Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 300 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2020

Nr. 117

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 20 april 2020
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties over de brief van 3 februari 2020 over uitvoering van
de motie van de leden Sneller en Den Boer over de benoemingsprocedures voor de belangrijkste democratische instituties (Kamerstuk 35 300
VII, nr. 97).
De vragen en opmerkingen zijn op 6 maart 2020 aan Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgelegd. Bij brief van
17 april 2020 zijn de vragen beantwoord door de Staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
Adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

kst-35300-VII-117
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 117

1

I VRAGEN EN OPMERKINGEN VAN UIT DE FRACTIES
VVD
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met betrekking tot benoemingsprocedures voor democratische
instituties, zoals Hoge Colleges van Staat, planbureaus, adviescolleges en
zbo’s. Zij wijzen erop dat zij tegen de motie van de leden Sneller en Den
Boer hebben gestemd. Een grotere rol van de Tweede Kamer bij deze
benoemingsprocedures leidt er niet toe dat deze instituties onafhankelijker zullen worden van de politiek, zo stelt de Minister. De leden van de
VVD-fractie onderschrijven dat. Zij hebben geen vragen. De evaluatie van
onder meer de Kaderwet zbo’s wachten de leden van de VVD-fractie af.
D66
De leden van de D66-fractie hebben met grote teleurstelling kennisgenomen van het besluit inzake de uitvoering van de motie van de leden
Sneller en Den Boer (Kamerstuk 35 300 VII, nr. 25) over de benoemingsprocedures voor de belangrijkste democratische instituties. Deze leden
willen de regering daarom nog enkele vragen voorleggen.
De leden van de D66-fractie constateren dat de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties in de brief vooral vertelt dat hij, naast een
onderzoek dat al bekend was, helemaal geen uitvoering gaat geven aan
de door de Tweede Kamer aangenomen motie. De voornoemde leden zijn
daardoor erg verbaasd, aangezien de motie de regering juist wel verzoekt
in beweging te komen en actie te ondernemen. Graag herinneren de leden
van de D66-fractie de Minister er aan dat de motie van de leden Sneller en
Den Boer met achtentachtig zetels is aangenomen en dat niets doen dus
geen optie is. Is de Minister bereid zijn besluit tot niets doen te herzien, en
een besluit te nemen dat wel in lijn is met de motie? Zo ja, waarom had de
Minister dat niet meteen kunnen doen? Zo nee, kan de Minister uitleggen
wat de (staatsrechtelijke) gevolgen zijn van het naast zich neerleggen van
deze aangenomen motie?
De leden van de D66-fractie krijgen de indruk na het lezen van de brief dat
de Minister het staatsrecht ziet als iets dat niet kan veranderen. «Het is zo,
dus het is goed» lijkt het motto van het besluit te zijn. De voornoemde
leden zien het staatsrecht als iets dat leeft en mee moet gaan met de tijd.
Wanneer oude gewoontes, neergelegd in staatsrechtelijke regels, niet
meer bijdragen aan de transparantie van democratische instituties en
daarmee aan de diversiteit van de bemensing, dan moeten die staatsrechtelijke regels worden veranderd. Hoe kijkt de Minister hier tegenaan? Als
iets een bestuursbevoegdheid is, moet dat dan voor altijd een bestuursbevoegdheid zijn? Zo ja, waarom dan? Zo nee, in welke gevallen kunnen we
dit wel veranderen. Een nog fundamentelere vraag is of de Minister de
opvatting deelt dat het staatsrecht kan veranderen? Zo ja, in welk geval
wel? Kan de Minister vijf mogelijke scenario’s beschrijven waarin het
staatsrecht duidelijk moet worden veranderd om mee te kunnen gaan met
de tijd? Kan de Minister ook vijf scenario’s beschrijven waarin het
staatsrecht duidelijk moet blijven zoals het is en niet moet veranderen om
mee te kunnen gaan met de tijd?
De Minister zegt dat een grotere rol voor de Tweede Kamer bij de
benoemingsprocedure voor democratische instituties, zoals Hoge
Colleges van Staat, planbureaus, adviescolleges en zbo’s er niet toe leidt
dat deze instituties onafhankelijker zullen worden van de politiek. Op dit
moment heeft de Tweede Kamer wel een grotere rol bij de benoemingsprocedure van de Rekenkamer en de Nationale ombudsman. Vindt de
Minister dan ook dat deze instituties minder onafhankelijk zijn dan,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 117

2

bijvoorbeeld, de Raad van State en het Centraal Planbureau? Kan de
Minister uitleggen waarom hij dat vindt?
Op dit moment heeft de regering of een bewindspersoon het in veel
benoemingsprocedures volledig voor het zeggen, en dit komt neer op
executieve macht die niet nader kan worden gecontroleerd door de
Tweede Kamer. Belangrijke democratische instituties worden dus volledig
buiten spel gezet en zijn afhankelijk van de regering. Bovendien constateert D66 dat in Nederland met de huidige werkwijze de afgelopen jaren te
weinig vooruitgang is geboekt als het gaat om de diversiteit van de
publieke (advies)sector, terwijl uit onderzoek telkens weer blijkt dat divers
samengestelde teams beter functioneren. Diversiteit is in dat opzicht
kwaliteit. Kan de Minister vertellen hoe hij de onafhankelijkheid van de
democratische instituties kan vergroten door de motie, zoals hierboven
beschreven, naast zich neer te leggen? Of ziet de Minister ook in dat hij
wel uitvoering moet geven aan de motie om de kwaliteit, diversiteit en
onafhankelijkheid van de democratische instituties te vergroten? Waarom
wel, waarom niet?
Volgens de leden van de D66-fractie bestaan er meerdere gradaties in de
mate van betrokkenheid van de Tweede Kamer. Met aan de ene kant van
het spectrum een heel grote rol voor de Tweede Kamer, zoals de
benoeming van de Nationale ombudsman, en aan de andere kant het
informeren van de Kamer na een benoeming. De rol van de Kamer hoeft
natuurlijk niet bij elke benoeming even groot te zijn. Zoals het nu bij veel
benoemingsprocedures gaat dan moet de Kamer in de krant lezen wie
uiteindelijk benoemd is. Een voorbeeld hiervan was het Centraal
Planbureau (CPB); bij die benoeming konden Kamerleden in de krant lezen
wie er benoemd was. Deze wijze van benoeming valt helemaal buiten het
hier zojuist uiteengezette spectrum van betrokkenheid van de Kamer. Deze
optie is totaal niet wenselijk, dit is namelijk de minst transparante manier
van benoemen. Wat vindt de Minister ervan dat de Kamer uit de media
moet vernemen wie er benoemd is als hoofd CPB? Is de Minister bereid
om hierin verandering te brengen? Zo ja, hoe zou de Minister dit willen
veranderen? Zo nee, waarom niet?
II REACTIE VAN DE BEWINDSPERSOON
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken uit uw Kamer heeft enkele
vragen en opmerkingen naar aanleiding van mijn brief van 3 februari 2020
inzake de uitvoering van de motie van de leden Sneller en Den Boer over
de benoemingsprocedures voor de belangrijkste democratische instituties
(Kamerstuk 35 300 VII, nr. 97). Hieronder treft u mijn reactie aan.
In mijn brief van 3 februari 2020 heb ik uiteengezet op welke wijze het
kabinet aan deze motie uitvoering wenst te geven. Zo gaf ik aan bij de
komende brede evaluatie van de algemene kaders inzake planbureaus,
rijksinspecties, adviescolleges en zbo’s meer kwalitatief onderzoek te doen
in relatie tot de parlementaire controle, waarbij bijzondere aandacht
uitgaat naar de benoemingsprocedures. Afhankelijk van de uitkomsten
van dit onderzoek kan besloten worden tot aanpassing van het beleid of
de regelgeving.
Ik acht het onwenselijk om vooruitlopend op het onderzoek toezeggingen
te doen omtrent de in de motie gevraagde grotere betrokkenheid van de
Tweede Kamer bij de verschillende benoemingsprocedures. Een
belangrijk thema binnen het onderzoek is juist de verhouding tussen de
onafhankelijkheid van de betreffende organisaties enerzijds en de
beleidsmatige dan wel politieke invloed en parlementaire controle
anderzijds. De kennelijk bij de leden van de D66-fractie gewekte indruk dat
ik niets zou doen aan de uitvoering van de motie berust derhalve op een
misverstand. Parallel aan het onderzoek werkt het kabinet bovendien aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 117

3

het aanscherpen van de processen met betrekking tot de benoeming van
leden van adviescolleges en -commissies (zie Kamerstuk 28 101, nr. 17).
Dit betreft onder meer de externe zichtbaarheid van adviescolleges als
zodanig en de openbaarmaking van vacatures. Zoals toegezegd tijdens
het algemeen overleg inzake het functioneren van de rijksdienst van
12 maart 2020, zal ik de Kamer voor het zomerreces een nadere reactie
sturen op het rapport van de Algemene Rekenkamer «Diversiteit in vaste
adviescolleges van de regering» en een reactie op de brief hierover van de
Joke Smit Stichting.
Met de leden van de D66-fractie ben ik overigens van mening dat het
staatsrecht met de tijd mee moet gaan. Hun vraag of ik de opvatting deel
dat het staatsrecht kan veranderen, kan ik dan ook bevestigend beantwoorden. Het is uiteraard wel zaak goed na te gaan wanneer een
staatsrechtelijke regel moet worden aangepast. Met de leden van de
D66-fractie ben ik van mening dat transparantie en diversiteit belangrijke
waarden zijn in een democratische rechtsstaat. Tegelijkertijd zijn het niet
de enige waarden die gewaarborgd dienen te worden. Waarden zoals
rechtszekerheid en rechtsgelijkheid, scheiding van machten en controle op
de macht zijn eveneens fundamenteel. Het is van belang de goede
werking van het systeem en de juiste balans te bewaren. Dat vergt in elk
geval waarin men tot wijziging van een staatsrechtelijke regel wil
overgaan, een concrete afweging van de gevolgen van die wijziging. Ik
kan daarom de stelling van de leden van de D66-fractie dat het staatsrecht
gewijzigd moet worden wanneer dit in de weg staat aan meer transparantie en diversiteit, niet ongeclausuleerd onderschrijven.
Bovenstaand heb ik aangegeven dat het staatsrecht gewijzigd kan worden
en dat gewijzigde omstandigheden daartoe kunnen nopen. Wanneer dat
het geval zal zijn, kan in algemene zin niet gezegd worden. Naar
aanleiding van de vraag om enkele voorbeelden te noemen van staatsrechtelijke zaken die naar de mening van het kabinet beter geregeld
kunnen worden, verwijs ik kortheidshalve naar het kabinetsstandpunt naar
aanleiding van het advies van de staatscommissie parlementair stelsel
(Kamerstuk 34 430, nr. 10). Een aantal van de hierin genoemde voorstellen
zijn inmiddels door het kabinet in procedure gebracht.
De leden van de D66-fractie vragen mij verder of ik vind dat de Algemene
Rekenkamer en de Nationale ombudsman minder onafhankelijk zijn dan
bijvoorbeeld de Raad van State en het Centraal Planbureau. Deze vraag
stellen zij naar aanleiding van mijn opmerking dat een grotere rol voor de
Tweede Kamer bij de benoemingsprocedure voor democratische
instituties zoals de Hoge Colleges van Staat, planbureaus, adviescolleges
en zbo’s er niet toe leidt dat deze instituties onafhankelijker zullen worden
van de politiek. De Tweede Kamer is zelf immers een politiek orgaan.
Zoals ik in mijn brief van 3 februari jl. schreef, moet de reden voor de
afwijkende benoemingsprocedure voor de Algemene Rekenkamer en de
Nationale ombudsman gezocht worden in de bijzondere positie van deze
instituten en de aard van hun taken. De Algemene Rekenkamer vervult
haar taak vooral ten behoeve van het parlement. De benoemingswijze van
de Nationale ombudsman wijkt af omdat het een eigensoortig instituut is
waarvan de benoemingsprocedure niet vergeleken moet worden met die
van andere organen. Aan de afwijkende benoemingsprocedures van de
Algemene Rekenkamer en de Nationale ombudsman liggen dus eerst en
vooral andere redenen ten grondslag dan onafhankelijkheidsafwegingen.
Daarmee is niet gezegd dat deze instituten minder onafhankelijk zijn dan
andere democratische instituties die wel benoemd worden door de
regering. De wijze van benoeming is één manier om institutionele
onafhankelijkheid te waarborgen, maar er zijn ook andere manieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 117

4

Benoeming voor het leven, zoals het geval is voor leden van de Algemene
Rekenkamer, is daar een voorbeeld van.
Anders dan de leden van de D66-fractie, ben ik niet van mening dat de
bevoegdheden van de regering in de benoemingsprocedures van
voornoemde democratische instituties een uitvoerende macht is die niet
nader gecontroleerd kan worden. De uitoefening van de bevoegdheid van
de regering om ambtsdragers te benoemen, te schorsen en te ontslaan, is
ten volle aan parlementaire controle onderworpen. Een andere conclusie
zou ook niet stroken met het systeem van wederzijdse controle en
evenwicht tussen de staatsmachten onderling dat in de Nederlandse
constitutie besloten ligt. Dat systeem houdt ook in dat bevoegdheden
verspreid dienen te zijn over verschillende organen om machtsconcentratie tegen te gaan. Het is in eerste instantie aan het orgaan dat over de
bevoegdheid beschikt om te bepalen hoe daarvan gebruik wordt gemaakt.
Andere organen kunnen vervolgens het gebruik ervan controleren en
eventueel sanctioneren. Op dit moment zie ik geen aanleiding om
wijzigingen aan te brengen in de manier waarop bevoegdheden met
betrekking tot benoemingsprocedures verdeeld zijn over de regering en
de Tweede Kamer. De leden van de D66-fractie menen dat een wijziging
nodig is omdat het huidige systeem tekortschiet als het gaat om de
diversiteit van de publieke (advies)sector. Zoals eerder gezegd wil ik niet
vooruitlopen op het toegezegde brede onderzoek naar benoemingsprocedures en de nadere reactie op het rapport van de Algemene Rekenkamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 117

5