Beleidsreactie tweede Gateway Review Health Check
“Samenwerken is samen doen!”

Datum

6 november 2020

Ons kenmerk

2020-0000660706

Als onderdeel van het gefaseerde externe toets traject van (de implementatie
van) het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) heeft onlangs een tweede Gateway
Review plaatsgevonden. Het eerdere onderzoekrapport van Gateway – genaamd
Samen sprinten naar de start - heb ik 1 april 2020 met uw kamer gedeeld. Dat
onderzoek concludeerde dat er dringend aanvullende maatregelen nodig waren
om knelpunten weg te nemen en om de implementatie van het DSO te versnellen.
De conclusies en aanbevelingen hadden status rood/oranje. Hiertoe heb ik een
flink aantal aanvullende maatregelen in gang gezet. Over de opvolging van die
maatregelen heb ik u onlangs geïnformeerd.
In deze tweede Gateway Review lag de focus op de uitvoeringspraktijk van
gemeenten, provincies, waterschappen en rijkspartijen die aan de lat staan voor
de implementatie van het DSO. Het rapport en mijn reactie daarop bied ik tegelijk
met het BIT-advies inclusief de bestuurlijke reactie daarop aan uw kamer aan,
zodat u deze onderzoeken ook in samenhang kunt bezien. Het BIT-advies richt
zich met name op de stand van zaken van de landelijke voorziening, en de
Gateway richt zich met name op het implementatievraagstuk van het DSO in het
land. Beide onderzoeken vormen het sluitstuk van het gefaseerde externe
toetstraject dat eind 2019 is gestart. Het rapport Samenwerken is samen doen
treft u aan in de bijlage 4.
Deze tweede Gateway Review constateert dat in de periode tussen het eerste en
het huidige onderzoek voortvarend is gewerkt aan de opvolging van de adviezen
en maatregelen wat heeft geleid tot zichtbare verbetering. Het beeld dat uit de
tweede Gateway Review naar voren komt geeft aan dat er grote stappen vooruit
zijn gezet ten opzichte van een half jaar geleden. Het reviewteam onderstreept
dat de implementatie van het DSO uitdagend zal blijven, maar wel realistisch en
haalbaar is. Voorwaarde daarvoor is dat de ingezette lijn de komende periode
wordt vastgehouden en verder wordt versterkt.
Ik ervaar dit advies als steun in de rug voor de huidige koers. Ook realiseren de
bestuurlijke partners en ik ons dat we het ons niet kunnen permitteren om in de
resterende 14 maanden tot aan inwerkingtreding op 1 januari 2022 te verslappen
ten aanzien van het ondersteunen en aanjagen van implementatie van het DSO.
Het is van belang om alle adviezen en aanbevelingen ook nu weer voortvarend ter
hand te nemen.

Pagina 1 van 6

Datum
6 november 2020

Hieronder zal ik op de aanbevelingen uit het rapport nader in gaan. Ik start
daarbij met de zevende aanbeveling omdat deze in gaat op het hogere doel – de
‘why’ – van de Omgevingswet.
Aanbeveling 7: Zorg dat er focus blijft op de ‘why’ van de Omgevingswet en borg
de condities voor een succesvolle implementatie van het DSO.
Laat ik vooropstellen: het Digitaal Stelsel Omgevingswet is een middel, en geen
doel in zichzelf. Uiteindelijk gaat het bij de Omgevingswet om het vervullen van
de grote maatschappelijke opgaven in de leefomgeving waar we als overheid en
samenleving voor staan, zoals de energietransitie, bereikbaarheid en
woningbouw. De Omgevingswet biedt burgers, bedrijven en overheden de
instrumenten om invulling te geven aan die opgaven. De Nationale
Omgevingsvisie, die ik onlangs aan uw kamer presenteerde geeft daar de
strategische kaders voor. Ik realiseer mij dat in de fase waarin we ons nu
bevinden – met nog ruim een jaar te gaan tot de beoogde inwerkingtreding – de
bestuurlijke focus ook moet liggen op de implementatieopgave, zodat de
instrumenten vanaf 1 januari 2022 ook ter hand genomen kunnen worden. Ik
signaleer ook dat op plekken de bestuurlijke aandacht voor de implementatie van
de Omgevingswet onder druk staat. Vaak ook om begrijpelijke redenen. De
Gateway Review constateert dat het uitstellen van de inwerkingtredingsdatum
met een jaar op plekken heeft geleid tot her-prioritering ten koste van de
bestuurlijke aandacht voor de implementatie van de Omgevingswet. Om de
Omgevingswet onder bestuurders weer onder de aandacht te brengen heeft
onlangs een bestuurlijke gespreksronde onder leiding van mevrouw Sorgdrager
plaatsgevonden in opdracht van BZK en de VNG.
Aanbeveling 1: zet de roadmap Route 2022 in als belangrijk middel om overzicht
te houden en laat de monitoring/voortgangsrapportages daarop aansluiten voor
sturingsdoeleinden.
De afgelopen maanden is de gezamenlijke roadmap Route2022 gemaakt. Deze is
ontwikkeld door VNG, IPO, Unie van Waterschappen, BZK en het programma
DSO. Ook de planningen van de leveranciers van de lokale software voor het DSO
zijn hierin meegenomen. De roadmap bevat informatie over de mijlpalen van de
medeoverheden, van het Rijk en van het digitale stelsel en is gericht op de
inwerkingtredingsdatum van 1 januari 2022. Het is een middel om samen met
elkaar overzicht te houden op de voortgang van de implementatie en inzicht te
hebben in de afhankelijkheden over en weer. De Gateway Review – evenals het
BIT-advies – onderschrijft nadrukkelijk het belang van deze roadmap en doet de
aanbeveling om ook de monitoring en voortgangsrapportages te laten aansluiten
op de roadmap, zodat ook op basis hiervan (bij)gestuurd kan worden. Deze
aanbeveling neem ik zonder meer over, zodat de roadmap als baseline van de
interne programmasturing zal gaan fungeren. Ook monitoring en
voortgangsinstrumenten worden hierop aangesloten. Ik bezie ook de aanbeveling
om dit instrument ook in de gebruiks- en beheerfase te blijven inzetten.

Pagina 2 van 6

Datum
6 november 2020

Aanbeveling 2: zorg dat op rijksniveau de (concept) content tijdig op orde is,
zodat op nationaal niveau de voorbeeldrol wordt gepakt en men op lokaal niveau
aan de slag kan.
De Gateway Review wijst terecht op het belang van de tijdigheid van de
rijkscontent (bruidsschat en rijksregelgeving) in het DSO. Ook dit spoor maakt
deel uit van de roadmap Route2022. Alle inspanningen zijn erop gericht om deze
mijlpalen ook te halen. Ik ben mij bewust van de voorbeeldrol die de
Rijksoverheid hierin heeft en het belang hiervan voor overheden om goed te
kunnen oefenen met het DSO. Tijdigheid is in deze misschien wel belangrijker dan
dat alle details 100% uitgewerkt zijn. Op het moment dat planningen onder druk
staan bekijk ik of het mogelijk is al met conceptversies of kleinere deelsets te
gaan werken of anderszins te faseren, zodat overheden door kunnen met
oefenen. Maar alle inspanningen zijn erop gericht om de content tijdig in het DSO
te hebben. Op dit moment wordt de bruidsschat voor alle gemeenten en
waterschappen in de landelijke voorziening ingeladen en verspreid richting
bevoegd gezagen.
Aanbeveling 3: wees ervan bewust dat er verschillende fasen van testen, oefenen
en produceren zijn, met onderscheidende doelstellingen en faciliteer dit als
programma bijvoorbeeld met een ‘quick response team’.
Ik herken de constatering dat er geen sprake is van één centrale definitie van
oefenen. De Gateway Review constateert terecht dat alle vormen van oefenen
nodig en nuttig zijn. Oefenen is geen doel op zicht maar middel om een geslaagde
implementatie van de Omgevingswet en het DSO mogelijk te maken. Ik vind het
belangrijk dat overheden zelf keuzes maken in wat voor hen de belangrijke
oefenthema’s zijn. Het hebben van een alomvattende centrale definitie van
oefenen is daar geen noodzakelijke voorwaarde voor. Ik begrijp goed dan men
het systeem graag wil uittesten en beproeven met specifieke regionaal
herkenbare casussen, maar ook dit is lokaal maatwerk. Vanuit het centrale
interbestuurlijke implementatieprogramma wordt een generiek
ondersteuningsaanbod geleverd, dat lokaal en regionaal toegespitst kan worden
op de eigen prioriteiten en gewenste diepgang. Onder de noemer praktijkproeven
worden regionale overheden al ruime tijd ondersteund met oefenen. Ook de
komende tijd staan er verschillende praktijkproeven gepland. Over de resultaten
zal worden gecommuniceerd via het implementatieprogramma, zodat ook voor
ketenpartners meer zicht komt op de mogelijkheden van het DSO-LV.
Met het dichterbij komen van de ‘livegang’ van het DSO benadrukt Gateway het
belang van snelle feedback ten aanzien van technische vragen of bevindingen
door middel van een quick response team. Op dit moment is er een breed aanbod
van ondersteuningsmiddelen. Bijvoorbeeld het ontwikkelaarsportaal, de DSOhelpdesk, een team voor ondersteuning bij aansluiten, de digitale
inloopspreekuren met experts en de regionale implementatie coaches (RIO’s). Er
zijn diverse plekken waar men terecht kan met vragen. Dat het aantal vragen zal
toenemen, en dat de factor snelheid in de opvolging van vragen en
ondersteuningsverzoeken de komende maanden steeds belangrijker wordt is een
terechte constatering, in het bijzonder waar het gaat op koplopers.
Pagina 3 van 6

Datum
6 november 2020

Een quick response team is daar een mogelijke oplossing voor, in aanvulling op de
al bestaande ondersteuningsinstrumenten. Ik ga bekijken op welke manier ik
invulling ga geven aan het versnellen van deze vorm van implementatieondersteuning.
Aanbeveling 4: zorg voor een transparante planning en afstemming van releases
met de softwareleveranciers in de keten en wees over en weer transparant naar
elkaar als planningen niet kunnen worden gehaald.
Ik onderschrijf de aanbeveling dat transparante planning en afstemming nodig
zijn. Het is belangrijk dat partijen elkaar over en weer informeren. Daartoe is
onder meer het strategisch leveranciersmanagement de afgelopen periode
verstevigd, dat zich richt op de branche-brede informatievoorziening en
samenwerking. Daarnaast worden ook release- en productieplanningen gemaakt
en gedeeld met leveranciers, zodat informatie over en weer bekend is. Het
uitstellen van de beoogde inwerkingtredingsdatum met een jaar leidt ertoe dat
een aantal bevoegde gezagen de eigen implementatieplanning en keuzes ten
aanzien van lokale software heroverwegen. De Gateway Review signaleert dat het
jammer zou zijn als dit ertoe leidt dat er te weinig oefentijd overblijft voor
medewerkers in aanloop naar 1 januari 2022. Wat voldoende oefentijd is verschilt
echter per bevoegd gezag. Wat ik in de praktijk zie is dat overheden
weloverwogen beslissingen nemen over implementatieplanning en aanbesteding
van Omgevingswet-software.
Aanbeveling 5: benut koplopers voor het functioneel testen van de DSO-keten en
benut hen om die feedback te organiseren vanuit de keten om de ontwikkeling in
de breedte te versnellen.
De koplopers zijn de zogenaamde ‘early adopters’ van het DSO. Deze organisaties
lopen voor in termen van kennisopbouw en ervaringsdeskundigheid. Hier loopt
men ook het eerste tegen bugs en kinderziektes in de landelijke voorziening aan
waarbij snel terugkoppelen en oplossen door de beheerorganisatie gewenst is.
Ondersteuning via een quick response team (zie ook aanbeveling 3) kan hier zeer
effectief en behulpzaam bij zijn. In de wisselwerking tussen koplopers en quick
response team ontstaat een scherp beeld op welke punten de DSO-keten nog niet
optimaal functioneert en waar verbeteringen nodig zijn.
De Gateway Review doet de aanbeveling om koplopers te benutten bij de
functionele ketentesten van het DSO. Deze aanbeveling neem ik over. Zoals ook
is aangegeven in de bestuurlijke reactie op het BIT-advies ga ik koplopers vragen
om mee te doen aan deze testen en om hun ervaringen en inzichten hiervan ook
actief te delen met collega’s in het werkveld. De bestaande aanpak wordt vanaf
januari uitgebreid met ketentesten op regionaal niveau. De regionale
implementatiecoaches (RIO’s) – zie ook aanbeveling 6 – hebben hierbij een
belangrijke verbindende rol. Door testen ontstaan inzichten en bevindingen over
de werking van de DSO-ketens. De koplopers vergaren waardevolle kennis en
inzichten die van toegevoegde waarde zijn voor andere overheden bij het
organiseren van de implementatie.

Pagina 4 van 6

Datum
6 november 2020

Net als Gateway Review ben ik van mening dat het belangrijk is dat andere
overheden hun voordeel kunnen doen met de ervaringen en inspiratie van
collega’s in het land. Om deze inzichten en bevindingen te kunnen delen met het
bredere werkveld en om ze waar nodig mee te nemen in de doorontwikkeling van
het DSO is goede vastlegging en monitoring van de opvolging nodig. Hiertoe
wordt het feedbackproces verbetert zodat testbevindingen en feedbacksignalen
centraal kunnen worden geregistreerd. Dit vormt de basis voor het breed kunnen
verspreiden van de ‘lessons learned’, in aanvulling op het al bestaande en
beschikbare aanbod van best practices.
Aanbeveling 6: continueer de inzet van RIO’s, ook na de inwerkingtreding en
geeft ze ook een signalerende rol.
De regionale implementatiecoaches coaches (RIO’s) staan in nauw contact met de
uitvoeringspraktijk. Ze weten wat er lokaal en regionaal speelt, bieden hulp en
ondersteuning en leggen verbindingen tussen mensen en organisaties. De RIO’s
zijn van grote waarde en deze aanbeveling onderstreept het belang van het
verlengen van deze wijze van implementatie ondersteuning. Hierover heb ik in de
Voortgangsbrief Omgevingswet van 24 juni jl. reeds de toezegging gedaan dat de
regionale ondersteuning bij de implementatie en de inzet van de RIO’s wordt
voortgezet tot in elk geval 1 jaar na inwerkingtreding.
Aanbeveling 8: wees bewust van het sentiment en werk aan positief opbouwende
samenwerking in (voorbeeld)gedrag.
Het is voor mij een geruststelling te lezen dat de Gateway Review waarneemt dat
de meerderheid van de geïnterviewden – net als ikzelf - de invoering per 1 januari
2022 steunt en met voldoende vertrouwen tegemoetzien. Het vasthouden en
toewerken naar 1 januari 2022 is een conclusie die ook uit het BIT-advies naar
voren komt. Tot slot het sentiment. De Gateway Review wijst op het risico dat
sentimenten rondom ICT-projecten in het algemeen en de financiële aspecten van
de stelselherzieningin het bijzonder een hypotheek kunnen leggen op de
bestuurlijke samenwerking. Ik erken dat het belangrijk is om daar bewust van te
zijn en te blijven investeren in die goede samenwerking. Tegelijkertijd realiseer ik
mij dat de belangrijkste remedie tegen negatieve sentimenten gelegen is in het
daadwerkelijk operationeel maken van het DSO met alle bevoegd gezagen in het
land. Naast alle toetsen, praktijkproeven en demo’s op basis waarvan de werking
getoond wordt, is dat waar de focus van de bestuurlijke partners en mijzelf in de
resterende maanden tot aan 1 januari 2022 op gericht zal zijn.
Hieronder vat ik de aanvullende maatregelen die ik naar aanleiding van deze
tweede Gateway Review ter hand neem samen.
Aanvullende maatregelen opvolging tweede Gateway Review
•
Bestuurlijk ambassadeurstraject om Omgevingswet bij lokale
bestuurders onder de aandacht te brengen.
•
Monitoring, voortgangsrapportages en sturing aansluiten op roadmap
Route2022.

Pagina 5 van 6

Datum
6 november 2020

•
•

•
•
•
•
•

Bezien hoe roadmap instrument ook in gebruiks- en beheerfase ingezet
kan worden.
Als planningen onder druk staan mogelijkheid benutten om
conceptversies of deelsets van rijkcontent alvast beschikbaar stellen
voor oefenen.
Communicatie over praktijkproeven.
Quick response team.
Release- en productieplanning afstemmen en delen met
softwareleveranciers en bevoegd gezagen.
Regionale ketentesten.
Continueren inzet RIO’s na inwerkingtreding.

Pagina 6 van 6