Rapportage over de uitvoering van het waterbeleid in 2018

Voorwoord
Met de Staat van Ons Water rapporteert de minister van Infrastructuur en
Waterstaat elk jaar in mei aan de Tweede Kamer over de voortgang van het
waterbeleid in het afgelopen kalenderjaar. Het betreft een gezamenlijke
­rapportage van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de Unie van
Waterschappen, de Vereniging van Waterbedrijven in Nederland, het
Interprovinciaal Overleg en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
Oorspronkelijk was de Staat van Ons Water gericht op de doelgroepen
Tweede Kamer, waterprofessionals en burgers. De partners van het
Bestuursakkoord Water hebben besloten om de rapportage dit jaar in te korten
en vooral te richten op verantwoording aan de Tweede Kamer. Desgewenst is
meer informatie te vinden via de links in de tekst.
Waterprofessionals en burgers kunnen voor hun informatie terecht op
helpdeskwater.nl en onswater.nl. Deze laatste website geeft op laagdrempelige
wijze publieksinformatie over de belangrijkste waterthema’s. Omwille van de
transparantie is de Staat van Ons Water op beide websites te downloaden.
Zwemwater
Dijken

Drinkwater

Stormvloedkering

Oppervlaktewater

Duinen

Dorp / stad

Grondwater

Riool

Peilbeheer

Rioolwaterzuivering

Werkveld Nederlands waterbeheer
De Staat van Ons Water 2018 | 2

Inhoud
Voorwoord
1 Waterveiligheid
2 Waterkwaliteit en de waterketen
3 Water en leefomgeving
4 Grote wateren
5 Duurzaamheid
6 Internationaal
7 Financiën en doelmatigheidswinst
Colofon

De Staat van Ons Water 2018 | 3

2
4
9
13
18
21
24
26
31

1 Waterveiligheid
Waterkeringen, zoals dijken, duinen en dammen, beschermen zestig procent van
Nederland tegen overstromingen. In dit gebied wonen negen miljoen mensen en
wordt zeventig procent van ons bruto nationaal product verdiend. Voortdurende
aandacht voor de waterveiligheid is daarom van cruciaal belang.

Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s
In 2018 heeft Nederland op grond van de Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s de voorlopige overstromingsrisicobeoordeling uitgevoerd van de vier Nederlandse gedeeltes van
Europese stroomgebieden en gebieden aangewezen met een potentieel significant overstromingsrisico. Onderdeel van de beoordeling was een onderzoek dat het risico op lokale
kortstondige overstromingen ten gevolge van intense neerslag landelijk in beeld bracht.

Rivieren
In het BO MIRT van november 2018 zijn besluiten genomen over het starten van projecten
langs de Maas in de periode tot 2028 en is de voortgang gemeld van lopende projecten.
Er is besloten dat het project Oeffelt onder voorwaarden naar de planuitwerkingsfase gaat.
De invulling van deze voorwaarden is nog niet afgerond. Daarnaast is afgesproken dat Rijk
en regio voornemens zijn bij te dragen aan de verlenging van de brug Veerweg Alphen.
Hierover worden nog nadere afspraken gemaakt. Ten slotte is afgesproken dat onder voorwaarden het MIRT-onderzoek voor de Lob van Gennep overgaat naar de verkenningsfase
en dat vanuit het MIRT-onderzoek Maasoeverpark de verkenning Alem wordt gestart. Ook
deze verkenningen gaan pas van start als de voorwaarden definitief zijn ingevuld.
Voor alle bovengenoemde projecten dragen Rijk (vanuit het Deltafonds) en regio gezamenlijk de kosten.
De voorkeursbeslissing voor de MIRT-verkenning Varik-Heesselt is het alternatief dijk­
versterking.

Integraal Riviermanagement
In de waterbrief van 21 juni 2018 gaf de minister van Infrastructuur en Waterstaat IenW
aan te willen starten met een programma Integraal Riviermanagement. In de Deltafonds
Rijksbegroting 2019 en het bijbehorende Deltaprogramma 2019 is 375 miljoen gereserveerd
voor het programma Integraal Riviermanagement voor de periode 2029-2031.
De Staat van Ons Water 2018 | 4

Kust
Op 15 februari 2018 heeft de minister van IenW de herziene basiskustlijn vastgesteld.
De herziene basiskustlijn is weergegeven op een interactieve kaart. Hierop is per kustvak te
zien hoe de Nederlandse kust zich ontwikkelt ten opzichte van de basiskustlijn. Op 5 juli
2018 stuurde de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een brief naar de
Tweede Kamer over de voortgang van het Kustpact.
Versterking van de kust vindt plaats door middel van periodieke zandsuppletie.
Het ­suppletieprogramma wordt jaarlijks geactualiseerd. Voor de periode 2016-2019 is
tijdelijk minder zand nodig om aan de doelstellingen te voldoen. Om de basiskustlijn en het
kustfundament te kunnen handhaven, wordt in deze periode ongeveer 28 miljoen m3 zand
gesuppleerd. Aanvullend wordt 5 miljoen m3 voor de pilot Amelander Zeegat gesuppleerd.
In 2018 is 10,8 miljoen m3 zand gesuppleerd.

Zeespiegelstijging
Met het Deltaprogramma worden maatregelen genomen om Nederland te beschermen
tegen de effecten van de mogelijk versnelde zeespiegelstijging. Om de onzekerheid over
de zeespiegelstijging te reduceren en in beeld te brengen welke maatregelen Nederland
neemt voor de waterveiligheid en zoetwatervoorziening, is in 2018 een start gemaakt met
de oprichting van het Kennisprogramma Zeespiegelstijging. Dit programma wordt met een
Joint Fact Finding benadering uitgevoerd door Rijk, regio, kennisinstellingen en de andere
partners van het Deltaprogramma. Het kennisprogramma loopt door tot 2026. De uitkomsten van het programma vormen – samen met de periodiek herziene klimaatscenario’s van
het Intergovernmental Panel on Climate Change en het KNMI – input voor de herijking
van het Deltaprogramma. Het Deltaprogramma kan dan bij een versnelde zeespiegelstijging
na 2050 aanpassingen in de deltabeslissingen en voorkeurstrategieën doorvoeren.

Primaire waterkeringen
De primaire waterkeringen van Nederland bieden bescherming tegen overstromingen bij hoogwater vanuit de Noordzee, de Waddenzee, de grote rivieren Rijn, Maas
en Westerschelde, de Oosterschelde, het IJsselmeer , het Volkerak-Zoommeer, het
Grevelingenmeer, het getijdedeel van de Hollandsche IJssel en de Veluwerandmeren. In 2018
zijn diverse stappen gezet om de nieuwe waterveiligheidsnormen uit 2017 op te nemen in
de Omgevingswet.
Op 23 maart 2018 zijn de eindevaluaties van de projecten Zandmaas-Grensmaas en
Ruimte voor de Rivier aangeboden aan de Tweede Kamer. Op 18 september 2018
is het MIRT overzicht 2019 aangeboden aan de Tweede Kamer, met hierin de stand
van zaken van de projecten Tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP-2),
Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP), IJsseldelta fase 2 en Afsluitdijk.

De Staat van Ons Water 2018 | 5

Hoogwaterbeschermingsprogramma 2
Stand van zaken per 31 december 2018
Fryslân
KM

Provincie Groningen
2/0

6/0
37,7/0,0
5/0

Noorderzijlvest
1/0
KM 0,8/0,0
1/0

Zuiderzeeland
1/0
Hollands Noorderkwartier
9/3
54,4/48,7
KM

Hunze en Aa’s
1/0

Amstel, Gooi en Vecht
1/0

Drents-Overijsselse
Delta
1/0
KM 1,3/0,0
1/0

Rijnland

3/0
9,9/0,0

KM

Vallei en Veluwe
0/1
0,0/22,0
KM
1/0

Delfland
3/0
14,5/0,0
KM
1/0
Hollandse Delta
KM

Rijn en IJssel
4/0
KM 7,7/0,0

16/0
82,2/0,0

Rivierenland
4/0
14,3/0,0
KM
Schieland en de
Krimpenerwaard
4/0
12,5/0,0
KM

Scheldestromen
7/0
21,1/0,0
KM

Waterschappen
alle projecten gereed
projecten in uitvoering
geen projecten

Projecten
waterschappen
provincie Groningen
Rijkswaterstaat

Aa en Maas
3/0
KM 7,0/0,0
1/0

Voortgang (aantal)
dijken, dammen, duinen
kunstwerken
2/1 gereed/in uitvoering

Doelstelling

Rijkswaterstaat
3/1
KM
2,3/26,0
3/0

Voortgang (kilometer)
KM
dijken, dammen, duinen
7,0/4,0 gereed/in uitvoering

Budget ¤2,7 miljard

Versterken van 362 km dijken, dammen en duinen en van 18 kunstwerken, om de
inwoners van Nederland een betere bescherming tegen hoogwater te bieden.

2,0

0,5 0,1
verplichtingen
nog te verplichten

uitgegeven

Uitvoeringsperiode

Voortgang 87 projecten

Kunstwerken* (18)

18

Dijken, dammen, duinen (69)

17
’05 ’06 ’07 ’08 ’09 ’10 ’11 ’12 ’13 ’14 ’15 ’16 ’17 ’18 ’19 ’20 ’21 ’22 ’23

64

projecten gereed

265 km

362 km
* Sluizen en gemalen

87

Aantal projecten

opgeleverd
De Staat van Ons Water 2018 | 6

5
in uitvoering

97 km
in uitvoering

Hoogwaterbeschermingsprogramma
Keringen / kunstwerken

Programma 2019-2024

927 470
km

stuks

Legenda
Lopend programma 2019-2024
Projectoverstijgende verkenningen
Piping
Centraal Holland
Waddenzeedijken
Overijsselse Vecht
Overige POV’s (niet weergegeven)
Voorlanden
Macrostabiliteit
Kabels en Leidingen
Gebiedseigen Grond

Doelstelling
In 2011/2013 zijn de primaire waterkeringen
getoetst aan de toen geldende normen.
In het Hoogwaterbeschermingsprogramma
worden die dijken, dammen en kunstwerken aangepakt die toen niet op orde
waren. Het gaat daarbij om 1302 km aan
dijktrajecten en 799 kunstwerken. Hiervan
zitten 922 km en 470 kunstwerken in het
HWBP (bron Deltaprogramma 2017) en de
rest in andere lopende uitvoeringsprogramma’s (RvdR en HWBP2).
Inmiddels zien we dat de 922 km 927 km is
geworden. Dit verschil wordt veroorzaakt
door scopewijzigingen. Met het eerste
landelijke veiligheidsbeeld in 2023 op
basis van de nieuwe normen wordt meer
bekend over de omvang van de totale
veiligheidsopgave tot 2050.

Uitvoeringsperiode

Budget*

Totaal (2016-2050)

5,7 miljard 0,6
Uitgegeven

’16 ’18 ’20 ’22 ’24 ’26 ’28 ’30 ’32 ’34 ’36 ’38 ’40 ’42 ’44 ’46 ’48 ’50

Dijken 2019-2024 (927 km)*
74 22 62
Gerealiseerd

420
In realisatie

Planuitwerking

0,1
5,0
Verplichtingen

Resterend

Kunstwerken 2019-2024 (470 stuks)**
349

12

In verkenning

Resterend

170

287

* Stand van zaken per 31-12-2018
** Cijfers per fase voor de kunstwerken zijn niet geactualiseerd.
De Staat van Ons Water 2018 | 7

Regionale waterkeringen
Naast primaire waterkeringen kent Nederland 10.776 kilometer regionale waterkeringen,
waarvoor de provincie veiligheidsnormen vaststelt. Informatie over waterkeringbeheer
door de waterschappen is beschikbaar via het WAVES dashboard en in de rapportage
Waterschapsspiegel.

Muskus-, beverratten en bevers
Het onder controle houden van de muskus- en beverrattenpopulatie is van belang om
schade aan waterstaatswerken te voorkomen. Het aantal gevangen muskusratten daalde in
2018 ten opzichte van 2017 met 14 procent. Het aantal gevangen beverratten steeg in het
afgelopen jaar met twee procent. Hiervan werd 95 procent gevangen in een strook van vijf
kilometer langs de grens met Duitsland.
In 2018 kwam het eindrapport van de Veldproef Muskusratten gereed. Uit dit rapport blijkt
dat het hele jaar door bestrijden de meest effectieve vorm van muskusrattenbeheer is.
Ook graverij door bevers in waterkeringen vormt een gevaar voor de waterveiligheid.
Bovendien zorgen beverdammen voor ontrege­ling van het waterpeil. Rijkswaterstaat en de
waterschappen werken samen met de Zoogdiervereniging aan de aanpak van het probleem,
aangezien de bever op de lijst van beschermde diersoorten staat.

De Staat van Ons Water 2018 | 8

2 Waterkwaliteit en de
waterketen
Het Nederlandse waterkwaliteitsbeleid is gericht op de doelstellingen uit de
Europese Kaderrichtlijn Water. Uit monitoring blijkt dat de waterkwaliteit de
laatste decennia flink is verbeterd. Maar er blijven opgaven voor de aanpak van
onder andere meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen en nieuwe chemische
stoffen.

Delta-aanpak Waterkwaliteit
De bestuurlijke aansturing van de Delta-aanpak Waterkwaliteit is versterkt door de instelling van drie bestuurlijke versnellingstafels voor de prioritaire onderwerpen: de landbouwtafel (meststoffen en gewasbescherming), de stoffentafel (opkomende stoffen en medicijnresten) en de brede tafel (met verbindende acties zoals Kaderrichtlijn Water, analyses,
kennisimpuls en communicatie).
Waterbeheerders hebben regionale analyses uitgevoerd. Onder leiding van het Planbureau
voor de Leefomgeving en in nauwe samenwerking met kennisinstituten is in 2018 gestart
met de integrale, nationale analyse. De analyse brengt in beeld welke resterende water­
kwaliteitsopgaven er nog zijn en welke maatregelen hier een oplossing voor kunnen bieden.
De aanscherping van de opgaven is de basis waarop waterbeheerders besluiten over een
nieuw maatregelenpakket voor de stroomgebiedbeheerplannen 2022-2027.

Kaderrichtlijn Water (KRW) en stroomgebiedbeheerplannen
De uitvoering van de gebiedsgerichte maatregelen uit de KRW stroomgebiedbeheerplannen
2016-2021 ligt op schema (zie onderstaande infographic). De maatregel 'Aanleg van natuurvriendelijke oevers' komt niet uit op 100 procent doordat waterbeheerders tussentijds hun
ambitie hebben bijgesteld. Voor de rijkswateren zijn de maatregelen nader beschreven
in de KRW-jaarrapportage. Daarnaast is er een aanzienlijke toename van gebiedsgerichte
maatregelen, die worden uitgevoerd in het kader van het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer.
Er lopen inmiddels zo’n 350 projecten om de waterkwaliteit in de agrarische sector te
verbeteren. Bij de generieke maatregelen om de doelen van de KRW te halen, is vooral het
beleid voor mest en gewasbeschermingsmiddelen van belang.
Het zesde Actieprogramma Nitraatrichtlijn, de Bestuursovereenkomst om de nitraat­
uitspoeling bij agrarische bedrijfsvoering in 34 grondwaterbeschermingsgebieden tegen te
gaan en de Versterkte handhavingsstrategie mestregelgeving zijn in uitvoering. Op 1 januari
De Staat van Ons Water 2018 | 9

2018 ging een zuiveringsplicht in voor afvalwater van de glastuinbouw dat gewasbeschermingsmiddelen bevat.

Kaderrichtlijn Water
Voortgang gebiedsgerichte maatregelen stroomgebiedbeheerplannen

Vermindering belasting
rioolwaterzuiveringsinstallaties
Plan: 62 stuks
Vispassages
Plan: 991 stuks
Aanleg natuurvriendelijke oevers
Verbreden, hermeanderen
Plan: 4.192 km
Aanpakken riooloverstorten
Plan: 152 stuks
Inrichting mest- en spuitvrije zone
voor gewasbeschermingsmiddelen
Plan: 825 km
Actief vegetatie- en waterkwaliteitsbeheer
Plan: 12.622 km
Uitvoeren onderzoek
Plan: 1.751 stuks
0
uitgevoerd 2010-2015

uitgevoerd 2016-2018

25

50

75

eind 2018 in uitvoering

100%

gepland 2019-2021

Opkomende stoffen
In 2018 is het uitvoeringsprogramma Aanpak opkomende stoffen in water opgesteld. Hierin
is onder meer het doorlichten van zeventig watervergunningen als pilot opgenomen, als
mogelijke opmaat voor een meer grootschalige doorlichting. Er wordt een opleidingsprogramma voorbereid voor vergunningsverleners water bij alle bevoegde gezagen, met als
doel om de vergunningverleningspraktijk voor industriële lozingen te verbeteren. Daarnaast
zijn acties in gang gezet omtrent monitoring en normstelling van opkomende stoffen om
de mogelijke probleemstoffen voor drinkwater beter in beeld te brengen en nog beter grip
te houden op de kwaliteit van de bronnen voor de drinkwatervoorziening.

De Staat van Ons Water 2018 | 10

Medicijnresten uit water
Met alle ketenpartners is in 2018 het uitvoeringsprogramma Medicijnresten uit water opgesteld, waarin maatregelen staan van bron tot zuivering. Met extra geld uit het regeerakkoord
is eind 2018 de eerste pilot zuivering medicijnresten bij de rioolwaterzuivering van AarleRixtel gestart. De zorgsector ondertekende met de minister van VWS in oktober 2018 de
Green Deal Duurzame Zorg. Het terugdringen van medicijnresten in water is één van de vier
pijlers.

(Micro)plastics
De aanpak van (micro)plastics in rivieren ging in 2018 van start met geld uit het regeerakkoord.
In een brief aan de Kamer schrijft de Staatssecretaris dat €10 miljoen uit de enveloppe voor
Natuur en Waterkwaliteit bestemd is voor maatregelen om microplastics te reduceren. Er
wordt gekeken naar de bronnen, monitoringstechnieken en de mogelijkheden van afvangen.

Zwemwater
Er zijn in Nederland 725 officieel aangewezen zwemwaterlocaties. In 2018 was de waterkwaliteit van 95 procent van deze locaties uitstekend, goed of aanvaardbaar. Via een website en
app kunnen burgers de actuele waterkwaliteit opvragen. Meer informatie over de zwemwaterkwaliteit en gegevens van waterschappen rondom blauwalgproblematiek is beschikbaar
via het WAVES dashboard.

Drinkwaterkwaliteit
Uit de jaarlijkse ILT rapportage blijkt dat de drinkwaterbedrijven drinkwater van goede
kwaliteit leveren dat voldoet aan de wettelijke eisen. De verleende ontheffingen voor de
inname van oppervlaktewater en grondwater laten zien dat de kwaliteit van de drinkwaterbronnen wel een aandachtspunt blijft. Meer informatie is te vinden via de websites van de
drinkwaterbedrijven.
In 2018 heeft de Europese Commissie een voorstel voor herziening van de
Drinkwaterrichtlijn gepubliceerd, met nieuwe probleemstoffen. Ook zijn de onderwerpen
'toegang tot drinkwater' en 'verbeterde informatievoorziening aan de burger' opgenomen,
die laatste als reactie op het Europese Burgerinitiatief Right2Water. Over dit voorstel hebben de lidstaten in 2018 overlegd. Een belangrijk onderwerp dat ontbrak en door de lidstaten is toegevoegd, is 'regelgeving van materialen (zoals kranen en leidingen) en chemicaliën
die in de drinkwatervoorziening worden gebruikt'.
Naar aanleiding van een uitzending van Zembla zijn Kamervragen gesteld over de legionellarisico’s van seniorencomplexen, die vanwege wijzigingen in de zorgwetgeving niet meer
als prioritair worden aangemerkt. De minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft
daarop aangekondigd dat de regelgeving wordt aangepast, zodat locaties waar continu zorg

De Staat van Ons Water 2018 | 11

wordt verleend weer prioritair worden. Dit beleid wordt ondersteund door een wijziging
van het RIVM-document Preventie en melding van legionellabacteriën in water, Deel B.

Rioolwaterzuivering
De waterschappen zuiveren het vervuilde water dat via de riolering wordt afgevoerd.
Gegevens over het zuiveringsbeheer zijn beschikbaar via het WAVES dashboard.
In september 2018 werd bekend dat een aantal personen bij Boxtel en Son Legionellose
hadden opgelopen door rioolwaterzuiveringsinstallaties. Naar aanleiding van Kamervragen
kondigde de minister van IenW een onderzoek aan naar de locaties van rioolwaterzuiveringsinstallaties met een legionellarisico en de preventieve maatregelen die kunnen worden
getroffen. De resultaten van dit onderzoek worden medio 2019 verwacht.

Samenwerking in de waterketen
De gemeenten en waterschappen hebben hun krachten gebundeld in 49 regio’s, waarbij ook
de drinkwaterbedrijven zijn betrokken.
Er is grote tevredenheid over de werking van het Bestuursakkoord Water (BAW). Nieuwe
ontwikkelingen vragen om extra afspraken, om ervoor te zorgen dat Nederland ook in de
toekomst de beschikking houdt over een veilig en duurzaam watersysteem. Op 19 november 2018 zijn daarom de Aanvullende afspraken Bestuursakkoord Water aan de Tweede
kamer aangeboden. Het document bevat afspraken over de volgende onderwerpen:
• Kansen voor de informatiesamenleving.
• Risico’s van digitale dreigingen (cybersecurity).
• Regionale samenwerkingen tussen gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven.
• Implementatie van de Omgevingswet in de waterketen.

Kennisimpuls
De waterbeheerders, drinkwaterbedrijven en kennisinstituten begonnen in 2018 met de
­uitvoering van de kennisimpuls waterkwaliteit. Het gaat om kennisontwikkeling en kennisdeling op het gebied van alle prioritaire onderwerpen.

De Staat van Ons Water 2018 | 12

3 Water en leefomgeving
Door klimaatverandering krijgen we meer te maken met wateroverlast, droogte en
hitte. Het Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen hebben de gezamenlijke
ambitie om het Nederland van de toekomst klimaatbestendig en waterrobuust in
te richten. Hiervoor zijn het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie en de
Nationale Klimaatadaptatiestrategie opgesteld.

Interbestuurlijk Programma
Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen hebben op 14 februari 2018 met de ondertekening van het Interbestuurlijk Programma afgesproken om samen een bijdrage te leveren
aan de aanpak van een aantal grote maatschappelijke opgaven, waaronder klimaatadaptatie.

Deltaplan Ruimtelijke adaptatie
Op 20 november 2018 hebben de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Unie van
Waterschappen, het Interprovinciaal Overleg en het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat (IenW) het Bestuursakkoord Klimaatadaptatie getekend. Daarin staan afspraken
over de versnelling en intensivering van het klimaatbestendig en waterrobuust inrichten van
Nederland, zoals afgesproken in het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (DPRA) en de financiering daarvan.

Bouwregelgeving
Er moet klimaatbestendig worden gebouwd. Decentrale overheden verkennen de komende
jaren (uiterlijk in 2022) of aanpassing van lokale regelgeving gewenst is om effectieve
maatregelen te kunnen nemen. Het Rijk verkent voor 2020 of aanvullende (bouw)regelgeving nodig is om een klimaatbestendige inrichting te bevorderen. Onderzoek op dit
onderwerp gebeurt in samenspraak met het Uitvoeringprogramma van de Nationale
Klimaatadaptatiestrategie. In 2018 zijn in het DPRA-werkplan de volgende mijlpalen
gerealiseerd:
• Formeren DPRA-werkgroep verkenning aanpassen bouwregelgeving.
• Plan van aanpak verkenning aanpassen bouwregelgeving.
• Inventarisatie knelpunten.
Een belangrijk onderdeel van de bouwregelgeving vormt het watertoetsproces. Sinds 2015
heeft de Unie van Waterschappen samen met het ministerie van (IenW) Infrastructuur en
Waterstaat geïnventariseerd hoe en in welke mate waterschappen adviseren in het kader
De Staat van Ons Water 2018 | 13

van de watertoets. Dit naar aanleiding van Kamervragen over dit onderwerp. De conclusies
zullen in 2019 beschikbaar komen.

Stresstesten
Eind 2019 moeten door alle gemeenten, provincies, waterschappen en het Rijk stresstesten
zijn uitgevoerd voor wateroverlast, hitte, droogte en de gevolgen van overstromingen.
De stresstest geeft een beeld van de kwetsbaarheid voor weersextremen in een bepaald
gebied.
De vrijgegeven standaarden vergroten de vergelijkbaarheid van stresstesten en dragen bij
aan de kwaliteit ervan. Voor wateroverlast bijvoorbeeld is aangegeven welke buien (langdurige en piekbuien) van welke omvang moeten worden doorgerekend. Een groot deel van de
gemeenten en waterschappen was in 2018 al bezig met de stresstesten voor één of meer
thema’s.
Op het Kennisportaal ruimtelijke adaptatie worden goede voorbeelden gedeeld en hulpmiddelen ontsloten om decentrale overheden te helpen bij de uitvoering van het DPRA.

Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS)
Het belangrijkste product van het NAS-programmateam in 2018 was het
Uitvoeringsprogramma van de NAS (UP NAS 2018-2019). Het UP NAS is begin april 2018 aan
de Tweede Kamer aangeboden.
De vraag van het agenderende congres hittestress van de NAS op 25 juni 2018 in Den Bosch
was wat de overheid kan doen om de kwetsbaarheid voor hitte van mens, stad en natuur
te verminderen. Een nieuw instrument van de NAS is de adaptatie tool, die de gevolgen
en risico’s van klimaatverandering visualiseert. De tool is een hulpmiddel bij de nationale
klimaatadaptatiedialogen en de risicodialogen in het kader van het Deltaprogramma
Ruimtelijke Adaptatie. Samen met het Verbond van Verzekeraars is in december 2018 de
verzekerbaarheid van klimaatrisico’s voor een breed publiek in beeld gebracht. Op het kennisportaal wordt gewerkt aan sectorpagina’s voor de verschillende NAS-sectoren.
In september 2018 is de concept-nota voor een LIFE-IP subsidieaanvraag ingediend bij de
Europese Commissie. In november 2018 is groen licht verkregen voor de uitwerking van het
voorstel. Bij toekenning wordt een subsidie verstrekt van tien miljoen euro.

Nationaal Waterplan en Nationale Omgevingsvisie
Het Nationaal Waterplan 2016-2021 vormt het integrale kader voor het waterbeleid van
het Rijk voor de planperiode 2016-2021. Het geeft uitvoering aan de Europese richtlijnen
voor waterkwaliteit, de mariene strategie en overstromingsrisico’s. Op onderstaande
infographic is de status van de mijlpalen te zien. De hoofdlijnen van het waterbeleid, onder
De Staat van Ons Water 2018 | 14

Mijlpalen Nationaal Waterplan 2016-2021
Routekaart voor de Tweede Kamer

2018

Nieuwe
beoordelingsresultaten

Besluit
Herziening
Beleidslijn
Grote Rivieren

2018

Uitwerking
voorzieningenniveaus:
in alle gebieden
Herziening
monitoringprogramma
mariene
strategie

Evaluatie fase 1
Deltaplan
Zoetwater

2018

Herziening
milieutoestand
mariene
strategie

2023

2021

Start fase 2
Deltaplan Zoetwater

2020

Herziening
maatregelenprogramma
mariene strategie

2021

Nationale

2019 Omgevingsvisie

Omgevingswet gereed

2021

2018 2019 2020 2021
2018

Evalueren
Nationale
Adaptatie
Strategie

Nationale
ketenaanpak
geneesmiddelen

Tussentijds evalueren Nota
‘Gezonde Groei, Duurzame Oogst’
(gewasbeschermingsmiddelen)

Vaststellen beleid

2020

regelgeving
2020 en
vitale en kwetsbare
functies

Nieuwe ronde Europese
plannen waterkwaliteit
en overstromingsrisico’s

Evalueren

2021 Meststoffenwet
2021

2019

Jaarlijkse rapportages
Voorjaar Financieel jaarverslag
De Staat van Ons Water
Voortgangsrapportage Grote Projecten
Najaar
Begroting
Deltaprogramma
MIRT-overzicht
Voortgangsrapportage Grote Projecten

Thema’s
Ambitie en sturing
Waterveiligheid
Zoetwater
Waterkwaliteit
Gebiedsgerichte uitwerkingen
Water en omgeving
Uitgevoerd

meer die uit het Nationaal Waterplan 2016-2021, vormen een onderdeel van de Nationale
Omgevingsvisie (NOVI). De nadere uitwerking en uitvoering landen in het Nationaal
Waterplan 2022-2027. Het overgangsrecht bij de Omgevingswet voorziet in omvorming
van dit plan naar een aantal programma’s onder de Omgevingswet. Op 13 april 2018 is
De Staat van Ons Water 2018 | 15

door de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) de voortgang van
de NOVI gemeld aan de Tweede Kamer. Op 5 oktober 2018 bood de minister van BZK het
Kabinetsperspectief NOVI aan de Tweede Kamer aan.

Deltaprogramma Zoetwater
Met de Deltabeslissing Zoetwaterstrategie is de basis gelegd om de zoetwateropgave gezamenlijk op te pakken en ervoor te zorgen dat Nederland ook in de toekomst in drogere
perioden over voldoende zoetwater beschikt. Dat gebeurt door het nemen van maatregelen, zoals het flexibel peilbeheer IJsselmeer, de Klimaatbestendige WaterAanvoer (KWA+)
en Slim watermanagement, waarvan de meerwaarde in de zomer van 2018 al is aangetoond.
Daarnaast wordt via het instrument Waterbeschikbaarheid gewerkt aan het bewustzijn van
risico’s op watertekort en het identificeren van maatregelen gericht op waterbeheerders,
ruimtelijke inrichting en gebruikers.
In het bijbehorend Deltaplan Zoetwater staan alle maatregelen en onderzoeken voor de
beschikbaarheid van zoet water, die onderdeel zijn van het Deltaprogramma. Hierin staan
ook afspraken over de financiële bijdragen van Rijk en regio. Het Deltaprogramma werkt
adaptief; de ervaringen uit de zomer van 2018 worden meegenomen in de knelpuntenanalyse en de programmering van nieuwe maatregelen. Ook is er een Kennisagenda Zoetwater,
zodat alle betrokken partijen in samenhang werken aan nieuwe kennisontwikkeling en
kennisdeling.

Beleidstafel Droogte
Het doel van de Beleidstafel Droogte is om de lessen van de droogte van 2018 te vertalen
naar voorstellen, om beter voorbereid te zijn op het droogteseizoen van 2019 en daarna.
Dat gebeurt in de vorm van verduidelijking of aanpassing van beleidskaders, regelgeving,
normering, verdeling van verantwoordelijkheden en bevoegdheden, informatievoorziening
en communicatie. De Beleidstafel Droogte wordt circa november 2019 opgeheven en draagt
op dat moment de taken en werkzaam­heden over aan de reguliere bestuurlijke gremia voor
de verschillende thema’s en sectoren.

Bodemdaling
Het verminderen van uitstoot van broeikasgassen uit veenweidegebieden kreeg in 2018
in het Ontwerp van het Klimaatakkoord (pagina 131-134) expliciet de aandacht. De partijen
hebben de gezamenlijke doelstelling afgesproken om anno 2030 ten minste één megaton CO2-equivalenten per jaar te reduceren uit veenweide. Dit wordt gerealiseerd met
vernattingsmaatregelen op gebiedsniveau via een adaptieve aanpak. Bij de waterschappen
zijn verschillende onderwaterdrainage-projecten van start gegaan om bodemdaling te
verminderen.

De Staat van Ons Water 2018 | 16

Structuurvisie ondergrond
Op 11 juni 2018 is de Structuurvisie Ondergrond aan de Tweede en Eerste Kamer aangeboden. Na overleg met de Tweede Kamer is de uitvoering voortgezet. Een van de acties uit
de structuurvisie betreft het borgen van de toekomstige drinkwatervoorziening; provincies
bepalen de strategische grondwatervoorraden en het beschermingsbeleid wordt bijgesteld.
Hierbij vindt afstemming plaats met andere maatschappelijke opgaven die met de ondergrond te maken hebben, zoals de energietransitie en klimaatadaptatie.

De Staat van Ons Water 2018 | 17

4 Grote wateren
Het Rijk draagt de verantwoordelijkheid voor de ecologische systeemkwaliteit,
waterveiligheid en een goede zoetwatervoorziening in de grote wateren zoals het
IJsselmeer, de Rijn-Maasdelta en het kust- en Waddengebied. De opgaven verschillen per gebied en worden integraal opgepakt. Ook is het Rijk verantwoordelijk
voor watermaatregelen die bijdragen aan Natura 2000-doelen.

Programmatische aanpak Grote Wateren (PAGW)
Op 7 maart 2018 hebben de ministers van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en
Infrastructuur en Waterstaat (IenW) de Tweede Kamer geïnformeerd over hun ambitie voor
toekomstbestendige grote wateren met hoogwaardige natuur die goed samengaat met een
krachtige economie (de PAGW).
De ministers van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en Infrastructuur
en Waterstaat (IenW) investeren in de projecten Getij Grevelingen en Buitendijkse
Slibsedimentatie Eems-Dollard. Ook wordt onderzoek gedaan naar maat­regelen in het
Markermeer/IJsselmeer en Waddengebied.

Noordzee

Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM)
Op 21 juni 2018 is de actualisatie van deel 1 van de Mariene Strategie aan de Tweede Kamer
gestuurd. Deze is in juli 2018 vastgesteld door het kabinet. Dit document beschrijft de
goede milieutoestand, huidige milieutoestand, milieudoelen en indicatoren voor het
Nederlandse deel van de Noordzee. De actualisatie lag van 2 maart tot en met 22 april 2018
ter inzage. In de Nota van Antwoord is aangegeven op welke manier de ontvangen ziens­
wijzen zijn verwerkt.
Daarnaast is de Tweede Kamer op 6 november 2018 geïnformeerd over onder meer de
aanpak van plastic zwerfafval in rivieren dat van daaruit de zee bereikt.

Noordzee 2030
Op 19 december 2018 publiceerde het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving het adviesrapport Verkenning Noordzeestrategie 2030. Het advies kwam tot stand in het kader van de
voorbereiding van de Strategische Agenda Noordzee 2030 en mede naar aanleiding van
de motie De Groot.
De Staat van Ons Water 2018 | 18

IJsselmeergebied

Zoetwater / Flexibel Peilbeheer
In 2018 is een nieuw peilbesluit voor het IJsselmeergebied opgeleverd. Begin 2019 wordt het
sturingsprotocol vastgesteld, waarmee het flexibel peilbeheer in het IJsselmeergebied in de
praktijk kan worden toegepast.

Agenda IJsselmeergebied 2050
Op 17 mei 2018 heeft de minister van IenW, namens het kabinet samen met zestig belanghebbenden de Agenda IJsselmeergebied 2050 getekend. Daarmee onderschrijven zij het
belang van het IJsselmeer als icoon van de Nederlandse waterwerken en voor recreatie,
natuur en de economie. In december 2018 is de Uitvoerings-, kennis- en innovatieagenda
2019-2020 (UKA) van de Agenda IJsselmeergebied 2050 uitgebracht.
In het BO-MIRT van 22 november 2018 is een voorkeursbeslissing genomen voor de aanpak
van de erosie langs de Friese IJsselmeerkust, in combinatie met een regionaal pakket van
maatregelen. Het Rijk financiert hiervan uit het Deltafonds 12 miljoen euro, de regio en de
Vogelbescherming dragen samen 4,9 miljoen euro bij.
Net als Friese IJsselmeerkust vallen ook de projecten De Nieuwe Afsluitdijk,
­IJssel-Vechtdelta, Markermeer-IJmeer, de Gastvrije Randmeren en de (MIRT-)onderzoeken
voor de Oostvaarders-oevers en de Wieringerhoek onder de UKA.

Zuidwestelijke Delta

Gebiedsagenda Zuidwestelijke Delta
In 2018 is in het Gebiedsoverleg Zuidwestelijke Delta het plan van aanpak vastgesteld voor
de ontwikkeling van een gebiedsagenda voor de Zuidwestelijke Delta. In de gebiedsagenda
worden de streefbeelden en opgaven voor waterveiligheid, zoetwater en ruimtelijke adaptatie (Deltaprogramma), waterkwaliteit en natuur (PAGW) en economie zoveel mogelijk met
elkaar verbonden.

Grevelingen en Volkerak-Zoommeer
De inzet van het Programma Grevelingen Volkerak-Zoommeer is om de bekostiging sluitend
te maken van het terugbrengen van beperkt getij in de Grevelingen en in het VolkerakZoommeer. De extra bijdrage van 75 miljoen euro uit de Enveloppe natuur en waterkwaliteit
van het regeerakkoord leidde in 2018 tot een opdracht aan Rijkswaterstaat om de planuitwerkingsfase voor de Grevelingen voor te bereiden.
Rijkswaterstaat heeft eind 2018 de realisatie van de Innovatieve Zoet-Zoutscheiding in de
Krammersluizen geïntegreerd in het Project Renovatie Krammersluizen. Daarmee wordt de
zoutlast van de Oosterschelde op het Volkerak-Zoommeer op efficiënte wijze beheerst. Dit
is nodig om de huidige zoetwaterfunctie van het Volkerak-Zoommeer adequaat te kunnen
blijven vervullen.
De Staat van Ons Water 2018 | 19

Oosterschelde
In 2018 is een plan van aanpak ontwikkeld voor de verbinding van het MIRT­onderzoek
Integrale Veiligheid Oosterschelde met de aanpak van de zandhonger van de Oosterschelde
en met gebruiksfuncties zoals ecologie, landschap en visserij.

Westerschelde
Vlaanderen en Nederland werken in de Vlaams­Nederlandse Scheldecommissie aan een
Agenda voor de Toekomst voor een integrale en duurzame ontwikkeling van het Schelde­
estuarium. In 2018 is het eerste onderzoeksprogramma van deze toekomstagenda afgerond. De resultaten daarvan zijn geëvalueerd op grond van het Verdrag Beleid en Beheer
Schelde-estuarium.

Waddengebied en Eems Dollard
Gebiedsagenda Wadden 2050

Op verzoek van het Regiecollege Waddengebied (RCW) zijn voor zeven thema’s discussiepapers opgesteld, waarover het RCW vervolgens een advies uitbrengt aan de Stuurgroep
Gebiedsagenda. De papers schetsen de belangrijkste ontwikkelingen, dilemma’s en oplossingsrichtingen en worden meegenomen in de verdere uitwerking van de Gebiedsagenda.
Het laatste advies is november 2018 uitgebracht.

Beheerautoriteit Waddenzee
Op 22 januari is de Tweede Kamer door de ministers van IenW en LNV geïnformeerd over
de verkenning Beheerautoriteit Waddenzee.

Eems-Dollard
Op 14 september 2018 werd in Delfzijl de eerste conferentie over het Meerjarig Adaptief
Programma Eems-Dollard 2050 gehouden.

Trilaterale regeringsconferentie
Op 4 juli 2018 is de Tweede Kamer door de minister van LNV geïnformeerd over de uitkomsten van de dertiende trilaterale regeringsconferentie over de Waddenzee. Naast de regeringsconferentie zijn ook een trilaterale havenconferentie en een nationaal Waddencongres
van het Waddenfonds gehouden. Hier is het Pact van Marrum tussen de Waddenzeehavens
en de Coalitie Wadden Natuurlijk ondertekend.

Programma naar een Rijke Waddenzee
Op 13 december 2018 is de Tweede Kamer door de minister van LNV geïnformeerd over het
programmaplan van het programma Naar een Rijke Waddenzee 2019-2022.

De Staat van Ons Water 2018 | 20

5 Duurzaamheid
Duurzame ontwikkeling heeft als doel om aan te sluiten op de behoeften van het
heden, zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun behoeften te
voorzien in gevaar te brengen. De lineaire economie van grondstoffen winnen,
gebruiken en lozen in het milieu wordt omgebogen naar een circulaire economie.

Energietransitie
Green Deal Energie
De waterschappen streven ernaar om in 2025 energieneutraal te zijn. Speerpunt is de inzet
van assets binnen het waterbeheer voor de opwekking van energie. Rioolwaterzuiveringen
worden energiefabrieken die elektriciteit en biogas leveren. Uit oppervlaktewater en
afvalwater kan warmte en koude worden gewonnen. In het kader van de nieuwe Green
Deal Energie is in 2018 een expertisenetwerk Windturbines bij Waterkeringen opgericht.
Dit expertisenetwerk heeft een handreiking opgesteld voor de plaatsing van windmolens
nabij waterkeringen. De handreiking bevat aanbevelingen voor het omgaan met wetgeving,
bestuur en beleid en technische kwesties. Het doel van de handreiking is om een uniforme
aanpak bij de waterschappen en Rijkswaterstaat te bevorderen.

Green Deal Aquathermie
Aquathermie is een nieuwe techniek om warmte te winnen uit oppervlakte, afval- en
drinkwater. Het is in 2018 in het Ontwerp van het Klimaatakkoord opgenomen als een van
de duurzame bronnen voor aardgasvrije wijken, naast geothermie, restwarmte en groen
gas. Om deze bron van naar schatting vijftig procent van de warmte- en koudevoorziening van Nederland goed te verankeren in de Transitievisie Warmte van gemeenten,
hebben de ministeries van Economische Zaken en Klimaat, Infrastructuur en Waterstaat
(IenW) en Binnenlandse Zaken Koninkrijksrelaties (BZK) met de waterbeheerders afgesproken een Green Deal te sluiten. Binnen het programma Aardgasvrije Wijken van BZK
zijn diverse proeftuinen geselecteerd, waarvan enkele met aquathermie als warmtebron
experimenteren.

Circulaire economie
Na de zomer van 2018 ging de Taskforce herijking afvalstoffen van start. De taskforce is
ingesteld voor het oplossen van belemmerende regelgeving rond afvalstoffen en het wegnemen van hindernissen op weg naar een circulaire economie. Vertegenwoordigd zijn de
De Staat van Ons Water 2018 | 21

koepels van decentrale overheden, het bedrijfsleven en de omgevingsdiensten. In een bredere klankbordgroep worden de belanghebbende organisaties uitgenodigd deel te nemen
aan dit initiatief van de Unie van Waterschappen en het ministerie van IenW. Medio 2019 is
het eindrapport beschikbaar. Dit advies draagt bij aan het Rijksbrede programma Nederland
Circulair in 2050 en het Interbestuurlijk programma.

Duurzaam IenW
De ambitie van het ministerie van IenW is om in 2030 klimaatneutraal te zijn. Hiervoor is het
programma Duurzaam IenW opgezet, dat zich in eerste instantie richt op het energieneutraal maken van de grote netwerken, te weten het hoofdwegennet, hoofdvaarwegennet en
hoogwatersysteem. Inmiddels zijn hierover afspraken gemaakt en is dit beleid in gang gezet.
Deze afspraken gaan bijvoorbeeld over het aanbrengen van LED-verlichting in tunnels en
energiebesparing in gebouwen van Rijkwaterstaat. Het programma Duurzaam IenW ziet toe
op duurzaam inkopen en op toepassen van circulariteit bij projecten. Het ministerie geeft
ook bij de opdrachtverlening aan Rijkswaterstaat duurzaamheid een belangrijke plek. Dit
komt ook tot uiting in het programma Verduurzaming MIRT.

Duurzaamheid bij de waterschappen
De waterschappen hebben scherpe ambities op het gebied van CO2-reductie en circulair
werken. De Aanpak Duurzaam GWW en Maatschappelijk Verantwoord Inkopen zijn twee
werkwijzen om deze ambities bij alle activiteiten, programma’s en projecten van de waterschappen in te vullen. Deze twee werkwijzen worden sinds 2018 ingezet om de ambities op
het gebied van circulaire economie te realiseren.
Belangrijke ontwikkelingen bij de rioolwaterzuivering van de afgelopen jaren zijn de Nereda
technologie, het modulair bouwen van zuiveringsinstallaties en hergebruik van grondstoffen
uit afvalwater.

Duurzaamheid in de drinkwatersector
De drinkwaterbedrijven streven ernaar om hun footprint zo klein mogelijk te houden door
een duurzame balans te vinden tussen waterwinning, natuurbeheer en milieubeleid. Zo worden natuurgebieden ecologisch beheerd en zijn – in het kader van verdrogings­bestrijding
– productievolumes verlaagd of productielocaties verplaatst naar niet-verdrogings­gevoelige
gebieden. De drinkwaterbedrijven voeren een duurzaam inkoopbeleid en in de dagelijkse
bedrijfsvoering wordt gebruik gemaakt van duurzaam opgewekte stroom. Daarnaast wordt
gestreefd naar een zo laag mogelijk energiegebruik en waterverlies. Vrijwel alle reststoffen
uit de drinkwaterproductie, zoals slib, kalkkorrels en waterijzer, worden hergebruikt, bijvoorbeeld als vulstof in tapijttegels en als kalkmeststof in de land- en tuinbouw.

De Staat van Ons Water 2018 | 22

Duurzame energie en water
Mogelijkheden voor winning van duurzame energie in de Nederlandse wateren

Nederland is een waterrijk land. Een deel van dit water kan ingezet worden bij de
opwekking van duurzame energie, zowel elektriciteit als warmte en koude. Dit
overzicht toont de belangrijkste methoden om energie op water te winnen.

Energie opwekken op het water
Windparken

Drijvende zonnepanelen

Op geschikte wateroppervlakten,
zoals slibdepots.

Op zee, op een klein
deel van het IJsselmeer
en het Markermeer en
langs dijken.

Bij grote aantallen
nadelig voor biodiversiteit

Veel ruimte nodig

Energie winnen uit het water zelf
Thermische energie uit het oppervlaktewater

Waterkracht
Uit stromend water in rivieren,
hoogteverschillen bij waterkeringen
en uit de getijden
van de zee.

Verwarming en koeling van
gebouwen dichtbij waterlopen,
kunstwerken, gemalen en plassen.
Vaak gecombineerd met warmteen koude-opslag in bodem om het
seizoensonafhankelijk te maken.
Potentieel: 12% warmteen 54% koudevraag NL

Soms visonvriendelijk

Voorbeeld: koeling

Blauwe energie

Energieopslag

Met deze techniek wordt elektriciteit gewonnen uit
het verschil in zoutconcentratie tussen zout en zoet
water, onder meer bij de Afsluitdijk.

Het is ook mogelijk opgewekte energie tijdelijk op
te slaan in het water. Duurzame energie kan
daardoor efficiënter worden ingezet.

Zoet water
Zout water

Brak water

Zoet water
Elektriciteit

Opwekking
Electriciteit

Ionen
Membranen

Opwekking
warmte/koude

Voorbeelden zijn het opslaan van water in hoger
gelegen bekkens, zodat het later voor waterkracht
beschikbaar is, en het verpompen van zout water
dat later ingezet kan worden bij de opwekking van
blauwe energie.

Potentieel voor Nederland
+++ zeer hoog, ++ hoog, + redelijk

Belangrijkste
mogelijke nadeel

De Staat van Ons Water 2018 | 23

6 Internationaal
Te veel, te weinig of te vies water speelt inmiddels een cruciale rol bij negentig
procent van de natuurrampen op aarde. Door verstedelijking, bevolkingsgroei en
klimaatverandering groeit de internationale vraag naar waterexpertise. Dit biedt
kansen om met Nederlandse expertise bij te dragen aan oplossingen.

Internationale waterambitie (IWA)
Het internationale beleid voor de Nederlandse inzet op Klimaatadaptatie en Water is vastgelegd in de Internationale Waterambitie (2016-2021) van de ministeries van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Economische Zaken en Klimaat (EZK) en Infrastructuur en
Waterstaat (IenW). Vanwege de relatie tussen water en voedsel wordt sinds het aantreden van het kabinet Rutte III tevens het nieuwe ministerie van LNV in de samenwerking
betrokken. Deze ontwikkelingen van het kabinetsbeleid op het gebied van klimaat en de
Sustainable Development Goals leiden tot een actualisering van deze ambitie. Het streven
is om de Tweede Kamer hierover in 2019 te informeren.
De Internationale Waterambitie is gericht op adequate watervoorziening, grotere weerbaarheid en minder schade wereldwijd. Het ministerie van IenW zet in op multilaterale en
bilaterale activiteiten om bij te dragen aan oplossingen. Dit doet zij samen met waterschappen, drinkwaterbedrijven, Rijkswaterstaat, de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland,
het Nederlandse bedrijfsleven, NGO’s en kennisinstellingen. In 2018 bracht de minister van
IenW twee werkbezoeken aan India en Polen om de bilaterale samenwerking en versterking
van de handelsrelatie te bevorderen.

Blue Deal
De ministeries van IenW en BZK ondertekenden in 2018 met 21 waterschappen de Blue Deal.
Het ambitieuze doel van dit programma is om twintig miljoen mensen in veertig stroomgebieden toegang te geven tot voldoende, schoon en veilig water. Het programma draagt
bij aan het behalen van de Sustainable Development Goals 6.3 - 6.6, de Internationale
Waterambitie en de visie van de Dutch Water Authorities.

Topsectorenbeleid
Vastgelegd in het Regeerakkoord is dat het topsectorenbeleid zich meer richt op maatschappelijke uitdagingen zoals klimaatverandering, verzilting, verdroging en extreme
weerpatronen. De staatssecretaris van het ministerie van EZK schreef op 13 juli 2018 aan de
De Staat van Ons Water 2018 | 24

Tweede Kamer dat dit kabinet in het nieuwe missie-gedreven innovatiebeleid niet de sectoren centraal stelt, maar sector-overschrijdende maatschappelijke uitdagingen. De Topsector
Water en Maritiem is betrokken bij meerdere missies en stimuleert de praktijktoepassing
van innovaties op deze gebieden door middel van intensieve samenwerking tussen overheden, kennisinstellingen en bedrijfsleven. Met deze proeftuin voor kennis en innovatie vormt
Nederland een etalage voor de rest van de wereld. Het bedrijfsleven kan vervolgens met de
opgedane kennis ook in het buitenland oplossingen bieden.

Global Commission on Adaptation
In 2018 nam Nederland het initiatief om samen met zestien andere landen van over de hele
wereld een mondiale commissie op te zetten om de klimaatadaptatie actie-agenda te versnellen. Deze Global Commission on Adaptation, onder leiding van Ban Ki-Moon, Bill Gates
en CEO Kristalina Georgieva van de Wereldbank, vestigt wereldwijd de aandacht op de
noodzaak ons te wapenen tegen de gevolgen van klimaatverandering. De commissie werkt
ook aan concrete plannen en oplossingen.
In september 2019 worden de plannen aan de Verenigde Naties gepresenteerd. Daarna volgt
een jaar van actie. De minister van IenW is lid van de Global Commission.

Watergezant
Sinds maart 2015 is Henk Ovink Nederlands eerste watergezant. Namens Nederland zet hij
zich in voor het wereldwijd versterken van het waterbewustzijn, het werken aan water- en
klimaatadaptatieprojecten voor de versterking van de weerbaarheid in delta’s, in steden en
op die plekken waar water elke dag schaarser wordt.
Het High Level Panel on Water van 14 maart 2018 in New York, met premier Rutte en watergezant Ovink, resulteerde in het actieplan Making Every Drop Count. Het Valuing Water
Initiative dat uit het actieplan voortkomt en door Nederland wordt geleid, kent inmiddels
een groot aantal publieke, private en NGO-partners. Het doel is om best practices door te
helpen ontwikkelen, maar ook om peer-to-peer learning en accountability te versterken.
Tot slot heeft de watergezant actieve ondersteuning geboden in de bilaterale programma’s
in de IWA-focuslanden.
In 2018 verscheen het PBL-rapport The Geography of Future Water Challenges, een initiatief
van de watergezant. De studie laat onder meer zien dat droogte, overstromingen en slechte
sanitaire voorzieningen zorgen voor de grootste watergerelateerde uitdagingen. Naar
verwachting hebben in 2050 ruim twee miljard mensen onvoldoende sanitaire voorzieningen en wonen 1,6 miljard mensen in overstromings-gevoelige gebieden. Ook de voedsel­
productie in de nu al kwetsbare gebieden komt verder onder druk te staan en rivieren en
zeeën zullen volgens het PBL-rapport verder vervuilen.

De Staat van Ons Water 2018 | 25

7 Financiën en
doelmatigheidswinst
Overheden en drinkwaterbedrijven geven jaarlijks ruim zeven miljard euro uit om
Nederland tegen overstromingen te beschermen en voor de beschikbaarheid van
voldoende en schoon water. Als gevolg van de klimaatverandering nemen de
kosten de komende jaren toe. In 2011 spraken de waterpartijen af om de beschikbare middelen zo doelmatig mogelijk te besteden.

Kosten waterbeheer in Nederland
De totale kosten om Nederland te beschermen tegen overstromingen en te zorgen voor
voldoende en schoon (drink)water bedroegen 7,3 miljard euro in 2018. Dit is 1,6 procent
hoger dan in 2017. Deze toename is voornamelijk het gevolg van fluctuerende programmauitgaven bij het Rijk.

Financiën
Uitgaven verdeeld over overheden

Miljoen euro per jaar, prijspeil 2018
8.000
provincies
ministerie IenW
drinkwaterbedrijven
gemeenten
waterschappen

6.000
4.000
2.000
0

2010*

2016

2017

Voorlopige cijfers; in juli
2019 zijn definitieve
cijfers beschikbaar.

2018

* referentiejaar Bestuursakkoord Water

Figuur 1: Kosten waterbeheer verdeeld over overheden (prijspeil 2018)

De Staat van Ons Water 2018 | 26

De kosten voor het waterbeheer worden via diverse lokale belastingen, Rijksbelastingen
en de drinkwatertarieven betaald. In de rapportage financiën en doelmatigheidswinst in
het waterbeheer is de gemiddelde lastendruk weergegeven voor diverse huishoudens en
bedrijven. Figuur 2 toont de gemiddelde lastendruk voor een gezin met één kind in een
koopwoning (prijspeil 2018).

Lastendruk meerpersoonshuishouden
Gemiddelde lasten voor watertaken voor een meerpersoonshuishouden met koopwoning
€
900
€ 15
800

€ 98

€7
€ 69

€7
€ 66

€ 38

€ 60

€ 209

€8
€ 56

€ 59

€5
€ 45
€ 59

€ 170

€ 168

€ 167

€ 159

€ 185

€ 194

€ 195

€ 194

€ 194

€ 174

€ 172

€ 172

€ 172

€ 170

€ 142

€ 152

€ 153

€ 159

€ 162

2010

2015

2016

2017

2018

700
600

€ 59

500
400
300
200
100
0

prijspeil 2018

Rijk/provincie

Drinkwaterbedrijf

Gemeente

Waterschap

Provinciale heffingen

Rijksbelasting op drinkwater

Rioolheffing

Zuiveringsheffing

Deel Inkomstenbelasting

Rekening

Watersysteem en
wegen waterschap

Figuur 2: Gemiddelde lasten voor een meerpersoonshuishouden met koopwoning (in euro’s)

Doelmatigheidswinst
In onze laaggelegen delta worden voortdurend maatregelen genomen in het watersysteem
om de veiligheid, bewoonbaarheid en volksgezondheid te garanderen. Om gelijktijdig de
belastingen en drinkwatertarieven voor huishoudens en bedrijven betaalbaar te houden, hebben drinkwaterbedrijven en overheden met een rol in het waterbeheer in het
Bestuursakkoord Water (BAW) afgesproken om de kostenstijging te beperken.
De Staat van Ons Water 2018 | 27

Deze ­afgesproken doelmatigheidswinst loopt op tot 750 miljoen euro per jaar in 2020.
De infographic in figuur 3 geeft de onderverdeling van deze doelmatigheidswinst weer.

Doelmatigheidswinst
Bestuursakkoord Water 2011

Doelstelling

Periode

Nastreven doelmatigheidswinst,
oplopend tot 750 miljoen/jaar in 2020

2010

2020

Doel
Lastenstijging voor
de burger beperken

750

Waterketen

miljoen

Drinkwater, riolering
en afvalwaterzuivering

60%
40%

450

Watersysteem

Waterkeringen, oppervlaktewater, waterbodems,
grondwater, oevers
en kunstwerken

miljoen
84%

300

Waterschappen en
gemeenten (380 mln)

miljoen
100%
Rijk, provincies
en waterschappen

16%

Drinkwaterbedrijven
(70 mln)

Jaarlijkse kosten waterketen en watersysteem
De totale jaarlijkse kosten waren in 2011 ongeveer
7 miljard euro. Zonder maatregelen had dit kunnen
oplopen tot 8 à 9 miljard euro in 2020.

Figuur 3: Onderverdeling doelmatigheidswinst

De Staat van Ons Water 2018 | 28

Jaarlijks wordt over de voortgang van deze doelmatigheidswinst gerapporteerd over
twee sporen:
Spoor 1: Ontwikkeling van de lokale lasten en kosten
Spoor 2: Doelmatigheidswinst in de praktijk
Elke drie jaar, voor het laatst in 2017, wordt gerapporteerd over het derde spoor:
Spoor 3: Ontwikkeling van de geleverde prestaties

Spoor 1: Ontwikkeling van de lokale lasten en kosten
Ontwikkelingen in de waterketen
De trend van een gematigde stijging van de heffingen voor de rioolwaterketen is ook in
2018 voortgezet. De realisatie van de belastingopbrengsten van waterschappen en gemeenten in de rioolwaterketen lag 505 miljoen euro lager ten opzichte van de BAW-prognose.
De besparingen op de heffingsinkomsten worden hiermee sneller gerealiseerd dan bij het
afsluiten van het BAW werd verwacht. De opbrengst in 2018 was lager dan in 2017, omdat de
opbrengststijging lager is dan de inflatie.
De besparingen zijn mede te danken aan het toepassen van een andere investeringsstrategie. Deze kent een aantal aspecten:
1. Nut en noodzaak van investeringen worden beter in beeld gebracht.
2. Met assetmanagement en risico-gestuurd onderhoud wordt de technische levensduur
optimaal benut.
3. Gemeenten en waterschappen nemen vaker gezamenlijk investeringsbeslissingen.
De kosten van de drinkwaterbedrijven ontwikkelden zich in 2018 gunstiger dan de BAWprognose en liggen hier inmiddels 92 miljoen euro onder. Dit komt met name doordat
besparingen versneld zijn doorgevoerd en extra is bespaard in de operationele bedrijfsvoering. Ook ligt het investeringsniveau bij enkele drinkwaterbedrijven lager dan de prognose
door verbeteringen in het assetmanagement.

Ontwikkelingen in het watersysteem
Als gevolg van het BAW gingen waterschappen meebetalen aan het
Hoogwaterbeschermingsprogramma en hebben zij de muskusrattenbestrijding overgenomen van de provincies. In de BAW-prognose werd ervan uitgegaan dat de toename van de
kosten uit de belastingopbrengsten zouden worden betaald. Een deel van de toegenomen
kosten hebben de waterschappen ten laste van de reserves gebracht en niet ten laste van
de belastingplichtigen. Samen met de vele doelmatigheidsinitiatieven heeft dit ertoe geleid
dat de waterschappen in 2018 een doelmatigheidswinst hebben gerealiseerd in het water­
systeem van circa 270 miljoen euro.

De Staat van Ons Water 2018 | 29

De kosten voor het waterbeheer bij provincies zijn ten opzichte van 2010 met ruim
117 miljoen euro gedaald. Dit komt met name door het vervallen van taken, zoals de
muskus­rattenbestrijding, en wijzigingen in beleid en ambities van provincies. Ook is de
efficiency toegenomen waarmee de afgesproken doelmatigheidswinst van 9 miljoen euro is
gerealiseerd.
De doelmatigheidsdoelstelling van 25 miljoen euro heeft Rijkswaterstaat gerealiseerd binnen een totaalpakket aan efficiencymaatregelen van 800 miljoen euro (p. 176), om de onderhoudsproblematiek tot en met 2020 te dekken. De verwachte prognoserealisatie bedraagt
tussen de 815 en 820 miljoen euro en wordt dus ruimschoots gerealiseerd.

Spoor 2: Doelmatigheidswinst in de praktijk
De afgesproken doelmatigheidswinst wordt in de waterketen grotendeels gerealiseerd
door afstemming van taken tussen gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven.
Gemeenten en waterschappen hebben hun krachten gebundeld in 49 regio’s, waarbij ook
de drinkwaterbedrijven zijn betrokken. De koepels Unie van Waterschappen, Vereniging
van Nederlandse Gemeenten en Vereniging van Waterbedrijven in Nederland stimuleren en
faciliteren de samenwerkingsverbanden. De samenwerking wordt verder gefaciliteerd via
kenniscoaches en het digitale platform samenwerkenaanwater.nl. De drie koepels brengen
jaarlijks de voortgang en het tussentijdse resultaat van de samenwerking in beeld.
Drinkwaterbedrijven werken buiten de waterketen ook veel samen met andere organisaties,
waaronder de nutsbedrijven. Werkzaamheden van verschillende nutsfuncties, zoals aanbesteden, projectmanagement en toezicht, kunnen hierdoor zoveel mogelijk gezamenlijk
worden uitgevoerd.
Voor het hoofdwatersysteem realiseert Rijkswaterstaat efficiency door een andere wijze
van aanbesteden en door het meerjarig contracteren van het overige variabel onderhoud.

Conclusie
In 2018 bedraagt de doelmatigheidswinst in de waterketen circa 597 miljoen euro en in het
watersysteem circa 304 miljoen euro. Hiermee komt de totale gerealiseerde doelmatigheidswinst uit op circa 900 miljoen euro. Dit is hoger dan de doelstelling uit het BAW van
750 miljoen euro. Omdat de doelstelling ruimschoots wordt gerealiseerd, ontwikkelen de
heffingen voor burgers en bedrijven zich gematigder dan zonder het BAW het geval zou zijn
geweest.

De Staat van Ons Water 2018 | 30

Colofon
De Staat van Ons Water is een uitgave van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat,
de Unie van Waterschappen, de Vereniging van Waterbedrijven in Nederland, het
Interprovinciaal Overleg en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
Coördinatie:
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Tekstredactie:
Gerard Haverkamp, Alphen aan den Rijn
Infographics:
Rikkers Infographics, Den Haag
Vormgeving:
Mijs Cartografie en Vormgeving, Rotterdam

Den Haag, mei 2019

De Staat van Ons Water 2018 | 31