Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 371

Kredietcrisis

Nr. 62

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN FINANCIËN EN VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag. 10 december 2008
Zoals door mij is toegezegd tijdens het Algemeen Overleg over de kredietcrisis van 3 december jl. doe ik uw Kamer een brief toekomen over
kredietverlening van banken aan bedrijven, consumenten, zorginstellingen en woningcorporaties.
De afgelopen periode heeft het kabinet op diverse manieren steun
verleend aan financiële instellingen. Met deze maatregelen is ondermeer
getracht om de essentiële rol die kredietverlening speelt in de economie,
te waarborgen. In toenemende mate bereiken ons signalen dat partijen
minder makkelijk toegang krijgen tot kredieten. Kredietverlening is, voor
zowel bedrijven als consumenten, de belangrijkste bron van financiering.
Als deze kredietverlening bemoeilijkt wordt heeft dat zijn weerslag op de
gehele economie.
Het is van groot belang voor de economie dat kredietverlening blijft
plaatsvinden. Tegelijkertijd vergen de huidige omstandigheden dat
banken zeer behoedzaam te werk te gaan in de beoordeling van een
kredietaanvraag. Onzekere vooruitzichten maken dat kredietaanvragen
langs minder optimistische scenario’s getoetst worden. Daarnaast geven
de minder rooskleurige economische vooruitzichten een reden voor
bedrijven om investeringen uit te stellen, waarmee in een aantal sectoren
de kredietaanvragen afnemen. Hieruit volgt dat de totale kredietverlening
kan teruglopen, zowel als gevolg van dalende kredietaanvragen als strengere toetsingscriteria.
In het huidige economische klimaat is het de verwachting dat dit beeld
zich in de kredietmarkt manifesteert. Echter, het kan schadelijk zijn voor de
economie wanneer er zich een abnormaal beeld voordoet, waarbij in de
kern gezonde bedrijven niet meer tegen normale voorwaarden (gegeven
de huidige omstandigheden) kredieten kunnen krijgen. Het kabinet

KST125862
0809tkkst31371-62
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 62

1

committeert zich dan ook om de ontwikkelingen in de kredietmarkten te
blijven volgen en, indien noodzakelijk, met passende maatregelen te
komen.
In deze brief gaan wij achtereenvolgens in op de kredietverlening aan
bedrijven, consumenten en tot slot de kredietsituatie waarmee woningcorporaties en zorginstellingen zich geconfronteerd zien.
Kredietverlening aan bedrijven
De bancaire kredietverlening aan Nederlandse bedrijven is tot en met
oktober blijven stijgen. In oktober1 ging het daarbij om € 303 miljard,
waarvan € 267 miljard bij de private niet-financiële vennootschappen en
€ 37 miljard bij de publieke niet-financiële vennootschappen. Meer dan de
helft (€ 188 miljard) betreft leningen met een oorspronkelijke looptijd van
meer dan vijf jaar.
In de afgelopen maanden is er een duidelijke omslag opgetreden in de
zakelijke kredietgroei (zie onderstaande grafiek). In oktober bedroeg de
groei van maand op maand 0,3 procent, in september 0,1 procent en in
augustus 0,2 procent. Dit is aanzienlijk lager dan in de periode ervoor.
Sinds eind 2007 lag de kredietgroei van maand tot maand onafgebroken
tussen de 1,2 procent en de 2,5 procent.
De omslag in de zakelijke kredietgroei is niet te wijten aan seizoensinvloeden. Normaal gesproken ligt de kredietgroei in de maanden augustus
tot oktober juist hoger dan in de maanden januari tot juli.
Het is niet uitgesloten dat het zakelijke kredietvolume in de aankomende
maanden gaat dalen. De huidige afzwakking van de zakelijke kredietgroei
doet denken aan de situatie in 2002/2003. Destijds was er op het dieptepunt sprake van een afname van het zakelijke kredietvolume. Tijdens
eerdere conjuncturele neergangen in de jaren negentig en tachtig nam het
zakelijke kredietvolume eveneens af. Hoewel de groei dus reeds enige
maanden afvlakt, was er tot en met oktober nog steeds sprake van groei
in de kredietverlening van maand-op-maand.
Eerste kwalitatieve informatie over de maand november lijkt er op te
wijzen dat sprake is van een verdere afvlakking van de groei. Of er sprake
is van nulgroei dan wel vermindering, valt op dit moment niet te constateren. Vooralsnog lijkt de conclusie gepast dat het geconstateerde beeld
past bij deze fase van economische neergang, en niet te wijten is aan
onredelijk kredietbeleid van de kant van banken. Dit sluit overigens niet uit
dat ook gezonde bedrijven in de huidge situatie te maken kunnen hebben
met een kritischere beoordeling van de kredietaanvraag.
In de actuele discussie is overigens mogelijk sprake van een misverstand
voor zover verondersteld wordt dat banken ten gevolge van de kapitaalinjecties van de overheid in staat zouden moeten worden geacht makkelijker krediet te verlenen. De kapitaalinjecties dienen ter versterking van de
solvabiliteit, zodat banken kunnen blijven uitlenen. Te zijner tijd dient het
terug te vloeien naar de schatkist en de belastingbetaler, in plaats van te
worden uitgeleend op de markt. Het is een noodzakelijke, maar niet
voldoende voorwaarde voor kredietverlening.

1

Op dit moment zijn de cijfers voor de maand
november nog niet beschikbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 62

2

Figuur 1

Procentuele groei in zakelijke kredietverlening

Het is lastig om in de huidige situatie, waarin de financiële crisis en laagconjunctuur samenvallen, bij kredietverlening de aanbodeffecten vanuit
het bankwezen te scheiden van de vraageffecten vanuit het bedrijfsleven.
Vanuit de vraagzijde geldt dat een economische neergang voor minder
kredietaanvraag van ondernemingen zorgt vanwege de verminderde
economische vooruitzichten. Tegelijkertijd kan voor sommige bedrijven de
kredietvraag toenemen door een substitutie-effect: financiering via
bijvoorbeeld (verhandelbaar) schuldpapier is moeilijker geworden waardoor bedrijven eerder genoodzaakt zijn om bancair krediet aan te trekken.
Banken maken in laagconjunctuur bovendien een andere risicoafweging.
Uit gesprekken met bedrijven, banken en koepelorganisaties komt naar
voren dat kredietaanvragen van bedrijven kritischer worden getoetst. De
toegenomen risico’s maken het dat banken voorzichtiger zijn. Dit is in
beginsel begrijpelijk gedrag.
Sommige banken geven aan dat de hogere kapitaaleisen die momenteel
door de markt aan banken worden gesteld de groei in kredietverlening
onder druk zet. Hoewel banken nog altijd nieuwe kredieten verstrekken,
gaan zij daarbij selectiever te werk. Daarnaast zijn de kosten voor banken
bij kredietverstrekking aan bedrijven gestegen. Dit is onder andere te
verklaren uit het feit dat kapitaalverstrekkers een hogere rente vragen aan
banken voor het verschaffen van geld, evenals particuliere spaarders.
Kortom, de kredietmarkt ondervindt hinder van de kredietcrisis en de
huidige economische omstandigheden. Het gevolg is dat bedrijven of
projecten die een aantal maanden geleden nog voor kredietverlening in
aanmerking kwamen, dat nu niet meer komen. Daarbij worden het MKB
en kleine leningen relatief minder geraakt dan het grootbedrijf en grotere
en langer lopende leningen. Of er sprake is van abnormale risicoaversie
ten aanzien van kredietverlening, gegeven de huidige marktomstandigheden, valt op basis van de cijfers op dit moment niet zonder
meer vast te stellen. Dat zal nader worden onderzocht. Ook zal het kabinet
onderzoeken waarom banken terughoudend zijn in het gebruik maken van
de garantiefaciliteit.
Kredietverlening aan consumenten
De uitstaande bancaire kredietverlening aan consumenten bedroeg in
oktober 2008 € 430 miljard. Daarvan bestond € 404 miljard uit langlopende (> 5 jaar) en € 2 miljard uit kortlopende (< 5 jaar) hypothecaire
leningen. Het resterende deel (€ 24 miljard) zijn uitstaande consumptieve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 62

3

kredieten. Hieruit blijkt dat de hypothecaire leningen veruit de belangrijkste kredietbehoefte van consumenten uitmaakt.
De onderstaande grafiek toont de totale hypothecaire kredietverlening aan
consumenten op kwartaalbasis. Naast banken worden deze kredieten
verstrekt door verzekeraars1 en pensioenfondsen. Ook zijn de cijfers
gecorrigeerd voor uitstaande hypotheken welke niet meer op de balans
van banken staan, maar zijn doorverkocht aan securitisatie vehikels.
Figuur 2
menten

Procentuele groei (jaar op jaar) in hypothecaire kredietverlening aan consu-

Volgens de cijfers in de grafiek is er, tot en met het derde kwartaal 2008,
geen sprake van een abrupte omslag in de totale hypothecaire kredietverlening. Eerder is sprake van een geleidelijke vertraging die al langere tijd
gaande is.
De ontwikkelingen in de totale hypothecaire kredietverlening moeten
worden beschouwd in relatie tot het transactievolume op de huizenmarkt.
Het aantal huizenverkopen neemt al bijna twee jaar af. Daarnaast speelt
de afvlakkende prijsstijging van woningen een belangrijke rol in de afnemende hypotheekgroei.
Uit de gesprekken die zijn gevoerd blijkt dat deze banken nog altijd
dezelfde hypotheekvoorwaarden hanteren als voorheen, zij het dat de
criteria mogelijk wat strakker worden toegepast. In zoverre lijkt het
acceptatiebeleid van banken dan ook niet als beperkende factor op te
treden. De afname van het aantal verstrekte hypotheken lijkt vooral
veroorzaakt te worden door vraaguitval aan de kant van de consument.
Naast onzekere economische vooruitzichten wijst dit op een knelpunt in
de woningmarkt.
Zorginstellingen en woningcorporaties

1

Verzekeraars en pensioenfondsen hebben
een marktaandeel van ongeveer 7% van de
hypotheken van banken, verzekeraars en
pensioenfondsen tezamen. Er is op dit
moment geen geschikte manier om de securitisaties van alleen banken op kwartaalbasis
weer te geven.

Binnen de gezondheidszorg speelt de discussie of banken niet te risicoavers zijn in hun kredietverstrekking aan zorginstellingen. De gezondheidszorg bevindt zich in een transitiefase van aanbodregulering, naar een
stelsel met meer marktprikkels. Belangrijk onderdeel hiervan is dat de
zorginstellingen zelf meer ruimte krijgen en risico gaan lopen ten aanzien
van de investeringsbeslissingen. Voor de ziekenhuiszorg is in dit kader het
bouwregime per 1 januari 2008 afgeschaft. Per 1 januari 2009 zal de langdurige zorg volgen. Het gevolg van deze beleidswijziging is dat financiers
van zorginstellingen de (ver)bouwplannen kritischer toetsen. Met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 62

4

beleidswijziging wordt beoogd de prikkel tot doelmatig investeren geleidelijk te vergroten. De minister van Volksgezondheid Welzijn en Sport
(VWS) heeft in zijn brief van 16 oktober jl. (kenmerk CZ/TSZ/2 885 721)
aangegeven met welke maatregelen de overgang naar prestatiebekostiging op het gebied van risicodragende vastgoedbeslissingen voor
wat betreft de ziekenhuizen per 2009 omkleed wordt.
Een eventuele (tijdelijke) terugloop in kredietverstrekkingen aan zorginstellingen kan derhalve in de eerste plaats te maken hebben met de
transitiefase. Daarnaast heeft de kredietcrisis mogelijk een remmend
effect op de kredietverlening. De minister van VWS is in overleg met zorginstellingen, banken (waaronder de BNG) en het Waarborgfonds voor de
Zorg om na te gaan of er sprake is van extra onzekerheden en onduidelijkheden. Hierover zal hij u binnenkort nader informeren in een brief, zoals
toegezegd in het AO kapitaallasten van 22 oktober jl.
Voor de bouwsector, en de woningbouwcorporaties in het bijzonder,
houdt het kabinet voortdurend de vinger aan de pols wat betreft de
actuele ontwikkelingen. Er zijn signalen dat de productie vertraagt en
investeringen teruglopen, maar vooralsnog is er geen aanleiding te veronderstellen dat deze ontwikkelingen substantieel afwijken van een normale
conjuncturele neergang, in die zin dat zij neerwaarts worden beïnvloed
door de kredietverlening. Mocht de situatie verder verslechteren, dan kan
op dat moment worden overwogen om maatregelen te nemen, passend
binnen het bestaande instrumentarium op de bouw en woningmarkt.
De minister van Financiën,
W. J. Bos
De minister van Economische Zaken,
M. J. A. van der Hoeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 62

5