Huisvesting bewegingsonderwijs in het primair onderwijs
Perspectief van gemeenteambtenaren op de wettelijke verplichting vanaf schooljaar 2023-2024

Factsheet 2022/11

Daniëlle Ruikes, Björn Schadenberg & Remco Hoekman

Figuur 1 Ingezette typen (sport)accommodaties voor faciliteren bewegingsonderwijs scholen voor primair onderwijs in
schooljaar 2021-2022 (percentage gemeenten, n=172)

Gymzalen

94

Sporthallen

91

Sportzalen

67

Speelzalen

66

Sportvelden

41

Schoolpleinen

35

Zwembaden

29

Openbare speelpleinen/grasvelden

22

Atletiekaccommodaties

9

Cruyff Courts en/of Krajicek Playgrounds

8

Anders

4

Weet ik niet

0

20

40

60

80

100

Bron: Mulier Instituut/Vereniging Sport en Gemeenten (VSG), VSG-panel, mei 2022.

Gemeenten zijn wettelijk verantwoordelijk te zorgen voor
voldoende voorzieningen voor scholen voor primair
onderwijs. Hieronder vallen ook voorzieningen voor het
bewegingsonderwijs. Met ingang van het schooljaar 20232024 worden scholen voor primair onderwijs verplicht
twee lesuren van in totaal 90 minuten bewegingsonderwijs
per week te verzorgen voor alle leerlingen.1
In opdracht van Vereniging Sport en Gemeenten (VSG)
heeft het Mulier Instituut gemeenteambtenaren bevraagd
over deze wettelijke verplichting. Zij zijn gevraagd naar
de beschikbare ruimte voor bewegingsonderwijs, de mate
waarin aan de wetswijziging voldaan kan worden,
verwachte (huisvestings)knelpunten bij de ingang van de
verplichting en de oplossingsrichtingen die zij zien. In dit
factsheet worden de uitkomsten op deze vragen
besproken.
Ruimte voor bewegingsonderwijs
In verordeningen onderwijshuisvesting, waarin invulling
wordt gegeven aan de wettelijke taken van de gemeente,
wordt aandacht besteed aan de benodigde ruimte voor
bewegingsonderwijs, veelal aangeduid als
gymnastieklokalen. De ruimte voor bewegingsonderwijs
wordt doorgaans gedefinieerd als de overdekte
sportruimtes met een netto-vloeroppervlakte van ten

minste 252 vierkante meter en een hoogte van minimaal 5
meter. Het bewegingsonderwijs moet plaatsvinden op een
locatie die geschikt is om de kerndoelen ervan te behalen.
De indieners van de wetswijziging lijken een voorkeur te
hebben voor een gymnastieklokaal als locatie, maar dit is
niet als vereiste in de wet opgenomen.
In lijn met bovenstaande definitie en uitgesproken
voorkeuren zetten gemeenten in het huidige schooljaar
(2021-2022) traditionele binnensportaccommodaties
(sporthallen, sportzalen en gymzalen) het meest in om te
voorzien in de benodigde ruimte voor het
bewegingsonderwijs (figuur 1). In twee derde van de
gemeenten worden (ook) kleinere (inpandige) speelzalen
ingezet.
In wat mindere mate wordt in gemeenten gebruik gemaakt
van sportvelden (41%), schoolpleinen (35%) en zwembaden
(29%). Andere typen (sport)accommodaties, zoals
openbare speelpleinen/grasvelden (22%) en Cruyff
Courts/Krajicek Playgrounds (8%), worden beduidend
minder gebruikt. Minder dan de helft van de gemeenten
geeft aan dat de oppervlakte van alle ingezette
gymnastieklokalen minimaal 252 vierkante meter bedraagt
(45%).

Neem voor meer informatie contact op met: Björn Schadenberg
Mulier Instituut | T 06 29 63 76 50 | b.schadenberg@mulierinstituut.nl | www.mulierinstituut.nl

Sportonderzoek voor beleid en samenleving

Figuur 2 Aandeel scholen voor primair onderwijs per
gemeente dat in het schooljaar 2021-2022 aan elke groep
leerlingen tweemaal 45 minuten bewegingsonderwijs verzorgt
(percentage gemeenten, n=172)
Alle scholen

10
9
39

6

Meer dan de helft
van de scholen
Ongeveer de helft
van de scholen
Minder dan de helft
van de scholen
Geen van de
scholen

35

Onbekend

Bron: Mulier Instituut/Vereniging Sport en Gemeenten (VSG),
VSG-panel, mei 2022.

Scholen hebben nu het recht om ruimte te vragen voor
twee lesuren bewegingsonderwijs, maar de praktijk leert
dat niet alle scholen hiervan gebruik maken. Slechts 39
procent van de gemeenten geeft aan dat alle scholen in de
gemeente nu twee lesuren bewegingsonderwijs aanbieden
aan elke groep (figuur 2). Figuur 1 is gebaseerd op de
ruimtevraag in het schooljaar 2021-2022 en de wijze
waarop de gemeente deze faciliteert. Naar verwachting
wordt de vraag om ruimte voor bewegingsonderwijs groter
bij invoering van de verplichting van twee lesuren
bewegingsonderwijs.
Om te voldoen aan de huidige vraag wordt in ruim de helft
van de gemeenten (52%; niet in figuur) bij minimaal één
school gewerkt met vervoersregelingen om de afstand van
de schoollocatie naar de gymlocatie te overbruggen. Het
gaat in de meeste gevallen om busvervoer. Deze ruimtes
voor bewegingsonderwijs liggen niet per definitie buiten de
normafstanden uit de gemeentelijke verordening. De
normafstand is de maximale afstand die leerlingen van het
schoolgebouw naar de gymlocatie zelf mogen afleggen.
Deze is doorgaans afhankelijk van het onderwijstype en de
schoolgrootte, en wordt lokaal vastgesteld. Maar
gemeenten kiezen er dus ook binnen de normafstanden
soms voor om een vervoersregeling beschikbaar te stellen.

Wetswijziging schooljaar 2023-2024
Vrijwel alle ondervraagde ambtenaren zijn op de hoogte
van de aanstaande wetswijziging (95%). Ook is in de meeste
gemeenten goed zicht op de ruimtelijke consequenties van
deze wetswijziging (11% onbekend, figuur 3). Zes op de
tien gemeenten geven daarbij aan dat voor alle scholen
voldoende gymnastieklokalen beschikbaar zijn binnen de
normafstanden (62%, figuur 3).
De normafstanden kunnen echter dusdanig ruim zijn dat
leerlingen een grote afstand tot de gymlocatie moeten
afleggen en dat dus veel onderwijstijd verloren gaat. Een
vijfde van de gemeenten geeft namelijk aan dat het
aanhouden van de huidige normafstanden bij aanvang van
het schooljaar 2023-2024 zal leiden tot (meer) situaties
waarin leerlingen een groter dan wenselijke afstand
moeten afleggen (18%; niet in figuur).
Verder geeft 45 procent van de gemeenten aan dat alle
beschikbare gymnastieklokalen in schooljaar 2023-2024
voldoen aan de netto-vloeroppervlakte zoals opgenomen in
de Modelverordening Huisvesting Onderwijs van Vereniging
Nederlandse Gemeenten. 18 procent van de gemeenten
heeft geen inzicht in hoeveel gymnastieklokalen bij
aanvang van schooljaar 2023-2024 voldoen aan deze
richtlijn.
Figuur 3 Aandeel scholen voor primair onderwijs per
gemeente waarvoor naar verwachting voldoende
gymnastieklokalen aanwezig zijn om te voldoen aan de
wettelijke verplichting in het schooljaar 2023-2024 (percentage
gemeenten, n=172)
Alle scholen

11
3

Meer dan de helft van
de scholen

3

Ongeveer de helft van
de scholen
20
62

Minder dan de helft
van de scholen
Geen van de scholen
Onbekend

Bron: Mulier Instituut/Vereniging Sport en Gemeenten (VSG),
VSG-panel, mei 2022.

Sportonderzoek voor beleid en samenleving

Figuur 4 Aandeel gemeenten dat accommodatieknelpunten verwacht bij ingang van de wettelijke verplichting, naar
gemeentestedelijkheid (in procenten, n=172)

100
80

Onvoldoende capaciteit
gymnastieklokalen

60
40
20
0

16
15
6
12

8
15
6
8

Totaal gemeenten Niet tot weinig
stedelijk

14

24

3
5
Matig stedelijk

Onvoldoende spreiding
gymnastieklokalen
Onvoldoende capaciteit
én onvoldoende
spreiding
gymnastieklokalen

(Zeer) sterk
stedelijk

Bron: Mulier Instituut/Vereniging Sport en Gemeenten (VSG), VSG-panel, mei 2022.

Accommodatieknelpunten en maatregelen
De gemeenten is gevraagd naar te verwachten
maatregelen om de benoemde knelpunten op te lossen.
Hierbij richten we ons op de groep van in totaal een
derde van de gemeenten die heeft aangegeven dat voor
invulling van de verplichting onvoldoende
gymnastieklokalen aanwezig zijn of dat de spreiding van
de gymnastieklokalen onvoldoende is en leerlingen
daardoor een ongewenst grote afstand moeten afleggen
(32%). Deze groep bevat in grotere mate de (zeer) sterk
stedelijke gemeenten, die vaker knelpunten te
verwachten (figuur 4). Daarvan verwacht namelijk bijna
de helft knelpunten (48%).
De meest genoemde maatregel van gemeenten is om
naast gymnastieklokalen andersoortige
(sport)accommodaties in te gaan zetten (39%) of het
huidige gebruik van deze typen (sport)accommodaties te
verbreden (26%, figuur 5). Meest genoemde typen
(sport)accommodaties hierbij zijn sportvelden,
schoolpleinen, en openbare speelpleinen en grasvelden.
Een derde van de gemeenten overweegt
leerlingenvervoer in te gaan zetten (32%) of huidige
regelingen van leerlingenvervoer te verbreden (9%).

Ruim een kwart van de gemeenten die
accommodatieknelpunten voorzien, is voornemens extra
gymnastieklokalen te realiseren (28%, figuur 5). Hoewel de
verplichting vanaf het schooljaar 2023-2024 geldt, komt er
een overgangsperiode waarin gemeenten ruimte wordt
geboden om de benodigde faciliteiten te regelen.
Overige knelpunten
Naast de direct accommodatie-gerelateerde knelpunten
(hardware) voorzien veel gemeenten problemen bij de
inroostering van de gymlessen (orgware). In totaal heeft 44
procent van alle gemeenten aangegeven knelpunten in de
hardware en/of orgware te verwachten. De inroostering
van het bewegingsonderwijs over de gymnastieklokalen is
veelal een taak van de gemeente of het gemeentelijk
sportbedrijf.
Gemeenten geven aan dat deze taak steeds meer inzet
vergt, mede vanwege het grotere aandeel scholen met een
continurooster. Ook voorzien zij discussies, omdat bij een
grotere druk op de gymnastieklokalen minder rekening kan
worden gehouden met voorkeuren van scholen bij de
inroostering (bv. liever geen gymles op vrijdagmiddag).

Sportonderzoek voor beleid en samenleving

Figuur 5 Maatregelen die gemeenten met onvoldoende gymnastieklokalen overwegen om scholen in staat te stellen te voldoen
aan de wettelijke verplichting (in procenten, n=56)

Inzetten andere typen (sport)accommodaties

39

Inzetten leerlingenvervoer

32

Extra gymnastieklokalen realiseren

28

Verbreden inzet andere typen
(sport)accommodaties

26

Verbreden leerlingenvervoer

9

Anders

16

Weet ik niet

22
0

20

40

60

80

100

Bron: Mulier Instituut/Vereniging Sport en Gemeenten (VSG), VSG-panel, mei 2022.

Enerzijds verwachten gemeenten dat gymnastieklokalen
door een groter aantal scholen worden benut, wat
mogelijk leidt tot afstemmingsproblemen. Anderzijds zal
het vaker voorkomen dat gymlessen van een school over
meerdere locaties moeten worden verspreid, waar het
huidige streven vaak is dat het bewegingsonderwijs van
een school zoveel mogelijk op één locatie plaatsvindt.

zullen ook meer sporthallen, sportzalen en gymzalen
nodig zijn. De zorgen zijn echter ook organisatorisch van
aard: hoe kan in afstemming met schoolorganisaties
gekomen worden tot een passende inroostering over de
beschikbare ruimte. Mogelijk is op papier voldoende
ruimte aanwezig, maar dan moet het in de praktijk ook
wel zo ingepland kunnen worden.

Tot slot zijn er binnen gemeenten zorgen over de kosten
van het realiseren van extra sportruimte, benodigde
vakleerkrachten, reisafstanden en onduidelijkheden over
de uitgangspunten van de wetswijziging, zoals welke
(sport)accommodaties ingezet mogen worden en de
mogelijkheid om één keer 90 minuten gymles te geven.

Het is hiermee duidelijk dat er nog een opgave ligt, zowel
op het gebied van accommodaties (hardware) als in de
organisatie (orgware), om alle scholen in staat te stellen
vanaf schooljaar 2023-2024 aan de wettelijke verplichting
te voldoen.

Conclusie
Een aanzienlijk deel van de gemeenten staat voor een
(grote) opgave om scholen voor primair onderwijs in staat
te stellen wekelijks tweemaal 45 minuten
bewegingsonderwijs voor hun leerlingen te verzorgen. Een
derde van de gemeenten voorziet in meer of mindere
mate knelpunten.
Samenvattend worden de meeste knelpunten verwacht in
de stedelijke context. Met de inzet van andere ruimten
voor bewegingsonderwijs zien gemeenten kansen om een
deel van de knelpunten op te vangen. Maar los daarvan

Verantwoording
De cijfers in dit factsheet zijn gebaseerd op de resultaten
uit het gemeentepanel van VSG. In totaal hebben
172 gemeenten in mei 2022 de vragenlijst in zijn geheel
ingevuld (respons van 50%). De verzamelde data zijn
gewogen naar stedelijkheid en vormen een goede
afspiegeling van de Nederlandse gemeenten.

Referenties
1
Kamerstukken II, 35102, nr. 23 (2020, 4 februari).
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-3510223.html

Het Mulier Instituut is een onafhankelijke en landelijk opererende stichting, gericht op de bevordering en uitvoering van sportonderzoek voor beleid en samenleving.