en maken de NVWA het
inspecteren onmogelijk. Sommigen zijn zo onder invloed
van alcohol, dat zij niet in staat zijn om hun dieren fatsoenlijk te verzorgen. En toch krijgen die handelaren het voordeel
van de twijfel, in plaats van de dieren. Stop dat omgekeerde
vrijheidsdenken. Verbied die paardenmarkten, nu.
Veel dierenleed ontstaat uit onwetendheid, als mensen aan
een huisdier zijn begonnen zonder ook maar een idee te
hebben van wat zo'n dier nodig heeft aan omstandigheden
en verzorging. We noemen dat impulsaankopen. Wie dierenleed en uitpuilende asielen wil voorkomen — en dat lijkt
de Partij voor de Dieren meer dan zinnig — zorgt ervoor
dat impulsaankopen van dieren niet meer voorkomen. Nou
laat de branche waarmee de staatssecretaris zaken doet,
die van de dierenspeciaalzaken, in zijn vakblad doodleuk
iemand aan het woord die de auteur is van het dubieuze
boek Manipuleren kun je leren. Het schijnt een bestseller
te zijn, waarin uitgebreid wordt uitgelegd hoe je een
gezinnetje dat in jouw winkel komt en dat niet van plan is
om een konijn te kopen voor de dochter, toch een konijn
kunt aansmeren. De tip is letterlijk: richt je op de vader, niet
op de moeder, want de vader gaat sneller om. Wordt het
niet eens tijd om daar iets tegenover te zetten? De Partij
voor de Dieren wil een plan van aanpak om impulsaankopen
te bestrijden.

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-49

In Nederland worden katten afgeschoten met vergunning.
Hoe de jagers onderscheid kunnen maken tussen een
huiskat die een wandelingetje maakt en een zwerfkat is
volstrekt onduidelijk. Dat ze dat niet kunnen, blijkt uit de
talloze schrijnende verhalen van mensen die hun kat zijn
kwijtgeraakt aan een jager. Los daarvan is het afschieten
van katten geen oplossing voor welk probleem dan ook.
Wat het wel is, is dit: moreel onverdedigbaar, zeker na het
advies van de Raad voor Dierenaangelegenheden van eerder dit jaar. Wil je de zwerfkattenpopulatie binnen de perken
houden, zo schrijft deze raad, dan kan dat met een sluitend
identificatie- en registratiesysteem. Maar wat zegt de
staatssecretaris? Hij zegt dat hij dat niet doet. Naast dit
advies van de Raad voor Dierenaangelegenheden ligt er
een aangenomen motie van de Partij voor de Dieren en de
Partij van de Arbeid, nota bene, en nog zegt de staatssecretaris njet. Kan de staatssecretaris dat nou eens uitleggen:
geen katten chippen, maar wel afschieten?
Tot slot de proefdieren. Als ergens duidelijk wordt dat veranderingen leiderschap vergen en dat je dat niet aan de
sector zelf kunt overlaten, is het in de laboratoria waarin
op levende dieren wordt geëxperimenteerd: dierproeven.
Het liedje luidt al jaren dat dierproeven alleen worden
gedaan als het echt niet anders kan, dat er wordt ingezet
op alternatieven en dat het aantal dierproeven tot het
minimum wordt beperkt. De realiteit is dat de standaard nu
eenmaal is dat er op dieren wordt getest. Het hele systeem
zit vast in een werkwijze die aantoonbaar slechte resultaten
oplevert. 80% van de medicijnen die na uitgebreide experimenten op dieren een goed idee leken, valt af als ze in een
klinische trial worden getest op de mens. Het is dus in het
belang van mens en dier om met betere technieken te
komen. De voorlopers die veranderingen voor zich zien,
lopen echter vast in de grindbak van het systeem, dat is
ingericht op de dierproef als de gouden standaard. Een
standaard met een wel heel zwarte rand, zou ik zeggen.
De verandering die iedereen wil, moet worden afgedwongen; zo simpel is het. We kunnen niet accepteren dat het
aantal dieren dat de dood vindt in proefdierlabs, ieder jaar
stijgt omdat we weigeren een verbod in te stellen op
genetisch geknutsel aan dieren. Ieder jaar komt bijna een
half miljoen dieren in genetische experimenten als misbaksel ter wereld en wordt vervolgens gedood. Onacceptabel,
voorzitter. Wie niet van richting verandert, eindigt daar
waarnaar hij op weg is. De route van plan A leidt naar een
weinig feestelijke bestemming. De Partij voor de Dieren
zegt: het is tijd voor plan B.
De voorzitter:
Dank. Daarmee zijn we gekomen aan het einde van de eerste termijn van de zijde van de Kamer.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
De staatssecretaris gaat donderdag antwoorden. Dan gaan
we gewoon verder. Ik dank de collega's en de staatssecretaris.

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken (onderdeel 22 november 2016
Landbouw en natuur)
TK 25

25-22-50