Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 389

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 18 juni 2015
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Defensie en van Economische Zaken over de brief van
30 maart 2015 inzake de Voortgangsrapportage project Vervanging F-16
(Kamerstuk 26 488, nr. 383).
De Minister van Defensie heeft deze vragen beantwoord bij brief van
16 juni 2015. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De griffier van de commissie,
Van Leiden

kst-26488-389
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

1

1
Gaat het volgend jaar wel lukken om conform de uitgangsnotitie
de voortgangsrapportage uiterlijk op 1 maart aan te bieden?
Op 5 juni ontving ik de brief van de vaste commissie voor Defensie waarin
u vraagt de voortgangsrapportage de eerste werkdag na 15 maart aan de
Kamer te sturen. Ik zal aan die wens voldoen.
2
Is het realiseren van de Initial Operational Capability (IOC) voor
de Amerikaanse marine per 1 juli haalbaar, ook aangezien mission
data files voor deze marine pas in november 2015 beschikbaar
zijn?
Het Amerikaanse Korps Mariniers beoogt in juli 2015 de IOC-status te
behalen en meldt dat dit nog steeds haalbaar is. De Amerikaanse marine
(Navy) beoogt in 2018 de IOC-status te behalen.
3
Wat zijn de concrete resultaten tot nu toe van de stuurgroep die
is gevormd over de uitvoering van de motie-Eijsink over geluidsbelasting (Kamerstuk 33 763, nr. 22)?
De stuurgroep heeft besloten verduidelijking te vragen aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en het Nationaal Lucht- en
Ruimtevaartlaboratorium (NLR) over het meten en berekenen van geluid
en over systemen voor geluidsmeting. Er is een vragenlijst aan beide
instituten voorgelegd. In de voortgangsrapportage is gemeld dat de
instituten aan het einde van dit jaar zullen rapporteren. De instituten
schatten nu begin volgend jaar de vragen te kunnen beantwoorden. Op
grond daarvan zal de stuurgroep advies uitbrengen over een geluidsmeetnet.
4
Wat betekent de kostenbesparing op het toestel voor de
eventuele opbrengsten van het Nederlandse bedrijfsleven?
74
In hoeverre is de (JPO-)druk om kostenbesparend te werken een
probleem voor de marges van de Nederlandse bedrijven die
ingeschakeld zijn bij de productie?
In de brief van 16 februari 2015 (Kamerstuk 26 488, nr. 373) over de
onderbouwing van de raming van de omzet door de Nederlandse
industrie is gemeld dat de industrie voor de toekomst rekening houdt met
leereffecten, productiviteitsstijgingen en prijsescalaties.
Genoemde leereffecten en productiviteitsstijging bij de Nederlandse
industrie resulteren in lagere prijzen voor onderdelen waarmee kostenbesparingen bij de bouw van het toestel worden bereikt. De druk om
kostenbesparend te werken heeft een negatief effect op de marges van de
bedrijven als de gewenste lagere prijzen niet worden bereikt door
kostenbesparingen in de productie.
5
Heeft het Joint Program Office (JPO) al meer informatie gegeven
over de toewijzing van plaatsen voor het toekomstige motoronderhoud?
46
Wanneer verwacht u van het JPO meer informatie te ontvangen
over de toewijzing van het motorenonderhoud?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

2

Het F-35 Joint Program Office (JPO) heeft Defensie in mei jl. een brief
gestuurd met de bevestiging van de toewijzing van het motorenonderhoud aan Nederland. Deze brief maakt ook duidelijk dat bij de
toewijzing van werkzaamheden rekening zal worden gehouden met de
bilaterale afspraken die Nederland en Italië eind april nogmaals hebben
bekrachtigd. Zodoende zal de Nederlandse onderhoudsfaciliteit ook het
groot onderhoud aan Italiaanse motoren gaan uitvoeren. U ontvangt op
korte termijn een brief met nadere gegevens over het motorenonderhoud.
6
Kunt u toelichten waarom Canada besloten heeft het besluit over
de vervanging van hun CF-18 toestellen verder uit te stellen?
De Canadese regering heeft in september 2014 gemeld dat de levensduur
van de huidige Boeing CF-18 toestellen zal worden verlengd tot 2025. Een
nadere toelichting is voor zover bekend niet gegeven.
7
Leiden extra bestellingen van toestellen door de VS, Israël en
Zuid-Korea tot lagere productiekosten van de F-35? Zo ja, welke
gevolgen heeft dat voor Nederland?
De toestelprijs wordt voor een belangrijk deel beïnvloed door het aantal
toestellen in een (jaarlijks) productiecontract. Hoe meer toestellen, hoe
lager de stuksprijs vanwege de effecten van schaalgrootte. De extra
toestellen die de Verenigde Staten, Israël en Zuid-Korea hebben besteld,
zullen in de periode 2020–2024 worden geleverd, wat naar verwachting
een positieve invloed zal hebben op de stuksprijs in die jaren. De omvang
van dit effect zal in de onderhandelingen tussen het JPO en de fabrikanten
moeten blijken. Nederland heeft dus baat bij grotere aantallen te
produceren toestellen in de jaren dat wij toestellen afnemen.
8
Welke investeringen worden gedaan die tot kostenbesparing
moeten leiden? Hoeveel verwacht u dat de stukprijs van de
toestellen versneld zullen afnemen in de eerstkomende jaren?
Hierbij moet worden gedacht aan investeringen in productiemiddelen of
productieprocessen die tot lagere productiekosten leiden omdat minder
productiemanuren nodig zijn of omdat doelmatiger wordt omgegaan met
materialen. De Blueprint for Affordability heeft tot doel dat de stuksprijs
eerder afneemt. Het effect van deze investeringen op de stuksprijs is nog
onbekend. Zie ook het antwoord op vraag 23.
9
Welke (financiële) invloed heeft de missie in Irak op het langer
doorvliegen met de F-16?
29
Wat betekent de inzet van F-16’s in Irak voor de onderhoudskosten en levensduur van deze vliegtuigen?
50
Welke invloed heeft het eventueel verlengen van de missie in Irak
voor de toekomstige inzetbaarheid/beschikbaarheid en instandhoudingkosten van de F-16?
De missie in Irak heeft geen financiële gevolgen voor de drie investeringsprojecten langer doorvliegen F-16. De eerstvolgende brief over de inzet in
Irak zal ingaan op de gevolgen voor de exploitatie van de F-16.
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

3

Wat is de netto contante waarde die de industrie zal afdragen,
uitgedrukt in het prijspeil van 2014 (2001; 105 miljoen euro)?
Een bedrag van € 105 miljoen in prijspeil 2001 is, gecorrigeerd met de
prijsmutaties van het Bruto Binnenlands Product over de jaren 2001 tot
2014, in prijspeil 2014 ongeveer € 128 miljoen. Hierbij moet worden
aangetekend dat dit getal geen betekenis heeft. De met de industrie
afgesproken € 105 miljoen is het resultaat van een reeks afdrachten
gedurende vele jaren die zowel contant gemaakt worden naar 2001 als
uitgedrukt in prijspeil 2001.
11
Welke daadwerkelijke opdrachten zijn er voortgevloeid uit de
bezoeken van de Bijzonder Vertegenwoordiger aan diverse
Amerikaanse bedrijven?
In de brief van 3 december 2013 (Kamerstuk 26 488, nr. 337) over de
aanstelling van de Bijzonder Vertegenwoordiger is aangegeven dat «hij zal
optreden als boegbeeld voor de Nederlandse industrie en overheid om op
hoog niveau deuren te openen».
In de brief van 4 maart 2014 (Kamerstuk 26 488, nr. 340) met het antwoord
op de Kamervragen 31 en 36 is gemeld dat «de Bijzonder Vertegenwoordiger geen individueel omzetdoel heeft. De belangrijkste toegevoegde
waarde is dat hij op hoog niveau het gesprek kan aangaan. Hiermee
worden openingen gecreëerd voor Nederlandse bedrijven om zaken
verder uit te onderhandelen in situaties die anders niet tot het beoogde
resultaat zouden leiden».
Tijdens het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer op 3 juni 2014 is door
de Bijzonder Vertegenwoordiger het bovenstaande herhaald. Daarbij is
door hem duidelijk gemaakt dat hij niet «met een orderboekje» naar de
Amerikaanse bedrijven gaat maar dat een bezoek van de Bijzonder
Vertegenwoordiger een extra duwtje kan geven. Met een bezoek wordt
duidelijk gemaakt dat de Nederlandse Staat grote waarde hecht aan het
verwerven van industriële opdrachten.
In de Jaarrapportage Vervanging F-16 over 2013 van 17 september 2014
(Kamerstuk 26 488, nr. 358) is geschreven dat het bezoek van de Bijzonder
vertegenwoordiger de Amerikaanse visie op de Nederlandse ambities en
capaciteiten positief heeft beïnvloed. Een voorbeeld daarvan is het
bereiken van een Long Term Agreement in 2014 tussen Honeywell en
Aeronamic over een energiebeheersingssysteem. Ook bij de bezoeken aan
de VS van de betrokken Nederlandse bedrijven hebben deze aangegeven
dat de betrokkenheid van de Bijzonder Vertegenwoordiger de positie van
de Nederlandse bedrijven vis-á-vis hun Amerikaanse counterparts heeft
versterkt en daarmee een goede bijdrage heeft geleverd aan de inspanningen van de Nederlandse bedrijven.
12
Is er al meer bekend over het overleg dat plaatsgevonden heeft
tussen de Minister van Economische zaken en de Nederlandse
industrie over de afdracht van die industrie?
De inspanningen van het kabinet en de betrokken Nederlandse industrie
zijn er op gericht om voor het einde van dit parlementaire jaar overeenstemming op hoofdlijnen te bereiken. De Kamer zal hierover, zoals
toegezegd, schriftelijk worden geïnformeerd.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

4

Wanneer verwacht u dat de Auditdienst Rijk (ADR) het plan van
aanpak voor de projectadministratie af heeft?
De verbetering van de projectadministratie is een verantwoordelijkheid
van het Ministerie van Defensie. Defensie maakt daarbij gebruik van de
deskundigheid en inzichten van de ADR. Defensie onderzoekt of verbeteringen mogelijk zijn in de inrichting van de projectadministraties bij
Defensie Materieel Organisatie (DMO). In het kader van financiële
duurzaamheid wordt daarnaast onderzocht of de ramingssystematiek van
investeringsprojecten aanpassing behoeft. Het uitgangspunt voor alle
financiële administraties – waaronder de financiële administraties van het
project Verwerving F-35 – blijft de basisadministratie SAP. Op welke
manier de gegevens worden ontsloten – met behulp van de SAPprojectenmodule of op een andere wijze – is op voorhand niet te zeggen.
Defensie en de ADR hebben voor het project Verwerving F-35 afspraken
gemaakt over het vastleggen en controleren van financiële gegevens.
14
Wat zijn de kosten van de reeds aanvullende, externe, expertise
die is ingehuurd?
De inhuur van externe expertise maakt in de ramingen deel uit van de
«projectkosten». In de jaarrapportage over 2013 zijn deze omschreven als
«... de kosten die primair betrekking hebben op de projectondersteuning
door de kennisinstituten en de baten-/lastendiensten binnen Defensie.
Verder worden diverse reguliere kosten voor projectondersteuning (zoals
uit te voeren studies en de kleinschalige aanschaf van middelen benodigd
voor de projectvoering) onder deze post geboekt.» In de jaarrapportage
over 2013 werden deze kosten in totaal geraamd op € 41,3 miljoen voor
de volledige looptijd van het project. Inmiddels is hiervan € 29,3 miljoen
uitgegeven in de jaren 2007 tot en met 2014.
15
Klopt het dat de Amerikanen de afgelopen maanden de organisatie rond het F-35 project gewijzigd hebben? Zo ja, kunt u
uitleggen waarom?
Nee. In de JSF Executive Steering Board zijn geen voorstellen bekend
gemaakt tot wijziging van de organisatie. Belangwekkende aanpassingen
worden gemeld in de voortgangsrapportages.
16
Kunt u toelichten wat de reden is dat er in de rapportage geen
overzicht is opgenomen van de belangrijkste incidenten, zoals is
toegezegd tijdens het Algemeen Overleg «Informatievoorziening
project Vervanging F-16» op 1 juli 2014?
17
Bent u bereid in toekomstige rapportages over verwerving van de
F-35 alsnog een overzicht op te nemen van de belangrijkste
incidenten?
Op pagina 11 van de voortgangsrapportage komt dit onderwerp aan de
orde. Er hebben zich echter geen nieuwe grote incidenten voorgedaan die
bijvoorbeeld hebben geleid tot tijdelijke stopzetting van het testprogramma of opschorting van vluchten door operationele gebruikers van
het toestel. Zoals toegezegd meldt Defensie dergelijke incidenten in de
voortgangsrapportages zoals in de jaarrapportage over 2013 (Kamerstuk
26 488, nr. 358)
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

5

Worden er besluitenlijsten gemaakt van de vergaderingen van de
JSF Executive Steering Board (JESB)? Zo ja, zijn deze, in het
kader van de transparantie, ook beschikbaar voor leden van de
Kamer?
Van de JESB-vergaderingen worden verslagen gemaakt voor intern
gebruik van de partnerlanden zijn. Het kabinet informeert de Kamer met
behulp van rapportages over de voortgang van het programma. De
besprekingen en besluiten van de JESB-vergaderingen worden daarin –
voor zover voor Nederland van belang – verwerkt.
19
Is er bij de toekomstige inrichting van de instandhouding al enig
zicht op de totale exploitatiekosten van een F-35?
Defensie maakt ieder jaar een geactualiseerde raming van de verwachte
Nederlandse exploitatiekosten gebaseerd op het gebruik onder Nederlandse omstandigheden. Daarbij gebruikt Defensie altijd actuele informatie over de toekomstige inrichting van de instandhouding van het
toestel. De exploitatiekosten van de F-35 verschillen per land, onder meer
omdat daarin specifieke salariskosten van het personeel en kosten van het
gebruik van nationale infrastructuur zijn inbegrepen.
20
Wat zijn de gevolgen van het niet behalen van het geplande
aantal testvluchten voor de F-35A? Kunt u daarbij specifiek
ingaan op de gevolgen voor Nederland?
Hoewel er in 2014 bijna 25 procent minder testvluchten met de F-35A
werden uitgevoerd dan gepland, zijn de gevolgen hiervan nagenoeg nihil.
In eerdere jaren was namelijk een voorsprong opgebouwd. Zoals ook
blijkt uit tabel 1 van de voortgangsrapportage zijn er tot en met 2014
cumulatief 1.194 van de geplande 1.205 F-35A testvluchten uitgevoerd. De
achterstand ten opzicht van de planning bedraagt 0,9 procent.
21
Wat betekenen de opgesomde ontwikkelingsproblemen voor het
totale kostenplaatje van de F-35?
De huidige problemen concentreren zich vooral op de ontwikkeling van de
software in het toestel en de ondersteunende ALIS-software (Autonomic
Logistics Information System). Het F-35 JPO en Lockheed Martin zetten
hiervoor extra middelen en personeel in, zoals softwareontwikkelaars en
testers. De kosten hiervan maken deel uit van het ontwikkelingsprogramma. Nederland neemt hieraan deel voor een vast bedrag.
22
Is het overzicht met voorgenomen bestelreeksen eind maart bij
de laatste JESB aangepast?
Ja. De voortgangsrapportage die in september a.s. aan de Kamer wordt
toegezonden, zal dit geactualiseerde overzicht bevatten.
23
Wat betekent een eventuele Multi Year Buy/Partner Block Buy
voor de investeringsmogelijkheden van Nederland?
24
Wanneer verwacht u dat de Amerikaanse nationale regelgeving
een Multi Year Buy mogelijk maakt, zodat het verkrijgen van
schaalvoordelen weer mogelijk wordt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

6

Het F-35 JPO heeft eind mei de stand van zaken toegelicht van een
mogelijke meerjarige bestelling van toestellen. Op dit moment werkt het
F-35 JPO aan een initiatief aangeduid als Block Buy Contract (BBC) waarbij
alle landen, inclusief de Verenigde Staten, hun bestellingen met afleveringsjaar 2020, 2021 en 2022 bijeen brengen in één groot contract. Het
contract zou totaal meer dan 450 toestellen kunnen omvatten. De
Nederlandse invoerreeks gaat in die jaren uit van 24 toestellen. Het
Pentagon zal de firma RAND vragen om een onafhankelijke raming van de
haalbaar geachte prijsreductie en zal hierover in het eerste kwartaal van
2016 rapporteren. Verder zal Lockheed Martin later dit jaar een voorlopige
indicatie geven van de verwachte stuksprijs van toestellen die met het
BBC worden aangekocht. Tijdens de JESB van september a.s. zal het F-35
JPO ingaan op de stand van zaken terwijl tijdens de JESB van voorjaar
2016 naar verwachting een besluit moeten kunnen worden genomen.
Voor Nederland heeft het BBC-initiatief naar verwachting een positief
effect omdat de stuksprijs lager zal uitvallen. In komende voortgangsrapportages zal ik de Kamer op de hoogte houden van verdere ontwikkelingen op dit gebied.
25
Wat is de inbreng van de Verenigde Staten en het Verenigd
Koninkrijk aan de operationele testfase van de F-35? Is dat
vergelijkbaar als die van Nederland? Waar bestaat de waarnemende taak van Australië precies uit?
De Amerikaanse inbreng bestaat uit ongeveer twintig toestellen verdeeld
over de drie varianten en enkele honderden personen. De Britse inbreng
bestaat uit drie STOVL-toestellen en ongeveer 100 personen. De Nederlandse inbreng bestaat uit twee F-35A toestellen met ondersteunende
middelen, vier vliegers, twintig technici, tien medewerkers met een
ondersteunende functie en twee analisten van TNO. Australië neemt met
vier personen deel die zowel de operationele aspecten als de technische
en logistieke aspecten observeren. Na de gezamenlijke operationele
testfase voert Australië in eigen land een operationele testfase uit met
eigen toestellen en personeel.
26
Hoe verloopt de operationele testfase tot nu? Wanneer verwacht
u de tussentijdse resultaten hiervan te kunnen rapporteren?
Het JSF Operational Test Team (JOTT) heeft onder meer een begin
gemaakt met de ontwikkeling van operationele tactieken. Daarnaast heeft
een detachement met Amerikaanse toestellen beproefd hoe vanaf een
tijdelijke (oefen)locatie kan worden gewerkt en hebben onlangs zes F-35B
toestellen van de Amerikaanse mariniers twee weken vanaf een schip
operationele testen uitgevoerd. Het Nederlandse detachement concentreert zich op het starten en optimaliseren van de onderhouds-, logistieke
en informatievoorzieningsprocessen. Uit de dagelijkse praktijk blijkt welke
aanpassingen aan de logistieke keten en de ondersteunende informatiesystemen wenselijk of nodig zijn. Dergelijke aanpassingen zijn inmiddels
verwerkt of gepland. Tot slot zijn in de afgelopen periode enkele geplande
modificaties aan de toestellen uitgevoerd om de laatste versie van de
software te kunnen gebruiken. Tussentijdse resultaten uit de operationele
testfase worden gerapporteerd in de voortgangsrapportages.
27
Wanneer verwacht u dat een koppeling TITAAN-faciliteiten in
Nederland, die niet werden toegestaan vanwege beveiligingsmaatregelen die voor de huidige (Autonomic Logistics Infor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

7

mation System) ALIS-versie gelden, weer zullen worden
toegestaan?
Het is de verwachting dat de koppeling van de TITAAN-faciliteiten met
Nederland in de loop van dit jaar wordt toegestaan.
28
Heeft het kabinet reeds definitief besloten dat er bij financiële
ruimte extra vliegtuigen gekocht worden of kan dit geld ook nog
teruggaan naar de Nederlandse schatkist?
49
Is het nu een mogelijkheid dat als de risicoreservering niet
gebruikt wordt, deze eventueel ingezet wordt om meer toestellen
aan te schaffen? Is de risicoreservering dan niet simpelweg
onderdeel van het totale investeringsbudget in plaats van een
eventuele buffer voor bij problemen?
Met de nota In het belang van Nederland is bepaald dat als binnen het
afgebakende financiële kader de komende jaren alsnog ruimte ontstaat
om meer toestellen aan te schaffen, Defensie daartoe zal overgaan. Die
mogelijkheid doet zich voor als de risicoreservering niet volledig hoeft te
worden aangesproken en als de aanschafprijs van de F-35 lager uitvalt
dan nu voorzien. De risicoreserveringen zijn een integraal onderdeel van
het in 2013 vastgestelde investeringsbudget en het exploitatiebudget.
29
Wat betekent de inzet van F-16’s in Irak voor de onderhoudskosten en levensduur van deze vliegtuigen?
Zie het antwoord op vraag 9.
30
Wanneer verwacht u uitsluitsel te kunnen geven over de operationele inzetbaarheid van de F-16 en de F-35 tijdens de transitiefase?
31
Wanneer verwacht u uitsluitsel te kunnen geven over de exploitatiekosten per jaar tijdens de transitiefase?
33
Is er nu wel al inzicht in de exploitatiekosten tijdens de transitiefase?
38
Is er een lijst te maken van factoren die van invloed kunnen zijn
op de kosten tijdens de transitieperiode? Zo ja, zijn deze kosten
uiteen te zetten in een bandbreedte (van kleinste tot grootste)?
De operationele inzetbaarheid van de F-16 en F-35 jachtvliegtuigen tijdens
de transitiefase is nog onderwerp van studie. Het aantal F-16’s neemt in
de transitieperiode af, terwijl het aantal F-35»s toeneemt. Parallel hieraan
wordt het personeel geleidelijk omgeschoold naar de F-35 en moet kennis
van en ervaring met het nieuwe toestel worden opgebouwd. Dat alles
heeft effecten op de kosten en de operationele mogelijkheden in die
periode. Zoals ook in de D-brief is beschreven, is de exploitatie van twee
typen jachtvliegtuig vanwege dubbele vaste kosten duurder dan het bezit
en gebruik van één type, terwijl de omscholing van personeel waarschijnlijk gedurende enige tijd de operationele inzetbaarheid zal beperken.
De hoogte van die exploitatiekosten hangt af van veel factoren. Naast de
invoerreeks van de F-35 en de afbouw van het aantal F-16’s zijn onder
andere aantal vlieguren, omscholing van personeel, tijdige beschik-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

8

baarheid van infrastructuur, inrichting van de logistieke keten en de
onderhoudskosten van invloed.
De optimale transitie is afhankelijk van factoren die nog niet definitief
vaststaan. De eerste ervaringen uit de operationele testfase en het
operationele gebruik door partnerlanden zijn daarbij van groot belang. Het
zal daarom nog enkele jaren duren voordat de optimale transitie is
bepaald. Defensie zal in de voortgangsrapportages wel deelaspecten aan
de orde stellen waarover meer informatie beschikbaar is.
32
Is met betrekking tot Renegade een regeling inclusief Frankrijk
een goede optie?
Ja, met dien verstande dat met Frankrijk wordt overlegd over een regeling
die minder vergaand is dan het op 4 maart jl. getekende Benelux-verdrag.
Samenwerking bij de luchtruimbewaking tegen civiele luchtvaartuigen
waarvan een terroristische dreiging uitgaat (Renegade) is mogelijk op
uiteenlopende manieren. België, Luxemburg en Nederland hebben met
hun verdrag gekozen voor een intensieve vorm van samenwerking
waarbij de luchtruimbewaking wordt geïntegreerd. België en Nederland
leveren bij toerbeurt de benodigde jachtvliegcapaciteit.
België en Frankrijk hebben op dit moment een vorm van samenwerking
die minder ver gaat. Deze twee landen hebben geen afspraken over het bij
toerbeurt leveren van jachtvliegcapaciteit voor de bewaking van elkaars
luchtruim. Bij de Belgisch-Franse regeling kunnen jachtvliegtuigen een
Renegade-vliegtuig begeleiden tot over de grens van het partnerland
totdat jachtvliegtuigen van dit partnerland deze taak in het eigen
luchtruim hebben overgenomen. De jachtvliegtuigen van het land van
oorsprong mogen, in tegenstelling tot bij het Benelux-verdrag, geen
dodelijk geweld toepassen in het luchtruim van het partnerland.
In de periodes dat Nederland straks de beurt heeft bij de luchtruimbewakingstaak op grond van het Benelux-verdrag, kan België geen Renegadetoestel begeleiden tot over de Franse grens. Nederland is bereid die taak
over te nemen maar daarvoor is een verdragsrechtelijke basis nodig. Een
mogelijke oplossing waarover nu met Frankrijk wordt gesproken, is dat
Nederland zich aansluit bij de Belgisch-Franse regeling. Als hierover
overeenstemming wordt bereikt, draagt Nederland bij aan de veiligheid in
de West-Europese regio en dit is positief.
33
Is er nu wel al inzicht in de exploitatiekosten tijdens de
transitiefase?
Zie het antwoord op vraag 31.
34
Met welke landen gaat of bent u aan het onderhandelen inzake
samenwerking op het gebied van luchtruimbewaking?
35
Welke voordelen verwacht u van de mogelijke uitbreiding van het
Benelux-akkoord over de Renegade taken met andere landen?
Afgezien van Frankrijk zijn er op dit moment geen gesprekken met andere
landen gaande of voorzien over samenwerking bij luchtruimbewaking.
Defensie richt de aandacht voorlopig op de uitwerking van het Beneluxverdrag en de aanvullende regeling met Frankrijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

9

36
Hoe kan het dat u nog steeds geen rekening houdt met vredesverliezen bij het aantal van 37 aan te kopen toestellen?
39
Wat zijn de mogelijke kosten voor de diverse scenario’s (kopen,
huren, leasen) die bij vredesverliezen kunnen optreden?
40
Wat zijn de additionele kosten die gepaard gaan met het huren of
leasen van één extra F-35 in het geval er vredesverliezen
optreden?
41
Heeft u reeds contact gehad met andere F-35 partnerlanden om te
achterhalen of zij bereid zijn tijdelijk hun toestellen aan
Nederland beschikbaar te stellen middels verhuur en/of lease?
42
Op welke wijze wordt vanaf 2035, als de productie van F-35
toestellen wordt beëindigd, een structurele oplossing gevonden
voor vredesverliezen?
Zoals in de D-brief beschreven is in het aantal van 37 toestellen met
verliezen geen rekening gehouden. Het is niet te voorspellen wanneer die
zullen optreden. Op het moment dat verliezen zich voordoen, zal worden
bepaald of, en zo ja hoe, deze worden gecompenseerd. Financiële
overwegingen, de operationele inzetbaarheid en de (internationale)
veiligheidsomstandigheden spelen daarbij een rol. In het algemeen
overleg over de D-brief is hier uitvoerig bij stilgestaan. Defensie zal in de
voortgangsrapportages ingaan op ontwikkelingen op dit punt. De
ervaringen van andere F-35 gebruikers in de komende jaren en de
ervaringen van Nederland in de operationele testfase zijn daarbij ook van
belang.
Om de periode tot levering van een vervangend toestel te verkorten is het
denkbaar dat Nederland een bestelling van een ander land1 overneemt.
Daarnaast kan worden onderzocht of tijdelijk een toestel van een ander
land kan worden gebruikt. Op voorhand kan hierover geen uitsluitsel
worden gegeven. Met andere partnerlanden is hierover dan ook nog niet
gesproken. Ook het tijdelijk intensiever gebruiken van de overige
toestellen is een mogelijkheid. In voorkomend geval zullen dergelijke
mogelijkheden worden bezien.
Voor ieder wapensysteem geldt dat de productie ervan eerder wordt
beëindigd dan de exploitatie ervan. Gebruikers van een wapensysteem
kunnen hierop anticiperen door het aanschaffen van extra systemen om
vredes- of oorlogsverliezen op te vangen. Voor de F-35 is er sprake van
een relatief lange periode waarin de productie zal plaatsvinden. Dit biedt
nog voldoende tijd om zo nodig extra toestellen aan te schaffen teneinde
vredesverliezen na 2035 te kunnen opvangen.
Ook als een toestel verloren gaat nadat de productie van toestellen is
gestaakt, zal op dat moment een besluit worden genomen of, en zo ja hoe,
het verlies wordt gecompenseerd, hoewel dan geen nieuw toestel meer
kan worden aangeschaft.
37
Wat zijn de precieze consequenties voor het getraind houden van
vliegers, mocht er een van de 37 F-35-toestellen verloren gaan
door vredesverlies?
1

Dit zou dan waarschijnlijk de Verenigde Staten betreffen, aangezien dat land vanaf 2024 ieder
jaar enkele tientallen F-35A toestellen laat produceren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

10

Als een van de toestellen verloren gaat, neemt het aantal toestellen af om
het jaarlijks benodigde aantal vlieguren te kunnen maken om vliegers
getraind te houden. Dit kan betekenen dat minder vliegers (volledig)
kunnen worden getraind, of dat met de resterende toestellen het hogere
aantal benodigde trainingsuren wordt gemaakt. Voldoende vlieguren zijn
een voorwaarde voor het structureel combat ready houden van vliegers.
38
Is er een lijst te maken van factoren die van invloed kunnen zijn
op de kosten tijdens de transitieperiode? Zo ja, zijn deze kosten
uiteen te zetten in een bandbreedte (van kleinste tot grootste)?
Zie het antwoord op vraag 30.
39
Wat zijn de mogelijke kosten voor de diverse scenario’s (kopen,
huren, leasen) die bij vredesverliezen kunnen optreden?
Zie het antwoord op vraag 36.
40
Wat zijn de additionele kosten die gepaard gaan met het huren of
leasen van één extra F-35 in het geval er vredesverliezen
optreden?
Zie het antwoord op vraag 36.
41
Heeft u reeds contact gehad met andere F-35 partnerlanden om te
achterhalen of zij bereid zijn tijdelijk hun toestellen aan
Nederland beschikbaar te stellen middels verhuur en/of lease?
Zie het antwoord op vraag 36.
42
Op welke wijze wordt vanaf 2035, als de productie van F-35
toestellen wordt beëindigd, een structurele oplossing gevonden
voor vredesverliezen?
Zie het antwoord op vraag 36.
43
Waarom heeft het vervolgonderzoek van de Inspector General in
het najaar van 2014, naar de kwaliteit van de productieketen,
zich niet gericht op de Final Assembly & Check Out (FACO)
faciliteit in Cameri?
Zoals ook gemeld in de brief van 14 april jl. (Kamerstuk 26 488, nr. 386)
betrof het hier een vervolgonderzoek dat voortbouwde op de bevindingen
van een onderzoek uit 2013. In dat eerdere onderzoek was de Final
Assembly & Check Out faciliteit in Cameri niet betrokken, zodat deze ook
voor het vervolgonderzoek buiten beschouwing is gebleven.
44
Kunt u garanderen dat het toezicht en de controle op de Final
Assembly & Check Out (FACO) faciliteit in Cameri, gelijk is aan
het toezicht en de controle op de faciliteit in Forth Worth?
In de contracten die het F-35 JPO met Lockheed Martin sluit, zijn
algemeen geldende bepalingen opgenomen over kwaliteitscontroles en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

11

het toezicht. Voor de locatie Cameri geldt een even hoge kwaliteitsstandaard als voor de FACO in Fort Worth. De FACO in Cameri is een joint
venture tussen Lockheed Martin en Alenia Aermacchi en werkt volgens
procedures van Lockheed Martin, net als de FACO in Fort Worth. Kwaliteitscontroles worden ter plekke uitgevoerd door personeel van zowel
Lockheed Martin als door het Amerikaanse Ministerie van Defensie
(vertegenwoordigd door de Defense Contract Management Agency,
DCMA). Het toezicht op de kwaliteit en de controle in Cameri is gelijkwaardig aan de FACO in Fort Worth.
45
Ziet u een toe- of afname als het gaat om het aantal landen dat
geïnteresseerd is in de F-35?
Er lijkt steeds meer belangstelling van andere landen voor het toestel te
komen. Naast de behoefte van landen om oudere toestellen te vervangen
hangt de belangstelling waarschijnlijk samen met het feit dat het
programma, steeds stabieler wordt.
46
Wanneer verwacht u van het JPO meer informatie te ontvangen
over de toewijzing van het motorenonderhoud?
Zie het antwoord op vraag 5.
47
Kunt u aangeven of Nederland nog in de markt is om naast Italië
voor nog meer partnerlanden het motorenonderhoud van de F-35
te verzorgen?
Nederland kan, naast het werk voor Italië, meedingen naar onderhoudswerk voor de Amerikaanse toestellen in Europa en voor andere
landen, zoals het Verenigd Koninkrijk, Denemarken en andere Europese
landen die het toestel via Foreign Military Sales (FMS) willen aanschaffen.
Onder andere de kennis en ervaring van Nederland met het onderhoud
van de huidige F-16 motor en de centrale ligging in Europa zijn factoren
die Nederland een goede uitgangspositie verschaffen voor het binnenhalen van extra onderhoudswerk aan de F-35 motor.
48
Welke samenwerkingsmogelijkheden heeft Nederland en met
welke landen als het gaat om gezamenlijk oefenen, trainen en
wederzijds uitwisselen van personeel om zodoende ervaring op te
doen met elkaars werkwijzen?
Op operationeel gebied worden er diverse samenwerkingsmogelijkheden
onderkend, onder andere op het gebied van gezamenlijk oefenen, trainen
en het wederzijds uitwisselen van personeel om zodoende ervaring op te
doen met elkaars werkwijzen. Defensie onderzoekt de mogelijkheden om,
net als voor een aantal Europese F-16 gebruikers de gevorderde tactische
vliegopleiding te organiseren en te leiden voor een aantal Europese F-35
landen. Het aangaan van strategische partnerschappen met andere F-35
gebruikers is daarbij van belang. Nederland werkt al nauw samen met de
Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië tijdens de
operationele testfase. Defensie zoekt daarnaast de samenwerking met de
huidige Europese partners in het F-35 programma, te weten Denemarken,
Italië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk.
49

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

12

Is het nu een mogelijkheid dat als de risicoreservering niet
gebruikt wordt, deze eventueel ingezet wordt om meer toestellen
aan te schaffen? Is de risicoreservering dan niet simpelweg
onderdeel van het totale investeringsbudget in plaats van een
eventuele buffer voor bij problemen?
Zie het antwoord op vraag 28.
50
Welke invloed heeft het eventueel verlengen van de missie in Irak
voor de toekomstige inzetbaarheid/beschikbaarheid en instandhoudingkosten van de F-16?
Zie het antwoord op vraag 9.
51
Hoe staat het met de non-proliferatie agenda van het kabinet,
uitgesproken in de reactie van het kabinet op de motie Van Dijk
(Kamerstuk 33 763, nr. 14 ), binnen de NAVO?
52
Welke stappen heeft dit kabinet en de rest van de NAVO de
laatste maanden genomen om te voorkomen dat de F-35
nucleaire wapens met zich mee gaat dragen?
Zoals bekend is de inzet van Nederland erop gericht de nucleaire taak van
de Navo en daarmee ook van Nederland op termijn overbodig te maken.
In overeenstemming met het Strategisch Concept van de Navo, blijft de
Navo streven naar een wereld zonder kernwapens, maar zolang
kernwapens bestaan zal de Navo een nucleair bondgenootschap blijven.
Zoals gemeld in de reacties op de motie-Van Dijk (Kamerstuk 33 783, nr. 5)
en motie-Sjoerdsma (Kamerstuk 33 783, nr. 13), wordt het kabinet
geconfronteerd met de vraag hoe Nederland op constructieve wijze een
aanjagende rol kan blijven spelen in de discussie over ontwapening,
niet-strategische nucleaire wapens en de Navo-kernwapentaak én
tegelijkertijd een betrouwbare nucleaire partner kan zijn in een militair
bondgenootschap dat sinds decennia onze veiligheid garandeert.
Bondgenoten moeten onvoorwaardelijk op elkaar kunnen vertrouwen.
Nucleaire wapens zijn nog steeds essentieel voor de afschrikkingscapaciteit van de Navo.
Met het oog op de huidige omstandigheden is er onder de Navo-bondgenoten weinig animo om te spreken over transparantiemaatregelen,
ontwapening en de kernwapentaak van de Navo. Er is thans onvoldoende
draagvlak om vooruitgang te boeken. Het kabinet blijft echter aandacht
vragen voor nucleaire ontwapening, ondanks de moeilijke internationale
omstandigheden. Een voorbeeld hiervan is de inzet van de Minister van
Buitenlandse Zaken in de Navo-ministeriële van 14 mei jl. waarover u
afzonderlijk wordt geïnformeerd.
53
Kunt u aangeven welke kosten Nederland maakt om de kernwapentaak uit te voeren?
54
Onder welke post in welke begroting kunnen wij deze kosten
terugvinden?
55
Hoeveel fte wordt er ingezet voor de kernwapentaak?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

13

Op grond van bondgenootschappelijke afspraken worden er geen
mededelingen gedaan over de uitvoering van de kernwapentaak van
Nederland.
56
Kunt u toelichten wat de modernisering van de huidige B61
kernwapens precies behelst? Welke onderdelen worden
vervangen/veranderd?
57
Kunt u specifiek ingaan op de tailkit die volgens deskundigen
bedoeld is om het wapen meer precisie te geven?
58
Geeft deze tailkit ten opzichte van het huidige wapen andere
mogelijkheden/capabilities?
Het levensduurverlengingsprogramma (Life Extension Program, LEP) voor
de B61 wordt uitsluitend door de Amerikaanse overheid uitgevoerd.
Navo-bondgenoten zijn niet betrokken bij het onderhoud en de modernisering van deze wapens.
Het LEP voor de B61 is bedoeld om de veiligheid, beveiliging en effectiviteit van onder meer deze wapens te garanderen. Het Amerikaanse
Nuclear Posture Review Report van april 2010 stelt dat het LEP geen
nieuwe militaire capaciteiten zal opleveren. In gesprekken met de
Amerikaanse autoriteiten is dit bevestigd.
De tail kit vervangt de bestaande remparachute. Deze vervanging
verhoogt de precisie van de B61, maar levert geen nieuwe militaire
capaciteiten op.
59
Is de conventional takeoff and landing (CTOL)-variant van de F-35
standaard in staat om kernwapens te dragen en af te vuren? Zo
nee, welke aanpassingen moeten er gedaan worden aan de
CTOL-variant om met dit gevechtsvliegtuig uitvoering te kunnen
geven aan de NAVO-kernwapentaak?
60
Welk toestel heeft u besteld, de CTOL-variant die al is aangepast
om de Nederlandse kernwapentaak uit te voeren of de
CTOL-variant die nog niet is aangepast om de Nederlandse
kernwapentaak uit te voeren?
61
Heeft u bij de uiteindelijke order van de F-35 aangegeven de
CTOL-variant te wensen die niet in staat is de kernwapentaak uit
te voeren? Zo nee, waarom niet?
67
Is het correct dat de F-35 CTOL-variant niet standaard wordt
uitgevoerd met de capaciteit om kernwapens te vervoeren en af
te werpen?
De CTOL-variant van de F-35 zal in opdracht van de Amerikaanse overheid
geschikt zijn om kernwapens te dragen. Andere typen jachtvliegtuigen zijn
daar overigens ook toe in staat.
62
Is de carrier variant (CV)-variant van de F-35 standaard in staat
om kernwapens te dragen en af te vuren?
63
Is de Short Take Off Vertical Landing (STOVL)-variant van de F-35
standaard in staat om kernwapens te dragen en af te vuren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

14

Nederland heeft gekozen voor de CTOL-variant en niet de carrier variant
of de Short Take Off Vertical Landing variant. Nederland heeft op het punt
van kernwapens geen informatie over die twee typen.
64
Wat wordt bedoeld in de Kamerbrief over F-35 Selected Acquisition Report 2014 – onderliggend rapport Selected Acquisition
Report (SAR) pagina 66: Onder het kopje «Foreign Military Sales»
waar informatie staat over de verkoop van F-35s aan Korea,
Japan en Israel wordt gesproken over «Nuclear Costs»?
65
Wat zijn de nuclear costs voor de toestellen specifiek voor
bovengenoemde landen?
De indeling van een Selected Acquisition Report (SAR) is gestandaardiseerd voor alle Amerikaanse wapensystemen en bevat zodoende ook
enkele paragrafen waar geen inhoudelijke informatie moet worden
verwacht. In voorkomend geval wordt dit weergegeven met de melding
«None». Op de desbetreffende pagina staan deze twee paragrafen onder
elkaar. Zoals ook uit de inhoudsopgave blijkt, zijn dit twee losstaande
paragrafen.
66
Welke kosten maakt Nederland om de F-35 geschikt te laten
maken voor de uitvoering van de nucleaire taak?
Nederland maakt geen kosten voor het geschikt maken van de F-35A voor
de uitvoering van de nucleaire taak.
67
Is het correct dat de F-35 CTOL-variant niet standaard wordt
uitgevoerd met de capaciteit om kernwapens te vervoeren en af
te werpen?
Zie het antwoord op vraag 59.
68
Is het u bekend dat de huidige F-16 pas op een later tijdstip
aanpassingen heeft ondergaan om deze geschikt te maken voor
de uitvoering van de NAVO kernwapentaak?
69
Welke kosten gingen hiermee gepaard? (Zie: Willem Hellferich, De
keuze van de F-16 – deel 3 en slot: het «Swimmingpool paper»,
Onze Luchtmacht, 51e jaargang, nummer 4, augustus/september
1999)
Het artikel maakt duidelijk dat Nederland in de ontwikkelingsfase van de
F-16 het voorstel heeft gedaan om twee draadjes toe te voegen met het
oog op de kernwapentaak. Die kleine aanpassing was – inclusief de kosten
– onderdeel van de veel meer omvattende ontwikkeling van de F-16.
70
Bent u nog steeds voornemens om de F-35 een kernwapentaak te
geven zoals u in maart 2002 aan de Kamer meldde (Kamerstuk
26 488, nr. 9)? Waarom wijzigt u dit voornemen niet, gezien de
aangenomen motie Van Dijk, waarin wordt aangegeven de F-35
geen kernwapentaak mee te geven?
71
Welke redenen heeft u om geen concrete uitvoering te geven aan
een aangenomen motie om de F-35 geen kernwapentaak te
geven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

15

72
Is het feit dat de motie Sjoerdsma c.s. over Nederlandse
deelname aan internationale onderhandelingen over een verbod
op kernwapens (Kamerstuk 37 783, nr. 9) is aangenomen, niet
nog meer stimulans om ook aan de motie Van Dijk zonder
tegenwerking uitvoering te geven?
Het kabinet deelt nog steeds de mening van de meerderheid van de
Kamer dat de inzet van Nederland erop gericht moet zijn dat Nederland op
het moment dat de F-35 wordt ingevoerd geen nucleaire taak meer zou
hoeven te vervullen, omdat de internationale omstandigheden en
afspraken binnen de Navo dat mogelijk maken. Het kabinet blijft er echter
van overtuigd dat eerst binnen het bondgenootschap overeenstemming
moet worden bereikt over nucleaire positionering van de Navo.
Het kabinet constateert dat er vanwege de verslechterde veiligheidssituatie in Europa onder de Navo-bondgenoten thans weinig animo is om te
spreken over aanpassing van de Navo-kernwapentaak. Echter, juist in
tijden van internationale spanningen is het nodig te blijven zoeken naar
mogelijkheden voor ontwapening. Hiertoe blijven wij werken aan
bouwstenen die bijdragen aan toekomstige ontwapening. Het kabinet zet
zich in om de dialoog over ontwapening gaande te houden. Over de wijze
waarop het kabinet dit doet, bent u op 14 april geïnformeerd (Kamerstuk
33 783, nr. 16).
73
Worden alle door Nederlandse bedrijven binnengehaalde
opdrachten 100% in Nederland zelf uitgevoerd, of gaat een deel
hiervan naar fabrieken in andere landen?
De opdrachten die Nederlandse bedrijven binnenhalen, betreffen voor het
overgrote deel de productie van componenten en subsystemen. Deze
opdrachten worden als regel in Nederland uitgevoerd met Nederlandse
kennis en kunde. In enkele gevallen worden door Nederlandse bedrijven
binnengehaalde opdrachten bij een vestiging in het buitenland uitgevoerd, bijvoorbeeld omdat het programma eist dat op meer locaties wordt
geproduceerd. De bekabeling die Fokker Elmo maakt, is hiervan een
voorbeeld. Daarnaast kunnen voor de Nederlandse productie grondstoffen of onderdelen van toeleveranciers buiten Nederland kunnen
worden betrokken. Dat hoort tot de verantwoordelijkheid van de industrie.
74
In hoeverre is de (JPO-)druk om kostenbesparend te werken een
probleem voor de marges van de Nederlandse bedrijven die
ingeschakeld zijn bij de productie?
Zie het antwoord op vraag 4.
75
Kunt u toelichten welke onderdelen van het totale investeringsen exploitatiebudget, met bijbehorende percentages, afhankelijk
zijn van schommelingen in de dollarkoers?
In onderstaande tabellen is – gebaseerd op de recente ramingen uit de
jaarrapportage over 2013 – weergegeven welk deel van het budget nog
gevoelig is voor toekomstige schommelingen in de dollarkoers. Voor
reeds gedane betalingen geldt dat deze niet meer gevoelig zijn voor
koersfluctuaties. In onderstaande weergave is ervoor gekozen om de
risicoreservering aan te merken als ongevoelig voor de dollarkoers. Als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

16

een beroep moet worden gedaan op de risicoreservering, zijn de
desbetreffende uitgaven dollargevoelig.

76
Wat is uw reactie op het oordeel van de ADR dat het risico voor
Defensie van een ongunstige dollarkoers niet of te summier zijn
beschreven?
Zoals de Auditdienst Rijk (ADR) ook opmerkt, heeft Defensie in de
rapportage aandacht besteed aan het risico van een ongunstige dollarkoers. De ADR merkt op dat daarbij niet de mogelijke significante effecten
op de raming van de investeringskosten zijn benoemd. De rapportage van
september zal actuele ramingen bevatten tegen de dan geldende
dollarkoers. Vanwege de volatiliteit van de dollarkoers, acht ik het niet
zinvol de ramingen tussentijds met een andere koers te bepalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

17

77
Kunt u toelichten wat de eventuele financiële risico’s zijn van een
ongunstige dollarkoers, en wat de significante effecten op de
raming van de investeringskosten zijn?
Een stijging van de dollarkoers met $ 0,10 leidt tot een tegenvaller van
€ 269,9 miljoen uitgaande van de recente ramingen voor het project die
ook voor de D-brief zijn gebruikt (prijspeil 2014, plankoers 0,7634). In de
voortgangsrapportage van september zal – in samenhang met andere
aanpassingen – de actuele raming tegen de dan geldende plandollarkoers
worden gepresenteerd.
78
Kunt u toelichten hoe de Minister van Financiën jaarlijks gaat
toetsen of er sprake is van verdringing met betrekking tot het
toekennen van prijscompensatie? Wat zijn de afspraken en de
voorwaarden?
In 2014 is geconstateerd dat er geen sprake was van verdringing elders in
de krijgsmacht bij het toekennen van prijscompensatie. Defensie heeft dit
aangetoond door inzichtelijk te maken dat alle materieelprojecten de
benodigde prijsbijstelling hebben gekregen binnen de gereserveerde
prijsbijstelling. Afgesproken is deze werkwijze bij een nieuwe toetsing te
herhalen, met inachtneming van de opmerkingen van de Algemene
Rekenkamer.
79
Wat zijn de uitkomsten van het overleg met de Minister van
Financiën over de oplossingen voor het hogere exploitatiebudget
tijdens de transitiefase?
80
Kunt u verslag doen van het gesprek met de Minister van
Financiën over de oplossingen voor het hogere exploitatiebudget
tijdens de transitiefase?
Defensie mag binnen het exploitatiebudget voor jachtvliegtuigen budget
verschuiven over de jaargrenzen, mits dit past binnen het kader van
gemiddeld € 285 miljoen (prijspeil 2014) per jaar en de onderliggende
raming deugdelijk is onderbouwd. Op het moment dat de uitwerking
daarvan voldoende is, wordt met het Ministerie van Financiën overlegd. In
de komende voortgangsrapportages zal ik meer duidelijkheid geven over
het exploitatiebudget in de transitiefase.
81
Uit de tekst valt op te maken dat er in april een rapport van Price
waterhouse Coopers klaar zou zijn over de economische effecten
in de provincie Noord-Brabant. Is dat er nu reeds?
Het rapport is voltooid en wordt u op korte termijn aangeboden.
82
Welke problemen verwachten de door Defensie genoemde
Amerikaanse onderzoekinstellingen (o.a. de Government Accountability Office – GAO) rondom de exploitatiekosten en tot welke
bedragen kunnen deze oplopen?
In het rapport van september 2014 (aangeboden met Kamerstuk 26 488,
nr. 360) stelt het GAO dat er al enige tijd aanwijzingen zijn dat de
toekomstige exploitatiekosten niet betaalbaar zullen zijn voor de Amerikaanse krijgsmachtdelen. Het Pentagon heeft in 2012 doelen vastgesteld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

18

voor de toekomstige kosten per vlieguur van een F-35, maar heeft daarbij
niet vastgesteld dat die ook passen binnen de budgetten van de krijgsmachtdelen. Het GAO stelt vast dat de toekomstige exploitatiekosten van
de Amerikaanse F-35 vloot hoger zullen zijn dan de exploitatiekosten van
de huidige toestellen die de F-35 gaat vervangen, zoals de F-16, de A-10,
de F/A-18C/D en de AV-8B. Het GAO signaleert verder dat er weliswaar
maatregelen worden genomen om de kosten verder te laten dalen, maar
waarschuwt dat dit onvoldoende kan zijn. Bedragen noemt het GAO
daarbij niet.
83
Welke maatregelen heeft u reeds genomen om de kritiekpunten
van de ADR en de Algemene Rekenkamer met betrekking tot de
(financiële) projectadministratie?
Onderzocht wordt of het invoeren van een projectmodule de beheersing
van projecten kan verbeteren en zo ja, of dit een module in SAP moet zijn
of een ander softwarepakket. Defensie is daarnaast een onderzoek
begonnen om de kaders en richtlijnen voor projectadministraties van
grote, langlopende projecten te actualiseren. Voor het project Verwerving
F-35 hebben de ADR en Defensie afspraken gemaakt over het vastleggen
en controleren van financiële gegevens.
84
Zijn de problemen (onderbezetting die leidde tot vertragingen) bij
het FABK (zoals aangehaald in het accountantsrapport) reeds
opgelost?
Vanwege het grote aantal reorganisatietrajecten – ook bij het Financieel
Administratieve en Beheer Kantoor (FABK) – en de wijzigingen binnen het
financiële veld is vooraf rekening gehouden met tijdelijke problemen.
Deze problemen hebben zich voorgedaan, maar zijn in 2014 en voor 2015
opgelost door het aanhouden van meer personeel bij het FABK binnen de
totale personeelssterkte van Defensie. Daardoor is de rijksbrede norm van
90 procent tijdig te betalen facturen in 2014 niet in gevaar gekomen.
85
Welke toekomstige activiteiten worden er genomen om de
risicoanalyses te verbeteren?
88
Wat verwacht Defensie in de toekomst van de aanbevelingen die
gedaan zijn door ADR ter verdere verbetering van de risicoanalyse?
Defensie heeft de risicoanalyses sinds 2013 verbeterd en gaat daarmee
door. De risicoanalyses zullen worden uitgebreid. Enerzijds zullen voor
meer posten in de kostenramingen de financiële onzekerheden en risico’s
in kaart worden gebracht. Anderzijds zal ook voor de risico’s in relatie tot
de planning een diepgaandere analyse worden uitgevoerd. Verder zal de
methodologische uitvoering van de risicoanalyses voor het project
Verwerving F-35 opnieuw worden vergeleken met de werkwijze die I&M
hanteert.
86
Zijn de doorontwikkelingskosten bij de F-16 ook ten laste
gebracht van de exploitatiebegroting jachtvliegtuigen?
Nee. Deze zijn ten laste gekomen van het investeringsbudget.
87

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

19

Waarop baseert u in de exploitatiebegroting het gegeven dat de
doorontwikkelingskosten, zelfs na 2019, gelijk blijven en niet
toenemen?
De gemelde doorontwikkelingskosten betreffen een langjarig gemiddelde.
In realiteit zullen exploitatiekosten van jaar tot jaar fluctueren, juist omdat
de doorontwikkelingskosten niet ieder jaar hetzelfde zullen zijn.
88
Wat verwacht Defensie in de toekomst van de aanbevelingen die
gedaan zijn door ADR ter verdere verbetering van de risicoanalyse?
Zie het antwoord op vraag 85.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 389

20