Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

21 501-07

Raad voor Economische en Financiële Zaken

Nr. 1533

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 juni 2018
In het kader van de vierde voortgangsmissie van het ESM-programma
voor Griekenland zijn er missies van de instituties1 naar Athene geweest
om de voortgang van het ESM-programma te beoordelen.2 Tijdens deze
missies zijn afspraken gemaakt over het pakket aan prior actions dat
geïmplementeerd dient te worden voor de afronding van de vierde
voortgangsmissie. Deze afspraken zijn opgenomen in een aanvullend
memorandum van overeenstemming.3 Voorafgaand aan de Eurogroep
van 21 juni jl. heeft de Europese Commissie het Compliance Report 4
gepubliceerd, waarin de afronding van de laatste 88 prior actions is
toegelicht. Op basis van dit Compliance Report heeft de Eurogroep de
implementatie van alle prior actions van de vierde voortgangsmissie – en
daarmee het einde van het Griekse ESM-programma verwelkomd.5 Dit
maakt de schuldmaatregelen aan het einde van het programma mogelijk.
Hierover bent u reeds uitvoerig geïnformeerd via het verslag van de
Eurogroep/Ecofin van 21–22 juni jl.6
Met deze brief informeer ik de Tweede Kamer over de voornaamste
conclusies van het einde van de vierde voortgangsmissie, en daarmee van
het ESM-programma voor Griekenland. Het Compliance Report en de

1

Europese Commissie, ECB en ESM. Het IMF is nauw betrokken bij de missies maar neemt nog
niet formeel deel aan het leningprogramma.
Zie voor informatie over het Griekse programma, inclusief de vierde voortgangsmissie en
bijbehorende documenten de website van de Commissie, Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
3
Zie European Commission, Supplemental Memorandum of Understanding. Fourth review of
the ESM Programme, raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
4
Zie European Commission, Compliance Report ESM Stability Support Programmed for Greece.
Fourth Review, raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
5
Zie het Eurogroep statement over Griekenland van 22 juni 2018, raadpleegbaar via
www.tweedekamer.nl
6
Zie Kamerstuk 21 501–07, nr. 1530
2

kst-21501-07-1533
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-07, nr. 1533

1

Eurogroep statement van 22 juni jl. over Griekenland zijn met het
aanvullende memorandum van overeenstemming bij deze brief gevoegd7.
Hoewel er op alle 88 prior actions een akkoord is bereikt, zijn er enkele
hervormingen die een langere doorlooptijd zullen hebben. Om te
waarborgen dat Griekenland gedane hervormingen niet terugdraait, zal
hier bij het verscherpt toezicht op worden getoetst. Griekenland heeft zich
daarnaast aan specifieke hervormingen en beleidsmaatregelen
gecommitteerd.8
Verscherpt toezicht is een goed alternatief voor post-programmatoezicht,
omdat het beter aansluit bij de omvang van de economische uitdagingen
in Griekenland. Dit systeem zal tot 2022 worden gehanteerd, waarna er
over zal worden gegaan tot regulier post-programmatoezicht. De
standaard post-programma surveillance zal conform de Europese regels
lopen totdat minimaal 75% van de leningen is terugbetaald. Hierbij hoort
ook de afspraak met de Griekse autoriteiten dat doorgevoerde hervormingen niet worden gewijzigd of uitgefaseerd («no rolling back
commitment»). Een belangrijke voorwaarde onder verscherpt toezicht is
dat Griekenland op kwartaalbasis zal rapporteren aan de instellingen.
Hoofdlijnen van het ESM programma voor Griekenland
Het ESM-programma voor Griekenland is in augustus 2015 gestart. Als
voorwaarde voor de financiële steun van het ESM heeft Griekenland zich
gecommitteerd aan een omvangrijk hervormingspakket. Dit pakket kent de
volgende vier pilaren:
1. Herstel van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën
2. Bewaken van financiële stabiliteit
3. Groei, concurrentiekracht en investeringen
4. Een moderne publieke sector
Het hervormingspakket is vastgelegd in een memorandum van overeenstemming dat de Europese Commissie, in overleg met de Europese
Centrale Bank, namens het ESM met Griekenland heeft vastgesteld. De
instituties toetsen in voortgangsrapportages of Griekenland zich aan de
afspraken in het memorandum van overeenstemming houdt. Op basis
van deze voortgangsrapportages kunnen voortgangsmissies worden
afgerond. Uw Kamer is eerder geïnformeerd over het ESM-leningenprogramma en de voortgangsrapportages voor de eerste, tweede en
derde voortgangsmissies.9
Inhoud van de voortgangsrapportage van de vierde voortgangsmissie
Het Compliance Report van de vierde voortgangsmissie gaat in op de
voortgang die in de periode van februari 2018 tot en met juni 2018 is
geboekt met het uitvoeren van de overeengekomen hervormingen in elk
van de vier pilaren van het ESM-programma. De instituties concluderen in
het Compliance Report dat de laatste 88 prior actions zijn geïmplementeerd. Als bijlagen bevat de voortgangsrapportage een schuldhoudbaarheidsanalyse en een overzicht van de programmafinanciering.

7

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Zie Annex bij het Eurogroep statement van juni 2018: http://www.consilium.europa.eu/media/
35749/z-councils-council-configurations-ecofin-eurogroup-2018–180621-specific-commitmentsto-ensure-the-continuity-and-completion-of-reforms-adopted-under-the-esm-programme_2.pdf
9
Kamerstuk 21 501-07, nr. 1293, Kamerstuk 21 501-07, nr. 1376, Kamerstuk 21 501-07, nr. 1447, en
Kamerstuk 21 501-07, nr. 1480.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-07, nr. 1533

2

Herstel houdbare overheidsfinanciën
In 2015, 2016 en 2017 overtrof Griekenland de doelstellingen voor het
primaire overschot van 3,5% (4,2% in 2017) en ook de komende jaren is de
verwachting dat het primair surplus van Griekenland hoger uitkomt dan
de doelstelling. Het is vastgelegd in de Medium-Term Fiscal Strategy
(MTFS) dat Griekenland een overschot boven de 3,5% tenminste zal
moeten behouden tot en met 2022. Dit is wederom herbevestigd in het
Eurogroep statement van 21 juni. Het behalen van deze doelstelling zal
worden ondersteund door de hervormingen in het belastingstelsel. Ook
aan de kostenkant zijn de nodige maatregelen uitgevoerd. Daarnaast is
volgens afspraak de database van pensioengerechtigden bijgewerkt.
Verder is de modernisering van EFKA, de organisatie die de pensioenen
beheert, voltooid. Dit leidt tot meer efficiëntie, waardoor personeelskosten
kunnen worden verkleind.
De Griekse autoriteiten hebben tijdens deze voortgangsmissie het eerder
gestarte proces voor de oprichting van een onafhankelijke belastingdienst,
de Independent Authority of Public Revenue (IAPR), afgerond. Verder is
software aanbesteed ter automatisering van schuldinning en zijn
hervormingen in gang gezet om nieuwe achterstallige betalingen te
voorkomen en budgettaire processen te verbeteren.
Tot slot heeft de overheid de afgesproken hervormingen van de gezondheidszorg dusdanig uitgevoerd dat de weg is ingeslagen naar een betere
controle van de kosten en bredere toegang tot de gezondheidszorg.
Financiële stabiliteit
Gedurende het ESM-programma zijn verschillende stappen gezet om de
financiële stabiliteit van Griekenland te versterken. De nadruk van het
programma ligt op het verbeteren van de liquiditeits- en kapitaalpositie
van de banken, het verlagen van het aantal niet-presterende leningen
(NPLs) in het bankwezen en het verbeteren van de governance van de
banken. Griekenland heeft grote voortgang laten zien in het nemen van
maatregelen om secundaire markten voor NPLs te ontwikkelen.
Griekenland is gecommitteerd om na afloop van het ESM-programma het
NPL niveau verder omlaag te brengen. In dit kader is er ook een juridisch
kader opgezet. Verder heeft Griekenland verbeteringen doorgevoerd in
zowel de buitengerechtelijke insolventieprocedures als het insolventierecht met betrekking tot individuen. Dit ging in het bijzonder om het
filteren van niet ontvankelijke aanvragen, het verkorten van de tijd tussen
indiening en behandeling van een zaak en het wegwerken van de
achterstand in behandeling.
Groei, concurrentiekracht en investeringen
Naar aanleiding van de evaluatie van de arbeidsmarkt die tijdens het
tweede programma is uitgevoerd, heeft Griekenland significante
hervormingen doorgevoerd. Hierbij zijn instituties gemoderniseerd, wordt
gewerkt aan capaciteitsopbouw, is het arbeidsrecht gesimplificeerd en zijn
initiatieven opgestart om het onderwijs beter aan te sluiten op de
arbeidsmarkt. Verder heeft de Griekse overheid gewerkt aan het verder
uitbannen van zwart werk.
Griekenland heeft grote voortgang geboekt bij het nemen van maatregelen en opstellen van wetten voor een meer open en toegankelijke
markt, met name door monopolistisch gedrag moeilijker te maken voor
bestaande bedrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-07, nr. 1533

3

De Griekse overheid heeft zich verder gecommitteerd aan vergaande
hervormingen in de energiemarkt. Hierbij moest het 40% van de aandelen
van staatsenergiebedrijf PPC in bruinkoolcentrales afscheiden om zo
voldoende concurrentie te introduceren in de energiemarkt. Ook is een
actieplan geïmplementeerd om de achterstallige betalingen van PPC terug
te dringen. Verder liggen er strategische plannen voor het verbeteren van
het waternetwerk en de prijsstelling van drinkwater klaar.
Ook ten aanzien van privatiseringen is er veel voortgang bereikt. De meest
relevante prior actions zijn hieronder weergegeven:
• Voor het gasbedrijf DESFA is een investeerder geïdentificeerd met een
bindend bod
• Er ligt een duidelijk tijdspad voor de privatisering en het tolbeprijzingsbeleid van de Egnatia snelweg.
• Er is een akkoord bereikt om de nog overgebleven bedrijven op het
terrein van het oude vliegveld Hellenikon te verplaatsen, zodat de
voorgenomen bouw van een casinoresort mogelijk wordt.
• Ook de prior actions verbonden aan de privatisering van OTE
(Telecom), HELPE (petroleum), Athens International Airport, DEPA
(gas), PPC (energie), en OLTH (haven van Thessaloniki) zijn voldaan.
• De prior actions verbonden aan de operationalisering en het management van de Hellenic Corporation of Assets and Participation (HCAP),
die de waardevolle bezittingen van de Griekse staat zal beheren, zijn
ook voltooid.
Een moderne publieke sector
De Griekse autoriteiten hebben de prior actions doorgevoerd met
betrekking tot de implementatie van het beleidspakket voor een moderne
publieke sector. Zo zijn in het kader van de vierde voortgangsmissie
opnieuw maatregelen genomen om de mobiliteit van ambtenaren te
verhogen en de selectieprocedure voor topambtenaren te professionaliseren. Ook zijn de interne systemen voor functioneringsgesprekken
geprofessionaliseerd.
Ter ondersteuning van de veiling van geconfisqueerde bezittingen is
maandelijks gerapporteerd over de voortgang en mogelijke juridische en
technische obstakels, welke tijdig en adequaat zijn geadresseerd. Ook op
het gebied van anti-corruptie zijn slagen gemaakt. Het eerder afgesproken
raamwerk voor financiering van politieke partijen is geïmplementeerd, en
het nationale anti-corruptieplan is geüpdatet, onder anderen met een
evaluatie van de gedragscode voor parlementariërs.
Uitkering laatste leningdeel
Met de afronding van de laatste voorgangsmissie zal ook het laatste
leningdeel van het ESM-programma beschikbaar komen. Op basis van de
schuldhoudbaarheidsanalyse en met inachtneming van de financieringsbehoefte, is een leningdeel van 15 miljard euro overeengekomen. Voor
een deel (9,5 miljard euro) zal dit leningdeel worden gebruikt om de
kasbuffer van Griekenland op te bouwen, het resterende deel (5,5 miljard
euro) is bestemd voor de schuldendienst. Het leningdeel voor het
opbouwen van een kasbuffer zal op een daarvoor ingerichte rekening
worden gestort. In de Eurogroepverklaring is opgenomen dat het gebruik
van deze middelen door de Griekse autoriteiten moet worden voorgelegd
aan de Europese instellingen. Na afloop van het ESM-programma dient
Griekenland zichzelf weer te financieren op de markt. Een solide kasbuffer
draagt bij aan markttoegang, omdat tijdelijke schokken opgevangen
kunnen worden. De kasbuffer uit het laatste leningdeel zal zorgen voor
een subtiele overloop van het einde van het ESM-programma naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-07, nr. 1533

4

terugkeer van Griekenland tot de markt, waarna het weer op eigen benen
kan staan. De opbouw van een kasbuffer is gebruikelijk bij afronding van
een ESM-programma en heeft ook plaatsgevonden bij afronding van
bijvoorbeeld de Portugese en Ierse programma’s. Na uitkering van dit
laatste leningdeel wordt het totale uitgekeerde bedrag van het ESM aan
Griekenland 61,9 miljard euro en de uitstaande vordering van het ESM op
Griekenland 59,9 miljard euro. Dit betekent dat ongeveer 26 miljard euro
van het ESM-programma van in totaal 86 miljard euro niet gebruikt zal
worden.
Conclusie
Het kabinet verwelkomt de afsluiting van het ESM programma voor
Griekenland, en de verscherpte controle die Griekenland met de instituties
is overeengekomen. Het kabinet is voornemens om in de ESM Raad van
gouverneurs het aanvullende memorandum van overeenstemming goed
te keuren. Daarnaast verwelkomt het kabinet de positieve conclusie van
de instituties en de Eurogroep over de uitvoering van het ESM-programma. Het kabinet is voornemens om op basis van de voortgangsrapportage
in de ESM Raad van bewind in te stemmen met het verstrekken van de
laatste betaling.
De Minister van Financiën,
W.B. Hoekstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-07, nr. 1533

5