2009 - 2015

Stroomgebiedbeheerplan Eems

2009 - 2015

Stroomgebiedbeheerplan Eems

22 december 2009

7

		

Inleiding

67

15

1		

Beschrijving stroomgebied Eems

68

26

		
		
		
		

1.1
1.2
1.3
1.4

35

2		

Economische analyse van het watergebruik

		
		
		

2.1
2.2
2.3

16
20
23

37
37
38

Algemene gebiedsbeschrijving
Oppervlaktewater
Grondwater
Beschermde gebieden

Economische beschrijving van het stroomgebied
Trends tot en met 2015
Kostenterugwinning voor waterdiensten

71

73
76
77

77

44
45
47
51
54

57
64
65

3		

Milieudoelstellingen

		
3.1
		
3.2
		
3.3
		
3.4
		
3.5
			
		
3.6
		
3.7
		
3.8

Inleiding
Status oppervlaktewaterlichamen en motivering
Oppervlaktewater
Grondwater
Relatie met milieudoelstellingen beschermde
gebieden
Ontheffingen
Internationale harmonisatie van doelen
Juridische verankering van de KRW-doelen

Monitoring en huidige toestand

		
4.1
		
4.2
			
		
4.3
		
4.4
		
4.5
			
		
4.6

Inleiding
Meetprogramma monitoring oppervlaktewaterlichamen
Meetprogramma grondwaterlichamen
Aanvullende monitoring beschermde gebieden
Coördinatie monitoringprogramma’s in het
internationale stroomgebieddistrict
Eerste resultaten KRW-monitoringprogramma’s

5		
		

Significante belastingen en effecten van
menselijke activiteiten

117

		
		
		
		

5.1
5.2
5.3
5.4

119

6		

Maatregelenprogramma

91

92
43

4		

109
116

120
124

132
150
155

		
6.1
		
6.2
			
		
6.3
		
6.4
		
6.5

Oppervlaktewater
Grondwater
Afstemming Grondwater – Oppervlaktewater
Kennisleemten

Inleiding
Maatregelen communautaire
waterbeschermingswetgeving
Basismaatregelen nationaal beleid
Aanvullende regionale KRW-maatregelen 2010-2015
Doorkijk aanpak 2016-2027

165

		
6.6
		
6.7
			
		
6.8
			
		
6.9
		
6.10

169

7		

156
158

162

164

171
171
173

173

174

177

178
178
180
180
181

Extra maatregelen
Kosteneffectiviteitsanalyse (kea) onderbouwing maatregelenprogramma		
Relatie milieudoelstellingen en
vergunningverlening
Indicatief doelbereik KRW-maatregelenprogramma
Kosten en baten KRW-maatregelenprogramma

Klimaatverandering

		
7.1
		
7.2
		
7.3
			
		
7.4
			
		
7.5
			

Inleiding
Verwachte klimaatverandering
Verwachte effecten van klimaatverandering op
waterkwaliteit en ecologie van watersystemen
Klimaatrobuustheid van het voorgenomen
maatregelenprogramma
Klimaatverandering in het tweede
stroomgebiedbeheerplan

8		
		

Register gedetailleerde programma’s en
beheerplannen

		
		
		
		
		

8.1
8.2
8.3
8.4
8.5

Inleiding
Rijk
Provincie
Waterschap
Gemeente

183
184
184

189

195

9		

Voorlichting en raadgeving van het publiek

		
9.1
		
9.2
			
		
9.3
			

10

Inleiding
Voorlichting en raadpleging van het publiek
op nationaal niveau
Voorlichting en raadpleging van het publiek
op regionaal niveau

Lijst bevoegde autoriteiten

198

		
10.1
		
10.2
			
		
10.3
		
10.4
			
		
10.5

200

		

Afkortingen en begrippenlijst

206

		

Literatuur en websites

209

		

Inhoud DVD: overzicht kaarten en bijlagen

196
197

197
198

Bevoegde autoriteiten waterbeheer
Juridische status van de autoriteit en relevante
wetgeving
Kerntaken KRW van de bevoegde autoriteiten
Namen en adressen van de bevoegde
autoriteiten
Lidmaatschap en internationale relaties

6

Inleiding

Samenvatting
De Kaderrichtlijn Water heeft tot doel de oppervlaktewateren - waaronder ook overgangswater
en kustwater - en het grondwater in de Europese Unie te beschermen en te verbeteren en het
duurzaam gebruik van water te bevorderen.
De doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water moeten op 22 december 2015 zijn bereikt.
Deze termijn kan onder bepaalde voorwaarden worden verlengd met maximaal twee periodes
van zes jaar. De uiterste datum komt daarmee op 2027.
De Kaderrichtlijn Water geeft voor alle landen in de Europese Unie een kader voor de
bescherming en verbetering van de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater en van
de kwantiteit van het grondwater.
De richtlijn moedigt alle belanghebbenden aan om actief deel te nemen aan activiteiten
om in ieders belang een goede waterkwaliteit te realiseren.
Het voorliggende stroomgebiedbeheerplan Eems geeft onder andere een beschrijving van dit
stroomgebied, de doelen voor de oppervlakte- en grondwaterlichamen en een samenvatting
van de maatregelen die genomen gaan worden.

7

Inleiding
8

Kaderrichtlijn Water
Waarom ons grond- en oppervlaktewater
beschermen?

Betekenis van de Europese Kaderrichtlijn Water

Wat vraagt de Kaderrichtlijn Water?

De Europese Kaderrichtlijn Water (krw) is op

De richtlijn verplicht de eu-lidstaten tot een uniforme

Water speelt een zeer belangrijke rol in ons dagelijks

22 december 2000 officieel van kracht geworden door

werkwijze en een aantal duidelijke producten

leven. Voldoende water van een goede kwaliteit voor­-

opname in het Publicatieblad van de Europese

(zie tijdschema) voor het bereiken van de gestelde

­­­ziet in de basisbehoeften van de mens. Goede kwaliteit

Gemeenschappen (eg/2000/60). De lidstaten hebben

doelen. Voor ieder stroomgebieddistrict 2 – al dan

grond- en oppervlaktewater is ook van groot belang

daarmee de verplichting op zich genomen om de

niet internationaal – moeten de betrokken landen

voor de economische ontwikkeling (bijvoorbeeld

kwaliteit van alle Europese wateren in een goede

een stroomgebiedbeheerplan opstellen. Deze eerste

landbouw, visserij, energieopwekking, industrie,

toestand te brengen en te houden. Als kaderrichtlijn

stroomgebiedbeheerplannen dienen uiterlijk

transport en toerisme) en veel natuur in Nederland.

omvat deze nieuwe richtlijn een aantal al bestaande

22 december 2009 te zijn vastgesteld.

EU-richtlijnen op het gebied van waterkwaliteit.
Dat voldoende water van goede kwaliteit niet

Nieuw aan de Kaderrichtlijn Water is de expliciete

Nederland maakt deel uit van vier stroomgebied-

vanzelfsprekend is, hebben we de afgelopen decennia

aandacht voor goede ecologische kwaliteit van

districten, namelijk die van de Eems, Maas, Rijn en

proefondervindelijk vast kunnen stellen. In de jaren

oppervlaktewateren en de keuze om bij het water­

Schelde. Nederland stelt net als andere landen

’60 en ’70 van de vorige eeuw waren veel wateren

beheer het stroomgebied 1 centraal te stellen.

stroomgebiedbeheerplannen op voor de nationale

zwaar vervuild en kwam massale vissterfte door

Dit laatste is met name van belang omdat water zich

delen van de internationale stroomgebieddistricten.

zuurstofloosheid van het water regelmatig voor.

niet aan grenzen houdt en voor het bereiken van een

Vanaf de jaren ’70 zijn er veel maatregelen genomen

goede waterkwaliteit de inzet van alle lidstaten

Naast het opstellen van een nationaal stroomgebied-

en is er fors geïnvesteerd in nieuwe waterzuiverings­

nodig is. Bovendien wordt er op deze wijze zorg voor

beheerplan Eems, werken Nederland en Duitsland in

installaties en het overschakelen naar schone

gedragen dat alle burgers in de Europese Unie

het internationale stroomgebieddistrict Eems nauw

productietechnologieën. Behalve nationale wet- en

kunnen rekenen op een goede kwaliteit en een

samen. Zij onderzoeken daarbij welke problemen in

regelgeving zijn sinds midden jaren ’70 op Europees

eerlijke verdeling van water. De richtlijn schrijft voor

het gehele stroomgebied spelen en welke maatregelen

niveau afspraken gemaakt om de waterkwaliteit te

dat er analyses moeten worden uitgevoerd naar de

zij gezamenlijk moeten nemen om uiteindelijk deze

verbeteren. Deze eu-richtlijnen richten zich op

toestand van de wateren en de oorzaak van een

problemen op te lossen. Gezamenlijk stellen zij een

bepaalde onderdelen van de waterkwaliteit, zoals

slechte chemische, kwantitatieve of ecologische

overkoepelend internationaal beheerplan Eems op.

gevaarlijke stoffen, stedelijk afvalwater, vissen en

toestand. Daarnaast is er ook aandacht voor het

Een samenvatting van dit overkoepelende plan is in

schelpdieren, drinkwater of nitraat.

actief betrekken van belanghebbenden bij de gehele

het stroomgebiedbeheerplan Eems opgenomen

Al deze wet- en regelgeving en daaruit volgende maat-

planvorming. De Kaderrichtlijn Water is in de

(zie bijlage A).

regelen hebben er voor gezorgd dat de waterkwaliteit

Nederlandse wetgeving verankerd met de

sindsdien flink is verbeterd. Desondanks is van een

Implementatiewet eg-kaderrichtlijn water (2005) en

goede kwaliteit van grond- en oppervlaktewateren op

de Waterwet (2009).

veel plaatsen nog geen sprake.

Tijdschema

2004 Rapportage karakterisering stroomgebied
		

Dit is de basis voor het stroomgebiedbeheerplan van 2009. De rapportage omvat:

In bijlage vii van de Kaderrichtlijn Water is een

•

een algemene beschrijving van de kenmerken van het stroomgebieddistrict;

overzicht opgenomen van de elementen die verplicht

•

een samenvatting van de menselijke belastingen en de effecten daarvan op de toestand van het

in het stroomgebiedbeheerplan opgenomen moeten

oppervlaktewater en het grondwater;

worden. In bijlage B is aangegeven waar welk element

•

een economische analyse van het watergebruik;

uit bijlage vii in dit rapport te vinden is.

•

een register van de beschermde gebieden.

2006 Rapportage monitoringprogramma
		

Een krw-monitoringprogramma voor oppervlaktewater, grondwater en beschermde gebieden.

2006 Tijdschema en werkprogramma
		

Tijdschema en werkprogramma voor het opstellen van het stroomgebiedbeheerplan. Publicatie en
gedurende zes maanden voor opmerkingen ter beschikking stellen van het publiek, met inbegrip van
de gebruikers.

2007 Overzicht belangrijkste waterbeheerkwesties
		

Publicatie en gedurende zes maanden voor opmerkingen ter beschikking stellen van het publiek,
met inbegrip van de gebruikers.

2008 Ontwerp-stroomgebiedbeheerplan
		

Publicatie en gedurende zes maanden voor opmerkingen ter beschikking stellen van het publiek,
met inbegrip van de gebruikers (iedere zes jaar).

2009 Stroomgebiedbeheerplan
		

Publicatie (iedere zes jaar).

2012 Voortgangsrapportage maatregelenprogramma
1

Een stroomgebied is het gebied vanwaar al het over het oppervlak
lopende water via een reeks stromen, rivieren en eventueel meren

2

		

Een tussentijds verslag over voortgang en uitvoering van het maatregelenprogramma (iedere zes jaar).

door één riviermond, estuarium of delta in zee stroomt.

2013 Update analyse & beoordeling

Een stroomgebieddistrict wordt gevormd door één of meer aan

		

Het toetsen en zo nodig bijwerken van de karakterisering van het stroomgebied en de beoordeling van

elkaar grenzende stroomgebieden met bijbehorende grond- en

de effecten van menselijke activiteiten op de toestand van het oppervlaktewater en het grondwater

kustwateren en dat als voornaamste eenheid voor stroomgebied-

(iedere zes jaar).

beheer is beschreven.

Inleiding

De uitvoering van de richtlijn verloopt in duidelijk gemarkeerde stappen.

9

Inleiding

Status van het stroomgebied­
beheerplan Eems

10

Het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Eems heeft

Milieueffectrapportage voor plannen (planmer)

vormen zo het formele kader voor toekomstige

van 22 december 2008 tot en met 22 juni 2009 voor

Sinds 2004 is het op grond van Europese Richtlijn

projectmer-plichtige of projectmer-beoordelings­

inspraak ter inzage gelegen. In de Nota van

2001/42/eg verplicht een strategische milieu­

plichtige besluiten over waterkwaliteits­maat­regelen.

Antwoord Stroomgebiedbeheerplannen

beoordeling uit te voeren voor plannen waarin keuzes

(www.kaderrichtlijnwater.nl/sgbp) heeft het rijk

worden gemaakt die uiteindelijk kunnen leiden tot

In 2008 is een planmer (www.kaderrichtlijnwater.nl/

aangegeven hoe is omgegaan met de zienswijzen op

activiteiten of concrete projectbesluiten met mogelijk

sgbp) opgesteld, waarin de cumulatieve effecten van

het ontwerp-stroomgebiedbeheer­plan Eems en de

nadelige gevolgen voor het milieu. In 2006 is deze

de maatregelen uit de stroomgebiedbeheer­plannen

drie andere ontwerp-stroomgebiedbeheer­plannen

richtlijn in Nederland geïmplementeerd in de Wet

zijn beschouwd. Deze zijn op kwalitatieve wijze en op

(Maas, Rijndelta en Schelde). Zie ook hoofdstuk 9.

milieubeheer en het hieraan gekoppelde Besluit op de

stroom­gebied­n iveau beschreven. Het planmer sgbp

milieueffectrapportage 1994 (Besluit m.e.r. 1994).

vormt een bijlage bij het planmer voor het Nationaal

Op basis van de zienswijzen op het ontwerp-stroom-

Daarmee is de procedure voor de milieueffect­

Waterplan. Het totale planmer (Nationaal Waterplan

gebiedbeheerplan Eems, in samenhang met de ziens­­-

rapportage voor plannen (planmer) geïntroduceerd,

én de vier stroomgebiedbeheerplannen) is positief

wijzen op de overige plannen van de verantwoorde-

naast de al eerder bekende milieueffectrapportage

getoetst door de Commissie voor de milieueffect­

lijke overheden en regionale plannen, en op basis van

voor projectbesluiten (projectmer). Een planmer is

rapportage 3.

voortschrijdend inzicht is op 27 november 2009 het

nodig voor wettelijk of bestuursrechtelijk verplichte

definitieve stroomgebiedbeheerplan Eems door de

plannen die:

Ministerraad vastgesteld. Het stroomgebiedbeheerplan Eems is op 22 december 2009 gepubliceerd.

1 het kader vormen voor toekomstige projectmerplichtige of projectmer-beoordelingsplichtige

De Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat
verstuurt het definitieve stroomgebiedbeheerplan
Eems, samen met de plannen voor de Schelde,

besluiten, of
2 waarvoor een passende beoordeling nodig is op
grond van de Natuurbeschermingswet 1998.

Rijndelta en Maas aan de Europese Commissie.
Uiterlijk 22 maart 2010 zal er door Nederland ook op

Hoewel de stroomgebiedbeheerplannen niet expliciet

elektronische wijze door middel van ‘reporting

in het Besluit m.e.r. 1994 worden genoemd, zijn ze

sheets’ aan de Europese Commissie gerapporteerd

wel planmer-plichtig. Als bijlage zijn de vier stroom­

worden over de inhoud van de vier stroomgebiedbe-

gebiedbeheerplannen immers formeel onderdeel van

heerplannen.

het Nationaal Waterplan, dat op grond van het Besluit
m.e.r. 1994 een planmer-plichtig plan is. Daarnaast
bevatten de stroomgebiedbeheer­plannen een pakket
uit te voeren maatregelen waaraan Nederland zich
heeft gecommitteerd. De stroomgebiedbeheerplannen

3

Commissie voor de milieueffectrapportage, Nationaal Waterplan,
Toetsingsadvies over het milieueffectrapport 16 juli 2009 /
rapportnummer 2211-45.

Inleiding

Samenwerkingsproces
op hoofdlijnen
In Nederland hebben gemeenten, waterschappen,

Stuurgroep Water 2000+ die heeft gefunctioneerd als

en de voortgang van de regionale planvorming.

provincies en het rijk een gezamenlijke verantwoor-

het Regionaal Bestuurlijk Overleg Nedereems

Op landelijk niveau heeft het Overlegorgaan Water

delijkheid voor de uitvoering van de Kaderrichtlijn

(rbo Nedereems). De voorbereiding van het rbo vond

en Noordzee (own) gefungeerd als klankbordgroep.

Water. De bevoegdheden van de verschillende partijen

plaats in het Regionaal Ambtelijk Overleg (rao),

In dit overlegorgaan zijn de belangrijkste landelijk

zijn beschreven in hoofdstuk 10. De plannen waarin

waaronder een aantal werkgroepen was ingesteld.

opererende maatschappelijke organisaties vertegen-

het beleid van deze partijen ten aanzien van de

Per subwerkgebied was ook een klankbordgroep

woordigd.

Kaderrichtlijn Water wordt vastgelegd, staan beschreven

actief met daarin vertegenwoordigd de verschillende

in hoofdstuk 8. Verder gaat hoofdstuk 9 in op de wijze

belanghebbenden uit het gebied. Deze klankbord-

Internationaal

waarop het publiek bij de totstandkoming van het

groepen hebben de Regionaal Bestuurlijk Overleggen

De internationale afstemming en harmonisatie van de

stroomgebiedbeheerplan is betrokken.

geadviseerd.

krw-implementatie voor alle eu-landen is uitgewerkt

Dit stroomgebiedbeheerplan is het resultaat van

Nationaal

verband zijn bijvoorbeeld de ‘Guidance Documents’,

jarenlange intensieve samenwerking tussen alle bij

In Nederland is de Staatssecretaris van Verkeer en

een soort handreikingen, opgesteld voor de uitwerking

het waterbeheer betrokken partijen. In een uitgebreide

Waterstaat eindverantwoordelijk voor de uitvoering

van de verschillende onderwerpen uit de Kaderricht-

overlegstructuur hebben waterschappen, gemeenten,

van de Kaderrichtlijn Water. Bij de implementatie

lijn Water.

provincies, Rijkswaterstaat en de beleidsdepartementen

heeft het Nationaal Wateroverleg (nwo) 4 , onder

in overleg met maatschappelijke organisaties toegewerkt

voorzitterschap van de Staatssecretaris, een belang-

De twee eu-lidstaten van het stroomgebieddistrict

naar een stroomgebiedbeheerplan dat voldoet aan

rijke rol. Deelnemers aan dit overleg zijn gedeputeer-

Eems hebben de implementatie van de Kaderrichtlijn

de eisen van de Kaderrichtlijn Water en afgestemd is

den van provincies namens het Interprovinciaal

Water onderling afgestemd. Afgesproken is dat de

met de verantwoordelijke waterbeheerders. Ook de

Overleg (ipo), dijkgraven namens de Unie van

Nederlandse stroomgebiedbeheer­plannen voor Rijn,

afstemming met andere landen binnen het stroom­

Waterschappen (UvW), vertegenwoordigers van de

Maas, Schelde en Eems ondersteund worden door

gebied heeft veel aandacht gekregen. Maatschappe-

Vereniging van Nederlandse Gemeenten (vng) en

rapportages voor het gehele internationale stroom­

lijke organisaties zijn zowel op regionaal, nationaal

ambtelijke vertegenwoordigers van de Ministeries van

gebied waarin is terug te vinden hoe de belangrijke

als internationaal niveau in de gelegenheid gesteld

Verkeer en Waterstaat (VenW), Landbouw, Natuur en

problemen voor het gehele stroomgebied worden

om hun inbreng in dit proces te leveren (zie ook

Voedselkwaliteit (lnv) en Volkshuisvesting, Ruimte-

aangepakt.

hoofdstuk 9). Dit alles heeft uiteindelijk geleid tot een

lijke Ordening en Milieubeheer (vrom). Het nwo heeft

breed gedragen plan.

geadviseerd over de landelijke kaders voor de regionale

in een Common Implementation Strategy. In dat

uitvoering in de vier Nederlandse stroomgebieden.

Regionaal

Daarnaast heeft in het Landelijk Bestuurlijk Overleg

De overheden die verantwoordelijk zijn voor de

Regio’s (lbor) overleg plaatsgehad tussen de

uitvoering van de Kaderrichtlijn Water zijn op

voorzitters van de Regionale Bestuurlijke Overleggen

bestuurlijk niveau vertegenwoordigd geweest in de

en de Staatssecretaris over de meer praktische zaken

4

Voorheen Landelijk Bestuurlijk Overleg Water (LBOW).

11

Inleiding
12

Figuur 0-1		 Indeling internationaal stroomgebieddistrict Eems

Het internationale stroomgebied Eems bestaat uit
zeven deelstroom­gebieden waarvan er twee (deels) in
Nederland liggen: Eems-Dollardestuarium en
Oost-Groningen - Noordoost-Drenthe (zie figuur 0-1).
Dit laatste gebied wordt aangeduid met de benaming
Nedereems. Tussen het Nederlandse en het Duitse
deel van het Eemsstroomgebied vindt, uitgezonderd
het Eems-Dollardestuarium, nauwelijks hydro­
logische uitwisseling plaats. Toch heeft afstemming
plaatsgevonden over het gehele Eemsstroomgebied.
Voor deze internationale afstemming is een
Coördinatiegroep in het leven geroepen voor
technische afstemming. Voor procedurele afstemming
en accordering van afspraken op technisch terrein
heeft de ambtelijke Stuurgroep Eems gefunctioneerd.
Een beknopte weergave van het opgestelde inter­
nationale afstemmingsdocument is opgenomen in
bijlage A.
Daar waar de samenwerking tot minder goede
resultaten heeft geleid, zal in de opmaat naar de
volgende stroomgebiedbeheerplannen in 2015 sterker
worden ingezet op internationale samenwerking.
De voorliggende stroomgebiedbeheerplannen en die
van onze buurlanden vormen daarbij een goede basis
voor verdere afspraken.

Leeswijzer
Hoofdstuk 1 		

Beschrijving stroomgebied Eems

geeft een beschrijving van de algemene kenmerken van het stroomgebied en van de grond- en oppervlaktewaterlichamen en een overzicht van de beschermde gebieden.

Hoofdstuk 2 		

Economische analyse van het watergebruik

brengt de belangrijkste economische sectoren in het stroomgebied in kaart, de invloed van deze sectoren op het water en de toekomstige ontwikkelingen.
Ook is hier beschreven in welke mate de gebruikers van waterdiensten betalen voor deze diensten.

Milieudoelstellingen

geeft een overzicht van en toelichting op de milieudoelstellingen voor grond- en oppervlaktewaterlichamen.

Hoofdstuk 4 		

Monitoring en huidige toestand

beschrijft de meetnetten voor oppervlaktewater en grondwater. Tevens wordt aangegeven wat op basis van die meetnetten de huidige toestand is van de grond- en
oppervlaktewaterlichamen. Het verschil met de doelen, zoals opgenomen in hoofdstuk 3, wordt zo zichtbaar.

Hoofdstuk 5 		

Significante belastingen en effecten van menselijke activiteiten

beschrijft de belangrijkste menselijke activiteiten c.q. ingrepen in de waterlichamen, die ten grondslag liggen aan een ontoereikende kwaliteit van het oppervlaktewater en
het grondwater (hoofdstuk 4). Deze belastingen vormen de aanknopingspunten voor het nemen van maatregelen (hoofdstuk 6).

Hoofdstuk 6 		

Maatregelenprogramma

geeft een samenvatting van alle maatregelen die de waterschappen, provincies en gemeenten in het stroomgebied alsmede de rijksoverheid voor geheel Nederland en de
Europese Commissie voor de gehele Europese Unie in de periode 2009-2015 nemen om de doelen deels of geheel in 2015 te bereiken. In dit hoofdstuk wordt ook de relatie
gelegd tussen maatregelen en de belangrijkste belastingen voor grond- en oppervlaktewater.

Hoofdstuk 7 		

Klimaatverandering

gaat in op de verwachte klimaatverandering in de Nederlandse stroomgebieden en de invloed hiervan op de waterkwaliteit. Ook is er een globale check gedaan op de
klimaatrobuustheid van het voorgestelde maatregelenprogramma. Hiermee wordt een opmaat gegeven naar het volgende stroomgebiedbeheerplan in 2015.

Hoofdstuk 8 		

Register gedetailleerde programma’s en beheerplannen

geeft het register van alle plannen en besluiten waarin bovengenoemde doelen en maatregelen in het stroomgebied zijn vastgelegd.

Hoofdstuk 9 		

Voorlichting en raadpleging van het publiek

beschrijft op welke wijze in het stroomgebied Eems invulling is gegeven aan participatie en inspraak door maatschappelijke organisaties en burgers bij de totstandkoming
van het stroomgebiedbeheerplan. Daarbij is tevens aangegeven welke achtergrondinformatie aanwezig is en hoe die te raadplegen is.

Hoofdstuk 10

Lijst bevoegde autoriteiten

geeft een overzicht en de contactgegevens van de bevoegde autoriteiten in het stroomgebied.
•
•
•
•

Inleiding

Hoofdstuk 3 		

De afkortingen- en begrippenlijst legt de belangrijkste afkortingen en begrippen uit.
De literatuurlijst geeft een overzicht van de gebruikte literatuur.
De juiste verwijzing naar dit stroomgebied­beheerplan staat in het colofon.
Nadere toelichtingen en kaarten staan in respectievelijk de bijlagen en de kaartenatlas. Deze staan op bijgevoegde cd-rom en kunnen tevens worden gedownload via
www.kaderrichtlijnwater.nl. Een overzicht van de kaarten en bijlagen wordt gegeven op pagina 209.
• Via www.kaderrichtlijnwater.nl kunnen de achtergronddocumenten horend bij dit stroomgebiedbeheerplan gedownload worden.

13

14

1			 Beschrijving stroomgebied Eems

Samenvatting
In het stroomgebied Eems zijn 22 oppervlaktewaterlichamen en twee grondwater­lichamen
onderscheiden. Bij oppervlakte­water gaat het om kustwater, overgangswater, meren en
grote en kleine rivieren ofwel beken. Daarnaast zijn hier de voor Nederland kenmerkende
polders en veenontginningsgebieden met sloten en kanalen veel aanwezig. De genoemde
categorieën water zijn te grof om aan elk waterlichaam een passend ecologisch doel te
kunnen koppelen (hoofdstuk 3). Daarom is in Nederland een nadere indeling gehanteerd,
bestaande uit een beperkte set van 35 watertypen. Hiervan zijn zeven watertypen aanwezig
in het stroomgebied Eems.
Het aantal oppervlaktewaterlichamen dat in een oorspronkelijke vorm en inrichting verkeert,
is in Nederland en ook in het Nederlandse Eemsstroomgebied beperkt. Het betreft hier één
waterlichaam, namelijk de Eems-Dollardkust. Het merendeel van het oppervlaktewater is
door mensen aangelegd (kunstmatig ontstaan). Aangelegde wateren zijn bijvoorbeeld de
sloten en kanalen in de polders en het veenontginnings­gebied. De overige wateren zijn door
- deels of geheel onomkeerbare - ingrepen van de mens sterk veranderd. Verder is in het
stroomgebied Eems ook een aantal Europees beschermde gebieden aanwezig, welke relaties
hebben met grond- en/of oppervlaktewater. Het gaat in totaal om acht Natura 2000-gebieden,
één schelpdierwater en 48 zwemwateren. Ook bevinden zich in het stroomgebied Eems één
oppervlakte­waterlichaam en één grondwaterlichaam waaruit (grond)water wordt onttrokken
bestemd voor menselijke consumptie.

15

1 Beschrijving stroomgebied Eems
16

Kaart 1 Ligging en begrenzing Nederlandse deel stroomgebied Eems

1.1
		

Algemene
gebiedsbeschrijving

1.1.1

Ligging en begrenzing

Het gebied Eems bestaat uit het Eems-Dollard
estuarium en het gebied Nedereems (zie ook kaart 1).
Het stroomgebied Eems tot de 1-mijlskustzone omvat
ongeveer 2.600 km² en heeft een kustlijn van 85 km.

Eems-Dollard
Het langgerekte Eems-Dollard estuarium beslaat het
gebied tussen de riviermonding van de Eems nabij
Pogum en de uitmonding van het estuarium in de
Noordzee. Afhankelijk van de zeewaartse begrenzing
is de omvang van het gebied 315 km² (laagwaterlijn
+ 1 zeemijl) of 800 km² (laagwaterlijn + 12 zeemijl).
Het gezamenlijke Nederlands-Duitse Eems-Dollard
estuarium is 480 km² respectievelijk 1.090 km² groot
(1 en 12 mijlzone). Langs de vaste landskust en op het
eiland Borkum beschermen dijken het achterliggende
land tegen overstromingen. Langs de kust komen
kwelders voor.

Nedereems
Nedereems is één van de zeven deelstroomgebieden
van het internationale stroomgebied van de Eems en
ligt als enige in zijn geheel in Nederland. Nedereems
heeft een oppervlakte van 2.310 km². Aan de oostkant
tot aan Zwartemeer in het zuiden vormt de landsgrens
met Duitsland de begrenzing. De zuidgrens loopt
vanaf Zwartemeer en Klazienaveen noordelijk langs
Emmen richting Assen. In het westen ligt de
begrenzing globaal op de lijn Assen-GroningenEemshaven. Aan de noordzijde grenst het gebied aan
de Waddenzee en het Eems-Dollard estuarium.

1 Beschrijving stroomgebied Eems

Klimaat

temperaturen leiden tot een slechtere waterkwaliteit

Eems-Dollard

Neerslag en temperatuur

van het water in de Eems en Waddenzee leiden tot

In het Eems-Dollard estuarium zorgen wind, getij en

De neerslag is 774 mm gemiddeld per jaar over de

ongewenste effecten op de van nature aanwezige

golven voor een dynamisch stelsel van geulen en

periode 1971-2000. De verdamping is 531 mm gemiddeld

planten en dieren. Meer bovenstrooms geldt voor de

prielen met daartussen zandplaten en slibbanken.

per jaar over dezelfde periode. In de maanden april

Eems, haar zijrivieren alsmede de beken en andere

Grote delen van de Dollard vallen bij laag water

tot en met augustus is er een klein neerslagtekort, in

wateren op het Drents plateau dat de kans op water­-

droog. Zoet water uit de Eems en de Westerwoldse Aa

de herfst- en wintermaanden een groot neerslag­over­

overlast toeneemt door de grotere pieken in neerslag.

mengt er zich met zout zeewater. Hierdoor is er nog

schot. Over het hele jaar genomen heeft het stroom­

Ook in de kustpolders neemt de kans op wateroverlast

een geleidelijke zoet-zout gradiënt aanwezig.

gebied Eems een neerslagoverschot van gemiddeld

hierdoor toe. Behoud van veiligheid en het tegengaan

243 millimeter. De temperatuur is gemiddeld 2 ºC in

van wateroverlast (Waterbeheer 21e eeuw: wb21) alsook

de koudste maanden en 17 ºC in de warmste maanden.

het - ecologisch - gezond houden van wateren (krw)

1.1.2

Watersysteem

Nedereems

1.1.3

(algenbloei). Ook kan een stijging van de temperatuur

vragen om een gezamenlijke aanpak.

Het gebied Nedereems watert van zuid naar noord af
op het Eems-Dollard estuarium. De deelgebieden

Klimaatverandering

Hunze, Drentse Aa, Westerwolde, Delfzijl en Veen­

Het klimaat in Europa verandert. Dat de temperatuur

In hoofdstuk 7 wordt nader ingegaan op de gevolgen

koloniën voeren het overtollige water voor een

stijgt en de hoeveelheid en intensiteit van neerslag

van klimaatverandering.

belangrijk deel onder vrij verval af. De systemen

toeneemt, staat inmiddels wel vast. Meteorologen

Spijksterpompen, Fivelingo, Eemshaven, Duurswold,

verwachten in Nederland een toekomst met nattere

Oldambt en Fiemel worden voor het grootste deel

winters en drogere zomers. Buien zullen – ook ’s zomers

bemalen. De totale lengte van sloten en kanalen in

– in korte tijd meer neerslag brengen dan nu het geval

Bodemopbouw

het gebied Nedereems is 4.025 km.

is. Op wereldschaal leidt de temperatuurverhoging tot

De waterondoorlatende basis van het geohydrologisch

stijging van de zeespiegel.

systeem bestaat uit een mariene afzetting van fijne

In de zomer wordt IJsselmeerwater aangevoerd vanuit

1.1.4

Bodemopbouw en reliëf

zanden en klei (Formatie van Oosterhout) en oudere

het stroomgebied van de Rijn. Dit wordt bij Lemmer

Voor het stroomgebied van de Eems betekent dit dat

afzettingen (Tertiair). Daarboven liggen grof­z andige

ingelaten en via de Friese boezem en Electraboezem

de afvoer van water naar de Waddenzee op termijn

watervoerende pakketten. In de diverse ijstijden zijn

naar het Groningse deel van het deelstroomgebied

moeilijker wordt. Door de zeespiegel­stijging dringt

er vervolgens potklei en daarna fijnzandige lagen en

aangevoerd. Via de Hoogeveense Vaart kan IJssel-

ook zoutwater meer de kustgebieden in. Dit kan

keileem afgezet. Deze slecht doorlatende lagen komen

meerwater naar het Drentse deel van Nedereems

gevolgen hebben voor onder meer drinkwatervoor­

plaatselijk aan de oppervlakte. De Hondsrug is een

worden gebracht.

ziening, landbouw en natuur. Ook de kusterosie wordt

zuidoost-noordwest georiënteerd opgestuwd gebied

groter. Onduidelijk is nog wat de zeespiegel­stijging en

aan de oostelijke rand van het Drents plateau.

bodemdaling op termijn betekenen voor de Wadden-

Ten noordoosten hiervan ligt het Hunzedal, een tot

zee. In de relatief stilstaande wateren kunnen hogere

300 m diep ingesneden smeltwaterdal.

17

1 Beschrijving stroomgebied Eems
18

De regionale grondwaterstroming is vanaf het Drents

Reliëf

verdwenen door ontgraving en inklinking (veen­

plateau in de richting van het Eems-Dollard estuarium.

Het Eems-Dollard gebied betreft een estuarium

oxidatie) ligt het beekdal nu relatief hoog ten opzichte

Het doorlaatvermogen voor water varieert sterk.

bestaande uit een groot watergebied afgewisseld met

van haar directe omgeving (verlies kwelstromen).

Dit hangt samen met de aanwezigheid van de slecht

zand- en slibplaten met aan de randen kwelders.

waterdoorlatende kleilagen. Stagnatie van water

In het gebied Nedereems zijn het Drents plateau en

Het noordelijk kustgebied is in de loop der eeuwen

tussen het Drents plateau en het vlakke, lagere gebied

het noordelijk kustgebied als twee landschappelijke

gevormd door inpoldering van het aangewonnen land

in het noordoosten heeft in de laatste ijstijd geleid tot

eenheden te onderscheiden: het hoger gelegen Drents

(kustpolders). De zone langs de kust, de voormalige

uitgebreide veenvorming (Boertangerveen). Het veen

plateau en het lager gelegen kustgebied. Het hoogste

kwelderwallen, ligt boven nap (rond nap + 0,50 m).

is later op grote schaal afgegraven met het huidige

punt ligt op nap +27 m, het laagste punt op nap -3 m.

Het lage gebied tussen het kustgebied en het Veen­
koloniale gebied ligt grotendeels beneden de zee­-

veenkoloniale gebied als resultaat. Op het Drents

spiegel. De bodem bestaat vooral uit klei op veen en

plateau zelf stagneerde de afwatering door de aan­-

Het Drents plateau heeft de vorm van een omgekeerd

wezige keileem. Dit heeft naast veenvorming in een

soepbord. Het maaiveld varieert van nap +27 m in het

bevat delen met een diepte tot nap -3 m. In dit gebied

aantal gebieden geleid tot ondiepe waterbewegingen.

centrum en loopt naar de randen af tot vlak boven

bevinden zich enkele droog­makerijen. Door gas- en

nap. Het Drents plateau is onder te verdelen in een

zoutwinning daalt de bodem hier enkele centimeters

Het noordelijk kustgebied bestaat uit mariene klei

drietal gebieden: Drentse Aa, Veenkoloniaal gebied

tot plaatselijk ruim 30 centimeter in het jaar 2050.

afzettingen uit de laatste ijstijd van soms wel 10 m dik

en Westerwoldse Aa. In het gebied van de Drentse Aa

aan de oppervlakte. Regionale grondwaterstroming

stroomt regenwater deels direct af naar de beek en

ontbreekt vrijwel in dit vlakke kustgebied en het

zakt deels ter plaatse in de bodem en komt via het

grondwater in de kustzone is voor een belangrijk deel

grondwater pas na lange tijd als kwelwater in de beek

Eems-Dollard

brak. De diepteligging van de zoet-zoutgrens van het

omhoog. Hierdoor is voor planten en dieren een zeer

De natuurfunctie in het Eems-Dollard estuarium is

grondwater neemt af van circa 200 m in het zuiden

waardevol gebied ontstaan. Het gebied is voor de

belangrijk. Het Eems-Dollard estuarium is een

naar enkele meters bij de kust.

landbouw vanaf de jaren ’60 intensief ontwaterd.

voedselrijk gebied, waarin talrijke organismen

1.1.5

Ruimtegebuik

De Drentse Aa is daarbij deels genormaliseerd. In het

voorkomen met een grote rijkdom aan soorten.

De bodem­omstandigheden maken dat het waterleven

veenkoloniale gebied tegen de Hondsrug stroomt de

Het Eems-Dollard estuarium speelt een belangrijke

(planten en dieren) in het stroomgebied Eems van

beek de Hunze. Het Veenkoloniaal gebied bestaat uit

rol als opgroeigebied voor een groot aantal op de

nature past bij de hier aanwezige gebufferde en matig

een voormalig hoogveengebied en is relatief vlak.

Noordzee levende vissen en is als rust- en foerageer-

voedselrijke tot voedselrijke omstandigheden

Een uitgebreid stelsel van gegraven wijken en

plaats van groot belang voor broed- en trekvogels en

(afzettingen van rivier en zee). In het noordelijke

kanalen zorgt voor wateraanvoer en een snelle

zeehonden.

kustgebied zijn de omstandigheden voor het water­

waterafvoer. Het gebied van de Westerwoldse Aa was

leven van nature plaatselijk zwak brak tot brak en in

voorheen een relatief laag gelegen beekdallandschap

Daarnaast vindt er een aantal menselijke activiteiten

de Eems-Dollard zout.

tussen het in Nederland en Duitsland gelegen

plaats. Het Emder Vaarwater is een belangrijke

hoogveen. Aangezien het hoogveen inmiddels is

scheepvaartroute en Emden, Delfzijl en de Eemshaven

1 Beschrijving stroomgebied Eems

zijn de belangrijke havens in het gebied. Daarnaast

Waterlichamen als basiseenheden voor de krw

wordt het gebied gebruikt voor visserij, delfstoffenwinning en diverse vormen van (water)recreatie.

Nedereems
In het gebied Nedereems wonen circa 480.000
inwoners. De landbouw en daarvan de akkerbouw
beslaat veruit het grootste oppervlak van het

Waterlichamen zijn de kleinste eenheden die de KRW onderscheidt.
Ze worden ook wel aangeduid als compliance checking units. Een water­
lichaam is de basiseenheid voor de beschrijving van de toestand en uiteindelijk
ook voor de te nemen maatregelen. De meeste informatie voor de Kaderrichtlijn Water wordt daarom, voor zover mogelijk, verzameld en beoordeeld
op het niveau van waterlichamen.

deelstroomgebied Nedereems (zie ook kaart 2:
cbs-­B odemstatistiek 2000-2003). In het westen ligt
een aantal grote aaneengesloten bossen en natuur­
gebieden. Bedrijvigheid is vooral te vinden rond de
steden Groningen, Assen, Hoogezand, Winschoten,

Het voorgaande betekent niet dat alle informatie in de tekst op het niveau
van afzonderlijke waterlichamen gepresenteerd is. Voor de overzichtelijkheid
van het stroomgebiedbeheerplan is sommige informatie voor grotere een­
heden samengevat (zie indeling paragraaf 1.1.1).

Veendam, Stadskanaal en Delfzijl. Belangrijke grote
industrieën zijn de chemische en staalindustrie in
Delfzijl, haventerreinen in Eems­haven, scheepsbouw
langs het Winschoterdiep, aardappel­z etmeel­i ndustrie
in Foxhol en Ter Apel­k anaal en het bedrijvenpark
Veendam.
De belangrijkste vaarwegen voor de beroepsvaart
zijn het Eemskanaal, het Winschoterdiep, het
A.G Wildervanckkanaal en het Noord-Willemskanaal.
Daarnaast zijn er vooral in de provincie Groningen
talrijke regionale vaarwegen die voor recreatie
worden gebruikt.

In de artikel 5-rapportage van het stroomgebied Eems is voor Nederland
een voorlopige begrenzing van de oppervlaktewaterlichamen opgenomen [1] .
Daarbij werd aangegeven dat voor het stroomgebiedbeheerplan een nadere
uitwerking zou plaatsvinden. In het voorliggende plan is dit geëffectueerd.
Het heeft tot de volgende twee belangrijke veranderingen geleid.
De zogenoemde ‘virtuele’ vlakvormige waterlichamen in met name de
poldergebieden zijn omgezet in concreet begrensde oppervlaktewater­­lichamen. Verder maken de bovenlopen van de rivieren en beken, met een
eigen stroomgebied van minder dan 10 km2, geen onderdeel meer uit van een
KRW-oppervlaktewaterlichaam.

19

1 Beschrijving stroomgebied Eems
20

1.2

Oppervlaktewater

1.2.1
		

Methodiek voor begrenzing, typering
en status

Aanvullend hierop zijn in poldergebieden nog

Typeren van oppervlaktewaterlichamen

zogenoemde ‘waterrijke gebieden’ aangewezen.

De Kaderrichtlijn Water onderscheidt en beschrijft

Dit betreft gebieden van minimaal 250 ha met een

vier categorieën: meren, rivieren, overgangswateren

De Kaderrichtlijn Water vraagt lidstaten om het

percentage open water van 20% of meer. In die

en kustwateren. In het stroomgebied Eems komen alle

oppervlaktewater te begrenzen in waterlichamen

gebieden bevindt zich een grote dichtheid van kleine

vier deze categorieën voor. Voor een nadere uit­

en vervolgens in te delen naar watertype en status.

wateren zoals sloten, vaarten en/of plassen.

werking van de ecologische doelen is deze indeling te
grof. Daarom zijn die categorieën onderverdeeld in

Aanduiding van de status vindt plaats op grond van
de inrichting van de wateren. Deze zogenoemde

Bij het kustwater is onderscheid gemaakt in een

meerdere watertypen. Voor de indeling in watertypen

hydromorfologie kan - vrijwel - ongewijzigd, sterk

tweedeling in waterlichamen, namelijk een

kunnen lidstaten de vaste typering uit de Kaderricht-

veranderd of kunstmatig zijn.

territoriaal deel en een kustwaterdeel. Dit heeft te

lijn Water gebruiken (systeem A) of zelf een typering

maken met de verschillende doelen die de krw in

maken met een vergelijkbare mate van detail

deze gebieden voorschrijft (zie hoofdstuk 3).

(systeem B). Nederland heeft ervoor gekozen om zelf

Watertypen - dus plassen, beken en dergelijke - en de

een typering op te stellen die goed aansluit bij de

status worden onderscheiden, omdat die bepalend
zijn voor de ecologische doelstellingen. In een diepe

Het totale wateroppervlak in het stroomgebied Eems

situatie in ons land. Belangrijke kenmerken in deze

plas komen van nature nu eenmaal andere vissen en

inclusief de 1-mijlskustzone beslaat 400 km . In het

typering zijn bijvoorbeeld stroomsnelheid, zout-

planten voor dan in een beek of een kunstmatig water

Nederlandse deel hiervan is 82% aangewezen als

gehalte en invloed van het getij. De Nederlandse

zoals een sloot.

waterlichaam. Als alleen wordt gekeken naar het

typering bestaat in totaal uit 35 watertypen (inclusief

zoete water (geen kust- of overgangswater) is dat

subtypen), waarvan er zeven aanwezig zijn in het

Begrenzen van oppervlaktewaterlichamen

69%. Dit betekent dat 18% respectievelijk 31% van het

stroomgebied Eems.

Voor het begrenzen van de oppervlaktewaterlichamen

water­oppervlak valt onder de niet als waterlichamen

zijn de uitgangspunten gevolgd van het in Europees

aangewezen kleine wateren. De waterkwaliteit in

In bijlage D staat de gehanteerde Nederlandse

verband vastgestelde richtsnoer voor het identificeren

deze kleine wateren mag het realiseren van de

werk­w ijze voor het indelen van watertypen toegelicht

2

van waterlichamen [2] . Dit betekent dat alle wateren

krw-doelen in de oppervlakte­w aterlichamen

(systeem B) en de Nederlandse lijst met watertypen [3]

als oppervlakte­waterlichaam zijn aangemerkt die een

waarin ze uitmonden niet belemmeren.

[4]

achterliggend stroomgebied hebben van minimaal
10 km 2 óf minimaal 50 ha groot zijn.

. Deze bijlage bevat ook een overzicht en korte

omschrijving van de zeven watertypen die voorkomen
Voor de ligging, begrenzing en naamgeving van de

in het stroomgebied Eems.

oppervlaktewaterlichamen wordt verwezen naar
stroomgebieden gehanteerd. Dit betekent dat een

Bepalen van de status van de oppervlaktewaterlichamen

polderwater, dat achter een gemaal ligt, is aangemerkt

Voor het bepalen van de ecologische doelstellingen is

als waterlichaam als het bijbehorende poldergebied

behalve het watertype ook de status van een water­

een oppervlakte heeft van minimaal 10 km 2.

lichaam relevant. Deze status wordt bepaald aan de

Ook voor poldergebieden is de benadering van

kaarten 3 en 4.

Toelichting clustering watertypen
Plassen van het type M14 aangegeven als ‘meer’
Type R5 aangegeven als ‘riviertje of beek’
Typen R7 en R12 aangegeven als ‘rivier’

Figuur 1-1 Indeling Nederlandse deelgebieden Eems

hand van de toestand en oorsprong van vorm en
inrichting van de wateren. Deze zogenoemde
hydromorfologie kan - vrijwel - ongewijzigd, sterk
veranderd of kunstmatig zijn.
Een waterlichaam is ‘kunstmatig’ wanneer het door
mensenhand is ontstaan op een plek waar voorheen
geen water aanwezig was. Verder is een van nature
voorkomend meer, rivier, overgangswater of kust­
water, dat door menselijke ingrepen niet meer de
oorspronkelijke morfologie heeft en onvoldoende kan
worden hersteld, als ‘sterk veranderd’ aan te merken.
Voor het aanwijzen van een waterlichaam als ‘sterk
veranderd’ is een gedegen onderbouwing c.q.
motivering nodig. Alleen ingrepen in de hydro­morfologie kunnen reden zijn om een waterlichaam
sterk veranderd te noemen. Een waterlichaam is dus
niet als sterk veranderd aan te wijzen op basis van
een slechte waterkwaliteit. De gehanteerde onderbouwing voor de aanwijzing van sterk veranderde
oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied Eems
is toegelicht in hoofdstuk 3 (paragraaf 3.2).

1.2.2
		

Oppervlaktewaterlichamen en
typologie

In het stroomgebied Eems zijn in totaal 22 oppervlaktewaterlichamen onderscheiden met de volgende
verdeling over de hoofdtypen: meren (14), rivieren (5),
overgangs­wateren (1) en kustwateren (2) (zie tabel 1-1).
De meest voorkomende watertypen zijn ondiepe
gebufferde plassen (M14). Dit type is behalve aan

1 Beschrijving stroomgebied Eems

Kanalen van het type M14 aangegeven als ‘kanaal of sloot’

21

1 Beschrijving stroomgebied Eems

Tabel 1-1 Aantal waterlichamen per watertype in het stroomgebied Eems

22

Type

Omschrijving

Aantal waterlichamen per watertype
Nedereems

Totaal

Percentage

Eems-Dollard (rijkswater)

M

Meertypen

M14

Ondiepe gebufferde plassen

13

13

59,1

M30

Zwak brakke wateren

1

1

4,5

14

63,6

Totaal meren
R

Riviertypen

R5

Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

3

3

13,6

R7

Langzaam stromende rivier/nevengeul op zand/klei

1

1

4,5

R12

Langzaam stromende middenloop/benedenloop op veenbodem

1

1

4,5

5

22,7

1

4,5

1

4,5

Totaal rivieren
O

Overgangswateren

O2

Estuarium met matig getijverschil

1

Totaal overgangswateren
K

Kustwateren

K1

Kustwater, open en polyhalien

1

1

4,5

Geen type*

1

1

4,5

Totaal kustwateren

2

9,1

Totaal

22

100

* Voor chemische doelstellingen voor kustwateren geldt een reikwijdte van 12 zeemijl en voor ecologische doelstellingen een reikwijdte van 1 mijl.
Omdat er alleen voor ecologie watertypen zijn opgesteld, zijn er waterlichamen (1-12 mijl vanuit de kust) welke geen type toegekend hebben gekregen.

Grondwater

1.3.1
		

Methodiek voor begrenzing en
karakterisering

plassen ook toegekend aan de kanalen in het gebied.

en/of verdiept). Bij één waterlichamen is de inrichting

In omvang het grootst zijn de kustwateren en het

c.q. hydromorfologie - vrijwel - ongewijzigd ten

overgangswater. De ligging van de watertypen

opzichte van de oorspronkelijke situatie of kan die

(hoofd­­indeling) in het stroomgebied staat weergegeven

voldoende worden hersteld. Het gaat hierbij om de

Voor het aanwijzen en begrenzen van grondwater­-

in figuur 1-1. Voor de ligging van de afzonderlijke

Eems-Dollardkust.

lichamen is uitgegaan van de algemene methodiek

oppervlaktewater­lichamen met aanduiding van het

zoals gebruikt bij de artikel 5-rapportage [1].
Aan één oppervlaktewaterlichaam (kustwater:

Ten opzichte daarvan is de begrenzing van de

territoriaal) is geen status toegekend, aangezien hier

grondwaterlichamen aangepast: inmiddels zijn de

Aan één oppervlaktewaterlichamen (kustwater) is geen

alleen chemische doelstellingen van toepassing zijn

(kleine) grondwaterlichamen vervallen die specifiek

type toegekend, aangezien hier alleen chemische

(ligt buiten 1-mijlszone).

bedoeld waren voor drinkwaterwinningen. Daarmee

watertype wordt verwezen naar kaart 5.

doelstellingen van toepassing zijn (ligt buiten 1-mijlszone).

1.2.3

Oppervlaktewaterlichamen en status

zijn deze kleine grondwaterlichamen onderdeel

1.2.4
		

Grensoverschrijdende oppervlaktewaterlichamen

geworden van de omringende (al bestaande) grondwaterlichamen.

In het Eems-Dollard estuarium bevinden zich twee

De Kaderrichtlijn Water geeft geen randvoorwaarden

Ruim de helft (55%) van de waterlichamen in het

grensoverschrijdende oppervlaktewaterlichamen,

voor het aantal of de omvang van grondwaterlichamen.

stroomgebied Eems is kunstmatig (tabel 1-2 en kaart

namelijk Eems-Dollard en Eems-Dollardkust. Voor de

Voor de begrenzing tussen grondwaterlichamen zijn

6). De meest voorkomende watertypen bij de kunst-

typering en statustoekenning van dit gebied alsook

hydrogeologische barrières, (geo)chemische en

matige waterlichamen zijn de ondiepe gebufferde

het kust- en overgangswater van de Waddenzee heeft

bestuurlijke grenzen gehanteerd. In de diepte zijn

plassen (M14). Dit zijn de kanalen in het gebied.

internationale afstemming plaatsgevonden in de

deze grondwaterlichamen niet verder opgedeeld.

De overige oppervlaktewaterlichamen zijn groten-

Coördinatiegroep en de ambtelijke Stuurgroep Eems.

deels sterk veranderd (36%). De gehanteerde

Voor de overige oppervlaktewateren vindt niet of

Verder is in laag Nederland onderscheid gemaakt in

motivaties om te komen tot een aanwijzing als sterk

nauwelijks uitwisseling van water over de rijksgrens

een zoet grondwaterlichaam en een brak/zout

veranderd water zijn toegelicht in paragraaf 3.2.

plaats. Afstemming over typering en status is hier

grondwaterlichaam voor ieder deelstroomgebied waar

De meest voorkomende sterk veranderde oppervlakte-

niet van toepassing.

dit relevant is.

waterlichamen zijn de niet gegraven ondiepe
ge­bufferde meren en plassen (M14) en langzaam

Op basis van de hierboven beschreven methodiek zijn

stromende midden- en benedenlopen van beken op

in het stroomgebied Eems twee grondwaterlichamen

zand (R5). De meren zijn in het verleden vaak

aangewezen (zie kaart 7a). In paragraaf 1.3.2. is een

vergraven. De beken zijn in het verleden, veelal voor

nadere beschrijving gegeven van deze grondwater­

een betere ontwatering voor de landbouw en snellere

lichamen.

waterafvoer, deels genormaliseerd (rechtgetrokken

1 Beschrijving stroomgebied Eems

1.3

23

1 Beschrijving stroomgebied Eems

Tabel 1-2 Status van de oppervlaktewaterlichamen in Eems
Status

Nedereems

Eems-Dollard (rijkswater)

totaal

Percentage

Sterk veranderd

7

1

8

36,4

Kunstmatig

12

0

12

54,5

Natuurlijk *

0

1

1

4,5

Niet van toepassing

0

1

1

4,5

Totaal

19

3

22

100,0

* Natuurlijk betekent inrichting/hydromorfologie - vrijwel - ongewijzigd

24
Kaart 6

Status oppervlaktewaterlichamen

Status waterlichamen op basis van hydromorfologie
(vrijwel) ongewijzigde situatie
sterk veranderde situatie
kunstmatig aangelegd
niet van toepassing
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk
equidistantielijn in 2008
Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

Tabel 1-3 Kenmerken grondwaterlichamen Maas
Grondwaterlichaam

Oppervlak (km 2)

Gemiddelde dikte (m)

Aantal watervoerende pakketten

Volume (km 3)

NLGW0001

Zand Eems

1.982

180

3

356

NLGW0008

Zout Eems

331

180

1

60

1 Beschrijving stroomgebied Eems

Code

25
Kaart 7a

Karakterisering grondwaterlichamen

Grondwaterlichamen

Achtergrond

duin

bebouwing

wadden

water

kreekgebieden

stroomgebied

zand met deklaag

grens 1-mijlszone

(dek)zand

grens rijk

krijt

equidistantielijn in 2008

zout

Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

diep grondwater
Grondwaterlichamen

Achtergrond

duin

bebouwing

wadden

water

kreekgebieden

stroomgebied

zand met deklaag

grens 1-mijlszone

(dek)zand

grens rijk

krijt

equidistantielijn in 2008

zout

Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

diep grondwater

1 Beschrijving stroomgebied Eems
26

1.3.2
		

Algemene beschrijving van
grondwaterlichamen

De opbouw van de Nederlandse ondergrond wordt uit-

In tabel 1-3 staan enkele specifieke gegevens van
de afzonderlijke grondwaterlichamen in Nedereems.

verbreiding van de diverse lagen als ook de geohydrologische karakteristieken zijn daarin opgenomen.

Beschermde gebieden

1.4.1

Register Beschermde gebieden

Voor de ligging van de grond­water­l ichamen zie

De Kaderrichtlijn Water schrijft voor een register op te

kaart 7a.

stellen van gebieden die op grond van artikel 6 en
bijlage IV krw zijn aangewezen als beschermd

gebreid beschreven en onderhouden in een regionaal
Geohydrologisch InformatieSysteem (regis). Zowel de

1.4

1.3.3
		

Grensoverschrijdende
grondwaterlichamen

gebied. Het register dient voortdurend te worden
gevolgd en bijgewerkt. De gepresenteerde beschermde
gebieden in dit stroomgebiedbeheerplan betreft de
situatie van eind 2009.

Onderstaande gegevens zijn ontleend aan regis en

In het Eemsgebied zijn geen internationale grens­

rechtstreekse informatie van de provincies als grond­-

overschrijdende grondwaterlichamen omdat grond-

­waterbeheerder. In tabel 1-3 staan enkele specifieke

waterstroming over de grens slechts zeer lokaal

De oppervlaktewater- en grondwaterlichamen met

gegevens van de afzonderlijke grondwaterlichamen.

voorkomt. Bij ingrijpende wijzigingen in de water-

onttrekkingen voor menselijke consumptie (krw,

In Nedereems zijn twee grondwaterlichamen

huishouding in de grenszone kan er sprake zijn van

artikel 7) behoren tot de beschermde gebieden en zijn

gedefinieerd bestaande uit een zout grondwaterlichaam

beïnvloeding over de grens. Er zijn op dit punt

opgenomen in het register. Dat geldt tevens voor

aan de kust met een afdekkend kleipakket (zout Eems)

overigens geen knelpunten geconstateerd.

waterlichamen waar een dergelijke onttrekking in de

en een zoet grondwaterlichaam (zand Eems) verder
landinwaarts, beide overwegend zandig van aard.
In het zoute grondwaterlichaam met afdekkend
kleipakket wordt de grondwateraanvulling veelal

toekomst gepland is.

1.3.4
		

Grondwaterlichamen met
afhankelijke ecosystemen

Verder gaat het om gebieden die een beschermings­
status hebben op grond van één of meerdere van de

afgevoerd via buisdrainage en sloten. Hoge zout­

Alle onderscheiden grondwaterlichamen in Neder-

volgende eu-richtlijnen:

gehaltes in de zandondergrond worden dan ook

land bevatten één of meer aquatische en terrestrische

• Schelpdierwaterrichtlijn (2006/113/eeg);

vooral veroorzaakt door de directe nabijheid van de

ecosystemen die afhankelijk zijn van het grondwater.

• Viswaterrichtlijn (2006/44/eeg);

Waddenzee en mariene afzettingen in de ondergrond.

In Nederland is geïnventariseerd waar kwetsbare

• Zwemwaterrichtlijn (76/160/eeg), inmiddels

De zoutgehaltes lopen landinwaarts omlaag en het

natuur voorkomt die beschermd wordt onder Natura

zoute grondwaterlichaam gaat over in zoet.

2000. Een nadere prioritering van deze Natura

• Nitraatrichtlijn (91/676/eeg);

Dat zoete grondwaterpakket omvat ook de bovenzijde

2000-gebieden heeft plaatsgevonden op basis van de

• Richtlijn Stedelijk Afvalwater (91/271/eeg);

van het Drents plateau en bestaat voor een belangrijk

urgentie die verbonden is aan het behalen van de

• Vogelrichtlijn (79/409/eeg);

deel uit goed doorlatende zandgronden. Het grond­

natuurdoelen. Zie verder hoofdstuk 3.

• Habitatrichtlijn (92/43/eeg).

water in de watervoerende pakketten is afkomstig
van neerslag op de hogere gronden. Grondwater komt
weer aan de oppervlakte in de lager gelegen gebieden
waar het beeksystemen voedt.

vernieuwd (2006/7/eg);

1 Beschrijving stroomgebied Eems

1.4.2
		

Waterlichamen met onttrekking voor
menselijke consumptie

Grondwater

In Nederland zijn grondwateronttrekkingen groter

In het stroomgebied Eems liggen 12 locaties waar

dan 240 m3/dag vergunningplichtig op basis van de

grondwater wordt gewonnen; 9 daarvan zijn voor

Grondwaterwet. Momenteel zijn in het register alle

Oppervlaktewater

drinkwaterproductie en 3 voor overige onttrekkingen

reeds bekende en vergunde winningen opgenomen.

Elk oppervlaktewaterlichaam waaruit water wordt

voor menselijke consumptie 5. Deze grondwater­

onttrokken voor de productie van drinkwater (75/440/

onttrekkingen bevinden zich allen in het grondwater­

eeg), wordt opgenomen in het register Beschermde

lichaam Zand Eems. Het betreffende waterlichaam is

gebieden. Ook opgenomen in dit register zijn opper-

opgenomen in het register (kaart 9a).

vlaktewaterlichamen met winningen via oever­

1.4.3
		

Beschermde gebieden voor
schelpdierkweek en visvangst

Gebieden met economisch belangrijke populaties van

infiltratie (niet aanwezig in stroomgebied Eems).

Onder water voor menselijke consumptie wordt

in het water levende planten- en diersoorten zijn

Bij kunstmatige infiltratie wordt oppervlaktewater via

afgezien van drinkwater ook verstaan al het water dat

eveneens beschermd. In Nederland zijn dit gebieden

een bodempassage toegevoegd aan het grondwater.

in enig levensmiddelenbedrijf wordt gebruik voor de

die zijn aangewezen als ‘schelpdierwater’ (2006/113/

Deze winningen zijn daarom niet gebruikt voor het

vervaardiging, behandeling, conservering of het in de

eeg) of soms als water voor ‘karper- en zalmachtigen’

aanwijzen van oppervlaktewaterlichamen, maar wel

handel brengen van voor menselijke consumptie

(2006/44/eeg). In het stroomgebied Eems gaat het om

voor het aanwijzen van grondwaterlichamen waaruit

bestemde stoffen of producten, tenzij de bevoegde

de Waddenzee als schelpdierwater (kaart 10).

water wordt onttrokken voor menselijke consumptie

autoriteiten ervan overtuigd zijn dat de kwaliteit van

(zie onderstaand bij grondwater).

het water de gezondheid van de levensmiddelen als

Beide richtlijnen komen dertien jaar na de inwerking-

eindproduct niet kan aantasten (98/83/eg, artikel 2).

treding van de Kaderrichtlijn Water te vervallen.

In het stroomgebied Eems wordt op één locatie

In Nederland is de Voedsel- en Waren Autoriteit (vwa)

Tot die tijd (2013) worden deze gebieden opgenomen

oppervlaktewater gewonnen voor de bereiding van

het bevoegd gezag voor deze beoordeling.

in het register Beschermde gebieden.

drinkwater. Het betreft water uit de Drentse Aa dat

In 2008-2009 is door de vwa een inventarisatie

daartoe wordt ingelaten in het mengbekken bij

uitgevoerd naar het gebruik van water bestemd voor

‘De Punt‘. Na een verblijftijd van ongeveer twee

menselijke consumptie door de industrie. Van de

maanden wordt het water vervolgens verwerkt tot

593 geregistreerde bedrijven zijn er inmiddels 286

drinkwater. Het oppervlaktewaterlichaam Drentse Aa

bezocht. Er blijken daarbij vooralsnog 16 bedrijven te

is opgenomen in het register (kaart 8).

zijn met een winning groter dan 100 m3/dag welke aan
de gestelde criteria voldoet. Van deze 16 bedrijven is er
geen gelegen in het stroomgebied Eems (zie kaart 9a).
De komende jaren wordt deze inventarisatie verder
aangevuld 6 .

5

Zie kaart 18a in artikel-5 rapportage [1]

6

De hierboven genoemde 3 locaties waar sprake is van winning voor
menselijke consumptie zijn in deze inventarisatie (blijkbaar) nog
niet meegenomen.

27

1 Beschrijving stroomgebied Eems
28
Kaart 8

Register beschermde gebieden
Oppervlaktewaterlichamen met onttrekking
voor menselijke consumptie

Inname oppervlaktewater
voor bereiding van drinkwater (2009)
innamepunt oppervlaktewater
oevergrondwaterwinning
waterlichaam met innamepunt
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk
equidistantielijn in 2008
Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

Beschermingsbeleid waarborg voor drinkwaterkwaliteit
1 Beschrijving stroomgebied Eems

Afgezien van opname in het register Beschermde gebieden komt het belang van grond- en oppervlaktewater
voor de drink­waterbereiding vooral tot uitdrukking in KRW artikel 7.3 (geen verdere verslechtering opdat de
zuiveringsinspanning op termijn kan afnemen). Verder is er nationaal beschermingsbeleid van kracht,
zoals ook beschreven in paragraaf 6.3.4. De KRW brengt in dit bestaande beleid geen verandering teweeg.

29
Kaart 9a

Register beschermde gebieden
Grondwaterlichamen met onttrekking voor
menselijke consumptie

Onttrekkingspunten grondwater (2009)
openbare drinkwatervoorziening
overige winning voor menselijke consumptie
(gebaseerd op voorlopige inventarisatie
Voedsel- en Waren Autoriteit, 2008-2009)
Grondwaterlichamen met onttrekking
duin
wadden
kreekgebieden
zand met deklaag
Onttrekkingspunten grondwater (2009)

(dek)zand
krijt

openbare drinkwatervoorziening

zout

overige winning voor menselijke consumptie

diep grondwater

(gebaseerd op voorlopige inventarisatie
Voedsel- en Waren Autoriteit, 2008-2009)
Grondwaterlichamen met onttrekking
duin
wadden
kreekgebieden
zand met deklaag
(dek)zand
krijt
zout
diep grondwater

Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk
equidistantielijn in 2008
Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

1 Beschrijving stroomgebied Eems
30

bieden

erwater (2009)

Kaart 10

Register beschermde gebieden
Schelpdierwater

Beschermde gebieden

Achtergrond

schelpdierwater (2009)

bebouwing
water

Achtergrond

stroomgebied

bebouwing

grens 1-mijlszone

water

grens rijk

stroomgebied

equidistantielijn in 2008

grens 1-mijlszone

Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

grens rijk
equidistantielijn in 2008
Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

1 Beschrijving stroomgebied Eems
31
Kaart 11

Register beschermde gebieden
Zwemwater

Beschermde gebieden
zwemwaterlocaties (2008)
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk
equidistantielijn in 2008
Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

1 Beschrijving stroomgebied Eems

Eems-Dollard en aanwijzing als Habitatrichtlijngebied
In de Eems-Dollard zijn de Hond-Paap en de Dollard aangemeld als Habitat­richtlijngebied. Ook Duitsland heeft de platen aangemeld als Habitatrichtlijn­gebied.
De vaargeulen en andere watervlakten tussen Emden en de Eems­haven zijn, voorzover deze volgens Nederland tot het Nederlandse grondgebied behoren,
in september 2007 door Nederland bij de EU aangemeld als Habitatrichtlijngebied. Naar verwachting wordt dit deel van het Eems-Dollard estuarium
in 2009 door de EU op de lijst van beschermde gebieden geplaatst.
Tegen de aanmelding van het onbetwist Duitse deel van de vaargeulen loopt een gerechtelijke procedure. De uitspraak in de procedure zal bepalend zijn voor
de aanmelding van het onbetwiste Duitse deel en het volgens Duitsland Duitse deel van het Eems-Dollard estuarium als Habitatrichtlijngebied. Nadat ook het
Duitse deel van het Eems-Dollard estuarium als Habitatrichtlijngebied is aangemeld én op de communautaire lijst is geplaatst zullen beide landen samen de
aanwijzing ervan nader uitwerken.

32
Kaart 12

Register beschermde gebieden
Vogel- en habitatrichtlijn
(Natura 2000-gebieden)

Toelichting

Aangewezen en/of aangemelde gebieden
(2009).
Voor de actuele begrenzing van Natura
2000-gebieden zie de detailkaarten op website
http://www2.minlnv.nl/thema/groen/natuur/
Natura2000_2006/Natura2000.htm

Beschermde gebieden
vogelrichtlijngebieden
habitatrichtlijngebieden
vogel- en habitatrichtlijn van toepassing
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk
equidistantielijn in 2008
Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

Toelichting

Aangewezen en/of aangemelde gebieden
(2009).
Voor de actuele begrenzing van Natura
2000-gebieden zie de detailkaarten op website
http://www2.minlnv.nl/thema/groen/natuur/
Natura2000_2006/Natura2000.htm

1 Beschrijving stroomgebied Eems

1.4.4

Zwemwater en overige recreatie

De locaties die in het kader van de Zwemwaterricht-

1.4.6
		

33

Beschermde gebieden voor soorten
en habitats

lijn (76/160/eeg en uiteindelijk 2006/7/eg) als zwem­-

Gebieden die zijn aangewezen voor de bescherming

­­­­water zijn aangewezen, vallen onder de beschermde

van habitats of soorten en gebaat zijn bij het behoud

gebieden. Overige recreatieve gebieden hoeven niet in

of de verbetering van de watertoestand, komen in

het register te worden opgenomen omdat er geen

aanmerking voor het register Beschermde gebieden.

Europese richtlijn is die recreatieve zones beschermt.

Het gaat om gebieden die op grond van de Habitat­

In het stroomgebied Eems liggen 48 zwemwaterlocaties

zijn aangewezen als speciale beschermingszone. Deze

(peildatum december 2008). Deze zwemwateren zijn

gebieden zijn aangemeld voor soorten en/of habitats

opgenomen in het register (kaart 11).

die op Europees niveau van belang zijn en die deel

richtlijn (92/43/eeg) en de Vogelrichtlijn (79/409/eeg)

uitmaken van het Europese netwerk Natura 2000.

1.4.5

Nutriëntgevoelige gebieden

In Nederland zijn vrijwel alle Vogel- en Habitatricht-

Nutriëntgevoelige gebieden, die op grond van de

lijngebieden in meer of mindere mate afhankelijk van

Nitraatrichtlijn (91/676/eeg) als bedreigde zone of op

grond- en/of oppervlaktewater. Daarom is besloten

grond van de Stedelijk afvalwaterrichtlijn (91/271/eeg)

om ze allemaal op te nemen in het register Beschermde

als kwetsbare gebieden zijn aangewezen, moeten in

gebieden (kaart 12). In het stroomgebied Eems gaat

het register Beschermde gebieden worden opgenomen.

het om acht gebieden 7. Waddenzee, Eems-Dollard (zie

Nederland is echter van deze verplichting ontheven

kader) en Noordzeekustzone zijn aangewezen als

omdat het voor heel het land de emissie-eisen

zowel Vogel- en Habitatrichtlijngebied. Daarnaast zijn

hanteert die gelden voor gevoelige gebieden.

er vier Habitatrichtlijngebieden (Drentse Aa, Witter-

Er is met andere woorden geen sprake van specifieke

veld, Drouwenerzand, Lieftinghsbroek) en één

nutriëntgevoelige c.q. beschermde gebieden in

Vogelrichtlijngebied (Zuidlaardermeer).

Nederland.

7

Eems-Dollard en Waddenzee zijn als twee afzonderlijke gebieden
beschouwd.

34

2			 Economische analyse van het
			 watergebruik
Samenvatting
De economische analyse van het watergebruik omvat:
• economische beschrijving van het stroomgebied;
• analyse van de autonome ontwikkelingen;
• beschrijving van de kostenterugwinning van waterdiensten.
Het Nederlandse deel van het Eemsstroomgebied heeft ongeveer 500 duizend inwoners.
Het grootste deel van het gebied heeft een landbouwfunctie. Opvallend is het relatief grote
belang van de delfstoffenwinning in de productiewaarde (23%). De dienstverlening is de
belangrijkste economische sector in het Nederlandse deel van het Eemsstroomgebied.
Naar verwachting zullen alle economische sectoren, met uitzondering van de visserij,
tot 2015 groeien.
Het percentage kostenterugwinning voor de vijf onderscheiden waterdiensten varieert
van meer dan 95% tot 100%.

35

2 Economische analyse van het watergebruik

Tabel 2-1 Productiewaarde, intermediair verbruik*, toegevoegde waarde, loonsom en arbeidsvolume van verschillende (sub)sectoren voor het Nederlandse deel van het Eemsstroomgebied [62]

Sector

Subsector

Productiewaarde
(in mln euro)

Landbouw

Akkerbouw

144

87

57

1

0,0

Tuinbouw

68

31

36

20

0,7

Dienstverlening

164

67

3

0,1

87

45

42

24

0,7

Totaal

529

327

202

48

1,4

1

1

1

1

0,0

6.654

1.545

5.109

149

1,7

Voedings- en genotmiddelenindustrie

1.108

853

255

163

3,1

Textiel- en lederindustrie

28

19

9

6

0,2

Papierindustrie

764

553

211

136

2,7

Uitgeverijen en drukkerijen

247

135

111

74

1,6

Chemische industrie

956

683

274

167

3,1

Metaalindustrie

1.661

1.158

503

340

7,5

Overige industrie

1.004

592

412

342

10,3

Bouw

1.481

905

576

394

9,5

Totaal

7.248

4.898

2.351

1.622

37,9

Electriciteitsbedrijven

1.425

950

476

62

1,0

Waterleidingbedrijven

0

0

0

0

0,0

Vervoer over water

355

214

141

42

0,9

Milieudienstverlening

231

146

85

40

0,8

Overige dienstverlening

12.448

4.755

7.693

4.730

111,3

Totaal

14.459

6.064

8.396

4.874

114,0

28.891

12.835

16.058

6.694

155,1

Intermediair verbruik betreft goederen en diensten die tijdens een
bepaalde periode zijn geproduceerd en binnen dezelfde periode zijn
verbruikt om er andere (finale) goederen en diensten mee te
produceren.

Arbeidsvolume
(x 1000 mensjaren)

231

Totaal

*

Loonsom
(in mln euro)

Veehouderij

Delfstoffenwinning
Industrie

Toegevoegde waarde
(in mln euro)

Overige Landbouw

Visserij

36

Intermediair verbruik
(in mln euro)

Economische beschrijving
van het stroomgebied

2.2

Trends tot en met 2015

2 Economische analyse van het watergebruik

2.1
		

37

Demografische karakteristieken en ruimte­
gebruik

Hierna volgt een nadere toelichting op verschillende

Er zijn binnen het Nederlandse deel van het Eems­

economische sectoren en een aantal relevante

stroomgebied prognoses per werkgebied opgesteld

Het Nederlandse deel van het stroomgebied van de

subsectoren in het Nederlandse deel van het

ten aanzien van de ontwikkeling van de economische

Eems telt ongeveer een half miljoen inwoners.

Eemsstroomgebied.

sectoren tot 2015.

• Binnen de landbouw heeft de veehouderij het

Naar verwachting zal de bevolking in het Eems­stroom­­

Veruit het grootste deel van het stroomgebied heeft
een landbouwfunctie. Het gebied heeft een grote
variëteit aan landschappen en natuurgebieden, met

grootste belang in de landbouwproductie (44%),

gebied in de periode tot 2015 met 6,8% groeien. Dat is

name in Drenthe. Circa 5 % van de totale oppervlakte

gevolgd door de akkerbouw (27%). De tuinbouw

vergelijkbaar met het Nederlandse deel van het Rijn­-

is bebouwd gebied.

en overige landbouwactiviteiten zijn onder­

­stroomgebied, maar hoger dan in het Maas- en Schelde­

vertegenwoordigd ten opzichte van het landelijke

stroomgebied.

Economische sectoren
Nederland maakt bij de economische beschrijving op

gemiddelde.
• De activiteiten van de visserij bestaan met name

Voor alle subsectoren van de landbouw wordt tot

stroomgebiedniveau onderscheid tussen vijf

uit vis- en schelpdiervisserij. Het belang van deze

2015 een groei verwacht, met name de intensieve vee-

economische sectoren, die weer zijn opgesplitst in

sector in de economie is zeer klein.

houderij, de open grond tuinbouw en glastuinbouw.

specifieke subsectoren. Als criterium bij de keuze van

• De delfstoffenwinning is zeer sterk vertegen­

deze subsectoren is de mogelijke invloed op water-

woordigd, vooral vanwege de aardolie- en

kwaliteit of -kwantiteit gebruikt (Tabel 2-1) [62] .

aardgaswinning in de provincie Groningen.
Zand- en grindwinning komen maar beperkt voor

Uit het overzicht van de productiewaarde voor het

Hierdoor zal het relatieve aandeel van de akkerbouw
en de grondgebonden veehouderij afnemen.
De krimp in de sector visserij zal zich voortzetten.

en dan vooral in Drenthe.

Nederlandse deel van het Eemsstroomgebied blijkt

• Bij de industrie wijkt de verdeling over de sub­

dat de belangrijkste sector de dienstverlening is

sectoren enigszins af van het landelijke beeld.

ver­w achting met 17% groeien. Voor de beton- en

(50%), gevolgd door industrie (25%) en delfstoffen-

Het aandeel van de chemische industrie in de

metsel­z andwinning wordt een daling van 10 tot

winning (23%). De sector landbouw en visserij zijn

totale productie (13%) ligt duidelijk onder het

15% verwacht.

met een gezamenlijke productiewaarde van minder

landelijk gemiddelde.

dan 2% relatief klein. Opvallend is dat de sector
delfstoffenwinning in vergelijking met de andere
stroomgebieden sterk is vertegenwoordigd.

• Dienstverlening is met ongeveer 50% van de
productiewaarde en 74% van de werkgelegenheid

De hele delfstoffenwinning zal tot 2015 naar

Naar verwachting zal in de periode 2002 - 2015 de
sector industrie met 20% toenemen.

een belangrijk onderdeel van de economie.

Het aandeel van de overige economische sectoren in

Voor een uitgebreidere beschrijving, waaronder ook

het Nederlandse deel van het Eemsstroomgebied ligt

het watergebruik van de sectoren huishoudens,

daarentegen onder het landelijk gemiddelde.

landbouw en visserij en industrie, zie hoofdstuk 6
van het rapport ‘ Karakterisering stroomgebied
Eems [1] .

De dienstverlening zal verder groeien.

2 Economische analyse van het watergebruik
38

2.3
		

Kostenterugwinning voor
waterdiensten

In de krw staat dat om duurzaam watergebruik te

2 Inzamelen en afvoer van hemel- en afvalwater

Ook de landbouw is een gebruiker. De provincie is

stimuleren lidstaten ervoor moeten zorgen dat het

De gemeenten zijn ervoor verantwoordelijk dat door

verantwoordelijk voor het kwantitatieve beheer van

waterprijsbeleid aan gebruikers adequate prikkels

middel van aanleg en beheer van een fysieke

het diepe grondwater.

geeft om water efficiënt te gebruiken. Daarnaast moet

infrastructuur van met name riolerings-, infiltratie-

door de verschillende watergebruiksectoren

en drainagevoorzieningenhet hemel- en afvalwater

5 Regionaal watersysteembeheer

(minimaal uitgesplitst naar landbouw, industrie en

wordt opgevangen en afgevoerd. Zij dienen dit

Betreft het beheren, onderhouden en bedienen van de

huishoudens) een redelijke bijdrage worden geleverd

zodanig te doen dat wateroverlast (kwantiteit) en

regionale infrastructuur gericht op het waterbeheer

in de terugwinning van waterdiensten. Hieronder

vervuiling van grond- en oppervlaktewater (kwaliteit)

in het beheergebied met als doel wateroverlast en

wordt beschreven welke waterdiensten in Nederland

wordt voorkomen. Als gebruikers kunnen bedrijven,

-tekort te voorkomen. Omvat tevens alle activiteiten

worden onderscheiden en wordt het huidige niveau

huishoudens en landbouw worden onderscheiden.

die gericht zijn op het bereiken en zo goed mogelijk
handhaven van de kwaliteit van het regionale

van kostenterugwinning gepresenteerd.
3 Zuiveren van afvalwater

oppervlaktewater, met uitzondering van het zuiveren

Nederland heeft onderscheid gemaakt in de volgende

Via aanleg, overname, verbetering, beheer, onder-

van afvalwater. 10

vijf waterdiensten:

houd en bediening van zuiveringstechnische werken
(transportgemalen en -leidingen, zuiverings- en

Omdat het voor de verandering in de waterkwaliteit

1 Productie en levering van water;

slibverwerkingsinstallaties) ervoor zorgen dat het

die kan optreden als gevolg van de waterdienst niets

2 Inzamelen en afvoer van hemel- en afvalwater;

aangeboden afvalwater wordt gezuiverd en binnen de

uitmaakt of een overheid de waterdienst levert, of dat

3 Zuiveren van afvalwater;

daarvoor geldende wettelijke eisen op het oppervlakte-

gebruikers de waterdienst aan zichzelf leveren (eigen

4 Grondwaterbeheer;

water wordt geloosd.

dienstverlening), wordt eigen dienstverlening gezien

5 Regionaal watersysteembeheer.

Waterschappen zijn een belangrijke leverancier van

als onderdeel van de waterdiensten.

deze dienst. Bedrijven en landbouw leveren deze
Een toelichting:

dienst ook maar zuiveren in dat geval meestal hun
eigen afvalwater. Een belangrijke gebruikersgroep is

1

Productie en levering van water

huishoudens.

De waterdienst betreft de onttrekking en eventueel
bereiding van oppervlaktewater, grondwater en

4 Grondwaterbeheer

effluent en/of het transporteren en leveren van

Betreft het kwantitatieve beheer van het diepe

drink-, proces- en koelwater aan bedrijven, de

grondwater. Dit omvat de vergunningverlening en

landbouw en huishoudens. De belangrijkste

handhaving rond grote onttrekkingen 9. Belangrijke

leveranciers zijn drinkwaterbedrijven, bedrijven en

gebruikers zijn waterbedrijven die water onttrekken

de landbouw. De laatste twee categorieën leveren

voor de bereiding van drinkwater en bedrijven die

meestal aan zichzelf (eigen dienstverlening).

water onttrekken voor proces- en koelwaterdoeleinden.

9

Wanneer slechts een kleine hoeveelheid grondwater wordt
onttrokken, hoeft een bedrijf vaak geen vergunning aan te vragen.
Er wordt dan geen gebruik gemaakt van de waterdienst grondwaterbeheer. Dit geldt voor veel landbouwkundige onttrekkingen.

10

Zo wordt de waterdienst afvalwaterbehandeling geleverd door
waterschappen aan huishoudens en kleine bedrijven, terwijl grote
bedrijven nogal eens zelf hun eigen afvalwater zuiveren.

2 Economische analyse van het watergebruik

Bij het bepalen van het niveau van kostenterugwin-

worden voor het grootste gedeelte (minimaal 95%)

Mede omdat de Europese Commissie (ec) van mening

ning (ktw) van waterdiensten is rekening gehouden

teruggewonnen door middel van het rioolrecht.

is dat de meeste lidstaten in de artikel 5-rapportage

met milieukosten. Dit zijn de kosten die worden

Het overige deel van het geld wordt verkregen door

(2005) te summier over de economische analyse

gemaakt om milieuschade te voorkomen.

middel van de Onroerende Zaakbelasting (ozb), die

gerapporteerd hebben, heeft de ec in 2008 een

door de gemeenten wordt geheven van eigenaars en

nieuwe versie van de ‘reporting sheet on economics’

Verder zijn de gebruikers van een waterdienst uit­­ge­

gebruikers van onroerende zaken. De ozb-inkomsten

vastgesteld. Naar aanleiding daarvan heeft Neder-

splitst in bedrijven, huishoudens, landbouw en natuur.

vallen onder de algemene middelen van de gemeenten.

land nogmaals alle informatie die zij verzameld en

De actoren die gebruik maken van de riolering betalen

gebruikt heeft voor de verschillende economische

Het Nederlandse waterbeheer is al decennia lang

op deze wijze ook aan de riolering.

analyses verzameld en waar mogelijk geactualiseerd.

gebaseerd op de principes ‘de vervuiler betaalt’ voor

Het ktw-percentage is de afgelopen jaren toegenomen

Een deel van die informatie staat in het rapport

waterkwaliteit en ‘de gebruiker betaalt’ voor water-

van 80% naar 95% ten gevolge van de verdere stijging

‘Aanvullingen sgbp krw reporting sheet’ [6] .

kwantiteit. De financiering van het waterbeheer en

van het aantal gemeenten dat rioolrecht heeft

De gegevens over de omvang, de kostprijs en de

het gevoerde prijsbeleid in Nederland zijn daar dan

ingesteld [5] .

verkoopprijs van vier waterdiensten is per stroom­

ook op gebaseerd en kennen waar effectief prijs­

gebied te geven, in dit geval voor het Nederlandse

prikkels ter stimulering van een efficiënt gebruik.

Het tweede betreft het ‘grondwaterbeheer’ dat een

Hierover is uitvoerig gerapporteerd in het rapport

ktw-percentage van 95% heeft. Tot de kosten van het

‘Kostenterugwinning van waterdiensten in Neder-

grondwaterbeheer behoren de provinciale kosten voor

Voor de dienst ‘regionaal waterbeheer’ zijn de

land’. De kosten van de in Nederland onderscheiden

onderzoek en uitvoering van grondwatermaatregelen,

volume- en economische gegevens uitsluitend op

waterdiensten worden grotendeels bij de vervuilers

waaronder maatregelen ter bestrijding van verdroging

nationaal niveau beschikbaar (tabel 2-4). De water-

dan wel de gebruikers teruggewonnen en zijn in

(en andere milieuschade) die kan ontstaan als gevolg

dienst ‘regionaal waterbeheer’ is verder uitgesplitst

overeenstemming met het in artikel 9, lid 1 van de

van het onttrekken van grondwater. Het geld wordt

naar de activiteiten waterkeringszorg, water­

Kaderrichtlijn Water genoemde criterium.

verkregen uit een heffing op de onttrekking van

kwantiteitsbeheer en (passief) waterkwaliteitsbeheer.

deel van het Eemsstroomgebied (Tabel 2-3).

grondwater. Boven een door de provincie te bepalen
Uit een overzicht van de kostenterugwinning per

drempelwaarde moet een heffing betaald worden.

Voor wat betreft de omvang is van de volgende

waterdienst (tabel 2-2) blijkt dat van de vijf onder-

De heffing komt dan ook voornamelijk ten laste van

kengetallen uitgegaan:

scheiden waterdiensten er twee zijn die geen volledige

bedrijven die grote hoeveelheden grondwater

• Waterkeringszorg: 13.450 km waterkering.

kostenterugwinning hebben.

onttrekken. De hoogte van de heffing wordt door elke

• Waterkwantiteitsbeheer: 110.983 ha oppervlakte

provincie individueel bepaald.
De eerste betreft ‘Inzameling en afvoer van hemelwater

Een deel van de kosten voor grondwaterbeheer bestaat

en afvalwater’ en heeft een kostenterugwinnings­

uit apparaatskosten van de provincies. Deze worden

percentage van 95%. De kosten voor deze waterdienst

betaald uit de algemene middelen. Dit verklaart

(investeringen en beheer en onderhoud van de riolering)

waarom het ktw voor deze waterdienst niet 100% is.

regionaal watersysteem.
• Waterkwaliteitsbeheer: 16,0 miljoen inwoners
waaraan dienst geleverd wordt.

39

2 Economische analyse van het watergebruik

Tabel 2-2 Samenvattend overzicht kostenterugwinning voor waterdiensten
40

Waterdienst

KTW percentage*

Aanbieder waterdienst

Gebruiker waterdienst

KTW via

Productie en levering van water

100%

- Drinkwaterbedrijven
- Bedrijven,
- Landbouw

- Huishoudens
- Bedrijven
- Landbouw

- Tarief euro/m 3
- Vastrecht
- Eigen dienstverlening

Inzameling en afvoer van hemel- en afvalwater

95%

- Gemeenten

- Huishoudens
- Bedrijven
- Landbouw

- Rioolrecht

Zuivering van afvalwater

100%

- Waterschappen
- Bedrijven
- Landbouw

- Huishoudens
- Bedrijven
- Landbouw

- Verontreinigingsheffing
- Eigen dienstverlening

Grondwaterbeheer

95%

- Provincies

- Bedrijven
- Landbouw

- Grondwaterheffing
- Grondwater­belasting

Regionaal watersysteem beheer

100%

- Waterschappen

- Huishoudens
- Bedrijven
- Landbouw
- Natuur

- Heffingen

* Afgerond op 5 procent

2 Economische analyse van het watergebruik

Tabel 2-3 Samenvatting omvang en kost- en verkoopprijs vier waterdiensten in het Nederlandse deel van het Eemsstroomgebied
Omvang

Investering

Kostprijs

Verkoopprijs

Waterdienst

mln m 3

mln Euro

Euro/m 3

Euro/m 3

Productie & levering water (onttrokken/geleverd water)

741 / 748

15

1,2

1,46

Inzameling & afvoer hemel- en afvoerwater (afvoer via riolering)

92

17

0,51

0,47

Zuivering afvalwater (totaal gezuiverd water)

92

13

0,47

0,46

Grondwaterbeheer

91

??

0,01

0,01

Kostprijs

Verkoopprijs

Eenheid

Waterkeringszorg

7881

7361

euro/km waterkering

Waterkwantiteitsbeheer

3992

3721

euro/ha oppervlakte binnenwater

Waterkwaliteitsbeheer

10

10

euro/inwoner

Tabel 2-4 Landelijk overzicht kost- en verkoopprijs dienst ‘regionaal watersysteembeheer’

Regionaal watersysteembeheer

Alles overziend is het rijk van mening dat in Nederland binnen het bestaande institutionele stelsel de
gebruikers van waterdiensten een adequate bijdrage
leveren aan de kosten van de productie van de
waterdiensten.
Doordat de kosten voor de additionele krw-maat­
regelen gekoppeld worden aan bestaande water­
diensten en de kostenterugwinningstructuur, is er
ook sprake van een adequate bijdrage van de
verschillende sectoren in de terugwinning van de
kosten voor het voorgenomen maatregelenpakket.

41

42

3 			 Milieudoelstellingen

Samenvatting
De doelen voor het oppervlaktewater hebben een chemische en een ecologische component.
De goede chemische toestand voor oppervlaktewaterlichamen wordt uitsluitend bepaald door
Europees vastgestelde normen die zijn vastgelegd in de Richtlijn Prioritaire Stoffen.
De ecologische doelen zijn in het stroomgebied Eems bepaald, gebruikmakend van landelijke
milieukwaliteitseisen, aangevuld met een nadere regionale uitwerking. De goede ecologische
toestand wordt bepaald door biologische soortgroepen, specifieke verontreinigende stoffen
(in Nederland ruim 150), en hydromorfologische en algemeen fysisch-chemische parameters.
Indien de doelen naar verwachting niet in 2015, maar later kunnen worden bereikt, is een
motivering daarvoor gegeven.
Voor de grondwaterlichamen zijn normen voor nitraat en bestrijdingsmiddelen vastgesteld voor
de gehele EU. Voor een aantal overige stoffen zijn aanvullend daarop drempelwaarden voor de
grondwaterkwaliteit in het stroomgebied Eems vastgesteld. Voor grondwaterkwantiteit gelden
doelen conform Europese regelgeving.
De chemische normen en de goede ecologische toestand van oppervlaktewatertypen en de
chemische normen voor grondwater worden als milieukwaliteitseisen vastgelegd in het Besluit
kwaliteitseisen en monitoring water 2009. Afgeleide ecologische normen worden als concrete
doelstellingen voor de Kaderrichtlijn Water opgenomen in de waterplannen van rijk en provincies.

43

3 Milieudoelstellingen

3.1

44

De Kaderrichtlijn Water heeft tot doel het oppervlakte-

Geen achteruitgang

De milieudoelstellingen en afleidingsmethoden voor

en grondwater te beschermen en verbeteren.

De afgelopen decennia is de waterkwaliteit al

de Kaderrichtlijn Water zijn internationaal afgestemd

Inleiding

aanzienlijk verbeterd. De Kaderrichtlijn Water

(paragraaf 3.7) en in Nederland juridisch vastgelegd

Dit hoofdstuk geeft een toelichting op de milieudoel-

verplicht er voor zorg te dragen dat de toestand

(paragraaf 3.8).

stellingen - en waar relevant het afleiden daarvan -

van oppervlakte- en grondwaterlichamen niet

die horen bij een goede kwaliteit c.q. toestand van de

verslechtert.

oppervlaktewaterlichamen (paragraaf 3.3), grond­

Van een achteruitgang is sprake als de toestand

waterlichamen (paragraaf 3.4) en beschermde

van een stof of (een groep) parameters in een

gebieden (paragraaf 3.5).

water­l ichaam een klasse daalt. Alle waterlichamen
zullen hierop eens per planperiode (zes jaar)

Uitgangspunt is dat in 2015 de oppervlaktewater­

getoetst worden. Dit is vastgelegd in de Wet Milieu-

lichamen in een goede ecologische en een goede

beheer en het Besluit kwaliteitseisen en monitoring

chemische toestand verkeren. Voor de grondwater­

water 2009. Een nadere uitwerking van de toetsing

lichamen is het uitgangspunt dat in 2015 een goede

op ‘geen achteruitgang’ is opgenomen in het

chemische en een goede kwantitatieve toestand

monitoring­programma. Daarnaast is ‘geen achter­

bereikt zijn.

uitgang’ al onderdeel of uitgangspunt voor het
bestaande milieubeleid. Dat wordt zo veel als

De ecologische doelen worden mede bepaald door de

mogelijk voort­gezet. Dat betekent bijvoorbeeld dat

status van oppervlaktewaterlichamen, waarbij

bevorderd wordt dat lozingen indien mogelijk

onderscheid gemaakt wordt in hydromorfologisch

verplaatst worden naar minder kwetsbare water­

vrijwel ongewijzigde, sterk veranderde en kunst­

lichamen. En dat schadelijke milieuvreemde stoffen

matige waterlichamen. De motivering voor de

vervangen worden door andere stoffen met een

statustoekenning wordt in paragraaf 3.2 beschreven.

vergelijkbare werking en minder schade aan het
watermilieu. In deze gevallen is in feite dus geen

Onder voorwaarden mag het halen van de doelen

sprake van ‘achteruitgang’. Voor water bestemd

worden uitgesteld tot 2021 of 2027. In Nederland is dit

voor de bereiding van drinkwater stelt de krw dat

voor veel oppervlaktewaterlichamen en enkele grond-

maat­regelen worden genomen met de bedoeling om

waterlichamen het geval. De onderbouwing hiervan is

achteruitgang te voorkómen, teneinde het niveau

opgenomen in paragraaf 3.6. Indien duidelijk is dat

van zuivering te verlagen.

ook in 2027 de milieudoelstellingen niet gehaald
kunnen worden, is het mogelijk lagere doelen vast te
stellen. In dit eerste stroomgebiedbeheerplan is van
deze uitzonderingsmogelijkheid geen gebruik gemaakt.

3 Milieudoelstellingen

3.2
		

Status oppervlaktewaterlichamen en motivering

Het uiteindelijke doel van de krw is dat de ecologie

Een tweede belangrijke voorwaarde is het bezien of er

kwantitatieve uitwerking is geleverd.

van waterlichamen zoveel mogelijk een natuurlijke

voor het milieu gunstiger, en technisch haalbare en

In het Eemsstroomgebied blijkt voor bijna alle

toestand (Goede Ecologische Toestand, get) benadert.

betaalbare alternatieven zijn om de gebruiksfunctie(s)

beschouwde wateren dat mogelijke alternatieven voor

In Nederland zijn veel wateren echter hydro­

te realiseren (krw, artikel 4.3b).

de in het verleden uitgevoerde hydromorfologische
aanpassingen, technisch onhaalbaar en/of onevenre-

morfologisch aangepast aan menselijk gebruik, of
wateren zijn door de mens aangelegd. De mate waarin

In tabel 3-1 en tabel 3-2 is een samenvattend overzicht

dig kostbaar zijn (tabel 3-2). Per waterlichaam zijn

hydromorfologische ingrepen de ecologie beïnvloeden

opgenomen van de motiveringen die horen bij de twee

meerdere motiveringen mogelijk.

bepaalt de status van een waterlichaam. De krw biedt

bovengenoemde voorwaarden voor de aanwijzing van

daarom de mogelijkheid een waterlichaam de status

waterlichamen als ‘sterk veranderd’. De motiveringen

De doelen - en veelal ook de huidige toestand – van

‘sterk veranderd’ of ‘kunstmatig’ toe te kennen.

per afzonderlijk waterlichaam staan in bijlage O.

de als sterk veranderd aangeduide waterlichamen

De statustoekenning is essentieel voor de bepaling van

Een uitgebreide beschrijving van de overwegingen om

liggen vaak slechts een weinig lager dan de waarden

de ecologische doelstellingen. Voor sterk veranderde

een waterlichaam als ‘sterk veranderd’ aan te wijzen

voor hydromorfologisch (vrijwel) ongestoorde

en kunstmatige waterlichamen mogen de doelen

is beschreven in de waterplannen van rijk en

wateren. Bovendien gaat het vaak maar om één of

worden aangepast tot doelen die passen bij de hydro­-

provincies. 11

enkele parameters. Echter, de krw gaat uit van het

Vooralsnog wordt ervan uitgegaan dat de fysieke

kan voldoen aan de goede toestand geldt dit voor het

principe one out-all out; dus als één parameter niet

morfologische beïnvloedingen in deze wateren
(Goed Ecologisch Potentieel, gep).

inrichting van de meeste watersystemen er toe leidt

hele oordeel. De statustoekenning ‘sterk veranderd’

Een waterlichaam is ‘kunstmatig’ wanneer het door

dat de goede ecologische toestand niet gerealiseerd

wordt dan gebaseerd op deze ene parameter. Daar-

mensenhanden is ontstaan op een plek waar voor-

kan worden. In alle beschouwde waterlichamen

naast bestaat er nog onzekerheid over de effecten van

heen geen water aanwezig was. Voor het aanwijzen

zouden hydromorfologische herstelmaatregelen

de voorgenomen maatregelen.

van een van nature aanwezig waterlichaam als ‘sterk

significante negatieve effecten hebben op de water-

De krw schrijft voor dat bij een statustoekenning van

veranderd’ is een gedegen onderbouwing nodig.

huishouding (tabel 3-1). Dit heeft in alle gevallen

‘sterk veranderd’ de motivatie elke zes jaar opnieuw

Alleen ingrepen in de hydromorfologie zijn reden om

betrekking op wateraan- en afvoer ten behoeve van

moet plaatsvinden. Op basis van onderzoek dan wel

een waterlichaam de status ‘sterk veranderd’ toe te

de landbouw die schade ondervindt, en bescherming

monitoring zal in de komende planperiode (2009-

kennen.

tegen overstroming. In driekwart van de waterlicha-

2015) moeten blijken of de maatregelen het beoogde

Een eerste voorwaarde voor het aanwijzen van een

men zou de scheepvaart significante negatieve

effect hebben. Is dat het geval dan kan de status in

oppervlaktewaterlichaam als ‘sterk veranderd’, is dat

effecten ondervinden van herstelmaatregelen.

het tweede sgbp (2015) alsnog worden gewijzigd in

het terugdraaien of herstel van de hydromorfologische

Per waterlichaam zijn meerdere motiveringen

hydromorfologisch (vrijwel) ongestoord.

ingrepen om de get te bereiken tot significante

mogelijk. In bijlage F is een toelichting over de nadere

negatieve effecten voor de gebruiksfuncties van het

invulling van het begrip ‘significante negatieve

water en/of milieu zou leiden (krw, artikel 4.3a).

effecten’ opgenomen en aangegeven dat hiermee
regionaal maatwerk en indien mogelijk een

11

Aanvullend zijn motiveringen voor de statustoekenning van
waterlichamen te vinden in achterliggende documenten bij de
waterbeheerder (brondocumenten / factsheets).

45

3 Milieudoelstellingen

Tabel 3-1 Aantal sterk veranderde waterlichamen in stroomgebied Eems met motiveringen voor significante negatieve effecten op functies bij het nemen van herstelmaatregelen in de hydromorfologie om GET
46

te bereiken
Functieschade (meerdere motiveringen per waterlichaam mogelijk)
Milieu
in bredere zin

Scheepvaart
of recreatie

Activiteiten
waarvoor water
wordt opgeslagen

Waterhuishouding,
bescherming
tegen
overstromingen,
afwatering

Andere duurzame
activiteiten

Deelgebied

Aantal sterk
veranderde
waterlichamen

Aantal sterk
veranderde
waterlichamen
waar motivering
is gegeven

Eems-Nedereems

7

7

5

7

Rijkswateren

1

1

1

1

1

Totaal

8

8

6

8

1

Tabel 3-2 Aantal sterk veranderde waterlichamen in stroomgebied Eems waarvoor alternatieven voor de functies zijn beschouwd en als niet beschikbaar of onhaalbaar zijn beoordeeld
Alternatieven beschouwd (meerdere motiveringen per waterlichaam mogelijk)
Ja, geen
alternatieven
beschikbaar

Negatieve
effecten milieu

Onevenredig
hoge kosten

Technisch
onhaalbaar

6

6

Deelgebied

Aantal sterk
veranderde
waterlichamen

Aantal sterk
veranderde
waterlichamen
waarvoor
alternatieven
beschouwd zijn

Eems-Nedereems

7

7

Rijkswateren

1

1

1

1

Totaal

8

7

1

7

6

3 Milieudoelstellingen

Naast de acht sterk veranderde waterlichamen komt

3.3

Oppervlaktewater

3.3.1

Algemene beschrijving doelen

Voor de ecologische kwaliteit gelden milieudoel­
stellingen voor:

in het stroomgebied Eems een aantal waterlichamen

De doelen voor het oppervlaktewater hebben een

• biologische soortgroepen (paragraaf 3.3.3)

voor die door menselijk handelen zijn ontstaan, zoals

chemische en een ecologische component

• hydromorfologie (paragraaf 3.3.4)

sloten en kanalen.

(zie figuur 3-1).

• algemeen fysisch-chemische parameters
(paragraaf 3.3.5)

Het betreft 12 van de totaal 22 waterlichamen die

• specifieke verontreinigende stoffen

overeenkomstig hun ontstaansvorm de status

Voor de chemische kwaliteit zijn voor 41 stoffen en

‘kunstmatig’ hebben.

stofgroepen normen bepaald voor de gehele Europese

(paragraaf 3.3.6), soms ook aangeduid als

Unie (paragraaf 3.3.2).

overige relevante stoffen.

Figuur 3-1

Opbouw en samenhang doelen van de goede toestand van oppervlaktewaterlichamen

Kwaliteitsdoelstellingen KRW oppervlaktewater

chemisch
schoon

Prioritaire stoffen
Andere bestaande
stoffen met normen
op Europees niveau

ecologisch
gezond
Inrichting
(hydromorfologie)
Specifieke
verontreinigende
stoffen

Biologie:
- algen
- waterplanten
- vissen
- kleine waterdieren
Algemeen
fysisch-chemisch,
o.a.:
- doorzicht
- N, P

47

3 Milieudoelstellingen
48

De ecologische milieudoelstellingen voor de

prioritaire stoffen zijn er 13 gekenmerkt als prioritair

typen kan op twee manieren de ecologische doel­

verschillende watertypen stellen de lidstaten zelf

gevaarlijk, waarvoor een verdergaande emissie­

stelling voor sterk veranderde en kunstmatige

vast, maar dit dienen de landen onderling wel te

doelstelling geldt.

water­l ichamen (het goed ecologisch potentieel, gep)

harmoniseren. De spelregels voor dit proces zijn door

worden afgeleid. Kern van beide benaderingen is dat

de Europese Commissie in verschillende documenten

Alle andere stoffen zijn geen onderdeel van de

rekening wordt gehouden met de ecologische effecten

beschreven [7][8][9] .

chemische toestand, maar vallen onder de

van onomkeerbare (hydromorfologische) ingrepen.

ecologische toestand (paragraaf 3.3.6).

Allebei de werkwijzen zijn in Nederland (en ook in het
stroomgebied Eems) toegepast voor het afleiden van

De chemische en ecologische doelen hebben
betrekking op waterlichamen. Water dat niet als

Voor een aantal prioritaire stoffen geeft de Richtlijn

ecologische doelen voor sterk veranderde en kunst-

waterlichaam begrensd is, dient een zodanige

Prioritaire stoffen naast de jaargemiddelde milieu­

matige waterlichamen. Beide benaderingen leiden tot

kwaliteit te hebben dat het behalen van de doelstel-

kwaliteitsnorm ook de maximaal aanvaardbare

hetzelfde ambitieniveau.

lingen in de waterlichamen, die met dit water in

concentraties. Uitgangspunt is dat waar mogelijk al in

Omdat Nederland een groot aantal kunstmatige

contact staan, niet blijvend verhinderd wordt [10] .

2015 de kwaliteitsdoelen in de waterlichamen, gemeten

wateren kent die sterk op elkaar lijken (sloten en

De beleidsdoelen en het beleidskader voor bescher-

op de representatieve krw-meetpunten, worden

kanalen), hebben de waterbeheerders tevens

ming van oppervlaktewater- en grondwaterlichamen,

gerealiseerd. Een overzicht van de doel­stellingen voor

gezamenlijk een studie laten uitvoeren waarbij voor

en overige (kleinere) wateren is beschreven in

de goede chemische toestand is opgenomen in bijlage E.

deze groep kunstmatige waterlichamen het ecologisch
potentieel en de bijbehorende maatlatten zijn

paragraaf 3.8.
In de kustwateren hebben de doelstellingen voor de
chemische kwaliteit een reikwijdte van 12 zeemijl.

3.3.3

Doelen ecologische toestand - biologie

uitgewerkt [13] .
Een toelichting op de afleiding van de ecologische

Voor de ecologische doelen geldt een reikwijdte van

De milieudoelstellingen voor biologie bestaan uit de

doelstellingen voor vrijwel ongestoorde, sterk

één zeemijl.

parameters fytoplankton (algen), overige waterflora

veranderde en kunstmatige waterlichamen is

(waterplanten, vastgroeiende algen, zeesla en zee­

opgenomen in bijlage F.

Doelen chemische toestand

wieren), macrofauna (kleine waterdieren) en vissen.

De goede chemische toestand (gct) wordt bepaald

Voor deze biologische parameters of onder­delen

Een samenvattend overzicht van de ecologische

door normen die op Europees niveau zijn vastgesteld

daarvan zijn per type water maatlatten ontwikkeld voor

doelstellingen is opgenomen in tabel 3-3. Dit zijn

voor 41 stoffen/stofgroepen uit de Richtlijn Prioritaire

het beschrijven van de goede ecologische toestand (get)

gemiddelde get- en gep-waarden voor de verschil-

Stoffen [11] . Het betreft 33 prioritaire stoffen en stof­­-

en de overige toestandsklassen van een oppervlakte­

lende categorieën waterlichamen in het stroomgebied

groepen uit het Besluit nummer 2455/2001/eg van het

waterlichaam [12] . Middels deze maatlatten wordt de

Eems, inclusief de spreiding binnen die getallen

Europees Parlement en Raad van 20 november 2001

ecologische toestand uitgedrukt in een Ecologische

(de 25- en 75-percentiel waarden). De helft van de

en acht stoffen afkomstig van andere eu-richtlijnen,

Kwaliteits Ratio (ekr), een getal tussen 0 en 1.

ecologische doelstellingen bevindt zich tussen deze

waaronder een aantal bestrijdingsmiddelen. Van de

Op basis van deze maatlatten voor natuurlijke water­

25- en 75-percentiel waarden, een kwart zit boven

3.3.2

Biologische doelen in het stroomgebied Eems

3 Milieudoelstellingen

Tabel 3-3 Ecologische doelstellingen in het stroomgebied Eems

de 75-percentiel waarde, een kwart zit onder de

49

GET / GEP (in EKR-waarde tenzij anders vermeld)

25-percentiel waarde. Tabel 3-3 geeft slechts een globale

Bandbreedte

indicatie van de ecologische doelstellingen; voor de
milieudoelstellingen voor afzonderlijke oppervlakte­
waterlichamen wordt verwezen naar bijlage O.

gemiddelde

25-percentiel

75-percentiel

Meren

In het stroomgebied Eems ligt een aantal kunstmatige

Fytoplankton

0,59

0,60

0,60

wateren (sloten en kanalen). Voor het afleiden van de

Overige waterflora

0,49

0,47

0,54

ecologische doelstellingen is geen gebruik gemaakt

Macrofauna

0,54

0,52

0,60

van de landelijk afgeleide doelstellingen, maar heeft

Vis

0,52

0,47

0,60

een aanpassing plaatsgevonden van de maatlatten

Totaal fosfaat ( mg P/l)

0,16

0,15

0,20

voor het meest gelijkende natuurlijke watertype, de

Totaal stikstof (mg N/l)

3,59

3,13

4,00

meren. In tabel 3-3 zijn de ecologische doelstellingen

Doorzicht (m)

0,45

0,40

0,58

voor de meren, en sloten en kanalen dan ook onder
één noemer weergegeven. Het sterk veranderde of

Rivieren

kunstmatige karakter van de meren (inclusief sloten

Overige waterflora

0,58

0,60

0,60

en kanalen) komt met name tot uitdrukking in de

Macrofauna

0,54

0,50

0,60

gemiddeld lagere gep-doelstelling voor overige

Vis

0,54

0,51

0,56

waterflora. Scheepvaart beperkt in een aantal

Totaal fosfaat (mg P/l)

0,12

0,10

0,15

waterlichamen het doorzicht, waardoor de doel­

Totaal stikstof (mg N/l)

3,14

2,50

3,00

stelling voor overige waterflora relatief laag is.

Kust- en overgangswateren

De sterk veranderde eigenschappen van de rivieren

Fytoplankton

0,60

-

-

en meren (inclusief sloten en kanalen) komen vooral

Overige waterflora

0,19

-

-

tot uitdrukking in de doelstellingen voor vis, waarvan

Macrofauna

0,57

-

-

de gep-waarde gemiddeld een halve klasse of

Vis

0,51

-

-

ongeveer 0,1 ekr-eenheden lager dan 0,6 is. In de

Opgelost anorganisch stikstof (mg N/l)*

0,46

-

-

kust- en overgangswateren springt met name de lage
ekr-waarde voor overige waterflora in het oog.
De beperkte mogelijkheden voor zeegrassen in de

* waarde bij een saliniteit van 30 en hoger

kustzone is de oorzaak van het lage gep voor overige

-

waterflora.

te weinig getallen voor betrouwbare percentielwaarden

3 Milieudoelstellingen
50

Doelen ecologische toestand algemeen fysisch-chemisch

watertype R4 (bovenlopen van beken), 18 °C). Deze

Bij sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen is

waarde geldt veelal ook voor het gep voor kunst­

de beoordeling van de hydromorfologie alleen

matige en sterk veranderde wateren omdat er veelal

relevant om vast te stellen of een waterlichaam het

Tot de fysisch-chemische parameters behoren onder

geen ecologische en hydromorfologische argumenten

Maximaal Ecologisch Potentieel bereikt.

andere temperatuur, zuurgraad, zuurstofgehalte,

zijn deze op een hogere waarde te stellen. Het

zoutgehalte en nutriënten (fosfor en stikstof).

maximum van 25 °C is met name van belang voor

3.3.4
		

warmtelozingen.

3.3.6
		

Doelen ecologische toestand specifieke verontreinigende stoffen

Bij het vaststellen van de get- en gep-waarden voor

Daarnaast is het ook van belang in verband met de

de algemeen fysisch-chemische parameters is de

drinkwatervoorziening omdat bij hogere temperaturen

De krw spreekt van specifieke verontreinigende

biologie leidend. Doelen voor de algemeen fysisch-

geen oppervlaktewater mag worden ingenomen tenzij

stoffen als deze in significante hoeveelheden worden

chemische parameters volgen dan ook uit de

er sprake is van extreme weersomstandigheden.

geloosd, maar er geen norm op Europees niveau is

biologische beschrijvingen. get- en gep-waarden

Onder normale omstandigheden wordt overal aan

vastgesteld. In ieder geval vallen daaronder die

voor nutriënten zijn zoveel mogelijk afgeleid op basis

deze norm voldaan.

stoffen (waaronder werkzame stoffen van bestrijdings-

van een werkelijk waargenomen relatie tussen

De fysisch-chemische milieudoelstellingen voor de

middelen) waarvoor normen zijn vastgelegd in de

concentraties N/P en de biologische toestand. De af-

afzonderlijke oppervlaktewaterlichamen staan in

‘Regeling milieukwaliteitseisen gevaarlijke stoffen

geleide waarden voor nutriënten bij een goede

bijlage O. Een samenvattend overzicht hiervan is

oppervlaktewateren’ van 200412.

ecologische toestand zijn zodanig dat de kans dat de

opgenomen in tabel 3-3. Dit zijn gemiddelden en

get duurzaam blijft gehandhaafd 90% is [12] [14] .

ranges over de waterlichamen in het stroomgebied.

Voor sterk veranderde en kunstmatige water­l ichamen
is op vergelijkbare wijze het gep-biologie als uitgangspunt genomen voor de afleiding van nutriëntennormen.

Binnen de internationale stroomgebiedcommissie
van de Eems zijn acht stoffen geselecteerd, die voor

3.3.5
		

Doelen ecologische toestand hydromorfologie

het hele stroomgebied als probleemstof worden
beschouwd. Hiervan overlappen er zes met de
Rijnrelevante stoffen (koper, zink, mecoprop, mcpa

Voor de overige algemeen fysisch-chemische

Tot de hydromorfologie behoren hydrologische en

en pcb). De normstelling voor deze stoffen heeft

parameters zijn op vergelijkbare wijze in morfologisch

morfologische parameters, zoals stroomsnelheid,

plaatsgevonden onder de Internationale Commissie

(vrijwel) onverstoorde waterlichamen get-waarden

diepte en vorm van de oever.

per watertype afgeleid. Deze get-waarden zijn veelal

Hydromorfologische parameters spelen bij de

ook in de sterk veranderde en kunstmatige water­

ecologische beoordeling een beperkte rol, namelijk

lichamen gehanteerd als doelstelling.

alleen om een onderscheid te maken tussen de zeer
goede ecologische toestand en de goede ecologische

De krw-doelstelling voor temperatuur voor hydro-

toestand. Dit is rechtstreeks verwerkt in de maat­

morfologisch vrijwel ongestoorde wateren is een

latten die voor de watertypen zijn ontwikkeld.

maximumwaarde van 25 °C (met uitzondering van het

12

Op 22 december 2004 is de ‘Regeling milieukwaliteitseisen
gevaarlijke stoffen oppervlaktewateren’ van VROM en V&W
gepubliceerd in de Staatscourant nr. 247. Hiermee zijn, geheel in
overeenstemming met de eisen van de Europese richtlijn 76/464/EG
inzake gevaarlijke stoffen in het aquatische milieu, de nationale
waterkwaliteitseisen (MTR-waarden) en de maatregelenprogramma’s
voor het bereiken van deze kwaliteitseisen juridisch bindend
vastgelegd.

3.7). Voor de andere twee Eemsrelevante stoffen,

Grondwater

3.4.1

Algemene beschrijving doelen

3 Milieudoelstellingen

ter Bescherming van de Rijn (zie verder paragraaf

3.4

De werkwijze om te komen tot doelstellingen voor het
grondwater zijn vastgelegd in de Grondwaterrichtlijn

trifenyltinverbindingen en pyrazone, wordt voor­

De krw stelt in artikel 4.1b dat lidstaten maatregelen

2006/118/eg, een dochterrichtlijn van de krw.

alsnog getoetst aan de nationale normen uit de

moeten nemen om:

Elke lidstaat legt deze doelstellingen vast in nationale

Ministeriële Regeling van 2004.

1 een goede toestand van grondwaterlichamen te

wet- en regelgeving.

hebben in 2015 en deze toestand te behouden;
Voor de specifieke verontreinigende stoffen die niet

2 significant stijgende trends van concentraties

De Grondwaterrichtlijn geeft ten aanzien van doelen

door de internationale stroomgebiedcommissie van

stoffen in het grondwaterlichaam te bepalen en om

invulling aan artikel 17 van de krw en beschrijft:

de Rijn geselecteerd zijn, stelt Nederland zelfstandig

te buigen;

• criteria voor de beoordeling van een goede

de normen vast. Dit zijn de nationaal relevante stoffen.

3 inbreng van verontreinigende stoffen te beperken

Hierbij is uitgegaan van de Europese methodiek die

of te voorkomen (afhankelijk van of de stof

voor de normstelling van zowel de prioritaire stoffen

gevaarlijk of niet gevaarlijk is).

. In Nederland zijn nog niet voor alle stoffen

• criteria voor het vaststellen van significante en
aanhoudende stijgende trends van concentraties
stoffen en de omkering daarvan buigen, en;

als de stroomgebiedrelevante stoffen is gehanteerd
[15]

chemische toestand van het grondwater;

Schematisch zijn de grondwaterdoelstellingen

normen volgens deze krw-methodiek afgeleid. Voor

weergegeven in figuur 3-2.

de betreffende stoffen zijn de vigerende normen uit de

De krw is er op gericht om de goede grondwater­

Ministeriële Regeling van 2004 overgenomen in het

toestand in 2015 te realiseren. Voor trends bepaalt de

Besluit kwaliteitseisen en monitoring water 2009

krw dat de toestand op de schaal van een heel

(Bkmw 2009).

grondwaterlichaam niet mag verslechteren.

Een overzicht van de normen voor de stroomgebied­

Het voorschrift om de inbreng van verontreinigende

relevante stoffen en de nationaal relevante stoffen is

stoffen te voorkomen en beperken bewaakt het niet

opgenomen in bijlage G.

verslechteren van de grondwaterkwaliteit op lokale
schaal. Het kan dus voorkomen dat een grondwater­
lichaam in een goede toestand verkeert volgens de
Nederlandse protocollen [16], maar dat er toch
maatregelen moeten worden genomen, omdat er
sprake is van een stijgende trend of inbreng c.q.
verspreiding van verontreinigende stoffen.

• criteria voor het bepalen van de beginpunten voor
omkeringen in trends.

51

3 Milieudoelstellingen

Figuur 3-2 De grondwaterdoelstellingen in de Kaderrichtlijn Water

KRW grondwaterdoelen

52

Goede toestand grondwater
halen en behouden

chemisch
schoon

Voorkomen en beperken
van inbreng verontreinigde stoffen

Bepalen en ombuigen van
significant stijgende trends

voldoende

Specificaties in de Dochterrichtlijn Grondwater

Tabel 3-4 Drempelwaarden en Europese grondwaterkwaliteitsnormen per grondwaterlichaam in het stroomgebied Eems
Grondwaterlichaam

Stoffen waarvoor thans drempelwaarden zijn afgeleid

Nitraten

Cl

Ni

As

Cd

Pb

Ptot

Bestrijdingsmiddelen
indiv.

som

Code

Omschrijving

mg/l

µg/l

µg/l

µg/l

µg/l

mg/l P

mg/l NO3

µg/l

µg/l

NLGW0001

Zand Eems

140

30

15,0

0,5

11

1,0

50

0,1

0,5

NLGW0008

Zout Eems

niet
relevant

30

19,5

0,5

11

8,2

50

0,1

0,5

Beginpunt voor trendomkering
(als % van drempelwaarde)

75%

75%

75%

75%

75%

75%

75%

75%

75%

3 Milieudoelstellingen

Goede toestand

over uitzonderingsbepalingen in de krw en de

overschreden (Grondwaterrichtlijn artikel 4.2b).

De goede toestand van het grondwater bestaat uit een

Grondwaterrichtlijn [18]) en het Europese Richtsnoer

Overschrijding van drempelwaarden of communautaire

goede chemische toestand en een goede kwantitatieve

over immissies [19] waarschijnlijk slechts in enkele

normen leidt echter niet direct tot de beoordeling dat

toestand. Voor grondwaterkwantiteit gelden doelen

gevallen nodig. Er wordt wel een voorbehoud

de toestand van het grondwaterlichaam ontoereikend

conform Europese regelgeving. Deze doelstellingen

gemaakt omdat niet in alle gevallen duidelijk is of er

is, maar tot een nader onderzoek (zie paragraaf 4.6.2).

zijn nader uitgewerkt in paragraaf 3.4.2 en 3.4.3.

sprake is van grootschalige bodemverontreiniging en

Als uit dit nader onderzoek blijkt dat de krw-doelstel-

In tegenstelling tot oppervlaktewater kent de

of voor 2015 verdere verspreiding via het grondwater

lingen niet bedreigd worden, verkeert het betreffende

Kader­r ichtlijn Water voor de grondwaterlichamen niet

kan worden stopgezet13.

grond­waterlichaam alsnog in een goede chemische
toestand, ondanks overschrijding van drempel­

het principe van statustoekenning (hydromorfologisch
(vrijwel) ongewijzigd, sterk veranderd, of kunstmatig),
met daarvan afhankelijke aangepaste doelstellingen.

3.4.2

Chemische toestand

waarden. De testen voor nader onderzoek zijn
vastgelegd in het Protocol voor de beoordeling van de

De chemische doelstellingen voor grondwater worden

chemische toestand van grondwaterlichamen [16] .

Trends

uitgedrukt in drempelwaarden en communautaire

De resultaten (toestand) zijn beschreven in hoofdstuk 4.

Voor trends geldt dat deze niet significant mogen

normen. Deze drempelwaarden zijn een nieuw begrip

stijgen. Het beginpunt voor trendomkering ligt op

in het Nederlandse waterbeleid. De Nederlandse

Per grondwaterlichaam zijn voor zes stoffen (chloride,

75% van de drempelwaarde. Dat wil zeggen dat als de

interpretatie ten aanzien van drempelwaarden is

nikkel, arseen, cadmium, lood, en fosfaat) drempel-

concentratie stijgt tot boven 75% van de drempel-

gericht op het realiseren van een basiskwaliteit voor

waarden vastgesteld. Een aantal van de stoffen uit

waarde, maatregelen nodig zijn die moeten leiden tot

het gehele grondwaterlichaam, rekening houdend

Annex II, deel B van de Grondwaterrichtlijn komt om

trendomkering. Voor het beoordelen van trends is een

met de mate waarin functies, die van de grondwater-

uiteenlopende redenen vooralsnog niet voor een

Nederlandse handreiking opgesteld [17] . In het Bkmw

kwaliteit afhankelijk zijn, kunnen worden beïnvloed.

drempelwaarde in aanmerking. Dit wordt nader

2009 is naar deze handreiking verwezen.

Daarnaast bestaan er Europese grondwaterkwaliteits-

toegelicht in bijlage H. De keuze van de stoffen

normen (als het ware Europese drempelwaarden), die

waar­voor drempelwaarden zijn afgeleid, en de

Inbreng van verontreinigende stoffen

in de Grondwaterrichtlijn zijn opgenomen, voor

achtergronden en afleiding van de drempelwaarden

Om de inbreng van verontreinigende stoffen in het

nitraten (50 mg/l) en voor werkzame stoffen in

zijn beschreven in achtergronddocumenten [20][21] .

grondwater te voorkomen of te beperken worden

bestrijdingsmiddelen (0,1 µg/l (individueel)/ 0,5 µg/l

enerzijds preventieve maatregelen genomen, zoals

(totaal)).

het instellen van grondwaterbeschermingsgebieden

De komende jaren worden de huidige drempel­
waarden zo nodig aangepast en wordt het aantal

rondom drinkwaterwinningen en anderzijds curatieve

Het grondwaterlichaam is in een goede chemische

stoffen uitgebreid waarvoor nationaal drempel­

maatregelen om verspreiding te voorkomen dan wel te

toestand als de drempelwaarden en de communautaire

waarden worden afgeleid.

saneren (zie hoofdstuk 6). Gelet op dit reeds bestaande

normen van richtlijn eu-richtlijnen/2006/118 in geen

Zoals aangegeven in tabel 3-4 kiest Nederland er voor

beleid is gebruik van de uitzonderingen bedoeld in

enkel monitoringpunt van het krw-meetnet Grond­

artikel 6.3 van de Grondwaterrichtlijn (zie rapport

waterkwaliteit in dat grondwaterlichaam worden

13

Zie hiertoe de aanbeveling van de bestuurlijke commissie
grondwater, d.d. 28 januari 2008

53

3 Milieudoelstellingen
54

3.5
		
		

Relatie met
milieudoelstellingen
beschermde gebieden

om de drempelwaarden per grondwaterlichaam te

Natura 2000-gebieden (vhr) in beschouwing genomen

Gebieden die een beschermingsstatus hebben op

laten variëren, afhankelijk van de achtergrondwaarde

met een krw-opgave vanuit verdroging (zie figuur 6-1

grond van één of meerdere eu-richtlijnen-richtlijnen

in dat grondwaterlichaam voor die betreffende stof.

in paragraaf 6.2.2).

zijn aangewezen als beschermd gebied (zie paragrafen

Voor zoute grondwaterlichamen is geen drempel­

De wijze waarop bovengenoemde vier aspecten

1.4.2 t/m 1.4.6). Het gaat om waterlichamen met

waarde afgeleid voor chloride, omdat deze daar van

getoetst worden, is beschreven in de werkversie van

onttrekkingen voor menselijke consumptie, gebieden

nature in zeer hoge concentraties voorkomt.

het Protocol kwantiteit [22] . De resultaten (huidige

voor schelpdierkweek en visvangst, zwemwater als

toestand) zijn beschreven in hoofdstuk 4.

ook de Natura 2000-gebieden voor de bescherming

3.4.3

Kwantitatieve toestand

van soorten en habitats.
Naast bovengenoemde thema’s wordt vanuit de krw

In bijlage V, 2.1.2 van de krw staat aangegeven

ook een verplichting gesteld aan de kwantitatieve

Beschermde gebieden mogen deel uitmaken van een

wanneer de kwantitatieve toestand van een grond­

monitoring, namelijk het bepalen van de snelheid en

groter waterlichaam of een deel van het waterlichaam

waterlichaam goed is. De grondwaterkwantiteit is in

stromingsrichting van grondwater over de landsgrens

kan begrensd worden als beschermd gebied. Wanneer

vier thema’s gevat. Dit zijn de waterbalans, de relatie

(krw bijlage V, 2.2). Doelstellingen hiervoor zijn

meerdere milieudoelstellingen betrekking hebben op

met aquatische ecosystemen (oppervlaktewater), de

echter niet scherp verwoord in de krw. Het thema

een bepaald waterlichaam of een als beschermd

invloed van grondwater op terrestrische ecosystemen

“monitoring grensoverschrijdend grondwater” is

gebied begrensd deel daarvan, is de strengste van

(landnatuur), en het voorkomen van intrusies (zout­

volledigheidshalve wel toegevoegd in hoofdstuk 4.

toepassing (krw artikel 4, lid 2). Deze relatie wordt

indringing). De goede kwantitatieve toestand van een

onderstaand per categorie beschermd gebied

grondwaterlichaam hangt af van alle bovengenoemde

beschreven.

aspecten.
Voor de waterbalans is het krw-doel dat op lange

Nederland heeft er voor gekozen geen nitraat­

termijn de gemiddelde jaarlijkse aanvulling groter

gevoelige gebieden aan te wijzen, maar de Nitraat-

dan of ten minste gelijk is aan de gemiddelde

richtlijn van toepassing te verklaren voor haar gehele

jaarlijkse onttrekking. De doelstelling voor de relatie

grond­gebied. Dat betekent dat de in de Nitraatricht-

met aquatische ecosystemen is niet gekwantificeerd,

lijn opgenomen norm van 50 mg nitraat/l van

maar uitgewerkt in een toets waarmee vastgesteld

toe­p assing is op al het grond- en oppervlaktewater.

kan worden of het grondwaterregime beperkend is
voor de goede toestand van het oppervlaktewaterlichaam. Voor de beoordeling van de invloed van
grondwater op terrestrische eco­s ystemen is gekeken
naar eventuele achteruitgang van stijghoogten ten
opzichte van 2000. Vooralsnog zijn in Nederland
alleen de grondwaterafhankelijke terrestrische

3 Milieudoelstellingen

3.5.1
		

Waterlichamen met onttrekking
voor menselijke consumptie

3.5.2
		

Schelpdierwater en water voor
karperachtigen

3.5.3

Zwemwater

Per zwemwater gelden de normen van de Zwemwater-

Zowel de krw als de Grondwaterrichtlijn vereisen een

Gebieden die zijn aangewezen als ‘schelpdierwater’ of

richtlijn in de begrensde badzone. Ook hier geldt dat

specifieke bescherming van oppervlaktewater- en

als ‘water voor karperachtigen’ zijn opgenomen in het

de normen van die richtlijn niet voor het hele

grondwaterlichamen waaruit water wordt onttrokken

register Beschermde gebieden. Schelpdieren en

oppervlaktewaterlichaam van toepassing zijn.

ten behoeve van de bereiding van water dat is bestemd

vissen zijn reeds integraal onderdeel van de maat­

De eisen voor zwemwater zijn in tegenstelling tot de

voor menselijke consumptie. Voor deze water- gelden

latten waarmee de ecologische toestand volgens de

eisen van de krw meer toegespitst op volksgezondheid.

milieukwaliteitseisen en streefwaarden.

krw beschreven wordt. De krw biedt daarmee

De belangrijkste parameters van de Zwemwaterricht-

Aan de milieukwaliteitseisen dient met ingang van

afdoende bescherming voor deze gebieden. Beide

lijn hebben daarom de functie een beeld te geven over

22 december 2009 te worden voldaan. Streefwaarden

richtlijnen komen dan ook 13 jaar na de inwerking­

de aanwezigheid van ziekteverwekkende bacteriën en

zijn er op gericht dat de kwaliteit van oppervlakte­

treding van de Kaderrichtlijn te vervallen.

zijn voor de ecologische kwaliteit niet van belang.

waterlichamen waarin een waterwinlocatie voor de

Aanvullende kwaliteitseisen zijn niet van toepassing.

Een uitzondering hierop vormen de toxinevormende

bereiding van drinkwater is gelegen, zodanig

Mede op verzoek van de Europese Commissie wordt

cyanobacteriën. Deze worden door de krw ook als

verbetert dat het niveau van zuivering van het

nog onderzocht of daarmee ook het beschermings­

onderdeel van de ecologische kwaliteit beschouwd.

onttrokken water kan worden verlaagd.

niveau van de aangewezen schelpdierwateren

Bloeien van algen vormen een onderdeel van de

De milieukwaliteitseisen en streefwaarden gelden

afdoende wordt gewaarborgd voor de bacteriologische

Nederlandse maatlatten voor de meren en de kust­

alleen ter plaatse van het innamepunt en niet voor

parameters (faecale coli-bacteriën) uit de Schelpdier-

wateren (Phaeocystis). De signalering van algen­bloeien

het hele oppervlaktewaterlichaam waaruit de water­-

waterrichtlijn. Deze bacteriologische parameters,

volgens de krw-maatlatten kan aanleiding geven tot

onttrekking plaatsvindt.

welke zich richten op de voedselveiligheid, maken

passende beheermaatregelen in zwem­w ateren. De

De milieukwaliteitseisen en streefwaarden voor

geen verplicht onderdeel uit van de krw.

Zwemwaterrichtlijn bevat evenwel geen aanvullende

oppervlaktewater waaruit water wordt onttrokken
voor de bereiding van drinkwater, zijn vastgelegd in
het Bkmw 2009, en weergegeven in bijlage I. Voor
grondwater geldt als streefwaarde een zodanige
kwaliteit dat het niveau van zuivering van het
onttrokken water kan worden verlaagd.
In hoofdstuk 4.6.1 is een overzicht opgenomen van de
stoffen, waarvan gebleken is dat zij mogelijk een
probleem vormen bij de bereiding van drinkwater na
onttrekking uit oppervlaktewater.

of strengere kwaliteitseisen in vergelijking met de krw.

55

3 Milieudoelstellingen
56

Natura 2000-gebieden

specifieke watercondities bekend. Als dan blijkt dat

opgave voor de grondwaterkwantiteit betekenen,

strengere watercondities nodig zijn én de conclusie is

bovenop het voorschrift van evenwicht tussen

Parallel aan de totstandkoming van het stroom­

dat die voor behoud en ontwikkeling van de Natura

onttrekken en aanvullen. Watervereisten voor Natura

gebiedbeheerplan wordt volop gewerkt aan het

2000-doelen per se moeten gelden voor het hele

2000-gebieden zijn meegenomen in de afleiding van

vastleggen van de instandhoudingsdoelen voor

oppervlaktewaterlichaam, dan wordt die strengste

het Gewenste Grond- en Oppervlaktewaterregime

Natura 2000-gebieden in aanwijzingsbesluiten 14 .

waarde als krw-doel opgenomen in het tweede

GGOR (kwantiteit) van grondwater. De hydrologische

De Natura 2000 instandhoudingsdoelen zijn

stroomgebiedbeheerplan.

maatregelen die achteruitgang tegengaan zijn

Verdere afstemming van de normen voor grond- en

Dat betekent niet dat er nu geen afstemming heeft

(voor zover bekend en gedekt door financiering

oppervlaktewaterlichamen is pas mogelijk na het

plaatsgevonden. Daar waar mogelijk heeft afstem-

vanuit provinciale gelden in het kader van ILG),

definitief vaststellen van de instandhoudingsdoelen

ming van doelen en maatregelen plaatsgevonden in

zoals opgenomen in dit stroomgebiedbeheerplan

en beheerplannen Natura 2000. Instandhoudings­

de regionale krw-gebiedsprocessen in de periode

(zie paragraaf 6.2.2).

doelen zijn omschreven in termen van kernopgaven

2006-2009. De maatregelen, die bijdragen aan het

(behoud en herstel) voor de voorkomende habitat­

bereiken van de Natura 2000-doelen, waarover

typen en soorten. Het voorkomen van habitattypen en

partijen in de gebiedsprocessen overeenstemming

soorten is vaak gerelateerd aan de kwaliteit en

hebben bereikt, zijn in dit stroomgebiedbeheerplan

kwantiteit van oppervlaktewater en/of grondwater.

opgenomen. Zo heeft voor rijkswateren de afstemming

Om die reden zijn de gewenste/vereiste water­

van milieudoelstellingen tussen krw en Natura 2000

condities kwalitatief omschreven in de ‘knelpunten-

merendeels al plaatsgevonden.

en kansenanalyses’ van het Ministerie van lnv.

De afstemming van doelen en de weergave daarvan

nadat het aanwijzingsbesluit definitief is, zijn opgesteld. In de

De watercondities zijn indicatief aangegeven in de

in het stroomgebiedbeheerplan beperkt zich tot die

meeste gebieden (onder meer alle rijkswateren) is ook het proces

database van lnv met ecologische vereisten van

delen van de doelstellingen van de beschermde

van het opstellen van de beheerplannen reeds in gang gezet.

Natura 2000-gebieden.

gebieden die een relatie hebben met de ecologische of

Bij overlap met een krw-waterlichaam is het nodig

chemische kwaliteit van het water.

3.5.4

op­genomen in de krw-maatregelenprogramma’s

momenteel echter nog niet definitief vastgesteld.

om na te gaan of de biologische Natura 2000-doelen

12

Van de 162 Natura 2000-gebieden zijn er 158 in ontwerp aangewezen
(stand van zaken oktober 2009). De overige ontwerpen worden later
gepubliceerd. Het proces om deze vast te stellen als definitief
aanwijzingsbesluit is gaande. Per oktober 2009 zijn 15 gebieden
definitief vastgesteld, de rest volgt later in 2009 en 2010.
De beheerplannen van al deze gebieden moeten binnen drie jaar

De Minister van LNV heeft voor de Natura 2000-gebieden,
waarvoor de provincie het bevoegd gezag is voor de beheerplannen,
de mogelijkheid geboden een koppeling te maken tussen de
beheerplannen en de aanwijzingsbesluiten. Dit houdt in dat er eerst

leiden tot extra strenge milieudoelstellingen voor het

In bijlage V van de krw wordt gesteld dat ‘de grond-

concept-beheerplannen door de provincies kunnen worden

hele waterlichaam. Vaak komen de relevante habitat-

waterstand geen zodanige antropogene verandering

opgesteld, alvorens het rijk de definitieve aanwijzingsbesluiten

typen en/of soorten plaatselijk voor in een gebied.

ondergaat dat significante schade wordt toegebracht

Dit kan leiden tot specifieke eisen aan de water­

aan terrestrische ecosystemen die rechtstreeks van

condities voor een locatie. Pas na afronding van de

het grondwater afhankelijk zijn’. In verdroging­

Natura 2000-beheerplanprocessen zijn de definitieve

gevoelige Natura 2000-gebieden kunnen eisen ten

economisch onbetaalbaar zijn. Na oplevering van de concept-

biologische doelen (omvang, plaats en tijd) en ook de

aanzien van terrestrische ecosystemen een extra

beheerplannen vindt definitieve vaststelling van de aanwijzings­

vaststelt. Dit maakt het mogelijk om de instandhoudingsdoelen,
zoals opgenomen in de ontwerpaanwijzingsbesluiten, nog aan te
kunnen passen. Dit is aan de orde wanneer uit het beheerplanproces
blijkt dat instandhoudingsdoelen ecologisch onhaalbaar of

besluiten voor deze Natura 2000-gebieden plaats in 2010.

Ontheffingen

3.6.1

Inleiding

3 Milieudoelstellingen

3.6

Natuurlijke omstandigheden kunnen als reden

De sinds het jaar 2005 uitgevoerde inventarisaties en

worden aangevoerd als pas na een zekere periode

beoordelingen hebben aangetoond dat een hele reeks

De Kaderrichtlijn Water biedt verschillende vormen

waarin de biologische of hydrologische systemen zich

significante belastingen het bereiken van de doelen

van ontheffing voor het halen van de milieudoel­

aanpassen, duidelijk wordt of de uitgevoerde maat­

in de weg staat. Vermindering van de toevoer van

stellingen15:

regelen effect hebben. De ervaring leert dat dit soms

verontreinigende stoffen en nutriënten naar het

• Termijnverlenging voor het behalen van de

tien jaar of nog langer kan duren.

oppervlaktewater en het grondwater en verbetering
van de hydromorfologie vergen niet alleen een

doelstellingen (fasering)
• Minder strenge milieudoelstellingen

In veel gevallen maken technische factoren termijn-

gefundeerd gegevensonderzoek en een grondige

• Tijdelijke achteruitgang

verlenging noodzakelijk. Dit is het geval bij water­

analyse van de resultaten, maar ook omvangrijke

• Niet halen doelen als gevolg van nieuwe verande-

systemen waarvoor eerst de nodige advisering en

financiële en personele middelen om de vereiste

ringen of nieuwe duurzame ontwikkelingen.

conceptontwikkeling nodig is om kostenefficiënte

maatregelen uit te voeren. Het hele proces – van het

Om van deze ontheffingen gebruik te kunnen maken,

maatregelen op het gebied van de landbouw te

eerste concept en de afstemming ter plaatse en de

moet aan voorwaarden worden voldaan.

ontwikkelen (planningsduur) of als de oorzaak van

goedkeuring en implementatie van de maatregelen tot

In de volgende paragrafen wordt hier nader op

vastgestelde belastingen onbekend is en er eerst

en met de monitoring van de effectiviteit ervan –

ingegaan.

aanvullend onderzoek moet worden gedaan.

neemt dikwijls meerdere jaren in beslag. Vooral bij

3.6.2
		

In bepaalde andere gevallen geven economische

lange uitvoeringsduur en een zeer trage werking

redenen de doorslag. Dit kan bijvoorbeeld het geval

(meerdere decennia) van de maatregelen.

het grondwater kan worden gesproken van een zeer

Termijnverlenging voor het behalen
van de doelstellingen

zijn als uitvoering van alle voor een kostendrager

De termijnen voor het halen van de milieudoelstellingen

noodzakelijke maatregelen in korte tijd tot een sterke

In het werkgebied Eems wordt dan ook in alle

kunnen met twee keer zes jaar worden verlengd van

toename van de belastingen zou leiden of als bij een

watercategorieën voor veel waterlichamen een beroep

2015 tot 2021 of 2027. Als de natuurlijke omstandigheden

gestegen vraag - waarvan momenteel inderdaad

gedaan op de mogelijkheid van termijnverlenging,

dusdanig zijn dat de doelstellingen niet binnen die

sprake is door de druk op de beschikbare grond - de

waarvoor uiteenlopende door de krw toegestane

termijnen kunnen worden gehaald, mag de gefaseerde

noodzakelijke grond niet tegen marktconforme

redenen worden aangevoerd.

deadline zelfs worden verplaatst tot na 2027.

prijzen beschikbaar is.

Deze termijnverlengingen kunnen worden toegepast

Uit de toestandsbeoordeling blijkt dat het voor het

als de verbetering van de watertoestand technisch

merendeel van de oppervlaktewaterlichamen en een

niet haalbaar of onevenredig kostbaar is, of natuurlijke

groot deel van de grondwaterlichamen niet mogelijk

omstandigheden tijdige verbetering beletten.

zal zijn al in 2015 een goede toestand of een goed

Vaak spelen verschillende factoren, die elkaar

ecologisch potentieel te bereiken. Hiervoor zouden

wederzijds beïnvloeden of aanvullen gelijktijdig een

over het hele gebied in een relatief kort tijdsbestek

doelen en beoordelingscriteria. De hier genoemde ontheffingen zijn

rol.

aanzienlijke knelpunten moeten worden opgeheven.

ook van toepassing op de milieudoelstellingen voor sterk veranderde

13

De statustoekenning ‘sterk veranderd’ en ‘kunstmatig’ wordt niet
gezien als ontheffing (op de milieudoelstelling GET). Voor water­
lichamen met een dergelijke statusaanduiding gelden eigenstandige

en kunstmatige waterlichamen.

57

Tabel 3-5 Aantal oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied Eems met specificatie van de motivatie voor het bereiken van de doelstellingen na 2015

3 Milieudoelstellingen

Motivering (meerdere keuzes mogelijk per waterlichaam)

58

Deelgebied

Aantal waterlichamen waarvoor
motivering is gegeven

Natuurlijke
omstandigheden

Onevenredig
kostbaar

Technisch
onhaalbaar

Eems-Nedereems

18

11

12

15

Eems-Rijkswaterstaat

0

Totaal

18

11

12

15

Oppervlaktewater

Grondwater

lijn en eu-richtlijnen-Habitatrichtlijn). De Vogel- en

In tabel 3-5 is per deelgebied aangegeven voor hoeveel

In alle grondwaterlichamen wordt reeds voldaan aan

Habitatrichtlijnen kennen echter zelf geen deadline.

oppervlaktewaterlichamen het niet haalbaar is om de

de doelstellingen voor de goede grondwatertoestand

Het regime van doelbereik en eventuele fasering

doelstellingen in 2015 te behalen, en om welke reden

(kwantiteit). Termijnverlenging voor grondwater-

daarvan volgens de krw zijn daarom onverkort ook

dat het geval is. Vaak spelen meerdere argumenten

kwantiteit is dus niet aan de orde.

van toepassing op beschermde gebieden, zoals die

tegelijkertijd een rol. In bijlage O is per waterlichaam

Voor chemie is de verwachting dat het grondwater­

voor Natura 2000. Bovenstaande is in overeenstemming

een nadere aanduiding gegeven van de argumenten

lichaam Zand Eems in 2015 in de goede chemische

met het Europese richtsnoer over ontheffingen op de

die deze fasering rechtvaardigen. Een uitgebreidere

toestand is. In het grondwaterlichaam Zout Eems is

milieudoelstellingen [23] . De mogelijkheid van

beschrijving van de overwegingen voor fasering is

dit echter niet het geval, vanwege het van nature

ontheffingen, met name fasering, geldt onder meer

beschreven in de waterplannen van rijk en provincies.

voorkomen van stoffen (arseen en fosfaat) in

ook voor de acht Natura 2000-gebieden gelegen in het

concentraties hoger dan de drempelwaarde. Zie tabel

Nederlandse Eemsstroomgebied. De randvoorwaarde

Om de lastenstijging als gevolg van maatregelen voor

3-6. Een nadere motivatie is opgenomen in de

bij fasering voor deze gebieden is dat er geen

het bereiken van de goede toestand binnen een

water­plannen van provincies.

verslechtering mag optreden. Beleidsmatig is hier op

maat­s chappelijk acceptabele bandbreedte te houden,

nationaal niveau invulling aan gegeven via een

wordt in het Eemsstroomgebied voor veel water­

Er is een aantal uitzonderingen (Grondwaterrichtlijn,

selectie van zogeheten sense-of-urgency gebieden.

lichamen gekozen voor een gefaseerde uitvoering van

artikel 6, lid 3) mogelijk op de grondwaterdoelstelling

In deze gebieden zijn vóór 2015 aanvullende maat­

het maatregelenpakket.

om de inbreng van verontreinigende stoffen in het

regelen nodig om onomkeerbare achteruitgang van

Ook efficiëncy-overwegingen leiden tot fasering.

grondwater te voorkomen of te beperken.

soorten en/of habitats te voorkomen. In het Eems­

Door te faseren kan aangesloten worden op inrichtings-

Van deze uitzonderingen dient een inventarisatie te

stroomgebied komen evenwel geen sense-of-urgency

maatregelen ten behoeve van het waterkwantiteits­

worden bijgehouden met het oog op kennisgeving aan

gebieden voor waarvoor sprake is van een water­

beleid, van WB21 en van de provinciale ILG uitvoerings-

de Europese Commissie (op verzoek). Deze hoeven

opgave. Voor alle acht Natura 2000-gebieden

programma’s (onder meer realisatie van de ecologische

dus niet gemeld te worden in de stroomgebiedbeheer-

respectievelijk de bijbehorende grond- en of opper-

hoofdstructuur). Uitvoering van het maatregelen­

plannen. Wel moet er worden gemonitoord.

vlaktewaterlichamen in het Eemsstroomgebied zijn de

programma leidt daardoor niet tot onevenredig hoge

mogelijkheden van ontheffing toepasbaar. Uitsluitsel

kosten in deze planperiode.

Beschermde gebieden

hierover is te geven na vaststelling van de benodigde

Fasering biedt voorts meer kansen voor ontwikkeling

Mogelijkheden van ontheffingen gelden ook voor

watercondities en maatregelen in de beheerplannen.

van innovaties, onder meer in de vorm van pilots in

beschermde gebieden. Fasering van normen en

de periode 2009 tot en met 2015 en het toepassen van

doelstellingen voor Natura 2000 is dus toegestaan.

succesvolle innovaties in de daaropvolgende beheer-

Dit voor zover niet anders is bepaald in de Europese

periodes 2015-2021 en 2021-2027. Daardoor kunnen de

wetgeving waaronder het beschermde gebied is

doelen beter en op een kosteneffectieve wijze bereikt

ingesteld. Volgens krw bijlage IV geldt dit ook voor

worden.

de Natura 2000-gebieden (eu-richtlijnen-Vogelricht-

Tabel 3-6 Aantal grondwaterlichamen in het stroomgebied Eems waarvoor de doelstellingen naar verwachting in 2015 bereikt worden
Aantal grondwaterlichamen

Aantal grondwaterlichamen
in goede toestand 2015

Motivering geen doelbereik

Eems

2

1

natuurlijke omstandigheden 16

Totaal Eems

2

1

3.6.3

Minder strenge milieudoelstellingen

Het is waarschijnlijk dat niet voor alle verontreinigende

3 Milieudoelstellingen

Deelgebied

hand te nemen en in 2021 te bezien voor welke

Hieronder zijn de voorwaarden (“en passende

parameters en in welke mate doelverlaging moet

indicatoren”) opgenomen waaronder deze (uitzonder-

worden geconcretiseerd.

lijke of redelijkerwijs niet te voorziene) omstandig­
heden mogen worden aangevoerd als reden voor een

stoffen en ecologische parameters het gewenste doel
in 2027 kan worden gerealiseerd. Voor verontreinigende
stoffen betreft dit met name enkele pak’s, tbt, en een

3.6.4

Tijdelijke achteruitgang

tijdelijke achteruitgang van de watertoestand.
Van een tijdelijke achteruitgang is geen sprake indien

aantal bestrijdingsmiddelen en voor ecologie geldt dit

Een tijdelijke achteruitgang van de toestand van de

en zolang een tijdelijke verslechtering van de

voor stikstof en fosfaat, en de vegetatie in de Wadden-

waterlichamen is toegestaan indien zich door

kwaliteit tussen 2009 en 2015 niet leidt tot een andere

zee. Daarnaast ligt er voor de prioritaire stoffen een

natuurlijke omstandigheden of overmacht uitzonder-

beoordeling op basis van de krw-toestandklassen.

opgave om verontreiniging geleidelijk te verminderen,

lijke of redelijkerwijs niet te voorziene omstandigheden

en voor de prioritaire gevaarlijke stoffen een opgave

voordoen. Natuurlijke omstandigheden verwijzen

Voor overstromingen biedt de Europese Richtlijn

om de emissies, lozingen en verliezen tot nul terug te

daarbij naar gebeurtenissen zoals extreme over­

Overstromingsrisico’s (2007/60/eg) mogelijke criteria

brengen.

stromingen en langdurige droogteperioden; over-

waaronder tijdelijke achteruitgang van de water-

Om realisatie van deze doelen dichterbij te brengen is

macht verwijst naar omstandigheden die veroorzaakt

kwaliteit is toegestaan.

Nederland in belangrijke mate afhankelijk van

worden door niet te voorziene ongevallen. Deze uit­-

Overstromingen kunnen immers ook milieuschade

maatregelen van de Europese Commissie en boven-

zonderingsbepaling verschilt dus van de hiervoor

veroorzaken.

stroomse landen. Toch wordt in dit stroomgebied­

beschreven ontheffingen in die zin dat het niet bedoeld

De Richtlijn Overstromingsrisico’s verdeelt extreme

beheerplan nog niet tot doelverlaging overgegaan.

is om (vooraf) alternatieve doelstellingen te formuleren.

overstromingen in de volgende categorieën:

Veeleer biedt deze uitzonderingsbepaling de mogelijk-

a kleine kans op overstromingen of scenario’s van
buitengewone gebeurtenissen;

Enerzijds bestaan er onzekerheden met betrekking tot

heid om achteraf, nadat zich een uitzonderlijke of

de opgaven die resteren na uitvoering van het

onvoorziene situatie heeft voorgedaan, een verklaring

bestaande en reeds voorgenomen beleid en van het

te kunnen geven waarom de doelstelling in het

aanvullende maatregelenprogramma 2010-2015.

waterlichaam niet behaald is.

Anderzijds is er onzekerheid ten aanzien van aan­-

In Europees verband wordt gewerkt aan de

vullende maatregelen die in Europees verband, op

ontwikkeling van indicatoren en drempelwaarden

Het is zeer aannemelijk dat bij overstromingen

basis van nationaal beleid (mestbeleid, aanpak

voor situaties van watertekorten en droogtes, waarbij

vallend onder categorie (a) een ontheffings­

diffuse bronnen) en ten aanzien van herstel,

wordt aangegeven wat normale en bovennormale

mogelijkheid voor tijdelijke achteruitgang bestaat.

inrichting en beheer van watersystemen ná 2015 nog

situaties van watertekorten en droogtes zijn, op grond

kosteneffectief kunnen worden uitgevoerd.

waarvan een beroep gedaan kan worden op deze

De onzekerheden vormen het belangrijkste argument

ontheffingsbepaling in de krw waarbij tijdelijke

om een doelverlaging niet nu al te kwantificeren,

achteruitgang van de watertoestand is toegestaan.

maar stapsgewijs tot en met 2027 de uitvoering ter

De resultaten hiervan zullen in het tweede stroom­
gebiedbeheerplan verwerkt worden.

b middelgrote kans op overstromingen (herhalingsperiode groter of gelijk aan 100 jaar);
c grote kans op overstromingen, indien van
toepassing.

16

Grondwaterlichaam Zout Eems (fosfaat, arseen en bestrijdings­
middelen) in 2015 naar verwachting ontoereikend.

59

3 Milieudoelstellingen
60

Ook overstromingen die vaker voor kunnen komen,

(lcw) bijeen. De werkwijze van deze commissie is in

Voor de temperatuurdoelstelling is binnen de norm­

kunnen aanleiding zijn om een beroep te doen op de

een Draaiboek lcw vastgelegd. In watertekortsituaties

stelling een week per jaar overschrijding toegestaan

ontheffing om tijdelijke achteruitgang toe te staan,

bepaalt deze commissie de verdeling van het

(98 percentiel). In normale weerjaren is het halen van

indien de gevolgen van die overstromingen net zo

beschikbare rijkswater onder de watervragers.

de doelstelling in alle wateren mogelijk. In uitzonder-

uitzonderlijk of redelijkerwijs onvoorzien zijn als bij

De verdeling gebeurt zoveel mogelijk aan de hand

lijk warme en droge jaren is een overschrijding

overstromingen uit categorie (a).

van de Verdringingsreeks waarin de prioritering voor

evenwel mogelijk met name voor die wateren waaraan

In het volgende stroomgebiedbeheerplan (2015-2021)

de verdeling van zoet water onder uitzonderlijk droge

energiecentrales zijn gelegen.

zal afstemming plaatsvinden met de Overstromings­

omstandigheden vastgelegd is (zie figuur 3-3).

De zomer van 2006 was uitzonderlijk warm en droog,

risicobeheerplannen (orbp) die in het kader van de

De verdringingsreeks is er op gericht schade voor

Hierdoor is voor een aantal wateren de temperatuur-

Richtlijn Overstromingsrisico’s (ror) uiterlijk

functies (inclusief natuur) zoveel als mogelijk te

norm niet gehaald. Gezien het feit dat de overschrij-

22 december 2015 worden opgesteld. In de Over­

beperken. In diverse regio’s is de landelijke

ding van de doelstelling een uitzondering is, heeft het

stromingsrisicobeheerplannen dienen alle aspecten

Verdringingsreeks uitgewerkt in de vorm van

rijk besloten geen aanvullende maatregelen te nemen

van overstromingsrisicobeheer behandeld te worden,

regionale verdringingsreeksen.

in de planperiode 2009-2015. Voor de beoordeling van

waarbij onder andere rekening moet worden gehouden

Zodra prioritering van de waterverdeling op basis van

koelwaterlozingen blijft het bestaande emissiebeleid

met de milieudoelstellingen van de krw.

een lcw-advies of een advies van een regionale

gehandhaafd.

commissie waterverdeling aan de orde is, is sprake
In het algemeen is er in Nederland voldoende (zoet)

van een uitzonderlijke of extreme situatie. Tijdelijke

Indien door uitzonderlijke omstandigheden niet aan

water beschikbaar, zeker in laag Nederland waar

achteruitgang van de watertoestand is dan toegestaan

de temperatuurdoelstelling kan worden voldaan, zal

water vanuit het hoofdsysteem kan worden aangevoerd.

(met name voor die regio’s/watersystemen waar de

aan het einde van de planperiode op grond van

Een groot deel van het zoete water wordt vanuit het

watertoevoer wordt verminderd). Hierbij valt te

artikel 4.6 van de krw een beroep op uitzonderlijke

buitenland aangevoerd. Bij Pannerden en de IJssel-

denken aan schade aan watervegetatie door lage

omstandigheden worden gedaan.

kop wordt het water verdeeld over de Waal, Rijn en

waterstanden, te hoge watertemperatuur (uit onder-

IJssel waardoor het IJsselmeer, de Zuidwestelijke

zoek blijkt dat schade aan het ecosysteem steeds

Klimaatverandering kan gevolgen hebben voor de

Delta en de Nieuwe Waterweg van zoetwater worden

evidenter wordt bij temperaturen verder boven de

frequentie en intensiteit van het optreden van de hier-

voorzien. Incidenteel treden in de zomer tijdens

25°C), of te hoge concentraties verontreinigende

voor beschreven uitzonderlijke situaties. Door de

langdurig droge perioden watertekorten op, met als

stoffen door vermindering van de verdunning.

landen in het Rijnstroomdistrict worden momenteel

gevolg schade voor sectoren als landbouw, industrie

Indien als gevolg van prioritering van de water­

de effecten van klimaatverandering gekwantificeerd.

en scheepvaart en voor natuur. Als er bovenregionale

verdeling op basis van een lcw-advies of een advies

Hierdoor ontstaat inzicht in de gevolgen van klimaat-

watertekortproblemen ontstaan, of als de rivieraf­

van een regionale commissie waterverdeling een

verandering op de duur en frequentie van hoog- en

voeren van de Rijn of de Maas bij de Nederlandse

tijdelijke achteruitgang van de watertoestand wordt

laagwater en de watertemperatuur. In Maaskader

landsgrens onder een bepaalde waarde komen, komt

vastgesteld, is deze op grond van artikel 4.6 krw

wordt een vergelijkbare aanpak gevolgd. In afwachting

de Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling

gerechtvaardigd.

van de resultaten van de internationale studies zullen

3 Milieudoelstellingen

eventuele extra maatregelen pas in het tweede

Bij zware ongevallen of calamiteiten kan ernstige

en de verplichting voor bepaalde bedrijven om een

stroomgebiedbeheerplan worden opgenomen. Indien

watervervuiling optreden, waardoor sprake kan zijn

opvang te hebben voor verontreinigd bluswater.

structurele verhoging van de watertemperatuur

van tijdelijke achteruitgang van de watertoestand.

De Seveso-richtlijn, in Nederlandse regelgeving

vanwege klimaatverandering wetenschappelijk

Voorbeelden zijn de afstroming van grote hoeveel­

vastgelegd in het Besluit Risico’s Zware Ongevallen

voldoende onderbouwd kan worden, zullen de

heden verontreinigd bluswater in waterlichamen, of

(brzo 1999), heeft de preventie ten doel van zware

doelstellingen voor de watertemperatuur hier te zijner

aanvaringen van schepen waarbij een deel van de

ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen zijn betrokken,

tijd op worden aangepast. Hierbij wordt internatio-

lading in het water terechtkomt. In het verleden zijn

alsmede de beperking van de gevolgen daarvan voor

nale samenwerking nagestreefd.

al veel afspraken gemaakt en preventieve maatregelen

mens en milieu. De brzo 1999 bevat onder andere

Een nadere beschrijving van de te verwachten

genomen, gericht op het voorkomen van calamiteiten.

eisen die betrekking hebben op veiligheidssystemen,

effecten van klimaatverandering wordt gegeven in

Voorbeelden zijn het vervoer van gevaarlijke stoffen

noodplannen, ruimtelijke ordening en de versterking

hoofdstuk 7.

in gecompartimenteerde en dubbelwandige schepen,

van de inspectie- en voorlichtingsvoorschriften.

Figuur 3-3 Verdringingsreeks: prioritering van verdeling van zoet water bij uitzonderlijk droge omstandigheden
Categorie 1

Categorie 2

Categorie 3

Categorie 4

Veiligheid en voorkomen van
onomkeerbare schade

Nutsvoorzieningen

Kleinschalig hoogwaardig gebruik

Overige belangen (economische
afweging, ook voor natuur)

1 stabiliteit van waterkering
2 klink en zetting (veen en hoogveen)
3 natuur (gebonden aan bodemgesteldheid)

1 drinkwatervoorziening
2 energievoorziening

• tijdelijke beregening kapitaalintensieve
gewassen
• proceswater

•
•
•
•
•
•

gaat voor

gaat voor

scheepvaart
landbouw
natuur (zolang geen onomkeerbare schade optreedt)
industrie
waterrecreatie
binnenvisserij

gaat voor

Binnen de categorieën 1 en 2 is een prioriteitsvolgorde. Binnen de categorieën 3 en 4 vindt onderlinge prioritering plaats gericht op zo min mogelijk economische en maatschappelijke schade.

61

3 Milieudoelstellingen
62

Voor het internationale stroomgebieddistrict Rijn is
een waarschuwings- en alarmeringssysteem opgesteld.
Bij calamiteiten en/of overschrijding van bepaalde
“triggerwaarden” treedt een systeem in werking

3.6.5
		
		

Niet halen doelen als gevolg van
nieuwe veranderingen of nieuwe
duurzame ontwikkelingen

len dat er geen achteruitgang optreedt of waarvan
onzeker is of het get c.q. gep of de goede grondwatertoestand gehaald wordt 17. In die gevallen zal moeten
worden aangetoond dat het doel niet kan worden

waarbij landen elkaar onderling waarschuwen en

Onder voorwaarden is het toegestaan de goede

bereikt met voor het milieu gunstigere alternatieven

maatregelen treffen om de gevolgen van calamiteiten

grondwatertoestand, het get of gep niet te behalen

die technisch haalbaar zijn en niet onevenredig

te beperken (risicoschatting, waarschuwen van

dan wel hoeft achteruitgang van de toestand niet

kostbaar. Wanneer er geen alternatieven zijn, zal

gebruikers, voorkómen van vervolgschade en

voorkomen te worden. Eén en ander is toelaatbaar

moeten worden onderzocht welke maatregelen wel

opsporen van de veroorzaker). Ook in de stroom­

indien de oorzaak ligt in nieuwe veranderingen van

mogelijk zijn om de significante effecten te mitigeren.

gebieden Maas en Schelde zijn initiatieven in voor­

de fysische kenmerken van een oppervlaktewater­

Als er geen zodanige mitigatie mogelijk is, zal worden

bereiding voor een gezamenlijke waarschuwings- en

lichaam of door wijzigingen in de toestand van

beoordeeld of toepassing van de ontheffing op grond

alarmeringsaanpak.

grondwaterlichamen. Voorbeelden van projecten/

van artikel 4, zevende lid, krw mogelijk is.

Omdat de milieuschade van een zwaar ongeval of

ingrepen die hieronder vallen zijn programma’s voor

calamiteit van veel verschillende factoren afhankelijk

bescherming tegen overstroming en toekomstige

Of de ontheffing van artikel 4, zevende lid, krw

is, kan niet op voorhand worden aangegeven welke

scheepvaartprojecten. De achteruitgang van de

toegepast wordt, zal worden bepaald in het besluit-

ongevallen of calamiteiten leiden tot een beroep op

toestand van een waterlichaam die is veroorzaakt

vormingsproces. Hier wordt afgewogen of de redenen

artikel 4.6 van de krw.

door vervuiling vanuit puntbronnen of vanuit diffuse

voor de veranderingen of wijzigingen van hoger

bronnen valt hier evenwel niet onder.

openbaar belang zijn en/of het nut van het bereiken

In het volgende stroomgebiedbeheerplan wordt

van de krw-doelstellingen voor milieu en samen­

indien nodig voor de geldigheidsperiode van het

Daarnaast is achteruitgang van een zeer goede naar

leving wordt overtroffen door het nut van de nieuwe

huidige plan een overzicht opgenomen van de

een goede toestand van een oppervlaktewaterlichaam

veranderingen en wijzigingen voor de gezondheid

situaties waarin de hiervoor beschreven uitzonder-

geoorloofd als deze het gevolg is van nieuwe duur-

van de mens, de handhaving van de veiligheid van de

lijke of redelijkerwijs niet te voorziene omstandig­

zame activiteiten van menselijke ontwikkeling. Welke

mens of duurzame ontwikkeling. Kortom, er dient te

heden zich hebben voorgedaan, de maatregelen die

activiteiten hiervoor kunnen worden aangemerkt,

worden aangetoond dat het belang van de nieuwe

genomen zijn en de effecten daarvan.

wordt bepaald in het besluitvormingsproces.

verandering of wijziging groter is dan het belang van

Op grond van artikel 5 van de krw moet informatie
worden verzameld over toekomstige morfologische
veranderingen van de oppervlaktewaterlichamen en

17

Wanneer sprake is van achteruitgang van de toestand van een
waterlichaam en dit leidt niet tot een verandering van de toestandsklasse, hoeft geen beroep te worden gedaan op deze ontheffing.

wijzigingen in de toestand van grondwaterlichamen.

Ook wanneer een project tot een tijdelijke achteruitgang leidt, waarbij

Aandachtspunten hierbij zijn die veranderingen of

de aangetaste toestand van het waterlichaam binnen korte tijd weer

wijzigingen waarvan niet met zekerheid is vast te stel-

herstelt, zonder dat herstelmaatregelen moeten worden genomen,
hoeft geen beroep te worden gedaan op dit artikel.

3 Milieudoelstellingen

het bereiken van de krw-doelstellingen.

1 De projecten/ingrepen die al in de besluitvorming

Mochten de uitkomsten van het besluitvormings­

Deze beslissing dient zorgvuldig tot stand te komen,

zijn getoetst, en op grond daarvan zo nodig van

proces leiden tot een beroep op de ontheffing van

waarbij alle benodigde informatie die op dat moment

mitigerende maatregelen zijn voorzien, vormen

artikel 4, zevende lid, krw, dan zullen de redenen

beschikbaar is dient te worden meegenomen.

naar verwachting (op grond van de huidige

voor veranderingen van de fysische kenmerken van

Deze toets lijkt sterk op de toets die bij de aanwijzing

inzichten) geen beletsel voor het bereiken van de

een oppervlaktewaterlichaam of wijzigingen in de

van waterlichamen als sterk veranderd of kunstmatig

milieudoelstellingen (geen achteruitgang en het

toestand van grondwaterlichamen specifiek worden

is gevolgd. Een planMER, MER en/of watertoets zijn

halen van het get/gep of de goede grondwater­

vermeld en toegelicht in het volgende stroomgebied-

geschikte hulpmiddelen om deze ontheffings­

toestand). Daarom wordt voor deze projecten geen

beheerplan. Ook nieuwe veranderingen of wijzigingen,

mogelijkheid uit de krw te onderbouwen.

beroep gedaan op de ontheffing van artikel 4,

die nog niet voorzien waren tijdens de ontwikkeling

zevende lid, krw.

van de waterplannen, die zich voordoen in de

Iedere waterbeheerder heeft een inventarisatie

2 Daarnaast zijn er nog projecten die zich in een

komende planperiode worden in het volgende

uitgevoerd van omvangrijke nieuwe ontwikkelingen

vroeg stadium van het planproces bevinden,

stroomgebiedbeheerplan verantwoord. Voordat

binnen de planperiode (2009-2015). Hierbij zijn

waarbij de concrete beoordeling van effecten nog

toestemming voor een project/ingreep wordt verleend

toekomstige morfologische veranderingen van de

moet plaatsvinden. Indien wordt ingeschat dat

zal in het besluitvormingsproces de toets van dit

oppervlaktewaterlichamen en wijzigingen in de

door uitvoering van deze projecten een goede

artikel worden doorlopen.

grondwaterlichamen die mogelijk leiden tot

grondwatertoestand, get of gep niet wordt bereikt

­significante negatieve effecten op één of meerdere

of achteruitgang van de toestand van een water­

waterlichamen geïnventariseerd. Het resultaat is te

lichaam plaatsvindt, dan vindt toetsing aan de

onderscheiden in projecten die al in de besluit­

stappen van artikel 4, zevende lid krw plaats.

vorming zijn getoetst (1) en projecten die het besluit-

Dit zijn de volgende projecten:

vormingstraject nog moeten doorlopen (2).

• Verdieping vaargeul Eemshaven;
• Verdieping vaarwater naar Emden.
Een nadere beschrijving van de projecten is te vinden
in de paragrafen 3.1.3 en 4.1.6 van het programma
Waterbeheer 21e eeuw, Kaderrichtlijn Water en Natura
2000 behorende bij het Beheer- en Ontwikkelplan
voor de Rijkswateren 2010-2015.

63

3 Milieudoelstellingen

3.7
		

64

Met het oog op een eenduidige implementatie in

Denemarken) onderwerp van discussie. Hiertoe wordt

In het Eemsstroomgebied is geen sprake van grens-

Europa van de krw en gelijkwaardige ambitie voor de

verder onderzoek gedaan om tot een geharmoniseerde

overschrijdende grondwaterlichamen. De afgeleide

krw-doelstellingen (level playing field) hebben de

doelstelling te komen. De resultaten van dit onder-

drempelwaarden hebben betrekking op de betreffende

lidstaten een aantal biologische parameters inter­

zoek zullen in het tweede stroomgebiedbeheerplan

(binnen Nederland gelegen) grondwaterlichamen.

nationaal afgestemd in een harmonisatieproces (inter­

verwerkt worden. Overigens heeft deze discussie geen

Internationale afstemming bij het bepalen van de

calibratie). De resultaten hiervan zijn door de Europese

effect op de te nemen maatregelen in dit stroom­

doelen is dan ook niet aan de orde. Wel wordt er

Commissie aangenomen op 30 oktober 2008 [24] .

gebiedbeheerplan. In beide stroomgebieden worden

internationaal afgestemd over monitoring (hoofdstuk

maatregelen genomen om de eutrofiëringstoestand te

4) en maatregelen (hoofdstuk 6).

Internationale harmonisatie
van doelen

De geharmoniseerde waarden zijn voor de Eems met

verbeteren, en zijn de normen van de grote toeleverende

name relevant voor kust- en overgangswateren,

wateren voor bijvoorbeeld stikstof wel vergelijkbaar.

inclusief de gehele Waddenzee. Het gaat in de kusten overgangswateren om algenbloei van Phaeocystis,

Ook heeft de samenwerking geresulteerd in het feit

kwaliteit van bodemfauna, en areaal en kwaliteit van

dat Eems-Dollard Kust en Eems Dollard niet door

zeegrassen. Voor de parameter vis is een gemeen-

staatsgrenzen gesplitst zijn, maar als één (inter­

schappelijk monitoring-programma met Duitsland

nationaal) waterlichaam zijn gedefinieerd.

opgesteld, maar moet formele harmonisatie van de
doelstellingen in de Eems-Dollard nog plaatsvinden.

Voor 13 van de 15 geselecteerde stroomgebiedrelevante
stoffen en stofgroepen zijn in de internationale

In het stroomgebied van de Eems zijn drie thema’s

stroomgebiedcommissie van de Rijn afspraken

geïdentificeerd die op het niveau van het stroom­

gemaakt over de normen. Deze normen zijn vast­

gebied om afstemming vragen: eutrofiëring van het

gelegd in het Bkmw 2009 en zijn daardoor ook in de

kustwater door stikstof, vismigratie en hydromorfo­

andere Nederlandse delen van de stroomgebieden,

logische ingrepen. Voor deze drie onderwerpen werkt

waaronder Eems, van toepassing. Voor koper en

de internationale Coördinatiegroep Eems aan

PCB’s worden vooralsnog de vigerende normen uit de

afstemming van de doelstellingen en de daarmee

Ministeriële Regeling van 2004 overgenomen in het

samenhangende maatregelen met twee Duitse

Bkmw 2009. Voor PCB’s wordt getracht op het niveau

deelstaten (Nordrhein-Westfalen en Niedersachsen).

van de eu-richtlijnen te komen tot internationaal

De normen voor de hoeveelheid algen in het water is

geharmoniseerde normstelling.

nog niet voldoende geharmoniseerd. Hier blijkt met
name de mate van een natuurlijke gradiënt van
voedselrijk naar een voedselarmer water in de
Waddenzee van West (Nederland) naar Oost (richting

3 Milieudoelstellingen

3.8
		

Juridische verankering van
de KRW-doelen

Het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water 2009

De beleidsdoelen en het beleidskader voor bescherming

Een groot aantal stoffen staat niet in het Bkmw 2009.

(Bkmw 2009) is gebaseerd op hoofdstuk 5 van de Wet

van oppervlaktewater- en grondwaterlichamen volgen

De wijze waarop de waterbeheerder bij het uitoefenen

milieubeheer en implementeert de Europese milieu­

uit de Waterwet, de Wet milieubeheer en de daarop

van taken en bevoegdheden hiermee om dient te

kwaliteitsnormen van de volgende richtlijnen:

gebaseerde regelgeving. Het algemeen beleidskader

gaan, zal nader uitgewerkt worden in het “Handboek

• Kaderrichtlijn Water, die sinds 2000 van kracht is;

voor het preventieve beleid betreft de toepassing van

waterbeheer, deelrapport leidraad vergunningen en

• Richtlijn Grondwater, die sinds 2006 van kracht is;

het brongerichte spoor en is gericht op alle wateren.

algemene regels directe lozingen”. Dit onderdeel van

• Richtlijn Prioritaire stoffen, die sinds 2009 van

het Handboek betreft een actualisatie van de
Wat betreft de doelstellingen stelt het rijk met het

”Leidraad Kaderrichtlijn Water voor de vergunning-

Bkmw 2009 doelstellingen vast voor krw-water­

verlening en handhaving in het kader van de Wvo”.

Deze milieukwaliteitsnormen worden conform de

lichamen. Buiten de krw-waterlichamen bepaalt de

Deze actualisatie staat gepland voor eind 2009/begin

Nederlandse wetgeving vertaald in milieukwaliteits­

beheerder de doelstellingen met betrekking tot de

2010. Daarbij zullen bekende (MTR) normen worden

eisen. Het Bkmw 2009 bevat dus de milieukwaliteits­

waterkwaliteit. Overeenkomstig het Nationaal

vermeld en – als die niet beschikbaar zijn – een

eisen voor de Goede Ecologisch Toestand (get), en de

Waterplan geldt dat de getalswaarden uit het Bkmw

methodiek om met deze stoffen om te gaan bij

Goede Chemische Toestand (gct). Voor grondwater

2009 bruikbaar zijn voor alle wateren als afwegings-

afwegingen.

bevat het Bkmw 2009 de milieukwaliteitseisen voor

kader voor het maken van beoordelingen (waaronder

de Goede Chemische Toestand (gct, communautaire

ook de emissietoets).

kracht is.

milieukwaliteitseisen en drempelwaarden) en een
Goede Kwantitatieve Toestand (gkt). Daarnaast

Met betrekking tot de oppervlaktewateren buiten de

worden de milieukwaliteitseisen en streefwaarden

krw-waterlichamen zijn de getalswaarden uit het

voor oppervlaktewater bestemd voor de bereiding van

Bkmw 2009 voor de biologische en fysisch-chemische

voor menselijke consumptie bestemd water opgenomen.

parameters (waaronder nutriënten) beperkt toe­
pasbaar. Deze zijn immers specifiek voor de krw-

De status ‘sterk veranderd’ en ‘kunstmatig’ (voor

waterlichamen afgeleid. Hiervoor ligt een regionale

oppervlaktewater), en fasering en doelverlaging (voor

invulling meer in de rede, bijvoorbeeld door het

grond- en oppervlaktewater) komen tot stand na een

afleiden van gebiedsgedifferentieerde normen en het

maatschappelijke afweging. De bijbehorende normen

vaststellen hiervan in de provinciale waterplannen.

en motivering zijn vermeld in het stroomgebiedbeheer-

Bij het ontbreken van gebiedsgedifferentieerde

plan en conform de Implementatiewet eg-Kaderricht-

normen voor deze parameters kunnen de getals­

lijn Water nader toegelicht in de waterplannen van

waarden uit het Bkmw 2009 worden gebruikt als

rijk en provincies. Vanuit het Bkmw 2009 wordt een

vertrekpunt bij de beoordeling van deze wateren.

basis geboden om deze maatschappelijk afgeleide
doelen af te leiden.

65

66

4 			 Monitoring en huidige toestand
Samenvatting
De Kaderrichtlijn Water onderscheidt drie soorten monitoring: toestand- en trendmonitoring, operationele monitoring en
monitoring voor nader onderzoek. Het opstellen van de monitoringprogramma’s in Nederland heeft zich tot nu toe gericht op de
toestand- en trendmonitoring en operationele monitoring. Voor de
toestandbeoordeling van de waterlichamen worden de meet­
resultaten (toestand- en trend en operationeel) afgezet tegen de
doelstellingen. Uitbreiding van monitoring voor beschermde
gebieden is vooralsnog niet nodig. Voor grond- en oppervlaktewater
worden al aanvullende metingen gedaan in beschermde gebieden.
In dit stroomgebiedbeheerplan is het geactualiseerde monitoringprogramma opgenomen zoals dat vanaf 2010 operationeel zal zijn.

Oppervlaktewater 			
Voor de oppervlaktewaterkwaliteit zijn voor de toestand- en
trendmonitoring in het stroomgebied Eems per onderdeel
(chemie, biologie, fysische-chemie en hydromorfologie) zeven KRWmeet­locaties aangewezen. Voor de operationele monitoring zijn dat 5
tot 24 meetlocaties. Veel van de toestand- en trendmeet­locaties
liggen in de rijkswateren.
De chemische toestand op basis van het principe ‘one out – all out’
is voor 60% van de oppervlaktewaterlichamen als ‘goed’ beoordeeld.
De twee normoverschrijdende stoffen zijn tributyltin (25-50%
waterlichamen) en isoproturon (2-5% waterlichamen. Tributyltin
overschrijdt in twee van de drie grote rijkswateren de norm.

Diverse biologische en algemeen fysisch-chemische parameters
voldoen in de oppervlaktewaterlichamen aan de doelen. Met name
fosfaat, doorzicht, macrofauna en vis voldoen vaak niet aan de
doelen. Van de specifieke verontreinigende stoffen overschrijden
koper en zink in ongeveer de helft van de waterlichamen de norm.
De ecologische toestand per waterlichaam wordt bepaald door de
slechtste score voor één van de biologische en fysisch-chemische
parameters. Ondanks het feit dat vaak meerdere parameters goed
scoren, maakt dit dat geen enkel waterlichaam op basis van de
eerste KRW-metingen een beoordeling ‘goed’ krijgt.

Grondwater 				
In totaal zijn er 33 meetpunten aangewezen voor kwantiteit en
52 voor de kwaliteit van het grondwater. Het oordeel voor kwantiteit
is uiteindelijk goed voor de beide grondwaterlichamen Zout Eems en
Zand Eems. Het eindoordeel over de chemische toestand is goed voor
één van de twee grondwaterlichamen, vanwege een overschrijding van
de drempelwaarden voor arseen, fosfaat en bestrijdingsmiddelen.

67

4 Monitoring en huidige toestand

4.1

68

De Kaderrichtlijn Water onderscheidt drie soorten

Monitoring voor nader onderzoek heeft als doel:

nader onderzoek’ wordt opgenomen bij het verder

metingen: toestand- en trendmonitoring, operationele

• inzicht te verschaffen in nog onbekende oorzaken

optimaliseren van het monitoringprogramma in de

monitoring en monitoring voor nader onderzoek.

van een niet goede toestand van een oppervlakte

periode 2010-2015. In dit stroomgebiedbeheerplan is

Monitoring voor nader onderzoek is alleen van

waterlichaam, zodat alsnog maatregelen te nemen

het geactualiseerde monitoringprogramma opgenomen

toepassing op oppervlaktewater. Het monitoren

zijn;

zoals dat operationeel zal zijn vanaf 2010.

Inleiding

betreft voor grondwater het meten van stoffen en

• het beoordelen en volgen van de toestand van

waterkwantiteit en voor oppervlaktewater het meten

oppervlaktewaterlichamen bij calamiteuze lozingen,

In het geval van een calamiteit met lozing in het water

van zowel stoffen als aanwezigheid van planten en

zodat met specifieke maatregelen ongewenste

beschikt Nederland over een alarmeringsysteem op de

dieren en ook de hydromorfologie van een water­

effecten op de toestand te voorkomen zijn.

landsgrenzen en bij innamepunten voor drink­w ater.
Daarnaast is Nederland ingedeeld in 25 veiligheids­

lichaam. Doelen voor stoffen in waterbodems
(sediment) en in planten of dieren worden niet

Stand van zaken

regio’s opererend onder de verantwoordelijkheid van

gehanteerd (hoofdstuk 3) en zijn daarom niet gemeten.

Het opstellen van de monitoringprogramma’s in

de Commissaris van de Koningin. Bij de provincies

Nederland heeft zich tot nu toe gericht op de toestand-

zijn draaiboeken aanwezig om snel de betrokken over-

Toestand- en trendmonitoring is bedoeld voor:

en trendmonitoring en operationele monitoring.

heden en deskundigen in te schakelen en de aard en

• een globale beoordeling van de grond- en opper-

De programma’s voor zowel oppervlaktewater als

omvang van de calamiteit te analyseren. Het gezamen-

vlaktewaterlichamen binnen een stroomgebied;

grond­w ater zijn vanaf december 2006 in werking.

lijke optreden van de verschillende overheden wordt

Voor oppervlaktewater vindt de uitvoering plaats door

gecoördineerd door de burgemeester van de gemeente

trends in de toestand van de waterlichamen door

Rijkswaterstaat en de waterschappen en voor grond­

waar zich een calamiteit voordoet. De waterbeheerders

menselijke activiteiten en veranderingen in

water zijn dat de provincies. De programma’s voor toe-

hebben draaiboeken voor het optreden en bemonsteren

natuurlijke omstandigheden;

stand- en trendmonitoring en operationele monitoring

van de betreffende wateren tijdens en na de calamiteit.

worden jaarlijks aangevuld c.q. geoptimaliseerd.

De ‘monitoring nader onderzoek’ voor het beoordelen

• het vaststellen en beoordelen van lange termijn

• het aanvullen en bekrachtigen van de risico­

en volgen van de toestand van oppervlaktewater­

analyse voor menselijke belastingen;
• efficiëntere opzet van andere c.q. toekomstige
monitoringprogramma’s.

Op basis van de meetresultaten (toestand-trend en

lichamen bij calamiteuze lozingen, vindt dus alleen

operationeel) afgezet tegen de doelstellingen voor de

plaats als er calamiteiten zijn en wordt dan achteraf

waterlichamen wordt vanaf 2009 voor de oppervlakte-

gerapporteerd.

Operationele monitoring is bedoeld voor:

waterlichamen de behoefte bepaald aan de ‘monitoring

• het volgen van de toestand van de grond- en opper-

nader onderzoek’. Daarbij is het volgende voorzien.

vlaktewaterlichamen die in een ontoereikende,

Met expertsystemen, modellen en eventueel bio­logische

De krw zelf en de verschillende Europese krw-

slechte of matige toestand verkeren en die dreigen

of ecologische analyses wordt nader onderzoek ge-

guidances voor monitoring geven aan hoe de lidstaten

het doel in 2015 niet te halen;

daan naar onvoldoende bekende oorzaken van over-

hun krw-monitoringprogramma’s moeten inrichten.

schrijdingen van stofnormen en/of een ontoereikende

Op basis hiervan zijn in 2006 landelijke richtlijnen

ecologische toestand. De uit­gewerkte ‘monitoring

opgesteld voor zowel de oppervlaktewater- als de

• het meten van het effect van maatregelen ter
verbetering van de toestand.

Richtlijnen voor uitwerking van de monitoring

4 Monitoring en huidige toestand

grondwatermonitoring (toestand- en trend­monitoring

Betrouwbaarheid en precisie meetnetten

De betrouwbaarheid en precisie van het krw-meetnet

en operationele monitoring) [25][26][27][35] . Tevens is in

Als onderdeel van het stroomgebiedbeheerplan vraagt

voor grondwaterlichamen liggen vast in de uitgangs-

2006 een handboek ontwikkeld waarmee een

de Europese Commissie naar een schatting van de

punten die bij de opzet van het meetnet zijn gehanteerd.

diagnostisch instrumentarium is aangereikt voor het

betrouwbaarheid en precisie van de beoordelingen

Het betreft onder meer de dichtheid per grondwater­

opzetten van de onderzoeksmonitoring [28] . Verder is

van de toestand van de oppervlakte- en grondwater­

lichaam en meetfrequentie (zie paragraaf 4.3). Deze

voor het ondersteunen van het nader onderzoek een

lichamen verkregen met de monitoringprogramma’s.

statistische kenmerken worden na 2009 opnieuw
beschouwd bij de herziening van het krw-meetnet

Leidraad Monitoring Gewas­b eschermingsmiddelen [29]
en een Bestrijdings­m iddelenatlas ontwikkeld [30] .

Stand van zaken

voor grondwater.

In 2008 is voor het karakteriseren en verbeteren van
De bovengenoemde landelijke richtlijnen voor

de betrouwbaarheid en precisie van het krw-meetnet

Verwachting voor periode 2010-2015

monitoring van oppervlaktewaterlichamen zijn voor

voor oppervlaktewaterlichamen in Nederland een

De komende jaren worden de krw-monitoring­

het opstellen van dit stroomgebiedbeheerplan

statistische studie uitgevoerd. In deze studie zijn

programma’s voor oppervlaktewater en grondwater

geactualiseerd. Voor de methodische details over het

statistische methoden ontwikkeld die (a) aansluiten

verder geoptimaliseerd. Tevens komen steeds meer

selecteren c.q. aanwijzen van meetlocaties, meet­

bij krw-eisen zoals opgenomen in Europese richt-

meetgegevens beschikbaar. Dit betekent dat het beeld

frequenties per parameter en gebruik van voor

snoeren en voorstellen [33][34]; (b) voldoende inzicht

van de chemische en ecologische toestand van de

bemonstering en analyse gebruikte (inter)nationale

geven in de betrouwbaarheid van krw-beoordelingen;

oppervlaktewaterlichamen alsook van de chemische

standaarden wordt verwezen naar deze nieuwe

(c) statistisch correct zijn en (d) praktisch goed

en kwantitatieve toestand van de grondwater­

landelijke richtlijnen [31] . Deze informatie wordt in

uitvoerbaar zijn. Deze statistische methodiek wordt

lichamen op basis van het krw-meetnet completer

2010 opnieuw - digitaal - ­verstrekt aan de Europese

verwerkt in het geactualiseerde Protocol ´Toetsen en

wordt en met een steeds grotere - statistische -

Commissie, samen met de oplevering van het

Beoordelen´ [31] en vervolgens ingebouwd in het

betrouwbaarheid beschikbaar komt.

geactualiseerde monitoring­programma (meet­locaties).

toetsinstrumentarium. Hiermee kan dan de betrouw-

Bij grondwater wordt voor deze informatie verwezen

baarheid van de beoordelingen van chemische en

Internationale afstemming

naar het reeds in 2007 aangeleverde monitoring­

ecologische toestand van oppervlaktewaterlichamen

In de Eems-Dollard liggen twee grensoverschrijdende

programma [32] .

op basis van het krw-meetnet berekend worden

waterlichamen. De samenwerking met Duitsland is

conform de Europese vereisten.

zeer intensief. Voor de beoordeling worden de

In dit stroomgebiedbeheerplan is daarom volstaan

De aanbevelingen voor het verbeteren van de

meetgegevens aan beide zijden van de grens gebruikt.

met een - geactualiseerd -overzicht van de meet­

betrouwbaarheid van het meetnet zijn overgenomen in

Op het gebied van de monitoring heeft de samen­

locaties voor zowel oppervlaktewater als grondwater.

de geactualiseerde richtlijn ‘monitoring oppervlakte­

werking geleid tot een gemeenschappelijke vis­

water’ en zijn door de waterbeheerders verwerkt in het

monitoring en uitwisseling van de overige meet­

monitoringprogramma 2010 (zie kader op pagina 70).

gegevens over de kwaliteit van de rivier de Eems,
inclusief het estuarium (Eems-Dollard).

69

4 Monitoring en huidige toestand

Bevindingen betrouwbaarheid meetnet oppervlaktewater

70

De betrouwbaarheidsstudie heeft in hoofdlijnen de volgende resultaten opgeleverd.

Bij de bemonstering van vis en de overige meet­
gegevens over de waterkwaliteit in de regionale

Bij de precisie en betrouwbaarheid van beoordelingen op basis van het KRW-monitoringprogramma spelen twee zaken een rol:
a ruimtelijke representativiteit van meetlocaties voor één of meerdere waterlichamen;
b temporele variatie van meetwaarden op één meetlocatie (onder meer seizoensvariatie
en jaar-tot-jaar variatie).
De grote mate van clustering van operationele monitoring, met name in de regionale
waterlichamen gaf geen betrouwbare afspiegeling van de feitelijke toestand in veel
waterlichamen, gezien de vaak voorkomende verschillen in verontreinigingen en andere
belastingen van waterlichamen alsook verschillen in doelen en maatregelen. In het
KRW-monitoringprogramma van 2010, zoals opgenomen in dit stroomgebiedbeheerplan,
is dit probleem inmiddels verholpen. De mate van clustering bij de biologische en fysischchemische operationele monitoring is sterk verminderd waardoor het aantal operationale
meetlocaties ongeveer is verdubbeld.
De temporele variatie in de meetwaarden kan veel effect hebben op de beoordeling. Bij de
biologische parameters en concentraties van stoffen (chemie, algemeen fysisch-chemische parameters en specifieke verontreinigende stoffen) komen vaak grote
(natuurlijke) jaar-tot-jaar variaties voor. Het gebruik van slechts één jaargemiddelde is
vaak niet representatief. Waar mogelijk zijn daarom voor de toestandbeoordeling van de
oppervlaktewaterlichamen in dit stroomgebiedbeheerplan gemiddelden over meerdere
jaren gebruikt (minimaal twee jaar en bij voorkeur drie jaar) voor het verkrijgen van een
meer betrouwbare beoordeling van de toestand. Parameters waarvoor dit niet geldt zijn
temperatuur en MAC-waarde stoffen.
Het gebruiken van het gemiddelde van meerdere meetjaren voor het bepalen van een
oordeel is overgenomen in het geactualiseerde Protocol Toetsen en Beoordelen [31] .
Daarin is ook vastgelegd dat bij de aanwezigheid van een trend (gebaseerd op minimaal
vijf meetjaren) de waarde op de trendlijn bij het laatste meetjaar wordt gebruikt.

wateren heeft er geen afstemming plaatsgevonden
met de Duitse partners. Dit is het gevolg van het
vrijwel ontbreken van uitwisseling van water over de
grens, zodat beide landen hier zonder afstemming de
eigen beoordelingsmethoden kunnen toepassen.

4 Monitoring en huidige toestand

4.2
		

Meetprogramma monitoring
oppervlaktewaterlichamen

4.2.1

Algemeen

een beperkt aantal locaties (selectie van representa-

Keuze meetlocaties

tieve oppervlaktewaterlichamen). Deze monitoring

De meetlocaties voor toestand- en trendmonitoring

Meetlocaties en meetpunten

betreft metingen van prioritaire stoffen, biologische

(chemie, biologie, fysisch-chemisch, hydromorfo­

Bij het meetnet voor oppervlaktewaterlichamen is

parameters, algemeen fysisch-chemische parameters,

logie) liggen meestal op locaties waar uitwisseling

door de waterbeheerders een verschil gemaakt tussen

specifieke verontreinigende stoffen en hydromorfolo-

tussen verschillende watersystemen plaatsvindt,

meetlocaties en meetpunten.

gische parameters (zie paragrafen 4.2.2 t/m 4.2.6).

bijvoorbeeld waar een beek of een polderwater op het

• een meetlocatie is een locatie, representatief voor

De operationele monitoring heeft als doel om de

Voor elke relevant voorkomende groep waterlichamen

één of meer waterlichamen. Een meetlocatie is

toestand van de waterlichamen, waarvoor de doelen

met een bepaald type en status is één meetlocatie

daarmee een rapportage-eenheid voor de krw-

in 2015 mogelijk niet worden bereikt, te volgen en het

aangewezen voor de ecologische parameters.

monitoring (zie kaarten 13 t/m 15). Om de betrouw-

effect van maatregelen te kunnen vaststellen.

baarheid te vergroten zijn in sommige grote

Operationele monitoring is selectiever wat betreft

De meetlocaties voor operationele monitoring liggen

waterlichamen meerdere meetlocaties aanwezig

parameters dan de toestand- en trendmonitoring.

veelal benedenstrooms in de relevante waterlichamen,

voor chemie. Bij biologie en hydromorfologie is

De monitoring richt zich alleen op de parameters die

waarvan de waterkwaliteit nog niet voldoet. In principe

uitsluitend gebruik gemaakt van meerdere

de veranderingen in de toestand het beste indiceren.

is binnen ieder relevant oppervlaktewaterlichaam één

meetpunten onder één meetlocatie.

Dat kunnen zowel chemische, biologische, algemeen

representatieve meetlocatie aangewezen (geen

• een meetpunt is de feitelijke plaats waar gemeten

fysisch-chemische en hydromorfologische parameters

clustering meetlocaties). De waterbeheerders proberen

wordt. Bij chemie is het meetpunt gelijk aan de

als specifieke verontreinigende stoffen zijn. Voor het

de toestand- en trendmonitoring zoveel mogelijk met

meetlocatie. Bij biologie en hydromorfologie is er

beoordelen van de ecologische toestand worden vaak

de operationele monitoring te combineren tot een

bijna altijd sprake van meerdere meetpunten voor

meerdere biologische parameters meegenomen.

gezamenlijk meetnet.

één parameter. De informatie vanuit de verschil-

Gezien de verwachte matige, ontoereikende of slechte

lende meetpunten wordt vervolgens geaggregeerd

toestand in 2015 geldt de operationele monitoring

tot een waarde voor de meetlocatie.

voor vrijwel alle oppervlaktewaterlichamen in het

Meetfrequenties en gebruikte (inter)nationale
standaarden

grotere ontvangende oppervlaktewater uitkomt.

stroomgebied Eems. In bijna elk oppervlaktewater-

Voor details over de meetfrequenties en gebruikte

Soorten monitoring en parameters bij
oppervlaktewaterlichamen

lichaam waar de waterkwaliteit niet aan de doelen

(inter)nationale standaarden voor bemonstering en

voldoet ligt een meetlocatie (monitoringprogramma

analyse wordt verwezen naar de geactualiseerde

De toestand- en trendmonitoring heeft als doel de

2010). Bij een beperkt aantal waterlichamen is de

richtlijn voor monitoring van oppervlaktewater­

algemene toestand van het betreffende (deel)stroom­-

beoordeling afkomstig van een operationele meet­

lichamen [31]. In veel gevallen is de meetfrequentie

gebied te beoordelen en veranderingen hierin te

locatie in een ander waterlichaam dat als voldoende

verhoogd ten opzichte van het monitoringprogramma

signaleren. De gegevens worden eens per zes jaar

vergelijkbaar is beschouwd (clustering).

2007. De gegevens worden in 2010 samen met het

verzameld. Over het algemeen wordt deze vorm van

geactualiseerde monitoringprogramma - digitaal -

monitoring opgevat als een uitgebreide monitoring op

aan de Europese Commissie verstrekt.

71

4 Monitoring en huidige toestand
72

Gegevens monitoringprogramma’s
In kaarten 13 t/m 15 (zie kaartenbijlage) staan alle

4.2.3

Biologische parameters

4.2.4
		
		

Algemeen fysisch-chemische
parameters

meetlocaties van het monitoringprogramma 2010

Meetnet toestand- en trendmonitoring

(toestand/trend en operationeel) voor het stroom­

(zeven meetlocaties)

gebied Eems voor respectievelijk chemie, fysisch-

Alle vereiste biologische parameters voor de betref-

Meetnet toestand- en trendmonitoring
(zeven meetlocaties)

chemische parameters, biologie, specifieke verontrei-

fende watertypen worden gemeten. Dit zijn:

De zeven meetlocaties voor de algemeen fysisch-

nigende stoffen en hydromorfologie. In onderstaande

• fytoplankton (zwevende algen);

chemische parameters, als onderdeel van de ecologi-

paragrafen 4.2.2 t/m 4.2.6 is per parametergroep een

• overige waterflora (waterplanten en vastzittende

sche toestand, staan in kaart 15a.

korte toelichting gegeven.

algen);
• macrofauna (ongewervelde waterdieren);

Voor geografische gegevens wordt verwezen naar het

• vissen.

krw-portaal (website http://krw.ncgi.nl).

4.2.2

Prioritaire stoffen

Meetnet operationele monitoring
(22 meetlocaties)
In kaart 15b zijn de 22 meetlocaties opgenomen voor

Op deze zeven meetlocaties (kaart 14a) worden ook de

de operationele monitoring. De keuze van te meten

fysisch-chemische parameters gemeten, die deel

parameters is afhankelijk van de waterlichaam­

uitmaken van de ecologische toestand.

specifieke belastingen en algemeen fysisch-chemische

Meetnet toestand- en trendmonitoring

parameters die een mogelijk toekomstig onvoldoende

(zeven meetlocaties)

Meetnet operationele monitoring

ecologische toestand veroorzaken en waarop de

In de periode 2005-2007 is door alle waterbeheerders

(24 meetlocaties)

maatregelen zich richten.

een nulmeting uitgevoerd op de zeven meetlocaties

In kaart 14b zijn de 24 meetlocaties opgenomen voor

van prioritaire stoffen (kaart 13a).

de operationele monitoring. De keuze van te meten
parameters is afhankelijk van de waterlichaamspeci-

4.2.5

Specifieke verontreinigende stoffen

Meetnet operationele monitoring

fieke belastingen en parameters die een mogelijk

(vijf meetlocaties)

toekomstig onvoldoende ecologische toestand

Meetnet toestand- en trendmonitoring
(zeven meetlocaties)

In kaart 13b zijn de vijf meetlocaties opgenomen voor

veroorzaken en waarop de maatregelen zich richten.

De zeven meetlocaties voor de specifieke veront­

de operationele monitoring. De keuze van de parame-

reinigende stoffen, als onderdeel van de ecologische

ters die gemeten worden is gemaakt aan de hand van

toestand, staan in kaart 15a.

stoffen die mogelijk een toekomstig slechte chemische
toestand veroorzaken, stoffen die worden geloosd

Meetnet operationele monitoring

(belasting) en stoffen waarop maatregelen worden

(vijf meetlocaties)

gericht.

In kaart 15b zijn de vijf meetlocaties opgenomen voor
de operationele monitoring. De keuze van te meten
parameters is afhankelijk van de waterlichaam­

Meetprogramma
grondwaterlichamen

specifieke belastingen en de stoffen die een mogelijk

Meetgegevens voor hydromorfologie voor alle

toekomstig onvoldoende ecologische toestand

oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied Eems

veroorzaken en waarop de maatregelen zich richten.

op basis van het krw-meetprogramma waren in 2009

Soorten monitoring en parameters bij grond­

Voor de keuze van te meten stoffen is bepalend welke

nog maar beperkt beschikbaar. Voor de beoordeling

waterlichamen

gebiedspecifieke belastingen en daarmee samen­

van de huidige toestand van de waterlichamen in dit

Bij grondwater wordt onderscheid gemaakt in

hangende stoffen een mogelijk toekomstig slechte

stroomgebiedbeheerplan heeft dit geen consequen-

monitoring van de kwantitatieve en de chemische

ecologische toestand veroorzaken.

ties (zie paragraaf 4.6.1).

toestand. Net als bij oppervlaktewater is sprake van

4.2.6

Meetnet operationele monitoring

monitoring voor kwaliteit. Voor kwantiteit wordt dit

(17 meetlocaties)

onderscheid niet gemaakt.

Hydromorfologische parameters

4.3.1 Algemeen

een toestand- en trendmonitoring en operationele

Meetnet toestand- en trendmonitoring

In kaart 14b zijn de 17 meetlocaties opgenomen voor

(zeven meetlocaties)

de operationele monitoring. De keuze van te meten

Het meetnet voor de monitoring van de chemische

Het meten van de hydromorfologische parameters

parameters is afhankelijk van de waterlichaam­

toestand moet waarborgen dat een coherent en

vindt plaats in het hetzelfde geselecteerde water­

specifieke belastingen en hydromorfologische

omvattend overzicht van de chemische toestand van

lichaam als de biologische en fysisch-chemische

aspecten die een mogelijk toekomstig onvoldoende

het grondwater gegeven kan worden en dat kan

parameters (kaart 14a). Voor de meeste parameters

ecologische toestand veroorzaken en waarop de

worden vastgesteld welke antropogene trends op de

wordt het gehele waterlichaam beschouwd. Het gaat

maatregelen zich richten.

lange termijn tot een toename van de hoeveelheid

hierbij om het hele pakket aan hydromorfologische

verontreinigende stoffen kunnen leiden.

parameters: hydrologie, continuïteit en morfologie.
Een deel van de parameters is niet direct meetbaar,

Keuze meetlocaties

maar is af te leiden uit bestaande informatiebronnen.

Bijzonder aan grondwatermonitoring is dat de

Hierbij gaat het bijvoorbeeld om neerslag- en

grondwatersituatie in de diepte kan verschillen. Naast

verdampinggegevens van het KNMI, waterstands- en

een meetlocatie is dus ook de diepte van het peilfilter

afvoerinformatie uit het programma van Rijkswater-

van belang.

staat voor monitoring van de landelijke waterstaatkundige toestand (MWTL-programma), topografische
kaarten, de landelijke kwelkaart, de Rijkswaterstaat
ecotopenkartering alsmede de digitale legger­
informatie van de waterschappen.

4 Monitoring en huidige toestand

4.3
		

73

4 Monitoring en huidige toestand
74

De meetpunten voor toestand- en trendmonitoring

Evenwicht onttrekking en aanvulling

De monitoringpunten zijn ongeveer langs deze grens

zijn verdeeld over de grondwaterlichamen conform de

(regionaal meetnet)

ingericht. De meetdichtheid is met name gebaseerd

aanwijzingen in het draaiboek monitoring grond­

Het meetprogramma voor evenwicht tussen onttrekking

op de lokale stroomsnelheid van het grondwater.

water [27]. Voor de grondwaterkwaliteit betekent dit:

en aanvulling bestaat uit het meten van de diepe

Ook is gekeken waar probleemgebieden liggen voor

• globaal één meetpunt per 100 km 2;

stijghoogte in een selectie van peilbuizen uit het

horizontale verschuiving van het grensvlak en zijn op

• minimaal 20 meetpunten per grondwaterlichaam;

bestaande primaire meetnet grondwaterkwantiteit.

basis daarvan meetpunten voorgesteld. Het meetnet

• een meetnet afgestemd op de homogene gebieds­

Deze meetnetten worden door de provincies onder-

moet hiervoor nog worden geoptimaliseerd.

houden en worden standaard twee keer per maand

Daarnaast zijn extra punten toegevoegd in kwetsbare

bemeten. Dit is voldoende om de dynamiek van het

gebieden, zoals de duinen.

types;
• afhankelijk van de heterogeniteit van het gebied
en de beschikbare meetpunten kan het aantal

grondwater te volgen. Als minimumeis is een dichtheid

meetpunten naar boven bijgesteld worden;

van één peilbuis per 250 km 2 gedefinieerd. Op basis

Verandering van stijghoogte in Natura 2000-gebieden

van de resultaten kan steekproefsgewijs worden

In alle grondwaterafhankelijke natuurgebieden

gecontroleerd of er sprake is van trendmatige

(Natura 2000) wordt de stijghoogte (grondwaterstand)

veranderingen.

gemeten, maar lang niet overal zijn deze meetpunten

• metingen op een diepte van ongeveer 10 en 25
meter;
• gebruik makend van een conceptueel model (zowel

ook opgenomen in het krw-meetnet. Het meetnet in

regionaal als lokaal) van de grondwaterstroming
inclusief verdeling tussen kwel- en infiltratie­

Zoet-zout grensvlak

de Natura 2000-gebieden is primair afgestemd op het

gebieden.

Het zoet-zout grensvlak heeft zowel te maken met

volgen van veranderingen van de diepe stijghoogte.

onttrekkingen (kwantiteit) als met kwaliteits­

De achterliggende gedachte is dat het meetnet in de

4.3.2 Monitoring kwantitatieve toestand

veranderingen (toename chloridegehalte door

komende jaren verder uitgebreid kan worden met

intrusies). Het zoet-zout meetnet wordt gebruikt om

freatische meetpunten en kwaliteitsmetingen.

Het meetprogramma voor de kwantitatieve toestand

de verandering van de ligging in het zoet-zout

Dit wordt in samenspraak met oppervlaktewater­

van grondwater bestaat uit vier onderdelen:

grens­­vlak te kunnen volgen. Hiervoor wordt gebruik

beheerders en terreinbeheerders gedaan op basis van

• monitoren van het evenwicht tussen onttrekking

gemaakt van verschillende soorten meetpunten zoals

de gebiedspecifieke instandhoudingsdoelstellingen.

zoutwachters en chloridemetingen. Het aantal

Met nadruk wordt er op gewezen dat het huidige

en aanvulling;
• monitoren van het zoet-zout grensvlak;

meetpunten is beperkt en bedoeld voor het verkrijgen

kwantiteitsmeetnet voor de krw geen verdrogings-

• monitoren van veranderingen van stijghoogte in

van een signaal voor eventueel optredende

meetnet is zoals nodig voor het monitoren van

veranderingen. De diepteligging van de meetpunten

anti-verdrogingsmaatregelen. Voor het meetnet is een

varieert en is afhankelijk van de plaatselijke ligging

selectie gemaakt van geschikte peilbuizen uit het

van het zoet-zout grensvlak. Achtergronddocumentatie

bestaande regionale kwantiteitsmeetnet. Zie verder

Natura 2000-gebieden;
• monitoren van de invloed op oppervlaktewater.

[36]

beschrijft de hoofdgrens van het zoet-zout

grensvlak (1000 mg/l chloride) in Nederland.

paragraaf 4.4.2.

4 Monitoring en huidige toestand

Invloed op oppervlaktewater

De stoffen die er voor zorgen dat een grondwater­

Het monitoringpakket (parameters die worden

Het bestaande krw-meetprogramma blijkt weinig

lichaam niet in goede toestand is worden dan

gemonitoord) is reeds in 2007 gerapporteerd [32] en

aanknopingspunten te bieden om de invloed van

minimaal één keer per jaar gemonitoord.

daarom – met uitzondering van de kaarten – niet

grondwater op oppervlaktewater te monitoren

opnieuw opgenomen in het voorliggende stroom­

(zie ook paragraaf 5.3). Bij de herziening van het

Het gaat bij het monitoren van de grondwaterkwaliteit

gebiedbeheerplan. De methode van bemonstering en

meetnet (vanaf 2009) zal dit nadere aandacht krijgen.

om:

analyse sluit aan bij de internationale standaarden.

• door het hanteren van communautaire grondwater-

Opzet meetnet kwantitatieve toestand
grondwater

kwaliteitsnormen voor nitraten en bestrijdings-

De toestand- en trendmeetpunten voor de grond­

middelen (zie grondwaterrichtlijn 2006/118/eg

waterkwaliteit van de grondwaterlichamen staan

In totaal zijn er 33 toestand- en trendmeetpunten

bijlage I) en drempelwaarden (zie tabel 3-4);

weergegeven op kaart 17a. Voor de metingen is een

aangewezen in het stroomgebied Eems voor kwantiteit.

• het volgen van intrusies van zouten;

selectie gemaakt uit de bestaande provinciale en

Hiervan zijn acht meetpunten specifiek bedoeld voor

• de ecologische of chemische kwaliteit van

landelijke meetnetten grondwaterkwaliteit. Omdat

een van de beschermde gebieden voor drinkwater en

oppervlaktewaterlichamen;

drie voor monitoring van het grensvlak zoet-zout.

• specifieke grondwaterkwaliteit voor terrestrische

In kaart 16a en 16b staan de meetlocaties weergegeven

• effect op drinkwaterproductiemogelijkheden.

ecosystemen;

meetpunten meerdere doelen kunnen dienen en vaak
meerdere meetpunten boven elkaar liggen, oogt het
aantal punten wat is aangegeven op deze kaarten
mogelijk lager dan de hierboven genoemde aantallen
doen vermoeden.

voor de grondwaterkwantiteit. Qua dichtheid laat het
een redelijk consistent beeld zien over het stroom­

Dit is voor het stroomgebied Eems voor de toetsing

gebied. Omdat meetpunten meerdere doelen kunnen

verder uitgewerkt in paragraaf 4.6.2.

dienen en vaak meerdere meetpunten boven elkaar

4.3.4
		

Grensoverschrijdende monitoring
grondwater

deze kaarten mogelijk lager dan de hierboven

Opzet meetprogramma chemische toestand
grondwater

genoemde aantallen doen vermoeden.

In totaal zijn er voor het meten van de kwaliteit van

nodig, aangezien in het Nedereemsgebied slechts zeer

het grondwater in het stroomgebied Eems

lokaal grondwaterstroming over de Nederlands-Duitse

52 meetpunten voor toestand- en trendmonitoring

grens voorkomt.

liggen, oogt het aantal punten wat is aangegeven op

4.3.3

Monitoring chemische toestand

aangewezen, verdeeld over twee grondwaterlichamen.

Kwaliteitsmonitoring voor grondwater bestaat uit

Van deze 52 meetpunten zijn drie meetpunten ook

trend- en toestandmonitoring en operationele

voor operationele monitoring van de kwaliteit

monitoring. Een operationeel meetprogramma wordt

aangewezen (zie kaart 17b).

opgesteld indien de gegevens uit de zesjaarlijkse
trend en toestandmetingen aantonen dat een
grondwaterlichaam in slechte toestand verkeert.

Voor de Eems is geen grensoverschrijdende afstemming

75

4 Monitoring en huidige toestand

4.4
		

Aanvullende monitoring
beschermde gebieden

76

4.4.1

Oppervlaktewater

reguliere monitoring bij de innamepunten en de

Openbare drinkwatervoorziening

krw-monitoring van de betreffende oppervlakte­water­

In Nederland zijn de waterbedrijven al ver voor de

In bepaalde gevallen dient in beschermde gebieden

lichamen levert dit (vrijwel) geen extra monitoring op.

invoering van de krw gestart om het grondwater (als

aanvullend op de ‘reguliere’ monitoring van opper-

Op een enkele locatie worden aan­v ullend chloride­

grondstof voor drinkwater) in en rond de beschermings-

vlaktewaterlichamen te worden gemonitoord. Dit is het

gegevens doorgegeven, die echter ook voor andere

zones te monitoren. Daarnaast is het op basis van de

geval als voor de beschermde gebieden de doelen naar

doeleinden gemonitoord worden.

Drinkwaterrichtlijn vereist te toetsen of het na
toepassing van de waterbehandelingsmethode

verwachting niet worden gehaald en als de belangrijk-

verkregen drinkwater voldoet aan de eisen van de

watergerelateerd zijn. Aanvullende monitoring is niet

Vogel- en Habitatrichtlijngebieden
(Natura 2000-gebieden)

nodig als de benodigde parameter(s) al in voldoende

Voor deze gebieden wordt momenteel gewerkt aan het

Nederlandse Waterleidingbesluit. Monitoring is

mate door middel van de toestand- en trendmonitoring

opstellen van beheerplannen. Medio 2009 is nog

volgens dit besluit sinds 1 januari 2002 verplicht voor

of operationele monitoring via de krw worden bemeten.

onvoldoende duidelijk welke kwaliteitseisen en hiermee

alle gebruikers van een zelfstandige watervoorziening.

gepaard gaande - extra - monitoring­i nspanning dit

De metingen vinden zowel plaats in de grondstof (het

Voor de volgende beschermde gebieden is mogelijk

gaat opleveren. Naar verwachting zullen de betreffende

‘ruwwater’) als in water na behandeling. Het ruwwa-

aanvullende monitoring nodig:

watervereisten veelal betrekking hebben op (fysisch-

ter wordt jaarlijks minimaal één keer gecontroleerd

• zwemwatergebieden;

chemische) parameters die al gemeten worden in

op de aanwezigheid van onder andere nitraat, nitriet,

• oppervlaktewateren voor onttrekking van water

bestaande meetnetten en/of oppervlaktewaterpeilen.

ammonium, chloride, DOC, Ec, pH, zuurstof, water-

In een enkel gebied wordt geanticipeerd op te

stofcarbonaat, ijzer, mangaan, natrium, sulfaat en

verwachten aanvullende monitoring.

diverse microverontreinigingen.

ste redenen voor het mogelijk niet halen van de doelen

voor menselijke consumptie;
• Vogel- en Habitatrichtlijngebieden.

Europese drinkwaternormen, die zijn vertaald in het

Er zijn acht beschermde gebieden voor drinkwater

Zwemwatergebieden
Voor zwemwater is een dekkend monitoring­

4.4.2

Grondwater

(op te vatten als beschermingszones zoals bedoeld in
artikel 7.2 krw) in het stroomgebied Eems (zie kaart

programma operationeel, dat voldoet aan de – nieuwe

Naast de hiervoor beschreven grondwatermonitoring

17c). Hiervoor zijn acht meetpunten opgenomen in het

– Zwemwater­r ichtlijn. Aanvullende monitoring voor

is er ook sprake van aanvullende monitoring van

Kaderrichtlijn Water meetprogramma voor chemie

de Kaderrichtlijn Water is niet nodig.

be­s chermde gebieden en van het monitoren van

grondwater.

grond­w aterverontreinigingen. In het krw-meet­

Oppervlaktewater voor onttrekking van water
voor menselijke consumptie

programma zijn vooralsnog geen meetpunten specifiek

Grondwaterverontreinigingen

voor grondwaterverontreiniging opgenomen

Monitoring van grondwaterverontreinigingen geeft

In de oppervlaktewaterlichamen voor drinkwater-

(zie paragraaf 4.3 voor een algemene beschrijving van

invulling aan artikel 6 (prevent and limit) en artikel

onttrekking (gemiddeld meer dan 100 m3 per dag)

dit meetnet). Onderstaande beschrijving illustreert

5.5 van de Grondwaterrichtlijn (2006/118/EG), waarin

wordt een monitoringlocatie aangewezen. Daar vindt

dat er meer wordt gemonitoord dan alleen op grond

de monitoring van verspreiding van verontreinigende

aanvullende monitoring plaats. Ten opzichte van de

van de krw noodzakelijk is.

stoffen in het grondwaterlichaam wordt voor­

Coördinatie
monitoringprogramma’s in het internationale
stroomgebieddistrict

4.6
		
		

Eerste resultaten
KRW-monitoring
programma’s

4 Monitoring en huidige toestand

geschreven. Hiermee wordt niet alleen de omvang

In de internationale stroomgebiedcommissies van
respectievelijk Rijn, Maas, Schelde en Eems heeft

4.6.1

Toestand oppervlaktewaterlichamen

77

van de verontreiniging in beeld gebracht, maar kan
ook worden getoetst of aan de saneringsvoorwaarden

coördinatie plaatsgevonden om te komen tot

De chemische en ecologische toestand van de

of beheersingsmaatregelen wordt voldaan en hoe

gezamenlijke overkoepelende monitoringprogramma’s.

oppervlaktewaterlichamen opgenomen in deze

saneringsmaatregelen het beste kunnen worden vorm­­

Dit betreft zowel oppervlaktewater als grondwater.

paragraaf, zijn zoveel mogelijk gebaseerd op de

4.5
		
		
		

gegeven. De toepassing van prevent and limit monito-

locaties van het krw-monitoringprogramma 2010.

ring in Nederland ligt besloten in generiek beleid

Dit programma betreft een uitbreiding van het

(zie hoofdstuk 6). Voorbeelden zijn het Besluit bodem­

eerdere krw-meetnet (2007). Voor de locaties uit dit

kwaliteit, het Toelatingsbeleid Bestrijdingsmiddelen

eerdere meetnet zijn de metingen uit 2007 en 2008

en het monitoren van bodemverontreinigingen.

gebruikt. Deze metingen zijn aangevuld met reeds

Specifiek voor ernstig verontreinigde locaties die

bestaande metingen uit 2007 en 2008 die aansluiten

voldoen aan het saneringscriterium is in dat generieke

op de nieuwe meetlocaties van het programma 2010.

beleid de verplichting opgenomen tot monitoring van

Indien onvoldoende gegevens beschikbaar waren,

de ontwikkeling van de verontrei­n igings­pluim(en).

zijn in beperkte gevallen ook gegevens uit de jaren

Afhankelijk van het type verontreiniging zijn meet­

vóór 2007 benut.

resultaten beschikbaar bij het bevoegde gezag.
Een belangrijk gegeven is dat het meetnet nog niet
voor alle parameters meerjarige meetresultaten heeft
opgeleverd. Bij twijfel over de beoordeling via het
meetnet c.q. bij ontbrekende gegevens hebben de
waterbeheerders daar waar verantwoord gebruik
gemaakt van een deskundigenoordeel bij het vast­stellen van de chemische en ecologische toestand van
de oppervlaktewaterlichamen. Dit betekent dat per
individueel waterlichaam de beoordeling mogelijk
later kan wijzigen op basis van toekomstige informatie
uit het krw-meetnet.

Methode toetsing chemische toestand
De chemische toestand van de oppervlaktewater­
lichamen wordt bepaald op basis van de 41 stoffen uit
de Richtlijn Prioritaire Stoffen (zie hoofdstuk 3 en

4 Monitoring en huidige toestand
78

bijlage E). Om tot één oordeel chemische toestand

beheerplan de betreffende stoffen in bepaalde

Voor de beoordeling in dit stroomgebiedbeheerplan

voor een oppervlaktewaterlichaam te komen is de

situaties niet meegenomen bij de toestandbeoordeling.

zijn de toetsresultaten van de toestand- en trend­

onderstaande werkwijze gehanteerd. Het vertrek-

In tabel 4-1 staan deze stoffen opgenomen.

monitoring en de operationele monitoring

punt van deze werkwijze vormt het geactualiseerde

gecombineerd. Daarbij krijgt de beoordeling van de

Protocol Toetsen en Beoordelen [31], gebaseerd op

Stap 2

Aggregeren van meetwaarden naar een

operationele monitoring in een oppervlaktewater­

de eu-richtlijn Guidance on Monitoring.

		

toetswaarde

lichaam, indien aanwezig, voorrang. Die beoordeling

In deze werkwijze zijn drie stappen gevolgd:
Stap 1

Voorbewerking;

Stap 2

Aggregeren van meetwaarden naar

Stap 3
Stap 1

Hierbij zijn de volgende stappen doorlopen:

is immers gebaseerd op metingen in het betreffende

• aggregeren van metingen binnen één jaar tot één

oppervlaktewaterlichaam of op een kleinere c.q. meer

toetswaarde, het rekenkundig gemiddelde;

representatieve groep geclusterde waterlichamen.

• aggregeren van metingen over meerdere jaren,

een toetswaarde;

hiervoor worden de jaargemiddelden van twee of

Tenslotte zijn de toestandbeoordelingen van alle

Toetsen en beoordelen.

drie jaren gemiddeld bij operationele monitoring.

stoffen in een oppervlaktewaterlichaam samen­

Bij toestand- en trendgegevens wordt het laatste

gevoegd tot één oordeel voor de chemische toestand

meetjaar gebruikt, omdat de meting maar één keer

volgens het principe ‘one out – all out’.

Voorbewerking

Bij de analyse van vrijwel alle stoffen bestaat er een
grens waaronder de concentratie niet meer nauwkeurig

in de zes jaar plaatsvindt;
• aggregeren van metingen in de ruimte door

Resultaten chemische toestand

kan worden bepaald. Dit wordt de detectielimiet

middeling indien er meer dan één locatie in het

In het stroomgebied Eems voldoen 36 van de

genoemd. De waarde van de detectielimiet is onder

waterlichaam aanwezig is.

41 stoffen in alle oppervlaktewaterlichamen aan de

meer afhankelijk van de gebruikte analysetechniek

norm. Over vijf stoffen wordt niet voor alle water­

en -apparatuur. De waarde die een laboratorium

Stap 3

Toetsen en beoordelen

aanhoudt voor het nog nauwkeurig kunnen meten

Het toetsen is het vergelijken van de toetswaarde met

van stoffen is de zogenoemde rapportagegrens.

de norm (zie bijlage E). Voor de stoffen uit de Richtlijn

De stoffen die in één of meer waterlichamen de norm

lichamen een uitspraak gedaan (zie tabel 4-1).

Prioritaire Stoffen zijn er twee normen: een norm voor

overschrijden staan in tabel 4-2. Het gaat om de twee

In het Protocol Toetsen en Beoordelen is een Europees

het jaargemiddelde en een norm voor de maximaal

stoffen tributyltin 18 en isoproturon. Tributyltin

voorstel [37] overgenomen om in gevallen waar de

aanvaardbare concentratie (mac). De toetsing aan de

overschrijdt de norm in 25-50% van de oppervlakte-

concentratie van een stof onder de rapportagegrens

mac-waarde wordt uitgevoerd door de hoogste meet­

waterlichamen (rijkswateren en regionale wateren).

ligt als getalsmatige waarde de helft van de rapportage-

waarde van de reguliere maandelijkse waarnemingen

In enkele regionale waterlichamen (2-5%) voldoet

grens te gebruiken. In Europees verband heeft men

te vergelijken met de mac-waarde. Bij meerdere meet-

isoproturon niet aan de norm.

onderkend dat voor diverse stoffen nog methodes

jaren moeten de maandelijkse waarnemingen van alle

ontbreken. Voor deze stoffen dient daarom te worden

jaren aan de mac-waarde voldoen. De chemische

gewerkt aan betere laboratoriumtechnieken [38] .

toestand voor een bepaalde stof is pas goed, als aan

Gezien het voorgaande zijn voor dit stroomgebied-

beide normen wordt voldaan.

18

Gemeten in zwevend stof, bij afwezigheid van betrouwbare
meetwaarden voor water.

4 Monitoring en huidige toestand

In figuur 4-1 staat voor Nedereems en Eems-Dollard
en voor het stroomgebied Eems als totaal hoeveel
oppervlaktewaterlichamen op basis van het principe

Tabel 4-1 Niet meegenomen stoffen bij de beoordeling van de chemische toestand voor verschillende groepen wateren
Stof

Problemen met rapportagegrens
Regionale wateren

Rijkswateren

Som benzo(g,h,i)peryleen en indeno(1,2,3-c,d)pyreen

X*

n.v.t.

Som C10-C13-chlooralkanen

X

n.v.t.

chemische toestand. Van de rijkswateren (Eems-

Tributyltin

X*

n.v.t.**

Dollard) voldoen twee van de drie oppervlaktewater-

4-tertiair-octylfenol

X

n.v.t.

lichamen niet aan de chemische normen. De stof

2,2',4,4'-tetrabroomdifenylether

X

n.v.t.

tributyltin overschrijdt hier de norm.

* Toetsresultaten van deze stof zijn wél meegenomen bij regionale wateren van enkele waterschappen..

‘one out - all out’ in een goede chemische toestand
verkeert. Voor het stroomgebied Eems is ongeveer
60% van de oppervlaktewaterlichamen in een goede

** Gemeten in zwevend stof bij ontbrekende waarden in water

Het eindoordeel voor de chemische toestand per
waterlichaam is opgenomen in kaart 18a.
Voor een beoordeling per stofgroep (zware metalen,
bestrijdingsmiddelen, industriële verontreinigende
stoffen en andere verontreinigende stoffen) wordt
verwezen naar kaarten 18b t/m 18e in de kaarten­
bijlage.

Tabel 4-2 Overzicht normoverschrijdende stoffen van Richtlijn Prioritaire Stoffen in het stroomgebied Eems
Stof

Stofgroep

Voldoet niet (% oppervlaktewaterlichamen in klassen)

Tributylin

A

25-50

Isoproturon

B

2-5

Z = zware metalen
B = bestrijdingsmiddelen
I

= industriële verontreinigende stoffen

A = andere verontreinigende stoffen

79

Figuur 4-1 Percentage waterlichamen met doelbereik voor de goede chemische toestand in het stroomgebied Eems

4 Monitoring en huidige toestand

Aantal waterlichamen
Totaal chemische toestand
stroomgebied Eems

22

Dollard

3

Nedereems

19

Voldoet

0%

20%

80
Kaart 18a

KRW-Monitoringresultaten chemische
toestand oppervlaktewaterlichamen
Chemie totaaloordeel exclusief stoffen waarvan de
norm lager is dan de rapportagegrens (combinatie
OM en TT monitoring; rapportagejaar 2009)

Oordeel
voldoet
voldoet niet
onbekend
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk
equidistantielijn in 2008
Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

40%

60%

80%

100%

Voldoet niet
Onbekend

Niet meegenomen stoffen bij de beoordeling van de
toestand voor de specifieke verontreinigende stoffen
door problemen met rapportagegrens of detectielimiet

Methode toetsing ecologische toestand

Wat opvalt in tabel 4-3 is dat het veel gewasbescher-

De ecologische toestand van de oppervlaktewater­

mingsmiddelen betreft. De constatering dat een groot

lichamen wordt bepaald door de biologische kwaliteits­

aantal gewasbeschermingsmiddelen niet goed kan

parameters, algemeen fysisch-chemische parameters

worden gemonitoord is aanleiding om de analyse­

en specifieke verontreinigende stoffen (zie hoofdstuk

technieken te verbeteren [39] .

3 en bijlage G en O). Het vertrekpunt van de gehanteerde werkwijze vormt het geactualiseerde Protocol

Het aggregeren van meetwaarden naar een toets­

Toetsen en Beoordelen [31], gebaseerd op de eu-richt-

waarde kent de volgende onderdelen:

lijn-Guidance on Monitoring en de eu-richtlijn-

• aggregeren van meetwaarden binnen één meet-

Guidance Classification on Ecological Status.

jaar;
• berekenen van een toetswaarde, de ecologische

Aggregeren en beoordelen
Voor de algemeen fysisch-chemische parameters en

kwaliteitsratio;
• aggregeren van metingen over meerdere jaren.

de specifieke verontreinigende stoffen zijn dezelfde

Hiervoor worden de ecologische kwaliteitsratio’s

drie stappen gehanteerd als bij de toetsing van de

van de laatste twee of drie meetjaren gemiddeld bij

chemische toestand. Voor het beoordelen van de

operationele monitoring. Bij toestand- en trend­

biologische parameters zijn twee stappen gevolgd,

gegevens wordt het laatste meetjaar gebruikt

namelijk het aggregeren van meetwaarden naar een

omdat meting hiervan maar één keer in de zes jaar

toetswaarde én het toetsen en beoordelen.

plaatsvindt;
• aggregeren van metingen in de ruimte om één

De stoffen die niet bij de beoordeling zijn betrokken

toetswaarde te kunnen bepalen voor het hele

vanwege problemen met de rapportagegrens c.q.

oppervlaktewaterlichaam.

detectielimiet staan in tabel 4-3. Voor de algemeen

Per biologische parameter is de invulling van deze

fysisch-chemische parameters worden seizoens­

onderdelen verschillend. Hiervoor wordt verwezen

gemiddelden in plaats van jaargemiddelden gebruikt.

naar het genoemde protocol.

Daarnaast geldt voor de parameter temperatuur dat er
niet een meerjarengemiddelde wordt gebruikt, maar

Bij het toetsen en beoordelen wordt de ecologische

het jaar met de hoogste toetswaarde (warmste jaar).

kwaliteitsratio afgezet tegen de doelen van het

Daar waar voor de specifieke verontreinigende stoffen

betreffende waterlichaam en wordt de klasse goed,

krw-normen ontbreken zijn 90-percentielwaarden

matig, ontoereikend of slecht toegekend. Net als bij

bepaald als toetswaarde in plaats van jaargemiddelden

de chemische toestand zijn voor de beoordeling van

en maximaal aanvaardbare concentratie (mac).

de biologie, algemeen fysische-chemie en specifieke

Stofnaam
2,2’,4,4’,5,5’-hexachloorbifenyl
2,2´,3,4,4´,5,5´-heptachloorbifenyl
2,2’,3,4,4’,5’-hexachloorbifenyl
2,2’,4,4’,5,5’-hexachloorbifenyl
2,2’,4,5,5’-pentachloorbifenyl
2,2’,5,5’-tetrachloorbifenyl
2,3’,4,4’,5-pentachloorbifenyl
2,4,4’-trichloorbifenyl
3-chloorpropeen
4-chlooraniline
Chlooretheen (vinylchloride)
Coumafos
Dichloorvos
Ethylazinfos
Ethylparathion
Fenitrothion
Fenthion
Heptachloor
Heptenofos
Kobalt*
Methylazinfos
Methyl-oxydemeton
Mevinfos
Parathion-methyl
Propoxur
Thallium*
Triazofos
Trifenyltin
Zilver
* Met uitzondering rijkswateren

4 Monitoring en huidige toestand

Tabel 4-3

81

4 Monitoring en huidige toestand
82

verontreinigende stoffen de toetsresultaten van de

Informatie over de hydromorfologie is niet mee­

Resultaten ecologische toestand

toestand- en trendmonitoring en de operationele

genomen bij de totaalbeoordeling omdat gegevens uit

In figuur 4-2 staat de beoordeling van de biologische

monitoring gecombineerd. Ook hier krijgt de

het krw-meetprogramma beperkt beschikbaar zijn

toestand per parameter. Fytoplankton en overige

beoordeling van de operationele monitoring in een

(paragraaf 4.2.6). Dit verandert overigens weinig aan

waterflora voldoen in bijna 30% van de waterlichamen

oppervlaktewaterlichaam, indien aanwezig,

het in dit stroomgebiedbeheerplan gepresenteerde

aan de doelen. Bij alle vier de parameters komt het

voorrang.

beeld over de ecologische toestand. De hydro­-

oordeel ´matig´ veruit het meest voor (50-70%).

morfo­logische parameters spelen bij de toetsing

19

Een oordeel ´ontoereikend´ of ´slecht´ speelt vooral

Integreren beoordelingen per parameter tot

alleen een rol bij het onderscheid tussen de goede en

bij macrofauna en vis relatief vaak mee (20-30%).

totaal­o ordeel ecologie

de zeer goede ecologische toestand c.q. het maximaal

Op basis van alle biologische parameters samen heeft

Het samenvoegen van de beoordelingen van

ecologisch potentieel. Op basis van de overige

ongeveer 5% van de oppervlaktewaterlichamen een

verschillende ecologische parameters geeft een

parameters (biologie en algemeen fysische-chemie)

totaal­b eoordeling ‘goed’.

totaal­b eoordeling van de ecologische toestand van

komt een ecologische toestandbeoordeling ‘goed’ in

een oppervlaktewaterlichaam. Leidend voor de

de huidige situatie niet voor.

eind­b eoordeling zijn de biologische parameters.

In figuur 4-3 staat de beoordeling van de algemeen
fysisch-chemische toestand. De meeste parameters

Specifieke verontreinigende stoffen en

voldoen in het merendeel van de waterlichamen aan

Als één van de biologische parameters het doel niet

biobeschikbaarheid

de doelen (60-95%). In mindere mate voldoen ook

haalt is de ecologische toestand gelijk aan de toestand

Bij de specieke verontreinigende stoffen zijn voor de

totaal fosfaat en doorzicht (beide tussen 30-40%).

van de laagst scorende biologische parameter. Voor het

beoordeling ook meegenomen de stoffen die welis-

Op basis van alle fysisch-chemische parameters

halen van de goede ecologische toestand c.q. het

waar de normen overschrijden, maar vanwege de

samen heeft ongeveer 15% van de oppervlakte­

goed ecologisch potentieel moeten dus alle biologi-

lage biologische beschikbaarheid in de Nederlandse

waterlichamen een totaalbeoordeling ‘goed’.

sche parameters goed scoren. Daarnaast dienen dus

wateren niet als een probleem voor de water­k waliteit

ook de specifieke verontreinigende stoffen én alle

worden gezien. Het gaat daarbij met name om de stof-

algemeen fysisch-chemische parameters aan de

fen koper en zink 20. Het meenemen in de beoordeling

(wettelijke) norm te voldoen. Andersom geldt dat

beïnvloedt het eindoordeel van de ecologische toe-

belangrijke mate of planten en dieren in de wateren kunnen

wanneer de biologische parameters als matig,

stand maar beperkt. De biologische en algemeen

voorkomen. Voor de beoordeling van de toestand worden echter

ontoereikend of slecht zijn beoordeeld, de algemeen

fysisch-chemische parameters blijken voor het meren­

veelal niet de hydromorfologische parameters, maar juist de planten

fysisch-chemische parameters en specifieke veront-

deel van de oppervlaktewaterlichamen bepalend voor

reinigende stoffen geen rol meer spelen bij de

het totaaloordeel van de ecologische toestand.

beoordeling. De biologische toestand blijft dan
ongeacht de andere parameters respectievelijk matig,
ontoereikend of slecht.

19

Uiteraard bepalen vorm en inrichting van wateren (hydromofologie) in

en dieren waarop ze effect hebben als graadmeter gebruikt.
20

Een nadere beoordeling van belasting door koper en zink is nodig in
de planperiode van dit stroomgebiedbeheerplan gezien eventuele
risico’s voor oplading van water- en landbodems en voor uitspoeling
naar grondwater op de lange termijn. Hierbij moet worden meegenomen
de beoordeling van de variabiliteit in de biobeschikbaarheid in de loop
van de tijd, bijvoorbeeld doordat die toeneemt bij schoner wordend
water.

Totaal biologie
Vis

Goed
Matig

Overige waterflora

Ontoereikend

Fytoplankton

4 Monitoring en huidige toestand

Figuur 4-2 Beoordeling toestand van de oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied Eems op basis van de biologische parameters (% waterlichamen)

Slecht
Onbekend

Macrofauna

Niet van toepassing
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 4-3 Beoordeling toestand van de oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied Eems op basis van de algemeen fysisch-chemische parameters (% waterlichamen)

Totaal fysische-chemie
* DIN = opgelost anorganisch stikstof
(nitraat, nitriet, ammonium)

DIN*
Doorzicht
Zuurgraad
Zuustof
Temperatuur

Goed
Matig

Chloride

Ontoereikend
Totaal fosfaat

Slecht
Onbekend

Stikstof

Niet van toepassing
0%

20%

40%

60%

80%

100%

83

4 Monitoring en huidige toestand
84

Figuur 4-4 Eindbeoordeling ecologische toestand van de oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied Eems (% waterlichamen)
Aantal waterlichamen

Totaal ecologische toestand
stroomgebied Eems

22

Dollard

3

Nedereems

19

Goed
Matig

0%

20%

40%

60%

80%

Ontoereikend
Slecht
Onbekend
Niet van toepassing (geldt voor kustzone buiten 1 mijl)

100%

In tabel 4-4 staan de specifieke verontreinigende stoffen

beschouwing laten van koper en zink in verband met

maatregelen opgenomen in dit stroomgebiedbeheer-

die in het stroomgebied Eems in één of meer oppervlakte-

geringe biobeschikbaarheid heeft dan ook geen effect

plan voor die betreffende gebieden (zie paragraaf

waterlichamen de norm overschrijden. Het gaat slechts

op de totaalbeoordeling ecologie.

6.2.2 maatregelen voor Vogelrichtlijngebieden en
Habitatrichtlijngebieden). In figuur 6-1 zijn de gebieden

om twee stoffen, namelijk koper en zink. Deze stoffen
overschrijden de norm in respectievelijk iets meer en

Het eindoordeel voor de ecologische toestand per

aangegeven waarvoor maatregelen in de eerste plan­

iets minder dan de helft van de waterlichamen.

waterlichaam is opgenomen in kaart 19a.

periode zijn voorzien. Op kaart 20 is aangegeven of

Voor een beoordeling per ecologisch onderdeel (bio-

de toestand goed / ontoereikend is (totaaloordeel).

In figuur 4-4 staat de eindbeoordeling van de

logie, fysische-chemie en specifieke verontreinigende

ecologische toestand van de oppervlaktewater­

stoffen) wordt verwezen naar kaarten 19b t/m 19h.

Resultaten eerste meetronde chemische
toestand grondwater

4.6.2

De chemische toestand is in beeld gebracht volgens

lichamen in het stroomgebied Eems. Deze beoordeling is gebaseerd op het principe ‘one out - all out’.
Op basis van de eerste gegevens uit het monitoring-

Toestand grondwaterlichamen

twee stappen [16]:
Stap 1

algemene toetsing aan drempelwaarden

lichamen ecologisch in een goede toestand verkeert.

Resultaten eerste meetronde kwantitatieve
toestand grondwater

			

(conform Bkmw 2009) en de communautaire

In ruim de helft van de waterlichamen is de ecologische

Bij de bepaling van de kwantitatieve toestand voor

			

milieukwaliteitseisen (conform Grondwater-

toestand als ‘matig’ beoordeeld. Voor de overige

grondwater is gekeken naar:

oppervlaktewaterlichamen is de ecologische toestand

• evenwicht tussen onttrekking en aanvulling;

Stap 2

passend onderzoek bij overschrijding,

veelal als ‘ontoereikend’ (35%) en in mindere mate als

• intrusies;

		

bestaan­de uit vijf testen (chemische toestand,

• relatie met oppervlaktewater;

		

intrusies, relatie met oppervlaktewater, relatie

• relatie met beschermde natuur.

		

met beschermde natuur en drinkwaterwinning).

meetnet blijkt dat geen van de oppervlaktewater­

‘slecht’ (5%) beoordeeld.

richtlijn bijlage I);

Met name het bij de beoordeling toegepaste principe
‘one out - all out’ maakt dat geen enkel oppervlakte-

De toetsresultaten op basis van de eerste meetronde

Stap 1

waterlichaam de ecologische eindbeoordeling ‘goed’

voor de grondwaterlichamen in Eems zijn gebaseerd

Alle twee de grondwaterlichamen kennen een over-

heeft gekregen. Dit ondanks het feit dat diverse

op de meetjaren 2006-2007 en weergegeven in tabel

schrijding van de drempelwaarden en/of de commu-

biologische en algemeen fysisch-chemische parameters

4-5. Beide grondwaterlichamen worden kwantitatief

nautaire milieukwaliteitseisen (meetjaar 2006 en

in de waterlichamen afzonderlijk als goed zijn

als goed beoordeeld. Een aanzienlijk deel van de grond-

2007). Voor beide grondwaterlichamen is dus passend

beoordeeld (zie figuren 4-2 en 4-3). De integratie van

waterafhankelijke Natura 2000-gebieden is echter wel

onderzoek noodzakelijk.

de biologische parameters heeft ertoe geleid dat de

verdroogd, waardoor niet aan grondwatercondities

eindbeoordeling maximaal ‘matig’ is. Het effect op de

wordt voldaan die nodig zijn voor het bereiken van de

Stap 2

eindbeoordeling door de algemeen fysisch-chemische

Natura 2000-doelen voor de terrestrische grondwater-

Bij passend onderzoek is alleen gekeken naar de

parameters (zoals stikstof en fosfaat) en de specifieke

afhankelijke ecosystemen (krw artikel 4.1.c, zie

stoffen waarvoor in stap 1 (algemene toetsing) een

verontreinigende stoffen is gering. Het buiten

paragraaf 3.4.3). Om aan deze opgave te voldoen, zijn

overschrijding is geconstateerd.

algemene toetsing

passend onderzoek

4 Monitoring en huidige toestand

Tabel 4-4 Overzicht normoverschrijdende specifieke verontreinigende stoffen in het stroomgebied Eems
Stof
Koper
Zink

Voldoet niet
(% oppervlaktewaterlichamen in klassen)
51-75
26-50

85
Kaart 19a

KRW-Monitoringresultaten
ecologische toestand
oppervlaktewaterlichamen
KRW-Monitoringresultaten oppervlakte­
waterlichamen Ecologie totaaloordeel
(combinatie OM en TT monitoring;
rapportagejaar 2009)

Oordeel

Oordeel

Achtergrond

zeer goed

bebouwing

goed

water

matig

stroomgebied

ontoereikend

grens 1-mijlszone

slecht

grens rijk

onbekend

equidistantielijn in 2008

niet van toepassing

Eems-Dollard verdragsgebied in 2

Achtergrond

zeer goed

bebouwing

goed

water

matig

stroomgebied

ontoereikend

grens 1-mijlszone

slecht

grens rijk

onbekend

equidistantielijn in 2008

niet van toepassing

Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

86
Tabel 4-5 Beoordeling kwantitatieve toestand (goed/ontoereikend) per test en per grondwaterlichaam

Grondwaterlichaam

Evenwicht onttrekking
- aanvulling

Intrusies

Effect op oppervlaktewaterlichamen

Effect op
beschermde natuur

Eindoordeel toestand

Zand Eems

goed

Zout Eems

ontoereikend

Tabel 4-6 Resultaten chemische toestand (goed/ontoereikend) per grondwaterlichaam

Grondwaterlichaam

Nitraten

Bestrijdingsmiddelen

Drempelwaarde-stoffen*)

Zand Eems

goed

Zout Eems

2,4 DP

As, P-totaal

ontoereikend

*) Cl, Ni, As, Cd, Pb en P-totaal

Tabel 4-7 Eindoordeel chemische toestand van de grondwaterlichamen in het stroomgebied Eems
Grondwater-lichaam
Zand Eems
Zout Eems

Chemie (test 2a)

Intrusies (test 2b)

Opp.water (test 2c)

Natuur (test 2d)

Drinkwaterwinningen
(test 2e)

goed
ontoereikend

4 Monitoring en huidige toestand

Test 2a chemie

gemoeid zijn. Algemeen is wel bekend, dat in een

Het eindoordeel over de chemische toestand is goed

Het resultaat van de eerste stap van het passend

aantal gevallen ook de inlaat van gebiedsvreemd

voor grondwaterlichaam Zand Eems (zie tabel 4-7).

onderzoek is weergegeven in tabel 4-6. Het grond­

water van invloed is op de grondwaterkwaliteit in

waterlichaam Zout Eems is als ontoereikend beoordeeld

natuurgebieden. Het gaat daarbij met name om

De kwalitatieve toestand voor grondwater is aan­

omdat de drempelwaarden voor fosfaat, arseen en

nutriënten. Omdat eventuele maatregelen hiervoor

gegeven op kaart 21a (eindoordeel) t/m 21d (onderdeel

bestrijdingsmiddelen in meer dan 20% van de

niet op de schaal van grondwaterlichamen worden

drempelwaarden).

meetpunten worden overschreden (zie bijlage H).

genomen (lokaal karakter), zijn alle grondwater­
lichamen voor dit onderdeel vooralsnog als goed

Trends

In 2006 is het middel 2,4-dp (dichlorprop) aangetroffen.

beoordeeld. Nadere uitwerking vindt plaats bij het

Op kaart 21a is aangegeven met een stip, voor welke

In de heranalyse van 2007 werd het middel niet meer

opstellen van de beheerplannen Natura 2000.

grond­w aterlichamen sprake is van een stijgende

aangetroffen (mag inmiddels ook niet meer worden
toegepast).

trend. Verder is er een trendbeoordeling uitgevoerd
Test 2e effect op drinkwaterwinningen

van de kwaliteit van het ruwwater bestemd voor

Er zijn geen problemen met drinkwaterwinningen

menselijke consumptie 21, voor winningen waar een

Test 2b intrusies

geconstateerd voor de stoffen waarvan de drempel-

bepaalde stof de norm uit het Drinkwaterbesluit

Er is gekeken naar de zoutwachters in onttrekkings-

waarde is overschreden (zie tabel 4-6) in de grond­

overschrijdt [41].

gebieden voor drinkwater conform het protocol grond-

waterlichamen waaruit wordt onttrokken, zodanig

Er is daarbij in het stroomgebied Eems bij één

waterkwaliteit. Op basis daarvan is geconcludeerd

dat de eisen uit het drinkwaterbesluit niet kunnen

winning sprake van een significant toenemende

dat in geen van de grondwaterlichamen in het

worden gehaald (zie artikel 7.2 krw). Het betreffende

trend, te weten bij de winning de Groeve voor de stof

stroomgebied Eems significante intrusies van zout

grondwaterlichaam Zand Eems is op dit onderdeel

1,2-dichloorpropaan. Tevens wordt daar de drink­

grondwater voorkomen, zoals bedoeld in de Guidance

dus als goed beoordeeld. Uit grondwaterlichaam Zout

waternorm voor die stof overschreden. Omdat voor

on chemical status [40] .

Eems wordt geen drinkwater gewonnen en is deze test

deze stof echter (nog) geen drempelwaarde bestaat is

niet relevant.

er geen sprake van een overschrijding daarvan.

Test 2c effect op oppervlaktewater

Omdat alle grondwaterlichamen (uitgezonderd de

De chemische toestand voor het grondwaterlichaam

De grondwaterlichamen van Eems zijn als goed

zoute) in Nederland ook zijn aangewezen als

Zand Eems verandert hierdoor dus niet.

beoordeeld op het effect op oppervlaktewater­l ichamen.

beschermd gebied (water bestemd voor menselijke

Omdat het middel inmiddels niet meer is toegestaan

consumptie) is naast de toestand ook relevant of op

vindt ook geen nieuwe belasting van het grondwater

Test 2d effect op beschermde natuur

de onttrekkingspunten wordt voldaan aan krw

plaats. Niettemin wordt de ontwikkeling van de

Op basis van beschikbare informatie is niet of

artikel 7.3. Zie hiervoor ook onderstaande opmerking

kwaliteit van het grondwater ter plekke wel nauw­

nauwelijks vast te stellen of er aantasting van

onder trends en paragraaf 6.3.4 maatregelen ter

lettend gevolgd door zowel het bevoegde gezag als het

natuurwaarden heeft plaats gevonden door de stoffen

bescherming van drinkwater.

drinkwaterbedrijf zelf.

waarvoor nu drempelwaarden zijn afgeleid. Ook is
niet bekend welke concentraties of vrachten hiermee

21

Zie KRW artikel 4.1.b

87

4 Monitoring en huidige toestand
88
Kaart 20

KRW-Monitoringresultaten
grondwaterlichamen
Kwantitatief totaaloordeel

Oordeel
goed
ontoereikend
diep, goed
diep, ontoereikend
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk
equidistantielijn in 2008
Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

4 Monitoring en huidige toestand
89
Kaart 21a

KRW-Monitoringresultaten
grondwaterlichamen
Chemie totaaloordeel

Oordeel
goed
ontoereikend
diep, goed
diep, ontoereikend
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk
equidistantielijn in 2008
Eems-Dollard verdragsgebied in 2008

90

5			 Significante belastingen en effecten
			 van menselijke activiteiten
Samenvatting
De mate van belasting van waterlichamen hangt samen met de bevolkingsdruk, het - overwegend agrarische ruimte­gebruik, economische activiteiten en de kwaliteit van het water dat vanuit Duitsland via de Eems toestroomt. In dit
hoofdstuk zijn allerlei vormen van menselijke beïnvloeding van de grond- en oppervlaktewaterlichamen in beeld gebracht.
Deze bevindingen bevestigen de beheerkwesties waarover Nederland in maart 2005 de Europese Commissie heeft
geïnformeerd via de artikel 5-rapportage [1] .
Voor oppervlaktewater zijn de bronnen geanalyseerd van de zes normoverschrijdende stoffen in het stroomgebied Eems
(hoofdstuk 4). Ruim driekwart van de oppervlaktewaterlichamen wordt significant beïnvloed door stoffen vanuit landbouwgronden (vooral nutriënten en zware metalen). Voor de helft van de waterlichamen is ook verkeer (inclusief scheepvaart)
en infrastructuur een diffuse bron van belasting met tributyltin en in mindere mate koper en zink. Atmosferische depositie
en run off (afstromend wegwater en regenwaterriolen) vormen voor ruim een kwart van de waterlichamen een belangrijke
diffuse bron.
De puntbronnen, met name het effluent van de rioolwaterzuiveringsinstallaties, leveren nog een significante belasting in
eenderde van de waterlichamen. Voor alle normoverschrijdende stoffen geldt dat het buitenland bijdraagt aan de belasting
van het Nederlandse stroomgebied Eems. De bijdrage van de belasting afkomstig uit Nederland zelf is groot, zeker gelet op
het Nederlandse oppervlak van het totale stroomgebied Eems. Voor de belasting met stikstof geldt dat een gezamenlijke
inspanning (Nederland-Duitsland) nodig is om de belasting van zowel het Eems-Dollard estuarium als de Waddenzee te
verminderen. Grensoverschrijdende belastingen in het Eems-Dollard estuarium betreffen ook troebelheid en zuurstof­
tekorten door baggeren in de Eems.
Voor grondwater ligt de belangrijkste vorm van belasting bij nutriënten, bestrijdingsmiddelen en zware metalen
(relatie met het landgebruik). De uitspoeling van stikstof naar grondwater is in Eems relatief laag ten opzichte van Maas
en ­Schelde, voor fosfor is het ongeveer even hoog als in Schelde maar lager dan in Maas en Rijndelta. Bij het bestrijdings­
middelengebruik zorgen enkele uitschieters voor een hoge belasting (met name de stof aldicarb). Bij zware metalen is de
invloed van de landbouwgronden veruit dominant (een factor 10 of meer groter dan de overige bronnen inclusief
atmosferische depositie).
Bij puntbronnen gaat de meeste aandacht uit naar bodemverontreinigingen, met name in de omgeving van winningen.
Overige belastingen die zijn geïnventariseerd zijn onttrekkingen, intrusies en interacties tussen grond- en oppervlakte­
water, waaronder ook de verdroging van natuurgebieden.

91

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
92

5.1

Oppervlaktewater

5.1.1 Samenvatting belangrijkste belastingen

bronnen zijn via de landelijke afwateringseenheden-

ruimtegebruik, economische activiteiten en de

De menselijke beïnvloeding van het oppervlaktewater

Daarbij is geen rekening gehouden met belasting van

kwaliteit van het water dat vanuit het buitenland

is conform de Kaderrichtlijn Water in beeld gebracht

het ene waterlichaam naar het andere (doorbelasting)

toestroomt. In dit hoofdstuk zijn allerlei vormen van

via de voorgeschreven indeling van belastingen.

en belasting vanuit het buitenland (voorbelasting).

menselijke beïnvloeding van de grond- en oppervlakte-

Het betreft vooral routes en minder een indeling naar

Een bron is voor een oppervlaktewaterlichaam als

waterlichamen in beeld gebracht. De beschrijving van

achterliggende bronnen.

significant beschouwd als deze voor meer dan 10%

De mate van belasting van waterlichamen hangt
samen met de bevolkingsdruk, het intensieve

kaart gekoppeld aan de oppervlaktewaterlichamen.

bijdraagt aan de totale belasting van een normover-

deze belastingen vormt enerzijds een toelichting op
de toestand van waterlichamen (hoofdstuk 4) en

Het gaat om de volgende vijf hoofdgroepen:

schrijdende stof in het betreffende waterlichaam.

anderzijds een basis voor het nemen van maatregelen

• lozingen uit puntbronnen: rioolwaterzuiverings­

Een bepaalde bron kan als significant worden geduid

(hoofdstuk 6).
De bevindingen in dit hoofdstuk bevestigen de
beheerkwesties waarover Nederland in maart 2005 de
Europese Commissie heeft geïnformeerd via de artikel
5-rapportage [1] . De hierin genoemde vier beheerkwesties zijn:
1 de onnatuurlijke inrichting van wateren (deels

installaties en industrieën (paragraaf 5.1.2);

door één of meer stoffen. Het relatieve belang van een

• belasing door diffuse bronnen (paragraaf 5.1.3);

puntbron of diffuse bron is gebaseerd op het aantal

• wateronttrekkingen uit oppervlaktewater

oppervlaktewaterlichamen waarvoor de bron als

(paragraaf 5.1.4);
• regulering waterbeweging en morfologische
aanpassingen (paragraaf 5.1.5);
• andere belastingen en menselijke activiteiten
(paragraaf 5.1.6).

belasting met stoffen (verkeer en landbouw);
3 de slechte chemische toestand door belasting met

(zowel buitenland als in Nederlandse deelgebieden).

en diffuse bronnen ook op basis van emissies van
stoffen (vrachten naar oppervlaktewater) de relatieve

De gehanteerde werkwijze bij het inventariseren en

(figuur 5-1). De diffuse bronnen zijn onderverdeeld in

beoordelen van de belastingen is onderstaand nader

de brongroepen run off (afstromend wegwater dat

toegelicht.

niet in het rioolsysteem wordt opgevangen en regen­
waterriolen), landbouwgronden, verkeer en infra-

prioritaire stoffen;
4 de belasting uit bovenstrooms gelegen gebieden

Aanvullend op het voorgaande is voor puntbronnen

bijdrage per bron aan de belasting weergegeven

passend bij een delta en deels te herstellen);
2 de onvoldoende ecologische toestand door

significant is beoordeeld (tabel 5-1).

Werkwijze puntbronnen en diffuse bronnen

structuur (voornamelijk scheepvaart), ongelukken

Voor de hoofdgroepen puntbronnen en diffuse bronnen

c.q. verliezen en overige diffuse bronnen (voornamelijk

is een landelijke analyse [42] uitgevoerd in samen­

atmosferische depositie). Bij de punt­­­bronnen zijn

werking met de waterbeheerders. Daarin zijn mee­

onderscheiden de rioolwaterzuiveringsinstallaties,

genomen alle stoffen in het stroomgebied Eems die in

­riooloverstorten (geen regenwaterriolen) en industrieën

de oppervlaktewaterlichamen de norm overschrijden

(totaal ippc en niet ippc). Voor deze indeling van

(zie paragraaf 4.6.1). Gebruik is gemaakt van gegevens

brongroepen is aangesloten bij de categorieën die

over puntbronnen en diffuse bronnen uit de landelijke

voor de rapportage zijn voorgeschreven (krw reporting

Emissie Registratie 2008 (gegevens uit 2006). Deze

sheets).

Tabel 5-1 Relatieve belang van belastingen voor het oppervlaktewater in het Nederlandse deel van het stroomgebied Eems

Totaal aantal
significant
belaste waterlichamen

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de waterkwaliteit
Belastingen
Beoordeling*

Totaal aantal
significant
belaste waterlichamen

1 Puntbronnen
Rioolwaterzuiveringsinstallaties

8

4 Regulering waterbeweging en morfologische aanpassing
Baggeren c.q. verdiepen in estuaria en kustzones (incl. zandvang)

1

Riooloverstorten

1

Havens, scheepswerven e.d.

0

Slibverwerkingsinstallaties

0

Landaanwinning en inpoldering

0

IPPC-industrieen

1

Zandsuppletie (veiligheid)

0

Niet IPPC-industrieen

0

Dammen in getijdengebied (incl. veiligheid/ energie)

0

Barrières (niet of moeilijk (vis)passeerbare gemalen, stuwen, dammen etc.)
Ontwatering (veenoxidatie en bodemdaling)

10

2 Diffuse bronnen
Door run off (afstromend wegwater en regenwaterriolen)

6

Door landbouwgronden

17

Door verkeer (weg/rail) en infrastructuur

11

1
93

Door ongelukken

0

5 Andere belastingen
Zwerfvuil

Door verlaten industriegebieden
Door materialen/constructie ongerioleerd gebied

n.v.t.
0

Dumpen ongezuiverd afvalwater/slib in zee
Intensief beheer en onderhoud (incl. oevers)

n.v.t.
0

Overig (vooral atmosferische depositie)

7

Recreatie (water en oever)

0

Sportvisserij

0

Beroepsvisserij

0

Uitheemse dieren/planten

2

Uitheemse ziekten

0

Klimaatverandering (zeespiegelstijging, temperatuur/droogte,
hogere piekafvoer)
Verontreinigde waterbodem

0

Visstandsbeheer
Olie- en gaswinning (bodemdaling)

n.v.t.
0

Schelpenwinning of mosselzaadwinning
Windenergie (offshore)
Delfstoffenwinning (zand, klei, grind, etc)

n.v.t.
n.v.t.
0

Warmtelozing en warmte-koudeopslag

0

Militair oefenterrein
Bovenstroomse aanvoer (voorbelasting buitenland)

n.v.t.
3

Overige

2

Scheepvaart

0

3 Wateronttrekkingen
Voor landbouw, bosbouw en visserij (o.m. irrigatie)

0

Voor publieke (drink)watervoorziening

0

Voor industrieën

0

Voor koelwater van electriciteitscentrales

0

Voor viskwekerijen
Voor opwekken van stroom (waterkracht)
Door mijnbouw c.q. open groeves
Voor scheepvaart (waterpeil in kanalen)

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
0

Door overdracht (watervoorziening wateren)

0

Andere grote wateronttrekkingen

n.v.t.

4 Regulering waterbeweging en morfologische aanpassing
Grondwateraanvulling

0

Dammen voor waterkrachtcentrales
Waterreservoirs c.q. stuwmeren
Hoogwaterbescherming: dijken, dammen, kanalen

n.v.t.
n.v.t.
1

Wateroverdracht stroomgebieden (wateraanvoer en/of
waterafvoer)
Omleiden piekafvoer

0
1

Niet aanwezig in het Nederlandse deel van het stroomgebied

Sluis (ook gemaal): verlagen waterstand (peilbeheersing)

0

Stuw: verschil waterstand : verhogen waterstand (peilbeheersing)

3

Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld

Kanalisatie c.q. normalisatie van de waterloop

3

Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)

Verlies oeverzones en overstromingsvlaktes

8

Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)

Oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

9

Versnelde waterafvoer

2

Veranderingen voor de visserij
Landinfrastructuur (weg, brug e.d.)

n.v.t.
0

Baggeren c.q. verdiepen (incl. zandvang)

4

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de waterkwaliteit
Belastingen
Beoordeling*

0

1

Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)
* Percentages zijn berekend op basis van het aantal waterlichamen waarvoor de belasting als
significant is beoordeeld ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen in het
stroomgebied Eems [22] .

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
94

Werkwijze overige belastingen en menselijke
activiteiten

Figuur 5-1 Aandeel puntbronnen en diffuse bronnen voor de normoverschrijdende stoffen in het
stroomgebied Eems (peiljaar 2006). De relatieve belastingen zijn exclusief de buitenlandse aanvoer.

Voor de hoofdgroepen ‘wateronttrekkingen’, ‘regulering
waterstromen en hydromorfologische veranderingen’
en ‘andere menselijke activiteiten’ is per oppervlaktewaterlichaam door de waterbeheerders beoordeeld of
een belasting significant is. Een belasting is significant
als deze - al of niet in combinatie met andere

Probleemstof
isoproturon

5

tributyltin

6

fosfaat

4

stikstof

3

koper

1

zink

2

belastingen - ertoe leidt dat de goede chemische
toestand (gct) of de goede ecologische toestand dan
wel potentieel (get of gep) in 2015 mogelijk niet wordt
gehaald. Het relatieve belang van een soort belasting
is gebaseerd op het aantal oppervlaktewaterlichamen
waarvoor de belasting als significant is beoordeeld
(tabel 5-1).

Samenvattende beschrijving

0%

20%

40%

60%

Navolgend is per hoofdcategorie van belastingen een
samenvattende beschrijving gegeven. In tabel 5-1
staat het relatieve belang van belastingen voor het
oppervlaktewater in het stroomgebied Eems. Voor een
nadere toelichting en beoordeling per deelgebied
wordt verwezen naar paragrafen 5.1.2 tot en met 5.1.6.

Puntbronnen en diffuse bronnen
Landbouwgronden zijn als diffuse bron het belang-

Landbouwgronden
Materialen/constructie ongerioleerd gebied
Ongelukken
Overige bronnen (vooral atmosferische depositie)
Run off
Verkeer en infrastructuur

rijkst. In 77% van de waterlichamen is deze bron als

Overstorten

significant beoordeeld. Verder zijn verkeer en

Industrie

infrastructuur (50%), rioolwaterzuiveringsinstallaties

Rioolwaterzuiveringsinstallaties

(36%), overige bronnen (32%) en run off (27%)
belangrijke bronnen in het stroomgebied Eems.
Industrie is slechts voor één oppervlaktewaterlichaam

80%

100%

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Wateronttrekkingen uit oppervlaktewater

• verlies oeverzones en overstromingsvlakten;

5.1.2 en 5.1.3). Opvallend is wel dat industriële

Mogelijk negatieve effecten voor oppervlaktewater­

• oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

bedrijven in het Eems stroomgebied een relatief hoge

lichamen door onttrekking van water beperken zich

bijdrage leveren aan de emissies van zink en koper

tot tijden van extreme droogte. Eventuele effecten op

• baggeren c.q. verdiepen;

(figuur 5-1).

het ecologische functioneren zijn vaak tijdelijk.

• barrières c.q. niet of moeilijk vispasseerbare

als significant beoordeeld (zie tabel 5-1 en paragrafen

Geen van de mogelijke vormen van wateronttrekking

en dergelijke;

gemalen, stuwen, dammen en dergelijke.

Stikstof en fosfaat zijn in het stroomgebied Eems

zijn voor de oppervlaktewaterlichamen in het stroom­

belangrijke normoverschrijdende stoffen. De grootste

gebied Eems van toepassing of hebben een significant

De hierboven opgesomde belastingen zijn in 15-50%

bron is uit- en afspoeling van landbouwgronden met

effect (tabel 5-1 en paragraaf 5.1.4).

van de oppervlaktewaterlichamen als significant
beoordeeld. Het betreft met name relevante belastingen

een bijdrage van 45 tot 55% van de totale belasting
(figuur 5-1). Ook het bestrijdingsmiddel isoproturon
komt vanuit de landbouw.

Regulering waterbeweging en morfologische
aanpassingen

voor de regionale wateren in Nedereems. Zie verder
tabel 5-1 en paragraaf 5.1.5.

Naast belasting door stoffen zijn met name ook
Naast landbouwgronden leveren ook de rioolwater-

waterregulering en hydromorfologische belastingen

Andere belastingen en menselijke activiteiten

zuiveringinstallaties een belangrijke bijdrage aan de

belangrijk. Vaak zijn aanpassingen gedaan aan van

Voor Eems-Dollard zijn klimaatverandering (zee­

belasting van oppervlaktewater met fosfaat (40%) en

nature aanwezige wateren om het gebied geschikt te

spiegelstijging en verhoogde piekafvoeren) en

stikstof (20%) (figuur 5-1). Ook voor de stoffen koper

maken voor een bepaalde functie: agrarisch gebruik,

voorbelasting met stoffen vanuit het buitenland een

en zink leveren de rioolwaterzuiveringinstallaties een

wonen en scheepvaart (vooral in de beken en Eems-

significante overige belasting. Voor de regionale

bijdrage (circa 10%).

Dollard). Het gaat om aanleg van dijken, baggeren,

oppervlaktewaterlichamen in Nedereems zijn geen

normalisatie, rechttrekken, oever­verdediging, aanleg

belangrijke andere belastingen aanwezig.

Atmosferische depositie (genoemd onder ‘overige

van stuwen en verwijdering van houtwallen. Verder

bronnen’) zorgt voor een belangrijke bijdrage van

zijn door menselijke ingrepen nieuwe wateren

de belasting door stikstof, koper en zink (figuur 5-1).

aangelegd, zoals de kanalen en slotenstelsels.

De lozingen van bedrijven zijn een bron van verontreinigende stoffen, waaronder koper en zink, en in

Een deel van de genoemde aanpassingen c.q. inrich-

mindere mate ook fosfaat en stikstof.

ting hoort bij de ‘sterk veranderde’ of ‘kunst­matige’
kenmerken van de waterlichamen. Dat wat hoort bij

In de Eems-Dollard is de scheepvaart een belangrijke

het karakter van het water is in feite geen belasting.

bron van tributyltin.

De doelen per oppervlaktewaterlichaam (hoofdstuk 3)
zijn hierop afgestemd. De - belangrijkste - nog wel aan
te pakken belastingen van deze hoofdgroep in het
stroomgebied Eems zijn:

95

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
96

Puntbronnen

De totale ontwerpcapaciteit van de rwzi’s is 0,7

In het gebied Nedereems zijn de rechtstreekse

miljoen p.e. De meeste rwzi’s behoren tot de klasse

industriële lozingen op het oppervlaktewater niet

Rioolwaterzuiveringsinstallaties

15.000-100.000 vervuilingseenheden. Eén rwzi is

groter dan 10.000 vervuilingseenheden (i.e.). Het gaat

Verreweg het grootste deel van de huishoudens

groter dan 100.000 vervuilingseenheden (Garmerwolde

om 11 lozingen van bedrijven. In het Eems-Dollard

(ruim 98 %) en ook de meeste kleinere en middelgrote

bij Groningen). Deze installatie is goed voor eenderde

gebied lozen 19 industrieën rechtstreeks op opper-

bedrijven zijn aangesloten op een openbare riool­

van de totale capaciteit in het stroomgebied Eems.

vlaktewater. Hieronder is een aantal zijn voedings-

5.1.2

middelenbedrijven met alleen beperkte lozingen

waterzuiveringsinstallatie (rwzi). Hiermee wordt
voldaan aan de Europese richtlijn Stedelijk afval­

De vrachten van vier normoverschrijdende stoffen,

water. Ook een deel van de stedelijke verontreinigingen

die via het effluent van de rwzi’s in het oppervlakte-

vanuit diffuse bronnen (bijvoorbeeld afstromend

water van het stroomgebied Eems terechtkomen, zijn

wegwater en corrosie van bouwmetalen door regen-

in beeld gebracht (tabel 5-3). De beheerders van de

water) komt via het rioolstelsel in de rwzi’s terecht.

rwzi’s meten in het influent, het effluent en het

Alle rwzi’s hebben een Wvo-vergunning voor het

zuiveringsslib regelmatig de nutriënten (N-totaal en

lozen van het gezuiverde afvalwater (effluent) in

P-totaal) en de zware metalen (onder meer nikkel,

oppervlaktewater.

koper en zink).

In het stroomgebied Eems lozen in totaal 18 rwzi’s

Industrieën

hun effluent op het oppervlaktewater (kaart 22).

In het stroomgebied Eems staan 30 bedrijven

De rwzi’s bevinden zich in het algemeen in de buurt

geregistreerd als belangrijkste industriële lozers, die

van de bevolkingsconcentraties.

niet via een openbare rwzi lozen (kaart 23).

(<4.000 i.e.).

Het huishoudelijk afvalwater van deze bedrijven is
Tabel 5-2 geeft een overzicht van de rwzi’s met

over het algemeen aangesloten op de riolering of op

verschillende capaciteiten. De krw vraagt om een

een biologische zuiveringsinstallatie. Het bedrijfs­

overzicht van rwzi’s met een ontwerpcapaciteit van

afvalwater is meestal niet met biologische methoden

meer dan 2000 p.e. 22 (vervuilingseenheden). Dat geldt

te zuiveren en ondergaat daarom een fysisch-­

voor alle aanwezige 18 rwzi’s.

chemische zuivering. Al deze bedrijven hebben een
Wvo-vergunning voor het lozen van het bedrijfs­
afvalwater in oppervlaktewater.

22

Hierbij staat p.e. voor pollution-equivalent, berekend als 60 g. BZV
(biochemisch zuurstofverbruik). De definitie die doorgaans in
Nederland wordt gevolgd voor het inwoners-equivalent (i.e.) is 54 g.
BZV. Voor de rapportages voor de EU-richtlijn Stedelijk Afvalwater
worden echter p.e.’s gebruikt, waarbij is aangesloten. Ook de indeling
in grootte-klassen is volgens deze richtlijn..

Tabel 5-2 Aantal rioolwaterzuiveringsinstallaties (boven) en totale ontwerpcapaciteit (onder) per capaciteitsklasse voor deelgebieden in de Eems (peiljaar 2006)

Eems-Dollard

Totaal

< 2.000 pe

0

0

0

2.000 - 10.000 pe

6

0

6

10.000 - 15.000 pe

1

0

1

15.000 - 100.000 pe

10

0

10

> 100.000 pe

1

0

1

Totaal

18

0

18

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Nedereems
Aantal rioolwaterzuiveringsinstallaties per klasse

97

Ontwerpcapaciteit rioolwaterzuiveringsinstallaties per klasse
< 2.000 pe
2.000 - 10.000 pe

35.000

n.v.t.

35.000

10.000 - 15.000 pe

15.000

n.v.t.

15.000

15.000 - 100.000 pe

446.000

n.v.t.

446.000

> 100.000 pe

213.000

n.v.t.

213.000

Totaal

709.000

n.v.t.

709.000

Tabel 5-3 Vrachten van de normoverschrijdende stoffen afkomstig uit het effluent van rioolwaterzuiveringsinstallaties (peiljaar 2006)

Algemene gegevens en stoffen

Belasting door RWZI's
Nedereems

Eems-Dollard

Totaal

18

n.v.t.

18

Totale ontwerpcapaciteit (RWZI's > 2.000 pe)

709.000

n.v.t.

709.000

Effluentdebiet (106m 3/jr) (RWZI's > 2.000 pe)

68

n.v.t.

68

271

n.v.t.

271

Stikstof

863.000

n.v.t.

863.000

Totaal fosfaat

81.000

n.v.t.

81.000

1.674

n.v.t.

1.674

Algemene gegevens
RWZI's > 2.000 pe (aantal)

Stoffen (kg/jr)
Koper

Zink

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
98

De vrachten van de normoverschrijdende stoffen van

Bronnen en vrachten per stof

welke mate een diffuse bron als significant voor de

de directe belasting naar het oppervlaktewater door

In tabel 5-6 staan de diffuse bronnen en vrachten van

oppervlaktewaterlichamen is beoordeeld (percentage

de industrie zijn in beeld gebracht in tabel 5-4.

de zes normoverschrijdende stoffen in het stroom­

van totaal aantal waterlichamen). Verlies van stoffen

gebied Eems.

door ongelukken, verlaten industriegebieden en

Belang van puntbronnen in oppervlaktewater­
lichamen

Veruit de grootste diffuse belasting door stikstof en

Tabel 5-5 geeft voor het stroomgebied Eems en de

fosfaat is uit- en afspoeling vanuit landbouwgrond.

deelgebieden Nedereems en Eems-Dollard aan in

Verder komt ook het bestrijdingsmiddel isoproturon

De diffuse bronnen run off (afstromend wegwater en

welke mate een puntbron als significant voor de

geheel vanuit de landbouw. Voor stikstof, koper en

regenwaterriolen), landbouwgronden, verkeer/infra­-

oppervlaktewaterlichamen is beoordeeld (percentage

zink is ook atmosferische depositie een belangrijke

sstructuur en overige bronnen (vooral atmosferische

van totaal aantal waterlichamen). Met name riool­

bron.

depositie) zijn in meer dan 15% van de regionale

lozingen vanuit ongerioleerd gebied blijken hier niet
aanwezige of niet significante krw-broncategorieën.

oppervlaktewaterlichamen in Nedereems significant

waterzuiveringsinstallaties blijken op basis van de
normoverschrijdende stoffen een belangrijke puntbron

Voor koper en zink zijn als diffuse bron run off

en daarmee hier als belangrijk beoordeeld.

voor acht regionale oppervlaktewateren.

(voornamelijk corrosie bouwmetalen) en verkeer en

Deze bronnen hebben op de relatief kleine regionale

infrastructuur (voornamelijk antifouling scheepvaart

wateren een grote invloed. Voor de Eems-Dollard

of zinkanodes) en atmosferische depositie van belang.

vormt verkeer/infrastructuur een bron van tributyltin

Voor koper en zink zijn ook landbouwgronden een

(antifouling) met als gevolg dat twee van de drie

Onder diffuse belasting wordt de verspreid optredende

belangrijke diffuse bron. Historische en huidige

waterlichamen in dit deelgebied significant belast zijn.

belasting van het oppervlaktewater verstaan die

belasting van de bodem met zware metalen door

afkomstig is uit de lucht, vanuit de bodem of die

atmosferische depositie en mestgebruik heeft geleid

meekomt met afstromend regenwater over wegen,

tot een verhoging van de gehaltes van zware metalen

Diffuse belasting vanuit landbouwgronden

gebouwen, straatmeubilair of landbouwgronden.

in de bodem. Deze bron leidt samen met de van

Onderzoek in het kader van de Meststoffenwet

Het bestaande bodemgebruik speelt voor diffuse

nature aanwezige zware metalen tot emissies naar het

(evaluatie 2007) heeft uitgewezen dat voor fosfaat

belasting een belangrijke rol. Zie hiervoor paragraaf

oppervlaktewater.

geldt dat in veel gebieden de belasting voor een

5.1.3

Diffuse bronnen

1.1.5 en kaart 2.
Nalevering vanuit de waterbodem is niet gekwantifi-

belangrijk deel het gevolg is van historische over­
In de Eems-Dollard is de scheepvaart een belangrijke

belasting. Voor nitraat geldt dat in veel gebieden,

bron van tributyltin.

met name zand- en lossgebieden, de huidige

ceerd, maar vormt tevens een bron van belasting
(zie paragraaf 5.1.6).

landbouwpraktijk nog leidt tot ongewenste

Belang van diffuse bronnen in oppervlakte­
waterlichamen
Tabel 5-7 geeft voor het stroomgebied Eems en de
deelgebieden Nedereems en Eems-Dollard aan in

verliezen naar grond- en oppervlaktewater.

Tabel 5-4 Vrachten van de normoverschrijdende stoffen die met het afvalwater van bedrijven worden geloosd (peiljaar 2006)
5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Belasting door bedrijven
Nedereems

Eems-Dollard

Totaal

IPPC-industrieën

9

18

27

Niet-IPPC-industrieën

2

1

3

Totaal

11

19

30

Koper

65

2.022

2.087

Isoproturon

-

-

0

Stikstof

86.000

155.000

241.000

Totaal fosfaat

8.411

1.648

10.059

Zink

207

5.138

5.345

Tributyltin

-

-

0

Aantal bedrijven met puntlozingen

Stoffen (kg/jr)

99

Tabel 5-5 Relatieve belang van belasting door puntbronnen op de oppervlaktewaterlichamen
Belastingen

Relatieve belang puntbronnen
Nedereems

Eems-Dollard

Totaalbeoordeling

Totaal aantal
significant belaste
waterlichamen

Niet aanwezig

Rioolwaterzuiveringsinstallaties

8

Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld

Riooloverstorten

1

Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)

Slibverwerkingsinstallaties

0

Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)

IPPC-industrieën

1

Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)

Niet IPPC-industrieën

0

Percentages zijn berekend ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen
in het (deel)stroomgebied (19+3=22).

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
100

Tabel 5-6 Vrachten van de normoverschrijdende stoffen die via diffuse bronnen in het oppervlaktewater komen (peiljaar 2006)

Isoproturon
(kg/jr)

Tributyltin
(kg/jr)

Koper
(kg/jr)

Zink
(kg/jr)

Totaal fosfaat
(kg/jr)

Stikstof
(kg/jr)

Landbouw

4

0

250

7.000

107.000

1.895.000

Materialen/constructie ongerioleerd gebied

0

0

10

50

1.000

7.000

Ongelukken

0

0

0

0

0

0

Overige bronnen (vooral atmosferische depositie)

0

0

700

3.000

30

11.923.000

Run off

0

0

200

600

800

17.000

Verkeer en infrastructuur

0

53

90

1.500

600

4.000

Totaal

4

53

2.000

12.000

110.000

3.116.000

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

5.1.4
		

Wateronttrekkingen uit
oppervlaktewater

stellen. Op deze manier zien zij erop toe dat het

invloed zijn op het verhang en de stroomsnelheid.

ecologisch functioneren van het beeksysteem geen

Alleen in een aantal beken in het Westerwoldse

onevenredige schade wordt toegebracht.

Aa-gebied en het Drentse Aa-gebied is de continuïteit
niet ingrijpend belemmerd.

In het stroomgebied Eems wordt oppervlaktewater
onttrokken voor industriële doeleinden, drinkwater

De aanwezige onttrekkingen voor landbouw, drink-

en landbouw. In het gebied bevinden zich negen

watervoorziening, koelwater en het op peil houden

Met name de kunstmatige, geheel door de mens

onttrekkingen van meer dan 100 m /uur. Voor locaties

van wateren (scheepvaart en watervoorziening) zijn

aangelegde watersystemen, zoals de kanalenstelsels,

en onttrokken volumes wordt verwezen naar de

als niet significant beschouwd. De onttrokken

de inpolderingen en veenontginningen (vooral in het

artikel 5-rapportage van Nedereems en Eems-­D ollard

hoeveelheid water is in verhouding tot de omvang

kustgebied en Veenkoloniaal gebied) worden geken-

(onder meer kaart 13). Eén onttrekking is bedoeld

van de waterlichamen zo gering dat de ecologie er

merkt door regulering en sturing van water­stromen.

voor de openbare drinkwatervoorziening ­

onder gemiddelde en droge omstandigheden niet

Het overgrote deel van de sloten, kanalen, beken,

(zie kaart 8). De overige acht zijn industriële

- onomkeerbaar - nadelig door wordt beïnvloed.

meren en plassen wordt belast door afvoer­regulering

3

[1]

en peilbeheer. Een actief peilbeheer met hoge zomer-

onttrekkingen. Eén hiervan loost het onttrokken
water weer op het oppervlaktewater.

Belang van wateronttrekkingen uit
oppervlaktewaterlichamen

5.1.5
		

Regulering waterbeweging en
morfologische aanpassingen

waterstanden en lage waterstanden in de winter heeft
in alle watertypen een belangrijk negatief ecologisch
effect. In kanalen en meren is daarnaast bemaling één

De waterregulering en hydromorfologische

van de oorzaken van de hydrologische belasting,

Tabel 5-8 geeft voor Nedereems en Eems-Dollard aan

veranderingen in het stroomgebied Eems zijn

terwijl in kanalen en beken versnelde afvoer in het

in welke mate een vorm van wateronttrekking als

uitgebreid geïnventariseerd in de artikel 5-rapportage [1].

stroomgebied een negatieve factor van belang is.

significant voor de oppervlaktewaterlichamen is

Onderstaand staat een samenvatting.

Morfologische aanpassingen

beoordeeld (percentage van totaal aantal water­
lichamen). Wateronttrekking voor viskweek,

Regulering waterbeweging

In de meeste wateren in het stroomgebied Eems zijn

opwekken van stroom en mijnbouw blijken niet

In ruim de helft van alle wateren in het stroomgebied

één of meerdere morfologische ingrepen gepleegd.

aanwezige krw-broncategorieën.

Eems wordt de waterstand met stuwen beheerd.

De belangrijkste zijn normalisatie, kanalisatie en het

De stuwen en dammen zijn nodig voor de bescherming

aanbrengen van harde oeververdediging. Met deze

Mogelijk negatieve effecten van onttrekking van

tegen overstroming en voor het peilbeheer dat is

ingrepen is de waterafvoer en bescherming van oevers

oppervlaktewater beperken zich tot tijden van

afgestemd op de gebruiksfuncties (zoals stedelijk

en dijken verbeterd. Dit betekent dat deze ingrepen

(extreme) droogte. Dan zullen beken eerder droog­

gebied, landbouw en natuur). Slechts een klein deel

onderdeel uitmaken van de bescherming tegen

vallen of minder watervoerend zijn, wat leidt tot een

is passeerbaar voor vissen. Een beperkt deel van de

wateroverlast en overstroming. Zulke maat­regelen

lagere stroomsnelheid. Sommige waterbeheerders

benedenlopen van beken is voorzien van een vistrap.

hebben een afname van de ecologische toestand van

gaan het volledig droogvallen van beken tegen door

Daarnaast hebben stuwen gevolgen op met name de

een water tot gevolg, zeker wanneer ze daarin op

in droge perioden een beregeningsverbod in te

hogere gronden voor de macrofauna doordat ze van

relatief grote schaal zijn toegepast.

101

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Niet aanwezig
Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld
Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)
Percentages zijn berekend ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen
in het (deel)stroomgebied (19+3=22).
Tabel 5-7 Relatieve belang van belasting door diffuse bronnen op de oppervlaktewaterlichamen
Belastingen

Relatieve belang diffuse bronnen
Nedereems

102

Eems-Dollard

Totaalbeoordeling

Totaal aantal siginificant
belaste waterlichamen

Door runoff (afstromend wegwater en regenwaterriolen)

6

Door landbouwgronden

17

Door verkeer (weg/rail) en infrastructuur

11

Door ongelukken

0

Door verlaten industriegebieden

n.v.t.

Door materialen/ contructie ongerioleerd gebied

0

Overig (vooral atmosferische depositie)

7

Tabel 5-8 Relatieve belang van belasting door wateronttrekking op de oppervlaktewaterlichamen
Belastingen

Relatieve belang oppervlaktewateronttrekking
Nedereems

Eems-Dollard

Totaalbeoordeling

Totaal aantal significant
belaste waterlichamen

Voor landbouw, bosbouw en visserij (o.m. irrigatie)

0

Voor publieke (drink)watervoorziening

0

Voor industrieën

0

Voor koelwater van electriciteitscentrales

0

Voor viskwekerijen

n.v.t

Voor opwekken van stroom (waterkracht)

n.v.t

Door mijnbouw c.q. open groeves

n.v.t

Voor scheepvaart (waterpeil in kanalen)

0

Door overdracht (watervoorziening wateren)

0

Andere grote wateronttrekkingen

n.v.t

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

significant beoordeeld. Voor het Eems-Dollard

en ontstaan eenvormige, steile oevers. In de beken

Belang van regulering waterbeweging en
morfologische aanpassingen in oppervlakte­
waterlichamen

zijn, naast kanalisatie en normalisatie, intensief

Een deel van de genoemde aanpassingen c.q. inrichting

geheel als onomkeerbaar zijn beschouwd en zijn

onderhoud en verwijdering van de houtwal zeer veel

hoort bij de ‘sterk veranderde’ of ‘kunstmatige’

verwerkt in de doelen voor de waterlichamen. Zulke

voorkomende morfologische belastingen. Het over­­

kenmerken van de waterlichamen. Dat wat hoort bij

belastingen zijn niet ongedaan te maken zonder dat

gangswater is morfologisch belast door verdiepingen

het karakter van het water is in feite geen belasting.

dit significante schade oplevert voor andere nood­

en oeververdediging. Verder is het merendeel van de

De doelen per oppervlaktewaterlichaam (hoofdstuk 3)

zakelijke functies. Dit betekent dat ze in het kader

kanalen, beken en het overgangswater voorzien van

zijn hierop afgestemd. Wat resteert zijn ingrepen op

van deze beoordeling van belastingen als niet

dijken. Dit heeft samen met andere ingrepen geleid

het gebied van waterregulering en hydromorfologie

significant zijn beschouwd (zie werkwijze in para-

tot een sterke afname van de oppervlakte aan

die - op termijn - moeten worden aangepakt met

graaf 5.1.1). Ingrepen in de Eems-Dollard waarvan het

inundatiezones.

maatregelen om de doelen in 2015 - of uiterlijk tot 2027

effect - deels - nog te verminderen is zijn de dijken,

In beken verhinderen deze maatregelen dat de geul
zich onder invloed van erosie en sedimentatie verlegt

estuarium geldt dat bepaalde belastingen, met name
inpoldering c.q. landaanwinning en de havens,

- te bereiken. Daar hoort ook bij dat deel van de

het baggeren en barrières met regionale wateren

Sloten en kanalen zijn gegraven, dat wil zeggen: uit

hydromorfologische belasting waarvan bij het

(vispasseerbaarheid gemalen). Met name het veel­

een morfologische ingreep ontstaan. Intensief onder­­

vaststellen van het ecologische doel (sterk veranderde

vuldig baggeren van het Eems-Dollard estuarium

houd van de watergangen en verdediging van de

en kunstmatige wateren) is voorzien dat die - op

leidt tot ongewenste ecologische effecten als gevolg

oevers zijn in de meeste sloten en kanalen van belang.

termijn - nog wordt aangepakt met mitigerende

van troebelheid en te lage zuurstofgehalten.

maatregelen.
Meren en plassen worden relatief weinig morfologisch

5.1.6
		

Andere belastingen en menselijke
activiteiten

belast. Toch heeft een groot deel van de meren een

De - belangrijkste - nog wel aan te pakken belastingen

harde oeververdediging en speelt intensief onder-

van deze hoofdgroep in Nedereems zijn:

houd vaak een negatieve rol. Dit heeft mede te maken

• stuwen (peilbeheersing);

Belasting uit het buitenland via de Eems

met het vaak vaste, gereguleerde peil met relatief

• kanalisatie;

Voor de zes normoverschrijdende stoffen is de

hoge waterstanden, waardoor oeverbescherming en

• verlies oeverzones en overstromingsvlakten;

aanvoer van buiten Nederland via de Eems vergeleken

dijken nodig zijn om erosie en wateroverlast c.q.

• oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

met bijdrage aan de belasting vanuit het Nederlandse

overstroming te voorkomen. Verdieping van meren

en dergelijke;

deel van het stroomgebied Eems (figuur 5-2).

hangt samen met bij de ontstaanswijze van de

• baggeren c.q. verdiepen;

De buitenlandse aanvoer is berekend uit de

gegraven plassen, bijvoorbeeld door veenwinning.

• barrières c.q. niet of moeilijk vispasseerbare

concentraties en de debieten zoals die in de Eems-

Verder is bij veel meren en plassen en het Eems-

gemalen, stuwen, dammen en dergelijke.

Dollard zijn gemeten. Overigens kunnen de vrachten

Dollard estuarium sprake van een afname van de

van de buitenlandse aanvoer onder invloed van

inundatiezones. In de Eems-Dollard is door bedijking

De genoemde belastingen zijn in 15-50% van de

klimatologische omstandigheden van jaar tot jaar

het areaal kwelders flink afgenomen

oppervlaktewaterlichamen in Nedereems als

sterk fluctueren.

103

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Niet aanwezig

104

Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld
Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)
Percentages zijn berekend ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen
in het (deel)stroomgebied (19+3=22).
Tabel 5-9 Relatieve belang van belasting door waterregulering en morfologische aanpassingen oppervlaktewaterlichamen

Belastingen

Relatieve belang van regulering waterbeweging en morfologische aanpassing
Nedereems

Eems-Dollard

Totaalbeoordeling

Totaal aantal significant
belaste waterlichamen

Grondwateraanvulling

0

Dammen voor waterkrachtcentrales

n.v.t.

Waterreservoirs c.q. stuwmeren

n.v.t.

Hoogwaterbescherming: dijken, dammen, kanalen

1

Wateroverdracht stroomgebieden (wateraanvoer en/of waterafvoer)

0

Omleiden piekafvoer

1

Sluis (ook gemaal): verlagen waterstand (peilbeheersing)

0

Stuw: verschil waterstand : verhogen waterstand (peilbeheersing)

3

Kanalisatie c.q. normalisatie van de waterloop

3

Verlies oeverzones en overstromingsvlaktes

8

Oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

9

Versnelde waterafvoer

2

Veranderingen voor de visserij

n.v.t.

Landinfrastructuur (weg, brug e.d.)

0

Baggeren c.q. verdiepen (incl. zandvang)

4

Baggeren c.q. verdiepen in estuaria en kustzones (incl. zandvang)

1

Havens, scheepswerven e.d.

0

Landaanwinning en inpoldering

0

Zandsuppletie (veiligheid)

0

Dammen in getijdengebied (incl. veiligheid/ energie)

0

Barrières (niet of moeilijk (vis)passeerbare gemalen, stuwen, dammen etc.)

10

Ontwatering (veenoxidatie en bodemdaling)

1

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

De belasting van het Nederlandse deel van het

Waterbodems

Overige belastingen

stroomgebied Eems wordt voor koper, zink, stikstof

De Eems-Dollard kenmerkt zich door een hoge

Voorbelasting uit het buitenland en waterbodems zijn

en fosfaat voor circa 60-80% bepaald door de aanvoer

sedimentatie, onder meer door menging van rivier­

met name stofgerelateerde andere belastingen. Dit geldt

in vrachten vanuit het buitenland. Dit is minder dan

water met zeewater. In de regionale watersystemen is

ook voor de onderlinge belasting van oppervlakte­

de oppervlakteverhouding tussen het buitenlandse en

de natuurlijke dynamiek beperkt door menselijk

waterlichamen (doorbelasting). Deze doorbelasting

Nederlandse deel van het totale stroomgebied Eems

ingrijpen. Onder andere in veel beeksystemen doet

geldt zowel voor regionale oppervlaktewateren als

(respectievelijk 85% en 15%). Om de invloed van de

zich (versnelde) sedimentatie voor. Met het slib

voor het rijkswater. De doorbelasting is niet nader

buitenlandse aanvoer op de waterkwaliteit beter te

worden in de waterbodem de aan slib gebonden

gespecificeerd, maar vormt met name voor relatief

beoordelen is naast de vrachten ook gekeken naar de

stoffen opgeslagen. In veel kleine wateren (sloten,

stilstaande wateren, een potentieel belangrijke

concentraties van de stoffen in het water dat de grens

plassen) is door het stagnante karakter ervan de

belasting (bijvoorbeeld stikstof en fosfaat).

passeert. Voor tributyltin en stikstof worden hier de

ophoping van organisch materiaal en de oplading van

Niet eerder genoemde overige belastingen en

normen overschreden.

de bodem met meststoffen een probleem.

menselijke activiteiten kunnen direct of indirect door

Nalevering van stoffen uit de waterbodem is

fysieke effecten invloed hebben op met name de

Het voorgaande betekent dat het buitenland bijdraagt

afhankelijk van het type stof en de (abiotische) milieu-

ecologische toestand van de oppervlaktewaterlichamen.

aan de belasting van het Eems-Dollard estuarium,

omstandigheden. Nalevering van nutriënten is met

Een opsomming van de mogelijke belastingen en

maar dat de bijdrage van Nederland significant is

name voor regionale wateren een bekend probleem.

activiteiten staat in tabel 5-10.

voor het overschrijden van waterkwaliteitsnormen.

Stoffen als metalen en pak’s, pcb’s en ocb’s kunnen

Alleen stikstof en tributyltin zijn normoverschrijdend

gemobiliseerd worden wanneer het milieu van karakter

in het Eems-Dollard estuarium. Koper, zink en fosfaat

verandert, bijvoorbeeld door drooglegging of juist het

Belang van andere belastingen en menselijke
activiteiten in oppervlaktewaterlichamen

overschrijden de normen alleen in het Nedereems­

onder water zetten van uiterwaarden. Bij ecologisch

In tabel 5-10 staat voor het stroomgebied Eems en de

gebied. Het gezamenlijk door Nederland en Duitsland

herstel is veelal sprake van her­inrichting van de oever-

deelgebieden Nedereems en Eems-Dollard in welke

verminderen van de stikstofbelasting is zowel voor

zone en maatregelen waardoor de dynamiek van het

mate een als overig aangemerkte vorm van belasting

het Eems-Dollard estuarium als voor de Waddenzee

watersysteem zal toenemen. Hierdoor neemt de kans

als significant is beoordeeld (percentage van totaal

en Noordzee van belang.

op erosie en verspreiding van verontreinigd materiaal

aantal waterlichamen). In voorkomend geval zijn

toe. De waterbodem is derhalve een potentiële bron

belastingen, waarvan nog niet zeker is of ze substan-

Specifiek in de kustzone is naast de voorbelasting

van verontreinigingen voor de waterfase en is hier

tieel van invloed zijn, uit voorzorg als significant

door de Eems en andere uitstromende rivieren ook de

beschreven als een overige (diffuse) belasting.

aangemerkt (zie onderstaand Eems-Dollard).

input van buiten het stroomgebied door kuststromen
belangrijk. Deze input is niet nader gekwantificeerd.

Het algemene beeld voor Nedereems en Eems-Dollard
is dat de meeste overige belastingen niet aanwezig
zijn of als niet significant aangemerkt voor de
toestand van de oppervlaktewaterlichamen.

105

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-10 Relatieve belang van belasting door overige belastingen op de oppervlaktewaterlichamen

106

Belastingen

Relatieve belang andere belastingen
Nedereems

Eems-Dollard

Totaalbeoordeling

Totaal aantal significant
belaste waterlichamen

Zwerfvuil

0

Dumpen ongezuiverd afvalwater/slib in zee

n.v.t.

Intensief beheer en onderhoud (incl. oevers)

0

Recreatie (water en oever)

0

Sportvisserij

0

Beroepsvisserij

0

Uitheemse dieren/planten

2

Uitheemse ziekten

0

Klimaatverandering (zeespiegelstijging, temperatuur/droogte,
hogere piekafvoer)

3

Verontreinigde waterbodem

1

Visstandsbeheer

n.v.t.

Olie- en gaswinning (bodemdaling)

0

Schelpenwinning of mosselzaadwinning

n.v.t.

Windenergie (offshore)

n.v.t.

Delfstoffenwinning (zand, klei, grind, etc)

0

Warmtelozing en warmte-koudeopslag

0

Militair oefenterrein

n.v.t.

Bovenstroomse aanvoer (voorbelasting buitenland)

3

Overige

0

Scheepvaart

0

Niet aanwezig
Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld
Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)
Percentages zijn berekend ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen
in het (deel)stroomgebied (19+3=22).

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Figuur 5-2 Overzicht van de buitenlandse belasting via de Eems, afgezet tegen de

Belangrijk in de Eems-Dollard is de voorbelasting met

binnenlandse belasting (peiljaar 2006)

stoffen via de Eems vanuit Duitsland. Mogelijk belangrijk zijn hier ook klimaatverandering (zee­spiegelstijging
en verhoogde afvoer Eems) en de verspreiding van

isoproturon

uitheemse planten en dieren.
Nader onderzoek zal moeten uitwijzen in hoeverre

tributyltin

daadwerkelijk sprake is van significante invloeden op
fosfaat

de ecologische toestand. In één oppervlaktewater­
lichaam in Nedereems is nalevering van verontreinigde

stikstof

waterbodems als een significante belasting aangemerkt.

koper
zink
0%

20%

40%

60%

Totaal Nederlandse deel stroomgebied Eems
Totaal van buiten Nederland via aanvoer Eems

80%

100%

107

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
108

Tabel 5-11 Samenvatting van grondwaterbelastingen voor het Nederlandse deel van het stroomgebied Eems
Beoordeling relatieve belang van belastingen op de grondwaterkwaliteit
Belastingen
1

Beoordeling*

Totaal aantal significant belaste waterlichamen**

Puntbronnen

Bodemverontreinigingen

1

(Historische) stortplaatsen

0

Olietransportleidingen

0

Mijnbouwactiviteiten

0

Infiltratie van verontreinigd afvalwater

0

Overige relevante puntbronnen

0

2 Diffuse bronnen
Van landbouwgronden

2

Door ongerioleerd gebied

0

Door stedelijke belasting

0

3 Wateronttrekkingen
Voor landbouw, bosbouw en visserij (o.m. irrigatie)

1

Voor publieke (drink)watervoorziening

1

Voor IPPC industrieën

0

Voor niet-IPPC industrieën

0

Door mijnbouw c.q. open groeves

0

Overige

0

4 Kunstmatige onttrekkingen
Grondwateraanvulling

0

Retourstromen (zandwassing)

0

Mijnbouwactiviteiten

0

Overige

0

Niet belangrijk
Minder belangrijk
Belangrijk
Zeer belangrijk

5 Intrusies
Zout water

0

Overige intrusies

0

* Inschatting van het belang is ontleend aan artikel 5-rapportage 2005
** Aantal grondwaterlichamen waarin sprake is van een significante
belasting volgens inventarisatie Deltares 2008 [42]		

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

5.2

Grondwater

De belasting van het grondwater in het stroomgebied

van de Eems is weergegeven in kaart 2.

of tekortgebied). In de praktijk wordt mest geëxporteerd

Eems is onderverdeeld naar:

Uitgangspunt bij de berekening van de netto belasting

van concentratiegebieden naar de tekortgebieden.

• diffuse bronnen (paragraaf 5.2.2);

van landbouwgronden is dat de regionale totalen

De gemiddelde netto belasting bij meeweging van dit

• puntbronnen (paragraaf 5.2.3);

overeenkomen met de totalen voor Nederland zoals

transport is in tabel 5-12 weergegeven. De berekenings-

• onttrekking van grondwater (paragraaf 5.2.4);

het CBS die geeft voor 2000. De CBS-cijfers voor de

wijze is een eerste benadering. De belasting met

• kunstmatige grondwateraanvulling

maaiveldbelasting zijn gebaseerd op een belasting

stikstof en fosfor door overige diffuse bronnen is

met dierlijke mest, kunstmest, atmosferische

verwaarloosbaar in vergelijking met de landbouw-

depositie en overige bronnen.

kundige belasting en de atmosferische depositie.

De atmosferische depositie omvat hoofdcomponenten

Op basis van de stikstof- en fosforvrachten is met het

en spoorelementen. Zwavel- en stikstofverbindingen

model STONE de uitspoeling van stikstof en fosfor

hebben een verzurende invloed die van belang is bij

naar het grondwater berekend. Met dit model wordt

de mobiliteit van vooral de spoorelementen. Stikstof

het effect van onder meer de grondwaterstand en het

is een belangrijke belasting voor natuurlijke vegetaties

bodemtype op de uitspoeling van nutriënten in de

In tabel 5-11 is een samenvatting gegeven van de

die daardoor van karakter kunnen veranderen.

berekeningen verdisconteerd. De berekende nitraat-

belastingen in het stroomgebied Eems en een inschat-

Veel spoorelementen accumuleren in de bodem en

concentraties in het bovenste grondwater in de

ting van het relatieve belang daarvan. In de hierna-

vormen daarmee een potentieel gevaar.

landbouwgebieden in het stroomgebied van de Eems

volgende paragrafen zijn onderdelen van deze

De landbouw brengt behalve meststoffen ook

liggen tussen de 2,7 en 9,5 mg nitraat-N per liter.

overzichtstabel verder uitgewerkt.

gewas­b eschermingsmiddelen op het land. Een (klein)

De berekende totaal-fosfaat concentraties in het

deel daarvan stroomt naar het grondwater.

bovenste grondwater in de landbouwgebieden in het

(paragraaf 5.2.5);
• intrusie van zout en andere verontreinigingen
(paragraaf 5.2.6).

5.2.1
		
		

5.2.2

Beoordeling van de effecten van
menselijke activiteiten op het
grondwater

Diffuse belasting van het grondwater

De diffuse belasting van het grondwater door diverse

stroomgebied van de Eems liggen tussen de 0,12 en

Nutriënten

0,25 mg P-totaal per liter (zie tabel 5-13).

Tabel 5-12 geeft een overzicht van de diffuse belasting

stoffen is sterk afhankelijk van het grondgebruik.

van de bodem in het stroomgebied Eems [42] . De netto

Zware metalen

Bemesting hangt vooral samen met landbouw.

belasting geeft de belasting weer die daadwerkelijk in

De belasting van zware metalen komt grotendeels

Atmosferische depositie vindt plaats over het totale

de bodem komt. Daarnaast is de belasting door

voor rekening van de landbouw (zie tabel 5-14).

oppervlakte, maar de depositie op landbouwgronden

atmosferische depositie en overige diffuse bronnen

Vooral de metaalgehalten in veevoer en het gebruik

zal vaak in het niet vallen bij de belasting door

weergegeven.

van kopersulfaatontsmettingsbaden vormen een

bemesting. In gebieden met natuurlijke vegetatie is

bijdrage aan de belasting van grondwater met zware

dat echter niet het geval, daar vormt atmosferische

Voor tabel 5-12 is uitgegaan van beschikbare

metalen. In stedelijk gebied vormt de uitspoeling van

depositie de belangrijkste bron van diffuse belasting.

areaal­gegevens en van de mate waarin mest wordt

vooral bouwmaterialen een belasting door afspoeling

Een beeld van het grondgebruik in het stroomgebied

geproduceerd in een gebied (concentratie-, overgangs-

naar oppervlaktewater.

109

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-12 Netto bodembelasting met nutriënten in het stroomgebied Eems
110
Stikstof-belasting (kgN/ha/jr)

Fosfor-belasting (kgP/ha/jr)

Landbouwgronden

170 - 172

21

Atmosferische depositie

28

0,5

Overige diffuse bronnen

0,03 - 0,42

0,01

Tabel 5-13 Berekende stikstof- en fosfor-concentraties in het bovenste grondwater in het stroomgebied Eems
Stroomgebied

Eems

Stikstof-uitspoeling

Fosfor-uitspoeling

(kg/ha/jr)

(mg NO3-N/l)

(kg/ha/jr)

(mg P-tot/l)

3,7 – 31,6

2,7 – 9,5

0,34 – 0,42

0,12 – 0,25

Tabel 5-14 Overzicht van de netto belasting van grondwater met zware metalen in het stroomgebied Eems
Koper-belasting (g Cu/ha/jr)

Nikkel-belasting (g Ni/ha/jr)

Zink-belasting (g Zn/ha/jr)

Cadmium-belasting (g Cd/ha/jr)

Landbouwgronden

119 - 161

65

728 - 736

2,36 – 2,38

Atmosferische depositie

10

3

45

0,3

Overige diffuse bronnen

5,7 – 11,5

2,2 – 4,7

1,3 – 5,1

0,0 – 0,03

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-15 Overzicht van de 15 meest aangetroffen bestrijdings-

Tabel 5-16 Aantal puntbronnen (bodemverontreinigingslocaties) in grondwater in het stroomgebied Eems
111

middelen in grondwater
Stroomgebied

Grootschalig verontreinigde gebieden
(locaties > 13 hectare)

Aantal puntbronnen in beschermde
gebieden voor drinkwater

Eems

10

165

Bestrijdingsmiddel
Aldicarb

Clopyralid

MCPA

Isoxaflutool

Bentazon

Chloridazon

Carbendazim

Dicamba

S_metolachloor

Fluroxypyr

Terbuthylazin

Imidacloprid

Tabel 5-17 Overzicht van onttrokken volumes grondwater in het stroomgebied Eems
Grondwaterlichaam

Drinkwater publiek

Drinkwater industrie 23

Overig

Mm /jaar

Mm /jaar

Mm 3/jaar

Zand Eems

41,3

0

9,2

Zout Eems

0

0

1,5

3

Procymidon

Pirimifos_methyl
Pyrimethanil

3

Nummer 1 is het meest aangetroffen,
nummer 15 is het minst aangetroffen.

23

Opgave kan mogelijk wijzigen ten gevolge van inventarisatie door
Voedsel- en Waren Autoriteit, zie paragraaf 1.4.2

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
112

Bestrijdingsmiddelen

In tabel 5-16 zijn alleen die locaties met bodem­

De ruimtelijke verschillen in de belasting van het

verontreiniging opgenomen, die bijdragen aan de

grondwater met bestrijdingsmiddelen zijn op het

belasting van het grondwater. Gekozen is voor het

Sinds 1900 is de openbare watervoorziening in

niveau van afzonderlijke grondwaterlichamen

selecteren van de puntbronnen die voorkomen in de

Nederland gegroeid van circa 50 naar 1.300 miljoen

berekend voor de 15 meest aangetroffen bestrijdings-

beschermde gebieden voor drinkwater 24 . De hierin

kubieke meter per jaar. Vanouds komt een belangrijk

middelen. Deze zijn opgenomen in tabel 5-15.

genoemde aantallen zijn gebaseerd op een inventarisatie

deel (meer dan 50 %) van dit water uit het grondwater.

5.2.4

Grondwateronttrekkingen

door Deltares (2008) [42] en op het provinciale bestand

Met name na de Tweede Wereldoorlog is er sprake

Op basis van deze belastingscijfers [42] is er geen

ldb (landsdekkend beeld). Van de 165 puntbronnen is

geweest van een sterke groei (zie figuur 5-3). Inmiddels

aanleiding om de toestandsbeoordeling van de

de meerderheid alleen aangemerkt als verdacht (57)

is deze groei, mede ingegeven door de verdrogings-

grondwaterlichamen in Eems te wijzigen (zie para-

of waarvoor onderzoek lopende is (ruim 100).

problematiek die ermee gepaard ging, afgevlakt en is

graaf 4.6) vanwege nutriënten, zware metalen of

Er resteren uiteindelijk nog 2 puntbronnen in win­

het beleid gericht op grondwaterbesparing.

bestrijdingsmiddelen. Wel kan een beter onderbouwd

gebieden welke als ‘te saneren’ staan aangemerkt.

De winning van drinkwater is sinds 1990 min of meer

oordeel worden gegeven over de mate waarin diffuse

Dit vraagt nog nader onderzoek om het daadwerkelijke

stabiel, terwijl de omvang van de grondwater­w inningen

bronnen de grondwaterkwaliteit in de beschermde

risico voor de drinkwaterfunctie te bepalen.

door de industrie fors is afgenomen nadat allerlei
waterbesparende maatregelen zijn doorgevoerd.

gebieden voor drinkwater significant beïnvloeden
(zie paragraaf 6.3.8) en zijn ook maatregelen

In sommige gevallen is sprake van een gebied (groter

Het beleid lijkt dus effectief te zijn in het streven naar

ge­definieerd om de (diffuse) belasting niet te laten

dan 13 hectare 25 ) waarbinnen meerdere puntbronnen

duurzaam beheer (zie ook hoofdstuk 6). Wel is de

toenemen.

voorkomen, zogenaamde grootschalige bodem­

ongecontroleerde toename van kleine winningen op

verontreiniging. Dergelijke puntbronnen kunnen

lokaal en regionaal niveau nog een punt van zorg,

worden aangepakt via gebiedsgericht beheer van het

aangezien groei verdere verdroging van gebieden

verontreinigde grondwater en zijn daarom onder-

met een natuurfunctie in de hand kan werken

Als de belasting van het grondwater met veront­

scheiden van de overige puntbronnen (zie ook

(ciw, 1999).

reinigende stoffen duidelijk is te koppelen aan een

hoofdstuk 6).

5.2.3

Puntbronnen

Deze ontwikkelingen spelen ook in het werkgebied

specifieke locatie, spreken we van een puntbron.
Dit is het geval op locaties waar de bodem is veront-

De geïnventariseerde puntbronnen leiden niet tot

Eems. In tabel 5-17 is per beschrijvingseenheid

reinigd, bijvoorbeeld onder industrieterreinen, in

aanpassing van het toestandsoordeel van paragraaf

aangegeven hoeveel water er wordt onttrokken.

stedelijke gebieden en onder stortplaatsen. Veel van

4.6.2, omdat de invloed vooral lokaal is. Wel kan

deze puntbronnen zijn nog niet onderzocht, waardoor

hiermee een indruk worden verkregen van de

de inventarisatie gedeeltelijk gebaseerd is op

mogelijke invloed van puntbronnen op de grondwater-

potentiële risico’s.

kwaliteit in de beschermde gebieden voor drinkwater.
Zie in dit verband ook de risicobeoordeling van

24

Op basis van het gegevensbestand Landsdekkend Beeld

paragraaf 6.3.4.

25

Criterium onder andere ook gebruikt in “ Handreiking II gebiedsgericht
beheer van verontreinigd grondwater” (SKB project PP 6325), nov 2007

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

In kaart 9a zijn de grondwateronttrekkingen ten

(bijvoorbeeld bij regeneratie van bronnen.

onttrekkingen. Voor bewaking van het zoet-zout

behoeve van menselijke consumptie in het stroom­

Voor open systemen dient dan ook een vergunning

grensvlak is in Eems een meetnet operationeel (zie

gebied Eems weergegeven.

te worden aangevraagd vanuit de Grondwaterwet.

paragraaf 4.3.1). Intrusies vormen in het stroom­

Daarmee heeft het bevoegd gezag de mogelijkheid

gebied Eems dus geen significante belasting.

In totaal wordt in Eems jaarlijks ruim 52 miljoen

om eventuele risico’s op verontreiniging te beperken

kubieke meter grondwater gewonnen. Omdat de totale

of uit te sluiten op grond van deze Grondwaterwet.

onttrekking veruit wordt overtroffen door het jaarlijkse

In Nederland zijn op dit moment circa 1.100 open

neerslagoverschot is de belasting van de genoemde

systemen vergund. Over het algemeen betreft dit

onttrekkingscijfers geen aanleiding om grondwater­

systemen met relatief grote vermogens. Daarnaast is

lichamen in slechte toestand te beoordelen (zie ook

een veelvoud hiervan aan gesloten systemen geplaatst.

paragraaf 4.6.2).

Exacte gegevens hierover ontbreken echter.
Het aantal toepassingen van het gebruik van grond-

5.2.5

Kunstmatige grondwateraanvullingen

water voor wko is echter binnen het Eemssysteem
zeer beperkt. Mede daardoor en gezien de strikte

Infiltratie van grondwater vindt slechts op enkele

regelgeving worden wko-systemen niet als een

locaties plaats. De belangrijkste daarvan is Weerden-

significante belasting gezien voor grondwaterlichamen.

bras (nabij Haren) met een kunstmatige infiltratie ter
grootte van 2,7 miljoen m3/jaar. Het percentage van de
onttrekking uit het betreffende grondwaterlichaam

5.2.6

Zoutwater of andere intrusies

bedraagt 29%. De belasting door kunstmatige

Het indringen van zout water of andere intrusies is in

infiltratie op het grondwaterlichaam Zand Eems is

beeld gebracht [36] . In het kader van deze studie is een

gering.

kaart samengesteld waarop gebieden staan aan­gegeven
waar autonome verzilting kan optreden (zie figuur 5-4).

In dit verband is ook de benutting van aardwarmte
voor de opslag en terugwinning van energie van

Aansluitend is gekeken of de bestaande monitoring

belang (aangeduid met warmte-koude opslag, afgekort

van het zoet-zout grensvlak aanleiding geeft om de

wko). Relevant daarbij is het onderscheid tussen

bestaande meetnetten hiervoor te herzien. De conclusie

open en gesloten wko-systemen. Verspreiding van

is dat in het stroomgebied Eems weliswaar een zekere

stoffen via het grondwater is bij gesloten systemen

kans bestaat op intrusie, maar dat het risico daarop

niet mogelijk. Bij open systemen bestaat die mogelijk-

in de hand wordt gehouden door strikte bewaking

heid theoretisch wel, maar wordt deze gereguleerd

van het zoet-zout grensvlak (zowel horizontaal als

door per saldo meer te onttrekken dan te infiltreren

verticaal) in combinatie met het reguleren van

113

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
114

Figuur 5‑3 Productie openbare watervoorziening 1960-2007 en herkomst drinkwater 1990-2007 26
Drinkwaterproductie in Nederland

Herkomst drinkwater

Mm3/j

Mm3/j

1400

1400

1200

1200

1000

1000

800

800

600

600

400

400

200

200

0

0
1960

1970

1980

1990

2000

2010

1990

1995

2000

oppervlaktewater (oever)grondwater
natuurlijk duinwater
(oever)grondwater
Figuur 5‑4 Ligging zoet-zout grens in diep grondwater

Gebied kwetsbaar voor optrekken zoet-zoutgrensvlak
Hoofdgrens zoet-zout t.b.v. KRW monitoring
Gebied kwetsbaar voor laterale verzilting vanuit Peelhorst

26

Bron: Waterleidingstatistiek (VEWIN)

2005

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Figuur 5-5 Oorzaken van verdroging in Nederlandse Natura 2000-gebieden [48]
Gebaseerd op KIWA-rapport ‘Knelpunten -en kansenanalyse Natura 2000 (2007).
Inmiddels is in sommige gevallen meer informatie bekend die op
onderdelen tot een bijgesteld inzicht heeft geleid.

115

Legenda
Thema Verdroging (grootte bolletje is maat voor ernst knelpunt)
Overheersende component
Verlaging stijghoogte/grondwaterstand door grondwateronttrekking
Verlaging grondwaterstand door peilbeheer en drainage
Beide componenten spelen even grote rol
Geen knelpunt
Natura 2000 gebied met sense of urgency voor wateropgave
Natura 2000 gebied uit Kiwa knelpuntenanalyse
Overig Natura 2000 gebied

Legenda

Thema Verdroging (grootte bolletje
Overheersende component

Verlaging stijghoogte/grondwaterstand

Verlaging grondwaterstand door peilbeh

Beide componenten spelen even grote r
Geen knelpunt

Natura 2000 gebied met sense of urgen

Natura 2000 gebied uit Kiwa knelpunte
Overig Natura 2000 gebied

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
116

5.3
		

Afstemming Grondwater
– Oppervlaktewater

Op het raakvlak tussen grondwater en oppervlakte-

Milieudoelstellingen) voor oppervlaktewater is de

zorgen voor een vermindering van de kwel of

water is een aantal belastingen relevant, waarbij niet

invloed vanuit grondwater meegenomen in de hoogte

grondwaterstand, zodanig dat het oorspronkelijke

op voorhand duidelijk is waardoor de belasting met

van het gep, voor zover bekend en relevant. Nader

ecosysteem verandert (verdroging door onttrekking).

name wordt veroorzaakt of waarbij de bron niet is in

onderzoek is nodig om ontbrekende kennis aan te

Ook peilbeheer is in veel gevallen een deel van de

te delen in een van de voorgaande paragrafen.

vullen (zie ook paragraaf 5.4).

oorzaak van verdroging (zie figuur 5-5 ter illustratie).
Omgekeerd kan grondwater er juist voor zorgen dat

Voorbeelden van belastingen die zowel met opper-

Oppervlaktewater beïnvloedt grondwater­
kwaliteit

basenrijke condities worden gecreëerd of in stand

zijn kwelstromen die de waterkwaliteit in een kanaal
beïnvloeden of het infiltreren van rivierwater naar

Oppervlaktewater dat vanuit een rivier, beek of

zouden verdwijnen (verzuring).

laaggelegen polders.

kanaal infiltreert naar de ondergrond kan daarmee

Bij de toestandsbeoordeling is hier ook aandacht aan

vlaktewater als (ondiep) grondwater te maken hebben

gehouden, welke zonder de invloed van grondwater

de grondwaterkwaliteit beïnvloeden. In een aantal

besteed (zie paragraaf 4.6.2); in een aantal gevallen

Interactie tussen grond- en oppervlaktewater is al wel

specifieke gevallen komen daarmee stoffen in het

zijn ook maatregelen opgenomen in de programma’s

meegenomen in het krw-meetprogramma voor zowel

grondwater terecht, die door (water)bedrijven moeten

van de betrokken waterbeheerder(s) in hoofdstuk 6.

grondwater als oppervlaktewater (afzonderlijk, nog

worden verwijderd bij de productie van water bestemd

weinig in samenhang), maar zal tijdens de eerste

voor menselijke consumptie. De toestand van het

Voor de (grond)waterkwaliteit is met name de

planperiode met name op de hierna beschreven

oppervlaktewater kan op die manier van invloed zijn

nutriëntenbelasting een punt van aandacht. Bijzonder

onderdelen verder worden uitgewerkt.

op de grondwaterkwaliteit en de risico’s op

hierbij is dat de natuurdoelen in tegenstelling tot de

­verslechtering daarvan.

gep’s beperkt rekening houden met een achtergrond-

Grondwaterkwaliteit beïnvloedt oppervlakte­
waterkwaliteit

Naar aanleiding hiervan dient nader te worden

belasting van fosfaat en/of nitraat. Voor de aanpak

uitgezocht of er sprake is van een dergelijke invloed

van deze belastingen is het dan ook relevant om te

Diverse landelijke en regionale studies geven aan dat

en vervolgens of een beroep op artikel 4.5 krw

weten, of nutriënten via het oppervlaktewater dan

het grondwater een substantiële bijdrage kan leveren

(uitzonderingsbepaling voor het niet bereiken van de

wel via het grondwater worden aangevoerd. Nader

aan de verontreiniging van het oppervlaktewater.

goede toestand) nodig is. Ook het opstellen van een

onderzoek is nodig om deze belasting nader te onder­­

Vooral de belasting met nutriënten, bestrijdings­

gebiedsdossier (zie hoofdstuk 6) voor kwetsbare

bouwen en eventueel maatregelen op te nemen in het

middelen en zware metalen is een aandachtspunt

winningen kan nuttig zijn om de risico’s in beeld te

stroomgebiedbeheerplan van 2015 (zie paragraaf 5.4).

(zie ook paragraaf 5.2.2). Het grondwater is in dit

brengen. Deze maatregelen zijn in principe van

geval niet zozeer een bron als wel een route waar-

toepassing op alle winningen.

langs de verontreinigende stoffen het oppervlakte­
water bereiken. Het omgekeerde komt echter ook

Grond- en oppervlaktewater beïnvloeden natuur

voor: door de bijdrage van relatief schoon grondwater

Veel terrestrische ecosystemen zijn afhankelijk van

verbetert de waterkwaliteit in een oppervlaktewater­

de hoeveelheid en kwaliteit van het grond- en

lichaam. Bij het afleiden van doelen (zie hoofdstuk 3

oppervlaktewater. Antropogene invloeden kunnen

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

5.4

Kennisleemten

In 2004 is in de karakteriseringsrapporten voor

menselijke consumptie (vooral drinkwatervoorziening).

Nedereems en Eems-Dollard (krw artikel 5) een

Belangrijk is ook om nader te onderzoeken welke

aantal leemten in kennis opgenomen inzake belasting

invloed grond- en oppervlaktewater hebben op de

van oppervlaktewater en grondwater. In de meeste

belasting en het bereiken van de doelen in de Natura

gevallen is hieraan invulling gegeven door nader

2000-gebieden c.q. hoe deze belasting te beperken.

onderzoek en/of door gebruik van regio­specifieke

Dit kan plaatsvinden in de aanloop naar de beheer-

informatie in de gebiedsprocessen van de (grond)

plannen van de Natura 2000-gebieden in het stroom-

waterbeheerders. Zo zijn de gebiedspecifieke

gebied

natuurlijke achtergrondgehalten van stoffen zoveel
mogelijk in de doelen verwerkt en is rekening
gehouden met effecten van klimaatverandering.
Daar waar dit nog niet heeft kunnen plaatsvinden en
waar relevant, kan dit aanleiding zijn om de doelen in
een volgend stroomgebiedbeheerplan bij te stellen.
Bijvoorbeeld als een nadere analyse van de interactie
tussen de kwaliteit van het grondwater en de
ecologische doelen van oppervlaktewater hier
aanleiding toe geeft. Voor zover er nog onduidelijk­
heden zijn over belastingen en effectiviteit van
maatregelen zijn daarvoor in de periode 2010-2015
onderzoeken en proefprojecten geprogrammeerd
(zie hoofdstuk 6).
Belangrijk aandachtspunt voor het volgende stroomgebiedbeheerplan is om de voor- en doorbelasting
met stoffen tussen oppervlaktewaterwaterlichamen
beter in beeld te krijgen (bovenstroomse invloed).
Verder is meer inzicht nodig in de belasting en
effecten van milieuvreemde stoffen zoals gebromeerde
vlamvertragers, weekmakers en andere hormoon­
verstorende stoffen, in het bijzonder ook in relatie tot
het gebruik van oppervlaktewater en grondwater voor

117

118

6			 Maatregelenprogramma
Samenvatting
In dit hoofdstuk komt een aantal onderdelen van de KRW bij elkaar.
In hoofdstuk 4 is beschreven wat de huidige toestand is. Hieruit blijkt
dat op dit moment 95% van de waterlichamen niet voldoet aan de
KRW doelen. In hoofdstuk 5 is vervolgens aangegeven dat de
belangrijkste oorzaken hiervan zijn:
• de verontreiniging met nutriënten, bestrijdingsmiddelen,
zware metalen en door punt- en diffuse bronnen; en
• de uitgebreide en ver doorgevoerde kunstmatige- of sterk
veranderde inrichting en regulering van wateren.
Dit hoofdstuk bouwt hierop door. Het KRW-maatregelenprogramma
is gebaseerd op de aanpak van deze oorzaken.
Verder is in dit hoofdstuk een samenvatting opgenomen van het
KRW-maatregelenprogramma. Voor een compleet overzicht van de
maatregelen voor de waterlichamen wordt verwezen naar de plannen
van Rijkswaterstaat, waterschappen en provincies en raadsbesluiten
van gemeenten.
Het KRW-maatregelenprogramma voor de periode 2010-2015*
bestaat in de eerste plaats uit maatregelen die worden genomen in
het kader van nationale en/of Europese wetgeving. Deze richtlijnen
waren al eerder dan de KRW van kracht. Hiervoor zijn de laatste jaren
al landelijk en regionaal beleid en maatregelen ontwikkeld. Voor een
belangrijk deel vallen deze maatregelen onder het generieke beleid
(basismaatregelen) en deels zijn deze maatregelen nog in uitvoering.
Aanvullend hierop is een aantal landelijke en regionale en locatie­
gebonden maatregelen opgenomen.
De belangrijkste maatregelen in het KRW-maatregelenprogramma
zijn de (her)inrichting van de waterlopen en het aanleggen van
ecologische verbindingszones. In totaal betreft dit ruim 100 km
oevers. Tevens worden 17 stuwen aangepast of verwijderd om de
vismigratie te verbeteren. Bij twee rioolwaterzuiveringsinstallaties

worden verbeterde zuiveringsrendementen nagestreefd. Daarnaast
zijn er specifieke maatregelen voor de aanpak van puntbronnen en
bestrijdingsmiddelen in (kwetsbare) grondwater-beschermings­
gebieden. Voor beschermde gebieden (Natura 2000) zijn maatregelen
opgenomen ter verbetering van de grondwatercondities.
119

Als gevolg van het KRW-maatregelenprogramma neemt de ecologische
waterkwaliteit in alle oppervlaktewaterlichamen toe en verbetert de
bescherming van het grondwater (met name rond drinkwaterwinningen).
Maar deze toename is nog niet voldoende. Om de KRW doelen te
halen zijn aanvullende maatregelen na 2015 noodzakelijk. Daarom is
ook globaal aangeven welke maatregelen zijn voorzien voor de
periode 2016-2027. In het volgende stroomgebiedbeheerplan worden
deze maatregelen stroomgebied-breed afgewogen en concreter
geprogrammeerd.
In 2008 bedroegen de totale kosten aan watertaken door overheden
op nationaal niveau ruim 5,4 miljard euro. Door de verschillende
sectoren wordt nationaal jaarlijks ca. 2,6 miljard euro uitgegeven aan
watergerelateerde milieumaatregelen. Met het aanvullende KRWmaatregelenprogramma wordt in de planperiode in het stroomgebied
van de Eems voor 149,4 miljoen euro aan kosten gemaakt. Uitvoering
van de voorgenomen maatregelen levert directe baten op in de vorm
van een grotere biodiversiteit van onder meer waterplanten, vissen en
oevervegetatie en een aantrekkelijker leefomgeving die door burgers
wordt gewaardeerd. Deze baten hebben vooral gebruiks- en belevingswaarde met mogelijk positieve effecten op de gezondheid en zijn
daarmee lastig in geld uit te drukken.

*

Het stroomgebiedbeheerplan is op 22 december vastgesteld. Hiermee
geldt het plan formeel gezien voor de planperiode 2009-2015. Omdat
het slechts om anderhalve week gaat, wordt er in hoofdstuk 6
kortweg gesproken over de planperiode 2010-2015. Het zelfde geldt
voor de periode 2016-2027.

Tabel 6-1a Matrix belastingen en maatregelen oppervlaktewater.
De aanpak verwijst naar de paragraafnummers waarin de maatregelen voor de desbetreffende belasting

6 Maatregelenprogramma

beschreven zijn.

120

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de
waterkwaliteit

Bestaande aanpak en
KRW-programma 2010-2015

Belastingen

Generiek

Regionaal

Rioolwaterzuiveringsinstallaties

6.2.7

6.4.6

Riooloverstorten

6.3.4, 6.3.7

Slibverwerkingsinstallaties

6.2.10, 6.3.7

IPPC-industrieen

6.2.10, 6.3.7

Niet IPPC-industrieen

6.3.7

1

6.1 Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft op hoofdlijnen het krwmaatregelenprogramma. De maatregelen zijn gericht
op het aanpakken van de belangrijkste belastingen
van het grond- en oppervlaktewater. Deze belastingen
zijn in hoofdstuk 5 beschreven. Tabel 6-1 geeft een
samenvatting van de relevante belastingen voor het
stroomgebied van de Eems en legt daarbij de koppeling met de maatregelen die worden genomen.
Het voldoen aan normen voor de oppervlaktewaterkwaliteit betekent overigens niet dat er geen maat­
regelen worden genomen om bijvoorbeeld de emissies
van de betreffende stoffen zoveel mogelijk te beperken
en te voorkomen. Het preventiebeleid blijft, in
overeenstemming met de beginselen van de krw en
de Grondwaterrichtlijn (beperken en voorkomen van
verontreiniging) van toepassing. Deze beginselen

Beoordeling*

Puntbronnen

2 Diffuse bronnen
Door run off (afstromend wegwater en
regenwaterriolen

6.3.7, 6.3.8

6.4.6

Door landbouwgronden

6.2.8, 6.2.9,
6.3.8

6.4.2

Door verkeer (weg/rail) en infrastructuur

6.3.8

Door ongelukken

6.3.12

Door verlaten industriegebieden
Door materialen/constructie ongerioleerd gebied

6.3.4, 6.3.7,
6.3.8

Overig (vooral atmosferische depositie)

6.3.8

3 Wateronttrekkingen
Voor landbouw, bosbouw en visserij (o.m. irrigatie)

6.3.3, 6.3.5

Voor publieke (drink)watervoorziening

6.3.3, 6.3.5

Voor industrieën

6.2.10, 6.3.3,
6,6

Voor koelwater van electriciteitscentrales

6.3.3, 6.3.5

belastingen zijn het resultaat van de toestands­

Voor viskwekerijen

6.3.3, 6.3.5

beoordeling die voortvloeit uit het formele krw-

Voor opwekken van stroom (waterkracht)

werken door in vergunningverlening en generieke
maatregelen.

Bijstelling van belastingen op basis van nader
onderzoek
De in hoofdstuk 5 en tabel 6-1 gepresenteerde

meetnet. Belastingen die leiden tot normoverschrijding
zijn daarbij in beeld gebracht. In de onderliggende

Door mijnbouw c.q. open groeves
Voor scheepvaart (waterpeil in kanalen)

6.3.3, 6.3.5

men en parameters de toestandsbeoordeling in meer

Door overdracht (watervoorziening wateren)

6.3.5

detail beschreven op basis van informatie verkregen

Andere grote wateronttrekkingen
(evt. zelf aan te vullen)

waterbeheerplannen wordt voor diverse waterlicha-

uit nader onderzoek. Als gevolg hiervan zijn niet alle
belastingen in alle waterlichamen even relevant.

6.4.2

Bestaande aanpak en KRWprogramma 2010-2015

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de
waterkwaliteit

Bestaande aanpak en KRWprogramma 2010-2015

Belastingen

Generiek

Belastingen

Generiek

Beoordeling*

Regionaal

Regionaal

5 Andere belastingen

4 Regulering waterbeweging en morfologische aanpassing
Grondwateraanvulling

Beoordeling*

Zwerfvuil

6.3.6

6.3.8

Dammen voor waterkrachtcentrales

Dumpen ongezuiverd afvalwater/slib in zee

Waterreservoirs c.q. stuwmeren

Intensief beheer en onderhoud (incl. oevers)

6.3.5

Recreatie (water en oever)

6.3.5, 6.3.8

Hoogwaterbescherming: dijken, dammen,
kanalen

6.3.9

6.4.3

Wateroverdracht stroomgebieden (wateraanvoer
en/of waterafvoer)

6.3.9

Omleiden piekafvoer

6.3.9

Sluis (ook gemaal): verlagen waterstand (peilbeheersing)

6.3.5, 6.3.9

Stuw: verschil waterstand : verhogen waterstand
(peilbeheersing)

6.3.9

6.4.3

Kanalisatie c.q. normalisatie van de waterloop

6.3.9

6.4.3

Verlies oeverzones en overstromingsvlaktes

6.3.9

6.4.3

Visstandsbeheer

Oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

6.3.9

6.4.3

Olie- en gaswinning (bodemdaling)

Versnelde waterafvoer

6.3.9

6.4.3

Schelpenwinning of mosselzaadwinning

121

Uitheemse dieren/planten
Beroepsvisserij
6.4.3

Sportvisserij
Uitheemse ziekten
Klimaatverandering (zeespiegelstijging, temp/
droogte, hogere piekafvoer)

6.3.9

6.4.3

Verontreinigde waterbodem

6.3.4, 6.3.7,
6.3.8

6.4.2, 6.4.6

Windenergie (offshore)

Veranderingen voor de visserij

Delfstoffenwinning (zand, klei, grind, etc)

Landinfrastructuur (weg, brug e.d.)

6.3.9

Baggeren c.q. verdiepen (incl. zandvang)

6.3.9

Baggeren c.q. verdiepen in estuaria en kustzones
(incl. zandvang)

6.3.9

Bovenstroomse aanvoer (voorbelasting buitenland)

6.6, 6.3.13

Havens, scheepswerven e.d.

6.3.9

Overige

6.6

Landaanwinning en inpoldering

6.3.9

Scheepvaart

Zandsuppletie (veiligheid)

6.3.9

Dammen in getijdengebied (incl. veiligheid/
energie)

6.3.9

Barrières (niet of moeilijk (vis)passeerbare gemalen, stuwen, dammen etc.)

6.3.9

6.4.3

Ontwatering (veenoxidatie en bodemdaling)

6.3.9

6.4.3, 6.4.4

6.4.2, 6.4.3,
6.4.4

Warmtelozing en warmte-koudeopslag

6 Maatregelenprogramma

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de
waterkwaliteit

6.3.5, 6.3.6

Militair oefenterrein

Niet aanwezig in het Nederlandse deel van het stroomgebied
Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld
Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in >50% waterlichamen)
* Percentages zijn berekend op basis van het aantal waterlichamen waarvoor de belasting
als significant is beoordeeld ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen in het
stroomgebied Eems [22] .		

Tabel 6-1b Matrix belastingen en maatregelen grondwater.
6 Maatregelenprogramma

Opgenomen zijn de paragraafnummers waarin de maatregelen voor de desbetreffende belasting beschreven zijn.

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de grondwaterkwaliteit

Bestaande aanpak en KRW-programma 2010-2015

Belastingen

Generiek

Regionaal

Bodemverontreinigingen

6.3.4, 6.3.7

6.4.6

(Historische) stortplaatsen

6.3.7

6.4.6

Infiltratie van verontreinigd afvalwater

6.3.7, 6.3.10

6.4.6

Overige relevante puntbronnen

6.3.7

6.4.6

Door landbouwgronden

6.2.8, 6.2.9, 6.3.4, 6.3.8

6.4.2

Door ongerioleerd gebied

6.3.8

6.4.6

Door stedelijke belasting

6.3.8, 6.3.10

6.4.6, 6.4.2

1

Beoordeling*

Puntbronnen

Olietransportleidingen
122

Mijnbouwactiviteiten

2 Diffuse bronnen

3 Wateronttrekkingen
Voor landbouw, bosbouw en visserij (o.m. irrigatie)

6.3.3, 6.3.5

Voor publieke (drink)watervoorziening

6.3.3, 6.3.5

Voor IPPC industrieën

6.2.10, 6.3.3, 6.3.5

Voor niet-IPPC industrieën

6.3.3, 6.3.5

Door mijnbouw c.q. open groeves
Overige
4 Regulering waterbeweging en morfologische aanpassing
Grondwateraanvulling

6.3.6, 6.3.10

Retourstromen (zandwassing)
Mijnbouwactiviteiten

Niet belangrijk

Overige

Minder belangrijk

5. Andere belastingen
Zout water
Overige intrusies

Belangrijk
6.3.4, 6.3.9

6.4.3

Zeer belangrijk
*Inschatting van het belang is ontleend aan art5-rapportage 2005		

6 Maatregelenprogramma

Dit kan betekenen dat er minder maatregelen

gemeenten maatregelen geformuleerd waarmee een

Van samenvatting naar specifieke informatie

genomen worden dan op basis van de uitkomsten van

verdere stap wordt gezet op weg naar realisatie van de

De rapportage over de uitwerking van de

het formele krw-meetnet verwacht zou mogen

doelen van de krw. De aanvullende maatregelen

Kaderrichtlijn Water bestaat uit drie delen:

worden. Voor zowel oppervlaktewater als grondwater

waar het de landbouw betreft zijn geformuleerd op

1 De samenvatting in de vorm van het voorliggende

worden de monitoringprogramma’s daarom de

basis van overleg, waarbij vrijwilligheid uitgangs-

komende jaren herzien mede op basis van de nu

punt is geweest.

uitgevoerde toestandbepaling per waterlichaam.

stroomgebiedbeheerplan;
2 De bijlagen van het stroomgebiedbeheerplan
waarin aanvullende of specifiekere informatie is

Tabel 6-1 verwijst voor relevante belastingen naar de

Ook het buitenland neemt maatregelen

paragrafen waarin de betreffende maatregelen

In het Duitse bovenstroomse deel van het

worden beschreven.

Eemsstroomgebied worden maatregelen genomen die

verantwoordelijke overheden (Rijkswaterstaat,

opgenomen;
3 Onderliggende (beheer)plannen van

benedenstrooms effect hebben en daarmee bijdragen

provincies, waterschappen, gemeenten) waarin

Basismaatregelen

aan het realiseren van de milieudoelstellingen in ons

gedetailleerde en specifieke gegevens zijn

Het totaal aan maatregelen bestaat voor een belangrijk

land. In de Internationaal Eemscommissie zijn

opgenomen.

deel uit maatregelen op basis van bestaand generiek

gezamenlijk belangrijke beheersvragen opgesteld

beleid dat is ontwikkeld voor de uitvoering van

waarop ook de maatregelen in het Duitse deel van het

andere Europese richtlijnen dan de krw. Voor een

Eemsstroomgebied zijn gericht. Het gaat hierbij om:

deel zijn deze maatregelen nog in uitvoering.

• vermindering van de belasting met nutriënten, en

Opbouw van hoofdstuk 6

Daarnaast is sprake van maatregelen die zijn gebaseerd

dan in het bijzonder stikstof dat effect heeft in het

Met oog op de verplichtingen van de Kaderrichtlijn

op nationaal beleid en generiek worden vastgesteld.

kustwater;

Water wordt in de paragrafen 6.2 en verder het totale

Ze worden daarbij soms ook gebiedspecifiek gecon-

• hydromorfologisch herstel: door het strak

maatregelenprogramma volgens een vast format

cretiseerd, bijvoorbeeld door middel van vergunning-

­gereguleerde waterbeheer is de hydromorfologie

beschreven:

verlening door provincies en waterschappen. Ook kan

op diverse plaatsen veranderd. Dit betreft vooral

• In paragraaf 6.2 wordt overeenkomstig artikel 11,

het gaan om bestaande (nationale) maatregelen ter

ook effecten op de vispasseerbaarheid in het

lid 3, onderdeel a van de Kaderrichtlijn Water een

verbetering van de waterkwaliteit en maatregelen ter

stroomgebied;

overzicht gegeven van de basismaatregelen die zijn

voorkoming van wateroverlast. Op basis hiervan is al

• op elkaar afstemmen van milieudoelstellingen van

een groot pakket aan onder meer inrichtingsmaat­

de krw en van gebruiksfuncties van water zoals

regelen gepland.

scheepvaartikel De eisen die de scheepvaart stelt

Aanvullende regionale en locatiegebonden
krw-maatregelen
In aanvulling op het bestaande beleid hebben
Rijkswaterstaat, waterschappen, provincies en

en worden genomen in het kader van 11 Europese
richtlijnen.
• In paragraaf 6.3 worden de basismaatregelen

aan het watersysteem laten haar sporen na;

beschreven die op grond van het generieke

• het verminderen van de belasting van het grond-

nationale beleid worden genomen. Allereerst

water met vooral nitraat en gewasbeschermings-

wordt in paragraaf 6.3.1 de context van het

middelen.

nationale waterkwaliteitsbeleid beschreven
waarbij wordt benadrukt dat het aanvullende

123

6 Maatregelenprogramma
124

6.2
		
		

Maatregelen
communautaire waterbeschermingswetgeving

krw-maatregelenprogramma in belangrijke mate

6.4.6. Een overzicht met maatregelen per beheer­

Deze paragraaf bevat een overzicht van de maatregelen

voortbouwt op bestaand beleid: de krw-aanpak is

gebied is opgenomen in bijlage P. Voor

die zijn en worden genomen in het kader van de in

een belangrijke vervolgstap gericht op integraal

gedetailleerdere informatie van de maatregelen

artikel 11, lid 3, onderdeel a, van de krw bedoelde

beheer op stroomgebiedniveau. Vervolgens worden

per waterlichaam wordt verwezen naar de plannen

richtlijnen. Het betreft achtereenvolgens de volgende

van provincies en waterschappen.

richtlijnen:

de basismaatregelen beschreven voor de specifieke
thema’s die door de krw zijn benoemd. Het

• In paragraaf 6.5 en tabel 6-8 worden de regionale

• Zwemwaterrichtlijn (6.2.1);

betreffen basismaatregelen voor:

en locatiegebonden maatregelen beschreven die

• Vogel- en Habitatrichtlijn (6.2.2);

- kostenterugwinning watergebruik (6.3.2);

ten behoeve van de krw in het stroomgebied van

• Drinkwaterrichtlijn (6.2.3);

- duurzaam/efficiënt watergebruik (6.3.3);

de Eems gepland zijn voor uitvoering in de periode

• Richtlijn zware ongevallen (Seveso-richtlijn)

- bescherming drinkwater (6.3.4);

2016 – 2027. Een gedetailleerd overzicht met

- wateronttrekking c.q. wateropstuwing (6.3.5);

maatregelen per beheergebied is opgenomen in

• Milieueffectrapportagerichtlijnen (6.2.5);

- kunstmatige grondwateraanvullingen (6.3.6);

bijlage P.

• Zuiveringsslibrichtlijn (6.2.6);

- puntbronnen (6.3.7);

• In paragraaf 6.6 worden extra maatregelen

(6.2.4);

• Richtlijn behandeling stedelijk afvalwater (6.2.7);

- diffuse bronnen (6.3.8);

beschreven die nodig kunnen zijn om de doelen te

• Richtlijn gewasbeschermingsmiddelen (6.2.8);

- regulering waterbeweging en hydromorfologie

halen wanneer de komende jaren uit de monito-

• Europese Nitraatrichtlijn (6.2.9);

ringgegevens blijkt dat de doelen met de tot nu toe

• Richtlijn geïntegreerde preventie en bestrijding

		 (6.3.9);
- directe lozing stoffen in grondwater (6.3.10);

geformuleerde maatregelen vermoedelijk niet

- prioritaire stoffen (6.3.11);

worden gerealiseerd.

- voorkoming calamiteiten (6.3.12);

van verontreiniging (6.2.10);
• Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen (6.2.11);

• Paragraaf 6.7 beschrijft de kosteneffectiviteitsana-

• Grondwaterrichtlijn (6.2.12);

- bescherming van het mariene milieu (6.3.13).

lyses en activiteiten die op nationaal en regionaal

• Biocidenrichtlijn (6.2.13).

• In paragraaf 6.4 worden alle aanvullende regio-

niveau zijn uitgevoerd ter onderbouwing van het

nale en locatiegebonden krw-maatregelen
beschreven die bovenop de basismaatregelen door

maatregelenprogramma.
• In paragraaf 6.8 wordt toegelicht op welke wijze de

waterbeheerders, provincies en gemeenten zijn

milieudoelstellingen van de krw via de implemen-

geformuleerd en waarmee een verdere stap wordt

tatie in nationale wet- en regelgeving doorwerken

gezet op weg naar realisatie van de doelen van de

in de vergunningverlening voor grond- en

krw.

oppervlaktewater.

Gedetailleerde informatie over de Nederlandse
implementatie van deze richtlijnen is te vinden in
bijlage J.

6.2.1

Zwemwaterrichtlijn (2006/7/EG)

• In paragraaf 6.4.1 en tabel 6-3 zijn alle regionale

• Paragraaf 6.9 geeft een indicatie van de mate van

en locatiegebonden maatregelen samengevat die

doelbereik dat wordt verwacht met uitvoering van

en verbeteren van de zwemwaterkwaliteit.

in de eerste planperiode 2010-2015 ten behoeve van

de voorliggende maatregelen.

De zwemwaterrichtlijn is geïmplementeerd in de Wet

De Zwemwaterrichtlijn heeft tot doel het beschermen

de krw worden genomen. De maatregelen worden

• Paragraaf 6.10 gaat tenslotte in op de kosten en

hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwem­

uitvoeriger beschreven in de paragrafen 6.4.2 t/m

baten van het krw-maatregelenprogramma.

gelegenheden en het daarop gebaseerde Besluit

6 Maatregelenprogramma

hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwem­

beschermingswet 1998.

gelegenheden. Hierin zijn normen vastgesteld

Voor de aangewezen gebieden in het stroomgebied

waaraan de kwaliteit van het zwemwater dient te

van de Eems zie hoofdstuk 1 (paragraaf 1.4.6) en

voldoen.

kaart 12.

Zwemwaterlocaties die op grond van deze richtlijn

Het Landelijk Steunpunt Verdroging 27 ondersteunt alle

zijn aangewezen zijn onderdeel van het register

organisaties die actief bezig zijn met verdrogings­

Beschermde gebieden. Nederland heeft alle zwem­

bestrijding. Het steunpunt is per 1 maart 2007 gestart

wateren opgenomen in het register, dus ook locaties

als een samenwerking tussen de provincies en het

die niet in een krw-waterlichaam liggen.

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

125

met de provincies als opdrachtgever. Het steunpunt

Maatregelen Zwemwaterrichtlijn

zetelt bij de Dienst Landelijk Gebied te Utrecht.

Voor alle aangewezen zwemwateren:

In de Gebiedendatabase 28 is informatie over alle

• worden zwemwaterprofielen opgesteld;

beschermde gebieden van Nederland te verkrijgen.

• wordt de waterkwaliteit periodiek beoordeeld

Ook zijn hier de Natura 2000-aanwijzingsbesluiten

op basis van een monitoringprogramma met

met kaarten en gebiedendocumenten te vinden.

bijbehorend bemonsteringsprotocol;
• worden (emissiebeperkende) maatregelen genomen
als het zwemwater niet aan de normen voldoet.

De Habitattypendatabase 29 bevat informatie over de
habitats die worden beschermd door de Natuur­
beschermingswet 1988, de Soortendatabase 30 bevat
informatie over alle beschermde soorten in Nederland.

6.2.2
		

Op de site van het Natuurloket 31 is te zien waar de

Vogelrichtlijn (79/409/EEG) en
Habitatrichtlijn (92/43/EEG)

beschermde soorten in Nederland zich bevinden.
De Effectenindicator 32 geeft informatie over welke

27

De Vogelrichtlijn is gericht op de bescherming en

activiteiten invloed hebben op welke soorten en

http://www.landelijksteunpuntverdroging.nl/

28

instandhouding op lange termijn van alle natuurlijke

habitats. Met het Toetsingskader ammoniak 33 kan

http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/

29

in het wild levende vogelsoorten op het Europese

worden beoordeeld of veehouderijbedrijven in de

http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/gebiedendatabase.

grondgebied van de lidstaten. Doel van de Habitat­

buurt van Natura 2000-gebieden, voor zover het de

30

http://www.minlnv.nederlandsesoorten.nl/lnv.db/lnv.db/home.html

richtlijn is bij te dragen tot het waarborgen van de

ammoniakuitstoot betreft, mogen uitbreiden.

31

http://www.natuurloket.nl/

32

http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/effectenindicator.

33

http://www.minlnv.nl/portal/page?_pageid=116,1640949&_

biologische diversiteit door het in stand houden van

aspx?subj=infohabtypen

de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna op
het Europese grondgebied van de lidstaten.
Beide richtlijnen zijn geïmplementeerd in de Natuur­

aspx?subj=effectenmatrix
dad=portal&_schema=PORTAL&p_document_id=110237&p_node_
id=445549&p_mode=BROWSE

6 Maatregelenprogramma
126

Figuur 6-1 Verdroogde gebieden (Natura 2000-TOP-lijst) met een KRW-opgave

Om onomkeerbare schade aan de beoogde instandhoudingsdoelen en verlies van biodiversiteit in
Natura 2000-gebieden te voorkomen wordt in
Nederland voorrang gegeven aan maatregelen in
‘sense-of–urgency Natura 2000-gebieden’ en
‘top-lijst-gebieden’.
In het stroomgebied Eems liggen geen sense-ofurgency gebieden.
Voor gebieden van de top-lijst zijn voor dit stroom­
gebiedbeheerplan (2009–2015) alleen die maatregelen
opgenomen waarover partijen in het Eemsstroom­
gebied consensus hebben bereikt in het kader van de
gebiedsprocessen.
Figuur 6-1 geeft aan voor welke gebieden maatregelen
zijn opgenomen in dit stroomgebiedbeheerplan.
De provincies, waterschappen en het rijk verwachten
dat met deze maatregelen tenminste de achteruitgang
wordt gestopt en er een stap voorwaarts wordt gezet
richting het bereiken van de instandhoudingsdoelen.
De maatregelen voor de overige Natura 2000-gebieden
worden uitgewerkt in de beheerplannen voor de
Natura 2000-gebieden op basis van de Natuur­
beschermingswet 1988.

Maatregelen Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn
De volgende maatregelen worden genomen:
• Vaststellen van instandhoudingsdoelstellingen op
basis van de aanwijzingsbesluiten waarmee wordt
aangegeven welke natuurwaarden in de Natura
2000-gebieden worden nagestreefd.

6 Maatregelenprogramma

Maatregelen Drinkwaterrichtlijn

De richtlijn is geïmplementeerd in het Besluit risico’s

een beheerplan voor de afzonderlijke Natura 2000-

• Algemene verplichting tot het nemen van alle

zware ongevallen (Brzo).

• Binnen drie jaar na aanwijzing het opstellen van
gebieden waarin de instandhoudingsdoelstellingen

noodzakelijke maatregelen om te zorgen dat er

Het Brzo stelt eisen aan de meest risicovolle bedrijven

worden uitgewerkt en waarin wordt aangegeven

geen potentiële gevaren zijn voor de gezondheid.

in Nederland ten aanzien van de preventie en de

welke maatregelen nodig zijn om de instand­

• Normering van een minimum pakket van biologische

beheersing van de gevaren van zware ongevallen

houdingsdoelstellingen te bereiken. Het vaststellen

en chemische parameters.

waarbij gevaarlijke stoffen betrokken zijn. Daarnaast

van beheerplannen gaat gepaard met inspraak­

• Monitorverplichting.

wordt de wijze waarop de overheid daarop moet

mogelijkheden voor belanghebbenden.

• Provincies hebben de bevoegdheid gekregen tot

toezien geregeld. Provincies en gemeenten spelen

• Vergunningsplicht voor activiteiten in of nabij het

het instellen van grondwaterbeschermingsgebieden.

hier als coördinerend bevoegd gezag ingevolge de ­

beschermde natuurgebied die significante schade

• Via het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water

Wet milieubeheer (Wm) een centrale rol. De rol van de

en/of negatieve gevolgen kunnen hebben op een

en het Waterleidingbesluit zijn eisen gesteld aan

waterbeheerders is beperkter (adviseur van het

Natura 2000-gebied en die niet met het beheerplan

de kwaliteit van het in te nemen oppervlaktewater

Wm-bevoegd gezag om afstroomscenario’s bij

worden gereguleerd. Centraal in de vergunning­

op de innamepunten. Maatregelen die worden

ongevallen te beoordelen in relatie tot oppervlakte-

verlening staat de habitattoets.

genomen om aan de waterkwaliteitseisen op de

water en rioolwaterzuiveringsinstallaties.

• Maatregelen waaronder anti-verdrogings­
maatregelen in sense-of-urgency en top-lijst-

innamepunten te voldoen werken door naar het
gehele watersysteem.

gebieden met oog op realisatie van de gewenste
toestand.

Maatregelen Richtlijn zware ongevallen
• Het Brzo (Besluit Risico’s Zware Ongevallen) stelt

Zie voor meer informatie over de maatregelen die zijn

eisen aan de meest risicovolle bedrijven in

en worden genomen voor de bescherming van

6.2.3

Drinkwaterrichtlijn (98/83/eg)

De Europese richtlijn betreffende de kwaliteit van
voor menselijke consumptie bestemd water (98/83/eg),
ook wel bekend als de Drinkwaterrichtlijn, is in 2000

drinkwater ook paragraaf 6.3.4.

Nederland.
• Uitgangspunt bij generieke maatregelen is dat de
bedrijven voldoen aan de Stand der Veiligheids­

6.2.4
		

techniek 34 (ciw-nota). Na het nemen van generieke

Richtlijn zware ongevallen
(Seveso-richtlijn) (96/82/eg)

maatregelen worden de rest-risico’s geanalyseerd
en beoordeeld.

geïmplementeerd in de Waterleidingwet. De Drink­

Richtlijn 96/82/EG heeft betrekking op ‘uitzonderlijke’

• Begin 2008 is een uitvoeringskader vastgesteld hoe

waterrichtlijn heeft tot doel de volksgezondheid te

risico’s die zich voordoen in geval van calamiteiten in

Rijkswaterstaat haar taak in het kader van Brzo gaat

beschermen tegen de schadelijke gevolgen van

of bij inrichtingen - bijvoorbeeld brand, explosies en

invullen. Dit heeft geleid tot een implementatieplan.

verontreiniging van voor menselijke consumptie

grootschalige emissies van gevaarlijke stoffen - en

bestemd water.

vereist dat maatregelen worden getroffen om zware
ongevallen te voorkomen en om, indien die zich toch
voordoen, de gevolgen daarvan te beperken.
34

http://www.helpdeskwater.nl/algemene_onderdelen/
kennisdesk/?ActItmIdt=1427

127

6 Maatregelenprogramma
128

6.2.5
		

Milieueffectrapportagerichtlijnen
(85/337/eeg) en (2001/42/eg)

6.2.6

Zuiveringsslibrichtlijn (86/278/eeg)

van een rioolstelsel en dat het aldus ingezamelde
rioolwater afdoende wordt gezuiverd. De riolerings-

De Zuiveringsslibrichtlijn heeft een tweeledig doel:

graad in Nederland is bijzonder hoog. In 2004 was

Er zijn twee milieueffectrapportage-richtlijnen:

het voorkomen van nadelige gevolgen voor bodem,

slechts 1,4% van de huishoudens niet aangesloten op

1 Richtlijn (85/337/eeg) betreffende de milieueffect-

plant, dier en mens als gevolg van ongecontroleerd

de gemeentelijke riolering.

beoordeling van bepaalde openbare en particuliere

gebruik van zuiveringsslib in de landbouw en tevens

projecten. Alvorens het bevoegd gezag een vergun-

het bevorderen van het juiste gebruik van zuiverings-

De Richtlijn behandeling stedelijk afvalwater is qua

ning verleent, moeten de milieueffecten van deze

slib.

uitvoering voor Nederland vooral van betekenis waar

projecten beoordeeld zijn.

Deze richtlijn is geïmplementeerd in het Uitvoerings-

het de verwijdering van nutriënten betreft.

besluit meststoffenwet en het Besluit gebruik mest-

De verwijdering van zuurstofbindende stoffen in

stoffen (Bgm).

biologische rioolwaterzuiveringsinstallaties was hier

2 Richtlijn (2001/42/eg) verplicht overheden een
milieubeoordeling uit te voeren van hun plannen

al bij de publicatie van de richtlijn in 1991 algemene

en programma’s die aanzienlijke milieueffecten
kunnen hebben.

Maatregelen Zuiveringsslibrichtlijn

praktijk. Mede naar aanleiding van implementatie

• Slechts een beperkte hoeveelheid schoon slib uit

van richtlijn 91/271/eeg in de Wet milieubeheer en de

Beide richtlijnen zijn geïmplementeerd in de Wet milieu­-

rioolwaterzuiveringsinstallaties in de industrie mag

Wet verontreiniging oppervlaktewateren zijn in 1994

beheer en het Besluit milieu-effectrapportage 1994.

nog worden toegepast als meststof en/of bodem­

en 1998 uitvoeringsprogramma’s opgesteld betreffende

De gevallen waarvoor een milieu-effectrapport moet

verbeteraar (anti-stuifmiddel) in de landbouw.

de behandeling van stedelijk afvalwater.

worden opgesteld, staan vermeld in het Besluit milieu­-

Soms gebeurt dit in combinatie met compost of

In ‘kwetsbare gebieden’ geldt een strengere aanpak

dierlijke mest.

met kortere termijnen en moeten ook fosfaat- en

effectrapportage. Onderdeel C van de bijlage bij het
Besluit bevat activiteiten en besluiten waarvoor een

• Zuiveringsslib mag alleen op landbouwgrond

stikstofverbindingen vergaand uit het afvalwater

milieu-effectrapport verplicht is. Onderdeel D van die

gebruikt worden als het voldoet aan de toetsings­

worden verwijderd. De eutrofiëringsproblemen in

bijlage bevat de activiteiten en besluiten waarvan het

waarden en gebruiksnormen zoals opgenomen in het

onze kustwateren en de omstandigheid dat heel

bevoegd gezag in het individuele geval moet beoordelen

Besluit gebruik meststoffen.

Nederland daarop afwatert hebben tot het besluit
geleid om de maatregelen voor kwetsbare gebieden op

of een milieu-effectrapport moet worden opgesteld.

Richtlijn behandeling stedelijk
afvalwater (91/271/eeg)

het gehele Nederlandse grondgebied toe te passen.

projecten van overheden en particuliere initiatief­

De Europese richtlijn 91/271/eeg inzake de behandeling

getotaliseerde vracht voor alle rioolwaterzuiverings-

nemers waarvan aanzienlijke milieueffecten te

van stedelijk afvalwater beoogt het milieu te

installaties in Nederland tenminste 75% voor totaal

verwachten zijn. Dit zelfde geldt voor plannen en

beschermen tegen de nadelige gevolgen van lozingen

fosfor en 75% voor totaal stikstof bedraagt. Sinds

programma’s van overheden die aanzienlijke

van stedelijk afvalwater. Daartoe is in de richtlijn

2006 voldoet Nederland als geheel aan deze

milieueffecten kunnen hebben.

bepaald dat alle agglomeraties voorzien moeten zijn

verplichting.

Maatregelen Milieueffectrapportagerichtlijn
• Opstellen milieu-effectrapport is verplicht bij

6.2.7
		

Daarbij heeft Nederland gekozen voor de eis dat het
minimumpercentage van de vermindering van de

6 Maatregelenprogramma

De milieudoelstellingen van de krw kunnen regionaal

De richtlijn is in de Nederlandse wetgeving geïmple-

is daarmee, conform het kabinetsstandpunt, primair

aanleiding geven tot het nemen van aanvullende

menteerd via de Wet gewasbeschermingsmiddelen en

bepalend voor de taakstelling van landbouwsectoren.

maatregelen ter verhoging van de zuiveringsgraad.

biociden, het Besluit gewasbeschermingsmiddelen en

De Nitraatrichtlijn is geïmplementeerd in de Mest­

Deze regionale en locatiegebonden aanvullende

biociden en de daarop gebaseerde ministeriële regeling.

stoffenwet en de daarop gebaseerde regelgeving.

maatregelen zijn beschreven in paragraaf 6.4.

In vervolg op het 3e Nitraatactieprogramma 2006Bij de toelating van een gewasbeschermingsmiddel is

2009 is een 4e Nitraatactieprogramma voor de jaren

Maatregelen Richtlijn behandeling stedelijk
afvalwater

met betrekking tot risico’s voor waterorganismen

2010-2013 opgesteld.

sprake van een nationaal specifieke beoordeling

Op basis van dit 4e Nitraatactieprogramma is het

• Verwijdering van zuurstofbindende stoffen in

waarbij rekening wordt gehouden met de te realiseren

generieke mestbeleid voor de jaren 2010-2013 aan­

biologische rioolwaterzuiveringsinstallaties.

krw-waterkwaliteitsdoelstelling. Bij de toelating van

gescherpt met het primaire doel om daarmee de

• Hoge aansluitingsgraad op de gemeentelijke riolering

gewasbeschermingsmiddelen worden zo nodig

kwaliteitsdoelstellingen van de Nitraatrichtlijn te

(in 2004 was 98,6% van de huishoudens aangesloten).

aanvullende (emissiebeperkende) gebruiksvoor-

bereiken. Omdat overeenkomstige doelen ten aanzien

schriften gesteld om te kunnen voldoen aan de door

van eutrofiëring worden nagestreefd met andere

de richtlijn gestelde eisen.

internationale regelingen, zoals de Kaderrichtlijn

• De eutrofiëringsproblemen in onze kustwateren
hebben tot het besluit geleid om de maatregelen voor

Water en de Kaderrichtlijn Marien/Ospar-conventie,

kwetsbare gebieden op het gehele Nederlandse
gekozen voor de eis dat het minimumpercentage van

Maatregelen Richtlijn gewasbeschermings­
middelen

programma eveneens tot uitvoering van deze

het zuiveringsrendement voor alle rioolwater­z ui­ve­

• Het verplicht stellen van aanvullende gebruiks­voor­

regelingen.

grondgebied toe te passen. Daarbij heeft Nederland

strekken de maatregelen in het 4e Nitraatactie­

rings­installaties in Nederland tenminste 75% bedraagt

schriften om te kunnen voldoen aan de toelatingseisen

voor totaal fosfor en 75% voor totaal stikstof. Daaraan

die zijn gesteld voor de bescherming van mens en

Kern van het 4e Nitraatactieprogramma betreft de

milieu.

aanscherping van stikstofgebruiksnormen voor uit-

is de voorkeur gegeven boven de lozingseisen voor
in­dividuele rioolwaterzuiveringsinstallaties die in de

• Geen toelating voor gewasbeschermingsmiddelen die

spoelingsgevoelige gewassen op zand- en lössgrond

richtlijn voor totaal fosfaat en totaal stikstof zijn gesteld.

met aanvullende gebruiksvoorschriften niet kunnen

en het verlagen van de fosfaatgebruiksnormen op

voldoen aan de normen die zijn gesteld voor de

percelen met een hoge fosfaattoestand. Daarnaast

bescherming van mens en milieu.

wordt de uitrijperiode voor mest verder verkort en

6.2.8
		

Richtlijn gewasbeschermings­
middelen (91/414/eeg)

Het voornaamste doel van de Richtlijn gewas­

wordt samenhangend daarmee een grote opslag­

6.2.9

Nitraatrichtlijn (91/676/eeg)

capaciteit voor dierlijke mest verplicht gesteld.

beschermingsmiddelen is een communautaire

De Nitraatrichtlijn heeft tot doel de emissies uit

Het 4e Nitraatactieprogramma 2010-2013 is in 2009

procedure tot stand te brengen voor de toelating en

agrarische bronnen terug te dringen. Dit wordt bereikt

aan de Europese Commissie aangeboden, gelijktijdig

het op de markt brengen van gewasbeschermings­

door het toepassen van de ‘stand der techniek be­

met een verzoek om de huidige derogatie voor die

middelen ter bescherming van mens en milieu.

treffende goede landbouwpraktijk’. De Nitraatrichtlijn

jaren te verlengen.

129

6 Maatregelenprogramma
130

Maatregelen Nitraatrichtlijn

Het belangrijkste instrument van de richtlijn is de

genaamde dochterrichtlijnen die in bijlage IX van de

• Maatregelen op basis van het 4e Nitraatactie­

milieuvergunning. Om een milieuvergunning te

krw zijn opgenomen.

programma 2010-2013, die naar verwachting op ­

krijgen, moet een bedrijf de best beschikbare

1 januari 2010 in werking zal treden. Hoofdpunten

technieken toepassen. Om te bepalen wat de best

van het 4e Nitraatactieprogramma zijn:

beschikbare technieken zijn, maken vergunning­

De krw en de Richtlijn prioritaire stoffen regelen de

-

Aanscherping van stikstofgebruiksnormen voor

verleners en bedrijven onder meer gebruik van

gevaarlijke stoffen verder.

uitspoelingsgevoelige gewassen op zand- en

Europese referentiedocumenten (bref’s).

lössgronden;
-

-

De richtlijn 2006/11/eg wordt in 2013 ingetrokken.

De Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen bevat in de
bijlage twee lijsten met families en groepen van

gebruiksnormen voor een aantal gewassen

Maatregelen Richtlijn geïntegreerde preventie en
bestrijding van verontreiniging

op kleigrond;

• Vergunningverlening op basis van de Wet milieu­

onder Lijst II vallen. Artikel 2 van richtlijn 76/464/eeg

Een stelsel van gedifferentiëerde stikstof-

Verlaging van de gebruiksnormen voor fosfaat
naar rato van de fosfaattoestand van het perceel;
voor percelen met een hoge fosfaattoestand zal
een lagere gebruiksnorm gaan gelden;

beheer en Waterwet.

132 stoffen waarvan er 17 onder Lijst-I en de overige
(nu artikel 3 van Richtlijn 2006/11/eg) legt de lidstaten

• Toepassing van de stand der techniek (best

de verplichting op alle passende maatregelen te

beschikbare / best uitvoerbare technieken).

treffen om de verontreiniging door lozingen van

• Toepassing van voorschriften zoals opgenomen in

onder Lijst-I vallen de stoffen te beëindigen en om

-

Het bekorten van de uitrijperiode voor mest;

de Europese referentiedocumenten (bref’s).

verontreiniging door lozingen van onder Lijst-II

-

Het verplicht stellen van een grotere opslag-

• Toepassing van de emissie-immissie toets bij

vallende stoffen zoveel mogelijk te verminderen.

capaciteit voor dierlijke mest;
-

Aanscherping stikstofwerkingscoefficënt van
varkensdrijfmest op zand en löss.

beoordeling van emissies naar oppervlaktewater.

6.2.11
		

Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen
(2006/11/eg), voorheen 76/464/eeg)

De 132 stoffen van de Richtlijn lozingen gevaarlijke
stoffen zijn in Nederland aangemerkt als zogenaamde
‘zwarte-lijst-stoffen’. Voor deze stoffen moeten
emissies en lozingen worden teruggedrongen door
toepassing van de beste bestaande technieken.

6.2.10 Richtlijn geïntegreerde preventie en
		
bestrijding van verontreiniging
(2008/1/EG, voorheen 96/61/eg)
		

De Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen bevat het

Voor de overige stoffen moeten de best uitvoerbare

juridische kader voor de voorkoming en vermindering

technieken worden toegepast. Er is een Algemene

van verontreiniging van oppervlaktewateren in het

Beoordelingsmethodiek waarmee een relatie gelegd

De IPPC-richtlijn (Integrated Pollution Prevention and

binnenland, territoriale zeewateren en kustwateren

kan worden tussen de eigenschappen van stoffen en

Control-richtlijn) heeft tot doel milieuverontreiniging

door bepaalde gevaarlijke afvalstoffen.

de beleidsmatig gewenste saneringsinspanning.
De waterkwaliteitsdoelstellingen zijn vastgesteld in

door industriële activiteiten en intensieve veehouderij
te voorkomen en te beperken. De IPPC-richtlijn is

De richtlijn 2006/11/eg is de gecodificeerde versie

de Regeling milieukwaliteitseisen gevaarlijke stoffen

geïmplementeerd in de Wet milieubeheer.

van de richtlijn 76/464 over gevaarlijke stoffen.

oppervlaktewateren. Op grond van de Kaderrichtlijn

Deze richtlijn was ook een kaderrichtlijn en is later

Water worden de milieukwaliteitseisen vastgesteld in

verder ingevuld voor een aantal stoffen met zo­

het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water 2009

6 Maatregelenprogramma

(Bkmw 2009). Met het vaststellen van de krw is de

voor wat betreft lijst-I stoffen worden slechts

lijst van 132 stoffen daarmee vervangen door bijlage X

verleend indien sprake is van een zodanig geringe

voor gewasbeschermingsmiddelen en biociden.
• Waar nodig het verplicht stellen van aanvullende

van de krw.

toxiciteit, persistentie, en (bio)accumulatie, dat

gebruiksvoorschriften om te kunnen voldoen aan de

Maatregelen Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen

zowel op de korte als op de lange termijn geen

toelatingseisen die zijn gesteld voor de bescherming

• Vergunningverlening op basis van de Wet milieu­

gevaar voor verontreiniging van de bodem ontstaat.

beheer en Waterwet.

• Lidstaten bepalen drempelwaarden voor stoffen die

van mens en milieu.
• Geen toelating voor biociden die met aanvullende

zij van belang achten en nemen daarbij tenminste

gebruiksvoorschriften niet kunnen voldoen aan de

beschikbare technieken voor zware lijststoffen en

de lijst in beschouwing die in de richtlijn 2006/118/

normen die zijn gesteld voor de bescherming van

best uitvoerbare technieken voor overige stoffen.

eg staat.

• Toepassing van de stand der techniek: best

beoordeling van emissies naar oppervlaktewater.
• Tenminste handhaven van het huidige bescherming­
sniveau (art. 18 krw).

6.2.13 Biocidenrichtlijn (98/8/eg)
Doel van de Biocidenrichtlijn is het beheersen van de
gevaren van biociden voor het milieu én de gezond-

6.2.12 Grondwaterrichtlijn (80/68/eeg)

heid van mens en dier door controle op het op de

Doel van de Grondwaterrichtlijn is het voorkomen van

‘niet in de landbouw gebruikte bestrijdingsmiddelen’

verontreiniging van het grondwater door stoffen die

genoemd).

markt brengen en het gebruik van biociden (voorheen

behoren tot de families en groepen die worden vermeld
in lijst I of II en het zoveel mogelijk beperken of

De richtlijn is geïmplementeerd in de Wet gewas­

beëindigen van de gevolgen van de bestaande

beschermingsmiddelen en biociden en de daarop

verontreinigingen. De richtlijn 80/68/eeg wordt in

gebaseerde regelgeving.

2013 ingetrokken. De krw en de daaraan gekoppelde

Biociden die niet voldoen aan de toelatingscriteria

nieuwe Grondwaterrichtlijn 2006/118/eg nemen de

worden niet toegelaten. In aanvulling hierop is

bescherming van het grondwater over.

nationaal beleid ontwikkeld, gericht op het verder
beperken van emissies door kosteneffectieve aan­

Maatregelen Grondwaterrichtlijn

vullende voorschriften te stellen aan het handelen in

• Omvangrijke lozingen van huishoudelijk afvalwater

en het gebruik van biociden.

worden gereguleerd door middel van een zuiverings­
systeem en infiltratievoorziening conform het

Maatregelen Biocidenrichtlijn

Lozingenbesluit bodembescherming.

• Toelatingsbeoordeling op basis van criteria voor

• Lozingen vanuit de agrarische sector: ontheffingen

mens en milieu.
• Het verder beperken van emissies door kosten­

• Toepassing van de emissie-immissie toets bij

mens en milieu betreffende de Uniforme Beginselen

effectieve aanvullende voorschriften te stellen aan
het handelen in en het gebruik van biociden.
• Bevorderen van innovatie om het gebruik van
biociden terug te dringen.
• Bevorderen van een goede naleving door controle
en handhaving.

131

6 Maatregelenprogramma
132

6.3
		

Basismaatregelen
nationaal beleid

6.3.1
		

Bestaand beleid is basis van het
maatregelenprogramma

Het Nederlandse waterbeheer is al decennia lang

Inzameling en afvoer hemelwater en afvalwater

gebaseerd op de principes ‘de gebruiker betaalt’ en

De kosten voor investeringen en beheer en onderhoud

‘de vervuiler betaalt’ (zie hoofdstuk 2). De financiering

van de riolering worden gedragen door de gemeenten.

Nederland heeft al sinds een aantal decennia, een

van het waterbeheer (waterkwantiteitsbeheer, water-

Het grootste gedeelte van deze kosten worden terug­-

waterkwaliteitsbeleid 35. Vanaf dat moment zijn er

kwaliteitsmaatregelen, waterkeringen en afval­w ater­

gewonnen door middel van het rioolrecht. Een aantal

doelen gesteld voor de waterkwaliteit en hebben

transport- en zuivering) en van de drinkwatervoor­

gemeenten financiert deze kosten uit de algemene

waterbeheerders (met name waterschappen en

ziening zijn daarop gebaseerd. Hierover is geporteerd

middelen van de gemeenten. De burgers betalen dan

Rijkswaterstaat 36) een expliciete verantwoordelijk-

in het op grond van het artikel 5 van de krw opgestel-

niet direct de kosten voor rioleringszorg.

heid gekregen. Het waterkwaliteitsbeleid heeft zich in

de rapport ‘Kostenterugwinning van waterdiensten in

de loop der jaren verder ontwikkeld.

Nederland’.

De krw ligt in het verlengde van deze ontwikkeling.

De kosten van de in Nederland onderscheiden water­

teruggewonnen bij vervuilers door middel van de

Een belangrijk deel van het maatregelenprogramma

diensten worden grotendeels bij de gebruikers terug­­

verontreinigingsheffing die wordt geheven op alle

2009-2015 bestaat uit het voortzetten en intensiveren

gewonnen (zie tabel 2-3 paragraaf 2.3) en zijn in over-

lozingen op riolering, zuiveringstechnische werken

van maatregelen die waterbeheerders al eerder in het

eenstemming met het in artikel 9 genoemde criterium.

en/of oppervlaktewateren. De hoogte van de heffing

Zuivering van afvalwater
De kosten voor waterkwaliteitsbeheer worden

kader van hun verantwoordelijkheid als water­
kwaliteitsbeheerder hebben uitgevoerd of gepland.

wordt bepaald op basis van het aantal vervuiling­
In de komende planperiode start het Kabinet een

eenheden en de verwachte kosten voor het betreffende

onderzoek naar een reële prijsbepaling van de

jaar (de heffingen dekken in principe alle kosten die
waterschappen maken voor het wate­rkwaliteitbeheer).

In figuur 6-2 is de ontwikkeling van het waterkwaliteits-

zoet­­watervoorziening. Dit onderzoek zal zich ook

beleid schematisch weergegeven. In onderstaand

richten op innovatieve financieringsmogelijkheden,

kader wordt deze ontwikkeling beschreven.

waarbij ook alternatieve financieringsmogelijkheden
worden bestudeerd voor andere waterbeleidsterreinen,

6.3.2
		

Maatregelen kostenterugwinning
watergebruik

zoals waterkwaliteit. Bij dit onderzoek wordt het
maatschappelijk veld betrokken.

Overeenkomstig artikel 1,lid 3 onderdeel b, en bijlage

Productie en levering van drinkwater

VII-punt A7.2 van de krw bevat deze paragraaf in

De kosten voor de productie en levering van drink­

aanvulling op hoofdstuk 2 een overzicht van de

water worden in Nederland gedragen door de

maatregelen die op basis van generiek beleid zijn en

waterbedrijven en doorberekend aan de gebruikers

35

De Wet verontreiniging oppervlaktewater (Wvo), 1970

worden genomen voor de kostenterugwinning van het

middels een deel vastrecht (kosten voor het leidingen-

36

Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat is formeel gezien de

watergebruik.

net) en een prijs per m3 water (productie en zuivering

verantwoordelijke waterbeheerder. In de praktijk ligt de uitvoering bij

van leidingwater).

het Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat en daarom wordt
Rijks­waterstaat in dit document ook als waterbeheerder opgevoerd.

Figuur 6-2 Schematische ontwikkeling van het waterkwaliteitsbeleid
ontwikkeling waterkwaliteitsbeleid
Internationale afspraken

• Aanpak Eutrofiëring
• Aandacht voor
nutriënten

• Integraal waterbeheer
• Aandacht voor diffuse
bronnen

Besef inrichting en
onderhoud van groot
belang

KRW programma

Integraal stroomgebiedbeheer conform KRW is sluitstuk van een ontwikkeling
Aanpak puntbronnen
De Wet verontreiniging oppervlaktewater uit 1970 markeert de formele start van
het waterkwaliteitsbeleid, Als gevolg hiervan werd een grootschalig systeem van
inzameling en zuivering van afvalwater van huishoudens en bedrijven opgezet.
Op dit moment is bijna 100% van de huishoudens aangesloten op de riolering.
Ook werd een systeem van vergunningverlening en handhaving opgezet. Sinds de
jaren 70 is de belasting met zuurstofbindende stoffen en microverontreinigingen
sterk afgenomen en zijn de grote problemen met zuurstofloos en stinkend water
uit de jaren 60 en 70 verdwenen.
Integraal waterbeheer
In de loop der jaren groeide, naast de bronaanpak van puntlozingen, de aandacht
voor eutrofiëring en verontreiniging met zware metalen en bestrijdingsmiddelen.
Daarbij zijn generieke maatregelen en maatwerkoplossingen gecombineerd, zoals
het opstellen van mestwetgeving, verdergaande zuivering van afvalwater, hydro­
logische maatregelen en integrale projecten. Het concept van integraal waterbeheer
werd begin jaren negentig ingevoerd en was de basis voor een bredere aanpak van
de waterkwaliteit. Met de Derde en Vierde Nota Waterhuishouding is het integrale
waterbeheer inhoudelijk verdiept, waarbij waterkwaliteit, waterkwantiteit,
grond- en oppervlaktewater in samenhang worden bezien en verbreed naar
maatschappelijke actoren.
Internationale afspraken
De internationale afspraken in het kader van het Rijn Actie Programma en Noordzee
Actie Programma (RAP/NAP) en OSPAR hebben een belangrijke impuls gegeven
aan het aanscherpen van het waterkwaliteitsbeheer. Onder andere de EU-richtlijn
Behandeling Stedelijk Afvalwater heeft geleid tot een verdergaande zuivering van
afvalwater. Verder heeft de EU-Nitraatrichtlijn bijgedragen aan een afname van
de nutriëntenbelasting vanuit de landbouw.

Belang van inrichting en beheer
Met de Derde Nota Waterhuishouding (1989) is het besef ontstaan dat voor een
goede ecologische ontwikkeling niet alleen de waterkwaliteit van belang is maar
ook de structuur en inrichting van de watergangen. De afgelopen jaren hebben
waterbeheerders daarom ook diverse inrichtingsmaatregelen genomen, zoals de
aanleg van natuurvriendelijke oevers en het terugbrengen van een natuurlijk
verloop van beken om de ecologische kwaliteit van het watersysteem te verbeteren.
KRW aanpak als volgende stap
Het nu voorliggende maatregelenprogramma ter uitvoering van de KRW is een
belangrijke vervolgstap gericht op integraal beheer op stroomgebiedniveau.
Het betreft een aanscherping en een aanvulling van het bestaande beleid. Het is in
de eerste plaats een aanscherping omdat waterbeheerders al beleid hadden
ontwikkeld. In het maatregelenprogramma worden al geplande maatregelen, zoals
inrichtingsprojecten, het aansluiten van lozingen op de riolering en het aanpassen
van afvalwaterzuiveringen waar nodig geïntensiveerd en/of versneld uitgevoerd.
Daarnaast vormt het maatregelen­programma ook een aanvulling. Er wordt een
belangrijke uitbreiding gegeven aan een ontwikkeling die al in gang was: inrichting
en beheer van watersystemen richten op verbetering van de ecologische water­
kwaliteit.
Grondwaterbeleid neemt deels bedreigingen al weg
Net als bij het oppervlaktewater leeft sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw een
groeiend besef van de kwetsbaarheid van het grondwater. De kwaliteit van het
grondwater werd en wordt vooral bedreigd door nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen en historische bodemverontreiniging. Om de kwaliteit van het grondwater
te garanderen zijn sinds eind jaren ‘80 grondwaterbeschermingszones ingesteld,
werd het toelatingsbeleid voor gewasbeschermingsmiddelen aangescherpt en is
bodembeschermings- en saneringsbeleid ontwikkeld. Met het generieke mestbeleid
op basis van de Nitraatrichtlijn zijn forse stappen gezet om de uitspoeling van
meststoffen tegen te gaan. Dit alles heeft er in geresulteerd dat bedreigingen voor
de kwaliteit van het grondwater voor een groot deel zijn weggenomen of worden
beheerst.

6 Maatregelenprogramma

• Wvo
• Aanpak puntlozingen
• Grootschalige
zuivering af valwater

133

6 Maatregelenprogramma
134

Terugkostenwinning watergebruik:

komen. Het langer vasthouden en bergen van gebieds­

gezag. Het is verboden om zonder vergunning van

Terugkostenwinning van het watergebruik vindt

eigen water draagt in veel gebieden tevens bij aan een

Gedeputeerde Staten grondwater te onttrekken of te

plaats op basis van de principes ‘de vervuiler

verbetering van de waterkwaliteit, omdat aanvoer van

infiltreren in de volgende gevallen:

betaalt’ en ‘de gebruiker betaalt’:

gebiedsvreemd water bij droogte minder snel nodig is.

• bij industriële onttrekkingen van meer dan

Onderzoek naar reële prijsbepaling zoetwater­
voorziening

• voor de openbare drinkwatervoorziening;

150.000 m3 per jaar;

• levering en productie van drinkwater via het
drinkwatertarief
• investeringen, beheer en onderhoud van riolering
via het rioolrecht

De Deltacommissie heeft geadviseerd een onderzoek

• voor bodemenergiesystemen (koude- en warmteopslag in de bodem).

• heffing op lozingen via de verontreinigingsheffing

te starten naar reële prijsbepaling van de zoetwater-

In de planperiode zal onderzoek worden uitgevoerd

voorziening. Dit stimuleert niet alleen innovaties in

De regulering van de kleinere grondwateronttrekkingen

naar een reële prijsbepaling van de zoetwater­

de landbouw, bijvoorbeeld door met minder zoet

vindt plaats via de keuren van de waterschappen 37.

voorziening

water te werken of geleidelijk op andere teelten of

Op grond van de keur kunnen een vergunningplicht

aquacultuur over te stappen, maar ook in de water­

en/of algemene regels voor het onttrekken van

behandeling. Het Kabinet herkent zich in deze visie

grondwater gelden.

6.3.3
		

Maatregelen duurzaam/efficiënt
watergebruik

en laat onderzoek doen naar een reële prijsbepaling.
Dit onderzoek zal nog in deze planperiode worden

Belasting op grondwater

afgerond. Het kabinetstandpunt is in lijn met de

Grondwater dat kan dienen als bron voor drink- en

kostenterugwinning voor waterdiensten conform

industriewater, is betrouwbaar van kwaliteit en

VII-punt A7.2 van de krw wordt in deze paragraaf een

artikel 9 van de krw en de Mededeling inzake de

leveringzeker en daarmee zeer waardevol. Bovendien

overzicht gegeven van de maatregelen die op basis

aanpak van waterschaarste en droogte (com (2007) 414).

is het in beperkte hoeveelheden winbaar. Deze grote

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel c, en bijlage

waarde en beperkte beschikbaarheid komen onvol-

van generiek beleid zijn en worden genomen voor een
duurzaam en efficiënt watergebruik.

Regulering grondwateronttrekking

doende tot uiting in de productiekosten van drink- en

Met de komst van de Waterwet vindt een verschuiving

industriewater uit grondwater. Deze kosten zijn

Duurzaam waterkwantiteitsbeheer

plaats in het grondwaterbeheer (de vergunning­

namelijk relatief gering ten opzichte van oppervlakte-

Met het verankeren van de verdringingsreeks

verlening voor grondwateronttrekkingen en infiltraties).

water. Om onttrekking van grondwater te ontmoedigen

‘vasthouden – bergen – afvoeren’ in het nationale

Onder het regime van de oude Grondwaterwet waren

en het spaarzaam omgaan met voorraden die eindig

waterbeleid richten waterbeheerders zich bij de

Gedeputeerde Staten het bevoegd gezag voor alle

zijn te stimuleren, heeft het rijk een grond­

inrichting en het beheer van het watersysteem

grondwateronttrekkingen. Met de inwerkingtreding

waterbelasting ingesteld. De belasting 38 wordt

nadrukkelijk op het zoveel mogelijk vasthouden en

van de Waterwet is een groot deel van deze bevoegd-

betaald door bedrijven die grondwater onttrekken,

benutten van gebiedseigen water. Hiermee worden

heid overgeheveld naar de waterschappen.

zoals waterleidingbedrijven, agrarische bedrijven,

afvoerpieken vertraagd en wordt wateroverlast in

Gedeputeerde Staten blijven voor een beperkt aantal

bronbemalers en productiebedrijven die grondwater

stroomafwaarts gelegen gebieden beperkt of voor­

(maar wel de meest relevante) onttrekkingen bevoegd

gebruiken, bijvoorbeeld als koelwater of proceswater.

6 Maatregelenprogramma

Wanneer ook grondwater wordt geïnfiltreerd is een

Maatregelen duurzaam & efficiënt watergebruik

lager tarief van toepassing. Daarnaast is er nog een

• Implementatie van de verdringingsreeks ‘vasthouden

kleine provinciale grondwaterbelasting 39 die gebruikt
wordt voor de financiering van het grond­w aterbeheer.

Belasting op leidingwater
De hoge waarde en relatieve schaarste geldt niet
alleen voor grondwater, maar ook voor drinkwater in

– bergen – afvoeren’ in het waterbeheer.

6.3.4 Maatregelen bescherming drinkwater
Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel d, en

• Afkoppelen verhard oppervlak.

Bijlage VII-punt A7.3 van de krw wordt in deze

• Op functies en milieudoelen afgestemd peilbeheer

paragraaf een samenvatting gegeven van de maat­

vastgelegd via verplichte peilbesluiten.
• In kritische perioden en gebieden een verbod op het

regelen die zijn en worden genomen voor de
bescherming van drinkwater.

onttrekken van water bij droogte.

het algemeen. Om spaarzaam gebruik van leiding­

• Regulering van grondwateronttrekkingen met onder

water te stimuleren wordt in Nederland een belasting

meer waterbesparing in industrie als vergunning­

de bescherming van de drinkwaterwinning en de

voorwaarde.

krw-doelstelling om op termijn de benodigde

geheven over leidingwater .
40

• Bemeteren en beprijzen (onder andere door middel

Een goede chemische waterkwaliteit, met het oog op

zuiveringsinspanning te kunnen verminderen (art. 7),

Informatiecampagne waterbewustzijn

van drinkwaterbelasting) van het drinkwater

is het meest gediend met een generiek brongericht

Het rijk verzorgt samen met de koepels een informatie-

(peiljaar 2005: landelijk is 97% bemeterd).

beleid om te voorkomen dat vervuilende stoffen in het

campagne om het waterbewustzijn en de belevings-

• Rijks- en provinciale grondwaterbelasting.

water komen. Een adequate uitvoering van het

waarde van water te vergroten. De burger wordt via

• Ontwikkelen van een informatiecampagne om het

Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen water­

voorlichting geïnformeerd over de manier waarop hij/

waterbewustzijn van burgers en de belevingswaarde

verontreiniging en aanvullende maatregelen op

zij kan bijdragen aan het beschermen van het milieu

van water te vergroten.

Europees niveau speelt daarbij een belangrijke rol.

door verstandig gebruik van water en over de manier

• Ontwikkeling van de ‘Toolkit Waterbesparing’: een

waarop hij zelf de waterketenkosten kan beïnvloeden.

voorlichtingsinstrumentarium over water en vooral

maatregelen een groot aantal lokale maatregelen

het besparen van water.

genomen om de inbreng van stoffen te verminderen,

Waterbesparende voorzieningen
De toepassing van waterbesparende voorzieningen in
nieuwbouw- en renovatieprojecten is van essentieel
belang voor het realiseren van waterbesparing.
Het gaat met name op douchekoppen, toiletspoelingen
en doorstroombegrenzers bij kranen.

Bovendien wordt in aanvulling op de generieke

• Voorlichting en educatie door gemeenten, water­
schappen en provincies.
• Toepassing van waterbesparende voorzieningen in

37

In artikel 1 van de Waterschapswet is bepaald dat waterschappen de
zorg voor het watersysteem (dat mede het grondwater omvat) als

nieuwbouw- en renovatieprojecten.

taak opgedragen krijgen. Om deze zorg invulling te kunnen geven,

• Ondersteunen van goede regionale innovatieve

worden (tegelijk met de inwerkingtreding van de Waterwet) de keuren

initiatieven en voorbeeldprojecten.

van de waterschappen aangepast en, waar nodig, de reglementen van
de waterschappen.

Voor gebruik van water in relatie tot emissies van

38

Deze bedraagt 0,1883 euro per m3. Dit tarief geldt sinds 01-01-2007.

stoffen wordt verwezen naar de paragrafen

39

Deze varieert per provincie tussen 0,0081 euro per m3 en 0,0254 euro
per m3. Dit tarief geldt sinds 01-01-2007.

6.3.4 – 6.3.13.
40

Deze belasting bedraagt 0,146 euro per m 3. Dit tarief geldt sinds
01-01-2007.

135

6 Maatregelenprogramma
136

zoals het optimaliseren van rioolwaterzuiveringsin-

bij de selectie van stoffen waarvoor drempelwaarden

Er zijn drie typen van landelijke maatregelen voor de

stallaties, sanering van riooloverstorten, baggeren

zouden moeten worden afgeleid.

bescherming van drinkwater.

mest- en spuitvrije zones (zie paragraaf 6.4).

Voor waterlichamen met drinkwaterfunctie zijn

1 Eisen en verantwoordelijkheden kwaliteit van

Met het Innovatieprogramma krw wordt getracht

richtwaarden voor grond- en oppervlaktewateren en

maatregelen te vinden waarmee hardnekkige

streefwaarden voor oppervlaktewateren opgenomen

De eisen en de daarbij horende verantwoordelijkheden

knelpunten o.a. met betrekking tot stoffen in de

in het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water

voor de kwaliteit van het drinkwater zijn vastgelegd

toekomst kunnen worden opgelost. Aanvullende

(Bkmw 2009). Conform artikel 7.3 van de Kaderricht-

in de Waterleidingwet.

maatregelen die kosteneffectief en uitvoerbaar

lijn Water moeten de lidstaten zorg dragen voor de

blijken te zijn zullen in de volgende stroomgebied­

nodige bescherming van de aangewezen waterlichamen

beheerplannen worden opgenomen.

waaruit voor menselijke consumptie bestemd water

van verontreinigde waterbodems en het instellen van
drinkwater

2 Wet- en regelgeving voor algemene bescherming van
grond- en oppervlaktewater

wordt onttrokken, teneinde het niveau van zuivering

Er is een groot aantal wetten en regelingen voor de

In het Nationaal Waterplan staat een actie opgenomen

dat voor de productie van drinkwater is vereist, te

algemene bescherming van grond- en oppervlakte­

om regelmatig (monitoring)onderzoek te doen naar

verlagen. Dit uitgangspunt is in het Nationaal

water tegen verontreinigende stoffen. Deze regelgeving

mogelijke nieuwe stoffen. Bovendien wordt bij de

Waterplan vertaald in het streefbeeld “Drinkwater

beschermt al het grond- en oppervlaktewater en

actualisatie in 2010 van de Leidraad “Kaderrichtlijn

kan zonder hoge kosten worden bereid uit grond- en

daarmee dus ook het grond- en oppervlaktewater dat

Water voor de vergunningverlening en handhaving in

oppervlaktewater”. Voor een groot aantal stoffen is

wordt onttrokken voor menselijke consumptie. In de

het kader van de Wvo” aandacht geschonken aan de

het kwaliteitsniveau dat passend is bij dit streefbeeld

Wet bodembescherming en de Wet milieubeheer

normering van stoffen die niet onder de werking van

in de vorm van een streefwaarde geconcretiseerd en

(inclusief daaruit volgende besluiten) zijn eisen en

de krw vallen. Voor deze stoffen zal een aandacht-

opgenomen in het Bkmw 2009. De kwaliteitsdoelstel-

voorschriften opgenomen gericht op de generieke

stoffenlijst in de Leidraad worden opgenomen.

lingen van de Kaderrichtlijn Water zijn daarmee in

bescherming van grondwater. Op grond van een

Specifiek ten aanzien van de bescherming van de

voldoende mate geïmplementeerd.

aantal wetten, zoals de Meststoffenwet, Waterwet en

drinkwaterfunctie en in lijn met de werkwijze die

De waterlichamen waarin drinkwaterwinningen (met

Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden,

hiervoor in Guidance no. 3 van de Grondwaterrichtlijn

inbegrip van oeverinfiltratiewinningen en noodinname-

gelden eisen voor het gebruik van stoffen die een

is beschreven, zal het Ministerie van vrom een

punten) en/of industriële winningen voor menselijke

risico vormen voor de drinkwatervoorziening.

onderzoek starten naar de vraag of, en op welke

consumptie zijn gelegen, zijn opgenomen in het

Een gedetailleerd overzicht van alle wettelijke

wijze, een early warning systeem kan worden

register Beschermde gebieden.

regelingen en bijbehorende maatregelen is opgenomen

ingericht om drinkwaterwinningen te beschermen
tegen verontreinigende stoffen. Het doel van zo’n
systeem is om in een vroegtijdig stadium potentiële
bedreigingen voor drinkwaterwinningen te identificeren.
Het early warning systeem kan mede worden gebruikt

in bijlage K.

6 Maatregelenprogramma

3 Specifieke bescherming van grond- en oppervlakte­
water

Opstellen gebiedsdossiers en instellen van
beschermingszones waterwinningen

Reductie verontreinigingen bij winningen voor
menselijke consumptie

Er wordt in het Nederlands deel van het stroomgebied

Diffuse verontreinigingen, onder andere meststoffen

Instellen grondwaterbeschermingsgebieden

van de Eems geen oppervlaktewater gewonnen voor

en bestrijdingsmiddelen, zijn op een aantal plaatsen

De instelling van een beschermingszone is een

de openbare drinkwatervoorziening. Het opstellen

een risico voor de winning van grondwater voor de

middel dat in artikel 7, lid 3, van de Kaderrichtlijn

van gebiedsdossiers en het instellen van oppervlakte-

drinkwaterproductie. Ter invulling van artikel 7, lid 3

Water wordt genoemd, waarvan gebruik kan worden

waterbeschermingszones is daarmee niet nodig.

van de krw is voor de grondwaterwinningen voor de
openbare drinkwatervoorziening beoordeeld of

gemaakt om ervoor te zorgen dat het water op de

Geen achteruitgang in waterkwaliteit voor de
productie van drinkwater

maatregelen nodig zijn om achteruitgang van de

voldoet. Op grond van artikel 1.2, tweede lid, van de
Wet milieubeheer, zijn beschermingszones rondom

Het krw-maatregelenprogramma is in belangrijke

termijn de zuiveringsinspanning kan afnemen.

grondwaterwinningen aangewezen bij provinciale

mate gericht op het terugdringen van de emissies van

De grondwaterkwaliteit is getoetst aan de voor

verordening. Bij die verordening worden regels

verontreinigende stoffen, meststoffen en bestrijdings-

drinkwaterbereiding relevante stoffen en ingedeeld in

gesteld ter bescherming van de kwaliteit van het

middelen, onder meer op basis van diverse Europese

drie klassen. Tabel 6-2 en kaart 9b (zie kaartenbijlage)

grondwater met het oog op de waterwinning in de

richtlijnen (paragraaf 6.2), basismaatregelen voor

laten de resultaten van deze toetsing zien voor de

aangewezen gebieden.

puntbronnen (paragraaf 6.3.7) en diffuse bronnen

drinkwaterwinningen in het stroomgebied Eems.

waterwinlocatie aan de milieukwaliteitseisen

waterkwaliteit te voorkomen opdat daarmee op

(paragraaf 6.3.8) en aanvullende regionale maat­
Momenteel zijn in het stroomgebied van de Eems als

regelen (paragraaf 6.4). Met het uitvoeren van het

Het drinkwater in Nederland is van goede kwaliteit [47].

onderdeel van de basismaatregelen alleen

krw-maatregelenprogramma wordt een verdergaande

Ongeveer de helft van de grondwaterwinningen in

beschermingszones vastgesteld rond winningen van

verbetering van de kwaliteit van het grond- en

stroomgebied Eems heeft een goede grondwater­

grondwater voor de openbare drinkwatervoorziening.

oppervlaktewater gerealiseerd. Daarmee blijft het

kwaliteit (zie kaartenbijlage kaart 9b). Maatregelen

Voor deze grondwater-beschermingsgebieden gelden

huidige niveau van bescherming van drinkwater

voor deze categorie winningen zijn vooral gericht op

aanvullende regels ter bescherming van het grond­

gehandhaafd en wordt een belangrijke stap gezet op

monitoring van de ruwwaterkwaliteit om mogelijke

water en preventie van risico’s voor de winningen.

weg naar het op termijn kunnen verminderen van de

achteruitgang tijdig te signaleren. Bij de resterende

Deze regels zijn opgenomen in de Provinciale

zuiveringsinspanning voor de productie van drink-

helft van de winningen zijn stijgende trends gesigna-

milieuverordeningen. De provincies onderzoeken in

water. Hiermee wordt invulling gegeven aan de

leerd, die mogelijk in de toekomst kunnen leiden tot

2010-2015 of dergelijke risicopreventie ook wenselijk

inspanningsverplichting van de krw artikel 7 lid 3.

een toename van de zuiveringsinspanning, of zijn

is rond bepaalde industriële winningen voor

overschrijdingen van de drinkwaternormen in één of

menselijke consumptie.

meer van de onttrekkingsputten waargenomen.
Dit laatste heeft in sommige gevallen reeds geleid tot
een aanpassing van de bedrijfsvoering of uitbreiding
van het zuiveringssysteem, om zo een goede drink­

137

Tabel 6-2 Beoordeling grondwaterwinningen voor de openbare drinkwatervoorziening

6 Maatregelenprogramma

Grondwaterlichamen

138

Aantal winningen per grondwaterlichaam
5
Cat. 1

Zand Eems

Zout Eems

9

0
4

Goed

Cat. 2 Risico op achteruitgang en noodzaak
tot aanvullende maatregelen
Cat. 3 Onvoldoende

waterkwaliteit te kunnen blijven produceren.

worden onderzocht welke van de potentiële locaties

Bij dergelijke winningen met een verhoogd risico is

daadwerkelijk ernstig verontreinigd zijn en welke van

monitoring eveneens relevant, maar zijn daarnaast

deze ernstige verontreinigingen een onaanvaardbaar

maatregelen noodzakelijk in de vorm van beheersing

risico vormen voor de onttrekkingen.

van de verontreiniging, sanering of nader onderzoek
naar de bedreigende stoffen 41.

6.3.5
		

Maatregelen wateronttrekking
c.q. wateropstuwing

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel e, en
bijlage VII-punt A7.4 van de krw wordt in deze

Verontreinigingen die een onaanvaardbaar risico

paragraaf een samenvatting gegeven van de

vormen voor de drinkwaterwinningen voor de

beheersingsmaatregelen die worden genomen ten

De meest kwetsbare winningen zijn samen met de

openbare drinkwatervoorziening zullen - binnen de

aanzien van wateronttrekking en wateropstuwing.

waterleidingbedrijven in beeld gebracht. Welke

mogelijkheden van het landelijke bodemprogramma

maatregelen effectief zijn, hangt sterk af van het

- worden aangepakt in 2010-2015. Waar aanvullende

Regulering onttrekkingen grondwater

grondgebruik in de omgeving en de kwetsbaarheid

financiering nodig is, zal dat in het tweede stroom­

Gedeputeerde Staten zijn het bevoegd gezag voor

van de winning. Maatregelen kunnen variëren van

gebiedbeheerplan worden bezien.

grote grondwateronttrekkingen. Het is verboden om

het inzetten van extra voorlichting tot het stimuleren

zonder vergunning van Gedeputeerde Staten grond-

via gerichte monitoring getoetst worden of de

Maatregelen ter bescherming drinkwater en
water voor menselijke consumptie

gewenste resultaten worden bereikt.

• Instelling van grondwaterbeschermingsgebieden.

Bij het opstellen van de gebiedsdossiers werken

• Aanleggen van gebiedsdossiers op basis van een

van het gebruik van andere middelen. Daarnaast zal

waterleidingbedrijven, provincie en gemeenten samen.

gebiedsanalyse voor alle waterwinningen voor de

Onderzoek en waar nodig sanering
puntbronnen bodemverontreinigingen

industriële winningen.

water te onttrekken in de volgende gevallen:
• bij industriële onttrekkingen van meer dan
150.000 m3 per jaar;
• voor de openbare drinkwatervoorziening;
• voor bodemenergiesystemen (koude- en warmte-

openbare drinkwatervoorziening en voor relevante

Puntverontreinigingen (zoals geïnventariseerd in het

• Inventarisatie en evaluatie bestrijdingsmiddelen­
gebruik in kwetsbare waterwingebieden.

kader van het Landsdekkend Beeld bodemveront­

• Onderzoek naar risicovolle puntbronnen in grond­

reinigingen) kunnen een knelpunt vormen voor de

waterbeschermingsgebieden en – waar nodig –

drinkwaterwinningen. Op basis van historisch
onderzoek naar spoedlocaties (dit zijn ernstig

provincies terughoudend op bij het toestaan van
grondwateronttrekkingen.

extra saneringen van deze puntbronnen.
locaties en uitvoeren van kosteneffectieve maat­

acceptabele risico’s voor mens, plant, dier of voor

regelen (saneren of beheersen).

inschatting gemaakt van het aantal te saneren

voor de openbare drinkwatervoorziening, treden

• Onderzoek van risicovolle bodemverontreinigings­

verontreinigde locaties waarbij sprake is van on­
verspreiding) rond drinkwaterwinningen wordt een

opslag in de bodem).
Behoudens het toestaan van grotere onttrekkingen

41

Daarnaast wordt de kwaliteit van sommige grondwaterwinningen
(met name oevergrondwaterwinningen, maar ook sommige freatische
grondwaterwinningen) beïnvloed door infiltrerend oppervlaktewater.

verontreinigingen. Spoedlocaties vormen maar 2%

Dit heeft tot gevolg dat daar organische micro-verontreinigingen

van alle potentieel verdachte locaties. Nader zal

(o.a. MTBE, diglyme, geneesmiddelen) in het onttrokken grondwater
kunnen voorkomen.

6 Maatregelenprogramma

Onttrekkingen in grondwaterbeschermingsgebieden

tussen 10 en 50 m3 per uur) moeten worden gemeld;

worden veelal niet toegestaan. Provincies staan

voor middelgrote onttrekkingen in ‘vergunning­

Maatregelen wateronttrekking
c.q. wateropstuwing

positief tegenover het gebruik van grondwater voor de

plichtige peilvakken’ is een vergunning nodig.

• Vergunningstelsel voor het onttrekken van grond­

opslag van energie – waarvoor ook een vergunning

Verguningplichtige peilvakken kunnen worden

nodig is -, met uitzondering van het in beschermings-

aangewezen in verband met en ter bescherming van

gebieden gereserveerde grondwater.

onder meer verdrogingsgevoelige natuur of gebouwen.

De regulering van de kleinere grondwateronttrekkingen

Grote onttrekkingen (richtgetal: > 50 m per uur) zijn

vindt plaats via de keuren van de waterschappen.

altijd vergunningplichtig.

3

Op grond van de keur kunnen een vergunningplicht

water.
• Vergunningstelsel voor het onttrekken van opper­
vlaktewater.
• Keurontheffing/vergunning voor het verrichten van
werkzaamheden in het oppervlaktewater zoals het
aanleggen van dammen, duikers, vissteigers,

en/of algemene regels voor het onttrekken van

Regulering wateropstuwing

grondwater gelden.

De waterschappen stellen in een ‘keur’ regels ter
bescherming van de waterveiligheid en waterkwanti-

drainageleidingen of andere lozingsbuizen en het
aanpassen van watergangen.
• Verdringingsreeks voor verdeling van water bij

Regulering onttrekkingen oppervlaktewater

teit. Voor het verrichten van werkzaamheden in het

In Nederland geldt een verdringingsreeks in geval

oppervlaktewater - als het aanleggen van dammen,

van waterschaarste (zie figuur 3-3). Deze reeks

duikers, vissteigers, drainageleidingen of andere

op basis van de Waterwet en Beleidslijn grote

bepaalt hoe bij waterschaarste het aanbod van water

lozingsbuizen en het aanpassen van watergangen -

rivieren.

ten behoeve van verschillende sectoren wordt

moet bij het waterschap een vergunning op grond van

verdeeld. Op basis van deze reeks wordt, afhankelijk

de keur worden aangevraagd.

van de hoeveelheden beschikbaar water, de inname

waterschaarste
• Maatregelen voor het reguleren van rivierafvoeren

6.3.6
		

Maatregelen kunstmatige
grondwateraanvullingen

van water voor bepaalde sectoren gereduceerd of zelfs

Waterschappen betrekken bij het opstellen van de

volledig stopgezet. Deze landelijke verdringingsreeks

Gewenste Grond- en Oppervlakterwater Regimes

Overeenkomstig artikel 11, lid 3 onderdeel f, van de

is regionaal verder uitgewerkt.

(ggor’s) ook drainage bij de afweging van maat­

krw wordt in deze paragraaf een samenvatting

regelen en kunnen deze aan een vergunningplicht

gegeven van de beheermaatregelen die op basis van

Onttrekking uit oppervlaktewater heeft in Nederland

onderwerpen.

generiek beleid zijn en worden genomen ten aanzien

onder normale omstandigheden geen significant

Voor Rijkswaterstaat vormen de Waterwet en de

van kunstmatige grondwateraanvulling.

effect op de watertoestand. Voor onttrekkingen van

Beleidslijn grote rivieren belangrijke kaders voor het

oppervlaktewater is de oppervlaktewaterbeheerder

formuleren van (met name hydromorfologische)

Bij kunstmatige grondwateraanvullingen wordt

(waterschap of Rijkswaterstaat) het bevoegd gezag.

maatregelen om rivierafvoeren te reguleren.

onderscheid gemaakt tussen directe infiltratie en

Zolang er voldoende oppervlaktewater beschikbaar

indirecte infiltratie. Onder indirecte infiltratie wordt

is, worden kleine onttrekkingen (richtgetal: < 10 m3

verstaan de natuurlijke indringing van oppervlakte-

per uur) zonder melding toegestaan voor onder meer

water in de bodem als gevolg van het onttrekken van

beregening. Middelgrote onttrekkingen (richtgetal:

grondwater, bijvoorbeeld als gevolg van het hand­

139

6 Maatregelenprogramma
140

haven van het gewenste grondwaterregime (peil­

Provincies die hiervoor het bevoegd gezag zijn, staan

De eerste stap in de vergunningverlening betreft het

beheer) in polders of oeverinfiltratie die optreedt als

veelal positief tegenover het gebruik van grondwater

verplicht moeten toepassen van de best beschikbare

gevolg van het onttrekken van ondiep grondwater

voor de opslag van energie, uitgezonderd het in

technieken. Deze zijn voor veel bedrijfstakken

voor de drinkwatervoorziening. Bij de provinciale

beschermingsgebieden gereserveerde grondwater.

vastgelegd in zogenaamde bref’s, Europese referentie-

vergunningverlening voor grondwateronttrekkingen

documenten voor best beschikbare technieken.

besluitvorming.

Maatregelen kunstmatige grondwater­
aanvullingen

De tweede stap betreft het toepassen van de emissie-

Grondwateraanvullingen via directe infiltratie zijn

• Vergunningstelsel voor directe infiltratie.

immissietoets. Met deze toets wordt naar een verder­

kan de indirecte infiltratie mee worden gewogen in de

vergunningplichtig op grond van de Waterwet.
Omdat infiltratie van oppervlaktewater (ter aanvulling

gaande verbetering van de waterkwaliteit gestreefd.

Maatregelen puntbronnen

De relatie emissie-immissie kan vanuit twee kanten

grondwater) kan leiden tot verontreiniging van het

Overeenkomstig artikel 11, lid 3 onderdeel g, en

een specifieke bron. De eerste benadering, genoemd

grondwater is dit slechts toegestaan wanneer voldaan

bijlage VII-punt A7.5 van de krw en artikel 6 van de

prioritering, resulteert in een prioritering van stoffen

wordt aan de vereisten van het Infiltratie­b esluit

Grondwaterrichtlijn wordt in deze paragraaf een

en (groepen van) bronnen op watersysteemniveau.

bodembescherming. Hierin zijn normen opgenomen

overzicht gegeven van de maatregelen die op basis

De tweede benadering, genoemd immissietoets, omvat

over de kwaliteit van het te infiltreren oppervlakte­

van generiek beleid worden genomen voor de aanpak

het beoordelen van de toelaatbaarheid van de rest­

water.

van puntbronnen.

lozing (de lozing die overblijft van een puntbron na

van het grondwater met het oog op het onttrekken van

6.3.7

worden benaderd: vanuit het watersysteem en vanuit

toepassing van de beste bestaande en best uitvoer­
Voor de infiltratie van water is een besluit Lozen

Regulering puntlozingen oppervlaktewater

bare technieken) voor het ontvangende oppervlakte-

buiten inrichtingen in voorbereiding door het

De Waterwet verbiedt het lozen van afvalstoffen,

water. Centraal staan de te realiseren waterkwaliteits-

Ministerie van vrom, waarin wordt voorgesorteerd op

verontreinigende of schadelijke stoffen in oppervlak-

doelstellingen van de krw. Op basis van deze

het beperken en uitsluiten van risico’s voor de

tewater tenzij daartoe een vergunning is verleend

prioriteringsmethodiek kan de waterbeheerder voor

grondwaterkwaliteit.

door de waterkwaliteitsbeheerder of dat voor lozen

zijn beheergebied nagaan welke stoffen en/of bronnen

een vrijstelling geldt op grond van algemene regels.

met voorrang aandacht behoeven voor een verdere

De Wet bodembescherming biedt de mogelijkheid aan

reductie van de emissie. De immissietoets is van

provincies om bij provinciale verordening voor

Vergunningplichtige lozingen

belang voor zowel de waterbeheerder bij het verlenen

bepaalde gebieden – bijvoorbeeld (bepaalde zones

De meeste lozingen vanuit IPPC-bedrijven, en andere

van lozingsvergunningen en het beoordelen van

van) grondwaterbeschermingsgebieden – strengere

lozingen waarvoor geen vrijstelling geldt op grond

diffuse emissies, als voor bedrijven zelf voor het

regels te stellen.

van algemene regels, zijn vergunningplichtig.

beoordelen van hun restlozing.

Via genoemd vergunningenstelsel worden de aard en

Meer informatie over de emissie-immissie toets is te

Ook het aanvullen en onttrekken van grondwater

hoeveelheid van in het oppervlaktewater te lozen

vinden op http://www.helpdeskwater.nl/advies-

voor de opslag van energie is vergunningplichtig.

afvalstoffen gereguleerd.

groepemissies.

6 Maatregelenprogramma

Lozingen op basis van algemene regels

voor lozingen op oppervlaktewater als gevolg van

openbare ruimten en lozingen bij gevelreiniging.

De van de vergunningplicht vrijgestelde lozingen

agrarische activiteiten. Het Lotv is van toepassing

De lozingen vinden zowel door bedrijven als

dienen te voldoen aan bij of krachtens algemene

op landbouwactiviteiten zoals de akkerbouw, de

overheden plaats.

maatregel van bestuur gestelde regels. Voorgenomen

vollegrondsgroententeelt, de bloemisterij, de

lozingen moeten worden gemeld bij het bevoegd

fruitteelt en de bollenteelt. Ook lozingen vanuit

Regulering puntbronlozingen op of in de bodem

gezag. De algemene regels gaan uit van toepassing

veehouderijen vallen onder dit besluit. Het Besluit

Lozingen in of op de bodem buiten inrichtingen (niet

van de best beschikbare technieken. Daar waar nodig

glastuinbouw is van toepassing op glastuinbouw-

zijnde huishoudens) zullen geregeld gaan worden met

kan het bevoegd gezag bij maatwerkvoorschrift regels

bedrijven. De algemene regels van beide besluiten

het Besluit lozing afvalwater buiten inrichtingen dat

stellen ten aanzien van een lozing die afwijken van

zijn gebaseerd op de best bestaande technieken.

naar verwachting begin 2010 van kracht zal zijn. ­

de algemene regel. Hierdoor kan rekening worden

• Besluit lozing afvalwater huishoudens. Het Besluit

Tot die tijd geldt voor deze lozingen het Lozingen­

gehouden met de specifieke factoren van een

lozing afvalwater huishoudens regelt alle lozings-

besluit bodembescherming (Lbb). Alleen in een

individuele situatie.

situaties die bij een particulier huishouden aan de

aantal specifieke gevallen is het Lbb niet van

De belangrijkste algemene maatregelen van bestuur

orde kunnen zijn, zowel in het stedelijk gebied als

toepassing, zoals bij de lozing van niet-verontreinigd

met algemene regels voor het lozen op oppervlakte-

in het buitengebied.

hemelwater. Het Lbb maakt onderscheid in bodem­

waterlichamen zijn:

• Besluit lozing afvalwater buiten inrichtingen. Deze

lozingen van huishoudelijk afvalwater en lozingen

algemene maatregel van bestuur zal naar verwach-

van koelwater en overige vloeistoffen. De lozingen

heer (Activiteitenbesluit). Het Activiteitenbesluit

ting begin 2010 in werking treden. Dit besluit

van huishoudelijk afvalwater vanuit inrichtingen

bevat algemene milieuregels voor bedrijven.

regelt alle lozingen die niet vanuit een inrichting

worden nu geregeld met het Activiteitenbesluit en de

Bedrijven die vallen onder het regime van het

in de zin van de Wet milieubeheer, een particulier

lozingen van huishoudelijk afvalwater vanuit

Activiteitenbesluit hebben vaak geen milieu­

huishouden, of een agrarisch bedrijf plaatsvinden.

particuliere huishoudens met het Besluit lozing

vergunning nodig. Lozingen uit bedrijven waarop

In navolging van het Activiteitenbesluit en het

afvalwater huishoudens. Er rest dan nog een kleine

het Activiteitenbesluit van toepassing is, zijn

Besluit lozing afvalwater huishoudens wordt dit

categorie van lozingen van huishoudelijk afvalwater

vrijgesteld van de watervergunning voor zover die

een integraal besluit waarin alle lozingsroutes

die niet onder deze beide besluiten vallen en daarop

lozingen zijn gereguleerd in het Activiteiten­

worden geregeld, gebaseerd op de Wet milieu­

is bij lozing in de bodem het Lbb van toepassing.

besluit. In bepaalde gevallen kan het bevoegd

beheer, de Wet bodembescherming en de Water-

De regelgeving voor deze lozingen zal opgaan in het

gezag in aanvulling op of in afwijking van de

wet. Het besluit heeft betrekking op een breed

aankomende Besluit lozing afvalwater buiten

algemene regels zogenaamde maatwerkvoor­

scala aan lozingen die buiten inrichtingen

inrichtingen.

schriften stellen.

plaatsvinden. Het gaat bijvoorbeeld om lozingen

• Besluit algemene regels voor inrichtingen milieube­

• Lozingenbesluit open teelt en veehouderij (Lotv) en

uit gemeentelijke rioolstelsels, lozingen van

Op grond van het Lbb geldt voor bodemlozingen van

Besluit glastuinbouw. Deze algemene maatregelen

grondwater bij ontwatering van gronden (zoals

koelwater en overige vloeistoffen in alle gevallen een

van bestuur bevatten algemene regels ter

bronneringswater bij bouwactiviteiten), lozingen

lozingsverbod. Het bevoegd gezag kan echter onder

vervanging van de individuele vergunningplicht

van afstromend regenwater van wegen en andere

voorwaarden ontheffing verlenen van het lozings­

141

6 Maatregelenprogramma
142

verbod. Een bedrijfsmatige lozing in de bodem wordt

Sanering bodem- en grondwaterverontreinigingen

worden gemaakt over de aanpak en financiering voor

alleen toestaan, als andere verwijderingsopties niet

Bestaande bodem- en grondwaterverontreinigingen

het beheer en/of sanering van de verontreiniging.

mogelijk zijn en er als gevolg van de lozing geen

kunnen een bedreiging vormen voor de kwaliteit van

Het Convenant Bodemontwikkelingsbeleid dat hierin

gevaar bestaat op bodemverontreiniging op de lange

het grondwater en (mede) oorzaak zijn van het niet

voorziet is vastgesteld op 10 juli 2009. Daarmee wordt

termijn. Een ontheffing kan worden verleend voor een

voldoen aan de kwaliteitseisen voor grondwater.

een nieuw kader geboden voor een gebiedsgerichte

periode van maximaal vier jaar (voor koelwater is dit

Redenerend vanuit de krw en Grondwaterrichtlijn

aanpak en een nieuwe impuls gegeven aan de aanpak

10 jaar), waarna de lozingssituatie opnieuw beoor-

kunnen bodem- en grondwaterverontreinigingen

van onaanvaardbare verspreiding van bodemveront-

deeld moet worden en er zonodig weer een ontheffing

worden beschouwd als een puntbron en moeten,

reiniging richting kwetsbare gebieden. Puntbronnen

moet worden aangevraagd. Voor de meeste afvalwa-

wanneer sprake is van significante bedreigingen, alle

van bodemverontreinigingen hebben een belangrijke

terstromen geldt dat een puntlozing in de bodem niet

maatregelen genomen worden die redelijkerwijs en

invloed op het regionale bodem- en watersysteem.

gewenst is.

kosteneffectief mogelijk zijn om verdere verontreiniging

De scope van het Convenant Bodemontwikkelings­

Bodemlozingen van agrarisch afvalwater (zowel

te voorkomen. Indien bij de aanpak van historische

beleid is uiterlijk in 2015 deze risico’s beheerst dan

buiten en binnen) inrichtingen vallen ook onder de

verontreinigingen geen mogelijke of kosteneffectieve

wel gesaneerd te hebben. Dit is nodig om het bodem-

categorie ‘lozingen van koelwater en overige vloei-

maatregelen genomen kunnen worden en de gewenste

en watersysteem als geheel weer goed te laten

stoffen’ in de zin van het Lbb. Als de lozing binnen de

kwaliteitsdoelen voor het grondwater daardoor niet

functioneren.

inrichting plaatsvindt, wordt de ontheffing van de

kunnen worden gerealiseerd, kan worden overgegaan

agrarische lozingen opgenomen in de Wm-vergunning.

tot doelverlaging.

Als afvalwater dierlijke mest bevat en gelijkmatig

In het stedelijk gebied gaat het vooral om bodem­
verontreinigingen die een bedreiging vormen voor de

over de bodem wordt uitgereden is het Besluit gebruik

Voor de aanpak van bodem- en grondwaterverontrei-

strategische grondwaterreserves. Daarnaast

meststoffen (Bgm) van toepassing en treedt het Lbb

nigingen biedt de Wet bodembescherming (Wbb, zie

belemmert het verontreinigde grondwater allerlei

terug. Er is dan geen ontheffing nodig. Het afvalwater

ook paragraaf 6.3.4) het relevante kader. De Wbb gaat

ondergrondse functies, waaronder het winnen van

moet conform de bepalingen in het Bgm worden

uit van de zogenoemde gevalsbenadering, waarbij de

energie door het toepassen van warmte-koude opslag

uitgereden. Dit geldt zowel voor afvalwater dat

verontreinigingsbron (veelal in de bovengrond) en de

(wko).

mestdeeltjes bevat als voor afvalwater dat eerst naar

verontreinigde grondwaterpluim (in de ondergrond)

Om de risico’s te beperken en tegelijkertijd waar

de mestkelder wordt afgevoerd en wordt opgemengd

één geheel vormen en in samenhang moeten worden

mogelijk ruimte te geven aan de winning van

met vloeibare mest om het vervolgens uit te rijden

aangepakt. Sinds een aantal jaren kent de Wbb ook

duurzame energie uit de bodem besteedt de toekomstige

over het land. Voor bepaalde, sterk verdunde,

de clusteraanpak: enkele gevallen in elkaars

regeling voor wko, die in vervolg op het advies van de

mesthoudende afvalwaterstromen geldt de Vrijstellings-

nabijheid mogen in samenhang worden aangepakt,

Taskforce wko wordt voorbereid, daarom zowel

regeling waterige fracties en reinigingswater 1998.

waarbij de sanering van de grondwaterverontreiniging

aandacht aan de stimulering van wko (door bijvoor-

geïntegreerd kan worden. Voor gevallen waarin de

beeld onnodig lange procedures te verkorten) als aan

gevalsaanpak of clusteraanpak niet of onvoldoende

mogelijke nadelige gevolgen voor het milieu die

resultaat biedt, dienen op gebiedsniveau afspraken te

toepassing van wko met zich mee kan brengen.

6 Maatregelenprogramma

Zowel de nationale wetgeving (Wet bodembescherming,

• Indien een verontreiniging niet ernstig, of ernstig

verdere verspreiding via het grondwater kan

Wet milieubeheer en de Waterwet) als de Europese

maar niet-spoedeisend is, is in de Nederlandse

worden stopgezet. Jaarlijks rapporteren de

regelgeving (met name krw en Grondwaterrichtlijn)

situatie geen sanering noodzakelijk. Dit houdt in

bevoegde gezagen de voortgang hiervan aan vrom.

vormen daarbij het uitgangspunt. De voorschriften

dat sprake is van een minimale toename van de

gericht op een adequate bescherming van het milieu

omvang (minder dan 1.000 m3 per jaar), geen

Bij de beoordeling of geheel of gedeeltelijk kan

zullen met name plaats krijgen in de door het rijk

bedreiging plaatsvindt van kwetsbare gebieden en

worden afgezien van het nemen van maatregelen

aangekondigde algemene regels m.b.t. wko.

geen sprake is van humane en ecologische risico’s.

wordt ook de mogelijkheid van gebiedsgericht grond-

Deze algemene regels zullen in de loop van 2010 in

De afweging wordt hierbij door het bevoegd gezag

waterbeheer betrokken. In Nederland worden

ontwerp worden gepubliceerd.

genomen op basis van een onderzoek naar de

momenteel de gebieden geïnventariseerd waar

omvang en risico’s van de verontreiniging.

gebiedsgericht grondwaterbeheer mogelijk aan de

In termen van maatregelen betekent dit dat bij de

De afweging of beschikking kan worden beschouwd

orde is en waar op basis van het huidige beleid

aanwezigheid van bodem- en grondwaterverontreini-

als een beroep op de uitzonderingspositie artikel 6

maatregelen worden genomen om de belasting vanuit

gingen alle voor de krw en Grondwaterrichtlijn nood-

lid 3 sub b.

deze bronnen op de grondwaterlichamen zo ver als

zakelijke maatregelen worden genomen op grond van

• Indien een verontreiniging ernstig en spoedeisend

redelijkerwijs en kosteneffectief mogelijk is te

bestaand beleid op basis van de Wet bodem­

is, dan beschikt het bevoegd gezag ook op de

bescherming om daadwerkelijk de verontreinigende

saneringsdoelstelling. In deze beschikking geeft

stoffen uit vervuilde bodems te verwijderen c.q.

het bevoegd gezag aan tot hoever (omvang en

Maatregelen puntbronnen:

bestaande verontreinigingspluimen aan te pakken.

concentratie) een verontreiniging moet worden

• Verbod op lozingen in het grondwater en op of in de

beperken.

gesaneerd. Daarbij vindt een afweging plaats op

bodem van afvalwater en particuliere huishoudens,

Volgens artikel 6 van de Grondwaterrichtlijn kan van

kosteneffectiviteit en functiegerichtheid.

koelwater en bedrijfsafvalwater buiten het riool

het nemen van maatregelen worden afgezien als

De afweging of beschikking kan, ook in geval geen

(behoudens enkele uitzonderingen op basis van

bodemverontreinigingen geen gevaar voor de

volledige verwijdering van de verontreiniging

vergunning).

achteruitgang van de grondwaterkwaliteit opleveren

plaatsvindt, worden beschouwd als een beroep op

• Algemene regels en vergunningstelsel voor het lozen

of onevenredig kostbare maatregelen vergen om de

de uitzonderingsbepaling opgenomen in artikel 6

van afvalstoffen, verontreinigende of schadelijke

verontreinigende stoffen uit de vervuilde bodem of

lid 3 sub e. Gelet op het reeds bestaande bodem­

stoffen in oppervlaktewater uitgaande van:

ondergrond te verwijderen.

beleid zullen uitzonderingsbepalingen waar­

- Toepassing bbt (bref’s);

schijnlijk slechts in enkele gevallen nodig zijn.

- Uitvoering emissie-immissie-toets.

Van beide uitzonderingen wordt door het bevoegd

De komende jaren zal mede op basis van de

• Afvalwater van particuliere huishoudens mag niet

gezag Wbb een inventaris bijgehouden. Binnen het

aanbeveling van de Bestuurlijke commissie

op het oppervlaktewater worden geloosd als er

Nederlands beleid laten de uitzonderingen voor wat

grondwater (d.d. 28 januari 2008) onderzocht

binnen 40 meter een openbaar vuilwaterriool of

betreft de historische verontreinigingen (vóór 1987)

worden in welke gevallen sprake is van groot­

ander zuiveringstechnisch werk ligt en aansluiting

zich als volgt vertalen:

schalige bodemverontreiniging en of voor 2015

hierop mogelijk is. Is dit niet het geval dan mag

143

6 Maatregelenprogramma
144

lozing plaatsvinden, mits de lozing wordt gemeld en

Minister van vws, aan de Tweede Kamer aangeboden

het afvalwater voorafgaand aan het lozen op het

(Tweede Kamer 2009-2010, 30535, nr. 19). Een samen-

oppervlaktewater door een zuiveringsvoorziening

vattend overzicht hiervan is opgenomen in bijlage L.

(iba) wordt geleid.
• Sanering van ernstige en spoedeisende bodem- en
grondwaterverontreinigingen.

6.3.8

Maatregelen diffuse bronnen

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel h, van de
krw wordt in deze paragraaf een overzicht gegeven

3 Nationaal aan te pakken: stoffen waarvoor een
eigen, nationaal bronbeleid mogelijk en zinvol is om
de doelstellingen te halen.
Hierop ligt de focus van het Uitvoeringsprogramma

Het Uitvoeringsprogramma bevat een driedeling in de

diffuse bronnen waterverontreiniging. Tot deze

aanpak van probleemstoffen:

stoffen behoren o.a. de nutriënten en de emissies van

1 Niet verdergaand aan te pakken: stoffen waarvoor

metalen, pak en bestrijdingsmiddelen en geneesmid-

geldt dat, nadat Nederland heeft gedaan wat ze kon

delen voor zover Nederland daarop kan worden

doen, de vereiste emissiereducties om de gestelde

aangesproken.

doelen te halen niet kunnen worden gerealiseerd
vanwege overmacht.

Gewasbeschermingsmiddelen

van de maatregelen die op basis van generiek beleid

Dit betreft probleemstoffen, in een aantal gevallen al

In de Nota Duurzame gewasbescherming is het

zijn en worden genomen voor de aanpak van diffuse

lang verboden, waarvoor geen (definitieve) oplossing

nationale beleid voor gewasbeschermingsmiddelen

bronnen. Diffuse bronnen zijn in belangrijke mate

bestaat, omdat veelal sprake is van nalevering vanuit

vastgelegd. Hierin is aangegeven wat onder duurzame

verantwoordelijk voor de nog resterende belasting

diffuus verontreinigde (water)bodem. Het kan ook

gewasbescherming wordt verstaan en zijn aan­

van het milieu. Een voortvarende aanpak van deze

gaan om onvermijdelijke emissies omdat een probleem-

vullende milieudoelstellingen zijn geformuleerd:

bronnen acht Nederland nodig, onder andere met het

stof onlosmakelijk onderdeel vormt van grondstoffen,

75% vermindering van de milieubelasting in 2005 en

oog op de doelstellingen van de krw.

zoals cadmium in ertsen.

95% vermindering in 2010 ten opzichte van het

Daarom is onder regie van het Ministerie van vrom en

referentiejaar 1998.
2 Primair Europees aan te pakken: stoffen waarvoor

In 2007 is een evaluatie uitgevoerd waaruit bleek dat

en met de Unie van Waterschappen (UvW), het

het bereiken van de doelen door brongericht beleid

de berekende belasting van het oppervlaktewater in

Inter­­provinciaal Overleg (ipo), de Vereniging van

denkbaar is, maar waarvoor gelijk optrekken op

2005 met 86% is verminderd ten opzichte van 1998.

eu-niveau een voorwaarde is.

De doelstelling voor 2005 is dus wat betreft de

in samenspraak met de Ministeries van VenW en lnv

Nederlandse Gemeenten (vng) en de Vereniging van
Waterbedrijven in Nederland (vewin) het Uitvoerings-

Dit zijn de stoffen die Nederland, onder meer vanuit

berekende emissies naar oppervlaktewater ruim-

programma diffuse bronnen waterverontreiniging

het streven naar een level playing field alleen in

schoots gehaald. Uit metingen blijkt evenwel dat

opgesteld (december 2007). Op 30 september 2009 is

Europees verband geheel of gedeeltelijk kan of wil

piekbelastingen in oppervlaktewateren nog een

een voortgangsrapportage over het Uitvoerings­

oplossen. Voorbeelden hiervan: pak in autobanden,

probleem kunnen vormen en dat reductie in grond­

programma Diffuse bronnen waterverontreiniging,

emissies vanwege verkeer en vervoer waarvoor

water minder groot is dan in oppervlaktewater.

inclusief vervolgacties inzake de reductie van emissies

Europese regels bestaan, het gewasbeschermings­

Om ook de doelstellingen voor 2010 te kunnen halen

van geneesmiddelen, door de Minister van VROM

middelenbeleid, beleid ten aanzien van biociden,

is aanvullend beleid aangekondigd (tk, 2006-2007,

mede namens de Staatssecretaris van VenW, de minister

koper en zink in veevoer, koper in remvoeringen, en

27 858, nr 61) dat is gericht op de stoffen die de

van LNV en voor het onderdeel geneesmiddelen de

weekmakers (ftalaten).

grootste problemen vormen voor het milieu en de

6 Maatregelenprogramma

op basis van de richtlijn beter af te stemmen met de

Belangrijkste nationale maatregelen uit het
Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen water­
verontreiniging

6.3.9
		

krw-verplichtingen wordt de beoordelingsmethodiek

• Maatregelen met betrekking tot de huidige pro­bleem­­

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel i, van de

drinkwaterwinning en op het ontwikkelen van een
doelstelling op basis van meetcijfers. Om de toelating

voor de toelating aangepast.

stoffen door het terugdringen van emissies van:

krw wordt in deze paragraaf een samenvatting

-

Fosfaat, nitraat, koper en zink uit veevoer, voet­-

gegeven van de maatregelen die op basis van

baden en bestrijdingsmiddelen in de landbouw;

generiek beleid zijn en worden genomen voor de

Biociden;

regulering van waterbeweging en hydromorfologie.

Nutriëntenemissies uit de landbouw
Het generieke mestbeleid is primair gebaseerd op de
Europese Nitraatrichtlijn en op de uitvoering van het

Maatregelen regulering water
beweging en hydromorfologie

-

	-	 pak (voor zover nationaal mogelijk);

4e Nitraatactieprogramma (zie paragraaf 6.2.9).

-

Koper en zink in de bouw;

In dit plan worden twee typen maatregelen voor

Om te voldoen aan de verplichtingen die voortvloeien

-

Koper, zink en bestrijdingsmiddelen die direct of

regulering van waterbeweging en hydromorfologie

uit de Nitraatrichtlijn en krw hebben de partijen in

indirect via producten door overheden worden

onderscheiden:

het Convenant Glastuinbouw en Milieu afgesproken

gebruikt, te beginnen bij het rijk.

de emissies vanuit de glastuinbouw terug te dringen.

• Maatregelen met betrekking tot potentiële probleem­

Vanaf 2010 komen er emissienormen voor stikstof en

stoffen: de emissies van mtbe/etbe en (dier)genees­

Dit betreft maatregelen die genomen worden om bij

fosfaat. Het einddoel is een emissieloze kas in 2027 te

middelen.

verdere veranderingen van de waterbeweging en

realiseren door te werken aan innovaties.

• Emissienormen voor N en P in de glastuinbouw.

1 Regulering

hydromorfologie te voorkomen dat deze veranderingen
het bereiken van de goede ecologische toestand/

Overige maatregelen

Maatregelen Nota Duurzame gewasbescherming

potentieel verhinderen (tenzij dit onvermijdelijk is

Veel maatregelen van aanpalende milieubeleids­

• Aanscherping en toepassing van Best Practices

voor belangrijke functies).

terreinen werken door in een vermindering van de

gericht op het reduceren van de milieubelasting voor

diffuse belasting van verontreinigende stoffen naar

oppervlaktewater met 95% in 2010 t.o.v. het referentie­

2 Herstel van waterbeweging en hydromorfologie

jaar 1998.

Veranderingen van waterbeweging en hydromorfologie

grond- en oppervlaktewater.

• Bevorderen van innovatie en verbeteren van

zijn in het stroomgebied van de Eems een belangrijke

In de bijlagen K en N zijn overzichten opgenomen van

management, o.a. het bevorderen van geïntegreerde

oorzaak voor het niet bereiken van de goede ecologische

maatregelen die op grond van aanpalend milieu­beleid

gewasbescherming op het bedrijf.

toestand. Een aantal van deze veranderingen kan niet

worden genomen en relevant zijn voor de vermindering

• Stimuleren van duurzaam produceren en consumeren.

ongedaan gemaakt worden zonder significante schade

van diffuse emissies van verontreinigende stoffen naar

• Bevorderen van een effectief en duurzaam middelen­

aan belangrijke functies. Deze veranderingen zijn

grondwater en oppervlaktewater.

pakket.
• Bevorderen van een goede naleving door controle en

meegenomen bij de bepaling van het Goed Ecologisch
Potentieel. Er zijn echter ook veel maat­regelen voor

handhaving. Hiervoor is een meerjarig handhavings­

verbetering van de waterbeweging en hydromorfologie

programma opgesteld.

die wel kunnen worden door­gevoerd. Deze maatregelen

145

6 Maatregelenprogramma
146

zijn specifiek voor bepaalde waterlichamen in het

winning voorafgaande aan een vergunningverlening

activiteiten de effecten op de waterkwaliteit nog beter

Nederlandse deel van het Eemsstroomgebied en

onderzocht dienen te worden. Voor grote ontgrondin-

bij de beoordeling meegenomen kunnen worden.

komen aan de orde in paragraaf 6.4.4.

gen geldt ook de verplichting voor het uitvoeren van

Daarbij zal ook worden bezien of toepassing van de

een milieueffectrapportage.

Watertoets binnen de intrekgebieden kan worden

Peilbesluit

ingezet ter bescherming van de grondwaterkwaliteit.

In de vlakkere delen van het Eemsstroomgebied zijn

Regels via de ‘keur’ van waterschappen

de waterpeilen die door de waterbeheerder worden

De ‘keur’ is een verordening die strekt tot bescher-

Waterakkoorden

gehandhaafd in belangrijke mate verantwoordelijk

ming van de waterstaatswerken in beheer bij het

De Waterwet legt de nadruk op integraal waterbeheer

voor de waterbeweging. Deze waterpeilen zijn

waterschap. Met het oog daarop bevat de keur een

en verplicht waterbeheerders die binnen hetzelfde

vastgelegd in een officieel peilbesluit op basis van de

stelsel van geboden en verboden alsmede straf- en

stroomgebieddistrict zijn gelegen gezamenlijk een

Waterwet. Bij verandering van de waterpeilen is een

handhavingsbepalingen. In de keur worden regels

waterakkoord vast te stellen voor zover dit nodig is

nieuw peilbesluit nodig. Hierbij dienen de effecten

gesteld ter bescherming van de hydromorfologie en

met het oog op een samenhangend en doelmatig

van de veranderingen van de waterpeilen te worden

waterbeweging.

waterbeheer. Een waterakkoord is een akkoord tussen
waterbeheerders (of eventueel ander openbaar gezag

beschreven. Bij de voorbereiding van een peilbesluit
wordt een inspraakprocedure gevolgd. Voor grote

Watertoets

met een waterstaatkundige taak), die water afvoeren

veranderingen van de waterpeilen dient een milieu­

Om te waarborgen dat alle waterhuishoudkundige

naar en/of water ontvangen uit de bij de ander in

effectrapportage uitgevoerd te worden.

aspecten, waaronder waterbeweging en morfologie

beheer zijnde oppervlaktewateren. Een waterakkoord

goed worden meegewogen in ruimtelijke plannen, is

bevat bepalingen over de wijze waarop de beheerders

Tracébesluit

in 2001 het instrument van de ‘Watertoets’ geïntro­

de af- en aanvoer van water ten opzichte van elkaar in

Voor grotere veranderingen in de waterbeweging en

duceerd. De Watertoets is een instrument dat

het belang van de waterhuishouding regelen.

hydromorfologie van grote rivieren en scheepvaart­

waterhuishoudkundige belangen expliciet en op

beweging is een Tracébesluit vereist op grond van de

evenwichtige wijze laat meewegen bij het opstellen

Tracéwet. Onderdeel hiervan is een uitgebreide

van ruimtelijke plannen en besluiten. Het is niet een

Basismaatregelen regulering waterbeweging en
hydromorfologie

milieu-effectrapportage waarbij de effecten van

toets achteraf, maar een proces dat de initiatiefnemer

• Peilbesluit

verschillende alternatieven op het milieu en de

van een ruimtelijk plan en de waterbeheerder met

• Planologische Kernbeslissing (pkb) en Tracébesluit

natuur beschreven worden.

elkaar in gesprek brengt in een zo vroeg mogelijk

• Ontgrondingenvergunning

stadium. De inzet daarbij is om in elk afzonderlijk

• Regels via het ‘keur’ waterschappen

Ontgrondingenvergunning

plan met maatwerk het reeds bestaande waterhuis-

• Maatregelen voor het reguleren van rivierafvoeren

Het veranderen van de hydromorfologie voor delf­

houdkundige en ruimtelijke beleid goed toe te passen

op basis van de Wet beheer rijkswaterstaatswerken

stoffenwinning (grind en zand) wordt gereguleerd

en uit te voeren.

(Wbr) en Beleidslijn grote rivieren.

met een vergunning op grond van de Ontgrondingen-

Tijdens de planperiode zal de Watertoets verder

• Waterakkoorden

wet. Ook hier geldt dat de effecten van delfstoffen-

worden versterkt, zodanig dat bij de beoordeling van

• Watertoets

6 Maatregelenprogramma

6.3.10 Maatregelen directe lozing stoffen
		
in grondwater

Lozingen door inrichtingen op of in de bodem of het

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel j, en

voorschriften gesteld in het Besluit algemene regels

bijlage VII-punt A7.7 van de krw wordt in deze

bijlage VII-punt A7.6 van de krw wordt in deze

voor inrichtingen milieubeheer.

paragraaf een samenvatting gegeven van de maat­

grondwater zijn verboden met uitzondering van
lozingen die expliciet zijn toegestaan onder de

6.3.11

Maatregelen prioritaire stoffen

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel k, en

regelen die op basis van generiek beleid zijn en worden

paragraaf een overzicht gegeven van de maatregelen

genomen voor de aanpak van prioritaire stoffen.

die op basis van generiek beleid zijn en worden

De Mijnbouwwet reguleert opsporing en winnen van

genomen ten aanzien van directe lozing van stoffen

delfstoffen en met de mijnbouw verwante activiteiten.

in grondwater.

Het is verboden zonder een vergunning van de

Veel maatregelen voor prioritaire stoffen vloeien

Minister van Economische Zaken delfstoffen en

voort uit communautaire waterbeschermingswet­

Op grond van de Wet bodembescherming is het in het

aardwarmte op te sporen of te winnen of stoffen in de

geving als de Richtlijn gewasbeschermingsmiddelen

algemeen verboden om zonder vergunning huis­

ondergrond op te slaan.

(91/414/eeg), Biocidenrichtlijn (98/8/eg), de ippc-

buiten het riool te lozen op of in de bodem of het

Maatregelen directe lozing stoffen in grondwater

stoffen (2006/11/EG, voorheen 76/464/eeg) en de

grondwater. Provincies zijn bevoegd gezag. Lozing

• Het stellen van regels aan het buiten inrichtingen

richtlijn Marketing and Use/Reach-verordening

richtlijn (96/61/eg), de Richtlijn lozingen gevaarlijke

houdelijk afvalwater, koelwater en bedrijfsafvalwater

(Verordening EC 1907/2006).

van afvalwater van particuliere huishoudens mag

lozen van huishoudelijk afvalwater (anders dan van

slechts na behandeling in een zuiveringsvoorziening

particuliere huishoudens), koelwater en andere

(iba) op of in de bodem worden geloosd als binnen

vloeistoffen in of op de bodem of grondwater op

De belangrijkste instrumenten om de emissies en

basis van het Lozingenbesluit bodembescherming.

lozingen van prioritaire (gevaarlijke) stoffen terug te

40 meter geen aansluiting op riolering of ander
zuiveringstechnisch werk mogelijk is.

• Verbod op lozing afvalwater van particuliere

dringen zijn het nationale toelatingsbeleid voor

Omdat infiltratie van oppervlaktewater kan leiden tot

huishoudens, koelwater en bedrijfsafvalwater

gewasbeschermingsmiddelen en biociden, de milieu-

verontreiniging van het grondwater geeft het

buiten het riool, met uitzondering van:

vergunning op basis van de Wet milieubeheer en de

Infiltratie­besluit bodembescherming aan onder welke

-

Lozing van huishoudelijk afvalwater in bodem/

watervergunning op grond van de Waterwet. Om een

omstandigheden en voorwaarden infiltratie van

grondwater via iba indien binnen 40 meter geen

milieu- of watervergunning te krijgen moeten bedrijven

oppervlaktewater (ter aanvulling van het grondwater

aansluiten op riolering of ander zuiverings-

de best beschikbare technieken toepassen. Om te

met het oog op het onttrekken van grondwater)

technisch werk mogelijk is;

bepalen wat de beste beschikbare technieken zijn,

mogelijk is. Provincies zijn aangewezen als bevoegd

Lozing door inrichtingen op of in de bodem of

maken vergunningverleners en bedrijven onder meer

gezag en dienen vergunningen af te geven voor

het grondwater die expliciet zijn toegestaan onder

gebruik van Europese referentiedocumenten (bref’s).

infiltratie van oppervlaktewater om bedoelde

de voorschriften gesteld in het Activiteitenbesluit.

Prioritaire stoffen die als gewasbeschermingsmiddel

Bodemlozingen met inbegrip van infiltreren van

of biocide worden gebruikt worden bij toelating

(oppervlakte)water waarvoor de provincie een

beoordeeld op basis van wettelijk vastgelegde criteria

vergunning heeft verleend.

ter bescherming van mens en milieu. Hierbij kunnen

verontreiniging te voorkomen.

-

-

147

6 Maatregelenprogramma
148

gebruiksvoorschriften worden gesteld om te kunnen

Maatregelen voor prioritaire stoffen:

voldoen aan de toelatingseisen die zijn gesteld voor

• Toelatingsbeoordeling voor gewasbeschermings­

Voorkomen en beheersen van ongevallen bij
inrichtingen

de bescherming van mens en milieu. Bij het niet

middelen en biociden op basis van criteria ter

Het Besluit risico’s zware ongevallen 1999 (Brzo) is de

kunnen voldoen aan de criteria worden de betreffende

bescherming van mens en milieu betreffende de

Nederlandse uitwerking van de Europese Seveso

middelen niet toegelaten.

Uniforme Beginselen. Ten aanzien van risico’s voor

II-richtlijn. Het Brzo integreert wet- en regelgeving op

waterorganismen is sprake van een nationaal

het gebied van arbeidsveiligheid, externe veiligheid

Voor de beschrijving van maatregelen die voortvloeien

specifieke beoordeling die is afgestemd met de te

en rampbestrijding in één juridisch kader. Doelstelling

uit communautaire waterbeschermingswetgeving

realiseren waterkwaliteitsdoelstellingen van de krw.

is het voorkomen en beheersen van zware ongevallen

wordt verwezen naar hoofdstuk 6.2 en bijlage J.

• Waar nodig het verplicht stellen van gebruiks­

waarbij gevaarlijke stoffen betrokken zijn. Het Brzo

In bijlage M is aangegeven welke prioritaire stoffen

voorschriften om te kunnen voldoen aan de

stelt hiertoe eisen aan de meest risicovolle bedrijven

als gewasbeschermingsmiddel in Nederland zijn

toelatingseisen die zijn gesteld voor de bescherming

in Nederland. Daarnaast wordt in het besluit de wijze

toegelaten en/of worden gereguleerd op grond van de

van mens en milieu.

waarop de overheid daarop moet toezien geregeld.

Richtlijn Marketing and Use/Reach-verordening.
Voor de beschrijving van maatregelen die ook voor
prioritaire stoffen worden genomen in het kader van

• Vergunningverlening op basis van de Wet milieu­
beheer en Waterwet.
• Toepassing van bref’s of anderszins geformuleerde

In aanvulling op bovenstaande moet op grond van
hoofdstuk 17 van de Wet milieubeheer indien zich in

de aanpak van puntbronnen en diffuse bronnen

emissiebeperkende maatregelen overeenkomstig de

een inrichting een ongewoon voorval voordoet of

wordt verwezen naar paragraaf 6.3.7 (aanpak

best beschikbare technieken.

heeft voorgedaan waardoor nadelige gevolgen voor

puntbronnen), paragraaf 6.3.8 (aanpak diffuse
bronnen) en bijlagen K, L en N.
Op een in 2008 door het Ministerie van vrom

• Toepassing van de emissie-immissie toets bij
beoordeling van emissies naar oppervlaktewater.

degene die de inrichting drijft onmiddellijk die

• Tenminste handhaven van het huidige beschermings­

maatregelen treffen die redelijkerwijs van hem

niveau (art. 18 krw).

georganiseerde internationale workshop over diffuse
bronnen waaronder prioritaire (gevaarlijke) stoffen is

het milieu zijn ontstaan of dreigen te ontstaan,

kunnen worden verlangd om de gevolgen van die
gebeurtenis te voorkomen of, voor zover de gevolgen

6.3.12 Maatregelen voorkoming
		
calamiteiten

van die gebeurtenis niet kunnen worden voorkomen,

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel l, en

voorgedaan, moet dit zo spoedig mogelijk worden

deze conclusie overgenomen en besloten om een

bijlage VII-punt A7.8 van de krw wordt in deze

gemeld aan het bevoegd gezag.

werkgroep op te richten, welke de taak heeft aan te

paragraaf een samenvatting gegeven van de maat­

geven wat de mogelijkheden en beperkingen zijn om

regelen die op basis van generiek beleid zijn en

Met het Brzo en hoofdstuk 17 van de Wet milieubeheer

op nationaal niveau aanvullend reductiebeleid te

worden genomen ter voorkoming van calamiteiten.

is tevens het internationale Rijn Waarschuwing- en

geconstateerd dat de terugdringing van emissies van
een aantal stoffen een Europese aanpak vereist.
Het eu-Waterdirecteurenoverleg van mei 2008 heeft

zoveel mogelijk te beperken en ongedaan te maken.
Indien zich een dergelijk voorval voordoet of heeft

voeren en wat daaraan via eu-regelgeving nog zou

alarmsysteem geoperationaliseerd. Ook de in

kunnen worden gedaan.

internationaal Rijnkader vastgestelde aanbevelingen

6 Maatregelenprogramma

betreffende stand der techniek maatregelen op het

• De overheden moeten met de door de bedrijven

mogelijk omdat de huidige rapportagegrens te hoog

gebied van veiligheid zoals opgenomen in het

aangeleverde informatie:

is. Het betreft onder meer de prioritaire stoffen

Rijncompendium zijn hiermee juridisch vastgelegd en

-

zijn daarmee van toepassing voor heel Nederland.
-

Waterstaatswerken
Op grond van de waterwetgeving geldt een aantal

-

bestuurlijke verplichtingen betreffende gevaar voor
waterstaatswerken. In de eerste plaats is de beheerder
verplicht om voor de waterstaatswerken onder zijn

-

nagaan of zware ongevallen kunnen overslaan

octylfenolen, benzo(ghi)peryleen, indenopyreen,

naar buurbedrijven (‘domino-effecten’);

vlamvertragers, trifenyltin en tributyltin en de

de aanvaardbaarheid van de risico’s van een

overige stoffen benzo(a)anthraceen, heptachloor en

zwaar ongeval met gevaarlijke stoffen beoordelen;

dichloovos. Voor deze aandachtstoffen is de mogelijke

de ruimtelijke ordening zo vormgeven dat de

bedreiging van het mariene milieu nog onvoldoende

risico’s voor de omgeving aanvaardbaar blijven;

kwantitatief uit te werken in een reductieopgave.

voor VR-plichtige bedrijven een rampbestrijdings-

Dat er negatieve ecologische effecten zijn door de

plan opstellen.

aanwezigheid van milieugevaarlijke stoffen is met
onderzoek en in ospar-kader aangetoond. De komende

beheer een calamiteitenplan op te stellen, met daarin

6.3.13 Maatregelen mariene wateren

jaren wordt deze discussie mede in relatie tot de

geval het hoofd te bieden. Ook dient hij zorg te dragen

Waterverontreiniging en vervuiling trekken zich niets

laat voor een doorvertaling naar dit stroomgebied­

voor oefeningen in doeltreffend optreden bij gevaar.

aan van bestuurlijke grenzen. Om de kwaliteit van

beheerplan.

Verder is hij, nadat zich een calamiteit heeft voor­

het mariene milieu en in bijzonder de kustgebieden

gedaan, verplicht om, zodra de feitelijke omstandig-

van Noordzee en Waddenzee te verbeteren ligt de

Duidelijk is wel dat verbetering van het mariene

heden dat toelaten, eventuele schade aan een water-

nadruk op emissiereductiemaatregelen bovenstrooms.

milieu voor milieugevaarlijke stoffen alleen zinvol

staatswerk zoveel mogelijk te repareren. Daarnaast

Maar ook door herstel en inrichtingsmaatregelen in

mogelijk is door samenwerking in internationaal

voorziet de wetgeving in bijzondere bevoegdheden

estuaria en verder bovenstrooms waarbij natuurlijke

(stroomgebied)verband. Mede om die reden zet de

voor de beheerder in tijden van gevaar. Hij is bevoegd

gradiënten (zoet-zout, nat-droog) worden hersteld en

Nederlandse overheid in op het maken van afspraken

om alle maatregelen te nemen die hij noodzakelijk

de verblijftijd van het water toeneemt doordat water

om de emissies van milieugevaarlijke stoffen met

acht ter afwending of beperking van het gevaar, zo

langer wordt vastgehouden, neemt het natuurlijke

maatregelen op gemeenschapsniveau terug te

nodig in afwijking van wettelijke voorschriften.

zuiverende vermogen van oppervlaktewater toe.

dringen. Erkend wordt dat de doelen voor het mariene

Ook het mariene milieu profiteert daar uiteindelijk van.

milieu (chemische doelen alsmede de goede ecologi-

een overzicht van de mogelijke gevaren en de maat­
regelen die nodig zijn om die gevaren in voorkomend

Maatregelen voorkoming calamiteiten:
• Operationalisering van het internationale Rijn
Waarschuwing- en alarmsysteem.
• Stand der techniek maatregelen op het gebied van
veiligheid uit het Rijncompendium.
• Alle relevante bedrijven moeten een veiligheids­
rapport opstellen.

richtlijn prioritaire stoffen afgerond, maar dit komt te

sche toestand tot 1 zeemijl) alleen in samenwerking
Voor veel prioritaire en overige verontreinigende

met het buitenland bereikt kunnen worden.

stoffen voldoet de waterkwaliteit van het mariene
milieu aan de milieukwaliteitsdoelstellingen. Van de

Het Coördineringscomité Rijn heeft zich onder andere

prioritaire stoffen vinden overschrijdingen plaats

gebogen over de vraag een gemeenschappelijk doel te

voor benzo(k)fluorantheen en benzo(b)fluorantheen.

formuleren voor de kustwateren en de daaruit

Voor een aantal stoffen is geen goede toetsing

volgende stikstofreductieopgave. Ten aanzien van

149

6 Maatregelenprogramma
150

6.4
		
		

Aanvullende regionale
krw-maatregelen
2010-2015

nutriënten is afgesproken om ten opzichte van

Op weg naar het tweede stroomgebiedbeheerplan

In paragraaf 6.4.1 en tabel 6-3 zijn overeenkomstig

2000-2006 te streven naar een aanvullende reductie

zullen de effecten van deze maatregelen op de

artikel 11, lid 4, van de krw alle regionale en locatie-

van ca. 15-20% in 2015 die voor de Noordzee en de

waterkwaliteit in binnen- en buitenland worden

gebonden maatregelen samengevat die in de eerste

Waddenzee nodig is om de goede ecologische toestand

gevolgd en zal de resterende opgave voor stikstof en

planperiode 2009-2015 ten behoeve van de krw

(get) te kunnen bereiken (zie bijlage A van het stroom-

overige relevante verontreinigende stoffen opnieuw

worden genomen. De maatregelen worden uitvoeriger

gebiedbeheerplan Rijndelta). Naar verwachting dragen

worden gekwantificeerd. De Rijnoeverstaten hebben

beschreven in de paragrafen 6.4.2 t/m 6.4.6:

de nu voorgenomen maatregelen waaronder het

afgesproken als de benodigde reductie niet gehaald

• maatregelen puntbronnen (paragraaf 6.4.2);

optimaliseren van rioolwaterzuiveringsinstallaties, het

wordt in 2015, de tijd tot 2015 gebruikt wordt om nader

• maatregelen diffuse bronnen (paragraaf 6.4.3);

aanleggen van natte natuurvriendelijke oevers en de

te bepalen welke maatregelen nodig en mogelijk zijn

• maatregelen voor herstel van waterbeweging en

aanvullende mestmaatregelen van het 4e Nitraatactie-

na 2015. Vanuit het stroomgebied Eems worden deze

programma bij aan het realiseren van de opgave voor

ontwikkelingen gevolgd.

stikstof. Tezamen met de maatregelen die in de landen
om ons heen worden genomen en die volgens de door
het Planbureau voor de Leefomgeving uitgevoerde

hydromorfologie (paragraaf 6.4.4);
• maatregelen directe lozingen stoffen grondwater
(paragraaf 6.4.5);
• overige regionale en locatiegebonden maatregelen
(paragraaf 6.4.6).

Ex ante evaluatie krw tot een significante verbetering
leiden van de kwaliteit van het rivierwater dat Nederland

Een overzicht met maatregelen per beheergebied is

binnenstroomt, komt de noodzakelijke emissiereductie

opgenomen in bijlage P. Voor gedetailleerdere

voor stikstof naar verwachting binnen bereik.

informatie van de maatregelen per waterlichaam wordt

Om de internationale discussie te kunnen blijven

verwezen naar de plannen van Rijkswaterstaat,

voeren met de buurlanden (in Brussel en via de Inter-

provincies en waterschappen.

nationale Rivierencommissies) is het van belang de
uitvoering en de effecten van de in Nederland voorgenomen maatregelen, waaronder het verder optimaliseren

6.4.1

Samenvattend overzicht

van rioolwaterzuiveringsinstallaties en aanscherping

Aanvullende maatregelen aanpak puntbronnen

van het mestbeleid, goed in beeld te brengen en aandacht

In de afgelopen decennia is een groot deel van de

te blijven vragen voor een verdergaande aanpak van de

puntlozingen gesaneerd, onder meer door de invoering

bijdrage vanuit diffuse bronnen in eigen land.

van een uitgebreid systeem van afvalwaterinzameling
en -zuivering, vergunningverlening en handhaving.
In aanvulling op het in stand houden van dit uit­
gebreide systeem nemen de regionale overheden in de
periode tot 2015 de volgende maatregelen:

6 Maatregelenprogramma

• verbetering/aanpassing van de zuivering van twee
rioolwaterzuiveringsinstallaties;
• aanpassen van vier riooloverstorten.

Aanvullende maatregelen regulering water­
beweging en hydromorfologie

hoofdstuk 5) die een risico vormen voor het grond­

Veranderingen van waterbeweging en hydromorfologie

functies zoals natuur paragraaf 6.2.2) en openbare

zijn in het stroomgebied Eems een belangrijke

drinkwatervoorziening (zie paragraaf 6.3.4).

waterlichaam dan wel daaraan gerelateerde gebruiks-

Aanvullende maatregelen aanpak diffuse
bronnen

oorzaak voor het niet bereiken van de goede ecologische
toestand. Een aantal van deze veranderingen kan niet

In hoofdlijnen is dit pakket gericht op:

Door een veelheid aan maatregelen is de afgelopen

ongedaan gemaakt worden zonder significante

• het tegengaan van verdroging in Natura

decennia de waterkwaliteit sterk verbeterd. Het water

schade aan belangrijke functies. Er zijn echter ook

is over het algemeen helderder geworden, waterplanten

veel maatregelen voor verbetering van de water­

groeien beter en de visstand is verbeterd. Maar ook

beweging en hydromorfologie die wel kunnen worden

blijkt dat ondanks alle maatregelen de verontreiniging

doorgevoerd. Het krw-maatregelenprogramma is

met microverontreinigingen (zware metalen,

daarom in belangrijke mate gericht op het verzachten

bestrijdingsmiddelen en pak’s) en nutriënten niet

van de effecten van eerdere ingrepen en het ecologisch

meer afneemt. De afgelopen jaren stagneert de

verbeteren van de kunstmatige inrichting van

middelen die een risico vormen voor de drink­

verbetering van de waterkwaliteit. Mede om die reden

waterlichamen. In totaal wordt onder meer:

watervoorziening.

is door het Rijk in december 2007 het actieprogramma

• langs ongeveer 44 km watergang natuurvriendelijke

Diffuse Bronnen uitgebracht. Relevante maatregelen

oevers aangelegd en 64 km beek hersteld door

Niet voor alle grondwaterlichamen die als ontoereikend

uit dit actieprogramma zijn in het krw-maatregelen-

hermeandering en de aanleg van natuurvriendelijke

zijn beoordeeld worden ook maatregelen genomen.

oevers;

Specifiek geldt dit voor overschrijdingen van

programma overgenomen. Voor nutriënten wordt

2000-­gebieden, met name de TOP-lijst verdroogde
gebieden;
• het saneren van risicovolle bodemverontreinigingen
die een bedreiging vormen voor de drinkwater­
winning;
• het reduceren van de belasting van bestrijdings-

verwacht dat met het generieke mestbeleid volgens

• op 2350 ha inrichtingsmaatregelen genomen;

drempelwaarden van arseen, chloride en fosfaat

het 3e en 4e Nitraatactieprogramma een flinke stap

• 10 ha watergang verbreed en/of wetland aangelegd;

wanneer er aanwijzingen zijn dat dergelijke over-

wordt gezet om de goede toestand te bewerkstelligen

• 17 kunstwerken aangepast voor een betere

schrijdingen een natuurlijke achtergrond hebben [43] .

(paragraaf 6.2.9). Om uiteindelijk aan de goede

vismigratie.

toestand te kunnen voldoen zijn mogelijk nog

Voor zover er menselijke ingrepen aan ten grondslag
(kunnen) liggen, zoals dalende grondwaterstanden

aanvullende generieke maatregelen nodig die in het

Aanvullende regionale maatregelen grondwater

door inpoldering, zijn deze niet omkeerbaar zonder

kader van volgende Nitraatactieprogramma’s kunnen

Voor grondwater is door de provincies in overleg met

grote economische gevolgen.

worden vastgesteld.

bij het grondwaterbeheer betrokken belanghebbenden

In aanvulling hierop verwijderen de regionale

een maatregelenpakket opgesteld dat voortbouwt op

Voor nitraat en meststoffen wordt het huidige Rijks­­

overheden 15 ha verontreinigde bagger.

het huidige beleid. De motivering voor het nemen van

beleid als voldoende beschouwd om een trend­omkeer

deze maatregelen is het niet in de goede toestand

richting de goede toestand te bewerkstelligen.

verkeren van grondwaterlichamen (zie paragraaf
4.6.2) of het aanwezig zijn van belastingen (zie

151

Tabel 6-3 Overzicht aanvullende regionale maatregelen in stroomgebied Eems 2010-2015
Maatregelnaam
Aanpak puntbronnen

6 Maatregelenprogramma
152

Totaal Eenheid

Aanpakken riooloverstorten

67

ha

4

stuks

Verminderen belasting RWZI

2

stuks

Afkoppelen verhard oppervlak

3

ha

Saneren verontreinigd(e) landbodems / grondwater

2

stuks

Verminderen emissie nutriënten landbouw

1

stuks

Verwijderen verontreinigde bagger

15

ha

Aanpak diffuse bronnen

Overige aanvullende maatregelen
Aanvullend op maatregelen voor puntbronnen,
diffuse bronnen, regulering waterbeweging en

Regulering waterbeweging en hydromorfologie

hydromorfologie en grondwater hebben de regionale

Verbr. watersyst, aansl. wetland / verlagen uiterwaard

10

ha

waterbeheerders en Rijkswaterstaat een aantal

Verwijderen stuw

2

stuks

overige aanvullende maatregelen vastgesteld.

Vispasseerbaar maken kunstwerk

17

stuks

Dit pakket omvat de volgende maatregelen:

Verbreden / nvo; langzaam stromend / stilstaand water

44

km

• het uitvoeren van actief vegetatiebeheer langs

Verdiepen watersysteem (overdimensioneren)

113

ha

2350

ha

41 km oever;
• het uitvoeren van twee financiële maatregelen;

Overige inrichtingsmaatregelen

2

stuks

64

km

Uitvoeren actief vegetatie- / waterkwaliteitsbeheer

41

km

Aanvullende maatregelen rioolwaterzuiverings­
installaties

1

stuks

Financiele maatregelen

2

stuks

De meeste puntbronnen worden aangepakt met

Uitvoeren onderzoek
10

stuks

• het uitvoeren van tien onderzoeksmaatregelen.
Hierop wordt in paragraaf 6.6 nader ingegaan.

6.4.2

Regionale maatregelen puntbronnen

basismaatregelen op basis van generiek beleid.
De regionale aanvulling op het generiek beleid heeft
betrekking op het aanpakken van de belasting met
nutriënten vanuit de waterketen.
Een belangrijke bron van nutriënten is het effluent
van rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s). Alle rwzi’s
zijn in de planvoorbereiding beoordeeld. Aanvullende
maatregelen voor de rwzi/afvalwater­keten zijn aan de
orde als de ecologische kwaliteit van het ontvangende
(of stroomafwaarts gelegen) waterlichaam niet
voldoet door de belasting met stikstof en/of fosfaat, of
een prioritaire of overige stof. De betreffende rwzi
levert een belangrijke bijdrage (vergeleken met
andere bronnen), en al dan niet in combinatie met

Verbreden / hermeanderen / nvo; (snel) stromend water
Aanvullende maatregelen

Uitvoeren onderzoek

Tabel 6-4 Regionale maatregelen puntbronlozingen in stroomgebied Eems 2010-2015
Maatregelnaam

EemsNedereems

Eems-RWS

Provincie
Drenthe

Provincie
Groningen

Totaal Eenheid

Aanpakken riooloverstorten

67
4

1

ha
stuks

Vermindering belasting RWZI

2

15

stuks

Afkoppelen verhard oppervlak

3

15

ha

15

tuks

Saneren verontreinigd(e) landbodems/grondwater

1

1

6 Maatregelenprogramma

Aanpak puntbronnen

Tabel 6-5 Regionale maatregelen diffuse bronnen in stroomgebied Eems 2010-2015
Maatregelnaam

EemsNedereems

Eems-RWS

Provincie
Drenthe

Provincie
Groningen

Totaal Eenheid

Aanpak diffuse bronnen
Verminderen emissie nutriënten landbouw

1

1

stuks

Verwijderen verontreinigde bagger

15

15

ha

andere maatregelen, aan het bereiken van de doelen.

geactualiseerd waarbij de risico’s van puntverontrei-

Eemstroomgebied pilots worden uitgewerkt om voor

Het betreft twee locaties waar dit van toepassing is en

nigingen in grondwaterbeschermingsgebieden met

2015 hieromtrent keuzes te kunnen maken.

waar de zuivering wordt aangepast of andere maat­

voorrang in beeld worden gebracht. Vervolgens

regelen worden genomen om de kwaliteit van het

krijgen de puntbronnen een plaats binnen het

effluent te vergroten, zoals de aanleg van helofyten-

geactualiseerde bodemsaneringsprogramma.

filters.

Aanpak riooloverstorten en afkoppelen verhard
oppervlak

6.4.3
		

Regionale maatregelen diffuse
bronnen

6.4.4
		
		

Regionale maatregelen voor
herstel van waterbeweging en
hydromorfologie

In het gebied van de Eems is 55% van de watergangen
kunstmatig. Ze zijn in de loop der eeuwen aangelegd

In het stroomgebied Eems is de sanering van vier

De bestaande wettelijke eisen op basis van bijvoor-

voor een goede waterhuishouding. Zonder deze

riooloverstorten opgenomen en wordt 3 ha verhard

beelde de Wet milieubeheer, de Wvo en de Bestrij-

watergangen zou het stroomgebied van de Eems voor

oppervlak afgekoppeld van het rioolstelstel. Deze

dingsmiddelenwet worden gehandhaafd en waar

een groot deel ongeschikt zijn voor landbouw of

maatregelen liggen geheel in het verlengde van het

nodig in overeenstemming gebracht met de krw.

wonen. De watergangen hadden de primaire functie

beleid van de afgelopen jaren. In gemeentelijke

Voor de eisen ten aanzien van bemesting is het

om water af te voeren en te bergen. In de loop van de

rioleringsplannen en in overleg met waterschappen

Nitraatactieprogramma, waaronder bufferstroken,

vorige eeuw is met behulp van de groei van de techniek

zijn al veel rioleringssystemen beoordeeld en zijn

leidend en voor bestrijdingsmiddelen het Europese

en kennis de afvoerfunctie van de watergangen

maatregelen uitgevoerd.

Gewasbeschermingsmiddelenbeleid. Aanvullend op

geoptimaliseerd. Voor een goede waterhuishouding

het generiek beleid wordt 15 ha verontreinigde bagger

zijn ook de van nature aanwezige watergangen

Aanpak bodemverontreinigingen

verwijderd om de belasting door diffuse bronnen te

(beken, plassen) aangepast en ingericht.

In het beheergebied van Hunze en Aa’s wordt een

verminderen. De belasting met nutriënten wordt

aantal historische waterbodemverontreinigingen

verder teruggebracht door een lokaal project van

In het stroomgebied Eems staan de beheerders nu

gesaneerd. Tot nu toe hebben deze bodemverontreini-

overheden met agrariërs. Voor een verdergaande

voor de uitdaging om de kunstmatige inrichting en

gingen geen prioriteit gehad in het bodemsanerings-

reductie middels kosteneffectieve maatregelen is

drastische ingrepen in natuurlijke wateren zodanig

beleid. Het bodemsaneringsbeleid wordt daar

innovatie nodig. Naar verwachting zullen in het

aan te passen dat een goede ecologische potentie

153

6 Maatregelenprogramma
154

Tabel 6-6 Regionale maatregelen regulering waterbeweging en hydromorfologie in stroomgebied Eems 2010-2015
Maatregelnaam

EemsNedereems

Eems-RWS

Provincie
Drenthe

Provincie
Groningen

Totaal Eenheid

Regulering waterbeweging en hydromorfologie
Verbr. watersyst, aansl. wetland / verlagen uiterwaard

10

Verwijderen stuw

2

Vispasseerbaar maken kunstwerk

16

1

10

ha

2

stuks

17

stuks

Verbreden / nvo; langzaam stromend / stilstaand water

44

44

km

Verdiepen watersysteem (overdimensioneren)

113

113

ha

2.350

2350

ha

Overige inrichtingsmaatregelen

2
Verbreden / hermeanderen / nvo; (snel) stromend water

64

2

stuks

64

km

Tabel 6-7 Overige regionale extra maatregelen in stroomgebied Eems 2010-2015
Maatregelnaam

EemsNedereems

Eems-RWS

Provincie
Drenthe

Provincie
Groningen

Totaal Eenheid

Overige aanvullende maatregelen
Uitvoeren actief vegetatie- / waterkwaliteitsbeheer

41
1

Financiële maatregelen

1

1

41

km

1

stuks

2

stuks

Doorkijk aanpak 2016-2027

6 Maatregelenprogramma

Er ligt nu een fors krw-maatregelenprogramma tot en

155

6.5
ontstaat. Steile en harde oeverbescherming moet
worden vervangen door natuurvriendelijke oevers,
beken moeten weer gaan meanderen en een meer

6.4.5
		

Overige regionale aanvullende
maatregelen

met 2015 van Rijks- en regionale maatregelen.
Hierdoor zal de waterkwaliteit in het Eemsstroom­

natuurlijke regime krijgen en het peilbeheer moet

Aanvullend op maatregelen voor puntbronnen,

gebied aanzienlijk verbeteren. Alle waterlichamen

meer natuurlijk worden. Een groot probleem hierbij is

diffuse bronnen, regulering waterbeweging en

maken een belangrijke ontwikkeling door op weg

dat andere functies, zoals scheepvaart, landbouw en

hydromorfologie en grondwater hebben de regionale

naar een goede ecologische potentie en een goede

bebouwing langs het water voor een belangrijk deel

waterbeheerders en Rijkswaterstaat een aantal

ecologische toestand. Maar dit is nog niet voldoende.

zijn gebaseerd op de huidige inrichting. Als deze

overige aanvullende maatregelen vastgesteld.

Het is noodzakelijk om na 2015 het krw-maatregelen-

inrichting wordt veranderd heeft dit consequenties

Dit pakket omvat de volgende maatregelen:

programma te continueren.

voor deze functies. Het aanpassen van de inrichting

• het uitvoeren van actief vegetatiebeheer langs

is daarom een geleidelijk proces waarbij op korte

41 km oever;

In de huidige programmering is globaal aangeven

termijn maatregelen worden genomen die geen grote

• het uitvoeren van twee financiële maatregelen;

welke maatregelen voor de periode na 2015 zijn voor-

consequenties hebben en op langere termijn vooral in

• het uitvoeren van tien onderzoeksmaatregelen.

zien. Een belangrijk onderdeel van dit programma is

samenloop met ruimtelijke ontwikkelingen een

Hierop wordt in paragraaf 6.6 (Extra maatregelen)

het continueren en deels uitbreiden van het aanpassen

aangepaste inrichting wordt gerealiseerd.

nader ingegaan.

van de regulering en hydromorfologie van water­
systemen. Dit betekent dat tot 2027 een doorlopend

Het krw-maatregelenprogramma omvat een pakket

programma wordt uitgevoerd van inrichtingsmaat­

van maatregelen dat is gebaseerd op maatregelen die

regelen. De kunstmatige inrichting van watergangen

al zijn of worden genomen in de periode tot 2015,

en de ingrijpende aanpassingen van beken worden

maar deels ook doorlopen in de periode na 2015.

daarmee stap voor stap tot 2027 aangepast om een

De maatregelen hebben onder meer betrekking op de

gezonde ecologische ontwikkeling mogelijk te maken.

aanleg van natuurvriendelijk oevers (44 km) en het

De belasting met nutriënten wordt verder teruggebracht

verbreden en/of herstellen van meandering van

door lokale projecten van overheden met agrariërs,

beken (64 km), het vispasseerbaar maken van

waarbij voor de periode na 2015 is voorzien dat er

17 kunstwerken en het nemen van inrichtingsmaat­

langs 20 km waterloop mest- en spuitvrije zones

regelen op 2350 ha grond. Voor de grote wateren

worden aangelegd. De lokalisering en uitvoering van

(rijkswateren) is herinrichting de belangrijkste

deze maatregelen komt tot stand op basis van overleg

maatregel. Het Beheer en Inrichtingsprogramma van

en vrijwillige medewerking van de grondbezitters.

Rijkswaterstaat is gericht op het verbeteren van de
vismigratie.
In tabel 6-6 zijn de maatregelen opgenomen voor
herstel van waterbeweging en hydromorfologie.

6 Maatregelenprogramma
156

6.6
Tabel 6-8 Overzicht aanvullende regionale maatregelen Stroomgebied Eems 2016-2027

Extra maatregelen

In deze paragraaf wordt, overeenkomstig artikel 11,
lid 5, aangeven welke maatregelen c.q. onderzoek nog

Maatregelnaam

Totaal

Eenheid

worden uitgevoerd om de doelen te halen wanneer uit
de monitoringgegevens blijkt dat ze vermoedelijk niet

Aanpak diffuse bronnen
Verwijderen verontreinigde bagger

55

stuks

Inrichten mest- / spuitvrije zone

20

ha

worden bereikt.
Uit de Ex ante evaluatie krw, uitgevoerd door het
Planbureau voor de Leefomgeving, blijkt dat door een

Regulering waterbeweging en hydromorfologie
Aanpassen waterpeil

200

ha

Verbreden / nvo; langzaam stromend / stilstaand water

78

km

Overige inrichtingsmaatregelen

50

ha

Verbreden / hermeanderen / nvo; (snel) stromend water

53

km

aantal hardnekkige knelpunten volledige realisatie
van alle doelstellingen van de krw met de nu
voorliggende maatregelen niet waarschijnlijk is.
De knelpunten betreffen met name de aanpak van
waterverontreiniging door diffuse bronnen zoals
landbouw en verkeer en vervoer, de onnatuurlijke

Aanvullende maatregelen
Aanleg zuiveringsmoeras

1 stuks

Uitvoeren actief vegetatie- / waterkwaliteitsbeheer

76

km

inrichting van onze wateren en de aanpak van
emissies uit de waterketen. Om alle doelen van de
krw te kunnen realiseren zijn extra maatregelen
noodzakelijk.
Voor veel waterlichamen worden de huidige knelpunten

Tabel 6-8 geeft een overzicht van de maatregelen die

met betrekking tot de kwaliteit van oppervlaktewateren

op dit moment worden voorzien in de periode na 2015.

mede veroorzaakt door belastingen die stroomopwaarts

Dit is een globaal overzicht. In het volgende stroom-

buiten de waterlichamen plaatsvinden of in geval

gebiedbeheerplan Eems wordt een definitief

van vismigratieknelpunten boven- en/of beneden-

programma opgenomen voor na 2015.

strooms. Tijdens de planperiode zal op structurele en
kwantitatieve wijze door de waterbeheerders in beeld
worden gebracht waar sprake is van resterende
knelpunten waarvoor maatregelen in bovenstroomse
(en voor vissen ook benedenstroomse) gebieden
nodig zijn om deze knelpunten op de lossen. Daarbij
zullen ook de doelstellingen die verband houden met
de drinkwaterfunctie worden meegenomen.

6 Maatregelenprogramma

Extra maatregelen herziening Gemeenschappelijk
landbouwbeleid

Deze extra maatregelen dragen direct of indirect bij

de internationale stroomgebieden is Nederland voor
het realiseren van de doelen met betrekking tot

Met de herziening van het Plattelandsontwikkelings-

Bij de glb/Health Check ‘nieuwe uitdaging water­

(prioritaire gevaarlijke) verontreinigende stoffen in

programma (pop) naar aanleiding van de Health

beheer’ ligt de focus op verbetering van de water­­­

belangrijke mate afhankelijk van maatregelen die

Check van het Gemeenschappelijk landbouwbeleid

kwaliteit, zowel ecologisch als chemisch, en op water

door de Europese Commissie in Europees verband

(glb) zet het kabinet tijdens de planperiode in op

kwantiteitsmaatregelen. Hiermee wordt direct

verplicht worden gesteld en die ook in bovenstroomse

verbetering van de concurrentiekracht, verbetering

aangesloten op het doel van onder andere het

landen worden genomen. Mede met het oog op het

van natuur, milieu, landschap en leefkwaliteit op het

4e Nitraatactieprogramma. Bovendien sluit dit aan op

gewenste Europese level playing field en behoud van

platteland en diversificatie van de plattelandseconomie.

de doelen in het rapport van de Deltacommissie: door

een concurrerend bedrijfsleven is de inzet van

Op grond van de Health Check en het Economisch

het waterbergend vermogen van het agrarisch gebied

Nederland primair gericht op het maken van benodigde

Herstelplan wordt voor de periode 2009-2013 een

te vergroten kan worden ingespeeld op de gevolgen

afspraken in internationaal verband. Daarnaast wordt

extra budget van 144 miljoen euro ingezet. Met dit

van klimaatverandering. Ook biodiversiteit wordt

het nationale beleid voortgezet gericht op het verder

extra budget wordt het Plattelandsontwikkelings­

ondersteund door bijvoorbeeld het creëren van

terugdringen van emissies via nieuwe kosteneffec-

programma 2007 – 2013 aangevuld (pop-2). Naast deze

natuurlijke overgangen tussen water en land en door

tieve technieken waar dat redelijkerwijs mogelijk is.

extra middelen wordt een nationale cofinanciering

het creëren van ecologische verbindingszones.

van ten minste 25% ingezet.

De inzet op biodiversiteit (o.a. toepassing brede

Door de benedenstroomse ligging van Nederland in

Op het punt van het verwerven van grond voor

aan een verdere verbetering van de waterkwaliteit.

akkerranden en precisielandbouw) en hernieuwbare

hermeandering van beken en aanleg van natuur-

Deze extra middelen in het pop-2 worden beschikbaar

energie (verwerking dierlijke mest en organische

vriendelijke oevers is een verdergaande inzet

gesteld voor akkerrandenbeheer, maatregelen gericht

reststromen in de landbouw) dragen ook bij aan een

gewenst. Op dit moment is dat echter nauwelijks

op verbetering van de waterkwaliteit en het beheer

verdere verbetering van de waterkwaliteit.

mogelijk. De komende jaren moet blijken of hiervoor

van waterkwantiteit, maatregelen gericht op het

in de toekomst op grond van economische

verhogen van milieukwaliteit en een verdere reductie

Herziening krw-monitoringprogramma

ontwikkelingen in de landbouw en ontwikkelingen

van milieuverliezen uit de landbouw, innovatie van

Tijdens het opstellen van onderhavig stroomgebied-

met betrekking tot het Plattelandsontwikkelings­

de landbouw, landbouwgebonden productie van

beheerplan zijn bij het beschrijven van de huidige

programma en het mestbeleid meer mogelijkheden

duurzame energie, een vergoeding voor landbouwers

toestand en het toetsen van deze toestand aan de

ontstaan. Onderzocht zal worden op welke wijze het

in maatschappelijk waardevolle gebieden. Daarbij zal

milieudoelstellingen diverse vragen ontstaan over

landbouwbedrijfsleven inkomsten kan genereren met

een belangrijk accent liggen op het geven van

juistheid van de resultaten van het krw-monitoring-

het leveren van groenblauwe diensten zoals aanleg,

beheervergoedingen voor het leveren van groen-blau-

programma. In een aantal gevallen gebruiken

beheer en onderhoud van natte natuurvriendelijke

we diensten.

waterbeheerders aanvullende informatie om de

oevers.

beoordeling van de huidige toestand op basis van
het monitoringprogramma bij te stellen. Voor zowel
oppervlaktewater als grondwater geldt dat de

157

6 Maatregelenprogramma
158

6.7
		
		

Kosteneffectiviteitsanalyse
(kea) - onderbouwing
maatregelenprogramma

monitoringprogramma’s de komende jaren worden

Het rijk stimuleert innovatief onderzoek met het

De Kaderrichtlijn Water stelt zich ten doel dat alle

herzien, mede op basis van de nu uitgevoerde toestand-

nationale Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water

Europese wateren in het jaar 2015 een ‘goede toestand’

bepaling per waterlichaam.

waarvoor tot en met 2011 een bedrag van 75 miljoen

hebben bereikt en dat er binnen heel Europa duurzaam

euro beschikbaar is gesteld. Met dit programma wordt

wordt omgegaan met water. Ten behoeve van de krw

Onderzoeksmaatregelen

beoogd hardnekkige knelpunten met betrekking tot

dienen, om dit te bereiken, door de betrokken over-

Tijdens het opstellen van het krw-maatregelen­

de waterkwaliteit te helpen oplossen. Op basis van de

heidsoverheidsorganisaties maatregelenpakketten

programma in de regionale gebiedsprocessen bleek

resultaten van dit innovatieprogramma en de vele

opgesteld te worden. Het op basis van de economische

dat een deel van de maatregelen nog niet kan worden

onderzoeksmaatregelen die zijn opgenomen in het nu

analyse vaststellen van een kosteneffectief maat­

geprogrammeerd omdat er onvoldoende kennis is

voorliggende maatregelenpakket, kunnen voor de

regelenprogramma is daarbij een essentieel onderdeel

over het effect van bepaalde maatregelen en/of over

periode na 2015 de maatregelen worden aangevuld

in de methodiek die de krw op dit punt voorschrijft.

de (economische) consequenties als de maatregel

met nieuwe maatregelen waarvan is gebleken dat

moet worden uitgevoerd. In het krw-maatregelen­

deze kosteneffectief bijdragen aan de verdere

Met een kosteneffectiviteitsanalyse (kea) wordt hier

programma tot 2015 zijn daarom 10 onderzoeks­

doel­realisatie van de krw. Daarnaast geeft het

invulling aan gegeven. Deze analyse maakt een

projecten gepland. Voor meer informatie over de

Kabinet met 115 miljoen euro een impuls aan extra

onderlinge vergelijking van maatregelen op kosten en

geplande onderzoeksmaatregelen wordt verwezen

maatregelen voor het bredere waterbeheer waarmee

ecologische effectiviteit mogelijk, waarmee uiteindelijk

naar de plannen van de betreffende waterbeheerders.

ook de waterkwaliteit verder moet verbeteren.

de meest kosteneffectieve maatregelencombinaties

Specifiek voor grondwater zijn onder meer de

kunnen worden bepaald. Dergelijke kosteneffectiviteits-

volgende onderzoeksmaatregelen voorzien:

analyses zijn conform de krw uitgevoerd voor de

• methodisch onderzoek naar de afleidings­

regionale aanvullende maatregelen.

methodiek van drempelwaarden (onderbouwing
stofkeuze, relevante receptoren en internationale

In hoofdstuk 3 is aangegeven hoe de doelen voor

afstemming);

(nagenoeg) onverstoorde wateren en kunstmatige en

• onderzoek naar effecten van grondwater

sterk veranderde waterlichamen zijn vastgesteld.

(kwaliteit en kwantiteit) op de toestand van

In het stroomgebied van de Eems kennen veel

oppervlaktewateren en beschermde natuur­waarden

waterlichamen hydromorfologische beperkingen.

(interactie grondwater-oppervlaktewater).

Ze zijn kunstmatig of sterk veranderd om het achterliggende land te beschermen tegen de zee, tegen
overstromingen bij hoge rivierafvoeren en om andere
functies zoals scheepvaart mogelijk te laten zijn.
In het benedenstroomse deel van het stroomgebied
kennen veel waterlichamen een onnatuurlijk laag peil
in combinatie met kunstmatige drainage en bemaling

Tabel 6-9 Regionale extra maatregelen

Eems-Nedereems

Eems-RWS

Provincie
Drenthe

Provincie
Groningen

Totaal

5

3

1

1

10

Eenheid

Uitvoeren onderzoek
Uitvoeren onderzoek

stuks

2 Het project ‘Groslijst maatregelen Kaderrichtlijn

om water versneld af te voeren en droge voeten te

vooral de huidige onnatuurlijke hydromorfologische

houden. Dit leidt in veel gebieden tot onnatuurlijk

inrichting van veel oppervlaktewateren en de

Water’ waarbij door lto-Nederland en de Unie van

hoge nutriëntengehalten door zoute en fosfaatrijke

relatief hoge nutriëntenniveaus de belangrijkste

Waterschappen een database is opgesteld met

kwel en mineralisatie van veen in de ondergrond.

knelpunten. Met name maatregelen gericht op het

mogelijke maatregelen bij agrarische sectoren

herstellen van de hydromorfologie bleken kostenef-

waarbij tevens links naar organisaties en voor-

Uitgaande van bovenstaande beperkingen is voor de

fectief. De resultaten van de Strategische mkba zijn in

beeldprojecten zijn opgenomen. De resultaten zijn

verschillende deelgebieden in het stroomgebied van

2007 met het nationale parlement besproken.

in juni 2007 gepubliceerd en via de website van

regelen vastgesteld dat aanvullend is ten opzichte

Landelijke analyse landbouwmaatregelen

3 Onderzoek naar de kosteneffectiviteit van zuiverings-

van reeds bestaande en voorgenomen generieke

Om op nationaal niveau een beeld te krijgen van

technieken bij rioolwaterzuiveringsinstallaties

maatregelen. De selectie van maatregelen is gebeurd

mogelijke kosteneffectieve maatregelen bij landbouw-

(rwzi’s). In 2005 is een verkenning uitgevoerd naar

op basis van activiteiten en analyses op nationaal

sectoren, voornamelijk gericht op het verminderen

effectiviteit van zuiveringstechnieken waarmee de

niveau en op gebiedsniveau.

van het gebruik en emissies van nutriënten en

kwaliteit van het rwzi-effluent voor krw-relevante

bestrijdingsmiddelen en het tegengaan van

(prioritaire) stoffen kan worden verbeterd 42.

Strategische mkba 2006

verdroging, zijn onder meer de volgende projecten

Op basis hiervan zijn zuiveringsscenario’s

In 2006 is op nationaal niveau de Strategische mkba

uitgevoerd:

geformuleerd met combinaties van technieken die

uitgevoerd [44] . Op basis van een lange lijst van

1 Het opstellen van een landelijke database met

samen de verwijdering van specifieke (groepen)

lltb (www.lltb.nl) beschikbaar gemaakt [45] .

de Eems een pakket van regionale en lokale maat­

mogelijke maatregelen en een globale indicatie van

‘Best Practices’. In deze database zijn per sector

krw-stoffen kunnen bereiken. Per zuiveringscenario

kosten en effecten van deze maatregelen zijn drie

zowel bemestings- als gewasbeschermingsmaat­

is een kostenraming opgesteld. Deze informatie

scenario’s opgesteld in de vorm van pakketten van

regelen opgenomen. Maatregelen zijn onder

over kosten en effecten is mede gebruikt bij de

mogelijke maatregelen. Vervolgens is van deze

verdeeld op basis van de mate van implementatie

selectie van maatregelen op de rwzi’s zoals die zijn

pakketten van maatregelen een inschatting gemaakt

van de maatregelen in de praktijk: Good Practices,

opgenomen in de stroomgebiedbeheerplannen.

van kosten, effecten en lasten en – zeer indicatief

Best Practises, Kennisontwikkeling en Beperkt

Daarbij zijn ook inzichten uit gebiedpilots naar de

– resulterende baten. Voor verontreinigende stoffen

toepasbare maatregelen. De kosteneffectiviteit van

kosteneffectiviteit van aanvullende zuiverings-

bleek dat verdergaande emissiebeperkende maat­

de maatregelen is globaal weergegeven.

technieken op rwzi’s meegenomen.

regelen aanvullend op het reeds bestaande beleid

De database is door ppo (Praktijkonderzoek Plant

relatief veel geld kosten en weinig opleveren. Dit komt

en Omgeving) in samenwerking met lto opgesteld

omdat de emissies van verontreinigende stoffen op

en via het landelijke project ‘Telen met toekomst’

basis van bestaand beleid reeds vergaand en

beschikbaar gesteld voor de betreffende sectoren

kosteneffectief zijn gesaneerd waardoor in veel

(te vinden onder ‘vaktechnische informatie’ op

waterlichamen de normen reeds worden gehaald.

website www.telenmettoekomst.nl, doorklikken

Ten aanzien van de ecologische kwaliteit bleken

naar de betreffende sectoren).

42

Stowa rapport 28, 2005

6 Maatregelenprogramma

Maatregelnaam

159

Gedetailleerde gebiedsanalyses

6 Maatregelenprogramma

De KRW vereist dat de keuze en afweging van maatregelen op basis van kosteneffectiviteit wordt verantwoord. In het Handboek kosteneffectiviteitsanalyse is
daartoe een methodiek opgenomen. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat de meest
kosteneffectieve maatregelen voorrang krijgen. Deze keuze vereist uiteraard
maatwerk: de kosteneffectiviteit van regionale maatregelen wordt mede bepaald
door lokale of regionale omstandigheden.

Figuur 6-3 Werkwijze bij selectie van maatregelen

MEP
160

1

Groslijst
mogelijke
aanvullende
maatregelen

2

Handboek kosteneffectiviteitsanalyse

Niet meenemen
maatregelen
met significante
schade

Om de regionale waterbeheerders te helpen bij het
uitvoeren van de analyses naar de kosteneffectiviteit

GEP

4a

3

Kosteneffectieve
combinatie van
extra maatregelen
voor bereiken GEP

hierboven vermelde informatie op het nationale
niveau een handboek kosteneffectiviteitsanalyse

Af vallen maatregelen wegens
disproportionele kosten

4b

van de te nemen maatregelen, is mede op basis van de

opgesteld (zie ook het kader). Dit handboek geeft
invulling aan de economische analyse en biedt de

Kosteneffectief
maatregelenprogramma
2010-2015

Beleidsdoel
2005

kaders voor de uitvoering van de kosteneffectiviteitsanalyse in Nederland. Het handboek beveelt een
methodiek aan en geeft praktijkvoorbeelden van
kosteneffectiviteitsanalyses. Het handboek heeft als
voorbeeld gediend voor de werkwijze die in de regio’s

Huidige
toestand

zijn gehanteerd.

Regionale gebiedsprocessen
Met kennis van de uitkomsten van de Strategische

Bovenstaande figuur illustreert het stappenplan dat in Nederland model heeft
gestaan voor de gebiedsanalyses. Per waterlichaam is een pakket samengesteld
bestaande uit maatregelen die de grootst mogelijke ecologisch winst (effectiviteit)
tegen zo laag mogelijke kosten opleveren. Dit is gebeurd op basis van een kosten­
effectiviteitsanalyse. Hiervoor werd in eerste instantie voor elk van de betreffende
waterlichamen in het beheergebied een groslijst opgesteld met alle mogelijke
(relevante) aanvullende maatregelen om ecologie en waterkwaliteit te verbeteren.
Van de denkbare beheer- en inrichtingsmaatregelen op deze lijst zijn vervolgens de
maatregelen komen te vervallen die significante schade berokkenen aan een sector
of een functie binnen een bepaald gebied. De resterende maatregelen zijn gescoord
op kosten en effectiviteit en vervolgens gerangschikt. Op basis van deze informatie
is vervolgens het maatregelenpakket 2010-2015 samengesteld, waarbij naast de
kosteneffectiviteit van de maatregelen ook andere criteria zijn meegenomen,
zoals de technische uitvoerbaarheid, de vanuit economisch perspectief optimale
realisatietermijn, de synergie met andere beleidsterreinen en de mogelijkheden
voor samenwerking met derden bij de uitvoering.

mkba 2006 en bovengenoemde studies zijn per (deel)
stroomgebied onder aanvoering van waterschappen
gebiedsprocessen uitgevoerd waarbij overheden,
relevante sectoren (met name landbouw) en maatschappelijke organisaties (ngo’s) zijn betrokken.
Bij het tot stand brengen van het maatregelenpakket
per deelstroomgebied is een proces gevolgd waarbij
per deelgebied is uitgegaan van de specifieke
problemen voor dat gebied. Hierbij zijn mogelijke
maatregelen in rij en gelid gezet waarna deze zijn
geprioriteerd op basis van een inschatting van
kosten, de uitvoerbaarheid en inpasbaarheid in de
bedrijfsvoering en draagvlak bij betrokken sectoren
voor uitvoering.

6 Maatregelenprogramma

Regionale bestuurders hebben zich bij het selecteren

in het beheergebied een groslijst opgesteld met alle

draagvlak bestaat voor wat betreft de uitvoering.

van maatregelen voornamelijk gericht op inrichting-

mogelijke (relevante) aanvullende maat­regelen om

Met deze aanpak wordt de kans van slagen voor een

en beheermaatregelen waarmee de onnatuurlijke

ecologie en waterkwaliteit te verbeteren. Van de

daadwerkelijke uitvoering van het pakket aan

hydromorfologie wordt hersteld en waarmee in veel

denkbare beheer- en inrichtingsmaatregelen op deze

maatregelen geoptimaliseerd. Medio 2007 zijn de

gevallen tegelijkertijd nutriëntenemissies naar het

lijst zijn vervolgens de maat­regelen komen te

waterbeheerders gestart met het bijeenbrengen van

oppervlaktewater worden verminderd. Aanvullende

vervallen die significante schade berokkenen aan een

de regionale informatie over maatregelen en doelen

maatregelen die ingrijpen op de bedrijfsvoering van

sector of een functie binnen een bepaald gebied.

in een nationale database.

landbouwbedrijven om het gebruik en emissies van

De resterende maatregelen zijn gescoord op kosten en

nutriënten en bestrijdingsmiddelen verder terug te

effectiviteit en vervolgens gerangschikt. Op basis van

Ex ante evaluatie krw 2008

dringen maken onderdeel uit van het generieke beleid

deze informatie is vervolgens het maatregelenpakket

Op basis van de informatie die in het voorjaar van

zoals het komende 4 Nitraat actieprogramma voor

2010-2015 samengesteld, waarbij naast de kosten­

2008 aanwezig was in de nationale database heeft

2010-2013.

effectiviteit van de maatregelen ook andere criteria

het Planbureau voor de Leefomgeving een tweede

zijn meegenomen, zoals de technische uitvoerbaar-

nationale kostenbaten analyse uitgevoerd in de vorm

Gedetailleerde gebiedsanalyses

heid, de vanuit economisch perspectief optimale

van een Ex ante evaluatie [46] . Hierbij zijn de voor­

e

De krw vereist dat de keuze en afweging van

realisatietermijn, de synergie met andere beleids­

gestelde maatregelen doorgerekend op kosten,

maat­regelen op basis van kosteneffectiviteit wordt

terreinen en de mogelijkheden voor samenwerking

mogelijke baten en lasten voor burgers en bedrijven en

verantwoord. In het Handboek kosteneffectiviteits-

met derden bij de uitvoering.

is op basis van op dat moment beschikbare informatie
over te realiseren doelen een indicatie gegeven van de

analyse is daartoe een methodiek opgenomen.
Hiermee wordt ervan uitgegaan dat de meest kosten-

Om de totale kosten van de maatregelen te beperken

effectieve maatregelen voorrang krijgen. Deze keuze

hebben regionale bestuurders zich ten doel gesteld bij

vereist uiteraard maatwerk: de kosteneffectiviteit van

de regionale uitwerking en keuze van maatregelen de

Ook bleek uit de Ex ante evaluatie dat de voorgestelde

regionale maatregelen wordt mede bepaald door

wateropgaven ten aanzien van de Kaderrichtlijn

hydromorfologische ingrepen een forse bijdrage

lokale of regionale omstandigheden.

Water, het voorkomen van wateroverlast (wb21) en de

zullen leveren aan het realiseren van ecologische

opgaven voor Natura 2000-gebieden integraal aan te

doelen. Verder bleek uit deze analyse dat het huidige

Figuur 6-3 illustreert het stappenplan dat in Neder-

pakken en met name die aanvullende maatregelen te

beleid reeds een forse bijdrage levert aan het realiseren

land model heeft gestaan voor de gebiedsanalyses.

kiezen waarmee meerdere doelen worden gediend

van doelstellingen. Dit komt mede doordat bij het

Per waterlichaam is een pakket samen­gesteld

(synergie).

opstellen van dit beleid al rekening is gehouden met

bestaande uit maatregelen die de grootst mogelijke

Dit heeft per (deel)stroomgebied geresulteerd in een

effecten van mogelijke maatregelen op het ecologisch

ecologisch winst (effectiviteit) tegen zo laag mogelijke

voorstel voor een regionaal pakket van maatregelen

functioneren (en daarmee op de krw-doelen).

kosten opleveren. Dit is gebeurd op basis van een

aanvullend op de landelijk geldende generieke

De resultaten zijn in juni 2008 aangeboden aan en

kosteneffectiviteitsanalyse. Hiervoor werd in eerste

maatregelen, zoals het vastgestelde 4e Nitraatactie-

besproken met het nationale parlement.

instantie voor elk van de betreffende water­l ichamen

programma, waarvoor in de betreffende regio

Na een laatste optimalisatieslag zijn voor ieder

mate van doelbereik.

161

6 Maatregelenprogramma
162

6.8
		

Relatie milieudoelstellingen
en vergunningverlening

waterlichaam de uiteindelijke maatregelen tezamen

De milieudoelstellingen voor de goede toestand worden

Algemeen beleidskader

met de te realiseren doelen bijeengebracht in de

op basis van de Wet milieubeheer landelijk vastgelegd

Het algemene beleidskader betreft de toepassing van

nationale database. In deze database zijn de bij­

als milieukwaliteitseisen in het Besluit kwaliteitseisen

het brongerichte spoor, zoals neergelegd in de Wet

behorende kosten opgenomen en is het meest

en monitoring water 2009 (Bkmw 2009). Hiervan af-

milieubeheer en de Waterwet. Bij alle bronnen van

kosteneffectieve moment van uitvoering (vóór of na

wijkende milieudoelstellingen (zoals voor kunstmatige

verontreiniging worden middels vergunningen of

2015) aangegeven en gemotiveerd. Zo is bij grond­

en sterk veranderde wateren) worden voor specifieke

algemene regels de beste beschikbare technieken

verwerving op basis van vrijwilligheid uitvoering ná

waterlichamen vastgelegd in de provinciale water- of

voorgeschreven om lozingen en emissies terug te

2015 in veel gevallen voordeliger omdat hiermee het

omgevingsplannen en in het Beheer- en Ontwikkel-

dringen. Lozingen zijn alleen toegestaan wanneer de

opdrijven van grondprijzen kan worden tegengegaan.

plan voor de Rijkswateren. Daar wordt ook gemotiveerd

beste beschikbare technieken zijn toegepast, en

Daarbij kan het ook kosteneffectief zijn om aan te

of doelfasering of doelverlaging aan de orde is.

indien aan de toepasselijke emissiegrenswaarden is

sluiten bij andere na 2015 geplande ruimtelijke

Fasering of doel­verlaging kan alleen worden

voldaan. De algemene regels - veelal ter vervanging

ontwikkelingen en geplande renovaties van kunst-

gemotiveerd met de betreffende uitzonderingsgronden

van de vergunningplicht - voorzien in een vergelijk-

werken (gemalen, sluizen etc), rwzi’s en rioolstelsels.

van de krw. Een samenvattend overzicht van de

baar beschermingsregime.

motiveringen voor fasering is per waterlichaam

Onderdeel van het algemene beleidskader vormt een

opgenomen in bijlage O.

beoordeling van aanvaardbaarheid van de lozingen

Het hierboven beschreven proces op weg naar de
uiteindelijke regionale maatregelenprogramma’s is

na toepassing van best bestaande technieken, en het

transparant geweest waarbij zowel op nationaal als

Het Bkmw 2009 bepaalt dat de waterbeheerder bij het

zo nodig treffen van aanvullende maatregelen.

regionaal niveau regelmatig overleg heeft plaatsge-

vaststellen van het beheerplan en de provincie bij het

Bij deze beoordeling die als de emissie-immissie toets

vonden met alle belanghebbende partijen.

vaststellen van het regionale waterplan rekening houdt

wordt aangeduid, kunnen voor de in het Bkmw 2009

met de milieukwaliteitseisen uit het Bkmw 2009. In de

opgenomen stoffen de getalswaarden van het Bkmw

plannen wordt aangegeven welke maatregelen worden

2009 als vertrekpunt voor te maken afwegingen

genomen om de milieukwaliteitseisen te realiseren.

worden gebruikt.

Ter bescherming en verbetering van de waterkwaliteit

In het algemene beleidskader staat het moeten

worden in het preventieve beleid maatregelen ingezet

toepassen van best bestaande technieken centraal.

met betrekking tot zowel puntbronnen als diffuse

Periodiek wordt deze stand der techniek per bedrijfs-

bronnen. Dit gebeurt op basis van twee elkaar

sector aangescherpt op basis van kosteneffectiviteit

aanvullende beleidskaders: een algemeen beleids­

van aanvullende maatregelen en de economische

kader dat van toepassing is voor alle wateren en een

draagkracht van bedrijven en sectoren. Door bij de

aanvullend beleidskader dat zich, ter uitvoering van

vergunningverlening de meest recente (en steeds

de krw, via een planmatige aanpak op de toestand

verdergaande) stand der techniek voor te schrijven,

van de krw-waterlichamen richt.

worden de emissies en lozingen in een beheergebied

6 Maatregelenprogramma

geleidelijk aan teruggebracht. Hierdoor ontstaat

Waar dat niet het geval is wordt een beroep gedaan op

aantal gewasbeschermingsmiddelen, alsmede de

ruimte voor nieuwe activiteiten en bijbehorende

de bijzondere omstandigheden en in een aantal

doelstelling voor prioritaire gevaarlijke stoffen om de

emissies. Daar waar er lokaal sprake is van een groei

gevallen de voorbelasting uit het buitenland.

emissies, lozingen en verliezen tot nul terug te brengen.

van gewenste activiteiten zal in het betreffende

De vergunningeisen zijn vastgelegd in een nota ‘ciw

beheerplan worden aangegeven hoe die activiteiten

beoordelingssystematiek warmtelozingen’. Op grond

inpasbaar (te maken) zijn.

hiervan mag het oppervlaktewater maximaal 3 °C
worden opgewarmd door koelwaterlozing tot maximaal

Aanvullend beleidskader

28 °C. Mengzones die worden begrensd door de

Het aanvullende beleidskader volgt uit de stroom­

30 °C-grens mogen niet te groot worden en kritische

gebiedbeheerplannen en heeft als doel het realiseren

functies als drinkwater of waardevolle natuur moet

van de milieukwaliteitseisen in 2015 dan wel uiterlijk

buiten de mengzone liggen.

in 2027 en het waarborgen van ‘geen achteruitgang’
voor de krw-waterlichamen. De plannen geven

Voor een aantal stoffen is nu reeds duidelijk dat de

hieraan invulling met een maatregelenprogramma

milieukwaliteitseisen naar verwachting in 2015 nog

dat bestaat uit een combinatie van brongerichte- en

worden overschreden en dat aanspraak moet worden

inrichtingsmaatregelen. De brongerichte maatregelen

gemaakt op het faseren van de gewenste doel­

bestaan in hoofdzaak uit maatregelen die voortvloeien

realisatie. Voor een beperkt aantal stoffen is de

uit de toepassing van het hierboven beschreven

verwachting dat de milieukwaliteitseisen ook in 2027

algemene brongerichte beleidskader. Daarnaast

niet worden gerealiseerd. Voor deze stoffen is de

bevatten de stroomgebiedbeheerplannen een groot

noodzaak voor doelverlaging waarschijnlijk.

aantal inrichtingsmaatregelen en verdergaande

Onzekerheden met betrekking tot het in de toekomst

emissiebeperkende maatregelen gericht op specifieke

voorschrijven van aanvullende maatregelen op

emissies die de waterkwaliteit van krw-waterlichamen

Europees niveau en de ontwikkeling van nieuwe

in het gebied substantieel beïnvloeden. Voor zover in

kosteneffectieve technieken vormen het belangrijkste

dit plan geen maatregelen zijn opgenomen, zal het

argument om de voor deze stoffen waarschijnlijk

huidige beleid in het brongerichte spoor worden

noodzakelijke doelverlaging niet nu al te kwantificeren,

voortgezet.

maar stapsgewijs tot en met 2027 de uitvoering ter
hand te nemen en in 2021 te bezien voor welke

Ook ten aanzien van warmtelozingen staat hiermee

parameters en in welke mate doelverlaging moet

voorop dat het huidige beleid wordt voortgezet op

worden geconcretiseerd.

basis waarvan de doelstelling van 25 °C in de grote

Dit betreft in algemene zin de milieukwaliteitsdoel-

waterlichamen in het algemeen wordt gehaald.

stellingen voor pak’s, tbt, stikstof, fosfaat en een

163

6 Maatregelenprogramma

6.9
		

164

Door de waterbeheerders is een inschatting gemaakt

Indicatief doelbereik KRWmaatregelenprogramma

Figuur 6-4 Inschatting doelbereik stroomgebied Eems in 2015

van de effecten van het totale maatregelenprogramma
voor de ecologische toestand van het Eemsstroom­
gebied, waarbij voor de ecologische hoofdgroepen
(fytoplankton, waterflora, waterfauna en vis) en voor
de parameters die relevant zijn voor eutrofiëring
(totaal P, totaal N, doorzicht) de verwachte mate van

% Doelbereik

Fytoplankton

% Geen doelbereik

Overige waterflora
Macrofauna

doelbereik voor 2015 is aangegeven. Figuur 6-4 geeft

Vis

hiervan het samenvattende beeld voor het stroom­
gebied van de Eems.

Totaal P

Voor zowel prioritaire stoffen als overige verontreini-

Totaal N

gende stoffen wordt naar 2015 en verder een geleidelijke
verdergaande verbetering van de chemische kwaliteit

Doorzicht

van het oppervlaktewater verwacht door:

0%

• voortzetting van de vergunningverlening voor

20%

40%

60%

lozingen via de brongerichte aanpak en toepassing
van de emissie-immissietoets, waarbij de
krw-kwaliteitseisen uit het Bkmw 2009 via de
waterbeheerplannen worden meegenomen;

• de uitvoering van maatregelen in bovenstroomse
landen.

• de verdere verbetering van rwzi’s, de sanering van
ongezuiverde lozingen en het verbeteren van de

Naar inschatting van de waterbeheerders wordt met

riolering door de aanpak van overstorten en het

de voorgestelde regionale maatregelen zoals

afkoppelen van verhard oppervlak;

opgenomen in de tabellen 6.3 (tot 2015) en 6.8

• de sanering van verontreinigende waterbodems in
regionale en rijkswateren;
• een verdere reductie van de emissies van gewas­

(na 2015) en in combinatie met het autonoom
ontwikkelende generieke beleid (zoals verwoord in de
paragrafen 6.2 en 6.3) een forse stap gezet op weg

beschermingsmiddelen door aanscherping van het

naar volledige doelrealisatie uiterlijk in 2027.

toelatingsbeleid - dat wordt afgestemd met de

Voor een aantal stoffen waaronder paks zullen de

kwaliteitsdoelstellingen en monitoringgegevens

maatregelen naar verwachting nog niet leiden tot

van de krw – en aanpak van knelpunten met

doelrealisatie. Hiervoor zijn aanvullende maatregelen

betrekking tot de drinkwatervoorziening;

op Europees niveau noodzakelijk.

80%

100%

6 Maatregelenprogramma

6.10 Kosten en baten KRW		 maatregelenprogramma

165

Tabel 6-10 Schatting van sectorkosten voor watergerelateerde milieumaatregelen

De totale kosten van het krw-maatregelenprogramma
met betrekking tot de basismaatregelen zijn niet
eenvoudig te becijferen. Een ruwe schatting van de
nationale jaarlijkse kosten die worden gemaakt voor
het waterbeheer geeft het volgende beeld.
In 2008 bedroegen de totale kosten aan watertaken

in mln €/jaar

mbt. oppervlaktewater
verontreiniging

mbt. bodem
verontreiniging

Overige interne
milieureiniging

Landbouw en visserij

43

379

131

Industriële fabricage

295

113

951

7

1

23

Waterwinning en distributie

door overheden ruim 5,4 miljard euro:

Elektriciteits- en gaslevering

15

24

100

• Rioleringsbeleid: de kosten van gemeenten

Overige dienstverlening en bouwnijverheid

22

32

473

Totaal

382

550

1678

bedroegen in 2008 ruim 1,1 miljard euro. Via het
rioolrecht komen deze kosten binnen.
• Zuiveringsbeheer: de gezamenlijke waterschappen
besteden ca. 1,5 miljard euro per jaar aan het
zuiveringsbeheer. Deze gelden worden verhaald
via de verontreinigingsheffing.
• Watersysteembeheer: de totale uitgaven van de

de jaren 2010 t/m 2014 een bedrag van 659 miljoen

Kosten aanvullende regionale krw-maatregelen

gezamenlijke waterschappen bedraagt jaarlijks

euro. Daarnaast is er 200 miljoen euro beschikbaar

De totale kosten van het aanvullende regionale

ca. 0,75 miljard euro. De gelden worden via de

voor specifieke projecten. De totale kosten met

krw-maatregelenprogramma voor 2010-2015 voor het

watersysteemheffing verhaald. Rijkswaterstaat

betrekking tot het bodemsaneringsbeleid bedragen

stroomgebied Eems bedragen 149,4 miljoen euro

heeft in 2008 ca. 0,9 miljard euro besteed aan het

voor de jaren 2010-2014 dus ca. 860 miljoen euro.

(tabel 6-11). De totale kosten voor de regionale

Hoogwaterbeschermings-programma en het

maatregelen die op dit moment zijn voorzien voor de

programma Ruimte voor de rivier. Provincies

Tabel 6-10 geeft een schatting van de kosten die

hebben in 2008 ca. 90 miljoen euro besteed aan

belangrijke sectoren maken voor milieumaatregelen

het beheer van oppervlaktewater en grondwater.

in brede zin die enigszins aan waterkwaliteit zijn te

• Beheer en onderhoud waterkeringen: de kosten van

koppelen. Het betreft kosten die sectoren zelf maken

de waterschappen bedroegen in 2008 0,25 miljard

voor waterzuivering, bodemverontreiniging en

euro; door Rijkswaterstaat werd ca. 0,7 miljard euro

overige interne milieureinigingsdiensten 43 .

periode na 2015 bedragen 118,9 miljoen euro.

en door de provincies ca. 90 miljoen euro uitgegeven
aan het beheer en onderhoud van waterkeringen.

Specifiek voor de drinkwaterbereiding wordt in

Uitvoering van het bodemsaneringsbeleid op grond

Nederland jaarlijks bijna 2 miljard euro aan de

van het Convenant Bodembescherming betreft voor

productie en levering van water besteed.

39

Zie http://www.helpdeskwater.nl/water_en_ruimte/economische_
aspecten/namwa

6 Maatregelenprogramma
166

Ontwikkeling lasten

Baten

Figuur 6-5 laat gemiddeld over heel Nederland de

Uitvoering van de voorgenomen maatregelen levert

ontwikkeling in de tijd zien van de totale lasten van

directe baten op in de vorm van een grotere bio­

de watersysteemheffing, de zuiveringsheffing en het

diversiteit van onder meer waterplanten, vissen en

rioolrecht bij autonome ontwikkeling en de additionele

oevervegetatie en een aantrekkelijker leefomgeving

lasten als gevolg van de aanvullende regionale

die door burgers wordt gewaardeerd. Deze baten

krw-maatregelenprogramma’s. Daaruit blijkt dat met

hebben vooral gebruiks- en belevingswaarde met

name in de periode tot 2015 in de autonome ontwikkeling

mogelijk positieve effecten op de gezondheid.

een toename van de lasten plaatsvindt. Deze toename

De Ex ante evaluatie krw laat zien dat deze baten

bestaat vrijwel volledig uit een verwachte stijging van

evenwel lastig in geld zijn uit te drukken. De waarde-

het rioolrecht als gevolg van achterstallig onderhoud.

ring door burgers voor een aantrekkelijke fysieke
leefomgeving en voor schoon en ecologisch gezond

Door autonome ontwikkeling (wegwerken achter­

water en de ogenschijnlijke betalingsbereidheid voor

stallig onderhoud) zullen de kosten voor riolering de

aspecten die de verandering van de kwaliteit van het

komende jaren met meer dan 200% toenemen.

water weerspiegelen zijn veelal niet terug te zien in

De watersysteemheffing zal naar verwachting met

markteffecten zoals prijzen en omzet. Kosten­

ca. 40% toenemen als gevolg van huidig beleid. Dit is

besparingen van watergebruik door landbouwbedrijven,

vooral het gevolg van de nieuwe financieringsstructuur,

industrie en drinkwaterbedrijven alsmede effecten op

waarbij meer uit de systeemheffing en minder uit de

de scheepvaart blijken gering van omvang en zijn

zuiveringsheffing zal worden betaald.

moeilijk met precisie in euro’s weer te geven.

6 Maatregelenprogramma

Tabel 6-11 Overzicht investeringskosten Eems 2010-2015 en 2016-2027
167
Investeringskosten Schelde (in miljoen €)
Maatregel type

2010-2015

2016-2027

totaal

aanpak puntbronnen

43,3

aanpak diffuse bronnen

3,1

45,6

48,7

regulering waterbeweging
en hydromorfologie

91,5

69,9

161,3

aanvullende maatregelen

8,6

3,4

12,0

uitvoeren onderdak

3,0

totaal

43,3

3,0

149,4

118,9

268,3

Figuur 6-5 Ontwikkeling totale lasten watersysteemheffing, zuiveringsheffing en rioolrecht 2005-2027
6.000

5.000

4.000

3.000

2.000

1.000
RWS/regiopakket
Autonome ontwikkeling
2005

2010

2015

2020

2025

168

7 			 Klimaatverandering

Samenvatting
Op basis van beschikbare kennis en een deskundigenoordeel is een inschatting gemaakt over
het functioneren van het voorgestelde maatregelenpakket onder het toekomstige klimaat.
Voor de inschatting van de gevolgen van klimaatverandering wordt uitgegaan van de
klimaatscenario’s van het KNMI uit 2006.
De effecten van klimaatverandering op de waterkwaliteit en ecologische toestand van
watersystemen zijn onder te verdelen in een drietal categorieën: directe (fysische),
(fysisch-)chemische en biologische effecten.
Voor vrijwel geen enkele KRW-maatregel is ingeschat dat de effectiviteit afneemt ten gevolge
van klimaatverandering. De meeste maatregelen scoren neutraal (effectiviteit verandert niet
noemenswaardig) en een aantal zelfs positief: de maatregel wordt in het licht van klimaat­
verandering juist nog meer relevant. Wel wordt het doelgat (het verschil tussen de gewenste
chemische en ecologische toestand in 2015 of 2027 op basis van de autonome ontwikkeling en
de bij autonome ontwikkeling bereikte toestand) vaak groter als de effecten van klimaat­
verandering ook worden meegenomen als autonome ontwikkeling.
Om in het tweede stroomgebiedbeheerplan de gevolgen van klimaatverandering diepgaander
te kunnen verankeren, zal in de komende planperiode een aantal zaken nader uitgewerkt
worden. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om het toespitsen van het monitoringprogramma op
klimaatverandering, het actualiseren van de klimaatscenario’s en het in beeld brengen van
de kennishiaten.

169

7 Klimaatverandering
170

Figuur 7-1 KNMI-klimaatscenario’s 2006

Luchtstromingspatronen

G+

W+

+ 1°C

+ 2°C

G

W

gewijzigd

ongewijzigd

Bron: Van den Hurk et al., 2006

Wereldtemperatuur
in 2050 t.o.v. 1990

Inleiding

7.2
		

7 Klimaatverandering

7.1

Verwachte
klimaatverandering

Alle landen in de Europese Unie zijn van mening dat

Het klimaat in Europa verandert. De stijging van de

Binnen de tijdshorizon van de planperiode 2009-2015

klimaatverandering betrokken moet worden bij de

gemiddelde luchttemperatuur, het duidelijkste

zijn de verwachte gevolgen van klimaatverandering

planvorming voor waterkwaliteit. Zij hebben met

kenmerk van klimaatverandering, zal de waterkring-

nog klein ten opzichte van de uitgangssituatie waarop

elkaar afgesproken dat elke lidstaat een inschatting

loop merkbaar beïnvloeden. Voor de inschatting van

de beoordelingssystemen zijn gebaseerd.

maakt of het maatregelenprogramma voor de periode

de gevolgen van klimaatverandering moet worden

2009-2015 voldoende robuust is ten aanzien van de

uitgegaan van modelberekeningen. In Nederland

verwachte klimaatverandering. De vraag is of de

wordt uitgegaan van de scenario’s zoals deze zijn

maatregelen ook functioneren onder het toekomstig

opgesteld door het knmi in 2006. Figuur 7-1 geeft de

klimaat. Om hier inzicht in te krijgen, is in Nederland

vier verschillende scenario’s schematisch weer.

onderzoek gedaan op basis van beschikbare kennis
en een deskundigenoordeel. De resultaten staan in dit

Het knmi maakt daarbij onderscheid tussen de

hoofdstuk. Meer informatie is te vinden in het rapport

reguliere scenario’s met ongewijzigde luchtstromings-

Check op klimaatrobuustheid van maatregelen van de

patronen in West-Europa, het gematigd (G)- en warm

Stroomgebiedbeheerplannen (2009-2015) van de

(W)-scenario, en de zogenaamde plusscenario’s

Europese Kaderrichtlijn Water [49] .

waarbij de luchtstromingspatronen wel wijzigen en de
zomers tevens droger worden (G+ en W+).

In de volgende stroomgebiedbeheerplannen (2015,
2021 etc.) zullen de gevolgen van klimaatverandering

Algemeen wordt verwacht:

explicieter in beeld worden gebracht. Tevens zal bij

• Een stijging van de wereldgemiddelde temperatuur

de samenstelling van de maatregelenprogramma’s de

met +1°C (G en G+) of +2°C (W en W+) in 2050 t.o.v.

klimaatrobuustheid van de typen maatregelen

1990;

betrokken worden. Hoe hiertoe de eerste stappen

• De winters worden natter en zachter (alle scenario’s);

worden gezet, is beschreven in paragraaf 7.5.

• Voor de G+ en W+ scenario’s wordt een verandering van continentale luchtcirculatiepatronen
verwacht, met als gevolg meer en langer durende
perioden van droogte gedurende de zomer, maar
ook het frequenter voorkomen van hevige buien;
• Een doorzetting van de zeespiegelstijging van
0,85 m tot 2100, met een ondergrens van 0,35 m.
Wanneer wordt uitgegaan van de bovengrens van
de knmi-scenario’s en een lineair verloop dan moet
tot 2027 rekening worden gehouden met een
zeespiegelstijging van maximaal 0,2 m.

171

Tabel 7-1 Inschatting van de gevoeligheid van watertypen voor aan klimaatverandering gerelateerde belastingen

7 Klimaatverandering

Belastingen

Watertypen
Stagnante wateren
(M-typen)

Stromende wateren
(R-typen)

Kust- en overgangswateren
(K&O-typen)

Eutrofiëring
Verzilting
Regulering van waterpeil(fluctuaties)
Afvoerdynamiek

172

Connectiviteit
Thermische belasting

Niet noemenswaardig
Gevoeligheid niet groot of sterk afhankelijk van lokale omstandigheden
Gevoelig waar dit speelt
Vrijwel altijd gevoelig

Figuur 7-2 Potentieel effect van klimaatverandering op het doelgat en de effectiviteit van het KRW maatregelenpakket

Goede Ecologische Toestand ( ge t )/
Goed Ecologisch Potentieel (gep)

2015/2027

C

B

Effectiviteit
maatregelen

Huidige toestand
Doelbereik

Autonoom + maatregelen
Autonoom + maatregelen + klimaatverandering
Autonoom
Autonoom + klimaatverandering

A

Grondwater

Verwachte effecten van
klimaatverandering op
waterkwaliteit en ecologie
van watersystemen

7.4
		
		

Klimaatrobuustheid
van het voorgenomen
maatregelenprogramma

De effecten van klimaatverandering op de waterkwa-

In het algemeen geldt dat het doelgat (= het verschil

Ondanks grote onzekerheid over de omvang van de

liteit en ecologische toestand van watersystemen zijn

tussen de gewenste chemische en ecologische

klimaatverandering zijn er veel “geen spijt”-maat­

onder te verdelen in drie categorieën:

toestand in 2015 of 2027 op basis van de autonome

regelen en werkwijzen die hoe dan ook zinvol zijn.

• Directe (fysische) effecten (regulering van

ontwikkeling en de bij autonome ontwikkeling

De hitte- en droogteperiodes van de afgelopen jaren

waterpeilen, thermische belasting, afvoer­

bereikte toestand) groter kan worden als de effecten

hebben aangetoond dat beheermaatregelen zoals

dynamiek, etc.);

van klimaatverandering ook worden meegenomen als

verbetering van de passeerbaarheid en verbetering

autonome ontwikkeling (zie ook figuur 7-2). Hoewel

van de hydromorfologie en de reductie van de

de effectiviteit van het maatregelenpakket zelf niet

warmtebelasting een positief effect hebben op de

hoeft te veranderen, kan dit, bij gelijkblijvende

leefomstandigheden en de belastbaarheid van

soorten, verschuivingen in de verspreidings­

doelstellingen, toch leiden tot een toename van de

ecosystemen. Daardoor kunnen belastende situaties

arealen van soorten, etc.).

benodigde inzet qua maatregelenpakket. Wanneer

ten gevolge van extreme gebeurtenissen beter worden

door klimaatverandering het doelgat wordt vergroot

verdragen.

• (Fysisch-)chemische effecten (verzilting,
eutrofiëring, etc.);
• Biologische effecten (afname of verdwijnen van

Klimaatverandering heeft waarschijnlijk tot gevolg

(A), terwijl de effectiviteit van de maatregelen juist

dat een aantal drukken, gerelateerd aan boven­

afneemt (B), zijn meer of intensievere maatregelen

Dit blijkt ook uit de klimaatcheck op het Nederlandse

beschreven fysische, chemische en biologische

nodig om het doel te bereiken (C).

maatregelenprogramma. Voor vrijwel geen enkele

effecten, zal veranderen.

maatregel neemt de effectiviteit sterk af ten gevolge

De belangrijkste drukken waar dat voor geldt, zijn

van klimaatverandering. De meeste maatregelen

eutrofiëring, verzilting, regulering van waterpeil­

scoren neutraal en een aantal zelfs positief: de

(fluctuaties), afvoerdynamiek, connectiviteit (passeer-

maatregel wordt in het licht van klimaatverandering

baarheid) en thermische belasting.

juist nog meer relevant. Zo neemt de zuiverende

Tabel 7-1 geeft een samenvatting van de inschatting

werking van een zuiveringsmoeras onder hogere

van de gevoeligheid van de watertypen (M, R, K, O en

temperaturen juist toe.

grondwater) voor de verschillende drukken.
De inschatting is gedaan op basis van beschikbare

Van maatregelen gericht op het creëren van specifieke

kennis en een deskundigenoordeel.

habitats wordt de effectiviteit mogelijk negatief
beïnvloed door klimaatverandering. Dit geldt met

Opvallend is dat alle watertypen gevoelig blijken te

name bij habitats die morfologisch gevoelig zijn voor

zijn voor eutrofiëring, met name in stagnante

extreme afvoerdebieten. De klimaatrobuustheid

wateren. Connectiviteit blijkt met name gevoelig in

hangt af van de specifieke toepassing. Hiermee dient

stromende wateren. De stromende wateren lijken het

bij de aanleg van de habitats rekening te worden

meest gevoelig voor de genoemde drukken, gevolgd

gehouden.

door stagnante wateren en overgangswateren.

7 Klimaatverandering

7.3
		
		
		

173

7 Klimaatverandering
174

7.5
		
		

Klimaatverandering
in het tweede
stroomgebiedbeheerplan

Nederland is als laaggelegen deltaland extra gevoelig

Andere win-win situaties hebben betrekking op

Zoals eerder aangegeven hebben de eu-lidstaten

voor verzilting. Dit probleem zal door klimaat­

inrichtingsmaatregelen waarvan de effecten tevens

afgesproken dat klimaatverandering een integraal

verandering toenemen. Door de te verwachten

bijdragen aan Natura 2000-doelen, of aan andere

onderdeel van het tweede (en de daarop volgenden)

zeespiegelstijging in combinatie met versnelde

gebruiksfuncties van de watersystemen, zoals

stroomgebiedbeheerplan zal zijn. Hiervoor wordt in

bodemdaling zal de zoute kweldruk toenemen in

zwemwater of drinkwaterwinning. Veel maatregelen

opdracht van de Europese Commissie een richtsnoer

laaggelegen delen van het land. Het vasthouden van

zijn flexibel, in de zin dat ze aangepast kunnen

(guidance) ontwikkeld door de Strategic steering

gebiedseigen (grond-)water om de behoefte aan

worden op basis van voortschrijdend inzicht in de

group on climate change, die naar verwachting eind

(verzilt) inlaatwater te reduceren, kan dit mogelijk

snelheid en mate waarin klimaatverandering zich

2009 klaar is.

(gedeeltelijk) compenseren. Tijdens perioden met lage

voltrekt. Zo kan de maatregel waarbij doorspoeling

rivierafvoeren zal de zouttong verder landinwaarts

wordt ingevoerd of gewijzigd gemakkelijk ongedaan

Een aantal zaken zal in aanloop naar het tweede

komen en/of zal meer zout of brak grondwater worden

worden gemaakt door het (her)plaatsen van stuwen.

stroomgebiedbeheerplan nader onderzocht gaan

aangetrokken uit de ondergrond als de bemaling in

worden. Deze zaken worden hieronder kort beschreven.

laaggelegen polders niet wordt aangepast. Met name
dit laatste effect kan leiden tot zoutophoping in de

Effect klimaatverandering op soorten

bodem en het verzilten van het boezemwater.

Klimaatverandering kan effecten op de biologie
hebben. De leefgebieden (voor bijvoorbeeld zalm­

Hogere watertemperaturen tijdens hitteperioden en

achtigen) en de biocenose in stromende wateren en

perioden van lage rivierafvoer zullen negatieve

meren (bijvoorbeeld door neozoölogische

gevolgen hebben voor met name (trek)vissen. Dit zal

ontwikkelingen) kunnen veranderen. Soorten zullen

om verdergaande reductie van thermische belasting

zich in eerste instantie proberen aan te passen aan

tijdens deze kritische perioden vragen.

veranderde omstandigheden. Opportunistische
soorten zijn daarbij in het voordeel ten opzichte van

Win-win situaties

specialistische soorten. Onderzocht gaat worden in

Veel maatregelen zijn klimaatrobuust in die zin dat

hoeverre dit type soorten onderdeel van de maatlatten

ze, naast dat ze effectief blijven ten opzichte van waar

is. Hierbij wordt ook de invloed van exoten op de

ze voor bedoeld zijn, tevens negatieve gevolgen van

maatlatten onderzocht.

klimaatverandering reduceren. Dit betreft met name
maatregelen gericht op verdere reductie van eutro­

Monitoringprogramma

fiëring in stagnante wateren, via zowel puntbronnen

Om veranderingen als gevolg van klimaatverandering

als diffuse bronnen, het verbeteren van de connecti-

te kunnen volgen, zou het monitoringprogramma in

viteit tussen watersystemen en maatregelen die het

staat moeten zijn deze veranderingen te detecteren.

afvlakken van afvoerpieken beogen.

In de herzieningen van de monitoringprogramma’s

7 Klimaatverandering

zal bekeken worden in hoeverre klimaatgevoelige

Deltaprogramma - zoetwatervoorziening

soorten zijn opgenomen. Wel geldt dat een periode

Als uitwerking van het Deltaprogramma wordt

van zes jaar te kort is om betrouwbare uitspraken te

onderzocht hoe klimaatbestendig het Nederlands

doen over eventueel optredende veranderingen.

waterbeheer is, onder meer ten aanzien van de

De natuurlijk variatie is in een periode van zes jaar

zoetwatervoorziening. Onderdelen hiervan zijn van

groter dan veranderingen als gevolg van klimaat­

belang voor het tweede stroomgebiedbeheerplan.

verandering. Het tweede stroomgebiedbeheerplan zal
dus nog veel onzekerheden hebben ten aanzien van

Richtlijn Overstromingsrisico’s (2007/60/eg)

klimaatverandering.

Eind 2007 is de richtlijn overstromingsrisico’s in
werking getreden. In de komende planperiode is de

Monitoring voor nader onderzoek lijkt het meest

inzet bij het realiseren van de milieudoelstellingen

geschikt om gericht te doen, in juist die waterlichamen

daar waar mogelijk synergie te benutten. De synergie

die gevoelig kunnen zijn voor klimaatverandering en

kan zowel op het vlak van inhoud als planning

gericht naar klimaatgevoelige kwaliteitselementen en

gevonden worden.

soorten. Voor grondwater bestaat geen monitoring voor

Nu al wordt op zowel nationaal als internationaal

nader onderzoek (zie hoofdstuk 4) maar zijn niettemin

niveau getoetst welke effecten de geplande hydro­

gegevens over en trends in grondwater­standen en

logische maatregelen hebben op de vereisten van

grondwaterkwaliteit (met name chloride) van belang.

beide richtlijnen. Er is dus sprake van een intensivering

Deze meetgegevens zouden gecombineerd kunnen

van de huidige werkwijze.

worden met gegevens uit al bestaande monitoringreeksen voor trendanalyses over een langere periode.

Klimaatscenario’s
KNMI zal in 2013 nieuwe klimaatscenario’s publiceren.
Deze zullen gebruikt worden bij verdere analyses.
Bij het opstellen van het programma van maatregelen
voor het tweede stroomgebiedbeheerplan zal door
beheerders van iedere maatregel beschreven worden
in hoeverre ze klimaatrobuust (klimaatproof) zijn.
Daarnaast is het goed om te kijken of een maatregel
die nu genomen wordt in de volgende perioden ook
nog nuttig is.

175

176

8 			 Register gedetailleerde
			 programma’s en beheerplannen
Samenvatting
Belangrijke informatie die gebruikt is voor het opstellen van dit stroomgebiedbeheerplan is
door verschillende overheden ook opgenomen in (beheer)plannen en programma’s, vaak in
meer gedetailleerde vorm. Tot die informatie behoren de doelen van de sterk veranderde en
kunstmatige waterlichamen en maatregelen uit het KRW-maatregelenprogramma.
De belangrijkste plannen zijn onder andere het Nationaal Waterplan, het Beheer- en
Ontwikkelplan voor de Rijkswateren, de provinciale omgevingsplannen of waterplannen en
de waterbeheerplannen van de waterschappen. Een register van de belangrijkste plannen is
opgenomen in bijlage Q. In dit register is tevens aangegeven welke gemeenten in de plan­
periode 2009-2015 KRW-maatregelen gaan uitvoeren.

177

8 Register gedetailleerde programma’s en
beheerplannen
178

8.1

Inleiding

De basisinformatie voor het opstellen van dit stroom­

• De Nota Ruimte (2005);

gebiedbeheerplan is voor een groot deel afkomstig

• De Toekomstagenda Milieu (2006);

van alle overheden die betrokken zijn bij het water­

• Agenda Vitaal Platteland (2005).

beheer in het werkgebied Eems. Veel overheden hebben

8.2

Rijk

8.2.1

Nationaal Waterplan (NWP)

Met de inwerkingtreding van de Waterwet wordt de
nota waterhuishouding vervangen door het Nationaal

belangrijke informatie, - vaak in meer gedetailleerde

De meest relevante programma’s zijn:

Waterplan (nwp). In de Waterwet wordt in artikel 4

vorm - opgenomen in plannen en programma’s.

• Meerjarenprogramma Vitaal Platteland 2007-2013

beschreven dat in het nationale waterplan de hoofd­-

De maatregelen uit deze plannen worden in de regel
verder uitgewerkt in projecten, waarvan een deel als
m.e.r.-plichtige planstudies, nog ter inzage wordt gelegd.

(mjp2, Ministerie van lnv, 2006);
• Uitvoeringsagenda Ruimte 2006 (Ministerie van
vrom, 2006);
• Het Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen

In de Waterwet staat dat elke overheid haar deel van

(Ministerie van vrom, 2007).

In Nederland worden de volgende waterplannen
onderscheiden 44:

beleid en de daartoe behorende aspecten van het
nationale ruimtelijke beleid. Het plan is voor de
ruimtelijke aspecten tevens een structuurvisie als
bedoeld volgens de (nieuwe) Wet ruimtelijke ordening
(Wro).

het KRW-maatregelenprogramma in haar waterplan
moet opnemen.

lijnen worden vastgelegd van het nationale water­

Alleen op het Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen
zal, gezien de nauwe relatie met waterkwaliteit,

De hoofdlijnen van het nationale waterplan omvatten

verderop in dit hoofdstuk nader worden ingegaan.

in ieder geval:
• een aanduiding, in het licht van de wettelijke
doelstellingen en normen, van de gewenste

• Het nationale waterplan van het rijk. De vier
stroomgebiedbeheerplannen zijn formeel onder-

ontwikkeling, werking en bescherming van de

deel van het nationale waterplan;

watersystemen, alsmede van de bijbehorende
termijnen;

• Regionale waterplannen van de provincies;
• Beheerplannen van het rijk (Rijkswaterstaat) en de

• een uiteenzetting van de maatregelen en voor­
zieningen, die met het oog op die ontwikkeling,

waterschappen

werking en bescherming nodig zijn;
In een aantal gevallen is aan een waterplan een

• een aanduiding van de redelijkerwijze te verwachten
financiële en economische gevolgen van het te

uitvoeringsprogramma gekoppeld.

voeren beleid.
Naast waterplannen en bijbehorende programma’s
zijn er ook plannen op andere beleidsterreinen die
voor waterkwaliteit relevant kunnen zijn. Het betreft
dan vooral het milieubeleid, het natuurbeleid en het

44

Hierbij is gebruik gemaakt van de indeling die in de nieuwe Waterwet
is gehanteerd. De Waterwet is 22 december 2009 in werking
getreden. Daarvoor was de Wet op de waterhuishouding van kracht.

ruimtelijk beleid. De meest relevante plannen op deze

De indeling van de waterplannen in de Wet op de waterhuishouding

beleidsterreinen zijn:

verschilt voornamelijk in de benaming. Zo heet het nationale
waterplan de “nota waterhuishouding”.

8 Register gedetailleerde programma’s en
beheerplannen

Daarnaast worden in het nationale waterplan

over maatregelen, nodig zijn met het oog op de

daarin, in kwalitatieve termen de mate waarin

opgenomen:

ontwikkeling, werking en bescherming van

doelstellingen naar verwachting kunnen worden

• het Nederlandse deel van de internationale

rijkswateren, onder vermelding van de bijbehorende

gerealiseerd.

termijnen;

Het uitvoeringsprogramma geeft een planning voor

stroomgebiedbeheerplannen voor de stroom­
gebieddistricten Rijndelta, Maas, Schelde en Eems;
• het Noordzeebeleid;
• de functies van de watersystemen in beheer bij het
rijk.
Het in 2008 in ontwerp en in 2009 definitief vast­
gestelde Nationaal Waterplan geeft tot de inwerking-

• aanvullende toekenning van functies aan rijks­

de verschillende maatregelen, waarbij vooralsnog

wateren, voor zover het nationale plan voorziet in

onderscheid wordt gemaakt in de periode tot eind

de mogelijkheid daartoe;

2007, tot 2009, tot 2015 en verder. Het uitvoerings­

• de voornemens voor de wijze waarop het beheer

programma concentreert zich op de activiteiten als

bij normale omstandigheden en in geval van

genoemd in de Toekomstagenda Milieu (Ministerie

calamiteiten wordt gevoerd;

van vrom, 2006). Het neemt echter ook concrete

• een overzicht van de financiële middelen, die voor

voorstellen mee voor maatregelen die daarin niet zijn

treding van de Waterwet invulling aan de nota

de uitvoering van het programma en het te voeren

genoemd, maar die wel relevant zijn voor het

waterhuishouding uit de Wet op de waterhuishouding.

beheer nodig zijn.

realiseren van de krw-doelstellingen.

Na de inwerkingtreding van de Waterwet geeft
hetzelfde vastgestelde document invulling aan het

Het plan wordt ten minste eenmaal in de zes jaren

Op 30 september 2009 is een voortgangsrapportage

nationale waterplan tot dit in 2015 herzien moet

herzien. Tussentijdse herziening van het plan is

over het Uitvoerings­programma Diffuse bronnen

worden. Het plan wordt ten minste eenmaal in de zes

mogelijk.

waterverontreiniging, inclusief vervolgacties inzake

jaren herzien. Tussentijdse herziening van het plan is
mogelijk.

8.2.2
		

Beheer- en Ontwikkelplan voor de
Rijkswateren (BPRW)

de reductie van emissies van geneesmiddelen, door de

8.2.3
		

Uitvoeringsprogramma diffuse
bronnen

Minister van vrom mede namens de Staatssecretaris
van VenW, de minister van lnv en voor het onderdeel
geneesmiddelen de Minister van vws, aan de Tweede

De Minister van vrom heeft in 2007 het uitvoerings-

Kamer aangeboden (Tweede Kamer 2009-2010, 30535,

programma diffuse bronnen uitgebracht [48] .

nr. 19). Een samenvattend overzicht hiervan is

Ten aanzien van de oppervlaktewateren onder beheer

Dit integrale uitvoeringsprogramma levert een

opgenomen in bijlage L.

van het rijk (het hoofdwatersysteem) wordt een

bijdrage aan het verbeteren van de chemische en

beheerplan vastgesteld. De scope van het Beheer- en

ecologische waterkwaliteit. Het uitvoeringsprogramma

Ontwikkelplan voor de Rijkswateren (bprw) ligt

geeft een overzicht van de belangrijkste probleem-

breder dan de waterkwaliteit alleen. Het plan kan

stoffen en de sectoren die de bron zijn van diffuse

bestaan uit afzonderlijke delen. Het plan bevat:

verontreinigingen van het water. Per probleemstof

• het programma van de maatregelen en voor­

worden de maatregelen beschreven die bijdragen aan

zieningen die, in aanvulling op en ter uitwerking

de realisatie van de doelstellingen. Het programma

van hetgeen in het nationale plan is opgenomen

beschrijft in kwantitatieve en, bij gebrek aan inzicht

179

8 Register gedetailleerde programma’s en
beheerplannen

8.3

8.4

Provincie

Waterschap

Provincies kunnen kiezen of zij hun waterbeleid
180

vastleggen in een Omgevingsplan of in een regionaal

De hoofdlijnen omvatten in ieder geval:

De waterschappen stellen een waterbeheerplan (wbp)

waterplan. Een Omgevingsplan kent een bredere

• de vastlegging van de functies van de regionale

op van de wateren onder hun beheer. Daarbij wordt

scope dan alleen water. In onderstaande paragrafen
wordt nader ingegaan op beide planfiguren.

8.3.1

Provinciaal Omgevingsplan (POP)

wateren;
• een aanduiding, in het licht van de wettelijke

voor regionale wateren rekening gehouden met het
regionale waterplan dat betrekking heeft op die regio-

doelstellingen en normen en in samenhang met de

nale wateren. Ook dient er afstemming te zijn met de

onder het eerste bolletje bedoelde functies, van de

beheerplannen van andere beheerders, indien sprake

gewenste ontwikkeling, werking en bescherming

is of zou kunnen zijn van samenhang tussen de

Een Omgevingsplan is een provinciaal plan waarin

van de regionale wateren, alsmede van de

onderscheiden watersystemen. Het plan bevat:

Structuurvisie, Waterplan, Milieubeleidsplan en

bijbehorende termijnen;

• het programma van de maatregelen en voor­

Mobiliteitsplan voor de hele provincie samengevoegd

• een uiteenzetting van de maatregelen en voor­

zieningen die, in aanvulling op en ter uitwerking

zijn. Ten aanzien van het beschreven waterbeleid in

zieningen die met het oog op de onder het tweede

van hetgeen in het regionale plan is opgenomen

het POP gelden dezelfde hoofdlijnen als voor het

bolletje bedoelde ontwikkeling, werking en

over maatregelen, nodig zijn met het oog op de

regionale waterplan (zie paragraaf 8.3.2). De beide

bescherming nodig zijn;

ontwikkeling, werking en bescherming van

provincies in het stroomgebied Eems (Groningen en

• een aanduiding van de redelijkerwijze te verwachten

Drenthe) hebben een Omgevingsplan voor de

financiële en economische gevolgen van het te

beheerperiode 2010-2015.

voeren beleid.

regionale wateren, onder vermelding van de
bijbehorende termijnen;
• aanvullende toekenning van functies aan regionale
wateren, voor zover het regionale plan voorziet in

8.3.2

Regionaal Waterplan

Provinciale Staten dragen er in samenwerking met de

de mogelijkheid daartoe;

staten van aangrenzende provincies zorg voor, dat de

• de voornemens voor de wijze waarop het beheer

Provinciale Staten leggen in één of meer regionale

regionale waterplannen tezamen betrekking hebben

bij normale omstandigheden en in geval van

waterplannen de hoofdlijnen vast van het in de

op het totale grondgebied van alle provincies.

calamiteiten wordt gevoerd;
• een overzicht van de financiële middelen, die voor

provincie te voeren waterbeleid en de daartoe
behorende aspecten van het provinciale ruimtelijke

Bij de uitwerking van het provinciale plan dient

de uitvoering van het programma en het te voeren

beleid. Deze plannen zijn voor de ruimtelijke aspecten

rekening te worden gehouden met het bovenliggende

beheer nodig zijn.

tevens structuurvisies als bedoeld in artikel 2.2 van

waterplan: het nationale waterplan.
Het plan wordt ten minste eenmaal in de zes jaren

de Wro.
Het plan wordt ten minste eenmaal in de zes jaren

herzien. Tussentijdse herziening van het plan is

herzien. Tussentijdse herziening van het plan is

mogelijk.

mogelijk.
Waterschap Noorderzijlvest en waterschap Hunze en
Aa’s hebben beide een waterbeheerplan.

8 Register gedetailleerde programma’s en
beheerplannen

8.5

Gemeente

Gemeenten zijn in hun rol als beheerder van het riool

Opgemerkt moet worden dat de Waterwet geen

mede verantwoordelijk voor de waterkwaliteit.

mogelijkheid kent voor de Minister van VenW om in

Maatregelen en beleid ten aanzien van de riolering

het kader van het waterbeheer aanwijzingen te geven

worden vastgelegd in het Gemeentelijk Riolerings­-

aan gemeenten. Provincies hebben die bevoegdheid

plan (grp). Ten aanzien van ander gemeentelijk

- in bepaalde gevallen - wel op grond van de Wro en

water­beleid, dat van invloed is op het behalen van de

de Wet milieubeheer (Wm).

181

krw-doelstellingen in de waterlichamen, kunnen
gemeenten dit vastleggen in een gemeentelijke
structuurvisie als bedoeld in artikel 2.1 van de Wet
ruimtelijke ordening (Wro) en/of in een gemeentelijk
of stedelijk waterplan 45 .
Gemeentelijke plannen zijn geen wettelijk verplichte
plannen bij de implementatie van de krw. Dit betekent
dat het formeel niet noodzakelijk is de plannen
uiterlijk in 2009 te herzien. Indien maatregelen die op
het werkterrein van gemeenten liggen, bijdragen aan
het bereiken van de KRW-doelen en deze kosten­
effectief zijn, is het wenselijk dat gemeenten deze
maatregelen nemen. De in dit stroomgebiedbeheerplan opgenomen gemeentelijke maatregelen, zijn
vastgesteld in een college- en/of raadsbesluit, in
gemeentelijke rioleringsplannen, in gemeentelijke
structuurvisies of stedelijke waterplannen (bijvoorbeeld
natuurvriendelijke oevers worden grotendeels in
stedelijke waterplannen meegenomen). Zie bijlage Q
voor een overzicht van de gemeenten die een collegeen/of raadsbesluit hebben genomen of een plan
opstellen.

45

Het gemeentelijk of stedelijk waterplan kent geen wettelijke
verplichting.

182

9 			 Voorlichting en raadpleging
			 van het publiek
Samenvatting
Waterschappen, gemeenten, provincies en het rijk hebben intensief samengewerkt
aan het opstellen van dit stroomgebiedbeheerplan.
Door middel van informatievoorziening, consultatie en actieve betrokkenheid zijn
maatschappelijke organisaties en burgers bij dit proces betrokken, zowel op regionaal,
nationaal als internationaal niveau.
Op landelijk niveau zijn in ieder geval drie documenten ter consultatie voorgelegd:
het werkprogramma en tijdschema (2006), de lijst van de belangrijkste waterbeheer­kwesties (2006) en het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Eems (2008). Verder zijn
de ontwerpplannen van Rijkswaterstaat, provincies en waterschappen begin 2009 ter
inzage gelegd. Op de vier ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen zijn in Nederland
97 zienswijzen ingediend.

183

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

9.1

184

De totstandkoming van het stroomgebiedbeheerplan

• Het werkprogramma en tijdschema (2006);

Eems is het resultaat van jarenlange intensieve

• De lijst van de belangrijkste waterbeheerkwesties

9.2
		
		

Inleiding

samenwerking tussen alle bij het waterbeheer
betrokken overheden, zowel regionaal, nationaal als

(2006);
• Het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Eems,

Voorlichting en raadpleging
van het publiek op
nationaal niveau

9.2.1 Actieve betrokkenheid
Nederland kent al sinds lange tijd een goede traditie
van het actief betrekken van belangenorganisaties en

internationaal. Daarbij is het publiek op verschillende

gelijktijdig met de ontwerp-stroomgebiedbeheer-

het publiek bij planvorming. In 2004 hebben rijk en

wijzen en momenten in het proces betrokken.

plannen van Maas, Rijndelta en Schelde (2008).

maatschappelijke organisaties gezamenlijk een

Het gaat daarbij om:

voorstel uitgewerkt voor de actieve betrokkenheid
Dit hoofdstuk beschrijft hoe en wanneer voorlichting

van maatschappelijke organisaties bij het planproces

het publiek en de politiek stapsgewijs informeren

en raadpleging van het publiek heeft plaatsgevonden

van de krw, waarbij onderscheid is gemaakt in een

over de te maken keuzes in het werkproces van het

op nationaal en regionaal niveau, de resultaten

werkvorm om belangen in te brengen en een werk-

implementeren van de krw en het voorbereiden

hiervan en de planwijzigingen die het gevolg zijn

vorm om kennis en deskundigheid in te brengen [50].

van de stroomgebiedbeheerplannen;

geweest van deze raadpleging 46 .

• Informatievoorziening:

het uitnodigen van geïnteresseerde partijen en

Actieve betrokkenheid waarbij belangenbehartiging centraal staat

burgers om actief bij te dragen aan het proces en

In het landelijke Overlegorgaan Water en Noordzee

de bevoegde autoriteiten van advies te voorzien

(own) 47, een onderdeel van de Overlegorganen

• Actieve betrokkenheid:

over de (ontwerp)plannen;
• Consultatie:

Verkeer en Waterstaat (ovw), is de afgelopen jaren
frequent gesproken over de hoofdlijnen van het

het publiek de gelegenheid geven inhoudelijk te

waterkwaliteitsbeleid en de voorbereiding van de

reageren op en adviseren over ontwerpplannen en

stroomgebiedbeheerplannen in het bijzonder.

andere documenten.

Daarnaast heeft er meer toegesneden communicatie
en overleg plaatsgevonden rondom belangrijke

In de tijd gezien is in Nederland zowel landelijk als

krw-zaken. De afgelopen jaren heeft het own

regionaal gestart met informatievoorziening, gevolgd

hierover vijf adviezen uitgebracht, waaronder ten

door consultatie (in klankbordgroepen) en actieve

aanzien van de Decembernota 2007, de Ex ante

betrokkenheid. Deze drie elementen zijn de afgelopen

evaluatie krw, regionale consultatie en de ontwerp-

jaren met wisselende intensiteit ingezet. Met name in

stroomgebiedbeheerplannen (zie ook paragraaf 9.2.3).

de formele inspraakperiode (december 2008 - juni
2009) lag de nadruk op consultatie.

46

Informatievoorziening en consultatie zijn met name
gericht geweest op drie documenten die tijdens het
implementatieproces van de KRW zijn gepubliceerd:

Conform artikel 14, bijlage VII lid 9 en overweging 46 van de
Kaderrichtlijn Water.

47

In het OWN hebben onder andere de volgende organisaties zitting:
VNO-NCW, LTO, VEWIN, SNM, Natuurmonumenten, Gemeentelijk
Rotterdams Havenbedrijf, Recron, etc.

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

Actieve betrokkenheid waarbij het inbrengen
van kennis en deskundigheid centraal staat

betrokkenheid bij het waterbeleid te vergroten.

Kennis en deskundigheid zijn door maatschappelijke

element vormt het gebruik van massamedia

organisaties ingebracht via deelname aan thematische

(billboards, advertenties, tv-spotjes). Daarnaast

werkgroepen en clusters van het Landelijk Bestuurlijk

loopt er een regionaal communicatiespoor waar in

Overleg Water (lbow) 48 . Deze clusters waren vooral

samenwerking met de regionale partners zoveel

actief in de periode 2004-2007.

mogelijk concrete handelingsperspectieven

185

Deze campagne loopt sinds 2004. Een belangrijk

worden aangereikt aan burgers.
In 2006 is er een tussentijdse evaluatie uitgevoerd

Sinds 2008 is het merkbeeld van de campagne

van de bovengenoemde werkvormen, waarbij

Nederland als drijvend vlot (zie foto aan het begin

respondenten van maatschappelijke partijen en

van dit hoofdstuk). Dit beeld symboliseert onze

betrokken overheden zijn geïnterviewd over hun

afhankelijkheid van schoon en veilig water, maar

ervaringen [52] . De algemene conclusie was dat de

ook de dilemma’s die samenhangen met water­

werkvormen voor het betrekken van maatschappelijke

beheer in ons dichtbevolkte land.

organisaties op nationaal niveau redelijk tot goed

• Onderzoek naar de beleving van burgers bij

hebben gewerkt. De respondenten gaven aan dat zij

waterkwaliteit

Eén van de landelijke afsluitende presentaties van

als gevolg van deze werkvormen meer worden

In 2007/2008 is een onderzoek uitgevoerd naar de

jongereninspraak

betrokken in het proces en meer mogelijkheden

beleving en waardering van burgers van water-

hebben om argumenten aan te dragen over belang-

kwaliteit [51] . Daarbij is een enquête uitgevoerd

Jongereninspraak KRW

rijke onderwerpen.

onder ruim duizend burgers en zijn drie verdiepings-

Een bijzondere vorm van actieve betrokkenheid bij het opstellen

bijeenkomsten met burgers gehouden.

van de stroomgebiedbeheerplannen was het project Jongeren-

Om naast actieve betrokkenheid van maatschappelijke

• De Watercanon

inspraak KRW. Hierbij zijn 2000 scholieren - verspreid over heel

organisaties ook betrokkenheid van individuele

De verbondenheid van Nederlanders met water is

Nederland - uitgedaagd om te komen met inspirerende plannen

burgers te bevorderen, zijn op landelijk niveau

door de eeuwen heen leidend geweest voor de

en ideeën voor de (water)toekomst van hun eigen omgeving.

verschillende initiatieven en projecten opgestart.

economische en sociale ontwikkeling van ons

De uitkomsten hiervan zijn als jongereninspraakreactie op de

Een aantal voorbeelden zijn:

land. Om hier aandacht op te vestigen (bewust­

ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen ingezonden en ook

wording) is in 2008 een Watercanon opgesteld, die

beantwoord. In bijlage II van de Nota van Antwoord [67] is het

in 25 vensters een aantal bepalende momenten uit

project verder toegelicht.

• Publiekscampagne ‘Nederland leeft met Water’:
www.nederlandleeftmetwater.nl

onze watergeschiedenis beschrijft.

Deze breed opgezette campagne heeft als doel
Nederlanders bewust(er) te maken van de betekenis
van schoon en veilig water en om hun actieve

48

Per 1 januari 2009 is het LBOW opgegaan in het waterbrede
Nationaal Wateroverleg (NWO).

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek
186

Zie www.watercanon.nl. Ter promotie van deze

Algemene wet bestuursrecht

watergeschiedenis is een reizende tentoonstelling

In Nederland is voor de krw-inspraakprocedure een

Werkprogramma, tijdschema en belangrijkste
waterbeheerkwesties

opgezet door heel Nederland. Ook is er een

wettelijke basis gelegd in de Algemene wet bestuurs-

Het rijk heeft in de periode van 4 juli 2006 tot en met

prijsvraag onder scholieren uitgeschreven om zelf

recht (Awb). De bepalingen betreffende raadpleging

3 januari 2007 zowel het werkprogramma en tijd­

een 26 e toekomstvenster te ontwerpen.

van het publiek die formeel zijn vereist vanuit de

schema voor het opstellen van de stroomgebied­

Kaderrichtlijn Water, zijn opgenomen in de Wet op

beheerplannen als de lijst van de belangrijkste

de waterhuishouding en de Awb.

waterbeheerkwesties in de vier stroomgebieden ter

9.2.2

Consultatie

inzage gelegd [53] . Zienswijzen konden zowel schrifte-

In de Wet op de waterhuishouding 49, gewijzigd door

De Algemene wet bestuursrecht geeft enerzijds

lijk als mondeling via het landelijke Centrum

de Nederlandse Implementatiewet eg-kaderrichtlijn

regels voor overheidsoptreden en besluitvorming en

Publieksparticipatie 50 kenbaar worden gemaakt.

water, is bepaald dat op de voorbereiding van de

anderzijds mogelijkheden voor burgers om invloed

stroomgebiedbeheerplannen (en ook de andere

op deze besluitvorming uit te oefenen. Een ieder

Er zijn zes reacties op het document gekomen waarvan

waterplannen) de uniforme openbare voorbereidings-

kan op grond hiervan op het ontwerp-stroomgebied­

twee uit het buitenland. De reacties hadden met name

procedure van de Algemene wet bestuursrecht van

beheerplan zienswijzen indienen.

betrekking op het tijdschema, afwenteling, inter­

toepassing is. Daarnaast zijn in de Wet op de water-

De Awb beschrijft ook nauwkeurig de procedure

nationale afstemming, ondersteuning van participatie,

huishouding specifieke randvoorwaarden opgenomen

voor de terinzagelegging van het beleidsvoornemen.

betrekken van baten bij de afweging van maatregelen

voor consultatie van het publiek voor de stroom­-

Daarin staan vereisten m.b.t. de kennisgeving, de

en de specifieke ligging van Nederland. De reacties

g­ebiedbeheerplannen. Deze inspraakbepalingen

locatie van inzage, de termijnen en de wijze waarop

zijn beantwoord in de Nota van Antwoord [64]. Het werk­­

hebben betrekking op:

ingesproken kan worden.

programma en belangrijkste water­b eheerkwesties zijn

• het werkprogramma en tijdschema;

definitief vastgesteld; de inbreng van de insprekers is

• de belangrijkste waterbeheerkwesties;

Ook over de wijze waarop besluiten bekend worden

meegewogen in de verdere voorbereiding van het

• het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan.

gemaakt en over de algemene door- of terugzend­

kabinetsbeleid onder andere ten aanzien van het

Dit houdt in dat een ieder in staat wordt gesteld om

verplichting voor bestuursorganen betreffende

ambitieniveau voor de stroom­gebiedbeheerplannen,

zijn of haar mening hierover naar voren te brengen.

ten onrechte aan hen gerichte of geadresseerde

onder meer in de Decembernota’s (zie tabel 9-1).

De inspraakbepalingen die zijn opgenomen in de

geschriften zijn in de Awb teksten opgenomen.

Nederlandse wetgeving geven mede invulling aan de
bepalingen uit het Verdrag van Aarhus en de krw.

49

De wet op waterhuishouding is vanaf 22 december 2009 opgenomen
in de Waterwet.

50

Per 1 september 2009 is het Inspraakpunt overgegaan in het Centrum
Publieksparticipatie.

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

.Ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen

het Ministerie van VenW toegezonden aan alle ove­r­

online een inspraakreactie in te dienen bij het
landelijke Centrum Publieksparticipatie.

Na vaststelling van de ontwerp-stroomgebied­b eheer­

heden binnen het gebied en aan een groot aantal

plannen op 12 december 2008, zijn de vier ontwerp-

maatschappelijke organisaties. Bovendien kon iedereen

stroomgebiedbeheerplannen op 22 december 2008

op verzoek een kopie van het ontwerpplan ontvangen.

Behalve schriftelijk konden insprekers hun zienswijze

gepubliceerd. Gelijktijdig is de inspraak­procedure

Ook via de websites www.nederlandleeftmetwater.nl

ook mondeling inbrengen tijdens een formele

gestart van de vier ontwerp-plannen, waaronder het

en www.kaderrichtlijnwater.nl en bijbehorende

hoorzitting op één van de acht inspraakavonden die

ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Eems, dat ook het

elektronische nieuwsbrieven is het publiek op de

in januari en mei 2009 op locaties verspreid over het

ontwerp van het overkoepelende internationale rapport

hoogte gesteld. Op deze websites konden tevens de

hele land hebben plaatsgevonden. Ook konden

voor het stroomgebieddistrict Eems (deel A) omvatte.

verschillende ontwerp-plannen in digitale vorm

geïnteresseerden zich laten informeren op een

Inspraak was mogelijk tot en met 22 juni 2009.

verkregen worden. Van deze mogelijkheid is op grote

informatiemarkt en –bijeenkomst, waarbij tevens

schaal gebruik gemaakt.

vragen gesteld konden worden aan een deskundigenpanel. Verdeeld over deze acht bijeenkomsten zijn hier

Om een zo groot mogelijke respons vanuit het publiek
te realiseren, heeft het rijk verschillende media ingezet

Tenslotte

om de ter inzage legging van de ontwerp-plannen

Tegelijk met de ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen

bekend te maken. In landelijke dagbladen, regionale

zijn ook het ontwerp-Nationaal Waterplan, het

Zienswijzen

kranten en vakbladen is een kennisgeving van de in-

ontwerp-Beheer- en Ontwikkelplan voor de Rijks­

In totaal zijn er 97 zienswijzen (inspraakreacties) op

spraakprocedure geplaatst. De ontwerp-stroomgebied­

wateren en de ontwerp-(water)plannen van provincies

de vier Nederlandse ontwerp-stroomgebiedbeheer-

beheerplannen zijn op een groot aantal locaties ter

en waterschappen (zie paragraaf 9.3) gepubliceerd

plannen binnengekomen, waarvan dertig van toe­

inzage gelegd. Het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan

voor inspraak. Voor de inspraakprocedures van deze

passing op alle stroomgebieden en twee zienswijzen

Eems heeft op de volgende locaties ter inzage gelegen:

plannen gold echter een inspraaktermijn van zes

specifiek voor het stroomgebied Eems (zie figuur 9-1).

• Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat te

weken, in een aantal gevallen verlengd tot acht

De ontvangen zienswijzen zijn overwegend ingediend

weken. Om de insprekers wegwijs te maken in al deze

door maatschappelijke organisaties, burgers, bedrijfs-

• Op het kantoor van alle regionale diensten van

plannen en hoe zij zich tot elkaar verhouden, is er

leven en branchevertegenwoordigers. Opvallend is

Rijkswaterstaat in het stroomgebied Rijn-Noord/

vanuit het rijk een Inspraakwijzer ontworpen die

het lage percentage zienswijzen van andere overheden.

Eems (2);

geïnteresseerden informeert en oproept hun mening

Dit valt mogelijk te verklaren door de grote mate van

te geven over de voorstellen [56] .

betrokkenheid in de totstandkoming van het ontwerp-

Ook is er een online zoekfunctie op postcodeniveau

plan.

ontwikkeld, waarmee een ieder na het invoeren van

Vaak bestond een inspraakreactie uit meerdere deel-

de postcode in één oogopslag kon zien op welke voor

reacties. Het totaal aantal deelreacties lag daarmee

zijn/haar omgeving relevante waterplannen inspraak

op ruim 500. Deze hebben geleid tot ongeveer 100

mogelijk was. Aansluitend was het mogelijk om die

wijzigingen in de definitieve stroomgebiedbeheer-

relevante plannen in te zien (via weblinks) en ook

plannen. De binnengekomen reacties, de beantwoor-

Den Haag;

• Op het provinciehuis van alle provincies in het
stroomgebied Eems (2);
• Op de waterschapskantoren in het stroomgebied
Eems (2);
• Op het gemeentehuis van gemeenten in het
stroomgebied Eems (14).
Tevens is het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan door

enkele honderden belangstellenden op af gekomen.

187

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek
188

ding daarvan en hoe deze doorwerken op de stroom-

biedbeheerplannen [61]. Daarmee is invulling gegeven

gebiedbeheerplannen is beschreven in de Nota van

aan de verplichting van de krw om in het stroomge-

Antwoord ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen die

biedbeheerplan op te nemen welke planwijzigingen

in december 2009 gelijktijdig met de definitieve

er zijn als gevolg van voorlichting en raadpleging van

stroomgebiedbeheerplannen door de Ministerraad is

het publiek.

vastgesteld [61] . Een overzicht van de belangrijkste
planwijzigingen is opgenomen in bijlage C. Bij het

Overige consultatie

verwerken van de ruim 500 (deel)zienswijzen is een

Het consulteren van het publiek heeft – afgezien van

thematische clustering aangehouden. Het overzicht in

de formele inspraak – voor een belangrijk deel ook

bijlage C geeft een samenvatting van de belangrijkste

plaatsgevonden via het nationale Overlegorgaan

planwijzigingen ten gevolge van inspraak voor een

Water en Noordzee (own) (zie paragraaf 9.2.1), in de

aantal van de meest relevante thema’s. Voor een vol-

regionale overlegstructuren (klankbordgroepen per

ledig overzicht van de plan­w ijzigingen wordt verwe-

stroomgebied) en in de gebiedsprocessen, zie

zen naar de Nota van Antwoord ontwerp-stroomge-

paragraaf 9.3.1.

9.2.3

Inspraakavond stroomgebiedbeheerplannen Utrecht, mei 2009

Informatievoorziening

Landelijke documenten
Eems
Schelde

Om het publiek en de politiek stapsgewijs te informeren

Vervallen
2

over de implementatie van de krw, zijn er op nationaal

6

niveau achtereenvolgens verschillende nota’s,
Algemeen

8
30

programma’s en standpunten uitgebracht. Deze
omvatten ook de inzet van Nederland in de inter­
nationale samenwerking binnen het stroom­gebied

Totaal
Maas

22

Eems. In tabel 9-1 is een overzicht gegeven van de

97

belangrijkste landelijke informatiedocumenten.
De landelijke inspraakprocedures die hebben plaats­gevonden voor een aantal van deze publicaties zijn
29

Rijndelta

beschreven in paragraaf 9.2.2.

Figuur 9-1 Overzicht van aantallen zienswijzen algemeen en per deelstroomgebied

9.3
		
		

Voorlichting en raadpleging
van het publiek op
regionaal niveau

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

9.3.1

Actieve betrokkenheid in de regio

189

Documenten van het internationale stroomgebied

Bewustwording

Eems, waaronder het internationale beheerplan voor

Afgezien van informatievoorziening via landelijke

het stroomgebieddistrict Eems, zijn te vinden op

documenten en websites zijn projecten uitgevoerd die

Werken aan draagvlak

http://www.ems-eems.nl.

zich specifiek richtten op een bepaalde doelgroep,

Sinds 2004 zijn maatschappelijke (belangen)-

zoals:

organisaties op diverse wijzen, onder meer door

• krw-belangenspel:

middel van workshops, betrokken bij de implementatie

Landelijke websites
Een belangrijk medium voor het verschaffen van

Uitgevoerd door Stichting Reinwater in samen­

van de Kaderrichtlijn Water in het stroomgebied Eems.

informatie op nationaal niveau is de website

werking met regionale waterbeheerders.

Zij zijn geïnformeerd over de voorgenomen water­

www.kaderrichtlijnwater.nl. Op deze website is veel

Door middel van spelsimulatie werden stand­

kwaliteitsdoelen en de mogelijke maatregelen en zijn

informatie specifiek over de krw te vinden, waar­

punten en belangen bij schoon water uitgewisseld

in de gelegenheid gesteld hun mening daarover te

onder de documentatie uit tabel 9-1. De website is

ter voorbereiding van de regionale besluit­vorming

geven. De resultaten van deze bijeen­komsten zijn

intensief gebruikt voor het communiceren van

over krw-doelen en -maatregelen.

verwerkt in notities gericht aan het Regionaal

ontwikkelingen en het beschikbaar stellen van

Vaak werd dit gecombineerd met een veldbezoek.

Ambtelijk Overleg (rao), respectievelijk het Regionaal

geraadpleegde documenten en links met informatie

• Duik in waterkwaliteit:

Bestuurlijk Overleg (rbo) en de klankbordgroep in het

tijdens het opstellen van de (ontwerp-)stroomgebied-

Om meer inzicht te krijgen in de betekenis van de

deelstroomgebied Rijn-Noord/Nedereems (zie

beheerplannen. Uit analyse blijkt dat www.kader-

voorgenomen krw-maatregelen voor het agrarische

paragraaf 9.3.2).

richtlijnwater.nl in de jaren 2008 en 2009 gemiddeld

bedrijfsleven zijn door het Agrarisch Jongeren

7.500 tot 8.000 bezoekers per maand trok. De genoemde

Kontact in de periode 2006-2007 door het hele land

Gebiedsprocessen en gebiedsgroepen

plannen en bijbehorende achtergronddocumenten

meer dan 40 regionale bijeenkomsten georganiseerd

Bij de implementatie van de krw hebben zogenaamde

zijn te vinden op www.kaderrichtlijnwater.nl/sgbp.

voor agrarische ondernemers. Door in een spelvorm

gebiedsprocessen een belangrijke rol gespeeld.

op de stoel van de waterbeheerder te gaan zitten

Per gebied is in nauwe samenwerking tussen alle

Andere nationale websites die het publiek informeren

werden (met name jonge) landbouwers bewuster

betrokken overheden en in samenspraak met lokale

en betrekken bij het waterbeheer in Nederland zijn de

gemaakt van de keuzes waar de waterbeheerders

en regionale belangenorganisaties en burgers

eerder genoemde website van de publiekscampagne

voor staan en de effecten daarvan op de lange

onderzocht welke knelpunten er bestaan met

www.nederlandleeftmetwater.nl en de daaraan

termijn (en dus op de toekomst van hun bedrijven).

betrekking tot waterkwaliteit en welk maatregelen-

gekoppelde websites www.watercanon.nl en

programma opgesteld moet worden om de doelen te

www.watereducatie.nl. Hierop wordt informatie

halen. In veel gebiedsprocessen hadden de water-

aangeboden over waterkwaliteit aan de doelgroepen

schappen een trekkende rol. Voor het diepe grond­

volwassenen en jongeren.

water waren dat veelal de provincies. Met een omvang
van enkele tientallen vierkante kilometers bleken
gebiedsprocessen vaak het goede schaalniveau te
hebben om belangenorganisaties en burgers te

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek
190

Tabel 9-1 Belangrijke publicaties over de Nederlandse implementatie van de Kaderrichtlijn Water vanaf 2004
Publicatiedatum

Omschrijving [lit.]

Toelichting

December 2004

Kabinetsstandpunt “Van beelden naar
betekenis” [57]

Uitgangspunten van de implementatie ter voorbereiding op de stroomgebiedbeheerplannen.

April 2005

Werkprogramma WB21/KRW 2005-2009

Werkproces, informatiemomenten en mijlpalen in de periode 2005-2009. Daarbij is
aangegeven dat jaarlijks in december over voortgang en (beleids)uitgangspunten
wordt gecommuniceerd.

December 2005

Decembernota KRW/WB21 [58]

Eerste schets van de belangrijkste opgaven en oplossingsrichtingen als basis voor
verdere uitwerking in 2006.

December 2006

Inspraakdocument Schoon water voor
iedereen [53]

Overzicht van werkprogramma, tijdschema en belangrijkste waterbeheerkwesties.

December 2006

Decembernota KRW/WB21 2006 [59]

Beleidsbrief met een nadere detaillering van de KRW-opgaven in termen van kosten
en baten. Tevens gaf de nota inzicht in de lastenontwikkeling als gevolg van die
opgaven. Op basis van de informatie is in de nota een beleidskoers bepaald als uitgangspunt voor het werkproces in 2007 en daarna.

December 2007

Voortgangsbericht KRW/WB21 [54]

Ontwikkelingen in de voorbereiding van de stroomgebiedbeheerplannen en de belangrijke stappen die in 2008 en 2009 daarvoor zullen worden gezet.

Maart 2008

Werkprogramma KRW/WB21 2008-2009

Geactualiseerd met de werkafspraken, rollen, verantwoordelijkheden, uitgangspunten
en deadlines voor de producten die in 2008 respectievelijk 2009 dienen te worden
gerealiseerd.

Mei 2008

Ex ante evaluatie KRW
(kabinetsstandpunt) [55]

Stelt het ambitieniveau vast als basis voor de in het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan opgenomen doelen en maatregelen.

December 2008

Ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen [60]

Hoofdrapport van het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan voor het stroomgebied
Eems.

December 2009

Stroomgebiedbeheerplannen

Voorliggend document is het hoofdrapport van het stroomgebiedbeheerplan van het
stroomgebied Eems.

Tabel 9-2 Overzicht bijeenkomsten gebiedsprocessen 2004-2008

Informatieve bijeenkomsten, werksessies
en bijeenkomsten gebiedsgroepen

Rijndelta

Maas

Schelde

148

96

18

* Eems heeft in de uitvoering meegedaan met Rijn-Noord en is om die reden hier niet apart onderscheiden

Eems*

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

informeren over de lokale situatie en om gebieds­

Eems-Dollard

kennis bij de deel­nemers goed te ontsluiten.

Het stroomgebieddistrict van de Eems is onderverdeeld

Actieve betrokkenheid op regionaal niveau –
Waterproof

Ook in het Eemsstroomgebied hebben krw-gebieds-

in Nedereems en Eems-Dollard. Eems-Dollard is volledig

In de nazomer van 2008 liep in Groningen en

processen plaatsgevonden. In deze gebiedsprocessen

in beheer van Rijkswaterstaat. De participatie voor

Drenthe de campagne ‘Waterproof’. Onder de slogan

is veel in het werk gesteld om de actieve betrokkenheid

Eems-Dollard is daarom als volgt vormgegeven: voor de

CU @ de bieb reisde een heuse ‘waterdokter’

van maatschappelijke groeperingen en belangen­

Eems-Dollard is in Nederland onder regie van het Regio-

langs bibliotheken in de provincies Groningen en

organisaties mogelijk te maken. Zo zijn in de periode

naal College Waddengebied (rcw) een gebiedsgroep op-

Drenthe. Op een informatiewand was te vinden wat

medio 2006 tot eind 2007 in het stroomgebied Eems

gericht. De leden van de gebiedsgroep zijn vertegen-

de verschillende overheden deden voor schoon water

en Rijn-Noord tenminste 60 (zie voetnoot onder tabel

woordigers van een groot aantal belangenorganisaties

door te werken aan de Kaderrichtlijn Water.

9-2) bijeenkomsten, veldbezoeken, workshops en

in het Waddengebied en vertegenwoordigers van diverse

De dokter (een medewerker van waterschap of

werksessies gehouden. Bij die bijeenkomsten zijn

andere overheids­organisaties. In Niedersachsen is de

waterbedrijf) beantwoordde vragen van bezoekers

opgeteld meer dan 40 maatschappelijke organisaties,

“Gebiets­kooperation Küstengewässer Niedersachsen”

over de waterkwaliteit van vijver of sloot in eigen

bedrijven en belangengroepen betrokken geweest.

opgericht die zich bezig houdt met alle kust- en over­

omgeving. Daarnaast was er vanuit de bibliotheken

gangs­wateren in Niedersachsen. De samenstelling van

een aantal excursies onder leiding van een mede­

De aanpak van de bijeenkomsten verschilde per

deze gebiedsgroep is vergelijkbaar met de samenstelling

werker van de vereniging voor natuur- en milieu­

stroomgebied (regionaal maatwerk). De actieve

in Nederland. Over en weer zijn ambtenaren van het

educatie, het ivn. Scholen in de regio konden

betrokkenheid leverde draagvlak voor de uitvoering

­nlwkn (Niedersachsen) en Rijkswaterstaat deelnemer

meedoen aan een educatieprogramma. Het gratis

van de maatregelen op. Meer resultaten van de

aan de gebiedsgroep in het buurland opdat een optimale

lespakket bestond uit een aantal instrumenten om

regionale gebiedsprocessen zijn te vinden op de

uitwisseling van ideeën plaatsvindt.

zelf proefjes te doen met water.
De campagne was opgezet om mensen enerzijds

websites van de betrokken waterschappen.
De gebiedsgroep in Nederland is in de periode januari

bewust te maken van het belang van schoon water

Ook Rijkswaterstaat heeft actief regionale belang­

2006 tot en met juli 2008 vijf keer bij elkaar gekomen.

en hun eigen rol daarbij. Anderzijds wilden de

hebbenden betrokken bij het krw-proces. In de

In 2007 zijn vijf themagroepen (visserij, natuur, chemie,

overheden de inspraak op de waterplannen voor de

verschillende stroomgebieden zijn gebiedsgroepen in

recreatie & toerisme en havens & vaargeulen) in het

Kaderrichtlijn Water stimuleren.

het leven geroepen die in brede zin hebben gekeken

leven geroepen, die allen tweemaal bijeen zijn geweest.

naar maatregelen voor verbetering van de wate­r­

Binnen de thema’s zijn maatregelen inhoudelijk

kwaliteit, kosten en doelen. In de gebiedsgroepen

verder uitgewerkt. Samen met de gebiedsgroepen

hadden vertegenwoordigers van de gemeenten,

heeft Rijkswaterstaat Noord-­Nederland een samen-

provincies, Rijkswaterstaat, landbouw-, natuur- en

hangend maatregelenpakket opgesteld dat door

recreatiegroepen en het bedrijfsleven zitting.

Rijkswaterstaat op landelijk niveau wordt afgewogen.
De nieuwsbrieven van de gebiedsgroep staan op de
website www.waddenzee.nl.

191

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek
192

Excursie over waterkwaliteit met de waterdokter

9.3.2

Regionale consultatie

van het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan (zie ook
paragraaf 9.2.2). Deze waterplannen kennen een

Regionale klankbordgroepen

inspraaktermijn van zes weken op grond van de

Waterdrager

Voor de regionale consultatie is in het Eemsstroom­

Algemene wet bestuursrecht, die in een aantal

Waterschap Hunze en Aa’s heeft met het project “Waterdrager”

gebied een klankbordgroep Rijn-Noord/Nedereems

gevallen is verlengd tot acht weken. Deze inspraak­

het inspraakproces over de KRW doelen en maatregelen

ingesteld, met daarin vertegenwoordigers uit maat-

termijn lag veelal tussen 22 december 2009 en

gecombineerd met inspraak over wateroverlast (o.a. water­

schappelijke organisaties en bedrijfsleven. Via deze

16 februari 2009. In deze periode zijn op de regionale

berging) en watertekort (verdrogingsmaatregelen en maat­-

klankbordgroep (en de gebiedsprocessen) zijn maat-

plannen vele zienswijzen binnengekomen.

regelen voor zelfvoorzienendheid bij watertekorten).

schappelijke organisaties en belangen­g roepen nauw

Elke waterbeheerder heeft antwoorden geformuleerd

Per deelgebied zijn drie tot zes bijeenkomsten georganiseerd

betrokken bij de voorbereiding van de regionale

op de zienswijzen en deze afgestemd binnen het

met diverse doelgroepen: belangengroepen, burgers, gemeenten

besluitvorming in het rbo Rijn-Noord/Nedereems.

stroom­gebied en met het rijk. Deze afgestemde

en overheidsorganisaties (soms apart, soms gecombineerd).

De klankbordgroep wordt voorgezeten door een

antwoorden zijn opgenomen in een Nota van Antwoord

Per deelgebied waren ca. 100-125 mensen intensief betrokken

onafhankelijk voorzitter, die tevens deelneemt aan de

die is vastgesteld bij de bestuurlijke behandeling van

bij de werksessies. De bijeenkomsten waren zeer goed bezocht

vergadering van het rbo Rijn-Noord/Nedereems.

het definitieve waterplan.

en deelnemers waren zeer enthousiast. Tijdens de eerste serie

Alle belangrijke spelers in het veld zijn direct of

bijeenkomsten werd een probleemanalyse gedaan (tot en

indirect in de klankbordgroep vertegenwoordigd,

met 2050, inclusief klimaatverandering). Bij de tweede serie

zoals drinkwaterbedrijven, natuur­terrein­b eheerders,

bijeenkomsten werden een mogelijke strategie en maatregelen

agrariërs, sportvissers, watersporters, industrieën en

De regionale informatievoorziening is voor een

behandeld. Bij de derde reeks bijeenkomsten werd het concept

milieuorganisaties. De deelnemende organisaties zijn

belangrijk deel vormgegeven door de waterschappen,

eindresultaat (een watersysteemplan per deelgebied)

terug te vinden in bijlage R.

provincies, gemeenten en Rijkswaterstaat. Informeren

9.3.3

Regionale informatievoorziening

van burgers vindt vooral plaats via de reguliere

gepresenteerd. Het resultaat van de bijeenkomsten zijn
integrale door de omgeving gedragen maatregelen in het

Conclusies en adviezen van de klankbordgroep zijn

beheerplan, waarin zowel voor waterkwaliteit, waterkwantiteit en

met een korte notitie of mondeling ingebracht in het

plannen, waarbij waterkwaliteit en krw onderdeel

wateroverlast maatregelen zijn opgenomen die rekening houden

rbo. Daarmee spelen zij een rol in de besluitvorming.

zijn van een bredere informatiestroom van websites,

met de klimaatverandering tot en met 2050. Dankzij

Op die manier is de inbreng van belanghebbende

brochures en bijeenkomsten. Publicaties van eind­-­

het Waterdrager-proces zijn op het beheerplan weinig

overheden en maatschappelijke partijen meegenomen

inspraakreacties en meerdere complimenten binnen gekomen.

bij de regionale besluitvorming.

De aangedragen maatregelen werden namelijk goed herkend
vanuit het gevoerde proces.

informatie van waterbeheerders over hun water­

Tabel 9-3 Overzicht communicatieproducten in het stroomgebied Eems

Regionale inspraak
Voor de verschillende ontwerp-(water)plannen van
provincies en waterschappen zijn afzonderlijke
inspraakprocedures doorlopen, gelijktijdig met die

Product

Minimum aantal

Nieuwsbrieven

2

Brochures

4

Beeldschoon Water
provincie Drenthe hebben het initiatief genomen om het
onderwaterbeeld van schoon water letterlijk te laten zien.
Juist wat zich onder water afspeelt blijft immers vaak
verborgen voor ons mensen. Daarom zijn van veel beken en
meren onderwaterfoto’s gemaakt en in boekvorm uit­gebracht
samen met een beschrijvende fietsroute.
Ook zijn de afbeeldingen op groot formaat gebruikt voor een
tentoonstelling die door de provincie is gereisd. Daarmee is
geprobeerd om het brede publiek te interesseren voor alles wat
zich onder de waters­piegel bevindt en ook te laten zien dat er
veel aan waterkwaliteit moet gebeuren.

­rapporten van de gebiedsprocessen (zie paragraaf

Verkrijgbaarheid van de monitoringgegevens

9.3.1) zijn openbaar, maar niet specifiek gericht op

In hoofdstuk 4 is een samenvatting gegeven van de

een breed publiek.

monitoringprogramma’s. Voor gedetailleerdere

De regionale informatievoorziening vindt voor­

gegevens wordt verwezen naar de desbetreffende

namelijk plaats via het aanbieden van informatie op

waterbeheerder. De adresgegevens zijn terug te

websites, het publiceren van (digitale en gedrukte)

vinden in hoofdstuk 10. Ook worden monitoring­

nieuwsbrieven, het produceren van algemene en op

gegevens inzichtelijk gemaakt via de website van

specifieke doelgroepen gerichte informatiebrochures

het Water Informatie Systeem Europa (wise):

en het organiseren van informatiebijeenkomsten. In

http://www.eea.europa.eu/themes/water.

alle stroomgebieden (waaronder ook Eems) is een
logboek bijgehouden van dergelijke publicaties,
nieuwsbrieven en informatiebijeenkomsten per
waterbeheerder. In tabel 9-3 staat een overzicht van
gepubliceerde communicatieproducten in het
stroomgebied Eems in de periode 2004-2008.
Naast algemene informatie gericht op een breed
publiek, kunnen geïnteresseerden ook specifieke
informatie over regionale maatregelen of monitoringgegevens opvragen.

Verkrijgbaarheid gedetailleerde maatregelen­
programma’s
De gedetailleerde maatregelenprogramma’s zijn
vastgelegd in de verschillende gedetailleerde
programma’s en beheerplannen zoals beschreven in
hoofdstuk 8. In bijlage Q is een overzicht (register)
gegeven van de verschillende plannen die in het
stroomgebied van de Eems zijn opgesteld.
De programma’s en beheerplannen kunnen
opgevraagd worden bij de bevoegde autoriteit.
Voor de adresgegevens wordt verwezen naar
hoofdstuk 10.

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

Milieudefensie Drenthe, Stichting het Drentse Landschap en

193

194

10

Lijst bevoegde autoriteiten

Samenvatting
De bevoegde autoriteiten in het Nederlandse deel van het internationale stroomgebieddistrict
Eems kennen vier categorieën: rijk, provincie, waterschap en gemeente. In dit hoofdstuk wordt
voor iedere autoriteit een omschrijving gegeven van wat haar taken en bevoegdheden zijn.
Ook wordt ingegaan op de juridische status en de relevante wetgeving van iedere autoriteit.
Tenslotte wordt omschreven hoe de samenwerking met de overige lidstaten binnen het
internationale stroomgebieddistrict is geregeld.

195

10 Lijst bevoegde autoriteiten
196

Figuur 10-1 Geografisch gebied waarover de autoriteit bevoegd is binnen het stroomgebied

10.1 Bevoegde autoriteiten
		 waterbeheer
De nieuwe Waterwet kent formeel nog twee water­
beheerders: het rijk, als de beheerder van de rijks­
wateren, en de waterschappen, als de beheerders van
de overige wateren. De waterschappen zijn daarnaast
ook verantwoordelijk voor het zuiveringsbeheer en
het operationele grondwaterbeheer. Provincies en
gemeenten zijn formeel geen waterbeheerder, maar zij
hebben wel waterstaatkundige taken. Zo blijft de
provincie nog bevoegd gezag voor drie categorieën
grondwateronttrekkingen en infiltraties: de openbare
drinkwaterwinning, ondergrondse energieopslag en
industriële onttrekkingen van meer dan 150.000 m3
per jaar. De provincie is daarbij verantwoordelijk voor
het strategische grondwaterbeheer: de kaders daartoe
worden weergegeven in het regionaal waterplan.
Op gemeenten rust een hemel- en grondwaterzorgplicht,
zoals deze in januari 2008 via de ‘Wet gemeentelijke
watertaken’ is vastgelegd in de Wet op de waterhuishouding.
Omdat zowel het rijk als provincies, waterschappen
en gemeenten waterstaatkundige taken hebben ten
aanzien van het realiseren van de KRW-doelstellingen,
zijn deze vier categorieën overheden aangemeld als
bevoegde autoriteiten. De afzonderlijke autoriteiten in
die categorieën worden, met adresgegevens, vermeld
op de lijst in paragraaf 10.4. In figuur 10-1 wordt het
geografische ambtsgebied weergegeven van de
provincies en de waterschappen.

10 Lijst bevoegde autoriteiten

10.2 Juridische status van de
		 autoriteit en relevante
		 wetgeving

10.3 Kerntaken KRW van de
		 bevoegde autoriteiten

Zoals in de Implementatiewet eg-kaderrichtlijn water

Voor elke categorie is hieronder vermeld welke

is vermeld, zijn de wettelijke bevoegdheden van

kerntaken van de krw deze geheel of gedeeltelijk

verschillende bestuursorganen met betrekking tot het

behartigt.

e regulering voor activiteiten die relevant zijn voor

totstandkoming van die implementatiewet, ook van

1

f

toepassing bij de uitvoering van de krw. Enige

Categorie rijk: de Minister van Verkeer en

aanvullende wettelijke voorzieningen die nodig zijn

Waterstaat, waar nodig tezamen met de

ter voldoening aan specifieke voorschriften van de

ambtgenoten van vrom en van lnv optredend

2

krw zijn opgenomen in de genoemde implementatie-

a vaststelling van de Nederlandse inbreng in het

Categorie provincie: de besturen van de provin­

wet. De onderstaande tabel 10-1 geeft weer in welke

internationale stroomgebiedbeheerplan en vast­-

cies die geheel of gedeeltelijk in het district zijn

wetten bevoegdheden van de diverse categorieën

stelling van het stroomgebiedbeheerplan voor het

gelegen

bevoegde autoriteiten te vinden zijn.

Nederlandse deel van het internationale district;

a bijdrage aan de Nederlandse inbreng in het

d regulering en vergunningverlening voor activiteiten
ten aanzien van oppervlaktewaterlichamen;
grondwaterlichamen;

waterbeheer die reeds van kracht waren voor de

(coördinatie van) informatie en consultatie van het
publiek.

internationale stroomgebiedbeheerplan en het

b coördinatie en gedeeltelijke uitvoering van de

stroomgebiedbeheerplan voor het Nederlandse

monitoring;

deel van het internationale district;

c coördinatie en gedeeltelijke uitvoering van het
opstellen van het programma van maatregelen;

b gedeeltelijke uitvoering van de monitoring;
c gedeeltelijke uitvoering van het opstellen van het
programma van maatregelen;

Tabel 10‑1 Overzicht relevante wetgeving

Categorie

Instellingswetgeving

Wetgeving t.a.v. taken
ten behoeve van KRW 50

Wetgeving t.a.v. taken die
relevant zijn voor KRW

Waterwet
Wet bodembescherming
Wet milieubeheer

Ontgrondingenwet
Wet ruimtelijke ordening
Wet gewasbeschermings¬
middelen en biociden
Ontgrondingenwet
Wet ruimtelijke ordening

Minister VenW
(VROM/ LNV)

Grondwet Koninklijk besluit

Provinciale besturen

Grondwet
Provinciewet

Waterwet
Wet bodembescherming
Wet milieubeheer

Waterschapsbesturen

Grondwet
Waterschapswet
Provinciaal Reglement

Waterwet
Wet bodembescherming
Wet milieubeheer

Gemeentebesturen

Grondwet, Gemeentewet

Waterwet
Wet bodembescherming
Wet milieubeheer

d regulering en vergunningverlening voor activiteiten
ten aanzien van oppervlaktewaterlichamen;
e regulering en vergunningverlening voor activiteiten
die relevant zijn voor grondwaterlichamen;
f

informatie en consultatie van het publiek.

50

Het schema geeft enkel de formele wetten weer. Van toepassing
zijnde AMvB’s en verordeningen van provincies, waterschappen en
gemeenten zijn niet opgenomen. De wetteksten zijn verkrijgbaar via
wetten.overheid.nl

197

10 Lijst bevoegde autoriteiten
198

10.4 Namen en adressen van de
		 bevoegde autoriteiten

10.5 Lidmaatschap en
		 internationale relaties

3

In tabel 10-2 worden per categorie bevoegde autoriteit

In de Waterwet zijn de onderlinge toezichtverhoudingen

Categorie waterschap: de besturen van de

de adresgegevens gegeven. Bij die autoriteiten waar

van de verschillende betrokken overheden geregeld.

waterschappen die geheel of gedeeltelijk in het

een e-mailadres afwezig is, kan op de website een

Provincies houden toezicht op waterschappen en

district zijn gelegen

invulformulier gevonden worden, waarmee elektro-

gemeenten en waar nodig kan de provincie gebruik

a bijdragen aan de Nederlandse inbreng in het

nisch vragen gesteld kunnen worden. Dit geldt ook

maken van instructies of aanwijzingen. Een provincie

internationale stroomgebiedbeheerplan en het

voor het aanvragen van documenten. Opgemerkt

of het rijk kan met besluiten of handelingen optreden

stroomgebiedbeheerplan voor het Nederlandse

moet worden dat veel autoriteiten naast het e-mail-

in plaats van een waterschap of een gemeente.

deel van het internationale district;

adres ook een invulformulier op hun website kennen.

In situaties waarin bovenregionale belangen of

b gedeeltelijke uitvoering van de monitoring;

internationale verplichtingen spelen, kan de Minister

c gedeeltelijke uitvoering van het opstellen van het

van Verkeer en Waterstaat de toezichtinstrumenten

programma van maatregelen;
d regulering alsmede vergunningverlening voor

benutten. Deze toezichtinstrumenten komen voort uit
de Waterwet, maar ook uit hoofdstuk 5 van de Wet

­activiteiten ten aanzien van oppervlaktewater­

milieubeheer. Voorts zijn in het kader van het

lichamen;

Nationaal Bestuursakkoord Water afspraken gemaakt

e regulering alsmede vergunningverlening voor

over de coördinatie.

­activiteiten ten aanzien van grondwaterlichamen,

f

met uitzondering van vergunningverlening voor

Internationaal

bepaalde categorieën van grondwateronttrekkingen

De Stuurgroep Eems coördineert de internationale

en infiltraties;

afstemming en uitvoering voor de krw. De Stuur-

informatie en consultatie van het publiek.

groep neemt besluiten in algemene zin en besluiten
over onderwerpen als de begrenzing van het stroom-

4
Categorie gemeente: de besturen van de
gemeenten die geheel of gedeeltelijk in het
district zijn gelegen

gebieddistrict en de deelstroomgebieden inclusief de

a bijdragen aan de Nederlandse inbreng in het

in de coördinatiegroep Eems.

kustwateren. De afstemming tussen de deelstroom­
gebieden en de daadwerkelijke productie van het
internationale stroomgebiedbeheerplan vindt plaats

internationale stroomgebiedbeheerplan en het
stroomgebiedbeheerplan voor het Nederlandse

Er worden zeven deelstroomgebieden onderscheiden

deel van het internationale district, alsmede aan

binnen het internationale Eemsstroomgebieddistrict;

het opstellen van het programma van maatregelen;

twee deelstroomgebieden zijn met name relevant voor

b vergunningverlening voor activiteiten die relevant
zijn voor grondwaterlichamen.

Nederland: de Eems-Dollard en Oost-Groningen-­
Drenthe, de laatste aangeduid met Nedereems. In het

10 Lijst bevoegde autoriteiten

Tabel 10‑2 Namen en adressen van de bevoegde autoriteiten in het Nederlandse deel van Eemsstroomgebied

deelstroomgebied Eems-Dollard is het rijk (Rijkswater-

Id-nr

Naam bevoegde autoriteit

Postadres

Bezoekadres en telefoon

Internet

staat) samen met Duitsland verantwoordelijk voor de

1 De Minister van Verkeer en Waterstaat, waar nodig tezamen met de ambtgenoten van VROM en van LNV optredend

implementatie van de Kaderrichtlijn Water. In het

R1

Minister van Verkeer en
Waterstaat (VenW)

Postbus 20901
2500 EX Den Haag
Nederland

Plesmanweg 1-6
2597 JG Den Haag
Nederland
070-351 6171

www.verkeerenwaterstaat.nl

R2

Minister van
Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer (VROM)

Postbus 20951
2500 EZ Den Haag
Nederland

Rijnstraat 8
2515 XP Den Haag
Nederland
070-339 3939

www.minvrom.nl

deelstroomgebied Nedereems gelden de gebruikelijke
verantwoordelijkheden en bevoegdheden als
aangegeven in paragraaf 10.2.
In de Waterwet is uitdrukkelijk gewaarborgd dat de
internationale intergouvernementele afspraken
doorwerken in de nationale planning.

2 De besturen van de provincies die geheel of gedeeltelijk in het district zijn gelegen
P61

P63

Provincie Groningen

Provincie Drenthe

Postbus 610
9700 AP Groningen
Nederland

Martinikerkhof 12
9712 JG Groningen
Nederland
050-316 49 11

www.provinciegroningen.nl

Postbus 122
9400 AC Assen
Nederland

Westerbrink 1
9405 BJ Assen
Nederland
0592-36 55 55

www.drenthe.nl

info@provinciegroningen.nl

post@drenthe.nl

3 De besturen van de waterschappen die geheel of gedeeltelijk in het district zijn gelegen
W33

W34
52

In bijlage Q (register plannen) wordt een overzicht gegeven van

Waterschap
Hunze en Aa’s

Waterschap
Noorderzijlvest

de in het stroomgebied gelegen gemeenten. Afgezien is van het

Postbus 3390
5902 RJ Venlo
Nederland

Aquapark 5
9641 PJ Veendam
Nederland
0598-639 800

www.hunzeenaas.nl

Postbus 18
9700 AA Groningen
Nederland

Stedumermaar 1
9735 AC Groningen
Nederland
050-304 89 11

www.noorderzijlvest.nl

vermelden van verdere gegevens m.b.t. gemeentebesturen op de lijst

waterschap@hunzeenaas.nl

info@noorderzijlvest.nl

en op de kaarten, gelet op de beperkte directe rol van de gemeentebesturen bij de uitvoering van de KRW, afgezet tegen de hoge
administratieve lasten die vermelding van die gegevens (en latere
mutaties) zou vergen. Wel is het adres van de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) vermeld. Via de VNG kunnen de
adres- en contactgegevens van de verschillende gemeenten worden
verkregen.

4 De besturen van de gemeenten die geheel of gedeeltelijk in het district zijn gelegen 52
Vereniging van
Nederlandse
Gemeenten

Postbus 30434
2500 GK Den Haag
Nederland

Nassaulaan 12
Den Haag
Nederland
070-3738020

www.vng.nl
informatiecentrum@vng.nl

199

Afkortingen en begrippenlijst

ABC
200

DEF

Aanwijzingsbesluit Algemene Maatregel van Bestuur waarin een Natura 2000-gebied

Abiotisch

Deelstroomgebied Het gebied vanwaar al het over het oppervlak lopende water een

wordt aangewezen en begrensd en waarin de instandhoudings-

reeks stromen, rivieren en eventueel meren volgt, tot een bepaald

doelstellingen van dat gebied worden aangegeven.

punt in een waterloop (gewoonlijk een meer of een samenvloeiing

Niet behorend tot de levende natuur (fysische en chemische

van rivieren) (KRW, artikel 2).

factoren).
Afwenteling

(KRW artikel 4.8) Het overdragen van waterkwantiteits- en
kwaliteitsproblemen in ruimte en tijd. Meestal wordt gedoeld

EC

Europese Commissie.

op bovenstrooms veroorzaakte waterkwaliteitsproblemen voor

Emissie

Uitstoot van stoffen.

benedenstrooms gelegen wateren. Maar ook bijvoorbeeld beneden-

Estuarium

Door getijdestromen wijde riviermond.

stroomse migratiebarrières voor stroomopwaarts migrerende

Eutrofiëring

Proces van het vergroten van de voedselrijkdom van water of grond.

bij een wet, wordt genomen door De Kroon of regering en heeft een

Fauna

Overkoepelende term voor het dierlijke leven.

algemene strekking.

Flora

Overkoepelende term voor alle plantensoorten; plantenwereld.

vissen vallen onder afwenteling.
AMvB

Algemene Maatregel van Bestuur; het uitvoeringsbesluit behorende

Flora- en faunawet Nederlandse wet met de doelstelling het beschermen en behouden
van de gunstige staat van instandhouding van in het wild levende
Bevoegd gezag

Overheidsinstelling die is belast met een bepaalde taak, bijvoorbeeld
vergunningverlening of vaststellen van beheerplannen.

planten- en dierensoorten.
Fytobenthos

Bevoegde autoriteit Eén of meer autoriteiten, aangewezen overeenkomstig artikel 3 van
de KRW, lid 2 of lid 3.
Binnenwateren

Al het stilstaande of stromende water op het landoppervlak,
en al het grondwater aan de landzijde van de basislijn vanwaar de
breedte van de territoriale wateren wordt gemeten (KRW, artikel 2).

Biota

Alle levende organismen in een regio of ecosysteem.

Biotisch 		Behorend tot de levende natuur.
BPRW 		Beheerplan Rijkswateren.

Categorie

De KRW maakt onderscheid in de volgende categorieën van
wateren: rivieren, meren, overgangswateren en kustwateren
(KRW, artikel 2).

Alle microscopisch kleine planten die in de oppervlaktelaag van
de zeebodem leven, voornamelijk in ondiepe wateren.

Fytoplankton

In water zwevende, kleine plantaardige organismen die weinig
of geen eigen beweging bezitten.

G
GCT

GH
Goede chemische toestand; toestand waarbij alle prioritaire en

GEP

prioritair gevaarlijke stoffen voldoen aan de gestelde normen.

of kunstmatig waterlichaam, aldus ingedeeld overeenkomstig de

Goede chemische toestand van oppervlaktewater: de chemische
toestand die vereist is om te voldoen aan de milieudoelstellingen

Goed ecologisch potentieel; de toestand van een sterk veranderd
toepasselijke bepalingen van bijlage V van de KRW (KRW, artikel 2).

GET

Goede ecologische toestand; een aanduiding van de kwaliteit van

voor oppervlaktewater, vastgesteld in artikel 4 van de KRW, lid 1,

de structuur en het functioneren van aquatische ecosystemen die

onder a, dat wil zeggen de chemische toestand van een opper­

met oppervlaktewateren zijn geassocieerd, ingedeeld overeen-

vlaktewaterlichaam waarin de concentraties van verontreinigende

komstig bijlage V van de KRW (KRW, artikel 2); Toestand waarbij

stoffen niet boven de milieukwaliteitsnormen liggen die zijn

de ecologische kwaliteitselementen in soortensamenstelling en

vastgesteld in bijlage IX van de KRW en overeenkomstig artikel 16

aantallen licht afwijken van de natuurlijke referentie; de toestand

van de KRW, lid 7, of in andere toepasselijke communautaire

van een overeenkomstig bijlage V van de KRW als zodanig

wetgeving waarbij op Gemeenschapsniveau milieukwaliteitsnormen
zijn vastgelegd (KRW, artikel 2).
Gedeputeerde Staten

ingedeeld oppervlaktewaterlichaam (KRW, artikel 2).
GKT 		Goede kwantitatieve toestand.
Goede toestand

Dagelijks bestuur van een provincie.

goed zijn (voor oppervlaktewater) of waarbij zowel de chemische

Generieke maatregelen
Maatregelen die niet voor een specifiek gebied gelden maar

als kwantitatieve toestand goed zijn (voor grondwater).
Grondwater

algemeen van toepassing zijn.

Al het water dat zich onder het bodemoppervlak in de verzadigde
zone bevindt en dat in direct contact met bodem of ondergrond

Gevaarlijke stoffen Toxische, persistente en bioaccumuleerbare stoffen of groepen van
stoffen, e.a. stoffen of groepen van stoffen die aanleiding geven

Toestand waarbij zowel de chemische als de ecologische toestand

staat (KRW, artikel 2).
GS 		Gedeputeerde Staten.

tot evenveel bezorgdheid (KRW, artikel 2).
Habitat

Kenmerkend leefgebied van een soort; de plaats of het soort gebied
waar een organisme of populatie van nature voorkomt.

Habitatrichtlijn

EU-richtlijn (EU-Richtlijn 92/43/EEG van 21 mei 1992) die als doel
heeft het in stand houden van de biodiversiteit in de Europese Unie
door het beschermen van natuurlijke en halfnatuurlijke habitats en
de wilde flora en fauna.

Habitattype

Land- of waterzone met bijzondere geografische, abiotische en
biotische kenmerken die zowel geheel natuurlijk als halfnatuurlijk
kunnen zijn.

201

HIK
202

Hydrologie

Hydromorfologie

LMN
De leer van het voorkomen, het gedrag en de chemische en

LBOR 		Landelijk Bestuurlijk Overleg Regio.

fysische eigenschappen van water in al zijn verschijningsvormen

LBOW

Landelijk Bestuurlijk Overleg Water (vanaf 2009: NWO).

boven, op en in het aardoppervlak.

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Alle abiotische vormfactoren, zowel natuurlijk als antropogeen
van oorsprong, die gerelateerd zijn aan water.
Macrofauna 		Bodemgebonden ongewervelde dieren (KRW).
Macrofyten 		Waterplanten, meercellige algen.

Infiltratie 		Het indringen van water in de grond.
IPPC

MEP

Maximaal ecologisch potentieel; de referentieomstandigheden/

Richtlijn IPPC: Integrated Prevention Pollution and Control.

zeer goede toestand van een sterk veranderd of kunstmatig

De IPPC-richtlijn (Europese Richtlijn inzake geïntegreerde preventie

oppervlaktewaterlichaam.

en bestrijding van verontreiniging) verplicht de lidstaten van de EU

Meer

om grote milieuvervuilende bedrijven te reguleren door middel van

Milieudoelstellingen

een integrale vergunning. De vergunning moet gebaseerd zijn op de
beste beschikbare technieken (BBT) om vervuiling van lucht, bodem

Een massa stilstaand landoppervlaktewater (KRW, artikel 2).
De in artikel 4 van de KRW vervatte doelstellingen (KRW, artikel 2).

Milieukwaliteitsnorm

en water te voorkomen.

(MKN) de concentratie van een bepaalde verontreinigende stof of
groep van verontreinigende stoffen in water, in sediment of in biota
die ter bescherming van de gezondheid van de mens en het milieu

KRW

niet mag worden overschreden (KRW, artikel 2).

Europese Kaderrichtlijn Water (2000/60/EG); door de EU in 2000
vastgestelde richtlijn ter bescherming van alle wateren en het

Monitoring

Het door de tijd blijven volgen van het verloop van de waarde van
een of meer grootheden volgens een vastgestelde werkwijze.

bevorderen van het duurzaam gebruik van water en grondwater.
Kunstmatig waterlichaam
Een door menselijke activiteiten tot stand
Kustwateren

gekomen oppervlaktewaterlichaam (KRW, artikel 2).

N 		Stikstof of stikstofverbindingen.

De oppervlaktewateren, gelegen aan de landzijde van een lijn

Natuurbeschermingswet 1998

waarvan elk punt zich op een afstand bevindt van één zeemijl

Wet die natuurgebieden beschermt. Bescherming vindt plaats door

zeewaarts van het dichtstbijzijnde punt van de basislijn vanwaar de

ingrepen met mogelijke negatieve gevolgen op de instandhoudings­

breedte van de territoriale wateren wordt gemeten, zo nodig

doelstellingen van het beschermde gebied niet toe te staan, tenzij

uitgebreid tot de buitengrens van een overgangswater (KRW, artikel 2).

een vergunning kan worden verkregen.
Natura 2000

Een samenhangend netwerk van leefgebieden en soorten die van
belang zijn vanuit het perspectief van de Europese Unie als geheel,
ingesteld door de Europese Unie. Op de gebieden is de Vogel- en/of
Habitatrichtlijn van toepassing.

NOP
NBW

PRS
Nationaal Bestuursakkoord Water; in dit akkoord hebben rijk,

planMER

provincies, gemeenten en waterschappen afspraken gemaakt over

Milieueffectrapport voor plannen (het document). Nieuwe naam
voor Strategische Milieubeoordeling (SMB).

de aanpak van te veel water (veiligheid en wateroverlast), te weinig

POP 		Provinciaal Omgevingsplan.

water (watertekort, verdroging en verzilting), vervuild water

PS 		Provinciale Staten.

(waterkwaliteit en sanering vervuilde waterbodems) en ecologisch

Prioritaire stoffen Stoffen, bepaald overeenkomstig artikel 16 van de KRW, lid 2,

te arm water.

en vermeld in bijlage X van de KRW. Hiertoe behoren ‘prioritaire

Nb-wet 1998 		Zie Natuurbeschermingswet 1998.

gevaarlijke stoffen’, dit wil zeggen overeenkomstig artikel 16 van

NLMW

Nederland leeft met Water; multimediale publiekscampagne met

de KRW, leden 3 en 6, geïdentificeerde stoffen waarvoor maatregelen

als doel de bevordering van het begrip en het draagvlak voor

moeten worden getroffen overeenkomstig artikel 16 van de KRW,

het overheidsbeleid inzake waterkwantiteit en waterkwaliteit.

leden 1 en 8 (KRW, artikel 2).

NVO

Natuurvriendelijke oever.

NWO

Nationaal Wateroverleg (voorheen: LBOW).

NWP

Nationaal Waterplan; hierin worden de hoofdlijnen vastgelegd van

RAO 		Regionaal Ambtelijk Overleg.

het nationale waterbeleid en de daartoe behorende aspecten van

RBO 		Regionaal Bestuurlijk Overleg.

het nationale ruimtelijke beleid.

Rivier

Een binnenwaterlichaam dat grotendeels bovengronds stroomt,
maar dat voor een deel van zijn traject ondergronds kan stromen
(KRW, artikel 2).

Oppervlaktewater Binnenwateren, met uitzondering van grondwater; overgangswater

ROR

en kustwateren en, voorzover het de chemische toestand betreft,

in 2007 vastgestelde richtlijn. De ROR verplicht de EU-lidstaten

ook territoriale wateren (KRW, artikel 2); water dat zichtbaar

tot informatie-inwinning, overleg en planvorming voor nationaal

stroomt door waterloop of over grondoppervlak.
OSPAR

en grensoverschrijdend beheer van overstromingsrisico’s.

Verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu

Rwzi 		Rioolwaterzuiveringsinstallatie.

in het noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan.

RWS 		Rijkswaterstaat.

P 		Fosfaat.
pH 		Zuurgraad.
planmer

Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s (2007/60/EG); door de EU

Milieueffectrapportage voor plannen (de procedure). Planmer is
een instrument om het milieubelang een volwaardige plaats te
geven in besluitvorming. Een planmer wordt gebruikt bij plannen
die kaderstellend zijn voor activiteiten die mogelijk belangrijke
nadelige gevolgen hebben voor het milieu.

Significant effect

Een effect is significant als de instandhoudingsdoelen van
het Natura 2000-gebied dreigen te worden aangetast.

203

S
204

TV

Significante schade Er wordt in de KRW alleen gesproken over significante schade als

TOP-lijst

gevolg van het wijzigen van hydromorfologische kenmerken van

Lijst van door provincies ingediende gebieden die in het kader
van het verdrogingsbeleid met voorrang worden aangepakt.

waterlichamen ten aanzien van:
- het milieu in bredere zin;
- scheepvaart, met inbegrip van havenfaciliteiten en waterrecreatie;

VenW 		Ministerie van Verkeer en Waterstaat.

- activiteiten waarvoor water wordt opgeslagen zoals drinkwater

Verontreinigende stof

		 voorziening, energieopwekking of irrigatie;

Iedere stof die tot verontreiniging kan leiden, met name

- waterhuishouding, bescherming tegen overstromingen
		 en afwatering;

de in bijlage VIII van de KRW genoemde stoffen (KRW, artikel 2).
Verontreiniging

stoffen of warmte in lucht, water of bodem die de gezondheid

		 menselijke ontwikkeling.

van de mens of de kwaliteit van aquatische ecosystemen of

Sterk veranderd waterlichaam

van rechtstreeks van aquatische ecosystemen afhankelijke

Een oppervlaktewaterlichaam dat door fysische wijzigingen

terrestrische ecosystemen kunnen aantasten, schade berokkenen

ingevolge menselijke activiteiten wezenlijk is veranderd van aard

aan materiële goederen, dan wel de belevingswaarde van het milieu

zoals door de lidstaten aangeduid overeenkomstig de bepalingen

of ander rechtmatig milieugebruik aantasten of daaraan in de weg

van bijlage II van de KRW (KRW, artikel 2).
Stroomgebied

staan (KRW, artikel 2).

Een gebied vanwaar al het over het oppervlak lopende water

VHR

Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn.

via een reeks stromen, rivieren en eventueel meren door één

VROM

Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en

riviermond, estuarium of delta, in zee stroomt (KRW, artikel 2).
SGBP

De directe of indirecte inbreng door menselijke activiteiten van

- of andere even belangrijke duurzame activiteiten voor

Stroomgebiedbeheerplan; volgens artikel 13 van de KRW verplicht

Milieubeheer.
Verdroging

Alle nadelige effecten op natuurwaarden als gevolg van een,

op te stellen plan, waarin de in bijlage VII vermelde informatie is

door menselijk ingrijpen, structureel lagere grond- en/of opper-

opgenomen. Het plan dient uiterlijk negen jaar na de datum van

vlaktewaterstand dan gewenst of als gevolg van de aanvoer van

inwerkingtreding van de richtlijn gepubliceerd te worden en wordt
om de zes jaar getoetst en bijgesteld.
Stroomgebieddistrict

gebiedsvreemd water ter bestrijding van de lagere waterstanden.
Vogelrichtlijn

EU-richtlijn (EU-Richtlijn 79/409/EEG van 2 april 1979) die tot doel
heeft om alle natuurlijk in het wild levende vogelsoorten op het

Het gebied van land en zee, gevormd door een of meer aan elkaar

grondgebied van de Europese Unie te beschermen, inclusief en in

grenzende stroomgebieden met de bijbehorende grond- en

het bijzonder de leefgebieden van bedreigde en kwetsbare soorten.

kustwateren, dat overeenkomstig artikel 3 van de KRW, lid 1, als
de voornaamste eenheid voor stroomgebiedbeheer is omschreven
(KRW, artikel 2). In dit stroomgebiedbeheerplan is dit gelijk aan
het internationale stroomgebied van de Maas.

W
Waterdiensten

Z
Alle diensten die ten behoeve van de huishoudens, openbare instellin-

en de verbetering van de milieukwaliteit van zwemwater

a) onttrekking, opstuwing, opslag, behandeling en distributie van

en de bescherming van de gezondheid van de mens.

oppervlakte- of grondwater; b) installaties voor de verzameling en
behandeling van afvalwater die daarna in oppervlaktewater lozen.
Watergebruik

Waterdiensten, alsmede elke andere overeenkomstig artikel 5 en bijlage
II van de KRW geïdentificeerde activiteit met significante gevolgen voor
de toestand van water; deze definitie geldt voor de doeleinden van
artikel 1 van de KRW en voor de economische analyse overeenkomstig
artikel 5 van de KRW en bijlage III, onder b).

Waterlichaam 		zie: Oppervlaktewaterlichaam.
Watertype

De waterlichamen kennen per categorie een verdere onderverdeling
naar typen oppervlaktewater (watertypen), conform de systematiek in
bijlage II, paragraaf 1.2 van de KRW. Elk watertype heeft zijn eigen
doelstellingen. De watertypen in Nederland zijn beschreven door
Alterra (2003).

Waterwet

De Waterwet (het wetsvoorstel) regelt het beheer van oppervlakte­
water en grondwater, en beoogt de samenhang te verbeteren tussen
waterbeleid en ruimtelijke ordening. Naar verwachting zal de Waterwet
per 1 januari 2009 in werking treden en dan negen bestaande wetten
vervangen.

WB21

Zwemwaterrichtlijn Doel van de zwemwaterrichtlijn is het behoud, de bescherming

gen en andere economische actoren voorzien in (KRW, artikel 2):

Waterbeheer 21e eeuw met het doel het watersysteem in
kwantitatief opzicht op orde te krijgen in 2015 en daarna op orde
te houden, zodat problemen met wateroverlast en watertekort zoveel
mogelijk worden voorkomen.

WHP 		Provinciaal Waterhuishoudingsplan.

205

Literatuur en websites

206

Een deel van onderstaande documenten is te downloaden via

[12]

www.kaderrichtlijn-water.nl/sgbp.

Referenties en maatlatten voor natuurlijke watertypen voor de Kaderrichtlijn
Water, D. van der Molen & R. Pot (red.), stowa-rapport 2007-32, rws-Waterdienst
rapport 2007-18, isbn 9789057733833.

[1]

[2]
[3]

[4]

Karakterisering Deelstroomgebied Nedereems (2005) en Eems-Dollard (2005),

[13]

Water (2007), C.H.M. Evers & R.A.E. Knoben (red.), stowa rapportnummer

wfd cis Guidance Document No. 2, Identification of Water Bodies (2003).

2007-32b. rws-wd rapportnummer 2007.019. isbn 9789057733833.

Definitiestudie KaderRichtlijn Water (krw) (2003). I. Typologie Nederlandse

[14]

voor natuurlijke wateren, F. Heinis & C.H.M. Evers, stowa-rapport 2007-02,

J.G. Hartolt. Alterra-rapport 669. issn 1566-7197.

riza-rapport 2007.001, isbn 9789057733444.

Omschrijving mep en conceptmaatlatten voor sloten en kanalen voor de

[15]

ah/DenB.

Framework Directive (2000/60/EC) (2005), P. Lepper.
[16]

Aanvullingen sgbp krw reporting sheet Ecorys, 2009.

[7]

Guidance Document No. 10, Rivers and Lakes – Typology, Reference Conditions
and Classification Systems, isbn 92-894-5614-0.

[17]

Rapport 607300007/2007.
[19]

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive

EC) Guidance document no. 17 Guidance on preventing or limiting direct and
indirect inputs in the context of the groundwater directive 2006/118/EC,

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive

isbn 978-92-79-06277-3.
[20]

(2000/60/ec) Guidance Document No.2, Identification of water bodies,
isbn 92-894-5122-X.
[11]

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/

(2000/60/ec) Guidance document no. 14 Guidance on the intercalibration
process 2004-2006, isbn 92-894-9471-9.
[10]

Uitzonderingsbepalingen in de Kaderrichtlijn Water en de Grondwaterrichtlijn
Drie grondwatercasussen die in Nederland spelen (2007), Zijp, M.C. et al., rivm

(2000/60/ec) Guidance document no. 4 Identification and Designation of Heavily
[9]

krw en Grondwaterrichtlijn: Handreiking trend en trendomkering (2008),
Boumans, L.J.M., H.F.R. Reijnders & W. Verweij, rivm rapport 607300006/2008.

[18]

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive
Modified and Artificial Water Bodies, isbn 92-894-5124-6.

Protocol voor de beoordeling van de chemische toestand van grondwaterlichamen
(2008), Zijp, M.C. et al., rivm Briefrapport 607300008/2008.

Riool in cijfers 2009-2010, Stichting Rioned, 2009.

[6]

Manual on the Methodological Framework to Derive Environmental Quality
Standards for Priority Substances in accordance with Article 16 of the Water

& A. van Leerdam. Projectnummer 9S3656. Refenrentie 9S3656/R00002/901530/

[8]

Afleiding getalswaarden voor nutriënten voor de goede ecologische toestand

Oppervlaktewateren. Elbersen, J.W.H., P.F.M. Verdonschot, B. Roels &

Kaderrichtlijn Water (2007). Evers, C.H.M., A.J.M. van den Broek, R. Buskens

[5]

Omschrijving mep en maatlatten voor sloten en kanalen voor de Kaderrichtlijn

rapportage volgens artikel 5 van de kaderrichtlijn water (2000/60/eg), VenW.

rivm-rapport 607300001/2006.
[21]

[22]

wijziging en vervolgens intrekking van de Richtlijnen 82/176/eeg, 83/513/eeg,
84/156/eeg, 84/491/eeg en 86/280/eeg van de Raad, en tot wijziging van
Richtlijn 2000/60/eg.

Advies voor drempelwaarden (2008),Verweij, W. et al., rivm-rapport
607300005/2008.

Richtlijn 2008/105/eg van het Europees Parlement en de Raad van 16 december
2008 inzake milieukwaliteitsnormen op het gebied van het waterbeleid tot

Drempelwaarden in grondwater: voor welke stoffen? (2006), Verweij, W. et al.,

Protocol beoordeling kwantitatieve toestand grondwaterlichamen, werkversie
22-05-2008 (2008), Werkgroep Grondwater.

[23]

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/
EC) Guidance document no. 20 Guidance document on exemptions to the
environmental objectives, Technical Report - 2009 – 027 isbn 978-92-79-11371-0.

[24]

Beschikking van de Commissie van 30 oktober 2008 tot vaststelling van de

[36]

resultaat zijn van de intercalibratie, overeenkomstig Richtlijn 2000/60/eg van

[37]

het Europees Parlement, kennisgeving C(2008) 6016).
[25]

[26]

[27]

6 mei 2008), Europese Commissie.
[38]

development or improvement of standards in support of the Water Framework

parameters Kaderrichtlijn Water (2007), Van Dam, O. et al., isbn 9789036914512,

Directive. European Commission, dg Environment, April 2008 and accepted by

RWS Waterdienst rapportnummer wd 2007.006 (website: http://www.helpdesk­

the cen members in June 2008. Vervolgens mandate to cen TC230: Call for

water.nl/monitoring/hydromorfologie).

tenders (stage 1 expression of interest) for laboratories for the development and

Draaiboek monitoring grondwater voor de Kaderrichtlijn Water (2006),

enhancement of „European Standards to determine the chemical and ecological

(website: http://www.helpdeskwater.nl/monitoring/leidraad_monitoring/

water quality in support of the Water Framework Directive.
[39]

bibliotheek/?ActItmIdt=3858).

[29]

TussenevaluatievandenotaDuurzamegewasbescherming.html).

Handreiking diagnostiek ecologische kwaliteit van watersystemen (2007),
Riel, M.C. van & R.A.E. Knoben.

[40]

Guidance document no.18, Groundwater status and trend assessment, 2009.

Leidraad Monitoring Gewasbeschermingsmiddelen (2007), Schomaker,

[41]

Beoordeling grondwater- en oevergrondwaterkwaliteit bij winningen voor

leidraad_monitoring/).

drinkwater; analyse rewab-data voor sgbps 2009-2015, rivm, 2009.
[42]

[31]

Richtlijn monitoring oppervlaktewater en Protocol Toetsen en Beoordelen

[32]

krw-monitoring programma, 2007 (artikel 8 krw). Achtergrondrapport

Deltares in opdracht van RWS Waterdienst.
[43]

[44]

Guidance document no. 7, Monitoring under the wfd (2004).

[34]

Ecostat WG 2.A (2003), Annex, Technical Approach on Achieving and Reporting

De strategische MKBA van de Europese Kaderrichtlijn Water (2006). Ministerie
van V&W, Rijkswaterstaat/riza.

krw-monitoring Eems en samenvatting voor de - Nederlandse delen van de –
[33]

Arseen in Nederlands grondwater (2008), Spijker et al., rivm-rapport
607300009/2008.

Europese Kaderrichtlijn Water (2010, in voorbereiding).

stroomgebieden Rijndelta, Maas, Schelde en Eems. (website: http://krw.ncgi.nl).

Achtergronddocument update krw artikel 5: belasting grond- en oppervlaktewater (2009). N. van Duijnhoven, S. de Rijk, B. van der Grift en N. de Boorder.

Atlas bestrijdingsmiddelen in oppervlaktewater, Royal Haskoning, web­
applicatie http://www.bestrijdingsmiddelenatlas.nl/.

[35]

Tussenevaluatie van de nota Duurzame Gewasbescherming (2006), Milieu- en
Natuurplanbureau. (website: http://www.mnp.nl/nl/publicaties/2007/

A.H.H.M. & R.A.E. Knoben. (website: http://www.helpdeskwater.nl/monitoring/
[30]

Mandate M/424. Mandate for standardisation addressed to cen for the

Handboek Hydromorfologie, Monitoring en afleiding hydromorfologische

Verhagen, F. Th., A. Krikken & H.P. Broers. 9S1139/R00001/600642/DenB

[28]

Directive 2000/60/EC of the European Parliament and of the Council, technicalspecifications for chemical analysis and monitoring of water status (concept

Richtlijnen Monitoring Oppervlaktewater Europese Kaderrichtlijn Water. Versie
1.3. (2006), Van Splunder, I., T.A.H.M. Pelsma en A. Bak (Red.), isbn 9036957168.

Naar een uniforme landelijke inrichting van het krw-grondwatermeetnet
Zoet-zout? (2007), TNO-rapport 2007-U-R0490/B.

indelingswaarden voor de monitoringsystemen van de lidstaten die het

[45]

Groslijst krw (website: http://www.lltb.nl/nl/25222685-%5BLink_page%5D.html
?location=100240359396248,1135289,true,true.

[46]

Kwaliteit voor Later, Ex ante evaluatie Kaderrichtlijn Water (2008). Planbureau

Adequate Confidence and Precision in Classification, Draft Version 3.

voor de Leefomgeving, Bilthoven. PBL publicatienummer 50014001/2008.

Protocol Toetsen en Beoordelen voor de operationele monitoring en toestand- en

http://www.planbureauvoordeleefomgeving.nl/nl/publicaties/ex-ante-

trendmonitoring toetsjaar 2007 (2007), Torenbeek, R & T.A.H.M. Pelsma.

evaluatie-kaderrichtlijn-water.

207

208

[47]

[48]

[49]

De drinkwaterkwaliteit in Nederland in 2006 (2007), Versteegh, J.F.M. en Dik,

Bijlagen

H.J.J., rivm rapport 703719022.

[63]

bij­p assende maatregelenpakketten voor niet-natuurlijke wateren, riza rapport

Check op klimaatrobuustheid van maatregelen van de Stroomgebiedbeheer-

2006.002, stowa-rapport 2006-02, isbn 90-369-5708-7.
ecological impacts of hydropower schemes; flood protection works; and works
designed to facilitate navigation under the Water Framework Directive. 30th

november 2005.

November 2006.

[52]

Actieve betrokkenheid van maatschappelijke partijen bij de implementatie van

Rijkswaterstaat.
krw/wb21, Evaluatie van de voorgestelde werkvormen (2006), Rijkswaterstaatriza.
Inspraakdocument ‘Schoon water voor iedereen’ (2006).
Voortgangsbericht krw/wb21 (2007) VenW, Tweede Kamer, vergaderjaar
2007–2008, 27 625, nr. 111.
[55]

Technical Paper on “wfd & Hydromorphology”. Good practice in managing the

rws Waterdienst.

Burgerbeelden waterkwaliteit, Synthesenotitie bij de resultaten (2008),

[54]

[64]

Notitie ‘Actieve betrokkenheid maatschappelijke organisaties (2005), lbow 14

[51]

[53]

Handreiking voor vaststellen van status, ecologische doelstellingen en

Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen waterverontreiniging (2007), vrom
(website: http://www.vrom.nl/pagina.html?id=2706&sp=2&dn=8044).
plannen (2009-2015) van de Europese Kaderrichtlijn Water (2009). R. Portielje,

[50]

Projectgroep Implementatie Handreiking (2005), Handreiking mep/gep,

Kabinetsstandpunt ex ante evaluatie krw (2008), Tweede Kamer, vergaderjaar
2007–2008, 27 625, nr. 119.

[56]

Inspraakwijzer schoon, mooi en veilig water: ook uw belang. Ministerie van

[57]

Kabinetsstandpunt ‘van beelden naar betekenis’, 2004.

[58]

Decembernota krw/wb21, 2005.

[59]

Decembernota krw/wb21, 2006.

[60]

Ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Eems. Ministerie van Verkeer en Waterstaat,

Verkeer en Waterstaat, 2008.

2008.
[61]

Nota van Antwoord bij de inspraak op de ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen,

[62]

namwa (National Accounting Matrix including Water Accounts), voor toelichting

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2009.
zie website www.helpdeskwater.nl/water_en_ruimte/economische_aspecten/
namwa/.

Inhoud DVD

Documenten
Stroomgebiedbeheerplan Eems

Kaarten
Kaart 1
Kaart 2
Kaart 3
Kaart 4
Kaart 5
Kaart 6
Kaart 7a
Kaart 7b
Kaart 8
Kaart 9a
Kaart 9b
Kaart 10
Kaart 11
Kaart 12
Kaart 13 a
Kaart 13 b
Kaart 14a
Kaart 14b
Kaart 15a
Kaart 15b
Kaart 16a
Kaart 16b
Kaart 17a
Kaart 17b
Kaart 17c

Stroomgebied
Ruimtegebruik
Ligging oppervlaktewaterlichamen
Ligging en grenzen oppervlaktewaterlichamen
Watertypen oppervlaktewaterlichamen
Status oppervlaktewaterlichamen
Karakterisering grondwaterlichamen
Ligging en codes grondwaterlichamen
Register beschermde gebieden Oppervlaktewaterlichamen met onttrekking voor menselijke consumptie
Register beschermde gebieden Grondwaterlichamen met onttrekking voor menselijke consumptie
Beoordeling (grond)waterkwaliteit voor openbare drinkwatervoorziening
Register beschermde gebieden Schelpdierwater
Register beschermde gebieden Zwemwater
Register beschermde gebieden Vogel- en Habitatrichtlijn (Natura 2000-gebieden)
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Toestand en Trend Chemische toestand
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Operationele monitoring Chemische toestand
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Toestand en Trend Biologie en Hydromorfologie
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Operationele monitoring Biologie en Hydromorfologie
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Toestand en Trend Algemene fysische chemie en Specifieke verontreinigende stoffen
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Operationele monitoring Algemene fysische chemie en Specifieke verontreinigende stoffen
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Kwantiteit
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Kwantiteit zoet-zout
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Toestand en Trend Kwaliteit
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Operationele Monitoring Kwaliteit
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Kwaliteit drinkwater

209

210

Kaart18a

KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie totaaloordeel, exclusief stoffen waarvan de norm lager is dan de rapportagegrens
(combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)

Kaart18b
Kaart18c
Kaart18d
Kaart18e
Kaart 19a
Kaart 19b
Kaart 19c
Kaart 19d
Kaart 19e
Kaart 19f
Kaart 19g
Kaart 19h
Kaart 20
Kaart 21a
Kaart 21b
Kaart 21c
Kaart 21d
Kaart 22
Kaart 23

KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie: zware metalen (combinatie TT en OM monitoring: rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie: bestrijdingsmiddelen (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie: industriële verontreinigende stoffen (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie: andere verontreinigende stoffen (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Ecologie totaaloordeel (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Algemene fysische chemie totaaloordeel (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Specifieke verontreinigende stoffen totaaloordeel (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie totaaloordeel (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie: fytoplankton (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie: macrofauna (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie: overige waterflora (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie: vis (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Kwantitatief totaaloordeel
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Chemie totaaloordeel
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Chemie totaaloordeel drempelwaarden
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Nitraat
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Bestrijdingsmiddelen totaaloordeel
Locaties rioolwaterzuiveringen
Industriële en andere lozingen van prioritaire en andere belangrijke (gevaarlijke) stoffen

Bijlagen
Bijlage A		
Bijlage B		
Bijlage C		
Bijlage D		
Bijlage E		
Bijlage F		
Bijlage G		

Internationaal afstemmingsdocument Eems
Koppelingstabel SGBP en bijlage VII KRW
Overzicht van wijzigingen
Beschrijving watertypen Eems
Toelichting op afleidingsmethodiek drempelwaarden en toetswaarden voor toestandbepaling grondwater
Goede chemische toestand oppervlaktewateren
Toelichting op de afleiding van de ecologische doelstellingen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen

Bijlage H		
Bijlage I		
Bijlage J		
Bijlage K		
Bijlage L		
Bijlage M		
Bijlage N		
Bijlage O		
Bijlage P		
Bijlage Q		
Bijlage R		

Chemische normen overige relevante stoffen
Richt- en streefwaarden voor oppervlaktewater bestemd voor de bereiding van voor menselijke consumptie bestemd water
Maatregelen communautaire waterbeschermingswetgeving
Maatregelen bescherming drinkwater
Overzichtstabel uitvoeringsprogramma diffuse bronnen – voortgang rijk
Maatregelen prioritaire stoffen
Overzicht aanvullende generieke maatregelen
Basisgegevens per beheergebied
Toelichting maatregelen per beheergebied
Register gedetailleerde programma’s Eems
Samenstelling klankbordgroep Eems

Extra documenten
Nota van Antwoord Inspraak ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen

211

212

Colofon
Deze publicatie is een gezamenlijke uitgave van het ministerie van Verkeer
en Waterstaat, het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer en het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Meer informatie over de stroomgebiedbeheerplannen is te vinden op www.kaderrichtlijnwater.nl
en op www.nederlandleeftmetwater.nl.
Hier kunt u ook een pdf-versie downloaden.
Voor het opvragen van een gedrukt exemplaar kunt u contact opnemen met de Helpdesk Water
via 0800-659 28 37 of contact@helpdeskwater.nl.
Aan dit document kunnen geen rechten ontleend worden.

Tekstredactie

Projectteam stroomgebiedbeheerplannen

Vormgeving

CO3 (www.co3.org)

Fotografie		
			
			
			
			
			
			
			
			
			

Claudia Dohm (inleiding en hoofdstukken 2, 4, 5, 6, 10)
Efrath Silver (pagina 188)
Heleen van de Velde (hoofdstuk 3)
Henri Cormont (omslag en hoofdstuk 8)
Renske Lambert (hoofdstuk 7)
Ruden Riemens (hoofdstuk 1)
Willem Kolvoort (pagina 193)
IVN – project Scholen voor Duurzaamheid (pagina 185)
Nederland leeft met Water (hoofdstuk 9)
Provincie Groningen (pagina 192)

Drukwerk 		

Thieme Deventer

22 december 2009