Adviesrapport Cybriden

Dr E. Garcia
Prof. dr. Evert van Leeuwen

Nijmegen, augustus 2012

Adviesrapport cybriden

1

Adviesrapport cybriden

Adviesrapport Cybriden

Dr. E. Garcia
Prof. dr. Evert van Leeuwen

Nijmegen, augustus 2012

2

Adviesrapport cybriden

Scientific Institute for Quality of Healthcare (IQ healthcare)
Missie
Scientific Institute for Quality of Healthcare (IQ healthcare) is een internationaal topcentrum voor onderzoek,
onderwijs en ondersteuning op het gebied van ethiek, kwaliteit, veiligheid en innovatie in de
gezondheidszorg. Daarmee willen we bijdragen aan effectieve, veilige, patiëntgerichte en ethisch
verantwoorde patiëntenzorg.
Onze ambities
- Uitvoeren van hoogwaardig wetenschappelijk onderzoek op het gebied van kwaliteit en veiligheid in de
zorg. Bij een internationale visitatie werd IQ healthcare neergezet als 'excellent' en 'world leading' op
het terrein van ethiek, kwaliteit en patiëntveiligheid van de zorg.
- Verzorgen van onderwijs op het gebied van kwaliteit en veiligheid van zorg.
- Ondersteunen van zorgaanbieders, beleidsmakers, beroeps- en patiëntenorganisaties, instellingen,
zorgverzekeraar en overheden bij de implementatie van optimale patiëntenzorg.
IQ healthcare is een onafhankelijke, zelfstandige afdeling van het UMC St Radboud. Het instituut is actief in
de eerstelijnsgezondheidszorg, de intra- en transmurale zorg, paramedische wetenschappen,
verplegingswetenschap en ethiek. In het instituut werken ruim 140 mensen. Het team is ervaren, deskundig
en sterk door haar multiprofessionele samenstelling van artsen, verpleegkundigen, paramedici,
gezondheidswetenschappers, epidemiologen, sociale wetenschappers en ethici.
Belangrijke thema’s
Implementatie van richtlijnen en „best practices‟
Meten en evalueren van innovaties in de zorg
Patiëntveiligheid en veiligheidsmanagement
Professionele ontwikkeling van klinische professionals
Ethische en morele aspecten van kwaliteit en veiligheid
Versterken van de rol van patiënten in de zorg
Indicatorontwikkeling, transparantie en publieksinformatie
Integrale zorg, ketenzorg en „disease management‟
Leefstijl, zelfmanagement en therapietrouw voor patiënten
Zorg voor kwetsbare ouderen en palliatieve zorg

Correspondentie

Bezoekadres

Prof. dr. E. van Leeuwen
Scientific Institute for Quality of Healthcare,
UMC St Radboud
Postbus 9101 (114 IQ healthcare)
6500 HB Nijmegen
T: 024-3615320
E: e.vanleeuwen@iq.umcn.nl
www.iqhealthcare.nl

Geert Grooteplein Noord 21
Route 114
6525 EZ Nijmegen

3

Adviesrapport cybriden

Over de auteurs:
Dr. E. Garcia is doctor in de moleculaire biologie en in de ethiek. Zij werkt
als postdoc aan het UMC St Radboud.
Prof. Dr. E. van Leeuwen is hoogleraar Medische Ethiek aan het UMC St
Radboud.

4

Adviesrapport cybriden

Lijst met Afkortingen

AS

Adulte Stamcellen

ES

Embryonale Stamcellen

iPSC

Induced Pluripotent Stem Cells

iSCNT

Interspecies Somatic Cell Nuclear Transfer

mtDNA

Mitochondrieel DNA

nDNA

Nucleair DNA

SCNT

Somatic Cell Nuclear Transfer

5

Adviesrapport cybriden
INHOUDSOPGAVE

SAMENVATTING .......................................................................................... 8
OPSOMMING VAN DE BEVINDINGEN IN DE WETENSCHAPPELIJKE
LITERATUUR: ............................................................................................ 13
CONCLUSIE EN ADVIES ............................................................................. 14
1. INLEIDING ............................................................................................ 16
2. WETENSCHAPPELIJKE ASPECTEN .......................................................... 20
2.1. Enkele termen ..................................................................................... 20
2.2. Geschiedenis van het gebruik van mens-dier constructen in onderzoek ...... 20
2.3. Stamcellen ......................................................................................... 24
2.3.1. Embryonale stamcellen (ES) ........................................................... 24
2.3.2. Adulte stamcellen (AS) ................................................................... 26
2.3.3. Hoe kom je aan pluripotente stamcellen? .......................................... 29
2.4. Cytoplasmatische hybride mens-dier embryo‟s (Cybriden) ........................ 32
2.4.1. Werking en functie van de mitochondriën ......................................... 33
2.4.1.1.Het aantal mitochondriën in de eicel, samengebracht met de kern
van de donorcel ...................................................................................... 34
2.4.1.2. Replicatie van het dierlijke en menselijke mtDNA ............................ 34
2.4.1.3. Levensvatbaarheid van cybriden ................................................... 37
2.4.2. Veiligheid ...................................................................................... 40
2.4.2.1. Risico's verbonden aan kerntransplantatie ...................................... 40
2.4.2.2. Kruisinfecties: Overdracht van virussen van dieren naar de mens ..... 41
2.5. Wetenschappelijk belang van cybriden: Waarvoor wordt onderzoek
naar menselijke stamcellen gekweekt uit cybriden gedaan? ............................. 42
2.6. Alternatieven voor het gebruik van cybriden ........................................... 44
2.7. Conclusies .......................................................................................... 49
3. LEVENSBESCHOUWELIJKE ASPECTEN ................................................... 51
3.1. Inleiding ............................................................................................. 51
3.2. Morele status van het embryo ............................................................... 52
3.2.1 Absolute beschermwaardigheid ......................................................... 52
3.2.2. Geen beschermwaardigheid ............................................................ 54
3.2.3. Toenemende/ Relatieve beschermwaardigheid ................................... 56
3.2.4. De morele status van cybriden ........................................................ 58
3.3. Relatie mens-natuur ......................................................................... 59
3.3.1. De mens als rentmeester (beheerder) van de natuur.......................... 59
3.3.2. De mens als heerser over de natuur ................................................. 62
3.3.3. De mens als onderdeel van eco-systemen ......................................... 62
3.4. Relatie mens/dier ................................................................................ 63
3.4.1. Ontologisch verschil tussen mens en dier .......................................... 64
3.4.2. Continuïteit tussen mens en dier ...................................................... 65
3.4.3. Vermenging DNA van mens, dier of tussen soorten ............................ 65
3.5. De morele status van dieren ................................................................. 67
6

Adviesrapport cybriden
3.5.1. Antropocentrisme .......................................................................... 67
3.5.2. Pathocentrisme ............................................................................. 68
3.5.3. Intrinsieke waarde van het dier als “subject” van leven. ..................... 70
3.6. Toepassingen op cybriden ..................................................................... 71
3.6.1. Ingrijpen in de natuurlijke ordening ................................................. 71
3.6.2. Morele houding tegenover cybriden .................................................. 72
4. ETHISCHE ASPECTEN VAN CYBRIDENONDERZOEK ................................ 74
4.1. Inleiding ............................................................................................. 74
4.2. Menselijke waardigheid ........................................................................ 75
4.3. Schending van de orde in natuur/ grenzen tussen soorten ........................ 77
4.4. Het onnatuurlijkheidsargument. ............................................................ 79
4.5. Morele intuïties van afkeer: de Yuk factor ............................................... 81
4.6. De waarde en integriteit van het dier ..................................................... 82
4.7. Waarde en noodzaak van cybridenonderzoek met het oog op klinische
toepassing ................................................................................................ 84
4.8. Conclusie: Morele argumenten voor en tegen cybridenonderzoek .............. 87
5. JURIDISCHE ASPECTEN VAN CYBRIDENONDERZOEK ............................ 90
5.1.Embryowet .......................................................................................... 90
5.1.1.Onderzoek met embryo‟s ................................................................. 90
5.1.2. Embryo‟s ter beschikking stellen ...................................................... 92
5.1.3. Centrale toetsing van embryo-onderzoek .......................................... 92
5.2. Regelgeving op het gebied van dieren .................................................... 93
5.2.1. Wet op de dierproeven (Wod).......................................................... 93
5.2.2. Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (GWWD) ............................ 94
5.3. Europese dimensie ............................................................................... 94
5.3.1 Convention on Human Rights and Biomedicine Verdrag inzake
Mensenrechten en Biogeneeskunde ........................................................... 94
5.3.2. Protocol inzake het kloneren van mensen ......................................... 95
5.3.3.Bescherming van dieren .................................................................. 96
5.3.4. Rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen; Europees
Octrooi Verdrag ...................................................................................... 97
6. LITERATUUR........................................................................................ 101

7

Adviesrapport cybriden
Samenvatting
Onderzoek met „interspecies Somatic Cell Nuclear Transfer (iSCNT)
embryo‟s‟, of cybriden, wordt beschouwd als een alternatief voor onderzoek
met embryonale stamcellen (ES). De belangrijkste morele problemen die aan
het onderzoek met ES kleven, gelden niet voor cybriden.
Wel roept het creëren van cybriden nieuwe (morele) vragen op. De meest in
het oog springende vraag betreft de biologische status van de cybride. Kan
de cybride als een menselijk of dierlijk embryo worden gekwalificeerd of is
het slechts een klompje cellen met embryonale kenmerken? Welke criteria
zou men moeten aanleggen om die vraag te beantwoorden en de menselijke
of dierlijke aard vast te stellen? Van belang bij het antwoord op deze vragen
is het feit dat cybriden voor ongeveer 99% uit menselijk DNA bestaan en dat
slechts 1% DNA (het mitochondriële DNA (mtDNA)) van dierlijke oorsprong
is.1 2
Het speciaal en opzettelijk bij elkaar voegen van menselijke en dierlijke
gameten, uitsluitend voor onderzoeksdoeleinden, is in Nederland ingevolge
de Embryowet verboden. Een cybride wordt niet door een dergelijke
samenvoeging tot stand gebracht en dus vormt dat verbod in de Embryowet
geen belemmering voor het tot stand brengen van cybriden. Wanneer
cybriden worden beschouwd als menselijke embryo‟s, dan geldt in dat geval
artikel 1 van de Embryowet, althans wanneer zij het vermogen hebben om
uit te groeien tot een mens. Met andere woorden, zij moeten dan ten minste
levensvatbaar zijn ook buiten het laboratorium. Veel van de in de literatuur
als „embryosparend‟ gepresenteerde voorstellen berusten op de
veronderstelling dat cybriden niet levensvatbaar zijn buiten het laboratorium
en dat vervolgens niet-levensvatbare embryo‟s strikt genomen geen
embryo‟s zijn, ook niet in de zin van de Embryowet, zodat de vernietiging

1

Lanza RP, et al. 2000. “Cloning of an Endangered Species (Bos gaurus) Using Interspecies
Nuclear Transfer”. Cloning; 2:79–90.
2
De Wert GM. “Humane embryonale stamcellen als Heilige Graal. Een ethische reflectie”.
Filosofie & Praktijk; 2001; 22(3): 34-56.

8

Adviesrapport cybriden
ervan om stamcellen te verkrijgen ook geen moreel en juridisch probleem
hoeft op te leveren.3 4 5
Op dit moment is het niet mogelijk om de levensvatbaarheid van cybriden
buiten het laboratorium vast te stellen. Daarvoor zou inplanting noodzakelijk
zijn in een menselijke of dierlijke baarmoeder. Dat laatste is in Nederland
verboden.6 Het bewijs dat kan aantonen dat cybriden wel of niet
levensvatbaar zijn en dus mogelijk als embryo‟s in de zin van de Embryowet
kunnen worden gezien, stuit derhalve op een ernstig juridisch bezwaar dat
het onmogelijk maakt om de implicaties voor de morele handelingsruimte
definitief te bepalen.7 Gesteld dat de uitgroei van een cybride anderszins
mogelijk zou zijn, dan zou langs die weg diens status als menselijke embryo
kunnen worden bevestigd of ontkend door te bezien of de cybride het
vermogen heeft uit te groeien tot een mens. In beide gevallen rijzen er dan
ethische problemen met betrekking tot het kunnen verantwoorden van
eventuele gebreken en beperkingen bij de uitgegroeide cybride.
Ook als aangetoond kan worden dat cybriden niet levensvatbaar zijn buiten
het laboratorium, blijft de vraag naar hun ontologische, morele en juridische
status bestaan. Afhankelijk van het antwoord daarop kan worden
beargumenteerd of het maken en gebruiken van cybriden al dan niet een
ethisch onproblematisch alternatief is voor het gebruik van menselijke
embryo‟s.8 9 De vraag naar de morele status van cybriden is in dit rapport
nader onderzocht.

3

Jaenisch R. 2004.“Human cloning, the science and ethics of nuclear transplantation”. New
England Journal of Medicine; 351(27): 2787-2791.
4
Levick SE. 2004. “Ethics of embryonic stem cells”. New England Journal of Medicine;
351(16): 1687-1690.
5
Trounson A. 2002. “The genesis of embryonic stem cells. Does parthenogenesis offer a more
promising means of developing immune-matched ED cells?” Nature Biotechnology; 20(3):237238.
6
Wet van 20 juni 2002, houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's
(Embryowet). Staatsblad 2002, 338.
7
Beca JP. 2007. “Hybrid embryos as a source of embryonic stem cells”. Revista Medica de
Chile; 135(11):1367-1369.
8
Zwanziger LL. 2003. “Crossing Perspectival Chasms about Species”. American Journal of
Bioethics; 3(3):9-10
9
De Wert G, Mummery C. 2003. “Human embryonic stem cells: research, ethics and policy”.
Human Reproduction; 18(4): 672-682.

9

Adviesrapport cybriden
De opvatting dat cybriden niet als menselijke embryo‟s, maar als dierlijke
embryo‟s dienen te worden beschouwd, leidt eveneens tot ethische
afwegingen. In verband met de relatie tussen het mtDNA en het nucleaire
DNA (nDNA) in cybriden is de vraag relevant in hoeverre de verhouding
tussen mtDNA en nDNA van doorslaggevend belang is voor het bepalen van
de status van een entiteit. Slechts een klein deel (1%) van het erfelijke
materiaal van een cybride is van dierlijke herkomst, en dat lijkt te weinig om
van een dierlijk embryo te kunnen spreken. De onzekerheid over de
mogelijke levensvatbaarheid van cybriden buiten het laboratorium speelt ook
hier weer een beperkende rol. Wanneer cybriden niet levensvatbaar zijn, is
het niet plausibel om aan te nemen dat zij aanspraak kunnen maken op
dezelfde bescherming als dieren. Indien zij wel levensvatbaar kunnen zijn na
inplanting in een dierlijke baarmoeder, moet worden bepaald of zij in een
aantal gevallen in aanmerking komen voor de bescherming zoals wettelijk
geldt voor dieren. Wanneer we tot slot spreken van een entiteit die noch
mens noch dier is, dan valt die entiteit als zodanig geheel buiten de
bestaande ethische en juridische kaders van controle en beoordeling en
buiten het rechtendiscours.
Een volgend aspect betreft de zinvolheid van het wetenschappelijk onderzoek
met cybriden. Tot nu toe worden cybriden als model gebruikt om de
interactie tussen menselijk DNA en dierlijk mtDNA te bestuderen. Er zijn nog
geen resultaten verkregen die uitzicht bieden op therapeutische toepassing
van cybriden bij de mens.10 11 Wetenschappers zijn sinds 2001 bezig om de
genen en eiwitten die bij iSCNT zijn betrokken te identificeren.13 Daarnaast
wordt er geëxperimenteerd met iSCNT embryo‟s van dieren die evolutionair
relatief ver van elkaar staan. Die experimenten leveren geen levensvatbare

10

Vrana PB, et al. 2000. “Genetic and epigenetic incompatibilities underlie hybrid dysgenesis in
Peromyscus”. Nature Genetics; 25:120–124; Zechner U, et al. 2004. “Divergent genetic and
epigenetic postzygotic isolation mechanisms”. in: Mus and Peromyscus.” Journal of
Evolutionary Biology; 17: 453–460.
11
Beyhan Z, et al. 2007. “Interspecies nuclear transfer; implications for embryonic stem cell
biology.” Cell Stem Cell; 1:502-512.

10

Adviesrapport cybriden
cybriden op.12 De kennis van de ontwikkelingsmogelijkheden van door iSCNT
verkregen embryo‟s is kortom nog beperkt.13 14 15.
De verschillen tussen het mtDNA van verschillende zoogdieren kunnen ertoe
leiden dat de uit cybriden resulterende cellen afwijkingen vertonen die hen
ongeschikt maken voor therapeutische toepassingen. Experimenten met
nucleus transplantatie bij dieren wijzen op verstoorde genexpressie16 met als
gevolg dat de verkregen cellen defecte controlemechanismen vertonen, onder
andere in hun genetische blauwdruk.17 Stamcellen verkregen uit iSCNT
bevatten nog DNA van het oorspronkelijke eicel leverende zoogdier in de
mitochondriën. Dit zou problemen kunnen opleveren bij de aanmaak van
mitochondriën in gespecialiseerde cellen en weefsels.
Er is nog onvoldoende kennis over de veiligheid van de via iSCNT verkregen
ES bij therapeutische toepassingen. De veiligheid van de procedure hangt
onder meer samen met het mogelijke risico van kruisinfecties van dier naar
mens. Aangezien zulke voor dieren besmettelijke virussen zich vooral in het
nucleaire dierlijke DNA bevinden, is de kans op dergelijke kruisinfecties
volgens schatting gering.18 Toch is nader onderzoek naar de veiligheid van
het gebruik van dergelijke cellen ook dan nodig.
De argumenten die gegeven worden om verder onderzoek te verdedigen
lijken onderling tegenstrijdig. Zo opperen voorstanders van
12

Kwon DK, et al. 2011 “Blastocysts derived from adult fibroblasts of a rhesus monkey (
Macaca mulatta) using interspecies somatic cell nuclear transfer.” Zygote; 19(3):199-204;
Jiang Y,et al. 2011. “Interspecies somatic cell nuclear transfer is dependent on compatible
mitochondrial DNA and reprogramming factors.” PLoS One; 27, 6(4):e14805;Wang K, et
al.2011. “Reprogrammed transcriptome in rhesus-bovine interspecies somatic cell nuclear
transfer embryos.” PLoS One. 2011;6(7):e22197.
13
Jaenisch R, Wilmut I. 2001. “Developmental Biology. Don‟t Clone Humans!” Science;
291:2552.
14
Rhind S, et al. 2003. “Human cloning: can it be made safe?” Nature Reviews Genetics; 4:
855–864.
15
Loi P, et al.2011. “Interspecies somatic cell nuclear transfer: a salvage tool seeking first
aid”. Theriogenology; 76(2):217-28. Review.
16
Jaenisch R .2004. “Human cloning, the science and ethics of nuclear transplantation”. New
England Journal of Medicine; 351(27):2787-2791.
17
Jaenisch R. 2004.”The biology of nuclear cloning and the potential of embryonic stem cells
for transplantation therapy”. The President’s Council on Bioethics. Internet:
http://www.bioethics.gov/reports/stemcell/appendix_n.html
18
Gregg K. 2011. “Risk assessment of porcine reproductive and respiratory syndrome
virus (PRRSV) transmission via somatic cell nuclear transfer (SCNT) embryo
production using oocytes from commercial abattoirs”. Animal Reproduction Science; 125(14):148-157.

11

Adviesrapport cybriden
cybridenonderzoek dat met de gebruikte techniek geen (levensvatbare)
embryo‟s ontstaan19 20, maar beweren zij tegelijkertijd dat cybriden cruciaal
zijn voor onderzoek naar embryonale ontwikkeling. Eveneens is de
verwachting dat de toepassing van iSCNT relevant is voor de studie naar
neurologische ziekten die pas op volwassen leeftijd tot expressie komen21 22,
wellicht niet realistisch wanneer cybriden niet levensvatbaar zijn of wanneer
hun embryonale ontwikkeling na de 14e dag wordt gestopt.
Tegenstanders van cybridenonderzoek baseren zich voornamelijk op
bezwaren die te maken hebben met het overschrijden van mogelijke grenzen
tussen de mens en dierlijke soorten. Die bezwaren wortelen voornamelijk in
opvattingen over de plaats van de mens in de natuur en de kosmos en over
mogelijke morele begrensdheid van het menselijk handelen daarin.
De emotionele afkeer (yuk factor) die het vermengen van menselijk en
dierlijk erfelijk materiaal kan oproepen, wordt door sommigen als voldoende
reden gezien om cybridenonderzoek af te wijzen.23 De afkeer wordt dan
gezien als de emotionele uiting van een diepgewortelde morele overtuiging.
Het is van belang die morele afkeer te scheiden van de reacties die een
sociale en historische emotionele houding tegenover nieuwe ontwikkelingen
vertolken, zoals bij het doorbreken van een taboe. Een belangrijke vraag is
dan of en in hoeverre publieke afkeer, of zelfs angst, gehonoreerd c.q.
gerespecteerd moet worden. Het emotionele onbehagen bij
cybridenonderzoek doet hoogstens de vraag ontstaan: „hoever kunnen we
gaan in het onderzoek naar het leven als verschijnsel‟. Bij deze vragen gaat
het dan niet alleen om het overschrijden van grenzen tussen soorten of de
natuurlijke orde.

19

Wilmut I. 2004. “The moral imperative for human cloning”. New Scientist; 181(2435):16–
17.
20
Henderson M. 2007. “Cloning can beat disease”. The [London] Times (5 January 2007), 6.
21
Eggan K. 2007. “Dolly‟s Legacy: Human Nuclear Transplantation and Better Medicines for
Our Children”. Cloning Stem Cells; 9:.21–25
22
Rose D. 2007. “Research is now my only hope of a cure”. The [London] Times (5 January
2007), 7.
23
De Witt N. 2002. “Scientists divided over proposal to create human-mouse embryos”.
Nature; 420: 255.

12

Adviesrapport cybriden
Opsomming van de bevindingen in de wetenschappelijke literatuur:
Het onderzoek aan ES verkregen uit iSCNT kan tot belangrijke nieuwe
inzichten en therapeutische mogelijkheden leiden. Als wetenschappers
erin slagen om ES te verkrijgen zou het probleem van de beschikbaarheid
van humane eicellen zijn opgelost. Toch brengt de techniek zijn eigen
wetenschappelijke, ethische en juridische problemen met zich mee.
Er is nog onvoldoende bekend over de eigenschappen van de stamcellen
die door iSCNT worden verkregen. Deze stamcellen bevatten nog dierlijk
DNA, afkomstig uit de mitochondriën van de eicel waar het menselijke
DNA is ingebracht. Het verschil in DNA zou problemen kunnen opleveren
bij de aanmaak van mitochondriën in gespecialiseerde weefsels.
De veiligheid is nog niet met zekerheid vastgesteld. Of de reeds bekende
complicaties de toepassing van uit cybriden verkregen stamcellen
transplantatie bij de mens onaanvaardbaar maken, is bij de huidige stand
van de wetenschap nog niet bekend.
Een praktisch wetenschappelijk voorstel om aan de onzekerheid een einde
te maken is cybriden te creëren waarvan op voorhand vaststaat dat ze
nooit levensvatbaar zullen zijn (non-viable embryo-like artefacts).24 Door
het opzettelijk aanbrengen van één of meerdere mutaties in de kern van
de voor SCNT te gebruiken lichaamscel, zouden cybriden al in een vroeg
stadium teloor gaan. De meningen van wetenschappers en filosofen zijn
verdeeld over deze procedure.
Wanneer cybriden buiten de in vitro kweekomstandigheden geen kans
hebben om te overleven, dan lijkt onderzoek ermee aanvaardbaar te zijn
binnen de grenzen van de morele discussie over menselijke en dierlijke
beschermwaardigheid.
Ook al kent de westerse traditie een rijke geschiedenis aan mythen,
sprookjes, verhalen en (jeugd)televisieprogramma‟s waarin mens/dier
verschijningen ten tonele worden gevoerd, toch staat in de westerse
traditie de mens gewoonlijk centraal in de wereld van de levende wezens
24

President's Council on Bioethics (PCB). 2004. Reproduction and Responsibility: The
Regulation of New Biotechnologies. Washington, D.C.

13

Adviesrapport cybriden
(antropocentrisme) en is deze in moreel opzicht dominant. Daarbij wordt
uitgegaan van een kloof tussen de mens en het dierenrijk. Die
dominantietraditie zal zich kunnen uiten in een sociaal-emotionele
afkeuring jegens het maken van cybriden, die het meer inhoudelijke
wetenschappelijk-ethische debat kan bemoeilijken.
De relatie tussen cybriden en menselijke waardigheid is problematisch.
Het is thans moreel ongeoorloofd om een cybride tot een (bijna)
menselijke individu te laten uitgroeien25 met als doel de menselijke
eigenschappen ervan te kunnen testen en de ernst van mogelijke
afwijkingen te kunnen beoordelen. Tegelijkertijd zijn cybriden nodig om
nieuwe inzichten te verwerven in verband met juist ook ziekten die de
menselijke waardigheid aantoonbaar aantasten. Interspeciële waardigheid
blijkt moeilijk te definiëren. De wetenschappelijke robuustheid van het
soortbegrip staat dan ter discussie evenals de morele waardering van het
overschrijden van soorten.
Conclusie en Advies
De voors- en tegens overwegende is het verstandig om te stellen dat
wetenschappelijk onderzoek met cybriden als model voor de bestudering
van de vroege embryonale ontwikkeling thans nog steeds in ontwikkeling
is en mogelijk nieuwe inzichten biedt die voor de geneeskunde relevant
kunnen zijn. Aangezien er geen uitspraak kan worden gedaan over de
levensvatbaarheid van cybriden en hun verdere ontwikkeling, is het
geboden om aan de ontwikkeling van cybriden een grens te stellen. In het
Verenigd Koninkrijk is die grens bepaald op 14 dagen na het ontstaan in
het laboratorium.26 Die grens lijkt ook voor het onderzoek in Nederland
vooralsnog toereikend. Het in de dierlijke baarmoeder verder ontwikkelen
van cybriden dient in Nederland te worden verboden zoals het implanteren
van de cybride in een menselijke baarmoeder dat op dit moment al is
ingevolge artikel 6a van de Wet op de bijzondere medische verrichtingen
25

Castle D. 2003. “Hopes against hopeful monsters”. American Journal of Bioethics; 3(3):2830.
26
http://www.hfea.gov.uk/3468.html?fldSearchFor=admixed embryos
guidance#guidanceSection5015

14

Adviesrapport cybriden
(WBMV), waar moet worden aangenomen dat het een vorm van
xenotransplantatie zou betreffen.

15

Adviesrapport cybriden
1. Inleiding
Wetenschappelijk onderzoek met stamcellen is in vele opzichten uitdagend.
Het onderzoek is nog jong en gaat gepaard met hoge verwachtingen.
Klinische doorbraken op het terrein van de embryonale, pluripotente
stamcellen (ES) en op het terrein van de adulte, multipotente stamcellen
(AS) zijn echter nog zeldzaam. Vanwege de ethische problemen die het
onderzoek met (embryonale) stamcellen omgeven en ook de technische
problemen, zoals afstoting van ES en de beperkte beschikbaarheid van AS,
zijn onderzoekers op zoek gegaan naar alternatieven.
Het probleem van ES en allogene AS is dat zij niet zomaar in het lichaam van
de ontvanger kunnen worden geïnjecteerd omdat diens immuunsysteem hen
als lichaamsvreemd herkent. Afstoting kan worden voorkomen door gebruik
te maken van cellen die resulteren na het toepassen van de techniek van
somatische celkern transplantatie (SCNT). Bij deze procedure wordt de kern
van een lichaamscel van de patiënt ingebracht in een donoreicel waaruit de
oorspronkelijke kern is verwijderd. Deze procedure maakt het wellicht
mogelijk om een therapie met „lichaamseigen‟ cellen te ontwikkelen, zodat er
minder gevaar bestaat voor afstoting.
SCNT, ook wel therapeutisch kloneren genoemd, bevindt zich nog in een
fundamenteel stadium, maar het onderzoek ernaar en de mogelijke
toekomstige toepassingen ervan zijn desalniettemin controversieel. In de
eerste plaats omdat daarbij menselijke embryo‟s ontstaan die uitsluitend
worden gebruikt als bron van stamcellen. Uit respect voor het menselijke
leven genieten menselijke embryo‟s een morele status die verschilt van een
willekeurig andere menselijke cel. Door de pluripotentie en het vermogen om
tot een menselijk individu uit te groeien zijn zij beschermwaardig. Dit
impliceert dat het gebruik van menselijke embryo‟s voor wetenschappelijke of
therapeutische doeleinden morele rechtvaardiging behoeft. Een tweede
ethische kwestie hangt samen met de behoefte aan menselijke eicellen voor
bepaalde toepassingen en de vraag of het aanvaardbaar is om vrouwen te
vragen een belastende en niet geheel risicoloze hormoonstimulatie te
ondergaan om eicellen af te staan voor doeleinden, zoals wetenschappelijk
16

Adviesrapport cybriden
onderzoek, waarvan zij geen direct medisch voordeel hebben en waarbij
bovendien de meeste eicellen verloren gaan. Tot nu toe is nog geen groep
erin geslaagd via SCNT patiënt-specifieke ES te verkrijgen in een pluripotente
cellijn. Nader onderzoek is nodig alvorens aan klinische toepassing te denken
valt. Studies suggereren bovendien dat duizenden eicellen nodig zijn voor het
verkrijgen van een SCNT cellijn. Ten slotte lijken positieve resultaten alleen
te behalen met eicellen afkomstig van vrouwen jonger dan 30 jaar.27
Wanneer SCNT daadwerkelijk voor het verkrijgen van autologe stamcellen
zou kunnen worden toegepast, dan zou het tekort aan eicellen zich echter
nadrukkelijk doen voelen nog voordat genoeg stamcellen voor de
behandeling van een afzonderlijke patiënt zijn verkregen. De vrees is
uitgesproken dat vrouwen dan in een positie terechtkomen waarin ze „hun
recht op lichamelijke integriteit moeten verdedigen tegen de
wetenschappelijke en medische vraag om eicellen‟28.
Vanwege de ethische en praktische problemen die zijn verbonden met de
productie en toepassing van ES in het algemeen, zijn wetenschappers op
zoek naar „embryosparende‟ alternatieven, waarbij bovendien geen gebruik
hoeft te worden gemaakt van menselijke eicellen. Isoleren van stamcellen uit
restembryo‟s is weliswaar een mogelijkheid, maar die benadering levert geen
stamcellen op waarvan het weefseltype volledig overeenkomt met dat van de
patiënt. De vraag is daarom of er methoden zijn die ES opleveren die
bruikbaar zijn voor autologe celtherapie, maar dan zonder dat bij die
methoden menselijke embryo‟s ontstaan.
Eén van de alternatieven betreft het creëren van mens-dier interspeciesembryo‟s (cybriden) door middel van interspecies SCNT (iSCNT). Bij het
gebruik van deze techniek wordt de kern uit een gespecialiseerde lichaamscel
weggehaald en gebracht in de eicel van een ander zoogdier waaruit de kern is
verwijderd. De eicel wordt gestimuleerd in de aanwezigheid van de juiste
cultuurcondities zodat die zich tot een blastocyste ontwikkelt.
27

Hall VJ, et al. 2007. “Developmental competence of human in vitro aged oocytes as host
cells for nuclear transfer”, Human Reproduction; 22:52-62.
28
Ethikrat. “Klonen zu Fortpflanzungszwecken und Klonen zu biomedizinischen
Forschungszwecken. Stellungnahme”. Berlin: Nationaler Ethikrat, 2004.

17

Adviesrapport cybriden
Geopperd is dat bij deze techniek geen (levensvatbaar) menselijk embryo
ontstaat29 30, zodat het onderzoek verder niet belast hoeft te zijn met de
discussie over de beschermwaardigheid van menselijke embryo‟s en bijgevolg
de morele en juridische aanvaardbaarheid van het onderzoek minder
problematisch zou zijn.31 Een ander voordeel is dat men niet afhankelijk is
van menselijke donoreicellen.
Is het gegeven dat een klein deel van het erfelijk materiaal van de cybride
van dierlijke herkomst is, voldoende om te beweren dat we niet van een
menselijk embryo kunnen spreken?32 De meest voor de hand liggende
mogelijkheid om die vraag te beantwoorden is vast te stellen of cybriden al
dan niet het vermogen hebben om uit te groeien tot een mens (die dan wél in
al zijn cellen mtDNA van dierlijke herkomst zou hebben). Daarvoor is het
noodzakelijk om de cybride te laten uitgroeien en te implanteren in een
draagmoeder. Deze procedure is echter bij wet in Nederland verboden.
De kwestie moet daarom theoretisch worden opgelost, met behulp van
ontologische, morele en juridische argumenten. De scheiding tussen mens en
dier bevindt zich aan de basis van onze culturele en morele tradities, inclusief
de wetgeving. Vrijwel elk rechtssysteem kent een brede jurisprudentie voor
de bescherming van menselijke en dierlijke individuen in bijvoorbeeld
onderzoeksopleidingen en medische experimenten. Bijna geen land, en ook
Nederland niet, heeft een (specifieke) wetgeving voor entiteiten waarvan de
status menselijk en ook dierlijk is.
Het creëren van cybriden dwingt ons daarmee de tot nu toe gehanteerde
visies op de verhouding tussen mens en dier opnieuw te bezien. Welke
eigenschappen geven de mens een speciale status te midden van andere
diersoorten? Zal het cybridenonderzoek de (morele) scheiding tussen mens
29

Chang KH, et al. 2004. “An optimized protocol of a human-to-cattle interspecies somatic cell
nuclear transfer”. Fertility & Sterility; 82(4):960-962.
30
Solter D. 2003. “New paths to human ES cells?” Nature Biotechnology; 21(10):1154-1155.
31
Mandavilli A. 2005. “Scientists seek simple remedies to cloning conundrums”. Nature
Medicine 11(5):459; Murray TH. 2005. “Will new ways of creating stem cells dodge the
objections?” Hastings Center Report; 35(1):8-9; Bahadur G, et al. 2008. “Admixed human
embryos and stem cells: Legislative, ethical and scientific advances”. Reproductive Biomedicine
online; 17:25-32.
32
Solter 2003; Gezondheidsraad 2001.

18

Adviesrapport cybriden
en dier overschrijden? In het geval dat dit mogelijk is, hoe kan de wetgeving
dan rekening houden met de ethisch problematische ontwikkelingen van dit
onderzoek?
Het doel van deze analyse is het in kaart brengen van wetenschappelijke,
ethische, levensbeschouwelijke en juridische vragen die de ontwikkeling van
onderzoek naar cybriden oproept.
De analyse is ingedeeld in vier hoofdstukken. Eerst zijn de wetenschappelijke
aspecten in kaart gebracht. De eigenschappen van de cybride, inclusief het
vermogen om uit te kunnen groeien, zijn met behulp van de literatuur in
kaart gebracht. Daarnaast is aandacht besteed aan de interactie van het
dierlijke mtDNA uit de eicel met het menselijke DNA uit de kern. Voorts
worden de ethische aspecten besproken en de mogelijke voor- en nadelen
van het cybridenonderzoek op basis van de wetenschappelijke gegevens die
tot nu toe bekend zijn. De ethische aspecten zijn vervolgens uitgediept naar
de levensbeschouwelijke aspecten die te maken hebben met het onderzoek
naar embryo‟s, cybriden en chimeren. Bij deze levensbeschouwelijke
aspecten is gelet op zowel de filosofische uitgangspunten als de opvattingen
van de belangrijkste religieuze tradities in Nederland. Ten slotte is aandacht
geschonken aan het stelsel van wetgeving waarin het onderzoek naar
cybriden kan worden ingebed.
Het onderzoek is zo neutraal mogelijk uitgevoerd met een zorgvuldige
weergave van de belangrijkste standpunten die in het debat over cybriden
aan de orde kunnen komen.

19

Adviesrapport cybriden
2. Wetenschappelijke aspecten
2.1. Enkele termen
Voordat de wetenschappelijke aspecten van cybridenonderzoek behandeld
worden, beschrijven wij een aantal van de termen die veelal worden gebruikt
in de context van dat onderzoek. Om verwarring te voorkomen: de cybride
valt niet onder één van hen.
-

Een chimeer is een combinatie van twee organismen waarvan sommige
delen van het lichaam het genoom hebben van het ene organisme en
andere delen het genoom van het andere organisme. Een chimeer komt
tot stand door in een vroeg stadium van de embryonale ontwikkeling
embryo‟s of delen van embryo‟s samen te voegen. Het kan gaan om het
samenbrengen van twee embryo‟s van dezelfde soort of van verschillende
soorten.

-

Een hybride is een organisme waarvan in alle cellen een combinatie wordt
aangetroffen van het genetische materiaal van twee verschillende
organismen die van dezelfde soort (intra-specifiek) of van twee of meer
verschillende soorten (inter-specifiek) zijn. Een voorbeeld is een muilezel,
een hybride van een ezelin en een paardenhengst.

2.2 Geschiedenis van het gebruik van mens-dier constructen in
onderzoek
Vermenging van genetisch materiaal afkomstig uit verschillende dieren heeft
een lange geschiedenis in de wetenschap en heeft vaak geleid tot
omvangrijke vooruitgang in medisch en landbouwkundig onderzoek.
De eerste interspecies hybriden werden meer dan 500 jaar geleden tot stand
gebracht in de veehouderij met het doel dieren met specifieke eigenschappen
te verkrijgen.33 In de 19e eeuw werden in enkele dierentuinen
interspecieshybriden verkregen uit leeuwen en tijgers (liger or tigon
genoemd) en zebra‟s en ezels. Interspecies hybriden komen ook in de natuur
voor. De meest bekende voorbeelden van natuurlijke hybriden zijn de
33

Burke JM, Arnold ML. 2001 “Genetics and the fitness of hybrids”. Annual Review of Genetics;
35:31-52; Zeder MA, et al. 2006. “Documenting domestication: the intersection of genetics
and archaeology”. Trends in Genetics; 22:139-155.

20

Adviesrapport cybriden
muilezel, die ontstaat uit de kruising van een ezelin en een paardenhengst en
het muildier, dat ontstaat uit de kruising tussen een paardenmerrie en een
ezelhengst.
De nakomelingen die ontstaan uit de kruising van verschillende soorten zijn
in de meeste gevallen niet levensvatbaar. Alleen wanneer de soorten
genetisch dicht bij elkaar liggen, zoals bijvoorbeeld bij sommige apensoorten,
kan kruising levende dieren voortbrengen. Deze nakomelingen zijn meestal
onvruchtbaar. Vruchtbaarheid bij de nakomelingen is daarom vaak gezien als
een aanwijzing dat de ouders tot dezelfde soort horen. Zo zijn honden en
wolven onder dezelfde soort gebracht omdat zij bij kruising vruchtbare
nakomelingen voortbrengen. Ook zijn een aantal gevallen gemeld van
vruchtbare nakomelingen die zijn ontstaan uit de kruising van paarden en
ezels.34 Er zijn ten slotte vruchtbare nakomelingen verkregen uit de kruising
van schapen en geiten.35
De ontwikkelingen met het kruisen van diersoorten hebben wetenschappers
aangemoedigd apen met de mens te kruisen. Deze pogingen hadden vrijwel
geen succes.36 Alleen in het geval van de bevruchting van orang-oetans met
menselijk sperma werd enkele keren een zwangerschap bereikt.
Versmelting van geslachtcellen uit verschillende organismen is gebruikt voor
het creëren van mens-hamster embryo‟s met het doel het
penetratievermogen van menselijk sperma vast te stellen (“de hamster
test”). Eén van de oorzaken van infertiliteit kan zijn dat de zaadcel het
membraan dat de bevruchte eicel omgeeft, niet kan penetreren. Het is
vastgesteld dat zaadcellen die de hamsteroocyten penetreerden op een
natuurlijke manier een hogere kans hadden om een bevruchting tot stand te

34

Rong R, et al. 1988. “A fertile mule and hinny in China”. Cytogenetics and Cell Genetics;
47:134-139.
35
Letshwenyo M, Kedikilwe K. 2000. “Goat-sheep hybrid born under natural conditions in
Botswana”. Veterinary Record; 146:732-734.
36
Rohleder HO. 1918. “Künstliche Zeugung und Anthropogenie, in Monographien über
Zeugung beim Menschen“. vol. 6. Leipzig: Georg Thieme; Rossiianov K. 2002. “Beyond
species: Il'ya Ivanov and his experiments on cross-breeding humans and anthropoid apes”.
Science in Context; 15:277-316.

21

Adviesrapport cybriden
brengen dan zaadcellen die dit natuurlijke vermogen niet hadden.37 De
ontwikkeling van het resulterende embryo komt echter niet verder dan het
tweecellig stadium.
Een andere manier om interspecies hybriden te verkrijgen is door embryo‟s
uit twee verschillende soorten met elkaar te combineren tot één embryo.
Deze techniek werd voor het eerst begin jaren zestig gebruikt bij de
combinatie van twee pre-implantatie muizenembryo‟s van dezelfde soort. In
1965 slaagde Mintz erin twee erfelijk niet verwante jonge muizenembryo‟s
samen te voegen tot één embryo. Na implantatie in een draagmoeder kwam
hier één volwassen individu uit voort.38 Deze techniek is met succes gebruikt
voor het combineren van verschillende bovine soorten39, muis en rat40 en
schaap en geit41, en resulteert dan in chimeren.
Interspecies hybriden kunnen ook door micro-injectie van DNA worden
gemaakt, waarbij genen afkomstig uit één diersoort in de kern van zygotes
van een andere diersoort worden ingebracht.42 Deze techniek is begin
tachtiger jaren van de vorige eeuw voor het eerst gebruikt. Sindsdien zijn
gecombineerde hybriden (iSCNT embryo‟s) - voornamelijk muizen en ratten met genen afkomstig van andere dierensoorten (inclusief menselijke genen)
met succes tot stand gebracht.43 44

37

Koulischer L, Debry JM. 1989. “The hamster test. Practical consequences”. Acta Urologica
Belga; 57(1):77-81.
38
Rossant J, Frels WI. 1980. “Interspecific chimeras in mammals: successful live chimeras
between mus musculus and mus caroli”. Science; 208:419-421.
39
Williams TJ, et al.1990 “Production of inter-species chimeric calves by aggragation of Bos
indicus and Bos Taurus demi-embryos”. Reproduction, Fertility and Development; 2:385-394.
40
Stern MS. 1973 “Chimaeras obtained by aggregation of mouse eggs with rat eggs”. Nature;
243:472-473.
41
Fehilly CB, et al. 1984 “Interspecific chimerism between sheep and goat”. Nature; 307:634636.
42
Harbers K, Jähner D, Jaenisch R. 1981. “Microinjection of Cloned Retroviral Genomes into
Mouse Zygotes: Integration and Expression in the Animal”. Nature; 293:540-542.
43
Costantini F, Lacy E. 1981. “Introduction of a Rabbit-Globin Gene into the Mouse Germ
Line”.Nature; 294:92-94.
44
Wagner TE, et al. 1981.“Microinjection of a Rabbit Beta-Globin Gene into Zygotes and Its
Subsequent Expression in Adult Mice and Their Offspring”. Proceedings of the National
Academy of Sciences USA; 78:6376-6380.

22

Adviesrapport cybriden
In der loop der jaren zijn er steeds nieuwe methoden ontwikkeld om mensdier entiteiten tot stand te brengen.45 Zo kunnen specifieke genen via virale
vectoren in cellen worden gebracht. De genen kunnen worden geïntroduceerd
in specifieke loci binnen een gen door middel van homologe recombinatie van
ES. ES met menselijke genen die zijn geïntroduceerd in specifieke genloci,
worden bij voorbeeld gebruikt om muizen met een bijna compleet 21
menselijke chromosoom te creëren teneinde de pathofysiologie van de
trisomie 21 (syndroom van Down) te bestuderen.46
De laatste ontwikkelingen in de productie van hybriden betreft interspecies
Somatic Cell Nuclear Transfer (iSCNT)waar het DNA van een somatische cel
van een organisme uit één diersoort wordt ingebracht in een ontkernde eicel
afkomstig uit een andere diersoort. Het doel van iSCNT is niet het tot stand
brengen van een (interspecies) embryo dat eigenschappen vertoont van
beiden diersoorten. Het voornaamste doel is een entiteit – die cybride wordt
genoemd - te ontwikkelen, geschikt voor het isoleren van stamcellen die
gebruikt kunnen worden voor onderzoek naar mogelijke therapieën voor
ernstige ziekten zoals Alzheimer en Parkinson.
Het inbrengen van menselijke genen en chromosomen in dieren heeft het
wetenschappers mogelijk gemaakt om de rol die specifieke genen spelen bij
het ontstaan van ziekten te identificeren en dierlijke modellen van menselijke
ziekten te ontwikkelen voor nieuwe therapieën.47 Een voorbeeld is het
creëren van muisstammen waarin het gen dat verantwoordelijk is voor de
ziekte van Alzheimer is gebracht. Daarnaast worden menselijke genen in
dieren, vooral in schapen en geiten, ingebracht voor de productie van
therapeutische menselijke eiwitten in de dierenmelk.48 De productie van
groeihormonen in het serum van transgene muizen was in 1982 het eerste

45

Capecchi MR. 2005. “Gene targeting in mice: functional analysis of the mammalian genome
for the twenty-first century”. Nature Reviews Genetics; 6:507-512.
46
O‟Doherty A, et al. 2005 “An aneuploid mouse strain carrying human chromosome 21 with
Down Syndrome phenotypes”. Science; 309:2033-2037.
47
Wagner EF, Stewart TA, Mintz B. 1981.“The Human Beta-Globin Gene and a Functional Viral
Thymidine Kinase Gene in Developing Mice”. Proceedings of the National Academy of Sciences
USA; 78: 5016-5020.
48
Bosze Z, Baranyi M, Whitelaw BA. 2008. “Producing Recombinant Human Milk Proteins in the
Milk of Livestock Species.” Advances in Experimental Medicine and Biology; 606:357-395.

23

Adviesrapport cybriden
voorbeeld van de productie van een menselijk therapeutisch eiwit door een
dier.49
2.3 Stamcellen
Een stamcel is een cel die in staat is om zichzelf in stand te houden door zich
eindeloos te delen (self-renewal) maar die zich ook kan differentiëren tot één
of meer celtypes met uiteenlopende functies in het lichaam, zoals
hartspiercellen, rode bloedlichaampjes en huidcellen. Stamcellen zouden dus
in beginsel kunnen worden ingezet voor het vervangen van menselijk
weefsel. Afhankelijk van het type heeft de stamcel meer of minder
mogelijkheden om tot verschillende celtypes te differentiëren.
Voor een goed begrip van de mogelijkheden die stamcellen bieden, wordt in
deze analyse een onderscheid gemaakt tussen twee typen stamcellen op
basis van hun oorsprong en van de manier waarop zij worden verkregen: a)
ES - die kunnen worden afgezonderd uit nog niet ingenestelde embryo's in
het blastocyste stadium; b) adulte of volwassen stamcellen - die kunnen
worden verkregen uit weefsels of organen van volwassen individuen of
foetussen of uit navelstrengbloed.
2.3.1. Embryonale stamcellen
Een bevruchte eicel kan in principe uitgroeien tot een complete mens, en
deze cel is totipotent (heeft het vermogen heeft alle cellen te vormen die een
individu bezit). In de eerste uren na de bevruchting deelt de cel zich een
aantal keer, waardoor meerdere, eveneens nog totipotente cellen ontstaan.
Na meerdere rondes van celdeling beginnen de cellen zich te specialiseren,
waarbij ze een soort holte vormen, de blastocyste. De blastocyste bestaat uit
een buitenste laag cellen en de cellen die zich in de holte bevinden, de
zogenaamde binnenste celmassa (Inner Cell Mass ICM). In dit stadium zijn de
cellen niet meer totipotent. De buitenste laag ontwikkelt zich tot de placenta
en de andere ondersteunende weefsels die bij de vorming van een embryo
noodzakelijk zijn. De binnenste celmassa kan ieder celtype vormen dat zich in
49

Palmiter RD, et al. 1982. “Dramatic growth of mice that develop from eggs microinjected
with metallothionein-growth hormone fusion genes”. Nature; 300: 611-615.

24

Adviesrapport cybriden
een menselijk lichaam bevindt. Deze embryonale cellen van de binnenste
celmassa zijn pluripotente stamcellen die kunnen uitgroeien tot ieder
gewenste soort weefsel. Deze
stamcellen worden afgekort tot EScellen of hESC (van het Engelse
human Embryonic Stem Cells). ES
kunnen zich onophoudelijk blijven
delen en vermeerderen. Zij kunnen in
het laboratorium onder bepaalde
omstandigheden tot relatief snelle
deling worden gebracht. Het is
Afb. 1: verkrijgen van ES uit de binnenste celmass
van de belastocyst.
Bron: viWTA. 2006 Dossier. “Stamceltechnologie
modegril of therapie voor de toekomst?”

daardoor theoretisch mogelijk om in
het laboratorium een zeer groot aantal
ES te verkrijgen die uit kunnen

groeien tot weefsels en misschien tot organen.
Over de factoren die de celdeling en differentiatie van ES bepalen bestaat nog
veel onduidelijkheid.50 51 52 Menselijke ES cellen die lange tijd zijn gekweekt
in een laboratorium vertonen vaak een opeenstapeling van mogelijk kankergerelateerde mutaties. Deze eigenschap maakt ze ongeschikt voor
therapeutische toepassingen. Bij muizen (proefdieren) is het voorgekomen
dat ES niet alleen uitgroeien tot een vervangend of ondersteunend weefsel,
maar dat er tumoren ontstaan of een op onjuiste wijze gedifferentieerd
weefsel.53
ES worden gekweekt op voedingsbodems, die zelf bestaan uit celmateriaal
(fibroblasten) afkomstig van muizen (de zogenaamde feeder-layer). Deze

50

Anderson DJ, Gage FH, Weissman IL. 2001. “Can stem cells cross lineage boundaries?”
Nature Medicine; 7:393-395.
51
Blau HM, Brazelton TR, Weimann JM. 2001. “The Evolving Concept of a Stem Cell. Entity or
Function?” Cell; 105:829-841.
52
Amit M, et al. 2004. “Feeder Layer- and Serum-Free Culture of Human Embryonic Stem
Cells.” Biology of Reproduction; 70:837–845.
53
Donovan PJ, Gearhart J. 2001.”The end of the beginning for pluripotent stem cells.” Nature;
414:92-97.

25

Adviesrapport cybriden
voedingsbodem kan besmet raken (bijvoorbeeld met prionen of virussen) en
dat brengt dan weer een belangrijk veiligheidsrisico met zich mee.54
2.3.2. Adulte stamcellen
Adulte stamcellen (AS) zijn niet gedifferentieerde of niet-gespecialiseerde
cellen die in de foetus en in gedifferentieerd en gespecialiseerd weefsel van
een volwassen organisme voorkomen. Ze heten volwassen om aan te geven
dat ze verder ontwikkeld zijn dan ES.
Vermoedelijk bevat elk orgaan gedurende het hele menselijke leven een
kleine voorraad volwassen stamcellen. Deze stamcellen zijn nodig voor het
regenereren van beschadigde cellen of om bepaalde cellen met een korte
levensduur te verversen. Dit blijkt duidelijk uit de capaciteit van weefsels om
zich te herstellen. Tijdens het herstelproces na bijvoorbeeld een huidwond,
beginnen de stamcellen van de huid zich te delen en te specialiseren om zo
de beschadigde cellen te vervangen en de wond te dichten.
Nog vrijwel dagelijks worden nieuwe soorten volwassen stamcellen ontdekt.
Soms betreft het stamcellen in organen waarin zij niet eerder waren gezien,
maar meestal zijn het iets afwijkende soorten van wat tot nu toe bekend is.
Er zijn indicaties van de aanwezigheid van stamcellen in het hart, de
pancreas, de spieren, de huid, de darmen, de bloedvaten, de tanden, de
lever, het netvlies, de testes, de hersenen en navelstrengbloed.55 56 57 58 59 60

54

Gezondheidsraad (Health Council of the Netherlands). Advies “stamcellen voor
weefselherstel” 27 juni 2002.
55
Zuk PA, et al. 2001. "Mutilineage cells derived from human adipose tissue: a putative source
of stem cells for tissue engineering". Tissue Engineering; 7(2):211–216.
56
Zhang L, et al. 2008. “The stem cell niche of human livers: symmetry between development
and regeneration”. Hepatology; 48(5):1598-1607.
57
Tonti GA, Mannello F. 2008. “From bone marrow to therapeutic applications: different
behaviour and genetic/epigenetic stability during mesenchymal stem cell expansion in
autologous and foetal bovine sera?” International Journal Developmental Biology; 52(8):10231032.
58
Chen FH, Rousche KT, Tuan RS. 2006. “Technology Insight: adult stem cells in cartilage
regeneration and tissue engineering”. Nature Clinical Practice Rheumatology; 2(7):373-382.
Review.
59
Ourednik V, et al. 1999. “Neural stem cells - a versatile tool for cell replacement and gene
therapy in the central nervous system”. Clinical Genetics; 56(4):267-278.
60
Lemischka I. 1999. “Searching for Stem Cell Regulatory Molecules: Some General Thoughts
and Possible Approaches”. Annals New York Academy of Sciences; 872:274-288.

26

Adviesrapport cybriden
61 62

De rijkste bron van AS is het beenmerg.63 64 65 66 67 68 Er is aangetoond

dat cellen uit het beenmerg zich in vivo kunnen differentiëren naar
verschillende celtypen, zoals myocyten, hepatocyten, niercellen, neuronen en
ook cardiomyocyten en dat ze niet-hematopoëtisch weefsel kunnen
herbevolken in vivo, waaronder het hart.69
AS zijn verder gedifferentieerd dan ES en niet meer in staat om tot alle
celtypes uit te groeien. Vandaar dat ze multipotent (en niet pluripotent)
worden genoemd. Bij de mens is de regeneratiekracht van de meeste van
deze stamcellen relatief beperkt, zeker in vergelijking met andere
diersoorten. In de natuur zijn talrijke voorbeelden van dieren voor wie
uitgebreide orgaanregeneratie een normale zaak is, zoals platwormen,
salamanders, hagedissen etc.70 Ook hebben de meeste van de volwassen
stamcellen niet meer de potentie om zich in het laboratorium onbeperkt te
vermeerderen. Na een aantal delingen neemt de delingskracht snel af.
Aanvankelijk was men er vast van overtuigd dat de AS alleen tot celtypen
van hetzelfde kiemblad konden differentiëren. De groep van de Belgische
onderzoekster Catherine Verfaillie van de K.U. Leuven leek het tegendeel te
bewijzen. Verfaillie claimde erin te zijn geslaagd AS die waren geïsoleerd uit
het beenmerg van volwassenen dieren, te laten differentiëren tot cellen van

61

Clarke DL, et al. 2000. “Generalized potential of adult neural stem cells”. Science;
288:1660-1663.
62
Bjornson CRR, et al. 1999. “Turning Brain into Blood: a Hematopoietic Fate Adopted by
Adult Neural Stem Cells in vivo”. Science; 283:534-536.
63
Jiang Y, et al. 2002. “Pluripotency of mesenchymal stem cells derived from adult marrow.”
Nature; 418:41-49.
64
Mummery C, van de Stolpe A, Roelen B. 2006. Stamcellen, Natuurwetenschap en Techniek.
Diemen: Veen Magazines.
65
Zeng L, et al. 2006. “Multipotent adult progenitor cells from swine bone marrow”. Stem
Cells; 24(11):2355-2366.
66
Pelacho B, et al. 2007. “Multipotent adult progenitor cell transplantation increases
vascularity and improves left ventricular function after myocardial infarction”. Journal of Tissue
Engineering and Regenerative Medicine; 1(1):51-59.
67
Aranguren XL, et al. 2006. “In vitro and in vivo arterial differentiation of human multipotent
adult progenitor cells”. Blood; 109(6):2634-2642.
68
Salgado AJ, et al. 2006. “Adult stem cells in bone and cartilage tissue engineering”. Current
Stem Cell Research and Therapy; 1(3):345-364.
69
Blau HM, Brazelton TR, Weimann JM. 2001.“The evolving concept of a stem cell: entity or
function?” Cell; 105:829-841.
70
viWTA dossier. 2007. “Stamceltechnologie, modegril of therapie voor de toekomst?”

27

Adviesrapport cybriden
een ander kiemblad.71 Deze cellen werden Multipotent Adult progenitor cells
(MAP) genoemd, zij bleken meer flexibel te zijn dan AS en vertoonden
kenmerken van ES. Dat fenomeen is bekend geworden als transdifferentiatie.
Ook al is transdifferentiatie bij een aantal gewervelde dieren geconstateerd,
daarmee is het nog niet bewezen of het fenomeen daadwerkelijk ook bij
menselijk AS voorkomt.72 73 Het onderzoek van Verfaillie bleek op dat punt
niet te verifiëren.
Bepaalde typen van AS kunnen worden “geherprogrammeerd" om zich in vivo
tot verschillende celtypen te differentiëren met behulp van een genetische
modificatie. Deze techniek is met succes gebruikt om pancreatische bèta
cellen – insulineproducerende cellen (in diabetespatienten zijn die
beschadigd) - te herstellen. Door de expressie van drie essentiële bèta-cel
genen te "herprogrammeren” is mogelijk te maken dat gespecialiseerde
volwassen pancreatische exocriene cellen insuline secreteren. De
geherprogrammeerde cellen toonden de uiterlijke eigenschappen van bètacellen en hadden het vermogen de regulatie van suiker in het bloed van
muizen van wie de bèta-cellen door chemische behandeling waren aangetast,
gedeeltelijk te herstellen.74 75
AS kunnen genetische afwijkingen hebben door de inwerking van giftige
stoffen en zonlicht maar ook door fouten die ontstaan tijdens de celdeling.
Ten slotte is het moeilijk om de AS die afkomstig zijn uit het lichaam van
volwassenen te herkennen, te isoleren en in vitro te vermenigvuldigen.
Wetenschappers beschouwen AS gewoonlijk niet als gelijkwaardig aan ES ook
als zij de bevindingen van onderzoek naar AS veelbelovend achten.

71

Verfaillie C. 2008. “The undoing of differentiation by four defined factors: A big step forward
towards generating patient specific pluripotent stem cells”. Journal of Hepatology; 49(5):876878.
72
Serafini M, et al. 2007. “Hematopoietic reconstitution by multipotent adult progenitor cells:
precursors to long-term hematopoietic stem cells”. Journal of Experimental Medicine;
204(1):129-139.
73
Ross JJ, et al. 2006. “Cytokine-induced differentiation of multipotent adult progenitor cells
into functional smooth muscle cells”. Journal of Clinical Investigation; 116(12):3139-3149.
74
Baeyens L, Bouwens L. 2008. “Can beta-cells be derived from exocrine pancreas?” Diabetes
Obesity Metabolism; 10 (Suppl 4):170-178.
75
Zhou Q, et al. 2008. “In vivo reprogramming of adult pancreatic exocrine cells to B-cells”.
Nature; 455:627-663.

28

Adviesrapport cybriden
2.3.3. Hoe kom je aan pluripotente stamcellen?
In 1998 isoleerde James Thomson (University of Wisconsin) voor het eerst ES
uit de binnenste celmassa van menselijke embryo‟s in het blastocyste
stadium (4-5 dagen embryo). De embryo‟s waren afkomstig uit IVF
klinieken.76 Sindsdien zijn er wereldwijd meer dan 400 verschillende ES
stamcellijnen geïsoleerd. Deze stamcellijnen hebben twee bijzondere
eigenschappen. Afhankelijk van de kweekcondities kunnen de cellen zich
vernieuwen door identieke dochtercellen te produceren (proliferatie) of
specialiseren (differentiatie). Specialisatie van stamcellen vindt plaats door
aanpassing van de kweekomstandigheden waarin de cellen zich bevinden.
Eveneens in 1998 boorde John Gearhart van de Johns Hopkins University op
succesvolle wijze een tweede bron van pluripotente stamcellen aan. Hij nam
de primordiale kiemcellen weg uit geaborteerde foetussen van vijf à negen
weken oud. Ofschoon de vorming van alle weefseltypes niet in vitro kon
worden bewezen - de cellen vormen na injectie bij muizen geen teratoma's tonen ook deze kiemcellen zich in vitro bijzonder flexibel. Deze foetale
stamcellen zijn al enigszins in een bepaalde richting gedifferentieerd,
bijvoorbeeld foetaal leverweefsel, maar zij zijn toch nog redelijk pluripotent,
m.a.w. zij kunnen nog uitgroeien tot cellen van alle drie de kiemlagen en tot
tal van andere weefsels.
Een derde manier om pluripotente stamcellen te isoleren ontstaat door
somatische celkerntransplantatie (SNCT). Daarbij wordt de kern van een cel
die afkomstig is van een lichaamscel (somatische cel) van een individu of van
een cel uit een embryo overgebracht (getransplanteerd) naar een
(onbevruchte) eicel waaruit de kern is verwijderd. Wat overblijft in de eicel
zijn energieproducerende onderdelen (mitochondriën) en de voedingsstoffen
die noodzakelijk zijn voor de ontwikkeling van een embryo. Men verwacht dat
de cel die het resultaat is van deze fusie, en de eerstvolgende cellen na
deling, de potentie hebben uit te groeien tot een compleet organisme; zij zijn
dus totipotent. Zoals eerder beschreven vormen deze totipotente cellen na

76

Thomson J, et al. 1998. “Embryonic stem cells derived from human blastocyst”. Science;
282:1145-1147.

29

Adviesrapport cybriden
enkele delingscycli een blastocyste. Ook de cellen van de binnenste celmassa
van deze blastocyste kunnen, in theorie, worden gebruikt voor het opzetten
van pluripotente stamcellijnen. In feite is elke methode waarbij een
menselijke blastocyste wordt gevormd een mogelijke bron van menselijke
pluripotente stamcellen. Het voordeel van via deze techniek geproduceerde
stamcellen is dat ze niet lichaamsvreemd zijn waardoor ze niet worden
afgestoten.

De techniek van SCNT. Bron:Wilmut I, Taylor J. 2007. “Stem cells: Primates join
the club” Nature; 450:485-486

Deze experimenten zijn relatief gemakkelijk uit te voeren met kernen uit
embryo‟s in een nog zeer vroeg embryonaal stadium, maar lange tijd werd
aangenomen dat dit proces onuitvoerbaar zou zijn met cellen afkomstig uit
het lichaam van volwassen individuen. De geboorte in 1996 van het
gekloneerde schaap Dolly, bracht een omwenteling in deze techniek teweeg
en tegelijkertijd nieuwe hoop. De celkern uit een somatische cel (uiercel) van
een volwassen schaap werd met micromanipulatoren overgebracht in een
eicel van een ander schaap waaruit de eigen, oorspronkelijke celkern was
verwijderd. Het zo geconstrueerde embryo groeide uit tot Dolly.77
Na Dolly heeft het kloneren van dieren door middel van kerntransplantatie
een snelle ontwikkeling doorgemaakt. Sinds Dolly hebben de onderzoekers

77

Wilmut I, et al. 1997. “Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells”.
Nature; 385:810-813.

30

Adviesrapport cybriden
grotere of kleinere dieren (koeien,78 geiten,79 varkens,80 muizen,81 honden,82
apen,83 wolven,84 katten, 85 konijnen,86 en een gaur87) gekloond.
De slagingskans voor het maken van een SCNTembryo is vooralsnog beperkt en de kans blijft
klein dat het embryo leidt tot de geboorte van
een gezond organisme dat vervolgens zal
uitgroeien tot een gezonde, volwassen dierlijke
kloon.
Voor zover bekend bestaat er internationaal nog
weinig ervaring met betrekking tot
kerntransplantatie bij de mens. De lage
efficiëntie van de methode bij dieren doet
vermoeden dat de toepassing van
Afb. 2: gebruikte techniek om kloonschaap
Dolly te krijgen.
kerntransplantatie bij de mens ook weinig
Inmiddels is schaap Dolly overleden op 14
februari 2003, ze is 6 jaar geworden.
efficiënt zal zijn. In mei 200488en in mei 200589
Bron:
http://www.bioinformatics.nl/webportal/ba
trok de groep van de Koreaanse onderzoeker Hwang wereldwijd aandacht
ckground/dollyinfo.html

omdat zij er als eerste in geslaagd zou zijn via SCNT (inbrengen van de kern
78

Cibelli JB, et al. 1998. “Cloned transgenic calves produced from nonquiescent fetal
fibroblasts”. Science; 280:1256–1258.
79
Baguisi A, et al. 1999. “Production of goats by somatic cell nuclear transfer”. Nature
Biotechnology; 17:456–461; Keefer CL, et al. 2001. “Generation of dwarf goat (Capra hircus)
clones following nuclear transfer with transfected and nontransfected fetal fibroblasts and in
vitro–matured oocytes” Biology of Reproduction; 64:849–856.
80
Polejaeva IA, et al. 2000. “Cloned pigs produced by nuclear transfer form adult somatic
cells”. Nature; 407: 86–90.
81
Wakayama T, et al. 1998. “Full-term development of mice from enucleated oocytes injected
with cumulus cell nuclei”. Nature; 394:369–374;
Wakayama T, Yanagimachi R. 2001. “Mouse cloning with nucleus donor cells of different age
and type”. Molecular Reproduction and Development; 58:376–383.
82
Jang G, et al. 2008. “A cloned toy poodle produced from somatic cells derived from an aged
female dog”. Theriogenology; 69(5):556-563.
83
Byrne JA, et al. 2007. “Producing primate embryonic stem cells by somatic cell nuclear
transfer”. Nature; 450:497-502.
84
Sanderson K. 2007. “Wolf Clones Confirmed“. Nature News; Retrieved 4/11/08 at:
http://www.nature.com/news/2007/070430/full/news070430-4.html.
85
Shin T, et al. 2002. “A cat cloned by nuclear transplantation”. Nature; 415:859–860.
86
Yang F, et al. 2007. “Rabbit somatic cell cloning: effects of donor cell type, histone
acetylation status and chimeric embryo complementation”. Reproduction; 133(1):219-230.
87
Lanza R, et al. 2000. “Cloning of an Endangered Species (Bos gaurus) Using Interspecies
Nuclear Transfer”. Cloning: 2(2):79-90.
88
Hwang WS. et al. 2004. “Evidence of a pluripotent human embryonic stem cell line derived
from a cloned blastocyst”. Science; 303:1669-1674 (teruggetrokken).
89
Hwang WS, et al. 2005. “Patientspecific embryonic stem cells derived from human SNCT
blastocysts”. Science; 308:1777-1783 (teruggetrokken).

31

Adviesrapport cybriden
van menselijke huidcellen in een ontkernde eicel) humane ES te produceren.
Enkele maanden na de tweede publicatie kwam aan het licht dat de
stamcellen niet verkregen waren uit gekloonde embryo‟s, maar uit gewone
restembryo‟s na IVF. De publicaties zijn daarna teruggetrokken. Kloneren is
bij de mens dus nog geen werkelijkheid.
2.4. Cytoplasmatische hybride mens-dier embryo’s (Cybriden)
De ontwikkeling van SCNT heeft ook de creatie mogelijk gemaakt van
entiteiten die met interspecies SNCT (iSCNT) tot stand komen, ook wel
cybriden genoemd. De meest gevoelig liggende vorm van interspecies
cybriden ontstaat door het overbrengen van de kern afkomstig uit een
menselijke lichaamscel in een ontkernde dierlijke eicel. Bij deze techniek
ontstaat een cytoplasmatisch hybride embryo, cybride genoemd, dat voor
meer dan 99% bestaat uit menselijk DNA en ongeveer 1% uit dierlijk DNA namelijk DNA dat aanwezig is in de mitochondriën van de eicel.

Afb.3: het creëren van een interspecies cytoplasmatic embryo.
Bron: Bioethics advisore committee Singapure. “ Human-animal combinations for biomedical
research.” Consultation paper. (8 Januari) 2008.

Wetenschappers verschillen van mening over het succes van dit onderzoek en
het beoogde doel, namelijk het produceren van totipotente of pluripotente
stamcellen. De discussie over de techniek concentreert zich op twee
aspecten: de werking van de mitochondrieën in de cybride en de veiligheid
van de techniek.
32

Adviesrapport cybriden
2.4.1. Werking en functie van de mitochondriën
Het genetische materiaal in eukaryote cellen is niet beperkt tot de kern.
Naast het kern DNA hebben bijna alle cellen een kleine hoeveelheid DNA in
hun mitochondriën, het mtDNA. Mitochondriën bestaan onder andere uit 1000
eiwitten die worden gecodeerd door het nucleaire DNA (nDNA). De 13
essentiële polipeptiden van de respiratory chain – het cellulaire complex dat
in de mitochondriën verantwoordelijk is voor de productie van energie –
worden gecodeerd door het mtDNA. De primaire functie van mitochondrieën
is het genereren van energie (ATP) voor de celprocessen. Verder spelen zij
ook een rol bij de synthese van steroïden en bij de geprogrammeerde
cellulaire dood (apoptosis). Deze functies zijn afhankelijk van genproducten
die gecodeerd worden door het nDNA. Mitochondriën staan dus onder de
controle van zowel het nucleaire als het mitochondriële genoom.
Embryo‟s die ontstaan uit natuurlijke bevruchting bevatten alleen mtDNA uit
de eicel (homoplasmie). ISCNT embryo‟s kunnen naast mtDNA uit de eicel
ook mtDNA uit de donorcel bevatten (heteroplasmie). Deze vormen van
overerving zijn afhankelijk van twee factoren: het oorspronkelijke aantal
mitochondriën in de donorcel en de eicel en het vermogen van producten die
het nDNA codeert om te reageren met het mtDNA.
De verhouding tussen het in de cybride aanwezige menselijk en dierlijk
mtDNA is van belang voor de levensvatbaarheid van het embryo en voor de
eigenschappen van de stamcellen die daaruit worden verkregen. Verder
speelt deze verhouding een belangrijke rol bij het bepalen van de aard en
morele status van de cybride.

Afb.4: het creëren van ES door middel van SCNT.
Bron: StJohn J, and Lovell-Badge R. 2007.

33

Adviesrapport cybriden
2.4.1.1.Het aantal mitochondriën in de eicel, samengebracht met de kern van
de donorcel
Het aantal mitochondriën varieert in verschillende celtypes. Tijdens het rijpen
van de eicel neemt het aantal mitochondriën bijvoorbeeld toe wanneer zij als
brandstof voor de fertilisatie nodig zijn. Zo bevatten rijpe eicellen van muizen
ongeveer 100.000 mitochondriën.90
Een menselijke cel kan tot 2000 mitochondriën bevatten. Moleculen mtDNA
komen niet los in de cel voor, maar zij zijn georganiseerd in groepjes die
nucleoïden worden genoemd. Sommige van deze nucleoÏden worden met de
kern overgebracht tijdens de kerntransplantatie. Gegevens uit studies in
transgene muizen hebben aangetoond dat ongeveer 20% van het mtDNA
samen met de kern wordt overgedragen.91 Het aantal mitochondriën dat kan
worden overgebracht is afhankelijk van de techniek die gebruikt wordt om de
kern te isoleren.
2.4.1.2. Replicatie van het dierlijke en menselijke mtDNA
Bij een natuurlijke bevruchting wordt alleen het mtDNA van de eicel
doorgegeven aan het embryo. Het vaderlijke mtDNA wordt verwijderd door
een proces dat bekend staat als ubiquination.92
Embryo‟s die door SCNT tot stand zijn gebracht hebben vaak mtDNA uit de
eicel en mtDNA uit de somatische donorcel.93 Ook als het meeste mtDNA
afkomstig is van de eicel,94 kan het mtDNA uit de donorcel tot 95% van het

90

Cao L, et al. 2007. “The mitochondrial bottleneck occurs without reduction of mtDNA content
in female mouse germ cells”. Nature Genetics; 39:386-390.
91
Inoue K, et al. 2000. “Generation of mice with mitochondrial dysfunction by introducing
mouse mtDNA carrying a deletion into zygotes”. Nature Genetics; 26:176-181.
92
Nishimura Y, et al. 2006. “Active digestion of sperm mitochondrial DNA in single living sperm
revealed by optical tweezers”. Proceedings of the National Academy of Sciences USA.
31;103(5):1382-1287.
93
Steinborn R, et al. 2002. “Coexistence of Bos taurus and B. indicus mitochondrial DNA in
nuclear transfer-derived somatic cattle clones”. Genetics; 162:823–829.
Smith LC, Thundathil J, Filion F. 2005. “Role of the mitochondrial genome in preimplantation
development and assisted reproductive technologies”. Reproduction, Fertility & Development;
17:15–22.
94
Tecirlioglu RT, Guo J, Trounson AO. 2006. “Inter-species somatic cell nuclear transfer
(iSCNT) and preliminary data for horse-cow/mouse iSCNT”. Stem Cell Review; 2:277–
287;Bowles E, Campbell K, St. John J. 2007. “Nuclear transfer: Preservation of a nuclear
genome at the expense of its associated mtDNA genome(s)”. Current Topics in Developmental
Biology; 77:251–290.

34

Adviesrapport cybriden
totale mtDNA van het embryo bijdragen.95 Een mogelijke verklaring voor het
hoge percentage donor mtDNA kan zijn, dat mtDNA-replicatiefactoren uit de
donorcel die samen met de kern zijn overgebracht tijdens de
kerntransplantatie, nog actief zijn in de eerste fase van de embryonale
ontwikkeling.96 Wanneer de bevruchte eicel begint te delen om een embryo te
vormen, groeit ook het aantal mitochondriën (proliferatie). Dit proces is
afhankelijk van het vermogen van nucleaire gecodeerde producten om in
contact te komen met dat deel van het mtDNA (D-loop region) dat is vereist
voor replicatie en genexpressie. Dit proces wordt op zijn beurt beïnvloed door
het vermogen van producten, die gecodeerd worden door het nucleaire en
het mtDNA, om samen te werken in de mitochondriën teneinde de
mitochondriële functies te ondersteunen. Een mismatch tussen de
(menselijke) nucleaire factoren en de (dierlijke) D-loops zal naar verwachting
kunnen leiden tot defecte transcriptie en replicatie van het dierlijke mtDNA
van de eicel. Studies uit verschillende onderzoeksgroepen hebben
aangetoond dat de replicatie van het donor mtDNA en het mtDNA van de
eicel uiteenlopen. Bijvoorbeeld, bij koe-schaap iSCNT bleef de verhouding
tussen het mtDNA van de koe-eicel en het mtDNA uit de schaap donorcel
constant tot het achtcellig stadium. In de loop van de embryonale
ontwikkeling varieerde deze verhouding van 0,06 in het zestiencellig stadium
tot 0,01 in het blastocyste stadium. Koe- en schaapmitochondrieën bleken in
ongelijke mate voor te komen in de cellen van de blastocyste.97 In andere
studies met koe-kat iSCNT was het percentage mtDNA van de kat donorcel
stabiel tot het achtcellig stadium. Het koe-eicel mtDNA was aanzienlijk lager
in het achtcellig stadium dan in het viercellig stadium.
Chang KH, et al. 2003. “Blastocyste formation, karyotype, and mitochondrial DNA of
interspecies embryos derived from nuclear transfer of human cord fibroblasts into enucleated
bovine oocytes.” Fertility & Sterility; 80: 1380-1387.
95
Takeda K, et al. 2003. “Proliferation of donor mitochondrial DNA in nuclear transfer calves
(Bos taurus) derived from cumulus cells.” Molecular Reproduction and Development; 64: 429–
437.
96
Lloyd RE, Lee J-H, Alberio R. 2006. “Aberrant nucleo-cytoplasmic cross-talk results in donor
cell mtDNA persistence in cloned embryos.” Genetics; 172: 2515–2527.
Bowles EJ, et al. 2007. “Contrasting effects of in vitro fertilization and nuclear transfer on the
expression of mtDNA replication factors”. Genetics; 176: 1511–1526.
97
Hua S. 2008. “Development of bovine-ovine interspecies cloned embryos and mitochondria
segregation in blastomeres during preimplantation”. Animal Reproduction Science; 105(34):245-57.

35

Adviesrapport cybriden
Studies in vitro waarbij menselijke cellen, waaruit het mtDNA was
weggehaald, werden versmolten met ontkernde aapcellen, suggereren dat
tijdens de embryonale ontwikkeling een grens wordt bereikt waaronder het
dierlijke mtDNA niet meer in stand kan worden gehouden. Deze grens is lager
naar mate de evolutionaire afstand tussen soorten groter is. Bij chimpansees
en gorilla‟s bijvoorbeeld wordt transcriptie en replicatie van het dierlijke
mtDNA gesteund door het menselijke nDNA, maar dit gebeurt niet bij de
orang-oetan en andere diersoorten die een grotere evolutionaire afstand tot
de mens hebben.98
De stadia van de embryonale ontwikkeling waarin transcriptie plaatsvindt
blijken per diersoort te verschillen: in het tweecellig stadium bij de muis,99
omstreeks het viercellig celstadium bij de mens100 en dichtbij het achtcellig
stadium bij koeien.101 In konijnen vindt transcriptie geleidelijk plaats tijdens
de embryonale celdeling.102 Het begin van transcriptie is relevant voor de
keuze van dierensoorten die geschikt zijn voor het maken van mens-dier
cybriden. Vanaf het moment van transcriptie wordt begonnen met de
verwijdering van de eicelproducten en dat leidt tot accumulatie van
menselijke producten. Eicelproducten kunnen maximaal nog één of twee
dagen in de cybride blijven, terwijl enkele eiceleiwitten snel na de innesteling
gedegradeerd worden.103 Het lijkt thans evident dat cybriden meer menselijke
biologische stoffen bevatten naarmate de embryonale ontwikkeling vordert.

98

Kenyon L, Moraes CT. 1997. “Expanding the functional human mitochondrial DNA database
by the establishment of primate xenomitochondrial cybrids”. Proceedings of the National
Academy of Sciences USA; 94:9131-9135.
99
Ma J, et al. 2001. “Regulation of zygotic gene activation in the preimplantation mouse
embryo: global activation and repression of gene expression”. Biology and Reproduction;
64:1713–1721.
100
Braude P, Bolton V, Moore S. 1988. “Human gene expression first occurs between the fourand eight-cell stages of preimplantation development”. Nature; 332:459–461.
101
Camous S, Kopecny V, Flechon JE. 1986. “Autoradiographic detection of the earliest stage
of [3H]-uridine incorporation into the cow embryo”. Biology of the Cell; 58(3):195–200.
102
Pacheco-Trigon S, et al. 2002. “Molecular characterization of genomic activities at the onset
of zygotic transcription in mammals”. Biology of Reproduction; 67:1907–1918.
103
Avilion AA, et al. 2003. “Multipotent cell lineages in early mouse development depend on
SOX2 function”. Genes Development; 17:126–140.

36

Adviesrapport cybriden
Op de 13 eiwitten die gecodeerd worden door het dierlijk mtDNA na, bevat
elke cybride na 14 dagen alleen menselijke producten.104
2.4.1.3. Levensvatbaarheid van cybriden
Gegeven het feit dat de mitochondriële functies van de eicel niet gesteund
worden door het nDNA, vooral bij soorten die in de evolutie ver uit elkaar
liggen,105 is het te verwachten dat het merendeel van interspecies-embryo‟s
niet lang in leven kunnen worden gehouden.
Onderzoek met mens-konijn en mens-koe iSCNT wijst er op dat het proces
van herprogrammering van het donor DNA (methylatie/demethylatie) soortspecifiek is. Dit betekent dat het cytoplasma van dierlijke eicellen niet het
vermogen blijkt te hebben om repetitieve sequences van nDNA uit een
andere soort te demethyleren.106 Herprogrammeren van het donor DNA is
dan essentieel voor de ontwikkeling van de via iSCNT verkregen cybride. Ook
als de eerste embryonale celdelingen door de maternale RNA transcripten en
eiwitten worden geleid, is activatie van het embryonale DNA nodig voor een
correcte voortgang van de embryonale ontwikkeling.
Resultaten van verschillende onderzoeksgroepen over het vermogen van het
cytoplasma van een eicel om het nDNA van een andere diersoort te
herprogrammeren lopen uiteen. Koe-eicellen blijken het nDNA (nuclei) van

104

St John J, Lovell-Badge R. 2007. “Human–animal cytoplasmic hybrid embryos,
mitochondria, and an energetic debate”. Nature Cell Biology; 9(9):988-992.
105
Zuckerman SH, et al. 1986. “Mitochondrial Protein Synthesis in Interspecific Somatic Cell
Hybrids”. Somatic Cellular Molecular Genetics; 12:449–458; Kenyon L, Moraes CT. 1997.
“Expanding the functional human mitochondrial DNA database by the establishment of primate
xenomitochondrial cybrids”. Proceedings of the National Academy of Sciences USA; 94:9131–
9135; Barrientos A, Kenyon l, Moraes CT. 1998. “Human Xenomitochondrial Cybrids. Cellular
models of mitochondrial complex I deficiency”. Journal of Biological Chemistry; 273:14210–
14217; Moraes C, Kenyon L, Hao H. 1999. “Mechanisms of Human Mitochondrial DNA
Maintenance: The Determining Role of Primary Sequence and Length over Function”. Molecular
Biology of the Cell; 10:3345–3356; Barrientos A, et al. 2000. “Cytochrome c Oxidase Assembly
in Primates Is Sensitive to Small Evolutionary Variations in Amino Acid Sequence”. Molecular
Biology and Evolution; 17:1508–1519; McKenzie M, Trounce I. 2000. “Expression of Rattus
norvegicus mtDNA in Mus musculus Cells Results in Multiple Respiratory Chain Defects”.
Journal of Biological Chemistry; 275:31514–31519; McKenzie M, et al. 2003. “Functional
Respiratory Chain Analyses in Murid Xenomitochondrial Cybrids Expose Coevolutionary
Constraints of Cytochrome b and Nuclear Subunits of Complex III” Molecular Biology and
Evolution; 20:1117–1124.
106
Chung Y, et al. 2009. “Reprogramming of Human Somatic Cells Using Human and Animal
Oocytes”. Cloning Stem Cells; 11: 213–223.

37

Adviesrapport cybriden
genetisch gerelateerde soorten zoals buffel 107 108, yak, takin 109 en schaap
110

, en ook van soorten met minder genetische overeenkomst zoals rat,

varken111, aap112, kip113, walvis114 en mens115 116 te kunnen repliceren.117 Koeeicel cytoplasma kan kat nDNA herprogrammeren tot het achtcellig stadium.
De daling van het mtDNA vanaf dit stadium duidt erop dat de embryonale
ontwikkeling wordt gestopt. De groep van Wilmut die het gebruik van
diereicellen voorstelde als alternatieve bron voor het verkrijgen van ES, heeft
in een latere studie gerapporteerd dat dierlijke eicellen niet geschikt blijken
te zijn voor het herprogrammeren van menselijke nuclei, vanwege de
verschillen in de menselijke en dierlijke eiwitten die noodzakelijk zijn bij dit
proces.118
In feite geldt dat bij de meeste pogingen om zoogdieren te klonen met
behulp van eicellen van een andere diersoort een beperkte embryonale

107

Kitiyanant Y, et al. 2001. „Somatic cell cloning in Buffalo (Bubalus bubalis): effects of
interspecies cytoplasmic recipients and activation procedures”. Cloning Stem Cells; 3:97–104.
108
Srirattana K,et al. 2011. “Constant transmission of mitochondrial DNA in
intergeneric cloned embryos reconstructed from swamp buffalo fibroblasts and bovine
ooplasm”. Animal Science Journal; 82(2):236-43.
109
Li Y, et al. 2006. “Cloned endangered species takin (Budorcas taxicolor) by inter-species
nuclear transfer and comparison of the blastocyst development with yak (Bos grunniens) and
bovine”. Molecular Reproduction and Development; 73:189–195.
110
Hua S, et al. 2008. “Development of bovine-ovine interspecies cloned embryos and
mitochondria segregation in blastomeres during preimplantation”. Animal Reproduction
Science; 105(3-4):245-57.
111
Dominko T, et al. 1999. “Bovine Oocyte Cytoplasm Supports Development of Embryos
Produced by Nuclear Transfer of Somatic Cell Nuclei from Various Mammalian Species”.
Biological Reproduction; 60:1496–1502
112
Simerly C, et al. 2004. “Embryogenesis and blastocyst development after somatic cell
nuclear transfer in nonhuman primates: overcoming defects caused by meiotic spindle
extraction”. Developmental Biology; 276:237–252.
113
Kim TM, et al. 2004. “An interclass nuclear transfer between fowl and mammal: in vitro
development of chicken-to-cattle interclass embryos and the detection of chicken genetic
complements”. Fertility & Sterility; 82:957–959.
114
Ikumi S,et al. 2004. “Interspecies somatic cell nuclear transfer for in vitro production of
Antarctic minke whale (Balaenoptera bonaerensis) embryos”. Cloning Stem Cells; 6: 284–293.
115
Chang KH,et al. 2003. “Blastocyste formation, karyotype, and mitochondrial DNA of
interspecies embryos derived from nuclear transfer of human cord fibroblasts into enucleated
bovine oocytes”. Fertility & Sterility; 80:1380–1387.
116
Hosseini SM,et al.2012. “Enucleated ovine oocyte supports human somatic cells
reprogramming back to the embryonic stage”. Cellular Reprogramming;14(2):155-63.
117
Zhao ZJ, et al. 2007. “Interspecies Nuclear Transfer of Tibetan Antelope Using Caprine
Oocyte as Recipient”. Molecular Reproduction and Development; 74:412–419.
118
Wilmut I. 2007. “Embryonic steps to cure inherited ills”. The Scotsman (5 January 2007),
32.

38

Adviesrapport cybriden
ontwikkeling wordt doorgemaakt tot aan de blastocyste fase.119 120 121 122 123
Dit impliceert dat de entiteiten die uit de iSCNT inter-species ontstaan geen
vermogen hebben om een volledige embryonale ontwikkeling door te maken
en dus niet als levensvatbare embryo‟s kunnen worden beschouwd. Toch is
de groei tot het blastocyste stadium voldoende om ES te verkrijgen. Het blijft
echter discutabel of deze ES bruikbaar zijn.
De groep van Chen claimt erin te zijn geslaagd om menselijke ES te
verkrijgen door iSCNT van menselijk DNA in konijneicellen. Dit onderzoek is
nog niet geaccepteerd door de wetenschappelijke gemeenschap124 omdat het
niet reproduceerbaar blijkt te zijn, ondanks de herhaalde pogingen van een
aantal onderzoeksgroepen.125 126 127
De verschillen in de embryonale genexpressie tussen de verschillende
diersoorten geven genoeg aanleiding om te kunnen veronderstellen dat
cybriden defecten in genexpressie zullen hebben die onverenigbaar zijn met
het leven.128 129 130 Dit wordt bevestigd door de overeenkomst tussen de

119

Dominko T, et al. 1999. “Bovine Oocyte Cytoplasm Supports Development of Embryos
Produced by Nuclear Transfer of Somatic Cell Nuclei from Various Mammalian Species”. Biology
of Reproduction; 60:1496–1502.
120
Li Y, et al. 2006. “Cloned Endangered Species Takin (Budorcas taxicolor) by Inter-Species
Nuclear Transfer and Comparison of the Blastocyste Development with Yak (Bos grunniens)
and Bovine”. Molecular Reproduction and Development; 73:189–195.
121
Ikumi S, et al. 2004. “Interspecies Somatic Cell Nuclear Transfer for In Vitro Production of
Antarctic Minke Whale (Balaenoptera bonaerensis) Embryos”. Cloning Stem Cells; 6:284–293.
122
Murakami M, et al. 2005. “Development of Interspecies Cloned Embryos in Yak and Dog”.
Cloning Stem Cells; 7:77–81.
123
Zhao ZJ, et al. 2006. “Rabbit Oocyte Cytoplasm Supports Development of Nuclear Transfer
Embryos Derived from the Somatic Cells of the Camel and Tibetan Antelope”. Journal of
Reproduction and Development; 52:449–459.
124
Dennis C. 2006. “Cloning: Mining the secrets of the egg”. Nature; 439:652–655.
125
Jingjuan, J, et al. 2005. “Experimental cloning of embryos through human–rabbit
interspecies nuclear transfer”. Zoological Research; 26:416–421.
126
News Service. 2006. “Stem cell tensions increase”. New Scientist; 2535:6.
127
Vogel G. 2006. “Stem cells: ethical oocytes, available for a price”. Science; 313:155
128
Beaujean N, et al. 2004a. “Non-conservation of mammalian preimplantation methylation
dynamics”. Current Biology; 14:R266–267.
129
Beaujean N, et al. 2004b. “The effect of interspecific oocytes on demethylation of sperm
DNA”. Proceedings of the National Academy of Sciences USA; 101:7636–7640.
130
Chen T, et al. 2006. “Interspecies Nuclear Transfer Reveals that Demethylation of Specific
Repetitive Sequences Is Determined by Recipient Ooplasm but Not by Donor Intrinsic Property
in Cloned Embryos”. Molecular Reproduction and Development; 73:313–317.

39

Adviesrapport cybriden
genetische defecten die zijn gevonden in gekloonde dieren en die van
interspecies-hybriden.131 132
Uit de wetenschappelijke gegevens kan worden geconcludeerd dat iSCNT
embryo‟s vooralsnog niet levensvatbaar zijn, aangezien zijn niet het
vermogen hebben om de embryonale ontwikkeling voort te zetten. Voorts is
de ontwikkeling tot het blastocyste stadium (het moment in de ontwikkeling
van waaraf stamcellen kunnen worden verkregen) niet noodzakelijkerwijze
verbonden met een complete herprogrammering van het DNA, zelfs niet in
het geval van SCNT binnen een soort.133
2.4.2. Veiligheid
Zoals met alle nieuwe ontwikkelingen in de biotechnologie is het van belang
de veiligheidskwesties in kaart te brengen die verband houden met cybriden.
2.4.2.1. Risico's verbonden aan kerntransplantatie
Celkerntransplantatie staat nog in de kinderschoenen. De gebruikte
methoden zijn nog verre van volmaakt. Het succespercentage is bijvoorbeeld
zeer laag te noemen (1 van 277 pogingen in het geval van Dolly). Veel van
de gekloonde dieren blijken niet gezond te zijn. Ze lijden onder andere aan
defecten van het afweersysteem, vruchtbaarheidsproblemen, overgewicht,
ademshalings- en bloedcirculatieproblemen, nier- en hersenafwijkingen,
diabetes, vergrote tongen, vervormde gezichten en poten, vroegtijdig sterven
door longontsteking, leveraandoening en kanker. Een mogelijke verklaring
voor die problemen schuilt in het feit dat het DNA afkomstig uit cellen van
volwassen individuen bijna altijd gespecialiseerd is en relatief veel delingen
heeft ondergaan, met alle risico's van dien, zoals het optreden van mutaties
en het hebben van kortere telomeren (uiteinden van chromosomen).

131

Vrana PB, et al. 2000. “Genetic and epigenetic incompatibilities underlie hybrid dysgenesis
in Peromyscus”. Nature Genetics; 25:120–124.
132
Zechner U, et al. 2004. “Divergent genetic and epigenetic postzygotic isolation mechanisms
in Mus and Peromyscus”. Journal of Evolutionary Biology; 17:453–460.
133
Boiani M, et al. 2005. “Variable Reprogramming of the Pluripotent Stem Cell Marker Oct4 in
Mouse Clones: Distinct Developmental Potentials in Different Culture Environments”. Stem
Cells; 23:1089–1104.

40

Adviesrapport cybriden
Bij de toepassing van celkerntransplantatie waarbij eicel en lichaamscel niet
dezelfde oorsprong hebben, zullen de mogelijke risico‟s op mutaties kleiner
zijn naarmate de cellen waaruit de kernen zijn verkregen minder
gespecialiseerd zijn en minder delingen hebben doorgemaakt. Daarnaast blijft
de verschillende herkomst van het mtDNA problemen opleveren voor de
energiehuishouding in de cybride. Het is moeilijk te voorspellen of
veranderingen in de eicel en de totale depletie van het mtDNA van de
donorcellen tijdens de procedure mogelijk zijn134 135
2.4.2.2. Kruisinfecties: Overdracht van virussen van dieren naar de mens
Het onderzoek op het terrein van xenotransplantatie (transplantatie van
weefsel of organen van één diersoort naar een andere) heeft het potentiële
risico van het verspreiden van ziekten van dier naar mens aangetoond. De
meeste bekende vormen van kruisinfectie zijn die met endogene
varkensretrovirussen: virale genomen die aanwezig zijn in de
varkenschromosomen kunnen tijdens de kweek menselijke cellen infecteren.
In de context van mens-dier cybriden, vormen de mitochondriën en het
cytoplasma van de dierlijke eicel een potentiële bron van virale infecties voor
de mens.
Studies suggereren dat het mtDNA geen endogene retrovirale genomen bezit.
Toch is het theoretisch mogelijk dat die genomen wel aanwezig zijn. Om die
mogelijkheid uit te sluiten moet het complete mtDNA van eicellen van de
diersoorten die als receptor worden gebruikt – zoals koeien en konijnen gesequenced worden. Als er geen endogene retrovirale sequences worden
gevonden in het mtDNA kan het risico op kruisinfecties vrijwel worden
uitgesloten.136

134

Dinnyés A,et al. 2002. “Somatic Cell Nuclear Transfer: Recent Progress and Challenges”.
Cloning Stem cells; 4:81-90.
135
Kelly RD, St John JC. 2010. “Role of mitochondrial DNA replication during differentiation of
reprogrammed stem cells.” International Journal of Developmental Biology; 54(11-12):165970. Review
136
Gregg K, et al. 2011. “Risk assessment of porcine reproductive and respiratory syndrome
virus (PRRSV) transmission via somatic cell nuclear transfer (SCNT) embryo production using
oocytes from commercial abattoirs”. Animal Reproduction Science; 125(1-4):148-57.

41

Adviesrapport cybriden
Ook het nDNA van koeien en konijnen bevat endogene retrovirale
genomen.137 Hierdoor is het niet uitgesloten dat het cytoplasma van koeienof konijneicellen RNA virale transcripten of endogene retrovirussen bezit die
gecodeerd worden door het nucleaire genoom. Het is dan mogelijk dat deze
virussen zich kunnen re-integreren in de overgebrachte menselijke kern.
Hoewel dat scenario mogelijk is, achten wetenschappers de kans dat dit
voorkomt heel laag. Om na te gaan of er sprake is van een reëel risico, is het
vereist expressieprofielen van endogene retrovirussen op te sporen om
erachter komen of de retrovirussen replicatiecompetent of integendeel
replicatie defectief zijn.
Deze risico‟s moeten in kaart worden gebracht alvorens ES cellijnen
verkregen uit iSCNT embryo´s voor therapeutische doeleinden worden
gebruikt.
In de huidige onderzoeksfase wordt het gevaar van epidemieën als gevolg
van kruisinfecties heel laag geacht. Het risico op retrovirale kruisinfecties
voor laboratoriummedewerkers of voor een breed publiek is naar schatting
niet groter dan het risico verbonden aan normale regulaire celkweken (of
contact met dierlijke weefsels in andere omstandigheden). In laboratoria
worden honderden mens-murine cellijnen en hybridoma gekweekt voor
experimenten waarbij sprake is van retrovirussen die in staat zijn menselijke
celkweken te infecteren.
2.5. Wetenschappelijk belang van cybriden: Waarvoor wordt
onderzoek naar menselijke stamcellen gekweekt uit cybriden
gedaan?
Eén van de belangrijkste redenen om SNCT toe te passen is de behoefte om
ES te kweken die genetisch identiek zijn aan de patiënt voor wie ze zijn
bestemd. Op die manier lijkt het mogelijk afweerreacties te voorkomen.
SCNT heeft nog geen bruikbare resultaten opgeleverd met menselijke
eicellen. Vanwege de beperkte beschikbaarheid aan vrouwelijke eicellen en
de belasting van de hormoonbehandeling die de vrouw bij stimulatie van de

137

Griffiths DJ, et al. 2002. “Novel endogenous retrovirus in rabbits previously reported as
human retrovirus”. Journal of Virology; 76:7094-7102.

42

Adviesrapport cybriden
eierstokken moet ondergaan, is er een groeiende interesse in het gebruik van
eicellen uit dieren die in het algemeen gemakkelijk zijn te verkrijgen.
Wetenschappers beweren dat deze techniek een hulp zal zijn voor het testen
van de pluripotentie van ES in vivo. Cybriden kunnen ook fungeren als in vivo
modelsystemen voor het verhelderen van nog onbekende aspecten van
stamceldifferentiatie en regulatie (met betrekking tot therapeutisch kloneren)
en voor het testen van nieuwe geneesmiddelen. Cybriden zullen wellicht
gebruikt kunnen worden als hulpmiddel voor het kweken van menselijke
organen of weefsels (de zogeheten “humanised organs”) en in de verre
toekomst als een mogelijk alternatief voor xenotransplantatie.
In de literatuur wordt gesuggereerd dat cybriden kunnen helpen bij het
onderzoek naar de mechanismen die betrokken zijn bij het herprogrammeren
van DNA tot een pluripotent embryonaal stadium.138 Deze kennis kan worden
gebruikt voor het kweken van stamcellen uit somatische cellen hetgeen het
mogelijk maakt het gebruik van menselijke eicellen en embryo‟s te beperken.
Hiernaast wordt verwacht dat cybriden kunnen worden gebruikt als
instrument voor de studie van mitochondriële ziekten en de relatie tussen
nDNA en mtDNA. Kennis van de relatie tussen kern en mitochondriën is van
belang om de techniek van kerntransplantatie of SCNT te verbeteren. Naast
het produceren van stamcellen die genetisch identiek zijn aan de patiënt
hopen wetenschappers deze techniek ten slotte te kunnen gebruiken om
soorten die dreigen uit te sterven te behouden.139
Er wordt verwacht dat het onderzoek naar stamcellen verkregen uit cybriden
meer evenwicht kan scheppen in het debat over de relatieve merites van
verder onderzoek naar ES en AS.140
Het doen ontstaan van hybriden met het doel nieuwe individuen voort te
brengen is vandaag de dag bij wet verboden in Nederland.141 Desondanks is

138

Okita K et al. 2007. “Generation of germline-competent induced pluripotent stem cells”.
Nature; 448:101-106.
139
Loi P, et al. 2007. “Cloning of endangered mammalian species: any progress?” Trends in
Biotechnology; 25:195-200.
140
Solter D. 2003. “New paths to human ES cells?” Nature Biotechnology; 21(10):1154-1155.

43

Adviesrapport cybriden
het van belang om over deze mogelijkheid te discussiëren, omdat dat
onderzoek zou kunnen leiden tot overschrijding van de grenzen tussen mens
en dieren. Voor cybridenonderzoek lijkt dat niet het geval te hoeven zijn.
In theorie kunnen mens-dier interspecies entiteiten - chimeren - worden
gemaakt door kiemcellen uit mensen en dieren die evolutionair dicht bij de
mens liggen - zoals apen - te vermengen of door dierlijke stamcellen of
embryo‟s en menselijke stamcellen of embryo‟s in het eerste
ontwikkelingstadium te brengen. Een essentiële vraag naar het belang van
het onderzoek met chimeren voor het bestuderen en behandelen van ziekten
betreft de haalbaarheid van in vitro modellen voor ziekten.142 143 De extra
complicaties die worden veroorzaakt door de onvoorzienbare verstoring van
genexpressie zoals die optreedt bij SCNT binnen de soort, maken het
opstellen van een goed toepasbaar model bij het gebruik van chimeren extra
moeilijk. Verder rijst de vraag of de complicaties niet erger zullen worden
door het gebruik van eicellen uit soorten die evolutionair ver uit elkaar liggen.
Onderzoek met cybriden lijkt deze problemen van het gebruik van chimeren
te kunnen omzeilen.
2.6. Alternatieven voor het gebruik van cybriden
Er zijn verscheidende alternatieve onderzoeksopties voor het onderzoek met
mens-dier cybriden. Deze alternatieven zouden embryosparend zijn en, zoals
in het geval van cybriden, “vrouwvriendelijk” zijn omdat er geen menselijke
eicellen vereist zijn.
1.De eerste optie is het gebruik van alternatieve bronnen van stamcellen
zoals AS uit het volwassen lichaam of uit navelstrengbloed.
Diermodellen en preklinische settingen met volwassen stamcellen zijn met
succes ontwikkeld met het oog op de mogelijke behandeling van hartziekten,
type 1 diabetes, ruggenmergletsel, beroerte, de ziekte van Parkinson en de
141

Wet, houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en embryo‟s
(Embryowet).Staatsblad 2002; 338.
142
Wilmut I. 2004. “The moral imperative for human cloning”. New Scientist; 181(2435):16–
17.
143
Eggan K. 2007. “Dolly‟s Legacy: Human Nuclear Transplantation and Better Medicines for
Our Children”. Cloning Stem Cells; 9:21–25.

44

Adviesrapport cybriden
ziekte van Huntington. In de medische praktijk zijn stamcellen uit beenmerg
of navelstrengbloed met succes gebruikt voor de behandeling van leukemie
en andere bloedaandoeningen, vooral bij kinderen.144 145 Het aantal
stamcellen dat verkregen wordt uit navelstrengbloed is vooralsnog relatief
laag waardoor therapeutische toepassingen op volwassenen onmogelijk zijn
zolang geen effectieve methoden worden gevonden voor het kweken en
vermeerderen van deze cellen in vitro.146
2. Een tweede optie is directe herprogrammering van somatische cellen tot
pluripotente cellen zonder dat als tussenstap een embryo hoeft te ontstaan.
Het basis principe van deze techniek is het
feit dat het genoom in alle cellen van een
organisme gelijk is. Het essentiële verschil
tussen de verschillende celtypen ligt in de
delen van het genoom die op een bepaald
moment actief of juist inactief zijn in de
cel. Het specifieke patroon waardoor
genen aan en uit worden gezet staat
bekend als de epigenetisch status van de
Ab.5. Herprogrammering van somatische cellen tot
pluripotente cells ( iPSC). Bron: Gourronc F A,
Klingelhutz AJ. 2012

cel. Het omkeren of
"herprogrammeren" van de
epigenetische status van somatische

cellen van een volwassen organisme zou de gespecialiseerde cellen tot een
„maagdelijke‟ of „embryonale‟ toestand brengen. Het resultaat zijn de
zogeheten „induced pluripotent stem cells‟ (iPSCs) die dezelfde kenmerken
hebben als ES, maar die niet het vermogen hebben zich tot een volwassen
individu te ontwikkelen.147
144

Knutsen AP, Wall DA. 2000. “Umbilical cord blood transplantation in severe T-cell
immunodeficiency disorders: two-year experience”. Journal of Clinical Immunology;
20(6):466-476.
145
Yesilipek MA, et al. 2009. “Unrelated cord blood transplantation in children with severe
congenital neutropenia”. Pediatric Transplantation; 13(6):777-781
146
Zie het programma Translationeel Adult Stamcelonderzoek van ZONmw, bijvoorbeeld het
RITS onderzoek.
147
Gourronc FA, Klingelhutz AJ.2012 “Therapeutic opportunities: Telomere maintenance in
inducible pluripotent stem cells.” Mutation Research; 730:98–105.

45

Adviesrapport cybriden
Dit alternatief zou veel voordelen hebben boven het gebruik van ES.
Aangezien geen menselijk embryo tot stand wordt gebracht zouden de
morele en juridische belemmeringen die aan uit embryo‟s gewonnen
stamcellen kunnen kleven niet van toepassing zijn. 148 Net als bij SCNT zou
op die manier weefseltype-identiek transplantatiemateriaal voor autologe
celtherapie kunnen worden verkregen, zodat afstoting wordt voorkomen.
Bovendien zijn voor directe herprogrammering geen eicellen nodig wat de
behoefte aan menselijke eicellen en daarmee de druk op de vermarkting van
het vrouwelijk lichaam minder maakt.
Twee onafhankelijke teams van onderzoekers – van de universiteiten van
Kyoto (Japan) en van Wisconsin-Madison in de Verenigde Staten – zijn erin
geslaagd muis fibroblasten (gespecialiseerde huidcellen) te herprogrammeren
tot cellen met dezelfde kenmerkende eigenschappen als ES cellen. De iPSC‟s
werden verkregen door de extra kopieën van vier transcriptiefactoren eigen
aan ES cellen - Oct4, Sox2, Klf4 en cMyc – toe te voegen aan de fibroblasten
door middel van retrovirale vectoren. De huidcellen die in plaats van de
embryonale cellen werden gebruikt, bleken tot elk type cel te kunnen
uitgroeien.149
Ook als het herprogrammeren van somatische cellen in iPSC‟s succes boekt,
dan staat deze techniek nog in de kinderschoenen en vergt nog veel
onderzoek. Het herprogrammeringproces is nog inefficiënt (1 op 10.000
cellen). Daarenboven is het nog niet bekend of resultaten verkregen met
muiscellen toegepast kunnen worden op menselijke cellen. Andere
transcriptiefactoren kunnen erbij een rol spelen. Toepassing op menselijke
cellen kan veiligheidsrisico´s met zich brengen vanwege het gebruik van
retrovirale vectoren en de mogelijkheid van abnormale expressie van de

148

De Wert GM. 2004. “Stamcellen, ethiek en politiek”. Mediator; 15(6): 6-8.
Trounson A. 2002. “The genesis of embryonic stem cells. Does parthenogenesis offer a more
promising means of developing immune-matched ED cells?” Nature Biotechnology; 20(3):237238.
149
Okita K, et al. 2007. “Generation of germline-competent induced pluripotent stem cells”.
Nature; 448: 101-106; Wernig M, et al. 2007. “In vitro reprogramming of fibroblasts into a
pluripotent ES-cell-like state”. Nature; 448: 318-324; Maherali N, et al. 2007. “Directly
reprogrammed fibroblasts show global epigenetic remodelling and widespread tissue
contribution”. Stem Cell; 1(1):55-70.

46

Adviesrapport cybriden
ingebrachte genen. Het cMyc-gen bezit onder andere oncogene
eigenschappen en kan dus kanker veroorzaken. Een onderzoeksgroep van de
universiteit van Canada heeft virusvrij pluripotente stamcellen verkregen met
embryonale kenmerken door het herprogrammeren van muis respectievelijk
menselijke cellen. Het is nog niet bekend of de verkregen cellen effectief
zijn.150 151 Bovendien is het tot nu toe nog niet gelukt om die cellen te laten
uitgroeien tot de gewenste menselijke cel. Op dit moment is het nog altijd
efficiënter de tussenstap te maken via de ES.
Een onderzoekslijn binnen deze optie van iPSC‟s richt zich op de directe
herprogrammering door middel van het inbrengen van de kern van een
somatische cel in een menselijke ES cel152 153 of door die kern te laten fuseren
met pluripotente ES cellen.154 De resultaten die tot nu toe zijn verkregen
lijken erop te wijzen dat ES tot herprogrammering van somatische cellen in
staat zijn. De discussie over de aanvaardbaarheid van het gebruik van ES
lijkt bij deze route voorlopig niet te kunnen worden omzeild. In Nederland is
het gebruik van restembryo‟s voor het maken van embryonale stamcellijnen
overigens wel toegestaan.
3. Een derde ontwikkeling voor het verkrijgen van ES is parthenogenese. Bij
parthenogenese wordt een niet-bevruchte eicel chemisch geprikkeld,
waardoor er een embryoachtige entiteit ontstaat. Deze uniparentele
embryo‟s, ook wel parthenoten genoemd, zijn altijd vrouwelijk. Uit onderzoek
bij muizen en apen is inmiddels aangetoond dat hieruit cellijnen kunnen
worden ontwikkeld.155 Pogingen om uit humane parthenoten ES te verkrijgen
waren echter niet succesvol. Parthenoten zijn niet-levensvatbaar, omdat zij
de extra-embryonale weefsels niet aanmaken die nodig zijn voor verdere

150

Hayden EC, Baker M. 2009. “Virus-free pluripotency for human cells”. Nature; 19: 458.
Okita K, et al.2010. “Generation of mouse-induced pluripotent stem cells with plasmid
vectors.” Nature Protocols; 5(3):418-28
152
Tada M, et al. 2001. “Nuclear reprogramming of somatic cells by in vitro hybridization with
ES cells”. Current Biology; 11(19):1553-1558.
153
Do JT, Scholer HR. 2004. “Nuclei of embryonic stem cells reprogram somatic cells”. Stem
Cells; 22(6):941-949.
154
Takahashi K, Yamanaka S. 2006. “Induction of pluripotent stem cells from mouse
embryonic and adult fibroblast cultures by defined factors”. Cell; 126:663-676.
155
Lee ST, et al. 2008. “Establishment of autologous embryonic stem cells derived from
preantral follicle culture and oocyte parthenogenesis”. Fertility & Sterility; 90(5):1910-1920.
151

47

Adviesrapport cybriden
innesteling en groei. Daarom is geopperd dat parthenoten mogelijk geen
menselijke embryo‟s zijn156. Volgens een andere benadering moeten
parthenoten echter worden beschouwd als niet-levensvatbare embryo‟s met
een nader te bepalen morele status.157 Deze techniek lost het probleem van
de schaarste aan menselijke eicellen niet op, maar de eicellen die overblijven
na een IVF behandelingen zouden een mogelijke bron voor het tot stand
brengen van parthenoten kunnen zijn.158
4. Een ontwikkeling op het gebied van stamcelonderzoek die eicelsparend zou
kunnen zijn, is het gebruik van bevruchte eicellen met een aantal extra
chromosomensets dat hen niet levensvatbaar doet zijn, waardoor zij niet
geschikt zijn voor implantatie bij IVF behandelingen. Bij deze ontwikkeling
geldt eveneens dat het de vraag is of de bevruchte eicellen vallen onder de
definitie embryo; soms wordt een triploid nog wel geboren.
Door middel van deze variatie op de SCNT zijn muisembryo‟s gekweekt
waaruit ES cellijnen werden geïsoleerd. Tot nu toe is deze techniek één keer
gelukt en het is nog niet bekend of de resultaten reproduceerbaar zijn.
Onderzoek heeft aangetoond dat bevruchte muiseicellen gebruikt kunnen
worden voor SCNT als het proces van mitose geblokkeerd wordt (het moment
waarbij de chromosomenparen zich verdubbelen en paarsgewijs uit elkaar
gaan). Op dat moment zijn de chromosomen nog niet omringd door het
nucleaire membraan en zijn herprogrammerings- factoren los te vinden in het
cytoplasma. Door het vervangen van de nucleaire chromosomen door het
donor DNA zou een kloonembryo ontstaan. Er is nog niets bekend over de
mogelijkheid om deze techniek toe te passen op bevruchte menselijke

156

Hurlbut W. Altered Nuclear Transfer as a Morally Acceptable Means for the Procurement of
Human Embryonic Stem Cells. Natl Cathol Bioeth Q. 2005 Spring;5(1):145-51.
Jochemsen H, et al. “Human stem cells. Source of hope and of controversy. A study of human
stem cell research and the patenting of related inventions”. Ede, Jerusalem: Lindeboom
Institute and Business Ethics Center of Jerusalem, 2004.
157
De Wert GM, Mummery C. 2003. “Human embryonic stem cells: research, ethics and
policy”. Human Reproduction; 18(4):672-682.
158
Lee HJ, Teixeria J. 2009. “Parthenogenesis in human oocytes that were collected from
resected ovariam tissue and amtured in vitro”. Stem Cells Development; 18(6):941-946.

48

Adviesrapport cybriden
eicellen.159 De vraag blijft voorts wat de morele status is van de ES die via
deze techniek tot stand worden gebracht.160 161
5. Met het oog op mogelijkheden die minder belastend zijn voor vrouwen,
wordt ook onderzoek gedaan naar het rijpen van eicellen die zich in een
vroeg stadium van ontwikkeling bevinden (primordiale follikels) buiten het
lichaam van de vrouw (in vitro maturatie, afgekort als IVM). Omdat de
eicellen nog niet rijp hoeven te zijn, zou bij het verkrijgen van eicellen
afgezien kunnen worden van hormoonstimulatie. De eicelpunctie zou ook
minder belastend zijn voor de vrouw. Primordiale follikels zouden dan
bijvoorbeeld gewonnen kunnen worden uit operatief verwijderde eierstokken.
De ontwikkelingscapaciteit van IVM-embryo‟s is laag. Dit neemt niet weg dat
IVM embryo´s als embryo´s kunnen worden beschouwd omdat na IVM al
enkele kinderen zijn geboren.
2.7. Conclusies
1. Het onderzoek met cybriden lijkt op dit moment vooral voordelen te
hebben voor het bestuderen van intracellulaire processen en
replicatieprocessen. Het onderzoek biedt ook belangrijke uitdagingen om in
vitro cellulaire processen te onderzoeken. Het onderzoek is ook relevant als
instrument voor de studie van mitochondriële ziekten en de relatie tussen
nucleair en mtDNA. Kennis van de relatie tussen kern en mitochondriën is
van belang om de techniek van kerntransplantatie of SCNT te verbeteren.
2. De uiteindelijke doelstelling, namelijk het creëren van
lichaamsidentieke stamcellen die therapeutisch kunnen worden toegepast, is
nog lang niet bereikt. Onderzoek met iSCNT in dieren toont aan dat het
cytoplasma van eicellen niet het vermogen heeft om het nDNA van een
andere soort te repliceren. De replicatie van het nDNA is noodzakelijk voor de
ontwikkeling van de iSCNT entiteit.

159

Egli D, et al. 2007. “Developmental reprogramming after chromosome transfer into mitotic
mouse zygotes”. Nature; 447(7145):679-785.
160
Egli D, et al. 2009. “Reprogramming after chromosome transfer into mouse blastomeres”.
Current Biology; 19:1403–1409.
161
Riaz A, et al . 2011. “Mouse cloning and somatic cell reprogramming using electrofused
blastomeres”. Cell Research; 21(5):770-778.

49

Adviesrapport cybriden
3. Het mtDNA uit de eicel en het mtDNA uit de donorcel blijken
onregelmatig verdeeld te worden in de verschillende cellen van de iSCNT
entiteit. De verhouding tussen beide mtDNA‟s verandert ook in de loop van
de embryonale ontwikkeling.
4. De beperkingen in de replicatie van het nucleaire en mtDNA wijzen
erop dat de entiteiten die uit de iSCNT ontstaan vooralsnog niet het
vermogen hebben om een volledige embryonale ontwikkeling door te maken
en dus niet als levensvatbare embryo‟s beschouwd kunnen worden. Indien de
ontwikkeling van iSCNT in de toekomst eventueel een hogere vlucht neemt,
dient bepaald te worden wat de morele status van deze niet-levensvatbare
embryonale entiteit zou moeten zijn.
5. Hoewel wetenschappers het risico van infecties van één soort op een
andere soort laag achten, moeten alle mogelijke risico‟s in kaart worden
gebracht, alvorens ES cellijnen die worden verkregen uit iSCNT embryo´s
voor therapeutische doeleinden kunnen worden gebruikt.

50

Adviesrapport cybriden
3. Levensbeschouwelijke aspecten
3.1. Inleiding
Normatieve argumenten die worden gebruikt bij opvattingen over onderzoek
met cybriden en over andere combinaties van dierlijk en menselijk materiaal,
zoals chimeren, wortelen vaak in één of andere levensbeschouwing.
“Levensbeschouwing” is een breed concept dat wijst op een samenhangend
geheel van opvattingen aangaande de wereld van levende wezens en zichzelf,
waaruit morele richtlijnen worden afgeleid. Een levensbeschouwing helpt een
balans te maken tussen autonomie aan de ene kant en heteronomie aan de
andere; keuze en controle aan de ene kant en het eigen lot aanvaarden aan
de andere; en ten slotte tussen de wens tot vooruitgang en de afwijzing van
technologie.
Een levensbeschouwing probeert een antwoord te formuleren op vragen die
verder gaan dan de onmiddellijke ervaring en beleving van gebeurtenissen.
Antwoorden op vragen als: Wat is menselijk leven? Waar begint het? Waarom
eindigt het? Hoe en in welke mate is het beschermwaardig? Wat is de rol en
de positie van de mens in de natuur? Hebben dieren een karakter? En een
eigen integriteit? Moeten mensen dieren als levende wezens respecteren? En
planten? Etc. Levensbeschouwelijke vragen overlappen met filosofische, maar
de antwoorden hebben uiteindelijk een overtuigings- en geloofskarakter. Een
levensovertuiging kan overlappen met een religie, maar dat is niet
noodzakelijk.
In dit hoofdstuk wordt getracht een overzicht te bieden van de
levensbeschouwelijke en filosofische normatieve argumenten betreffende
cybridenonderzoek. Begonnen wordt met de meest uitgewerkte
theorievorming, namelijk die betreffende de morele status van het menselijke
embryo. De gevolgen van die theorievorming voor cybriden worden kort
besproken als overbrugging naar meer algemene beschouwingen over de
relatie mens-natuur en de relatie tussen mens en dier. Besloten wordt met
theorievorming over de morele status van dieren, al dan niet in relatie met de

51

Adviesrapport cybriden
mens. De consequenties van de verschillende theorieën voor het
cybridenonderzoek worden ten slotte kort belicht.
3.2. Morele status van het embryo
In de Nederlandse discussie over de toelaatbaarheid van experimenten met
menselijke embryo's staat de morele status van het embryo centraal. Het
bereiken van een morele status van volledige beschermwaardigheid betekent
dat het embryo dezelfde rechten krijgt als die aan een (pasgeboren) mens
worden toegekend. Instrumenteel gebruik van menselijke embryo‟s in
onderzoek dat niet ten goede van het embryo komt, is dan nauwelijks meer
mogelijk. Onderzoek met embryo‟s die niet de morele status van volledige
beschermwaardigheid hebben bereikt is wel maar onder bepaalde
voorwaarden toegestaan.
De meningen over de vraag op welk moment een bepaalde morele status zou
moeten worden toegekend aan het menselijke embryo lopen uiteen. Globaal
kunnen drie verschillende visies worden onderscheiden die in de discussie
omtrent embryo- en stamcellenonderzoek samenkomen.162
3.2.1 Absolute beschermwaardigheid
Aan één kant van het spectrum bevindt zich de opvatting dat elk embryo
vanaf het moment van de bevruchting als een „persoon‟ moet worden
beschouwd (het conceptionalisme), of minstens als een „persoon in wording‟
en als zodanig absoluut beschermwaardig is (de harde variant van het
potentialiteitsargument).
Voor voorstanders van het conceptionalisme heeft het embryo de morele
status van een persoon, omdat het beginnend menselijk leven is. Het
criterium voor de beschermwaardigheid wordt niet afgeleid uit de biologische
fase waarin het embryo zich bevindt, maar uit de bestemming. Het embryo
heeft een bestemming, het wordt een mens. Hieraan ontleent het zijn status.
Het is de bestemming die het embryo maakt tot wat het zijn status geeft.

162

Polkinghorne JC. 2004. “The person, the soul, and genetic engineering”. Journal of Medical
Ethics; 30:593–597.

52

Adviesrapport cybriden
Een biologisch argument voor deze stelling is dat op het moment van de
bevruchting een nieuw menselijk organisme ontstaat met eigen,
onherhaalbare genetische informatie. Een tweede argument voor deze visie is
de continuïteit van de ontwikkeling van de bevruchte eicel tot een volwassen
mens. Nergens is een punt aanwijsbaar in de ontwikkeling waarvan gezegd
kan worden dat er een overgang plaats vindt van een aantal cellen naar een
menselijk embryo.163
De harde versie van het zogenaamde potentialiteitsargument luidt dat het
embryo, hoewel zelf nog geen (volledig) persoon, toch als een potentiële
persoon behandeld moet worden. Wat menselijke embryo‟s tot potentiële
personen maakt, is volgens deze visie dat zij het vermogen (essentiële
doelgerichtheid) hebben om tot een menselijke persoon met een volledige
morele status uit te groeien.164 Daarmee bedoelt men méér dan alleen de
aanwezigheid van externe factoren die de embryonale ontwikkeling mogelijk
maken, zoals de juiste omgeving of het kweekmedium in het geval van IVF.
Met potentialiteit wordt een actieve gerichtheid bedoeld. Potentialiteit wordt
dan dus niet gezien als loutere mogelijkheid („passieve potentialiteit‟), maar
als de vervulling van een intrinsieke bestemming („actieve potentialiteit‟)165.
Binnen deze visies verschillen de meningen over het effect van (genetische)
afwijkingen op de potentialiteit die wordt toegekend aan het embryo. Voor
sommigen doet dat effect er niet toe wanneer sommige genen niet goed
functioneren. Zolang het embryo het genoom heeft van een mens is er
sprake van beginnend menselijk leven en is het embryo beschermwaardig.
Dat sommige embryo‟s de juiste genen missen om zich verder te kunnen

163

Voorafgaand aan de wetenschappelijke benadering (eind 17e eeuw) ging men uit van het
moment waarop de ziel intrad in het lichaam. In de middeleeuwen was dat ongeveer 3 weken
na de geboorte. Tot die tijd was infanticide niet ongebruikelijk. Pas in 1869 ontstond de RK
opvatting van het christelijke geloof waarbinnen de samensmelting van semen en ovum als
moment gold. In de Grieks orthodoxe kerk is het moment van binnentreden van de ziel 21
dagen, in de Joodse traditie 40 (jongens) en 80 (meisjes), bij de Islam 120, bij protestanten:
de geboorte. De intrede van de ziel functioneerde als omslagpunt op een vergelijkbare wijze
als het huidige criterium van morele status.
164
Reichlin M. 1997. “The Argument from Potential: A Reappraisal”. Bioethics; 11: 1-23.
165
Eijk WJ. 1997. “Criteria voor de status van het menselijke embryo”. In: Eijk WJ. Lekens
JPM, Garret P. Het embryo: iets of iemand? Oegstgeest: Colomba.

53

Adviesrapport cybriden
ontwikkelen impliceert niet dat de embryo‟s niet menselijk zijn.166 Genetische
afwijkingen worden vergeleken met de afwezigheid van de juiste
omstandigheden voor de embryonale ontwikkeling. Anderen zien in de
genetische defecten een teken dat het embryo niet het intrinsieke vermogen
heeft om zich tot een volledig menszijn te ontwikkelen en dus geen
(volledige) beschermwaardigheid geniet.
Sommige voorstanders van de absolute beschermwaardigheid van het
embryo vanaf de bevruchting baseren hun visie op het argument van het
voordeel van de twijfel en niet op biologische of filosofische gegevens. Hun
redenering luidt “men moet geen wezens doden van wie de ontologische
status onduidelijk is”. Immers: “Bereid zijn om te doden wat een mens kan
worden, is hetzelfde als bereid zijn om een mens te doden”. Deze stelling
werd als eerste door Tertullianus naar voren gebracht.167
De opvatting van „volledige beschermwaardigheid‟ laat uiteraard geen ruimte
voor het gebruik of creëren (doen ontstaan) van embryo‟s anders dan met
het doel die te laten uitgroeien tot een mens. Iedere vorm van menselijk
leven, hoe pril ook, heeft een intrinsieke waarde, dat daarin en uit dien
hoofde beschermwaardig is. Dit betekent dat het menselijke embryo, op
straffe van een schending van de menselijke waardigheid, nooit louter en
alleen als middel, als «ding» voor een bepaald doel mag worden gebruikt.
Voor deze opvatting van de volledige beschermwaardigheid, evenals voor alle
overige opvattingen, maakt het geen verschil op welke manier het embryo is
ontstaan. Embryo‟s die zijn ontstaan via IVF zijn even beschermwaardig als
embryo‟s die zijn ontstaan door natuurlijke bevruchting. De waarde van het
embryo berust op wat het kan worden of (in potentie) al is.
3.2.2. Geen beschermwaardigheid
Aan de andere kant van het spectrum staat de opvatting dat het embryo niet
meer is dan een ongedifferentieerd klompje cellen. In deze visie wordt een
166

Een voorbeeld zijn embryo‟s die een mutatie hebben in het gen cdx2 dat direct na het
blastocyste-stadium noodzakelijk is voor de placentavorming. Zonder de juiste expressie van
dat gen kunnen embryo‟s zich in de baarmoeder niet innestelen en zich dus niet verder
ontwikkelen.
167
Tertullianus, Apologeticus adversus gentes pro christianis, c. IX (PL 1,371-372)

54

Adviesrapport cybriden
morele status aan het embryo toegekend die uitsluitend afhankelijk is van de
beslissing van bestaande personen. Aan de basis van deze opvatting staat
het idee dat embryo‟s geen rechten hebben wanneer ze in de toekomst niet
als personen zullen bestaan. Het embryo heeft op zichzelf geen belangen of
recht om beschermd te worden, maar geniet pas volledige
beschermwaardigheid nadat het is geboren. Schade aan een embryo is alleen
een zinvol begrip in de zin dat de toekomstige persoon die uit het embryo
geboren zal worden, schade ondervindt, zoals bijvoorbeeld een handicap als
gevolg van genetische manipulatie of blootstelling aan chemische stoffen.
Deze visie impliceert dat een embryo dat niet tot een mens zal uitgroeien een
geringe of geen morele status geniet. Ook als het embryo het vermogen
heeft zich tot een mens te ontwikkelen, is dit niet van belang bij de bepaling
van de status van het embryo. Het vernietigen van embryo‟s is dus in
principe moreel neutraal.
Een versie binnen deze opvatting legt de nadruk op het onderscheid tussen
biologisch leven en biografisch leven.168 Biologisch leven verwijst naar het
lichamelijke, biologische bestaan, terwijl biografisch leven het leven is dat
iemand bewust leidt en waarover die mens zelf een oordeel kan vormen. Het
biologische leven ontleent zijn betekenis geheel en al aan het biografische
leven. Wanneer (nog) geen sprake is van bewustzijn wordt aan het biologisch
leven geen waarde (en daarmee beschermwaardigheid) toegekend. Dit
betreft dus in elk geval het vroege menselijke embryo voordat sprake is van
een zekere ontwikkeling van het centrale zenuwstelsel. Deze visie reikt terug
naar het filosofische verschil in betekenis tussen de Griekse woorden „Bios‟ en
„Zoos‟, die verwezen naar het moreel bewust geleefde leven en het animale
leven169.
Sommigen menen dat wanneer het zenuwstelsel bepaalde ervaringen van de
omgeving toelaat, het embryo zich tot een "psychische persoonlijkheid" heeft
ontwikkeld, die het stadium van persoon benadert. Op grond hiervan wordt
168

Jacobs FCLM. 1991. “Medisch zinloos handelen en zinloos medisch handelen”. In:
Berghmans, RLP, Wert, GMWR de, Meer C van der. De dood in beheer. Baarn: Ambo:59-81,
77.
169
Zie bijvoorbeeld: Aristoteles, Ethica Nicomacheia, 1180 a17.

55

Adviesrapport cybriden
aan het embryo vanaf de zevende week niet alleen morele status, maar ook
het begin van het persoon-zijn in moreel significante zin toegeschreven.170
Anderen zien een manifeste rationele activiteit en capaciteit tot sociale
communicatie als een vereiste om van een persoon te kunnen spreken.
Omdat deze functies waarschijnlijk pas rond het eerste jaar na de geboorte
aanwezig zijn, zijn ongeborenen en pasgeborenen geen volledige menselijke
personen met de bijbehorende morele status. Voordat zij personen zijn, zijn
zij hooguit in biologisch opzicht menselijke wezens.171
3.2.3. Toenemende/ Relatieve beschermwaardigheid
Tussen de twee extreme opvattingen bevindt zich een middenpositie die
beweert dat het embryo vanwege de menselijke oorsprong (natuur) en de
mogelijkheid uit te groeien tot een menselijke persoon vanaf zijn ontstaan
een zekere mate van beschermwaardigheid heeft. Deze beschermwaardigheid
neemt toe naarmate het embryo zich ontwikkelt totdat een fase is bereikt
waarop het embryo als volledig beschermwaardig wordt beschouwd.172 173 Tot
aan dat moment is de morele waarde van het embryo niet absoluut, maar
relatief. Dat betekent dat de beschermwaardigheid van het embryo kan
worden afgewogen tegen andere waarden en belangen, zoals de genezing
van patiënten of de vooruitgang van de wetenschap ten gunste van
toekomstige patiënten. Wel moeten er een aantal strikte voorwaarden
worden gehanteerd, onder andere dat embryo‟s niet voor triviale doelen
mogen worden gebruikt of tot stand gebracht.
Het moment waarop het embryo volledig beschermwaardig is en het
criterium waarmee dat wordt beoordeeld variëren. De meeste vaststellingen
hebben als hoofdbestanddeel een biologisch element. Volgens sommigen is

170

Tauer CA. 1985."Personhood and Human Embryo and Fetuses". Journal of Medicine and
Philosophy; 10:253-266.
171
Engelhardt H. 1983. “Viability and the use of the fetus." In: “Abortion and the status of the
fetus”. Ed. Bondeson WB, Engelhardt H. Dordrecht: D. Reidel, (Phil Med; 13:184-191);
Engelhardt H. 1996. The Foundations of Bioethics. 2nd Edition. New York: Oxford University
Press.
172
Warnock M. 1984. “Report of the committee of inquiry into human fertilisation and
embryology”. London: Department of Health & Social security.
173
De Wert GM. 1987. “In vitro fertilisatie en experimenten met menselijke embryo‟s. Ethischfilosofische beschouwingen”. Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte; 79:210-225.

56

Adviesrapport cybriden
de beschermwaardigheid volledig bij een ontwikkelingsduur van circa 14
dagen. Het voornaamste argument voor het 14 dagen criterium is het feit dat
tussen de 50% en 65% van alle embryo‟s verloren gaat, nog voordat de
innesteling plaatsvindt (eerste week). Een tweede argument is dat de cellen
in de eerste week na de bevruchting nog totipotent zijn, d.w.z. nog geheel
aan elkaar gelijk. Een derde argument voor deze positie is dat het embryo tot
ongeveer twee weken na de bevruchting zich kan splitsen in twee (of meer)
embryo‟s. Ook kunnen twee embryo‟s fuseren tot één waardoor geen sprake
is van een gefixeerde (onomkeerbare) individualiteit.174
Utilisten zoals Helga Kushe en Peter Singer baseren de morele status van een
organisme op zijn vermogen om pijn te voelen.175 Op basis hiervan vinden zij
dat het embryo beschermwaardigheid moet krijgen op het moment dat er
sprake is van gewaarwording. Ze stellen de 28ste dag voor als het moment
waarop het embryo een “sentient being” wordt en dus absoluut
beschermwaardig is.
Weer anderen wijzen het begin van de hersenactiviteit rond de zesde week
aan als het begin van het persoon-zijn van het embryo (foetus).176
Een variant op deze opvattingen (“toenemende beschermwaardigheid”) kent
aan het embryo geen intrinsieke, onafhankelijke, waarde toe, maar een
symbolische. In deze benadering heeft het menselijke embryo de waarde die
de samenleving eraan wil toekennen. Het is dan niet ter wille van het vroege
embryo zelf dat het moet worden ontzien, maar ter wille van de
gemeenschap waarbinnen het betekenis heeft als beginnende vorm van
menselijk leven.177 178 Een embryo in de baarmoeder van een vrouw die
dolgraag een kind wil, heeft een heel andere waarde dan een embryo dat
174

Ford NM. 2002. The prenatal person: ethics from conception to birth. Oxford: Blackwell
Publishing.
175
Singer P, Kuhse H. 1994. “Ethics and the limits of tolerance”. Journal of Medicine and
Philosophy; 19:129–145.
176
Baruch B. 1975. Abortion and the Sanctity of Human Life: A Philosophical View. Cambridge,
MA: M.I.T. Press.
177
Den Hartogh GA. 1993. Kun je een zygote lief hebben? Over de waarde van het leven en de
grenzen van de morele gemeenschap. Inaugurele rede Universiteit van Amsterdam. Utrecht.
Stichting Socrates.
178
Sandel MJ. 2004. “Embryo ethics – the moral logic of stem cell research”. New England
Journal of Medicine; 351(3):207-209.

57

Adviesrapport cybriden
uitsluitend voor onderzoekdoeleinden op een laboratorium tot stand is
gebracht. In het eerste geval zal het embryo maximaal worden beschermd.
In het tweede geval zal het embryo ook waardevol zijn. Maar zijn waarde zal
afhankelijk zijn van de onderzoek- en doeleinden waarvoor het tot stand is
gebracht, zoals onderzoek op het gebied van de reproductieve geneeskunde,
de behandeling van onvruchtbaarheid en kennis over en behandeling van
ziekten.
3.2.4. De morele status van cybriden
De bovengenoemde beschouwingen over de morele status van het embryo,
liggen ten grondslag aan de meningsverschillen in debatten over het creëren
van inter-species embryo‟s (cybriden). Die meningsverschillen spitsen zich
toe op de vraag of een cybride een menselijke of dierlijke natuur heeft.
a) Voor de opvatting die morele status alleen symbolisch toekent aan
entiteiten met belangen en/of behoeften, is het niet van belang of aan
cybriden een menselijke of dierlijke natuur wordt toegeschreven. Als cybriden
geen pijn kunnen voelen, of geen belangen of behoeften hebben, genieten ze
geen morele status en hoeven dus niet te worden beschermd.
b) Voor voorstanders van de opvatting die aan het menselijke embryo een
absolute beschermwaardigheid toekent vanaf het moment van ontstaan, is
het van betekenis of cybriden als menselijke of dierlijke embryo‟s worden
gekwalificeerd. Als biologische en filosofische gegevens aantonen dat
cybriden de menselijke natuur hebben, is het creëren en vernietigen van deze
entiteiten ethisch niet aanvaarbaar.
c) In de visie dat de morele status van het embryo afhankelijk is van zijn
vermogen om moreel relevante kenmerken te ontwikkelen, wordt de
beschermwaardigheid van cybriden bepaald op basis van de potentie tot een
mens uit te groeien. Binnen deze visie kan een onderscheid gemaakt worden
tussen degenen die intrinsieke vermogens als ethisch relevant beschouwen
en hen die het vermogen van cybriden laten afhangen van de aanwezigheid
van de geschikte fysieke factoren.

58

Adviesrapport cybriden
d) Voor de positie die een pre-embryonaal stadium onderscheidt, is
cybridenonderzoek ethisch aanvaarbaar tot aan het moment waarop de
kenmerken zich manifesteren die als moreel relevant beschouwd worden
(bijvoorbeeld 14e dag, wanneer de innesteling is voltooid en de
structuurvorming begint).
3.3. Relatie mens-natuur
Het westerse denken is sterk beïnvloed door de joods-christelijke cultuur en
religie en door de antieke filosofie. In beide tradities speelt de gedachte van
een natuurlijke (scheppings)orde een gewichtige rol. Die orde bepaalt de
waarde van de dingen zoals zij zijn. De vraag is dan in hoeverre het is
geoorloofd om die orde te wijzigen. Voor het antwoord op die vraag is
belangrijk in welke mate men de mens centraal stelt. Sterk antropocentrisme
stelt de mens in normatief opzicht centraal, zwak antropocentrisme erkent de
leidende rol van de mens met een zeker behoud van respect voor de
natuurlijke orde. Ontkenning van het antropocentrisme leidt tot kritische
beschouwing van de menselijke mogelijkheden om in de natuur in te grijpen.
3.3.1.De mens als rentmeester (beheerder) van de natuur
Deze opvatting is gebaseerd op een zwak antropocentrisme dat een bepaalde
normativiteit in de natuur erkent. Er is een (scheppings)orde, waarin de
waarde van de dingen vastliggen. De mens heeft de taak deze
(scheppings)orde te bewaren en binnen bepaalde grenzen te ontwikkelen. Die
grenzen liggen besloten in de verantwoordelijkheid die de mens, aangesteld
als rentmeester, moet afleggen (tegenover de Schepper of de gemeenschap)
over het beheer ervan. In de praktische invulling van deze grenzen zijn twee
verschillende opvattingen te onderscheiden.
Er is een lijn van de christelijke traditie die de natuur beschouwt als in wezen
goed, omdat het Gods schepping is. Deze lijn wordt vooral door de RoomsKatholieke kerk vertegenwoordigd. Elk schepsel weerspiegelt de oneindige
wijsheid en goedheid van God. De orde en harmonie van de wereld volgen uit
de verscheidenheid van wezens in hun onderlinge verhouding en
afhankelijkheid. De mens moet de eigen goedheid van de natuur respecteren
59

Adviesrapport cybriden
om een ongeordend gebruik van de dingen te vermijden. De mens heeft
voorts het vermogen de inherente ordening en verhouding tussen de dingen
te ontdekken als natuurwetten.179 Wetenschap en techniek vormen de
vertolking van het meesterschap van de mens over de schepping.180
Technologisch ingrijpen is alleen goed als deze de ordening van de natuur
respecteert. Veranderingen in de basisstructuren gaan echter in tegen de
normatieve ordening van de schepping. De centrale vraag bij elke nieuwe
technologische ontwikkeling is derhalve: heeft deze te maken met het
verbeteren van de natuur of zijn we de natuur eenzijdig aan het wijzigen?
De ordening binnen de natuur en de samenleving speelt ook een belangrijke
rol binnen stromingen van de Joodse traditie. Alles heeft volgens sommige
stromingen zijn plek en hoort daar te blijven. Vermenging van bijvoorbeeld
verschillende typen stoffen in een textiel of het verbouwen van twee of meer
verschillende gewassen op een akker is tegen deze ordening en wordt
beschouwd als ethisch fout. Normatieve vragen over het ingrijpen in de
natuur en over de biotechnologie krijgen in de bredere Joodse traditie
uiteenlopende antwoorden vanuit de torah, de halacha en de talmoed. Het
belang van menselijke leven en het menselijk voortbestaan weegt daarbij wel
zwaar. Het maken van mensen uit stof wordt bijvoorbeeld in sommige, meer
mystieke stromingen als mogelijkheid door rabbijnse geleerden geaccepteerd
(Golem traditie181). Het Jodendom heeft in het algemeen een
antropocentrische, liberale houding tegenover ingrijpen in de schepping. De
basisopvatting is dat de wereld onvolmaakt is geschapen en daardoor is de
mens Gods partner in het vervolmaken van de schepping naar een
Messiaanse perfectie.
Een enigszins vergelijkbare lijn wordt vertegenwoordigd door het
protestantisme. Volgens deze lijn kan de natuur nooit de norm zijn voor
menselijk handelen. De natuur is niet heilig, maar gebroken. Ingrijpen is

179

Catechismus van de Katholieke kerk. 2008. n. 340-341. Uitgeverij Kok.
Idem.
181
Idel M. 1990. Golem: Jewish magical and mystical traditions on the artificial anthropoid.
SUNY, New York; Sherwin BL. 1995. “The Golem, Zevi Ashkenazi, and reproductive biology".
Judaism; 44(3):314-322.
180

60

Adviesrapport cybriden
toegestaan en tot op zekere hoogte zelfs een opdracht. De natuur heeft wel
een intrinsieke waarde die onafhankelijk is van zijn nut voor mens en die
gerespecteerd dient te worden. Daarom moet elk ingrijpen in de natuur op
een zorgvuldige en verantwoorde manier genormeerd gebeuren. In de
protestantse kerken stelt men bijvoorbeeld dat de natuur de leidraad voor het
menselijke gedrag is, geen keurslijf. Deze visie gaat ervan uit dat in de
natuur een bepaalde „normativiteit‟, of bedoeling, is besloten die de Schepper
heeft aangebracht. Dat is geen absolute normativiteit, want de huidige natuur
is niet langer de oorspronkelijke schepping. Tegelijkertijd is er kwaad in de
natuur, zoals honger. Het is de opdracht van de mens daar wat tegen te
doen. Als de mens in staat is de natuur zo te behandelen dat dit het kwaad
tegengaat, dan moet dit gebeuren. De mens heeft als beheerder van de
schepping, de taak het kwaad in de natuur uit de wereld te helpen.
Biotechnologie speelt dan een positieve rol bij het streven naar het
verbeteren van de natuur. Ingrijpen in natuurlijke processen mag, zolang het
gaat om het bestrijden van ziekten en kwalen. Dit moet wel plaatsvinden in
een dialoog met de mogelijkheden die de natuur in zich bergt en die de
natuurlijke levensprocessen respecteert en ondersteunt. Maar dat betekent
niet dat „onnatuurlijk‟ ook ongeoorloofd is. Bij alle handelingen moet men zich
afvragen of het goed en/of noodzakelijk is voor de gezondheid en
welbevinden van de natuurlijke wezens.
De Islamitische traditie volgt deze denklijn grotendeels. Deze traditie ziet de
natuur als een norm voor biotechnologie maar niet als de enige norm.
Ingrijpen in de natuur door middel van biotechnologie mag zolang het voldoet
aan een (essentiële) noodzaak (zoals het voeden van een volk en
medicijnproductie; het leven veraangenamen; voorzien in dagelijkse
behoefte). De mens is onderdeel van de natuur en mag wetenschappelijke
creativiteit gebruiken, maar het kosmologische evenwicht moet in stand
blijven. De natuur heeft iets, los van de belangen van de mens, wat waarde
heeft. Men moet proberen de zelfstandigheid van de natuur zoveel mogelijk
te respecteren. In de praktijk vertaalt dit zich door de techniek te gebruiken
in overeenstemming met de natuur door bijvoorbeeld gebruik te maken van
61

Adviesrapport cybriden
zelfregulering van plant en dier, vanuit een erkenning van hun intrinsieke
waarde. De pretentie om de natuur te verbeteren of kapot te maken wordt
door veel stromingen als ongeoorloofd beschouwd.
3.3.2. De mens als heerser over de natuur
Een andere opvatting over zorg dragen herkent geen moreel relevante
normativiteit in de natuur. De natuur wordt gezien als een stelsel van
processen en objecten die door de mens naar eigen inzicht gedirigeerd of
gemanipuleerd kunnen worden. Onderdeel van deze sterk antropocentrische
opvatting is de veronderstelling dat de natuur een werkelijkheid is die
onverschillig staat ten opzichte van de mens. Het menselijke subject kan als
een rationeel wezen vrijelijk over de natuur, inclusief de menselijke natuur,
beschikken. Dat betekent dat de mens altijd in de natuur kan ingrijpen om
deze aan te passen aan zijn eigen noden. De enige grens die gesteld wordt, is
die van het technisch onmogelijke en maatschappelijk onhaalbare. Men hoort
rekening te houden met de consequenties van de handelingen op de natuur
en de samenleving.
In deze visie ligt de aanname besloten dat de mens de natuur niet zal
vernietigen vanwege de noodzakelijke behoefte aan een leefomgeving. De
vraag of de mens alles wat technisch mogelijk is mag doen of zich moet
beperken tot de noodzakelijke verbeteringen van de natuur, blijft binnen deze
visie verder onbeantwoord.
3.3.3. De mens als onderdeel van eco-systemen
De derde opvatting over zorg dragen berust op niet-antropocentrische,
ecologische opvattingen. Daarin wordt de mens gezien als onderdeel van een
geheel van systemen die een bepaald evenwicht nastreven. Voor nieuwe
technologieën en systemen voor beheersing geldt dan als uitgangspunt dat
de harmonie van de biotische gemeenschap wordt bewaard. Die harmonie
betreft de integriteit, stabiliteit en schoonheid van alle levende wezens.182 Het
streven naar harmonie laat zich ecologisch vertalen in een nieuwe ethiek,
door Leopold de “land ethiek” genoemd, waarin alle levende wezen, maar ook
182

Leopold A. 1949. A Sand County Almanac. Oxford University Press, New York.

62

Adviesrapport cybriden
bodem en water tot onderdeel van één gemeenschap worden, “het land”. Uit
deze ethiek kunnen echter moeilijk normen worden afgeleid voor de
toepassing van nieuwe technologie. De ecologische filosofie kenmerkt zich
door de nadruk op conservatie en evenwicht tussen bestaande leden van de
biotische gemeenschap. De zogenaamde “diepe ecologie”, uitgewerkt en
voorgesteld door de Noorse filosoof Arne Naess183, gaat een stap verder. De
westerse mens heeft tot nu toe ethische systemen ontwikkeld die zijn
suprematie over andere levende wezens bevestigt. Die suprematie heeft geen
werkelijke ondergrond en vormt een risico voor de natuur door de utilistische
denkwijze over het gebruik van andere levende wezens. Diepe ecologen
kennen daarom aan alle levende wezens gelijke rechten op leven toe die de
basis zou moeten zijn voor de ecologie als wetenschap. De aanhangers van
de diepe ecologie wijzen vooral op de nadelige gevolgen van de menselijke
suprematie voor de bio- en ecosfeer (klimaatverandering, verlies aan
soorten, uitputting van natuurlijke hulpbronnen). Het fundament van hun
normatieve visie ligt daarbij in de gedachte dat het geheel van de eco- en
biosfeer richtinggevend hoort te zijn voor het menselijk handelen. Dit
normatieve uitgangspunt laat zich vertalen in een waardering van
biotechnologie wanneer daarmee een positieve of negatieve bijdrage aan het
in stand houden van de eco- en biosfeer wordt geleverd. De morele status
van de leden van de biotische gemeenschap is daarmee nog niet helder,
evenmin als de waardering van de mogelijkheid om nieuwe leden in de
gemeenschap te creëren.
3.4. Relatie mens/dier
De westerse intellectuele tradities hebben er altijd sterk naar geneigd de
verhouding mens-dier te denken in termen van tegengestelden binnen een
gemeenschappelijk (dierlijk) geheel. Onze omgang met dieren, het gebruik
van dieren om onze noden te voldoen of dieren als gezelschap te gebruiken,
steunt, behalve op religieuze overwegingen zoals de eerdergenoemde, op
deze interpretatielijn. De mensenrechten stoelen juist op de constatering dat

183

Næss A. 1989. Ecology, Community and Lifestyle: Outline of an Ecosophy. CUP, New York.

63

Adviesrapport cybriden
de mens in tegenstelling tot dieren en dingen, niet onderworpen kan worden
aan overheersing door anderen.
3.4.1. Ontologisch verschil tussen mens en dier
Volgens de toonaangevende westerse filosofische tradities bestaat er een
scherp onderscheid tussen de zijnswijze van mensen en dieren.184 De mens is
verheven boven het dier, en kan op generlei wijze daaraan worden
gelijkgesteld. De scheiding tussen mens en dier is niet biologisch maar
ontologisch, omdat het dier geen rationele of geestelijke ziel heeft zoals de
mens.
Antieke en middeleeuwse denkers zagen in de menselijke geest een wezenlijk
- essentieel, qua wezen, qua essentia - onderscheid met dieren. Dat
onderscheid berust niet op enig zintuiglijk waarneembaar kenmerk of
vermogen maar op het geestelijke karakter van de menselijke ziel. Door zijn
geestelijke dimensie heeft de mens een intrinsieke waarde die hem boven
alle levende en niet levende wezens stelt.
In de moderne tijd wordt benadrukt dat de mens als redelijke subject anders
dan de dieren gekenmerkt wordt door zelfbewustzijn, vrije wil, moreel besef,
sociaal leven, cultuur en het vermogen tot verbale communicatie.185 In de
late negentiende eeuw en in de twintigste eeuw wordt het onderscheid tussen
mens en dier opnieuw geproblematiseerd, waarbij het verschil in
gebondenheid aan een omgeving als basis voor het onderscheid wordt
gedefinieerd. Het dier is centrisch in zijn leefwijze en leefmilieu, de mens
excentrisch.186
Geïmpliceerd in deze visies is dat het menszijn of de aanwezigheid van
menselijke kenmerken als taal, moreel besef, rationaliteit en symbolische
cultuur alles-of-niets aangelegenheden zijn. Ze zijn er wel bij de mens en
ontbreken bij dieren zonder dat er overgangen zijn.
184

Krimsky S. 1982. Genetic alchemy: The social history of the recombinant DNA controversy.
Cambridge: MIT Press.
185
Kant, I. Grundlegung zur Metaphysik der Sitten. (Hamburg: Felix Meiner Verlag 1965),
oorspronkelijk 1785.
186
Corbey RHA. 1988. De mens een dier? Scheler, Plessner en de crisis van het traditionele
mensbeeld. Nijmegen: KUN.

64

Adviesrapport cybriden
3.4.2. Continuïteit tussen mens en dier
Volgens de evolutionaire en andere continuïteitsvisies zijn de verschillen
tussen mens en dier niet essentieel maar gradueel. Mens en dier zijn
evolutionair verbonden. De evolutie van dier naar de huidige mensvorm,
vertoont geleidelijkheid en tussenvormen. Als gevolg kan het verschil tussen
mens en dier teruggebracht worden tot verschillen in biologische
eigenschappen. Deze eigenschappen staan bij het vermengen van plant- en
diersoorten steeds ter discussie.
3.4.3. Vermenging DNA van mens, dier of tussen soorten
Het creëren van nieuwe planten of dierensoorten is niet iets nieuws voor de
mens. Melkvee, bijvoorbeeld, komt in de biologische natuur niet voor, maar is
een product van door de mens uitgevonden en toegepaste fokmethoden.
Recombinant DNA-technieken hebben het bij elkaar brengen van het
gewenste genetische materiaal vereenvoudigd en effectiever gemaakt.
Hiermee is het ook mogelijk DNA van soorten die (evolutionair) ver van
elkaar liggen bij elkaar te brengen. Met betrekking tot de vermenging van
(genetisch materiaal) van soorten bestaan binnen de evolutionaire
gedachtegang verschillende visies.
Wanneer het belang van verschillen tussen mensen en dieren wordt
benadrukt en deze opvatting op het DNA wordt toegepast, is vermengen
toegestaan zolang het fundamentele onderscheid tussen diersoorten - en
vooral tussen mens en dier - niet ter discussie wordt gesteld.
Een lijn binnen deze visie heeft echter geen principieel bezwaar tegen het
vermengen van DNA en het overbrengen van genetisch materiaal van de ene
soort in de andere wanneer dat een voor de mens nuttig doel dient. Een
voorbeeld is het inbrengen van het menselijk insuline-gen in het genoom van
bacteriën om humane insuline te produceren. Maar deze handelwijze mag
niet tot gevolg hebben dat een natuurlijk evenwicht wordt ontwricht. Daarom

65

Adviesrapport cybriden
zijn er wel bezwaren tegen het inbrengen van niet-menselijk DNA in het
menselijke genoom.187
Een tweede lijn binnen deze visie is meer terughoudend en meent dat het op
orde houden van stammen en rassen een essentieel gegeven is. Kruising van
soorten, gesteld dat dit zou kunnen, wordt afgekeurd. Voor sommigen binnen
deze denklijn is het vermengen van DNA toegestaan als er werkelijk geen
alternatieven zijn en er een goede reden is, zoals een medische behandeling.
Een fundamenteel probleem bij de vermenging van DNA is dan wel dat deze
niet direct tot de productie van een geneesmiddel leidt. De vermenging is
slechts van belang voor het onderzoek dat tot een betere behandeling kan
leiden. De vraag is in hoeverre de genetische informatie die daaruit wordt
verkregen werkelijk gebruikt kan worden voor de behandeling van menselijke
ziekten. Zolang die vraag niet is beantwoord, is het moeilijk de
aanvaardbaarheid van de vermenging van DNA te bepalen.188
Voor aanhangers van een evolutionaire visie van de soorten is vermenging
van DNA niet in zichzelf ethisch problematisch. Zij baseren hun argumentatie
op het feit dat het vermengen van het DNA dat afkomstig is uit twee (of
meer) verschillende soorten al in de oude tijden werd gedaan in de landbouw
door het kruisen van gewassen. Bij dieren komt dit in de natuur voor zoals in
het geval van de muilezel en het muildier die ontstaan uit de kruising tussen
een paard en een ezel.
Maar, bij de moderne technieken is meer aan de hand. Door middel van
recombinant DNA technieken kunnen combinaties van genen uit verschillende
soorten worden gemaakt die in de normale natuurlijke omstandigheden nooit
tot stand zullen komen.
De meeste aanhangers van een evolutionaire visie stellen daarom een aantal
voorwaarden aan de vermenging: er moet een haalbaar doel voor mensen
mee worden bereikt, zoals genezing, er mogen geen risico‟s voor de

187

Wils JP, et al. 2006. “Levensbeschouwing en biotechnologie Een analyse van normatieve
argumenten”. Rapport in opdracht van de Commissie Genetische Modificatie (COGEM). Den
Haag: Schuttelaar & partners.
188
Idem

66

Adviesrapport cybriden
menselijke soort mee zijn verbonden en natuurlijke eigenschappen moeten
worden behouden. Sommigen gaan verder en stellen dat de mens geen soort
hoeft te zijn die als onveranderlijk of als laatste stadium van de evolutie
wordt gezien. Zij streven een vorm van transhumanisme na.
3.5. De morele status van dieren
Vanaf oudsher heeft de mens planten en dieren gebruikt om zijn noden te
vervullen. De mens moet bijvoorbeeld planten of dieren eten om in leven te
blijven. Manipuleren met dieren heeft de mens altijd gedaan. Een voorbeeld
is de eerder genoemde liger or tigon die een kruising is tussen leeuw en
tijger. In de laatste tijd gelden als voorbeelden: het gekloonde schaap Dolly,
de muis met een mensenoor, of de kruising tussen schapen en geiten. De
begrenzing van het gebruik van dieren wordt sterk bepaald door de morele
status die de mens aan dieren toekent.
Door de eeuwen heen kende de morele status die de mens aan het dier
toeschreef twee denklijnen: dieren werden gezien als voorwerpen of dingen
die de mens naar believen kon gebruiken, of dieren werden gezien als morele
subjecten die een zeker respect verdienen. Deze twee perspectieven werden
sterk beïnvloed door culturele en religieuze opvattingen.
In de laatste eeuw zijn deze opvattingen uitgekristalliseerd in een aantal
filosofische theorieën die de morele status van dieren baseren op
verschillende aspecten: (a) geen morele status als ondergeschikte wezens
(antropocentrisme); (b) morele status gebaseerd op het vermogen van het
dier om ervaringen van pijn en plezier te hebben (pathocentrisme) 189; (c)
intrinsieke waarde van het dier als “subject” van leven.190 191.
3.5.1. Antropocentrisme
Het antropocentrisme ondersteunt een instrumenteel gebruik van dieren.
Deze theorie gaat ervan uit dat er een absoluut verschil is tussen de mens en
189

Singer P. 1985. In Defence of Animals. N.Y: Blackwell. Singer P. Animal Liberation, 2nd
edit.1995. London: Pimplico.
Suzuki D. Knudson P. 1987. Genethics, the ethics of engineering life. Toronto: Stoddart.
Publishing Co.
190
Regan T. 1983. The Case for Animal Rights. London: Routledge & Kean Paul.
191
Norton B. 1986. Why preserve natural Variety? Princeton: Princeton University Press.

67

Adviesrapport cybriden
het dier. Dat verschil is gelegen in het vermogen van de mens om vrije
handelingen te verrichten, waardoor zij een doel in zichzelf zijn. Levende
wezens die dit vermogen missen, hebben slechts instrumentele waarde als
nutsgoederen voor de mens. Over die laatste heeft de mens daarom
beschikkingsrecht, wat inhoudt dat hij ze als zuiver middel tot een door hem
gekozen doel mag gebruiken. In deze visie houdt men geen rekening met het
dierenwelzijn tenzij het nuttig is voor de mens om goed voor dieren te
zorgen.192
Sterke antropocentristen benadrukken dat dieren geen morele waarde
hebben in vergelijking met de mens en als nutsgoederen voor de mensen
fungeren. Gematigde antropocentristen benadrukken dat het
beschikkingsrecht van de mens op dieren beperkt is. De mens dient moet het
welzijn van dieren behartigen en dieren niet onnodig doen lijden.
3.5.2. Pathocentrisme
Het pathocentrisme baseert zijn ideeën op de (utilistische) filosofie van
Bentham. Voor Bentham wordt de morele status van een wezen bepaald door
zijn vermogen om pijn te lijden en plezier te beleven. De centrale vraag over
de morele status van een entiteit is dus niet of die rationeel kan denken of
kan praten, maar of die kan lijden. De conclusie is dan duidelijk. Aangezien
dieren kunnen lijden verdienen zij morele consideratie. Dat houdt in dat zij
altijd met respect moeten worden behandeld.193
Een belangrijke vertegenwoordiger van deze visie is tegenwoordig de ethicus
Peter Singer194. Volgens Singer zijn alle handelingen die een „sentient‟ wezen
doen lijden, ethisch onaanvaardbaar. Men hoort het welzijn van het dier altijd
te respecteren en te bevorderen.
Het pathocentrisme kent twee verschillende praktische strekkingen. Harde of
radicale pathocentristen gaan ervan uit dat dieren even veel waardering
dienen te krijgen als mensen. Harde pathocentristen ontkennen niet dat de
192

De Boer IJM. 1994. "Toepassing van klonen in de melkveefokkerij. Ethische aspecten". In:
Ethiek uit het veld, Wageningen: Koninklijk Genootschap voor Landbouwwetenschap, pp.5051.
193
Bentham J. 1789. Introduction to the Principles of Morals and Legislation. ECLA library.
194
Singer P. 1995. Animal Liberation, 2nd edit. London: Pimplico.

68

Adviesrapport cybriden
mens zich aan de top van de evolutie bevindt maar zij zijn van mening dat
men daaruit niet kan concluderen dat mensen in ethisch opzicht relevanter
zijn dan dieren. Menselijke kenmerken zoals intellectuele vermogens zijn niet
belangrijker dan andere kenmerken, zoals snel rennen of kunnen vliegen, bij
het toekennen van een morele status aan een entiteit. Daarom zijn harde
pathocentristen tegen elke vorm van gebruik van dieren die de gezondheid
en het welzijn van het dier schaadt.
Meer gematigde pathocentristen zullen het gebruik van dieren toestaan als er
zwaarwichtige redenen daarvoor zijn. Echter onder de voorwaarde dat het
welzijn van het dier niet wordt aangetast.
Het welzijn van het dier blijft niet beperkt tot het niet onnodig kwellen van
dieren, maar impliceert ook de zorg voor de gezondheid van het dier.
Gezondheid van een dier is overigens lastig te definiëren. Vaak wordt
gezondheid gelijk gesteld met het normale functioneren van het dier. Wat
normaal functioneren als criterium inhoudt is echter eveneens moeilijk te
bepalen. Volgens Rollin wordt de gezondheid van het dier bijvoorbeeld teveel
beschreven vanuit het produceren van dieren.195
Dieren-welzijn kan op andere wijze worden gedefinieerd als de evenwichtige
en harmonieuze relatie tussen dier en omgeving. Deze harmonie houdt het
stimuleren van positieve ervaringen in en het vermijden van negatieve.
Volgens Stafleu en Brom hebben dieren het bewustzijnvermogen om
onaangename sensaties als pijn en lijden te kwalificeren.196 197 Volgens hen
geven de homologieën tussen de zenuwstelsels van mens en dier genoeg
aanleiding om te denken dat dieren de subjectieve beleving met mensen
gemeen hebben. Dit wordt benadrukt door de vergelijkbare reacties van
dieren met die van de mens in sommige situaties.

195

Rollin B. 1998. The Unheeded Cry. Animal Consciousness Animal Pain and Science. Oxford:
Oxford University Press.
196
Brom FWA. 1997. Onherstelbaar Verbeterd: Biotechnologie bij dieren als moreel probleem.
Assen: Van Gorcum & Comp. B.V.
197
Stafleu FR, Grommers F, Vorstenbosch JMG. 1999. “Animal welffare : A hierarchy of
concepts”. Proceedings of the European Society for Agricultural and Food Ethics: preprints,
Wageningen.

69

Adviesrapport cybriden
3.5.3.Intrinsieke waarde van het dier als “subject” van leven.
Een derde theorie pleit ervoor dat dieren een intrinsieke morele waarde
hebben als levende wezens in zichzelf. Tom Regan is de meest belangrijke en
genuanceerde verdediger van het argument dat dieren een intrinsieke waarde
hebben die hen tot subject van rechten maakt, los van wat ze voor mensen
kunnen betekenen.198 Hij koppelt daaraan de stelling dat dieren niet als
middel door andere wezens mogen worden gebruikt. Dat betekent dat het in
de relatie van de mens en het dier niet zo zeer gaat om het niet aantasten
van het welbevinden van het dier, maar veeleer dat we niet zo maar over
dieren kunnen beschikken om aan onze behoeften te voldoen. De belangen
van het dier zijn niet meer automatisch ondergeschikt aan de belangen van
de mens.
Het begrip intrinsieke waarde is niet eenvoudig te omschrijven. Sommige
auteurs baseren de intrinsieke waarde van het dier op zijn vermogen om te
lijden en te genieten, het vermogen tot zekere bewustzijnstoestanden of hun
hoge graad aan organische complexiteit (Bentham; Singer)199. Volgens deze
opvatting is het statuut van beschermingswaardigheid hoger bij meer
ontwikkelde dieren met een centraal zenuwstelsel. Bij lagere dieren dient de
beschermwaardigheid afgewogen te worden tegen andere waarden.
Voor andere auteurs is de intrinsieke waarde gebaseerd op het hebben van
een 'goed van zichzelf', dat wil zeggen, onafhankelijk van menselijke doelen
(Regan, Taylor).200 201 Dieren zijn teleologisch (doelzoekend) van aard.
Daarom hebben zij een 'goed van zichzelf'. Het niet kunnen realiseren van
hun eigen doelen, schaadt hen. Gecombineerd met de erkenning dat dieren
gevoelens hebben, was dat de basis van het morele „nee, tenzij‟-principe:
geen ingrepen of behandelingen waar dieren onder lijden, tenzij daar een
goede reden voor is.

198

Regan T. 1983. The Case for Animal Rights. London: Routledge & Kegan Paul.
Bentham J. 1789. Introduction to the Principles of Morals and Legislation. ECLA library;
Singer P.1995. Animal Liberation, 2nd edit., London: Pimplico.
200
Regan T. 1983. The Case for Animal Rights London: Routledge & Kegan Paul.
201
Taylor PW. 1986. Respect for nature: A theory of environmental ethics. Princeton: Princeton
University Press.
199

70

Adviesrapport cybriden
Sommige auteurs prefereren de term “integriteit van het dier” om de morele
status van dieren weer te geven. Integriteit wordt omschreven als een vorm
van heelheid of onaangetastheid die als ideaal wordt voorgesteld. De
integriteit van het dier wordt geschonden door bijvoorbeeld het uiterlijk van
het dier te veranderen, door het couperen van staarten of het genetische
modificeren van dieren. Een tweede betekenis van integriteit is het vermogen
om soortspecifiek te functioneren, bijvoorbeeld door basale behoeften (eten,
drinken) onafhankelijk van de mens te bevredigen. Bij gedomesticeerde
dieren kan dit begrip alleen in afgeleide zin gelden. Door het modificeren van
dieren worden hun eigenschappen doelbewust en gericht gewijzigd ten nutte
van de mens. Hierbij gaat het om andere zaken dan die bij de aantasting van
gezondheid en welzijn een rol spelen.
3.6. Toepassingen op cybriden
Aan de hand van de bovengenoemde consideraties kunnen we twee soorten
overwegingen onderscheiden betreffende het maken van cybriden: (a)
overwegingen betreffende de toelaatbaarheid van het ingrijpen in de
natuurlijke orde; (b) overwegingen betreffende de morele houding tegenover
de nieuwe entiteiten die technologisch tot stand komen.
3.6.1. Ingrijpen in de natuurlijke ordening
De centrale vraag die moet worden beantwoord is of cybriden de orde in de
natuur en de verhouding tussen mens en dier aantasten. Uitgaande van het
bestaan van een verschil tussen de mens en de andere levende wezens - ook
als dit verschil niet door iedereen als even scherp of fundamenteel wordt
geacht -, zal het creëren van cybriden gezien worden als het schaden dan wel
wijzigen van de natuurlijke orde en de hiërarchie tussen soorten, maar
mogelijk ook als een bedreiging voor de uitzonderlijke status van de mens in
de wereld.
Als cybriden als compleet nieuwe organismen worden gekwalificeerd zou
cybridenonderzoek vergelijkbaar zijn met „spelen voor God‟ en door gelovigen
op zijn minst gezien kunnen worden als verandering of aantasting van de
natuurlijke orde door het creëren van nieuwe levensvormen.
71

Adviesrapport cybriden
Voor aanhangers van een visie waar de mens bepaalt wat gedaan mag
worden en de natuur geen grenzen stelt, is cybridenonderzoek geaccepteerd
mits er geen risico‟s zijn voor de mens en het welzijn van het dier.
Voor verdedigers van de opvatting dat de mens de taak heeft de goedheid in
de natuur te respecteren teneinde een ongeordend gebruik van de dingen te
vermijden, zal de discussie rondom cybridenonderzoek zich richten op de
grenzen van het toelaatbare, zoals tot nu toe ook het geval is bij genetische
modificatie.
Voor aanhangers van een ecologische of ecosofische benadering is het
probleem vooral of de harmonie, de integriteit en de stabiliteit van de
biosfeer gevaar loopt door de introductie van cybriden.
Cybridenonderzoek raakt - als cybriden niet als gerelateerd aan de
menselijke soort gezien worden - daarin aan het thema van het
duurzaamheiddebat: Wat voor waarde hebben niet-menselijke levende
wezens? In hoeverre zijn we bereid rekening te houden met hun belangen?
Hoeveel ruimte geven wij aan de dieren om zich naar hun aard te kunnen
ontwikkelen? Zijn we duurzaam bezig als we het soortenevenwicht verstoren?
3.6.2. Morele houding tegenover cybriden
Het respect dat we schuldig zijn aan cybriden wordt sterk beïnvloed door de
vraag naar hun natuur en door onze opvattingen over de moreel relevante
kenmerken. Als cybriden als menselijke embryo‟s worden gekwalificeerd, zou
de juiste morele houding tegenover hen vergelijkbaar zijn met het respect
dat we aan het vroege embryo verschuldigd zijn.
In het geval dat cybriden als dierlijk worden gekwalificeerd, horen wij de
intrinsieke waarde van het dierlijke embryo te erkennen. Vanuit een
gematigd antropocentrisme en een gematigd pathocentrisme zal rekening
gehouden worden met een verschil in morele status tussen mens en dier.
Voor andere opvattingen zal dat relatief zijn ten opzichte van het doel dat
met cybriden wordt nagestreefd.

72

Adviesrapport cybriden
Gesteld dat cybriden noch menselijk, noch dierlijk zijn, dan hoeven zij
daarmee nog niet te worden beschouwd als een klompje cellen of als
voorwerpen (of dingen) waarmee men kan doen wat hij wil. Wij zijn moreel
verantwoordelijk voor het creëren van deze nieuwe entiteiten en hun
introductie in de natuurlijke orde of de eco- en biosfeer. Dat betekent dat de
verhouding tussen mens en dier grondig ter discussie moet worden gesteld.
Een visie die aan dieren en mensen gelijkelijk of in onderscheid rechten
toekent is daarvoor niet voldoende. Cybriden kunnen immers op verschillende
manieren worden samengesteld, waardoor hun levensvatbaarheid niet zonder
meer vaststaat. Zijn cybriden wel levensvatbaar, dan zijn zij levende
entiteiten die geen morele status hebben op grond van een natuurlijke of
andere zijnswijze. Levensbeschouwelijke visies zijn derhalve moeilijk
toepasbaar op cybriden en aanhangers van verschillende stromingen zullen
wellicht geneigd zijn om de status dogmatisch te proclameren vanuit hun
eigen denkpositie. Het debat over de grenzen van toelaatbaarheid van het
maken van cybriden wordt daarmee bemoeilijkt.
Filosofisch blijft het van belang om in te zien dat de technologie mensen in
staat stelt tot een instrumenteel gebruik van levende wezens waarbij levende
entiteiten tot stand komen die de huidige horizon van de grenzen tussen
mens en dier overschrijden. Met die overschrijding laadt de mens de
verantwoordelijkheid op zich om die entiteiten een betekenisvolle plaats te
geven in de wereld van levende entiteiten.

73

Adviesrapport cybriden
4. Ethische aspecten van cybridenonderzoek
4.1. Inleiding
Het gebruik van cybriden voor het creëren van menselijke stamcellen kan een
ethisch aanvaardbare oplossing bieden voor het verkrijgen van stamcellen
voor autologe celtherapie, waarbij zowel het probleem van het kloneren
(SCNT) van menselijke embryo‟s als de problemen rond de menselijke
eiceldonatie (donoreicellen) worden vermeden. Het alternatief roept zelf ook
morele en wetenschappelijke vragen op. Er zijn nog veel wetenschappelijke
aspecten onduidelijk, vooral met betrekking tot de veiligheid van het gebruik
van de verkregen stamcellen. Er is verder nog te weinig bekend over de
technische, politieke en sociale implicaties van dit onderzoek om op voorhand
de voordelen, risico‟s en ethische gevolgen ervan op korte en lange termijn te
kunnen evalueren. Daarenboven komen in het ethische debat over het
onderzoek met cybriden dezelfde argumenten en morele visies naar voren die
ook een rol spelen in discussies over embryo-onderzoek, over het vermengen
van cellulair en lichamelijk materiaal van menselijke en dierlijke afkomst,
over het gebruik van dieren voor medisch wetenschappelijk onderzoek en
over de morele grenzen van dat onderzoek. De fundamentele vraag onder
deze discussies betreft de indeling van de cybriden bij ofwel menselijke
embryo‟s ofwel dierlijke embryo‟s.
In brede zin kunnen de argumenten die in het ethische betoog worden
aangevoerd over het tot stand brengen van cybriden, in vier categorieën
worden ondergebracht:
-

Argumenten aangaande de menselijke waardigheid

-

Argumenten aangaande de waarde en integriteit van het dier

-

Argumenten aangaande de potentiële schending van de natuur

-

Argumenten die gecentreerd zijn op de waarde en noodzaak van dit
onderzoek

74

Adviesrapport cybriden

4.2. Menselijke waardigheid
Een cruciaal argument dat wordt gebruikt in discussies over de morele
(on)toelaatbaarheid van cybriden is dat vermenging van menselijk en dierlijk
materiaal een aanslag is op de menselijke waardigheid die ons begrip van
mens-zijn op losse schroeven kan zetten.202 203 204
De mens wordt in deze visie gezien als drager van een intrinsieke waarde
waardoor hij een unieke status geniet binnen de wereld (antropocentrisme).
De mens is het enige wezen dat persoon is en daaraan een intrinsieke waarde
ontleent. Die waarde wordt wel geformuleerd als „een doel in zichzelf‟.205
Deze vorm van intrinsieke waarde wordt uitgedrukt in termen van menselijke
waardigheid, maar die waardigheid wordt op verschillende wijzen begrepen.
Enerzijds baseert men de unieke status van de mens op de aanwezigheid van
bepaalde eigenschappen en ervaringsmogelijkheden, zoals het vermogen om
rationeel te denken, vrij te kiezen en zichzelf aan zedelijke wetgeving te
onderwerpen, of het vermogen ervaringen als positief of negatief te
waarderen. Over de eigenschappen die zich aan de grondslag van het respect
voor de menselijke waardigheid bevinden, bestaat nog geen eensgezindheid.
Die kenmerken of eigenschappen zijn in onze culturele traditie ook meerdere
malen opnieuw gedefinieerd. Bijvoorbeeld, er zijn tijden geweest waarin
pasgeborenen, kinderen, vrouwen, slaven of mensen uit vreemde landen niet
als dragers van de intrinsieke waarde werden beschouwd. De vraag dient
daarom steeds weer te worden gesteld: welke kenmerken zijn
doorslaggevend om te spreken van een intrinsiek menselijke waardigheid.
Anderzijds wordt menselijke waardigheid gezien als inherent aan het
menszijn. De menselijke waardigheid wordt dan niet afgeleid uit het bezit van

202

Karpowicz P,et al. 2005. “Developing human-nonhuman chimeras in human stem cell
research: ethical issues and boundaries”. Kennedy Institute of Ethics Journal; 15(2):107-134
203
Seyfer T. 2004. “The ethics of chimeras and hybrids: dignity and original solitude”. Journal
of Medical Ethics; 29(8):1-4.
204
Bobber M. 2006. “Ethical questions concerning research on human embryos, embryonic
stem cells and chimeras”. Biotechnology Journal; 1: 1352-1369.
205
Resnik DB. 2003. “Patents on human-Animal chimeras and threats to human dignity”.
American Journal of Bioethics; 3(3):35-36.

75

Adviesrapport cybriden
sommige eigenschappen of kenmerken. De mens heeft een intrinsieke
waarde omdat hij bij de soort homo sapiens behoort. De menselijke
waardigheid verwijst dan naar de plaats van de mens in de wereld. Die plaats
is uniek ten opzichte van andere wezens. Alleen aan de mens komt daarom
deze waardigheid toe. Het verschil tussen de mens en de rest van de dieren
berust dan niet op biologische verschillen maar op een ontologisch verschil
dat moreel significant is.206
Het vermengen van menselijk en dierlijk erfelijk materiaal (DNA) zou het
onderscheid (de fundamentele kloof) tussen mens en dier kunnen doen
verdwijnen, waardoor de mens zijn unieke status in de wereld kwijtraakt.
Daarmee komt ook een belangrijke hoeksteen van ons morele en juridische
systeem op losse schroeven te staan. Wanneer wij eenmaal een wezen als
menselijk kwalificeren kennen wij dat wezen automatisch rechten en
verantwoordelijkheden toe die hij niet had toen we hem als dier of als
levenloos wezen beschouwden.207 Het overschrijden van deze grens zou
morele verwarring veroorzaken en de hogere morele status die is toegewezen
aan de mens teniet kunnen doen. Het alternatief lijkt om geen menselijke
waardigheid toe te kennen aan een interspecies entiteit.
De speciale waardigheid die de mens toekomt wordt doorgaans uitgedrukt in
het principe dat de mens nooit als middel gebruikt mag worden om een doel
te bereiken (Kant). Op de vraag of dit principe ook toegepast kan worden op
het lichaam bestaan ruwweg twee antwoorden. Het eerste antwoord stelt dat
het menselijke lichaam buiten de persoon als zodanig valt en daarom niet in
de waardigheid deelt die aan de persoon toekomt. Volgens het tweede
antwoord is het lichaam een essentieel onderdeel van de persoon dat
deelneemt aan de menselijke waardigheid. De eerste visie heeft de overhand
gekregen sinds het begin van de moderne tijd, maar de visie waarbij de
persoon zijn lichaam is (en het niet alleen maar heeft), blijft op één of andere
manier nog aanwezig in alle culturen.
206

De unieke plaats kan worden aangereikt door een religieus argument, zoals het imago dei
of de scheppingsorde, maar is ook door filosofen verdedigd in antropologische zin. In „Die
Stellung des Menschen im Kosmos‟ stelt de Duitse filosoof/ethicus Max Scheler dat de mens als
enig wezens zich bewust is van de wereld. Dieren hebben slechts een omgevingsbewustzijn.
207
Johnston J. 2003. “Chimeras and human dignity”. American Journal of Bioethics; 3 (3):6-8.

76

Adviesrapport cybriden
De menselijke waardigheid bevindt zich ook aan de basis van de discussie
over het gebruik van menselijke eicellen ten behoeve van wetenschappelijk
onderzoek. Naast de vraag naar de ethische aanvaardbaarheid van de risico‟s
waaraan vrouwen worden blootgesteld door de hormoonstimulatie, is de
vrees uitgesproken dat vrouwen in een positie terechtkomen waarin ze
gedegradeerd worden tot bron van eicellen en aangetast worden in hun
lichamelijke integriteit.
De schaarste aan eicellen heeft in sommige landen, o.a. de Verenigde Staten,
geleid tot het verkopen van rijpe eicellen tegen aanzienlijke bedragen. In
Nederland en in de meeste Westerse landen wordt commercialisering
beschouwd als een aantasting van de waardigheid van het vrouwelijke
lichaam (en zijn potentialiteit in verband met voortplanting als zingevend
gebeuren) en wordt commercialisering als een niet moreel aanvaardbare
optie gezien.
De terughoudendheid in verband met de instrumentalisering van het lichaam
of van onderdelen ervan heeft geleid tot het zoeken van “vrouwvriendelijke
alternatieven” waarbij geen beroep hoeft te worden gedaan op eiceldonoren.
Dat hoeft niet beperkt te blijven tot het gebruik van iSCNT embryo‟s, er kan
op dit moment ook worden gedacht aan donatie van IVF-eicellen waarvan de
bevruchting is mislukt, het gebruik van eicellen die vrijkomen bij een
gynaecologische ingreep en vervolgens door de vrouw worden afgestaan, of
van eicellen die verkregen worden uit ES.208 209

4.3. Schending van de orde in natuur/ grenzen tussen soorten
Een argument dat tegen het tot stand brengen van cybriden wordt gebruikt
luidt dat het vermengen van menselijk en dierlijk materiaal onze begrippen
van “soort” en “natuur” (menselijke natuur, dierlijke natuur) door elkaar zou
schudden. Is natuur iets dat biologisch wordt bepaald, bijvoorbeeld door het
bezit van bepaalde genen, cellen of organen, of door het behoren tot een
208

Solter D. 2003. “New paths to human ES cells?” Nature Biotechnology; 21(10): 1154-1155.
Testa G, Harris J. 2004. “Genetics. Ethical aspects of ES cell derived gametes”. Science; 2,
305(5691):1719.
209

77

Adviesrapport cybriden
concrete soort? Welk begrip van soort moeten wij dan hanteren? Wat zijn de
grenzen tussen soorten? Zijn soorten van elkaar gescheiden door vaste
abrupte grenzen die niet verbroken kunnen worden?
Er zijn verschillende benaderingen voor het bepalen van de grenzen tussen
soorten, inclusief de mens. Alle benaderingen stuiten op de vraag op welk
moment een mens kan ophouden met menszijn en een dier met dierzijn.210
Julian Savulescu heeft deze onzekerheid uitgedrukt met de vraag “waarom
hebben sommige genetische structuren, zoals het bezit van 46
chromosomen, een morele waarde?”211 Wijzend op de incidentie van het
syndroom van Turner, gekarakteriseerd door een (gedeeltelijk) ontbrekend X
chromosoom, concludeert hij dat er geen morele waarde gekoppeld kan zijn
aan een bepaald aantal chromosomen.
Een fundamentele vraag bij iSCNT is de betekenis en de aanvaardbaarheid
van het overschrijden van de grenzen tussen soorten. In de beantwoording
van deze vraag kunnen drie verschillende visies worden onderscheiden. Voor
sommige auteurs hebben grenzen tussen soorten geen morele of
wetenschappelijke relevantie.212 Anderen zien die grenzen als morele
indicatoren van grenzen die we nooit mogen schenden.213 Voor een derde
groep is het ethisch aanvaardbaar de grenzen tussen soorten te
overschrijden, ook al hebben die grenzen een zekere morele relevantie. De
voorwaarde is dan dat dit op een ethisch verantwoordelijke manier
gebeurt.214
De wetenschappelijke en biologische vragen rond het mens/dier verschil en
het soortbegrip moeten worden verhelderd eer we de fundamentele ethische

210

Robert JS. 2006. “The science and ethics of making part-human animals in stem cell
biology”. FASEB Journal; 20(7):838-845;
Robert JS, Baylis F. 2003. “Crossing species boundaries”. American Journal of Bioethics; 3(3):
1-13.
211
Savulescu J. 2003. “Human-animal transgenesis and chimeras might be an expression of
our humanity”. American Journal of Bioethics; 3(3):22.
212
Siegel AW. 2003. ”The moral insignificance of crossing species boundaries”. American
Journal of Bioethics; 3(3):33-34
213
Streiffer R. 2003. “In defence of the moral relevance of species boundaries”. American
Journal of Bioethics; 3(3):37-38.
214
Karpowicz P, Cohen CB, van der Kooy D. 2000. “It is ethical to transplant human stem cells
into nonhuman embryos”. Nature Medicine;10(4):331-335.

78

Adviesrapport cybriden
kwesties die cybridenonderzoek doet ontstaan kunnen beantwoorden,
namelijk: welke zijn onze ethische (sociale en juridische) verplichtingen ten
opzichte van deze nieuwe inter-species entiteiten? Wat is de betekenis van
menselijke en dierlijke kenmerken bij het bepalen van onze morele plichten
tegenover cybriden en andere vormen van mens-dier combinaties?215 Is het
ethisch aanvaarbaar mensen met dierlijke kenmerken (die wellicht niet meer
als “homo sapiens“ herkenbaar zullen zijn) tot stand te brengen? En
uiteindelijk nogmaals de hoofdvraag: mogen wij de grenzen tussen soorten
wel of niet overschrijden?

4.4. Het onnatuurlijkheidsargument.
Alles wat door gerichte genetische modificatie tot stand komt, is volgens het
onnatuurlijkheidsargument onnatuurlijk. Toch stuit niet elke vorm van
genetische modificatie op principieel bezwaar en is niet door de wet
verboden. Zo wordt het overbrengen van genetisch materiaal van de ene
soort in de andere niet per definitie als ethisch problematisch beschouwd. Het
inbrengen van het menselijk insuline-gen in het genoom van bacteriën om zo
humane insuline te kunnen produceren, is bijvoorbeeld wereldwijd
geaccepteerd. Het creëren van cybriden wordt echter beschouwd als een
onnatuurlijke techniek die wel ethisch problematisch is.
De grenzen tussen de onnatuurlijkheid of natuurlijkheid van een bepaalde
techniek zijn niet altijd makkelijk te trekken. Belangrijk is de overweging dat
het creëren van cybriden een vermenging van genetisch materiaal afkomstig
van verschillende soorten vereist die op een natuurlijke manier niet mogelijk
is. Die vermenging gaat verder dan genetische modificatie. De grenzen liggen
bij het respect van de ordening in de natuur en de natuurlijke grenzen tussen
soorten. Een fundamentele vraag bij genetische modificatie is of we de
natuur reconstrueren of beïnvloeden. Zolang ingrepen geen essentiële
eigenschappen van de mens en andere organismen wijzigen, wordt
genetische modificatie niet als onnatuurlijk gezien. Bijvoorbeeld een bacterie
215

Franklin S. 2003. “Drawing the line at not-fully-human: what we already know”. American
Journal of Bioethics; 3(3):W25-W27.

79

Adviesrapport cybriden
die humane insuline produceert blijft een bacterie; een koe die een eiwit
produceert waarmee mensen kunnen worden behandeld, blijft een koe. Maar
wanneer ingrepen significante veranderingen aanbrengen in aspecten die
eigen zijn aan een soort - zoals het inbrengen van eigenschappen van de ene
soort bij een andere - dan worden de natuurlijke grenzen tussen soorten
overschreden. Dat kan leiden tot ontwrichting van het natuurlijk evenwicht
tussen soorten. Het creëren van mens-dier cybriden zou volgens deze
argumentatie de orde in de natuur verstoren. De mogelijke gevolgen van
deze verstoring op de menselijke identiteit en waardigheid zijn daarbij, zowel
op cultureel als op natuurlijk niveau, onmogelijk te voorspellen.
Een tweede overweging die naar voren wordt gebracht om cybriden als
onnatuurlijk te beschouwen is de vaststelling dat elk wezen een eigen doel
heeft: "een geaardheid, een functie, en een activiteitenpatroon dat intrinsiek
is aan zijn wezen", los van de belangen van de mens. De doelgerichtheid van
elk wezen stelt grenzen aan de menselijke handelingen. De mens hoort de
ordening in de natuur en het natuurlijke doel van elk wezen te respecteren.
In het geval van cybridenonderzoek is het zeker moeilijk aan te geven
waarom de cybride tegen het natuurlijke doel van elk wezen of soort is. Als
uit de vermenging van genetisch materiaal van mens en dier een levend
wezen of levende stamcellen zouden ontstaan, op basis waarvan kunnen we
dan zeggen dat het gevolgde proces onnatuurlijk is? Of moeten wij juist
vaststellen dat de natuur dat wezen toelaat wanneer het een eigen zijnswijze
kan ontwikkelen? Als technologisch ingrijpen de natuur in staat stelt om de
grenzen tussen soorten te laten overschrijden, is dat dan ipso facto
onnatuurlijk? Moeten we alles wat op een natuurlijke manier niet mogelijk is
daarmee als ethisch onaanvaardbaar of problematisch zien?
Argumenten met betrekking tot de schending van de natuurlijke orde laten
aan duidelijkheid veel te wensen over. Wel hebben die argumenten een
publiek belang dat mede kan worden ingegeven door angst voor het
onbekende. Vanwege de onduidelijkheden kan het onnatuurlijkheidargument
op positieve wijze worden samengevat als volgend uit een morele eis dat elke
vorm van leven eerbied verdient en onaantastbaar is.
80

Adviesrapport cybriden

4.5. Morele intuïties van afkeer: de Yuk factor
Het tot stand brengen van cybriden zou moreel onaanvaardbaar kunnen zijn
vanwege de emotionele afkeer die het bij velen oproept. Hiermee komen
intuïties tot uiting die het onbehagen verwoorden dat ontstaat door het
gebruik van technologieën die een bedreiging lijken voor algemeen
aanvaarde waarden. Dat onbehagen wordt als voldoende reden gezien om
cybridenonderzoek af te wijzen.216 Leon Kass, voormalig voorzitter van de
Presidents‟ Commission in de USA (2001-2005), ziet in deze morele afkeer
tegelijk een waarborg van menselijk respect.
“Indeed, in this age (..) in which our given human nature no longer
commands respect, (...) repugnance may be the only voice left that
speaks up to defend the central core of our humanity”.217
Ook als het moeilijk is om uit te leggen waarom sommige praktijken
onbehagen oproepen, kan de morele afkeer worden gezien als een
emotionele uiting van een diepgewortelde kennis en wijsheid die wij niet
onder woorden kunnen brengen.
”In crucial cases, however, repugnance is the emotional expression of
deep wisdom, beyond reason’s powerfully to articulate it”. 218
De vraag rijst hoe we afkeer als uiting van een diepe morele kennis kunnen
scheiden van die reacties die slechts een sociale en historische emotionele
houding vertolken. Elke samenleving heeft sociale taboes die een rol spelen
bij het beschermen en in standhouden van de door die groep gehanteerde
waarden.219 Vanuit deze sociale benadering zijn taboes niet universeel en aan
historische veranderingen onderworpen. Taboes kunnen mettertijd
verdwijnen.
216

De Witt N. 2002. “Scientists divided over proposal to create human-mouse embryos”.
Nature; 420:255.
217
Kass L. 1997. “The wisdom of repugnance”. New Republic; 2:17-26.
Kass LR, Wilson JQ. 1998. The Ethics of Human Cloning. Washington DC: AEI Press.
218
Idem.
219
Douglas M. 1966. Purity and Danger. An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo.
London: Routledge and Kegan Paul; Douglas M. 1970. Natural Symbols. Explorations in
Cosmology. London: Tavistock Publications.

81

Adviesrapport cybriden
De vraag is dan in hoeverre publieke reserve of afkeer of zelfs angst
gehonoreerd c.q. gerespecteerd moet worden. Nieuwe ontwikkelingen hebben
in eerste instantie altijd veel weerstand opgeroepen, maar werden later
geleidelijk aan geaccepteerd. Het ontleden van lijken werd destijds met
argwaan bekeken als de doorbreking van een taboe. Dezelfde soort reacties
werd opgewekt door de harttransplantatie eind jaren zestig in het ZuidAfrikaanse Groote Schuur ziekenhuis. Thans zijn deze technieken
maatschappelijk en ethisch aanvaard.
Het emotionele onbehagen bij cybridenonderzoek doet de vraag ontstaan hoe
ver we mogen gaan in het onderzoek naar het leven als verschijnsel.
Klaarblijkelijk gaat het niet alleen om het overschrijden van grenzen tussen
soorten of de natuurlijke orde. Het gaat ook om een overschrijding van
morele waarden en opvattingen die sociale gevolgen kunnen hebben.

4.6. De waarde en integriteit van het dier
Vanuit de dierethiek zijn bezwaren tegen het tot stand brengen van cybriden
ingebracht.
Een dierethische discussie over cybridenonderzoek handelt over de vraag of
en in welke mate schade mag worden berokkend aan de belangen van het
dier, alsmede over de vraag in hoeverre de mogelijke schade aanvaardbaar
is. De meest voor de hand liggende morele vraag betreffende het gebruik van
dieren voor wetenschappelijk onderzoek, is de vraag naar het welbevinden
van het dier, in de strikte zin van het woord. Zijn er zichtbare indicaties van
gebrek aan welbevinden?
In die strikte zin zijn die morele vragen niet op cybridenonderzoek toe te
passen. Eicellen worden geoogst bij de slacht van het dier voor de
vleesproductie die publiekelijk – met uitzondering van sommige groepen- als
ethisch onproblematisch of ten minste ethisch neutraal wordt gezien. Toch
zijn er een paar vraagtekens erbij te plaatsen.

82

Adviesrapport cybriden
De eerste vraag heeft betrekking op het aantal beschikbare (of te gebruiken)
eicellen op het moment van slachting. In het geval van koeien zullen op het
moment van slachting niet meer dan twee à drie rijpe eicellen in de eileiders
aanwezig zijn. Onrijpe eicellen die kleiner zijn dan 3-6 mm kunnen in een
laboratorium moeilijk tot rijping worden gebracht. Het creëren van cybriden
vereist voorlopig een groot aantal eicellen, onder andere omdat de SNCTtechniek () zich nog in de kinderschoenen bevindt en het slaagpercentage
laag is.
Om de techniek met enige doeltreffendheid te verrichten zullen aan het dier
hormonen toegediend moeten worden om de eicelproductie te vergroten.
Hormoontherapie kan het welbevinden van het dier wel beïnvloeden.
Hormonen kunnen negatieve effecten veroorzaken zoals moeheid, pijn, etc.
en kunnen, wanneer men erkent dat dieren gevoelens hebben, dan eveneens
de gemoedstoestand van het dier beïnvloeden.
Een tweede vraag met betrekking tot het welbevinden van dieren is die naar
de levenscondities van de dieren die gebruikt worden voor eiceldonatie. Het
onderzoek naar xenotransplantatie heeft duidelijk gemaakt dat zorg daarvoor
wel nodig is.
Het belang om te voorkomen dat dieren pijn lijden en dat aan hun behoeften
en voorkeuren wordt voldaan, levert geen specifiek ethische vragen op voor
cybridenonderzoek. De morele plicht om geen kwellingen aan dieren toe te
brengen en hun kwaliteit van leven te respecteren, zijn algemene principes
die toegepast kunnen worden op alle gebieden van gebruik van dieren voor
wetenschappelijke experimenten. In het geval van cybriden is er echter geen
sprake van dierlijke entiteiten die in staat zijn gevoelens te ondergaan.
Cybriden zijn op dit moment niet levensvatbaar en een beperking van de
kweekduur tot 14 dagen laat geen ontwikkeling van die eigenschappen toe.
In het geval van cybridenonderzoek is er wel de meer fundamentele vraag
naar de intrinsieke waarde en/ of integriteit van het dier. Met dit begrip wil
men aangeven dat er een waarde in het bestaan van dieren is die verder
reikt dan het nut dat dieren hebben voor de mens.
83

Adviesrapport cybriden
Op basis van de argumentatie van de intrinsieke waarde van het dier kan
cybridenonderzoek als schending van de zijnswijze en daardoor als een
schending van de integriteit of intrinsieke waarde van het dier worden
opgevat. Onafhankelijk van de effecten van de techniek op het welbevinden
van het dier zou cybridenonderzoek het dier reduceren. De vraag is hoe de
notie intrinsieke waarde van het dier in relatie met morele waarde staat.
Zeggen dat dieren een intrinsieke waarde hebben, vertelt nog niets over hoe
we dieren op een morele relevante manier zullen waarderen. Een uitleg
waarom we morele verplichtingen hebben jegens levende wezens met een
intrinsieke waarde vereist in het verband van cybriden dan ook een nadere
verklaring. Gaat het om zaken als het vermogen om te lijden en te genieten,
of hun vermogen tot zekere bewustzijnstoestanden of om biologische zaken,
zoals de graad aan organische complexiteit? In hoeverre kunnen dergelijke
criteria dan op cybriden worden toegepast? Het lijkt alsof ook hier de
levensvatbaarheid de doorslag geeft. Wanneer cybriden niet levensvatbaar
zijn, lijkt er geen sprake te zijn van een intrinsieke dierlijke waarde. Wanneer
bepaalde cybriden wel kunnen uitgroeien tot een eigenstandige entiteit, dan
rijst de vraag of deze daarmee ook een intrinsieke waarde hebben als interspecies entiteit. Dan zou die waarde kunnen leiden tot morele waardering en
tot mogelijke bezwaren.

4.7. Waarde en noodzaak van cybridenonderzoek met het oog op
klinische toepassing
De eerste set van morele overwegingen bij het waarderen van het onderzoek
betreft de vrijheid van onderzoek. De vrijheid van onderzoek wordt in het
algemeen als een moreel goed beschouwd omdat vermeerdering van
wetenschappelijke kennis als intrinsiek waardevol wordt gezien en omdat dat
onderzoek tot moreel waardevolle technologieën (bijvoorbeeld medische) kan
leiden. Vrijheid van onderzoek is niet ongebreideld. Wáár de grenzen
geplaatst horen te worden, verschilt afhankelijk van het morele perspectief
dat wordt gehanteerd. Een ethisch (en wetenschappelijk) verantwoord
onderzoek veronderstelt een controle op het proces van het onderzoek zelf,
84

Adviesrapport cybriden
op de methodologie die gevolgd wordt en beschouwing van alle mogelijke
gevolgen en risico‟s van het onderzoek. De vraag is tot hoe ver de
samenleving bereid is bezwaren opzij te zetten voor dergelijk onderzoek.
De potentiële risico‟s voor personen die op een directe of indirecte manier
betrokken zullen zijn bij cybridenonderzoek moeten nog in ogenschouw
worden genomen. Op de eerste plaats kunnen nadelige effecten van
therapieën bij toekomstige patiënten aan het licht komen. Deze effecten
kunnen niet beperkt worden tot fysieke gevolgen. De psychische risico‟s zoals
schending van de persoonlijke waardigheid door het ontvangen van cellen
met dierlijk materiaal verdient ook aandacht.
Er kunnen bij toepassing ook onvoorziene gevolgen op lange termijn
optreden. Het is bekend dat SCNT te kampen heeft met technische
problemen. Het genetische programma van cellen die via SCNT zijn
verkregen laat defecte controlemechanismen zien, onder andere aantasting
van de genetische blauwdruk.220 Andere problemen worden veroorzaakt door
verschillen tussen het mtDNA en nDNA (zie hoofdstuk 1). Deze afwijkingen
kunnen de verkregen stamcellen ongeschikt maken voor therapeutische
doeleinden. Dierexperimenten hebben tot nu toe geen duidelijke resultaten
opgeleverd.221
Een duidelijk voorbeeld van een risico voor derden is het gevaar van het
verspreiden van dierlijke virussen die zich aan het menselijke DNA kunnen
aanpassen. Dat risico wordt klein geacht omdat virussen zich meestal in de
kern bevinden.222
De risico‟s voor de volksgezondheid moeten geëvalueerd worden alsmede de
voorwaarden waaronder deze risico‟s aanvaardbaar zijn. Voorstanders van de
verder ontwikkeling zijn het er over eens dat men die risico‟s tot een
220

Jaenisch RJ. 2004. “Human cloning, the science and ethics of nuclear transplantation”. New
England Journal of Medicine; 351(27):2787-2791.
221
Barrientos A, Kenyon L, Moraes CT. 1998. “Human xenomitochondrial cybrids. Cellular
models of mitochondrial complex I deficiency”. Journal of Biological Chemistry; 273:1421014217; Barrientos A, et al. 2000. “Cytochrome coxidase assembly in primates is sensitive to
small evolutionary variations in amino acid sequence”. Molecular Biology and Evolution;
17:1508-1519.
222
De Wert G, Mummery C. 2003. “Human embryonic stem cells: research, ethics and policy”.
Human Reproduction; 18(4):672-682.

85

Adviesrapport cybriden
aanvaardbaar niveau zal kunnen beperken, maar dat de technologische
problemen complex van aard zijn.
Andere sociale risico‟s zijn de financiële lasten van het onderzoek en de
aantasting van het beeld van de wetenschap en daarmee van het sociale
respect en steun. Als cybridenonderzoek geen sociale steun verkrijgt en
desalniettemin verricht wordt, kunnen de gevolgen voor het
wetenschappelijke onderzoek in termen van economische subsidie en
aanvaarding van toekomstige therapieën ernstig zijn.
De voordelen van cybridenonderzoek voor de menselijke gezondheid zijn
eveneens van belang voor de ethische beschouwing. Gezien de onbekende
risico‟s voor de betrokken personen en hun sociale omgeving, dienen de
veronderstelde voordelen voor de menselijke gezondheid groot genoeg te zijn
om de eventuele risico‟s te compenseren. De volgende vragen zijn van
belang. Wat is het doel van het onderzoek? Hoe zal het onderzoek het
menselijke leven of welbevinden verbeteren? Hoe belangrijk is het onderzoek
voor de wetenschappelijke kennis en klinische toepassingen? Op welke
manier zal de wetenschappelijke vooruitgang worden belemmerd als
cybridenonderzoek verboden wordt? Wordt het probleem van het ontstaan
van afweerreacties opgelost met het gebruik van cybriden? Ook als het er
uiteindelijk om gaat zieke mensen in de toekomst beter te kunnen helpen, is
het moeilijk het nut en de toepassingsmogelijkheden in kaart te brengen. Als
nieuwe inzichten door ander wetenschappelijk onderzoek van minder
ingrijpende aard verkregen kunnen worden, bijvoorbeeld met behulp van
geïnduceerde pluripotenten stamcellen (iPSC‟s), terwijl wel een zelfde
eindresultaat haalbaar blijft, zou cybridenonderzoek onnodig zijn. Toch
vinden sommige auteurs dat ook in dat geval onderzoek met cybriden nodig
blijft. Volgens Guido Pennings is de kans groot dat één techniek met één
soort cellen niet alle problemen zal kunnen oplossen.223 In het huidige
stadium van stamcelonderzoek kan niemand met honderd procent zekerheid
zeggen welke methodes in welke gevallen zullen aanslaan. Met de kennis uit
223

Pennings G, Van Steirteghem A. 2004. “The subsidiarity principle in the context of
embryonic stem cell research.” Human Reproduction; 19(5):1060-1064.

86

Adviesrapport cybriden
verschillende onderzoekslijnen kunnen we de techniek van het verkrijgen van
stamcellen verfijnen. Voor bepaalde genetische aandoeningen bijvoorbeeld
moeten waarschijnlijk andere oplossingen worden gezocht en dat is alleen
mogelijk indien we over de nodige fundamenteel-wetenschappelijke kennis
beschikken.224
Ook in het geval dat cybridenonderzoek een groot voordeel oplevert voor
zuiver wetenschappelijke kennis en vooruitgang, vormt de voorspelde kans
op succes een mogelijk ethisch discutabel argument indien aan het onderzoek
uiteindelijk geen praktische toepassing kan worden verbonden.

4.8. Conclusie: Morele argumenten voor en tegen cybridenonderzoek
Er zijn tal van morele argumenten voor en tegen cybridenonderzoek.
Hieronder geven we een overzicht van de belangrijke punten zowel uit de
hoek van voorstanders als tegenstanders.
Argumenten voor cybridenonderzoek
Dit onderzoek kan grote voordelen voor de mens opleveren: meer
inzicht in de embryonale ontwikkeling; mogelijkheid tot het preklinisch
testen van farmaceutische producten; beter onderzoek naar
pathologieën en mogelijke therapieën; beter onderzoek naar
ontwikkelingsprocessen t.b.v. IVF; het kunnen verkrijgen van autologe
stamcellen voor therapeutisch gebruik.
Het onderzoek is beperkt tot het tot stand brengen van cybriden die na
14 dagen zullen worden vernietigd.
Het onderzoek vermijdt de ethische problemen verbonden aan het
gebruik van menselijke embryo‟s en eicellen.225

224

Scott CT, Reijo Pera RA. 2008. “The road to pluripotence: the research response to the
embryonic stem cell debate Human Molecular Genetics”. Human Molecular Genetics;
15;17(R1): R3-9.
225
Zwanziger LL. 2003. “Crossing Perspectival Chasms about Species”. American Journal of
Bioethics, 3(3):9-10.

87

Adviesrapport cybriden
Cybriden ontstaan niet uit de versmelting van een mannelijke en een
vrouwelijke geslachtcel, noch hebben zij het vermogen uit te groeien
tot een individu. Zij kunnen niet als menselijke embryo‟s
gekwalificeerd worden. Daarom kunnen cybriden gezien worden als
een bruikbaar en aanvaardbaar alternatief voor het gebruik van
menselijke embryo‟s voor onderzoek.
Omdat cybriden zich niet tot een volledig individu zullen ontwikkelen is
er geen sprake van schaden van dierenrechten of mensrechten.
Als onderzoek met menselijke embryo‟s die jonger zijn dan 14 dagen
als ethisch aanvaarbaar wordt beschouwd is er geen reden om
cybriden die per definitie niet honderd procent menselijk zijn te
verbieden.
Argumenten tegen cybridenonderzoek
Het creëren van cybriden vervlakt het essentiële verschil tussen mens
en dier.
De vermenging van menselijk en dierlijke DNA is tegen menselijke en
dierlijke waardigheid
Het doen ontstaan van cybriden is tegen een natuurlijke ordening die
aanwezig is in het heelal.
De veronderstelling (belief) dat er vaste grenzen bestaan tussen
diersoorten is een onderdeel van de conventionele morele opvatting.
Het overschrijden van deze grenzen brengt morele verwarring en
bedreigt de betekenis van mens-zijn.
Cybridenonderzoek is tegen de morele intuïties (yuk factor.)
Cybridenonderzoek is nog niet veilig. Experimenten hebben
aangetoond dat er een risico bestaat op veranderingen in de
genetische structuren en de energiehuishouding. Er bestaat een risico
op kruisinfecties, ook al wordt de bijbehorende kans bijzonder klein
geacht.
88

Adviesrapport cybriden
Er is tot nu toe geen bewijs dat de cellen de noodzakelijke
eigenschappen hebben voor therapeutische toepassing.

89

Adviesrapport cybriden
5. Juridische aspecten van cybridenonderzoek
De wet van 20 juni 2002 houdende regels inzake handelingen met
geslachtscellen en embryo‟s (Embryowet226), bevat voor het onderwerp van
dit advies relevante bepalingen ten aanzien van het doen ontstaan van
embryo‟s voor andere doeleinden dan zwangerschap, kloneren, en de
toetsing van onderzoeksprotocollen.
Andere wetten bevatten aspecten die ook van belang zijn bij
cybridenonderzoek, zoals de Wet op bijzondere medische verrichtingen
(WBMV), de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (GWWD) en de Wet op
de dierproeven die het gebruik van dierlijk materiaal voor therapeutische
doelen en de toepassing van biotechnologie op dieren reguleren. (NB op 1
januari 2013 treedt nieuwe wetgeving in werking).
Op al de genoemde aspecten wordt hieronder kort ingegaan, teneinde zicht
te krijgen op de verwevenheid van het cybridenonderzoek met de bestaande
wetgeving.

5.1.Embryowet
5.1.1.Onderzoek met embryo’s
De Embryowet stelt grenzen aan handelingen met geslachtscellen en
embryo‟s. De wet formuleert regels voor de ter beschikkingstelling van deze
cellen en van embryo‟s. Ook geeft de wet aan welke vormen van onderzoek
verboden zijn. De wet trad in werking op 1 september 2002 en is laatstelijk
geëvalueerd in 2006.
Het is ingevolge artikel 24, onderdeel a, verboden “een embryo speciaal tot
stand te brengen en speciaal tot stand gebrachte embryo's te gebruiken voor
wetenschappelijk onderzoek en andere doeleinden dan het tot stand brengen
van een zwangerschap.
Tevens wordt het ontoelaatbaar geacht een levend embryo buiten het
menselijk lichaam dat zich langer dan veertien dagen heeft ontwikkeld, te
226

Wet, houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's (Embryowet).
Staatsblad 2002 338.

90

Adviesrapport cybriden
gebruiken voor onderzoek en is dus ook zulk gebruik verboden. Voorts is de
kruising van menselijke en dierlijke geslachtscellen, ook wel het maken van
hybriden genoemd, verboden op grond van artikel 25, onderdeel a.
De wet definieert een embryo als „een cel of samenhangend geheel van cellen
met het vermogen uit te groeien tot een mens‟ art.1, onderdeel c. De wet
heeft dus niet alleen betrekking op een embryo dat is ontstaan uit de
versmelting van menselijke geslachtcellen. Embryo‟s die zijn ontstaan door
middel van andere methoden, zoals celkerntransplantatie, vallen ook onder
de wettelijke definitie van een embryo.
Centraal in de definitie staat echter het vermogen uit te groeien tot een
mens.
In het kader van de embryowet is de toelaatbaarheid van cybridenonderzoek
afhankelijk van het vermogen van cybriden om uit te groeien tot een mens.
In het antwoord van Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
dr. J. Bussemaker, op de vragen van het Kamerlid Ouwehand (Partij voor de
Dieren) over het kruisen van mens en dier, is aangenomen dat een cybride
niet levensvatbaar zal zijn en dus als zodanig niet onder de definitie van
„embryo‟ in de Embryowet valt.227
Het criterium dat hier wordt gehanteerd is het vermogen van cybriden om
zich tot een mens te ontwikkelen. In hoofdstuk 3 van dit advies is ingegaan
op de diverse ethische posities die kunnen worden ingenomen in de discussie
over de morele status van cybriden. Daarbij is besproken dat volgens de
huidige stand van de wetenschap cybriden vooralsnog niet kunnen uitgroeien
tot een mens en derhalve is de Embryowet niet van toepassing.
Duidelijk is in ieder geval dat wanneer cybriden de juiste biologische en
genetische constitutie missen om als menselijke embryo‟s te worden
beschouwd, de Embryowet niet kan worden toegepast op cybridenonderzoek.

227

Antwoorden op Kamervragen van Ouwehand over kruisen mens en dier. Aanhangsel
Handelingen II 2006/2007, nr. 1077.

91

Adviesrapport cybriden
Het Rapport Evaluatie van de Embryowet van januari 2006228 stelt dat de
limitatieve opsomming van onderzoeksdoelen ertoe kan leiden, dat bepaalde
veelbelovende onderzoeksrichtingen onmogelijk worden. Het gaat hier om
onderzoek dat op termijn zou kunnen bijdragen aan meer inzicht in
belangrijke gezondheidsproblemen en betere behandelingen bijvoorbeeld
door middel van nieuwe vormen van celtherapie die patiëntspecifiek zijn.
Cybridenonderzoek zou bij deze categorie horen. Zoals hiervoor is
aangegeven, is nadien (nogmaals) gesteld is dat de cybride niet onder
Embryowet valt, hetgeen betekent dat onderzoek naar en met cybriden in het
geheel niet door die wet wordt beperkt.
De laatste vraag die rijst bij cybridenonderzoek is of de entiteiten die zijn
ontstaan door het inbrengen van menselijk nDNA in een ontkernde nietmenselijke eicel vallen onder het verbod van het creëren van chimeren en het
implanteren daarvan in een mens of een dier. Aangezien cybriden geen cellen
of weefsels bevatten die te onderscheiden zijn als behorend tot twee of meer
(dierlijke of menselijke) soorten, kunnen zij niet als chimeren worden
beschouwd.
5.1.2. Embryo’s ter beschikking stellen
De embryowet regelt de ter beschikkingstelling van geslachtcellen en van
embryo‟s die uit de geslachtcellen zijn ontstaan. In het geval van interspecies
mens-dier embryo‟s (cybriden) rijzen er vragen met betrekking tot de
zeggenschap over de cybride. Aangezien het dier waaruit de eicel afkomstig
is geen rechtspositie geniet zou de persoon die het DNA doneert een absolute
zeggenschap kunnen hebben. De positie van het dier komt in de Embryowet
uiteraard niet naar voren.
5.1.3. Centrale toetsing van embryo-onderzoek
De centrale commissie als bedoeld in artikel 14, eerste lid, van de WMO (de
CCMO) heeft in gevolge de Embryowet (zie art. 3, art. 10, art. 16 en art. 19)
ook tot taak protocollen te beoordelen voor wetenschappelijk onderzoek dat
op het terrein van de embryowet ligt. Dat geldt zowel voor onderzoek met
228

Rapport Evaluatie van de Embryowet. Den Haag: ZonMw, januari 2006.

92

Adviesrapport cybriden
embryo‟s die niet zullen worden teruggeplaatst (preklinisch embryoonderzoek) als voor onderzoek met embryo‟s waarbij dat wel gebeurt
(klinisch embryo-onderzoek). Het onderzoeksprotocol moet een volledige
beschrijving van het voorgenomen onderzoek bevatten.
Omdat een cybride niet kan worden beschouwd als embryo in de zin van de
Embryowet is, is de verplichting tot centrale beoordeling door de CCMO bij
pre-klinisch (laboratorium) onderzoek niet op cybriden van toepassing.
Overigens is wel de WMO van toepassing wanneer men onderzoek wil
uitvoeren waarbij men cybriden of de na verdere kweek daarvan uiteindelijk
verkregen (stam)cellen zou willen implanteren in menselijke proefpersonen.
Wanneer cybriden of de daaruit afgeleide (stam)cellen als dierlijk worden
gezien, zouden dergelijke implantaties op dit moment verboden zijn
ingevolge artikel 6a van de WBMV.

5.2. Regelgeving op het gebied van dieren
In bepaalde gevallen kan op handelingen waarbij gebruik gemaakt wordt van
of onderzoek gedaan wordt met dieren of daarvan afkomstig materiaal, ook
dierenregelgeving van toepassing zijn. Het gaat in Nederland op dit moment
met name om de twee hierna behandelde wetten, die mede moeten worden
gezien als de nationale vertaling van de in paragraaf 5.3.3 genoemde
richtlijnen op het gebied van dieren.
5.2.1 Wet op de dierproeven (Wod)
Het tot stand brengen van cybriden ten behoeve van wetenschappelijk
onderzoek zal in bepaalde gevallen, zoals wanneer daarbij eicellen worden
gebruikt die worden verkregen uit levende zoogdieren, moeten worden
beschouwd een dierproef in de zin van de Wod te zijn. Het uitvoeren van een
dierproef is ingevolge artikel 2 van die wet in ieder geval vergunningplichtig.
Daarnaast is het verboden een dierproef te verrichten indien niet daarover
tevoren een positief advies is uitgebracht door een bevoegde (op grond van
artikel 18a van de wet erkende) dierexperimentencommissie, dan wel een
positief oordeel door de Centrale commissie dierproeven.
93

Adviesrapport cybriden
De Wod stelt als materiële zorgvuldigheidsvoorwaarden onder meer het
vereiste van subsidiariteit (het doel mag niet langs andere weg te bereiken
zijn) en het proportionaliteitsbeginsel (het belang moet opwegen tegen het
ongerief dat aan het dier wordt berokkend). Deze voorwaarden gelden - ook
als het cybridenonderzoek betreft - zowel in de experimentele fase waarbij
dierlijke eicellen worden gebruikt als bij de eventuele toekomstige klinische
toepassing.
5.2.2. Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (GWWD)
Volgens artikel 66, derde lid, van de GWWD229 is een vergunning vereist voor
biotechnologische handelingen bij dieren (die kan worden verleend door de
minister onder wiens portefeuille het terrein van de landbouw valt). Een
vergunning wordt slechts verleend "indien de handelingen geen
onaanvaardbare gevolgen hebben voor de gezondheid of het welzijn van
dieren en tegen de handelingen geen ethische bezwaren bestaan.”
Een voor het tot stand brengen van een cybride gebruikte ontkernde dierlijk
eicel is geen dier in de zin van de GWWD. Wordt er daarnaast van uit gegaan
dat een cybride niet alleen niet een menselijk embryo in de zin van de
Embryowet is, maar evenmin kan worden gezien als een dier in de zin van de
GWWD, dan is de vraag of er sprake is van een op grond van die GWWD
vergunningplichtige handeling niet aan de orde. In dat geval is de GWWD niet
van belang voor het antwoord op de vraag onder welke voorwaarden welke
handelingen leidend tot of gebruikmakend van cybriden zijn toegestaan.

5.3. Europese dimensie
5.3.1 Convention on Human Rights and Biomedicine Verdrag inzake
Mensenrechten en Biogeneeskunde
Het Verdrag inzake de Rechten van de Mens en de Biogeneeskunde van de
Raad van Europa uit 1997 (RVE97a) verbiedt het creëren van menselijke

229

Wet van 24 september 1992, houdende de vaststelling van de Gezondheids- en welzijnswet
voor dieren (Staatsblad 1992, 585)

94

Adviesrapport cybriden
embryo‟s voor onderzoeksdoeleinden (artikel 18). 230 Het gebruik voor
onderzoek van embryo‟s die zijn overgebleven van IVF procedures is onder
voorwaarden toegestaan. Bij deze voorwaarden staat vermeld dat waar de
wet embryo-onderzoek toestaat er ook voor een passende bescherming van
het embryo moet worden gezorgd.
Het verdrag is door drieëndertig deelnemende landen ondertekend waaronder
Nederland. In de beleidsbrief „Ethiek‟ van de Staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Tweede Kamer stelde het
toenmalige kabinet zich positief op tegenover het bevorderen van ratificatie.
(Kamerstukken II, 2006/07, 30 800 XVI, nr. 183, p. 19).
5.3.2. Protocol inzake het kloneren van mensen
In 1998 besloot de Raad van Europa een protocol op te stellen dat een
verbod zou moeten bevatten op het kloneren van mensen231. Aanleiding voor
dit besluit was het succes, bereikt door Schotse wetenschappers, dat leidde
tot het klonen van het schaap Dolly. Artikel 1 van het protocol verbiedt elke
interventie om een mens te creëren die genetisch identiek is aan een andere
mens, levend of dood.
In de toelichting bij het protocol staat dat het protocol niet bedoeld is om
gevolgen te hebben voor het gebruik van kloneringtechnologie bij nietreproductieve doeleinden. Hieronder kan het gebruik van SCNT-technieken in
het onderzoek op menselijke ES vallen.
Er dient evenwel te worden opgemerkt dat het verbod op klonering van
mensen beperkt wordt tot de nucleaire genen. Het mtDNA valt buiten de
reikwijdte van het protocol.

230

Convention for the Protection of Human Rights and Dignity of the Human Being with regard
to the Application of Biology and Medicine, Oviedo, 4. IV. 1997.
231

Additional Protocol to the Convention for the Protection of Human Rights and Dignity of the
Human Being with regard to the Application of Biology and Medicine, on the Prohibition of
Cloning Human Beings, Paris, 12.I.1998

95

Adviesrapport cybriden
5.3.3.Bescherming van dieren
Het additionele protocol van Amsterdam Treaty geeft de wens van de EU
lidstaten weer om de bescherming en respect voor het dier als „sentient
beings‟ te waarborgen:
" the Community and the Member States shall pay full regard to the
welfare requirements of animals, while respecting the legislative or
administrative provisions and customs of the Member States relating in
particular to religious rites, cultural traditions and regional heritage."
Het welzijn van het dier is beschermd door de verschillende European
Conventions on the Protection of Animals en door richtlijnen binnen de
Europese regelgeving. In het bijzonder Richtlijn 98/58/EG pleit voor de
bescherming van dieren in het kader van farming doeleinden, en verbiedt
elke vorm van veebouw of andere handelwijzen die leed veroorzaken of
kunnen veroorzaken.232
Andere relevante richtlijnen zijn:
-

Richtlijn 1999/74/EC die het minimum welfare criterium definieert en
maatregelen voorschrijft om dieren te laten groeien in een natuurlijke
omgeving.

-

Richtlijn 89/556/EEC van 25 September 1989 die de “animal health
conditions” binnen de EU landen omschrijft.

-

Richtlijn 88/407/EEC van 14 Juni 1988 over de gezondheidseisen in het
kader van dierenhandel binnen de Europese staten die het importeren
van rundsperma en rundembryo‟s binnen en buiten de Europese
landen reguleert.

De twee laatstgenoemde richtlijnen laten de regulatie van het handel met
rundembryo‟s gecreëerd door middel van SCNT over aan de nationale
wetgeving van elk land.
-

Richtlijn 86/609/EEC over gebruik van dieren voor onderzoek en
andere wetenschappelijke doeleinden biedt het juridische kader voor

232

http://ec.europa.eu/food/animal/welfare/references/farmspc/jour323_en.pdf.

96

Adviesrapport cybriden
het experimenteren met dieren. Artikel 2 van de richtlijn verbiedt elk
onderzoek op dieren dat pijn, stress en blijvende schade aan het dier
toebrengt. Het tot stand brengen van dieren in het laboratorium is hier
inbegrepen.
"Article 2 (d) 'experiment' means any use of an animal for
experimental or other scientific purposes which may cause it pain,
suffering, distress or lasting harm, including any course of action
intended, or liable, to result in the birth of an animal in any such
condition"
5.3.4. Rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen; Europees
Octrooi Verdrag
De octrooiregeling voor biotechnologische uitvindingen is geharmoniseerd
voor de EU-landen en die is eveneens geïmplementeerd in het
Uitvoeringsreglement bij het Europees Octrooiverdrag (EOV), waarbij ook een
groot aantal niet EU-landen partij is.
Het EOV bepaalt dat octrooi wordt verleend voor uitvindingen die aan de
volgende vereisten voldoen: nieuwheid, inventiviteit en industriële
toepasbaarheid (art. 52 EOV). Biotechnologische uitvindingen zijn in beginsel
octrooieerbaar. In artikel 26 tot en met 34 van het Uitvoeringsreglement bij
het genoemde verdrag zijn bepalingen opgenomen die betrekking hebben op
octrooiaanvragen en octrooien met betrekking tot biotechnologische
uitvindingen. Dat zijn uitvindingen die betrekking hebben op een product
bestaande uit biologisch materiaal of biologisch materiaal bevatten of een
werkwijze waarmee biologisch materiaal wordt geproduceerd, verwerkt of
gebruikt.
Uitzonderingen op de algemene regel dat uitvindingen octrooieerbaar zijn die
voldoen aan de genoemd vereisten zijn o.a. uitvindingen waarvan de
openbaarmaking of toepassing strijdig zou zijn met de openbare orde of
goede zeden (art 53, aanhef en sub a, EOV), met dien verstande dat niet als
strijdig in deze zin zal worden beschouwd het enkele feit dat de toepassing

97

Adviesrapport cybriden
van de uitvinding in bepaalde of alle Verdragsluitende staten door een
wettelijke of reglementaire bepaling is verboden.
De volgende biotechnologische uitvindingen worden expliciet als niet
octrooieerbaar beschouwd (artikel 28 Uitvoeringsreglement EOV):
- Werkwijzen voor het kloneren van mensen;
- Werkwijzen voor het veranderen van de genetische identiteit van
menselijke kiemcellen;
- Gebruik van menselijke embryo‟s voor industriële of commerciële
doeleinden;
- Werkwijzen voor het wijzigen van de genetische identiteit van dieren,
die onnodig lijden toebrengen aan deze dieren zonder aanzienlijk
medisch nut voor mens of dier, alsmede de dieren die uit dergelijke
werkwijzen zijn verkregen.

Deze uitzonderingen zijn voortgevloeid uit de Europese richtlijn 98/44/EG van
6 juli 1998 betreffende de rechtsbescherming van biotechnologische
uitvindingen, die is geïmplementeerd in het Uitvoeringsreglement bij het
Europees Octrooi Verdrag. Voor werkwijzen voor het kloneren van dieren kan
wel een octrooi worden verleend als de techniek concrete en aanzienlijke
medische voordelen voor mens of dier heeft.
Bij het kloneren van mensen ontstaat de vraag of therapeutisch kloneren ook
onder het verbod op octrooieerbaarheid valt. Met het kloneren van menselijke
organismen wordt bedoeld: “elke werkwijze, met inbegrip van technieken
voor de splitsing van embryo‟s, die ten doel heeft een mens voort te brengen
die in de celkernen dezelfde genetische informatie bezit als een ander levend
of overleden wezen” (Richtlijn 98/44/EG, overweging 41). Het gaat dus bij
deze definitie van kloneren om elke werkwijze gericht op het creëren van
genetisch identieke menselijke individuen.
Het menselijke lichaam in de verschillende stadia van zijn ontwikkeling of de
ontdekking van één van zijn delen is niet octrooieerbaar (art. 29, eerste lid
98

Adviesrapport cybriden
Uitvoeringsreglement EOV), want het gaat dan immers om ontdekkingen die
in het algemeen al niet octrooieerbaar zijn. Dat geldt ook voor delen van het
menselijke lichaam, zoals DNA-sequenties als zodanig. Uitvindingen met
betrekking tot geïsoleerde bestanddelen van het menselijk lichaam, zoals
gensequenties zijn wel octrooieerbaar (artikel 29, tweede lid
Uitvoeringsreglement EOV). Overweging daarbij is dat de biologische
bestanddelen bijvoorbeeld worden verkregen als resultaat van een technische
werkwijze welke slechts door de mens kan worden uitgevoerd en welke de
natuur niet zelf kan volbrengen (Richtlijn 98/44/EG, overweging 21). Artikel 6
eerste lid van deze richtlijn bepaalt verder " Uitvindingen waarvan de
commerciële exploitatie strijdig zou zijn met de openbare orde of met de
goede zeden, worden van octrooieerbaarheid uitgesloten, waarbij de
toepassing niet als strijdig hiermee mag worden beschouwd op grond van het
loutere feit dat deze bij een wettelijke of bestuursrechtelijke bepaling wordt
verboden."

Richtlijn 98/44/EG is sinds juli 2006 in alle landen van de Europese Unie
geïmplementeerd, waaronder ook in Nederland (op 22 november 2004).
In oktober 2008 heeft de Minister van Economische zaken een notitie
gezonden aan de Tweede Kamer met een verduidelijking van de ethische
aspecten die een rol spelen in het octrooirecht voor biotechnologische
uitvindingen[233]. Deze notitie gaat vooral over de wijze waarop in de ethische
beleidsruimte is voorzien sinds de communautair op gang gebrachte
harmonisatie van octrooirecht voor biotechnologische uitvindingen.
Deze notitie geeft echter geen uitsluitsel over het patenteerbaar zijn van
cybriden.
Het Hof van Justitie van de EU heeft in de zaak C-34/10 onder meer bepaald
wat in de zin van Richtlijn 98/44/EG onder een menselijk embryo moet
worden verstaan. De vraag daarbij was of de uitsluiting van
[233]

Ministerie van Economische Zaken. Notie Dode letter of levende materie? Openbare orde
en goede zeden in het octrooirecht voor biotechnologische uitvindingen. Den Haag, oktober
2008. Kamerstukken II 2008/09, 27 428, nr. 126, met bijlage.

99

Adviesrapport cybriden
octrooieerbaarheid van een menselijk embryo alle stadia omvat vanaf
bevruchting van een menselijke eicel of dat aan andere voorwaarden moet
zijn voldaan, bijvoorbeeld dat een bepaald ontwikkelingsstadium bereikt zou
moeten zijn.
Het Hof heeft daarbij onder andere aangegeven dat de context en de
strekking van de richtlijn beogen elke mogelijkheid van octrooieerbaarheid uit
te sluiten waar respect voor de menselijke waardigheid daardoor zou kunnen
worden aangetast. Volgens het Hof moet bij de toepassing van de richtlijn het
begrip “menselijk embryo” ruim worden opgevat. In octrooirechtelijke zin
moet een menselijke eicel direct na bevruchting al beschouwd worden als een
menselijk embryo. Een niet bevruchte eicel waarin een volwassen menselijke
celkern is getransplanteerd en een niet bevruchte eicel waarvan deling en
verdere ontwikkeling zijn gestimuleerd door parthenogenese moeten
eveneens als menselijk embryo worden opgevat. Het Hof heeft ook bepaald
dat een uitvinding van octrooieerbaarheid wordt uitgesloten als sprake is van
voorafgaande vernietiging van een menselijk embryo of als een menselijk
embryo wordt gebruikt als uitgangsmateriaal voor een dergelijke uitvinding,
zelfs als de conclusies (claims) van de octrooiaanvraag niet verwijzen naar
het proces van voorgaande vernietiging of gebruik van menselijke embryo‟s.
Het voorgaande zou kunnen impliceren dat het resultaat van SCNT met
menselijke kern in een ontkernde dierlijke eicel (oftewel een cybride) niet a
priori al zou moet worden beschouwd als menselijk embryo in de zin van de
Richtlijn 98/44/EG. Of octrooiverlenende instanties en het Hof van Justitie
van de EG daarover ook zo denken zal moeten worden afgewacht in concrete
gevallen die zich voordoen.

100

Adviesrapport cybriden
6. Literatuur
Tertullianus.2012. Apologeticus adversus gentes pro christianis, c. IX
(PL 1,371-372). CLC-Religion. Cambridge
1785
Kant I. 1965. Grundlegung zur Metaphysik der Sitten. Hamburg: Felix
Meiner Verlag. (oorspronkelijk uitgave: 1785)
1789
Bentham J. 1789. Introduction to the Principles of Morals and
Legislation. ECLA library.
1918
Rohleder HO. 1918. Künstliche Zeugung und Anthropogenie, in
Monographien über Zeugung beim Menschen, vol. 6. Leipzig: Georg Thieme.
1949
Leopold A. 1949. A Sand County Almanac. New York: Oxford University
Press.
1966
Douglas M. 1966. Purity and Danger. An Analysis of Concepts of
Pollution and Taboo. London: Routledge and Kegan Paul.
1970
Douglas M. 1970. Natural Symbols. Explorations in Cosmology. London:
Tavistock Publications.
1973
Stern MS. 1973. “Chimaeras obtained by aggregation of mouse eggs
with rat eggs”. Nature; 243:472-473.
1975
Baruch B. 1975. Abortion and the Sanctity of Human Life: A
Philosophical View. Cambridge, MA: M.I.T. Press.
1980

101

Adviesrapport cybriden
Rossant J, Frels WI. 1980. “Interspecific chimeras in mammals:
successful live chimeras between mus musculus and mus caroli”.
Science; 208:419-421.
1981
Costantini F, Lacy E. 1981. “Introduction of a Rabbit -Globin Gene into
the Mouse Germ Line”. Nature; 294:92-94.
Harbers K, Jähner D, Jaenisch R. 1981. “Microinjection of Cloned
Retroviral Genomes into Mouse Zygotes: Integration and Expression
in the Animal”. Nature; 293: 540-542.
Wagner TE, et al. 1981. “Microinjection of a Rabbit Beta-Globin Gene
into Zygotes and Its Subsequent Expression in Adult Mice and Their
Offspring”. Proceedings National Academy of Sciences USA; 78,6376-6380.
Wagner EF, Stewart TA, Mintz B. 1981. “The Human Beta-Globin Gene
and a Functional Viral Thymidine Kinase Gene in Developing Mice”.
Proceedings National Academy Science USA; 78, 5016-5020.
1982
Krimsky S. 1982. Genetic alchemy: The social history of the
recombinant DNA controversy. Cambridge: MIT Press.
Palmiter RD, et al. 1982. “Dramatic growth of mice that develop from
eggs microinjected with metallothionein-growth hormone fusion
genes”. Nature; 300:611-615.
1983
Engelhardt H. 1983. “Viability and the use of the fetus." In: “Abortion
and the status of the fetus.” Ed. Bondeson WB, Engelhardt H. Dordrecht D.
Reidel, (Phil Med; 13:184-191).
Regan T. 1983. The Case for Animal Rights. London: Routledge & Kegan
Paul.
1984
Fehilly CB, et al. 1984. “Interspecific chimerism between sheep and
goat.” Nature; 307: 634-636.
Warnock M. 1984. “Report of the committee of inquiry into human
fertilisation and embryology.” London: Department of Health & Social
security.
1985
102

Adviesrapport cybriden

Singer P. 1985. In Defence of Animals. NewYork: Blackwell.
Tauer CA. 1985. "Personhood and Human Embryo and Fetuses." Journal of
Medicine and Philosophy; 10:253-266.
1986
Camous S, Kopecny V, Flechon JE. 1986. “Autoradiographic detection of
the earliest stage of [3H]-uridine incorporation into the cow
embryo”. Biology of the Cell; 58(3):195–200.
Norton B. 1986. Why preserve natural Variety? Princeton: Princeton
University Press.
Taylor P. 1986. Respect for nature. A theory of environmental ethics.
Princeton: Princeton University Press.
Zuckerman SH, et al. 1986. “Mitochondrial Protein Synthesis in
Interspecific Somatic Cell Hybrids.” Somatic Cellular Molecular Genetics;
12:449–458.
1987
Suzuki D. Knudson P. 1987. Genethics, the ethics of engineering life.
Toronto: Stoddart Publishing Co.
De Wert GM. 1987. “In vitro fertilisatie en experimenten met
menselijke embryo’s. Ethisch-filosofische beschouwingen.” Algemeen
Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte; 79:210-225.
1988
Braude P, Bolton V, Moore S. 1988. “Human gene expression first occurs
between the four- and eight-cell stages of preimplantation
development.” Nature; 332:459–461.
Corbey RHA. 1988. De mens een dier? Scheler, Plessner en de crisis
van het traditionele mensbeeld. Nijmegen: KUN.
Rong R, et al. 1988. “A fertile mule and hinny in China”. Cytogenetics
and Cell Genetics; 47:134-139.
1989
Koulischer L, Debry JM. 1989. “The hamster test. Practical
consequences”. Acta Urologica Belgica; 57(1):77-81.

103

Adviesrapport cybriden
Næss A. 1989. Ecology, Community and Lifestyle: Outline of an
Ecosophy. New York: CUP.
1990
Idel M. 1990. Golem: Jewish magical and mystical traditions on the
artificial anthropoid. New York: SUNY.
Williams TJ, et al. 1990. “Production of inter-species chimeric calves by
aggragation of Bos indicus and Bos Taurus demi-embryos.”
Reproduction, Fertility and Development. 2: 85-394.
1991
Jacobs FCLM. 1991. “Medisch zinloos handelen en zinloos medisch
handelen”. In: Berghmans RLP, De Wert, GMWR, Meer C van der. De dood
in beheer. Baarn: Ambo: 59-81, 77.
1993
Den Hartogh GA. 1993. Kun je een zygote lief hebben? Over de waarde
van het leven en de grenzen van de morele gemeenschap. Inaugurele
rede Universiteit van Amsterdam. Utrecht: Stichting Socrates.
1994
Singer P, Kuhse H. 1994. “Ethics and the limits of tolerance”. Journal of
Medicine and Philosophy; 19:129–145.
De Boer IJM. 1994. "Toepassing van klonen in de melkveefokkerij.
Ethische aspecten". In: Ethiek uit het veld, Wageningen: Koninklijk
Genootschap voor Landbouwwetenschap, pp. 50-51.
1995
Singer P. Animal Liberation, 2nd edit., 1995. London: Pimplico.
Sherwin BL. 1995. “The Golem, Zevi Ashkenazi, and reproductive
biology". Judaism; 44(3):314-322.
1996
Engelhardt H. 1996. The Foundations of Bioethics. 2nd Edition. New
York: Oxford University Press.
1997
Brom FWA. 1997. Onherstelbaar Verbeterd: Biotechnologie bij dieren
als moreel probleem. Assen: Van Gorcum & Comp. B.V.
104

Adviesrapport cybriden
Convention for the Protection of Human Rights and Dignity of the
Human Being with regard to the Application of Biology and Medicine,
Oviedo, 4. IV; 1997.
http://ec.europa.eu/food/animal/welfare/references/farmspc/jour323_en.pdf.
Eijk WJ. 1997. “Criteria voor de status van het menselijke embryo”. In:
Eijk WJ. Lekens JPM, Garret P. Het embryo: iets of iemand? Oegstgeest:
Colomba.
Kass L. 1997. “The wisdom of repugnance”. New Republic 2:17-26.
Kenyon L, Moraes CT. 1997. “Expanding the functional human
mitochondrial DNA database by the establishment of primate
xenomitochondrial cybrids”. Proceedings National Academy Sciences USA;
94:9131-9135.
Reichlin M. 1997. “The Argument from Potential: A Reappraisal”.
Bioethics; 11:1-23.
Wilmut I, et al. 1997. “Viable offspring derived from fetal and adult
mammalian cells”. Nature; 385:810-813.
1998
Additional Protocol to the Convention for the Protection of Human Rights and
Dignity of the Human Being with regard to the Application of Biology and
Medicine, on the Prohibition of Cloning Human Beings, Paris, 12.I.1998
http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/html/168.htm
Barrientos A, Kenyon l, Moraes CT. 1998. “Human Xenomitochondrial
Cybrids. Cellular models of mitochondrial complex I deficiency”.
Journal of Biological Chemistry; 273:14210–14217.
Cibelli JB, et al. 1998. “Cloned transgenic calves produced from
nonquiescent fetal fibroblasts”. Science: 280:1256–1258.
Kass LR, Wilson JQ. 1998. The Ethics of Human Cloning. Washington DC:
AEI Press.
Rollin B. 1998. The Unheeded Cry. Animal Consciousness Animal Pain
and Science. Oxford: Oxford University Press.
Thomson J, et al. 1998. “Embryonic stem cells derived from human
blastocyst”. Science; 282:1145-1147.
Wakayama T, et al. 1998. “Full-term development of mice from
enucleated oocytes injected with cumulus cell nuclei”. Nature;
394:369–374.
105

Adviesrapport cybriden

1999
Baguisi A, et al. 1999. “Production of goats by somatic cell nuclear
transfer”. Nature Biotechnology; 17:456–461.
Bjornson CRR, et al. 1999. “Turning Brain into Blood: a Hematopoietic
Fate Adopted by Adult Neural Stem Cells in vivo”. Science; 283: 534536.
Dominko T, et al. 1999. “Bovine Oocyte Cytoplasm Supports
Development of Embryos Produced by Nuclear Transfer of Somatic
Cell Nuclei from Various Mammalian Species”. Biology of Reproduction;
60:1496–1502.
Lemischka I. 1999. “Searching for Stem Cell Regulatory Molecules:
Some General Thoughts and Possible Approaches”. Annals of the New
York Academy of Sciences; 872:274-288.
Moraes C, Kenyon L, Hao H. 1999. “Mechanisms of Human Mitochondrial
DNA Maintenance: The Determining Role of Primary Sequence and
Length over Function”. Molecular Biology of the Cell; 10: 345–3356.
Ourednik V, et al. 1999. “Neural stem cells - a versatile tool for cell
replacement and gene therapy in the central nervous system”. Clinical
Genetics; 56(4):267-278.
Stafleu FR, Grommers F, Vorstenbosch JMG. 1999. “Animal welfare : A
hierarchy of concepts”. Proceedings of the European Society for
Agricultural and Food Ethics: preprints, Wageningen.
2000
Barrientos A, et al. 2000. “Cytochrome c Oxidase Assembly in Primates
Is Sensitive to Small Evolutionary Variations in Amino Acid
Sequence”. Molecular Biology and Evolution; 17:1508–1519.
Clarke DL, et al. 2000. “Generalized potential of adult neural stem
cells”. Science; 288:1660-1663
Inoue K, et al. 2000. “Generation of mice with mitochondrial
dysfunction by introducing mouse mtDNA carrying a deletion into
zygotes”. Nature Genetics; 26:176-181.
Karpowicz P, Cohen CB, van der Kooy D. 2000. “It is ethical to transplant
human stem cells into nonhuman embryos”. Nature Medicine;
10(4):331-335.
106

Adviesrapport cybriden
Knutsen AP, Wall DA. 2000. “Umbilical cord blood transplantation in
severe T-cell immunodeficiency disorders: two-year experience”.
Journal of Clinical Immunology; 20(6):466-476.
Lanza RP, et al. 2000. “Cloning of an Endangered Species (Bos gaurus)
Using Interspecies Nuclear Transfer”. Cloning; 2:79–90.
Letshwenyo M, Kedikilwe K. 2000 “Goat-sheep hybrid born under natural
conditions in Botswana”. Veterinary Record; 146: 732-734.
McKenzie M, Trounce I. 2000. “Expression of Rattus norvegicus mtDNA
in Mus musculus Cells Results in Multiple Respiratory Chain Defects”.
Journal of Biological Chemistry; 275:31514–31519.
Polejaeva IA, et al. 2000. “Cloned pigs produced by nuclear transfer
form adult somatic cells”. Nature; 407:86–90.
Vrana PB, et al. 2000. “Genetic and epigenetic incompatibilities
underlie hybrid dysgenesis in Peromyscus”. Nature Genetics; 25:120–
124.
2001
Anderson DJ, Gage FH, Weissman IL. 2001. “Can stem cells cross lineage
boundaries?” Nature Medicine; 7:393-395.
Blau HM, Brazelton TR, Weimann JM. 2001. “The Evolving Concept of a
Stem Cell. Entity or Function?” Cell; 105:829-841.
Burke JM, Arnold ML. 2001. “Genetics and the fitness of hybrids”. Annual
Review of Genetics. 35:31-52.
Donovan PJ, Gearhart J. 2001.”The end of the beginning for pluripotent
stem cells”. Nature; 414:92-97.
Jaenisch R, Wilmut I. 2001. “Developmental Biology. Don’t Clone
Humans!” Science; 291:2552.
Keefer CL, et al. 2001. “Generation of dwarf goat (Capra hircus) clones
following nuclear transfer with transfected and nontransfected fetal
fibroblasts and in vitro–matured oocytes”. Biology of Reproduction;
64:849–856.
Kitiyanant Y, et al. 2001. “Somatic cell cloning in Buffalo (Bubalus
bubalis): effects of interspecies cytoplasmic recipients and activation
procedures”. Cloning Stem Cells; 3: 97–104.

107

Adviesrapport cybriden
Ma J, et al. 2001. “Regulation of zygotic gene activation in the
preimplantation mouse embryo: global activation and repression of
gene expression”. Biology of Reproduction; 64 1713–1721.
Tada M, et al. 2001. “Nuclear reprogramming of somatic cells by in
vitro hybridization with ES cells”. Current Biology; 11(19):1553-1558.
De Wert GM. 2001. “Humane embryonale stamcellen als Heilige Graal.
Een ethische reflectie”. Filosofie en Praktijk; 22(3):34-56.
Wakayama T, Yanagimachi R. 2001. “Mouse cloning with nucleus donor
cells of different age and type”. Molecular Reproduction and
Development; 58:376–383.
Zuk PA, et al. 2001. "Mutilineage cells derived from human adipose
tissue: a putative source of stem cells for tissue engineering". Tissue
Engineering; 7(2):211–216.
2002
Dinnyés A,et al. 2002. “Somatic Cell Nuclear Transfer: Recent Progress
and Challenge”. Cloning Stem cells; 4:81-90.
Ford NM. 2002. The prenatal person: ethics from conception to birth.
Oxford: Blackwell Publishing
Gezondheidsraad. 2002. (Health Council of the Netherlands) Advies
'stamcellen voor weefselherstel’ 27 juni.
Griffiths DJ, et al. 2002. “Novel endogenousretrovirus in rabbits
previously reported as human retrovirus”. Journal of Virology; 76:70947102.
Jiang Y, et al. 2002. “Pluripotency of mesenchymal stem cells derived
from adult marrow”. Nature; 418:41-49.
Pacheco-Trigon S, et al. 2002. “Molecular characterization of genomic
activities at the onset of zygotic transcription in mammals.” Biology of
Reproduction; 67:1907–1918.
Rossiianov K. 2002 “Beyond species: Il'ya Ivanov and his experiments
on cross-breeding humans and anthropoid apes.” Science in Context.
15:277-316.
Shin T, et al. 2002. “A cat cloned by nuclear transplantation.” Nature;
415:859–860.

108

Adviesrapport cybriden
Steinborn R, et al. 2002. “Coexistence of Bos taurus and B. indicus
mitochondrial DNA in nuclear transfer-derived somatic cattle clones”.
Genetics; 162:823–829.
Trounson A. 2002. “The genesis of embryonic stem cells. Does
parthenogenesis offer a more promising means of developing
immune-matched ED cells?” Nature Biotechnology; 20(3):237-238.
Wet, houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en
embryo's (Embryowet). Staatsblad. 2002:338.
De Witt N. 2002. “Scientists divided over proposal to create humanmouse embryos”. Nature; 420:255.
2003
Avilion AA, et al. 2003. “Multipotent cell lineages in early mouse
development depend on SOX2 function”. Genes & Development;
17:126–140.
Castle D. 2003. “Hopes against hopeful monsters”. American Journal of
Bioethics; 3(3):28-30.
Chang KH, et al. 2003. “Blastocyste formation, karyotype, and
mitochondrial DNA of interspecies embryos derived from nuclear
transfer of human cord fibroblasts into enucleated bovine oocytes”.
Fertility and Sterility; 80:1380-1387.
Franklin S. 2003. “Drawing the line at not-fully-human: what we
already know”. American Journal of Bioethics; 3(3):W25-W27.
Johnston J. 2003. “Chimeras and human dignity”. American Journal of
Bioethics; 3 (3):6-8.
McKenzie M, et al. 2003. “Functional Respiratory Chain Analyses in
Murid Xenomitochondrial Cybrids Expose Coevolutionary Constraints
of Cytochrome b and Nuclear Subunits of Complex III”. Molecular
Biology and Evolution; 20:1117–1124.
Resnik DB. 2003. “Patents on human-animal chimeras and threats to
human dignity”. American Journal of Bioethics; 3(3):35-36.
Rhind S, et al. 2003. “Human cloning: can it be made safe?” Nature
Reviews Genetics; 4:855–864.
Robert JS, Baylis F. 2003. “Crossing species boundaries”. American
Journal of Bioethics; 3(3):1-13.
Savulescu J. 2003. “Human-animal transgenesis and chimeras might be
an expression of our humanity”. American Journal of Bioethics; 3(3):22.
109

Adviesrapport cybriden

Siegel AW. 2003. ”The moral insignificance of crossing species
boundaries”. American Journal of Bioethics; 3(3):33-34.
Streiffer R. 2003. “In defence of the moral relevance of species
boundaries”. American Journal of Bioethics, 3(3):37-38.
Solter D. 2003. “New paths to human ES cells?” Nature Biotechnology;
21(10):1154-1155.
Takeda K, et al. 2003. “Proliferation of donor mitochondrial DNA in
nuclear transfer calves (Bos taurus) derived from cumulus cells”.
Molecular Reproduction and Development; 64: 429–437.
De Wert G, Mummery C. 2003. “Human embryonic stem cells: research,
ethics and policy”. Human Reproduction; 18(4):672-682.
Zwanziger LL. 2003. “Crossing Perspectival Chasms about Species”.
American Journal of Bioethics, 3(3):9-10.
2004
Amit M, et al. 2004. “Feeder Layer- and Serum-Free Culture of Human
Embryonic Stem Cells”. Biology of Reproduction; 70:837–845.
Beaujean N, et al. 2004a. “Non-conservation of mammalian
preimplantation methylation dynamics”. Current Biology; 14:R266–267.
Beaujean N, et al. 2004b. “The effect of interspecific oocytes on
demethylation of sperm DNA”. Proceedings of the National Academy of
Sciences U.S.A; 101:7636–7640.
Chang KH, et al. 2004. “An optimized protocol of a human-to-cattle
interspecies somatic cell nuclear transfer”. Fertility & Sterility;
82(4):960-962.
Do JT, Scholer HR. 2004. “Nuclei of embryonic stem cells reprogram
somatic cells”. Stem Cells; 22(6):941-949.
Ethikrat. Klonen zu Fortpflanzungszwecken und Klonen zu
biomedizinischen Forschungszwecken. Stellungnahme. Berlin:
Nationaler Ethikrat, 2004.
Hwang WS. et al. 2004. “Evidence of a pluripotent human embryonic
stem cell line derived from a cloned blastocyst”. Science; 303:16691674 (teruggetrokken)

110

Adviesrapport cybriden
Ikumi S,et al. 2004. “Interspecies somatic cell nuclear transfer for in
vitro production of Antarctic minke whale (Balaenoptera
bonaerensis) embryos”. Cloning Stem Cells; 6: 284–293.
Jaenisch R .2004. “Human cloning, the science and ethics of nuclear
transplantation”. New England Journal of Medicine; 351(27) 2787-2791.
Jaenisch R. 2004. ”The biology of nuclear cloning and the potential of
embryonic stem cells for transplantation therapy”.
The President‟s Council on Bioethics. Internet:
http://www.bioethics.gov/reports/stemcell/appendix_n.html (geraadpleegd
18-01-05)
Jochemsen H, et al. Human stem cells. Source of hope and of
controversy. A study of human stem cell research and the patenting
of related inventions. Ede, Jerusalem: Lindeboom Institute and Business
Ethics Center of Jerusalem, 2004.
Kim TM, et al. 2004. “An interclass nuclear transfer between fowl and
mammal: in vitro development of chicken-to-cattle interclass
embryos and the detection of chicken genetic complements”. Fertility
& Sterility; 82:957–959.
Levick SE. 2004. “Ethics of embryonic stem cells.” New England Journal
of Medicine; 351(16):1687-1690.
Polkinghorne JC. 2004. “The person, the soul, and genetic engineering”.
Journal of Medical Ethics; 30:593–597.
President's Council on Bioethics (PCB). 2004. Reproduction and
Responsibility: The Regulation of New Biotechnologies. Washington,
D.C.
Sandel MJ. 2004. “Embryo ethics – the moral logic of stem cell
research”. New England Journal of Medicine; 351(3): 207-209.
Seyfer T. 2004. “The ethics of chimeras and hybrids: dignity and
original solitude”. Journal of Medical Ethics; 29(8):1-4.
Simerly C, et al. 2004. “Embryogenesis and blastocyst development
after somatic cell nuclear transfer in nonhuman primates:
overcoming defects caused by meiotic spindle extraction”.
Developmental Biology; 276:237–252.
Pennings G, Van Steirteghem A. 2004. “The subsidiarity principle in the
context of embryonic stem cell research”. Human Reproduction;
19(5):1060-1064.
111

Adviesrapport cybriden
Testa G, Harris J. 2004. “Genetics. Ethical aspects of ES cell-derived
gametes”. Science; 2, 305(5691):1719.
De Wert GM. 2004. “Stamcellen, ethiek en politiek”. Mediator; 15(6):6-8.
Wilmut I. 2004. “The moral imperative for human cloning”. New
Scientist; 181 (2435):16–17.
Zechner U, et al. 2004. “Divergent genetic and epigenetic postzygotic
isolation mechanisms”. In: Mus and Peromyscus”. Journal of Evolutionary
Biology; 17:453–460.
2005
Boiani M, et al. 2005. “Variable Reprogramming of the Pluripotent Stem
Cell Marker Oct4 in Mouse Clones: Distinct Developmental Potentials
in Different Culture Environments”. Stem Cells; 23:1089–1104.
Capecchi MR. 2005. “Gene targeting in mice: functional analysis of the
mammalian genome for the twenty-first century”. Nature Review
Genetics; 6:507-512.
Hurlbut W. 2005. “Altered Nuclear Transfer as a Morally Acceptable Means for
the Procurement of Human Embryonic Stem Cells”. National Catholic
Bioethics Quarterly 5(1):145-151.
Hwang WS. et al. 2005. “Patient specific embryonic stem cells derived
from human SNCT blastocysts”. Science; 308:1777-1783
(teruggetrokken)
Jingjuan, J., et al. 2005. “Experimental cloning of embryos through
human–rabbit interspecies nuclear transfer”. Zoological Research;
26:416–421.
Karpowicz P, et al. 2005. “Developing human-nonhuman chimeras in
human stem cell research: ethical issues and boundaries”. Kennedy
Institute Ethics Journal; 15(2): 107-134.
Mandavilli A. 2005. “Scientists seek simple remedies to cloning
conundrums”. Nature Medicine; 11(5):459.
Murakami M, et al. 2005. “Development of Interspecies Cloned Embryos
in Yak and Dog”. Cloning Stem Cells; 7:77–81.
Murray TH. 2005. “Will new ways of creating stem cells dodge the
objections?” Hastings Center Report; 35(1):8-9.

112

Adviesrapport cybriden
O‟Doherty A, et al. 2005. “An aneuploid mouse strain carrying human
chromosome 21 with Down Syndrome phenotypes”. Science;
309:2033-2037.
Smith LC, Thundathil J, Filion F. 2005. “Role of the mitochondrial genome
in preimplantation development and assisted reproductive
technologies”. Reproduction, Fertility and Development; 17: 15–22.
2006
Aranguren XL, et al. 2006. “In vitro and in vivo arterial differentiation of
human multipotent adult progenitor cells”. Blood; 109(6):2634-2642.
Bobber M. 2006. “Ethical questions concerning research on human
embryos, embryonic stem cells and chimeras”. Biotechnology Journal;
1:1352-1369.
Byrne JA, et al. 2007. “Producing primate embryonic stem cells by
somatic cell nuclear transfer”. Nature; 450:497-502.
Chen FH, Rousche KT, Tuan RS. 2006. “Technology Insight: adult stem
cells in cartilage regeneration and tissue engineering”. Nature Clinical
Practice Rheumatology; 2(7): 373-382. Review.
Chen T, et al. 2006. “Interspecies Nuclear Transfer Reveals that
Demethylation of Specific Repetitive Sequences Is Determined by
Recipient Ooplasm but Not by Donor Intrinsic Property in Cloned
Embryos”. Molecular Reproduction and Development; 73:313–317.
Dennis C. 2006. “Cloning: Mining the secrets of the egg”. Nature;
439:652–655.
Li Y, et al. 2006. “Cloned endangered species takin (Budorcas
taxicolor) by inter-species nuclear transfer and comparison of the
blastocyst development with yak (Bos grunniens) and bovine”.
Molecular Reproduction and Development; 73:189–195.
Lloyd RE, Lee J-H, Alberio R. 2006. “Aberrant nucleo-cytoplasmic crosstalk results in donor cell mtDNA persistence in cloned embryos”.
Genetics; 172:2515–2527.
Mummery C, van de Stolpe A, Roelen B. 2006. “Stamcellen”.
Natuurwetenschap en Techniek. Diemen: Veen Magazines.
News Service. 2006. “Stem cell tensions increase”. New Scientist;
2535:6.

113

Adviesrapport cybriden
Nishimura Y, et al. 2006. “Active digestion of sperm mitochondrial DNA
in single living sperm revealed by optical tweezers”. Proceedings
National Academy Sciences USA. 31; 103(5):1382-1287.
Robert JS. 2006. “The science and ethics of making part-human
animals in stem cell biology”. FASEB Journal; 20(7):838-845.
Ross JJ, et al. 2006. “Cytokine-induced differentiation of multipotent
adult progenitor cells into functional smooth muscle cells”. Journal
Clinical Investigation; 116(12):3139-3149.
Salgado AJ, et al. 2006. “Adult stem cells in bone and cartilage tissue
engineering”. Current Stem Cell Research and Therapy; 1(3):345-364.
Takahashi K, Yamanaka S. 2006. “Induction of pluripotent stem cells
from mouse embryonic and adult fibroblast cultures by defined
factors”. Cell; 126:663-676.
Tecirlioglu RT, Guo J, Trounson AO. 2006. “Inter-species somatic cell
nuclear transfer (iSCNT) and preliminary data for horse-cow/mouse
iSCNT”. Stem Cell Review; 2:277–287.
Vogel, G. 2006. “Stem cells: ethical oocytes, available for a price”.
Science; 313:155.
Wils JP, et al. 2006. “Levensbeschouwing en biotechnologie Een
analyse van normatieve argumenten”. Rapport in opdracht van de
Commissie Genetische Modificatie (COGEM). Schuttelaar & partners Den
Haag. 2006.
Zeder MA, et al. 2006. “Documenting domestication: the intersection of
genetics and archaeology”. Trends in Genetics; 22:139-155.
Zeng L, et al. 2006. “Multipotent adult progenitor cells from swine
bone marrow”. Stem Cells; 24(11):2355-2366.
Zhao ZJ, et al. 2006. “Rabbit Oocyte Cytoplasm Supports Development
of Nuclear Transfer Embryos Derived from the Somatic Cells of the
Camel and Tibetan Antelope”. Journal of Reproduction and Development;
52:449–459.
2007
Beca JP. 2007. “Hybrid embryos as a source of embryonic stem cells”.
Revista Medica de Chile; 135(11):1367-1369.
Beyhan Z, et al. 2007. “Interspecies nuclear transfer; implications for
embryonic stem cell biology”, Cell Stem Cell; 1:502-512.
114

Adviesrapport cybriden
Bowles EJ, et al. 2007. “Contrasting effects of in vitro fertilization and
nuclear transfer on the expression of mtDNA replication factors”,
Genetics; 176:1511–1526.
Bowles E, Campbell K, St. John J. 2007. “Nuclear transfer: Preservation
of a nuclear genome at the expense of its associated mtDNA
genome(s)”. Current Topics in Developmental Biology; 77:251–290.
Cao L, et al. 2007. “The mitochondrial bottleneck occurs without
reduction of mtDNA content in female mouse germ cells”. Nature
Genetics; 39: 386-390.
Eggan K. 2007. “Dolly’s Legacy: Human Nuclear Transplantation and
Better Medicines for Our Children”, Cloning Stem Cells; 9:21–25.
Egli D, et al. 2007. “Developmental reprogramming after chromosome
transfer into mitotic mouse zygotes”. Nature; 447(7145):679-785.
Hall VJ, et al. 2007. “Developmental competence of human in vitro
aged oocytes as host cells for nuclear transfer”, Human Reproduction;
22:52-62.
Henderson M. 2007. “Cloning” can beat disease”. The [London] Times (5
January 2007), 6.
Loi P, et al. 2007. “Cloning of endangered mammalian species: any
progress?” Trends in Biotechnology; 25:195-200.
Maherali N, et al. 2007. “Directly reprogrammed fibroblasts show global
epigenetic remodelling and widespread tissue contribution”. Stem
Cell; 1(1):55-70.
Okita K, et al. 2007. “Generation of germline-competent induced
pluripotent stem cells”, Nature; 448:101-106.
Pelacho B, et al. 2007. “Multipotent adult progenitor cell
transplantation increases vascularity and improves left ventricular
function after myocardial infarction”, Journal of Tissue Engineering and
Regenerative Medicine; 1(1):51-59.
Sanderson K. 2007. “Wolf Clones Confirmed“.Nature News; Retrieved
4/11/08 at: http://www.nature.com/news/2007/070430/full/news0704304.html.
Serafini M, et al. 2007. “Hematopoietic reconstitution by multipotent
adult progenitor cells: precursors to long-term hematopoietic stem
cells”. Journal of Experimental Medicine; 204(1):129-139.

115

Adviesrapport cybriden
St John J, Lovell-Badge R. 2007. “Human–animal cytoplasmic hybrid
embryos, mitochondria, and an energetic debate”. Nature Cell Biology;
9(9):988-992.
Rose D. 2007. “Research is now my only hope of a cure”. The [London]
Times (5 January 2007), 7.
Yang F, et al. 2007. “Rabbit somatic cell cloning: effects of donor cell
type, histone acetylation status and chimeric embryo
complementation”. Reproduction; 133(1):219-230.
Wernig M, et al. 2007. “In vitro reprogramming of fibroblasts into a
pluripotent ES-cell-like state”. Nature; 448: 318-324.
Wilmut I. 2007. “Embryonic steps to cure inherited ills”. The Scotsman
(5 January 2007), 32.
viWTA dossier. 2007.” Stamceltechnologie, modegril of therapie voor de
toekomst?”
Zhao ZJ, et al. 2007. “Interspecies Nuclear Transfer of Tibetan
Antelope Using Caprine Oocyte as Recipient”. Molecular Reproduction
and Development; 74:412–419.
2008
Baeyens L, Bouwens L. 2008. “Can beta-cells be derived from exocrine
pancreas?” Diabetes Obesity and Metabolism; 10 (Suppl 4):170-178.
Bahadur G, et al. 2008. “Admixed human embryos and stem cells:
Legislative, ethical and scientific advances”. Reproductive Biomedicine
Online; 17:25-32.
Bosze Z,et al. 2008. “Producing Recombinant Human Milk Proteins in
the Milk of Livestock Species.” Advances in Experimental Medicine and
Biology; 606:357-395.
Catechismus van de Katholieke kerk. 2008. n. 340-341. Kampen:
Uitgeverij Kok.
Hua S, et al. 2008. “Development of bovine-ovine interspecies cloned
embryos and mitochondria segregation in blastomeres during
preimplantation”. Animal Reproduction Science; 105(3-4):245-257.
Jang G, et al. 2008. “A cloned toy poodle produced from somatic cells
derived from an aged female dog”. Theriogenology; 69(5):556-563.

116

Adviesrapport cybriden
Lee ST, et al. 2008. “Establishment of autologous embryonic stem cells
derived from preantral follicle culture and oocyte parthenogenesis”.
Fertility & Sterility; 90(5):1910-1920.
Scott CT, Reijo Pera RA. 2008. “The road to pluripotence: the research
response to the embryonic stem cell debate Human Molecular
Genetics”. Human Molecular Genetics; 15;17(R1):R3-9.
Tonti GA, Mannello F. 2008. “From bone marrow to therapeutic
applications: different behaviour and genetic/epigenetic stability
during mesenchymal stem cell expansion in autologous and foetal
bovine sera?” International Journal Developmental Biology; 52(8):10231032.
Verfaillie C. 2008. “The undoing of differentiation by four defined
factors: A big step forward towards generating patient specific
pluripotent stem cells”. Journal of Hepatology; 49(5):876-878.
Zhang L, et al. 2008. “The stem cell niche of human livers: symmetry
between development and regeneration”. Hepatology; 48(5):15981607.
Zhou Q, et al. 2008. “In vivo reprogramming of adult pancreatic
exocrine cells to B-cells”. Nature; 455:627-663.
2009
Chung Y, et al. 2009. “Reprogramming of Human Somatic Cells Using
Human and Animal Oocytes”. Cloning Stem Cells; 11:213–223.
Egli D, et al. 2009. Reprogramming after chromosome transfer into
mouse blastomeres. Current Biology;19:1403–1409.
Hayden EC, Baker M. 2009. “Virus-free pluripotency for human cells”.
Nature; 19:458.
Lee HJ, Teixeria J. 2009. “Parthenogenesis in human oocytes that were
collected from resected ovariam tissue and amtured in vitro”. Stem
Cells and Development; 18(6):941-946.
Yesilipek MA, et al. 2009. “Unrelated cord blood transplantation in
children with severe congenital neutropenia”. Pediatric Transplantation;
13(6):777-781.
2010
Kelly RD, St John JC. 2010. “Role of mitochondrial DNA replication
during differentiation of reprogrammed stem cells.” International
Journal of Developmental Biology; 54(11-12): 1659-1670. Review
117

Adviesrapport cybriden

Okita K, et al.2010. “Generation of mouse-induced pluripotent stem
cells with plasmid vectors.” Nature Protocols; 5(3):418-428.
2011
Gregg K, et al. 2011. “Risk assessment of porcine reproductive and
respiratory syndrome virus (PRRSV) transmission via somatic cell
nuclear transfer (SCNT) embryo production using oocytes from
commercial abattoirs”. Animal Reproduction Science; 125(1-4):148-157.
Jiang Y, et al. 2011. “Interspecies somatic cell nuclear transfer is
dependent on compatible mitochondrial DNA and reprogramming
factors”. PLoS One; 27, 6(4):e14805.
Kwon DK, et al. 2011. “Blastocysts derived from adult fibroblasts of a
rhesus monkey ( Macaca mulatta) using interspecies somatic cell
nuclear transfer”. Zygote; 19(3):199-204.
Loi P, et al. 2011. “Interspecies somatic cell nuclear transfer: a
salvage tool seeking first aid”. Theriogenology;76(2):217-28. Review.
Riaz A, et al . 2011. “Mouse cloning and somatic cell reprogramming
using electrofused blastomeres”. Cell Research; 21(5):770-778.
Srirattana K,et al. 2011. “Constant transmission of mitochondrial DNA
in
intergeneric cloned embryos reconstructed from swamp buffalo
fibroblasts and bovine ooplasm”. Animal Science Journal; 82(2):236-243.
Wang K, et al. 2011. “Reprogrammed transcriptome in rhesus-bovine
interspecies somatic cell nuclear transfer embryos”. PLoS One;27,
6(7):e22197.
2012
Gourronc FA, Klingelhutz AJ.2012 “Therapeutic opportunities: Telomere
maintenance in inducible pluripotent stem cells.” Mutation Research;
730:98–105.
Hosseini SM,et al. 2012. “Enucleated ovine oocyte supports human
somatic cells reprogramming back to the embryonic stage”. Cellular
Reprogramming;14(2):155-163

118

Adviesrapport cybriden

119