Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 757

Stedenbeleid

Nr. 97

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 november 2018
In maart 2016 is het Actieplan Bevolkingsdaling van start gegaan
(Kamerstuk 31 757, nr. 89). Hierbij stuur ik u mede namens de ministers
van OCW, LNV, SZW, VWS, IenW, de ministers voor BVOM en MZS, en de
staatssecretarissen van EZK, IenW en BZK de tweede voortgangsrapportage over de uitvoering van dit Actieplan1. In deze brief benoem ik de
belangrijkste conclusies uit de voortgangsrapportage en licht ik toe welke
ambities ik heb voor het vervolg van het Actieplan Bevolkingsdaling
samen met de 20 krimp- en anticipeerregio’s en de betrokken provincies
en ministeries.2
Nederland heeft te maken met demografische veranderingen: in stedelijke
gebieden is sprake van een toenemende bevolkingsdruk, terwijl andere,
veelal perifeer gelegen gebieden, kampen met bevolkingsdaling in
combinatie met vergrijzing en ontgroening. Verstedelijkte gebieden
kennen grote uitdagingen als gevolg van de toenemende druk op de
woningmarkt. Ik zie in krimp- en anticipeerregio’s juist een te lage
spanning op de woningmarkt, met het gevaar van leegstand en verpaupering van dien. Deze grote regionale verschillen vragen om een
gebiedsgerichte aanpak en om maatwerk in de samenwerking tussen Rijk
en regio. Naast de demografische veranderingen staat Nederland voor
een aantal belangrijke nationale opgaven. Denk aan de opgaven op het
gebied van klimaatverandering, energietransitie en de overgang naar

1
2

kst-31757-97
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Krimpregio’s: Achterhoek, Noord-Groningen (MEDAL en de Marne), Oost-Groningen,
Noordoost Fryslân, Maastricht-Mergelland, Parkstad Limburg, Westelijke Mijnstreek, ZeeuwsVlaanderen. Anticipeerregio’s: Hoeksche Waard, Krimpenerwaard, Kop van Noord-Holland,
Midden-Limburg, Noord-Limburg, Friese Waddeneilanden, Noordwest Fryslân, Zuidoost
Fryslân, Oost-Drenthe, Schouwen-Duiveland en Walcheren. Provincies Fryslân, Groningen,
Drenthe, Gelderland, Limburg, Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Holland. De ministeries van
BZK, OCW, VWS, EZK, LNV, SZW en IenW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 757, nr. 97

1

kringlooplandbouw3. Om deze nationale opgaven aan te kunnen hebben
we alle partners nodig, op nationaal, regionaal en lokaal niveau, in de
verstedelijkte gebieden én in de krimpgebieden.
Met het Actieplan Bevolkingsdaling werk ik samen met Rijksdepartementen, provincies, gemeenten en regio’s aan de vitaliteit en versterking
van gebieden met bevolkingsdaling. Daarmee geef ik invulling aan mijn
verantwoordelijkheid voor de integrale Rijksinzet op gebiedsopgaven in
deze regio’s. De huidige nationale opgaven en de voortschrijdende
demografische tegenstellingen vragen wel om een koerswijziging van het
Actieplan. Naast domeingerichte afspraken zet ik steeds meer in op
integrale samenwerking die opgepakt kan worden in samenhang met (al
lopende) gebiedsgerichte maatwerktrajecten. De Rijkssamenwerking
wordt geïntensiveerd en de focus op het oplossen van de cumulatieve
krimpproblematiek wordt verbreed naar de aanpak van nationale
transities op basis van de kracht en kansen van de gebieden, die kampen
met dergelijke cumulatieve problematiek. Ook de regio’s zelf verbinden
hun specifieke gebiedsopgaven in toenemende mate met hun regionale
«DNA». Deze beweging van krimp naar kracht zie ik als belangrijkste
drijver waarop ik vervolg geef aan het Actieplan Bevolkingsdaling.
Van krimp naar kracht
In krimp- en anticipeerregio’s komen drie van de vier strategische
opgaven uit de Nationale Omgevingsvisie bij elkaar in hetzelfde gebied:
ruimte voor de klimaatverandering en energietransitie; sterke, leefbare en
klimaatbestendige steden en regio’s met voldoende ruimte om te wonen,
werken en bewegen; en toekomstbestendige ontwikkeling van het
landelijk gebied.4 De regio’s kunnen daarmee een krachtige bijdrage
leveren aan de transitie van Nederland. Om dit te ondersteunen volg ik
twee sporen: ik ga gebiedsgericht aan de slag met regio’s en ik zet twee
brede expertisetrajecten op.
In 2019 en 2020 zet ik samen met zes regio’s en betrokken provincies en
departementen maatwerktrajecten op waarin krimpopgaven en nationale
opgaven worden verbonden. Ik maak hiervoor een keuze uit regio’s waar
de urgentie hoog is, de coalitions of the willing sterk zijn en er veel
opgaven in één gebied samenkomen. De keuze voor regio’s en
vormgeving van de maatwerktrajecten bespreek ik eind 2018 met de K65.
Als onderdeel van de maatwerktrajecten kunnen ook expliciete afspraken
over de woningmarkt worden gemaakt. Hiervoor zal ik met de regio’s de
mogelijkheid bezien om bestuurlijke regisseurs in te zetten, die de regie
voeren over het tot stand brengen van regionale afspraken.
Ik start in 2019 met twee expertisetrajecten op urgentie problematiek voor
alle krimp- en anticipeerregio’s. Het eerste traject is gericht op sloop- en
herstructurering van woningen in krimpgebieden. Ervaringen en kennis
uit de zes maatwerktrajecten zijn een belangrijke bron van input hiervoor.
Het doel is om de kennis over de woningmarkt van alle bestuurslagen en
corporaties te verbinden en een toekomstbeeld voor de woningmarkt in
de regio’s te vormen. Zodanig worden lokale woningmarkt- en ruimtelijke
opgaven op korte en lange termijn in kaart gebracht. Zoals ik zal aangeven
in mijn reactie op de motie van het lid Asscher c.s. over het op peil

3

Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 5, 7 september 2018, Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en
verbonden. Nederland als koploper in kringlooplandbouw.
Kamerstuk 34 682, nr. 6, 5 oktober 2018, Kabinetsperspectief Nationale Omgevingsvisie (NOVI).
5
De K6 is het samenwerkingsverband van zes provincies (Fryslân, Groningen, Drenthe,
Gelderland, Limburg en Zeeland) met krimp- en anticipeerregio’s.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 757, nr. 97

2

houden van investeringen in betaalbare huurhuizen en krimpgebieden6,
ga ik ook met regio’s in gesprek over welke praktische oplossingen er zijn
om eventuele actuele en toekomstige overschotten in de woningvoorraad
aan te pakken.
Het tweede expertisetraject gaat over de uitdagingen van de energietransitie en klimaatadaptatie voor krimp- en anticipeerregio’s. De bevolkingsen huishoudensdaling in deze gebieden is mede bepalend voor de wijze
waarop energie- en klimaatadaptatie kunnen plaatsvinden. De lagere
bevolkingsdichtheid kan effect hebben op welke duurzame energiebronnen ingepast kunnen worden; een warmtenet is in een dunbevolkt
gebied bijvoorbeeld minder rendabel dan in meer dichtbevolkte gebieden.
Begin 2019 start ik een onderzoek naar wat de energietransitie en
klimaatadaptatie betekent voor gebieden met bevolkingsdaling. De
uitkomsten uit het onderzoek en ervaringen uit de maatwerktrajecten
worden toegepast in het expertisetraject.
Ik sluit met de maatwerk- en expertisetrajecten aan bij de regio’s en
provincies die de beweging al hebben ingezet om transitie-opgaven aan te
pakken op basis van de aanwezige regionale kansen en krachten. Hiermee
komt de focus sterker te liggen op vitaliteit en kracht, en minder op
«krimp» als negatieve trend. Het inspiratiecongres «Van Krimp Naar
Kracht» op 15 november 2018 geeft het startsein van deze beweging.
Tijdens het congres staat ruimte voor nieuwe ideeën en oplossingen
centraal.
Versterken integrale samenwerking
In 2017 en begin 2018 zijn er, mede als gevolg van de afspraken in het
Regeerakkoord, meerdere beleids- en uitvoeringstrajecten gestart of
hebben een impuls gekregen gericht op regio’s of gebieden met bevolkingsdaling in het bijzonder. De Minister voor BVOM zet bijvoorbeeld in
op verdere intensivering van het beleid voor de gevolgen van leerlingendaling.7 De Minister van OCW is in 2018 met de ontwikkeling van de
Erfgoed Deal gestart om afspraken te maken op het raakvlak van erfgoed
en grote transitie-opgaven zoals de energietransitie, klimaatadaptatie en
stedelijke groei en krimp.8 De Minister van VWS is gestart met het
programma «Langer Thuis» dat als doel heeft dat ouderen in hun eigen
vertrouwde omgeving zelfstandig oud kunnen worden met een goede
kwaliteit van leven, waarin op onderdelen ook specifiek aandacht is voor
de problematiek van krimpregio’s.9 Het programma besteedt aandacht
aan goede zorg en ondersteuning thuis, mantelzorg en een passende
woon- en leefomgeving. De Minister van VWS en ik hebben uw Kamer
gezamenlijk geïnformeerd over de invulling van de actielijn «Wonen».10
De Minister van IenW bekijkt met regio’s of, en in hoeverre een meer
vraaggericht vervoersaanbod kan worden gerealiseerd om daarmee in
passend en betaalbaar vervoer voor bewoners in krimpgebieden te
voorzien. De Minister van LNV voert de regie op de inzet van de Regio
Envelop waarvoor regio’s tot 1 september voorstellen tot Regio Deals
konden indienen waarmee meervoudige opgaven in relatie tot de brede
welvaart worden aangepakt.11 De Minister van LNV zal in overleg met mij
goede voorstellen vanuit de krimpregio’s voor de Regio Envelop bezien.
6

Motie van het lid Asscher c.s. over investeringen in betaalbare huurhuizen en krimpgebieden
op peil houden, Kamerstuk 35 000, nr. 20.
7
Kamerstukken 31 293, 31 289 en 31 524, nr. 394, Voortgangsrapportage leerlingendaling
funderend onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs.
8
Kamerstuk 32 820, nr. 248, Erfgoed telt; de betekenis van erfgoed voor de samenleving.
9
Kamerstukken 31 765 en 34 104, nr. 326, Programma Langer Thuis.
10
Kamerstukken 32 487 en 29 389, nr. 408, Actielijn Wonen.
11
Kamerstuk 29 697, nr. 48, Aanpak Regio Deals.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 757, nr. 97

3

Het kabinet verwacht besluitvorming in het najaar. Tot slot zet de
Staatssecretaris van BZK zich samen met de Duitse en Belgische
overheden in om kansen in de grensstreek te benutten en belemmeringen
waar mogelijk weg te nemen, onder andere op de terreinen van infrastructuur, sociale zaken en werkgelegenheid.12 Aangezien krimpgebieden
voor een groot deel in de buurt van de landsgrenzen liggen, kunnen ook
met grensoverschrijdende samenwerking gevolgen van bevolkingsdaling
aangepakt worden.
Ik zie echter nog een belangrijke rol voor het Rijk om te zorgen dat de
verschillende Rijksprogramma’s ook integraal in de regio’s neerslaan, en
ruimte laten in generiek Rijksbeleid voor verschillen in Nederland. De
samenwerking van departementen in krimp- en anticipeerregio’s wordt
besproken in de interdepartementale commissies, met als doel de
integraliteit van de Rijksinzet te bevorderen. Door samenwerkingspartner
te zijn in de regio’s kan ik daarnaast doeltreffend effecten signaleren en
vroegtijdig anticiperen op ongewenste effecten van beleid en wetgeving.
Ik zal ook ruimte bieden aan experimenten om specifieke regionale
knelpunten door beleid of wetgeving effectief aan te kunnen pakken. Als
blijkt dat in bepaalde gebieden beleidskeuzes gaan knellen of de Rijksinzet
onvoldoende integraal aansluit, ga ik daarover in gesprek met de
betrokken bewindspersonen. In dat kader heb ik ook aandacht voor de
gewijzigde motie van de Kamerleden Van der Graaf en Van der Molen
waarin gevraagd wordt om een «regiocheck» uit te werken.13 Hierover
informeer ik uw Kamer eind 2019 in de derde voortgangsrapportage
Bevolkingsdaling.
Verlengen
Ik wil de regio’s, provincies en departementen de tijd en gelegenheid
geven om tot uitvoering te komen van de maatwerk- en expertisetrajecten. Daarom is het nodig om de doorlooptijd van het Actieplan
Bevolkingsdaling met 1 jaar te verlengen tot 2021. Het plan wordt zo ook
gekoppeld aan de decentralisatie-uitkering uit het gemeentefonds voor
krimpregio’s, welke doorloopt tot 2021.14
Eind 2019 zult u de derde voortgangsrapportage van het Actieplan
Bevolkingsdaling ontvangen. Deze rapportage zal tevens gebruikt worden
als input voor de totale evaluatie van het programma bevolkingsdaling.
De uitkomsten van de evaluatie worden in 2020 gebruikt om vorm te
geven aan een vervolg van de gebiedsgerichte Rijksinzet op bevolkingsdaling, met als onderdeel een herziening van de huidige indeling in krimpen anticipeerregio’s.15
Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

12

Kamerstuk 32 851, nr. 38, Grensoverschrijdende samenwerking (GROS).
Gewijzigde motie van de leden Van der Graaf en Van der Molen over een regiocheck voor
nieuw beleid en nieuwe wet- en regelgeving, Kamerstuk 35 000 VII, nr. 35.
14
Kamerstukken 34 000 B en 31 757, nr. 29, Uitwerking bevolkingsdaling Gemeentefonds.
15
Kamerstuk 31 757, nr. 95, Reactie op motie van de leden Ronnes en Dik-Faber over het
aanwijzen van Oost-Drenthe als krimpregio.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 757, nr. 97

4