Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

32 851

Grensoverschrijdende samenwerking (GROS)

Nr. 79

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 december 2023
Overal waar ik in het land kom en in de vele gesprekken die ik daar voer,
ervaar ik voortdurend de kracht en eigenheid van regio’s. Die kracht blijkt
bijvoorbeeld uit de sterke gemeenschapszin in die regio’s. Zo zijn de
mienskip en het noaberschap synoniemen geworden voor het samen
oppakken van maatschappelijke problemen en er voor elkaar zijn als dat
nodig is. De verschillende regio’s in Nederland hebben een sterk
onderscheidende identiteit, met specifieke kansen en opgaven. De
verscheidenheid vraagt om een Rijksoverheid die weet dat de Achterhoek
iets anders is dan de Liemers. Die weet dat ook kleine gemeenten grote en
complexe uitdagingen hebben. Als de Rijksoverheid deze kracht en
eigenheid van regio’s kent, kunnen ook hun sterke punten beter benut
worden. Daarbij is samenwerking het sleutelwoord. Door de handen ineen
te slaan met mensen uit de verschillende regio’s en met maatschappelijke
partners; met bedrijven, kennisinstellingen en medeoverheden. Door
gebruik te maken van elkaars kwaliteiten en van elkaar te leren. Door
voortdurend op zoek te gaan naar wat ons bindt, en te respecteren waarin
we verschillen.
Tegelijkertijd is te zien dat bepaalde regio’s in Nederland, zoals de regio’s
aan de grens, te maken hebben met een stapeling van economische,
sociale en maatschappelijke uitdagingen gecombineerd met sterke
ontgroening en vergrijzing. Dit heeft een direct effect op de kwaliteit van
leven en kansengelijkheid die de inwoners in deze regio’s hebben,
bijvoorbeeld als het gaat over werkgelegenheid en het aanbod van
diensten en voorzieningen. Maar ook het draagvlak voor de winkel- en
uitgaansfunctie van stadscentra en dorpskernen, voor onderwijs en
culturele voorzieningen en goed openbaar vervoer. Essentiële voorzieningen in deze regio’s brokkelen gelijktijdig af, waarmee de leefbaarheid
van dorpen, buurten en gemeenschappen in deze regio’s onder druk
komen te staan en een zichzelf versterkend effect optreedt.

kst-32851-79
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

1

Regio’s aan de grens hebben daarnaast ook specifieke kansen vanwege
hun ligging aan de grens met onze buurlanden. Deze kansen kunnen
echter niet altijd voldoende verzilverd worden door knelpunten en
grensbelemmeringen, die onder andere het gevolg zijn van het (nog)
onvoldoende rekening houden met de specifieke kenmerken van deze
regio’s in Rijksbeleid. Dit werkt door in mogelijke negatieve effecten voor
inwoners, kennisinstellingen en bedrijven in deze regio’s. Deze situatie is
niet nieuw, maar de ongelijkheid neemt de laatste jaren wel verder toe. Dit
is mede doordat de Rijksoverheid te weinig aandacht heeft gehad voor
regionale verschillen, zoals ook de raden hebben geconcludeerd in het
rapport «Elke regio telt!».
Bij het handelen van de Rijksoverheid moet de kwaliteit van wonen,
werken en leven voor inwoners en bedrijven meer als uitgangspunt
worden genomen. Het is belangrijk om voor deze regio’s, waar de brede
welvaart vaak het sterkst onder druk staat, structureel meer aandacht te
hebben en maatwerk te bieden waar nodig. Dit doe ik op dit moment via
het programma Regio’s aan de grens, waarin ik inzet op sterke regio’s
waar het goed wonen, werken en leven is. Bijvoorbeeld via gebiedsgerichte instrumenten zoals Regio Deals, aandacht voor passend rijksbeleid,
grensoverschrijdende samenwerking en kennis en innovatie. Maar zoals
ook de raden aangeven in het advies is het programma waardevol, maar
mist het nu een structureel en langjarig karakter in samenwerking en
financiële inzet.
Met deze brief informeer ik u over de voortgang en ambities voor het
komende jaar van het Programma Regio’s aan de grens. Hierbij zal ik ook
ingaan op het rapport «Elke regio telt!», het vervolg hierop en de relatie
met het programma Regio’s aan de grens. Dit omdat er een duidelijke
relatie en overlap is met de regio’s die binnen het Programma Regio’s aan
de grens centraal staan en de focus van «Elke regio telt!». Daarom zal ik
het vervolg op «Elke regio telt» zoveel mogelijk in samenhang met het
programma Regio’s aan de grens tot uitvoering brengen. Een aantal
onderwerpen die op 25 oktober jl. tijdens het debat over «Elke regio telt!»
(Kamerstuk 29 697, nr. 140) voorbij zijn gekomen zullen hierin ook aan bod
komen. Ik informeer u aan de hand van de vier sporen van het
programma. Ik kom daarin ook terug op de motie van de leden Bikker en
Inge van Dijk (Kamerstuk 36 200 VII, nr. 33) over het samen met Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen aanpakken van grensbelemmeringen in
relatie tot de aanbevelingen van de bestuurlijke werkgroep Donner-Berx.
De uitvoering van het programma gebeurt via vier complementaire
sporen, te weten:
1. Het stimuleren van gebiedsgerichte inzet voor regio’s aan de grens;
2. Passend rijksbeleid voor grensregio’s;
3. Het bevorderen van de interbestuurlijke en grensoverschrijdende
samenwerking met Vlaanderen, Nedersaksen en Noord-Rijn Westfalen;
4. Het stimuleren van kennisontwikkeling, -deling en innovatie.
Hieronder ga ik in op de rol van de Rijksoverheid in de samenwerking met
de regio en hoe het programma Regio’s aan de grens hierbij betrokken is.
Daarnaast ga ik per spoor in op de voortgang, welke resultaten in 2023
zijn behaald en wat ik zie als prioritair voor het komend jaar.
Regionale inzet vanuit de Rijksoverheid
Het Ministerie van BZK werkt aan de basis voor goed leven en wonen in
heel Nederland. Door het verschijnen van rapporten als «Elke regio telt!»
en «Atlas van afgehaakt Nederland» werd duidelijk dat het niet overal in
Nederland goed wonen, werken en leven is. De Minister van BZK is daarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

2

verantwoordelijk voor de leefbaarheid in de regio, specifiek als het gaat
over de regio’s aan de grens waar dit meer dan op andere plekken onder
druk staat. Daarom is er vanuit verschillende programma’s vanuit BZK al
langer gewerkt aan specifieke thema’s als bevolkingsdaling en grensoverschrijdende samenwerking. In 2022 werd geconstateerd dat de primaire
focus op bevolkingsdaling ofwel alleen grensoverschrijdende samenwerking geen recht deed aan de daadwerkelijke opgaven en kansen in
deze regio’s. Bevolkingsdaling (of bijvoorbeeld sterkere vergrijzing) en de
grensligging zijn twee specifieke kenmerken voor deze regio’s, maar er is
een meer integrale benadering nodig om zo de ontwikkelkansen beter te
benutten. Dit heeft geleid tot een bredere inzet voor deze regio’s met het
Programma Regio’s aan de grens. In dit programma is er meer ruimte
voor betere samenwerking met de regio, aandacht voor gebiedsgerichte
inzet en passend rijksbeleid. De ambitie is om dit door te zetten. Met
Regio’s aan de grens, maar ook door gevolg te geven aan «Elke regio
telt!» en door de inzet van instrumenten als Regio Deals. Zo wordt
gewerkt aan sterke regio’s, in heel Nederland. Hieronder geef ik graag een
overzicht van de tot nu toe behaalde resultaten en de ambities.
Spoor 1: Gebiedsgerichte inzet voor regio’s aan de grens
Het programma Regio’s aan de grens vervult een belangrijke intermediaire rol tussen de vakdepartementen van het Rijk en de grensregio’s
door te signaleren, agenderen en partijen met elkaar te verbinden. Zoals
in mijn brief van 20 mei 2022 (Kamerstuk 27 926, nr. 365) aangegeven, ligt
de nadruk in dit eerste gebiedsgerichte spoor op de grensregio’s waar de
brede welvaart en leefbaarheid het sterkst onder druk staan en waar de
meeste ontwikkelkansen liggen voor grensoverschrijdende samenwerking. Met instrumenten als Regio Deals kunnen Rijk en regio (in
sommige gevallen ook met het buurland) gezamenlijk werken aan
versterking van de regio’s aan de grens. Door de stapeling van fysieke,
demografische, sociaal-maatschappelijke en economische opgaven in de
regio’s aan de grens kan de opgave de draagkracht van regio’s te boven
gaan en vraagt het samenwerking met het Rijk om hier voortgang te
boeken. Dat gaat bijvoorbeeld over hoe departementen omgaan met de
specifieke situatie in deze regio’s bij beleidskeuzes en afwegingen rondom
de toebedeling van voorzieningen op het vlak van zorg en onderwijs maar
ook de mogelijkheden die er voor deze regio’s zijn om in aanmerking te
komen voor financiële regelingen op het vlak van woningbouw. Dit leidt
weer tot regionale ontwikkeling op sociaal en economisch vlak en
verbetering van de aantrekkelijkheid van het gebied.
Regio Deals
In de eerste drie tranches van de Regio Deals zijn in een groot deel van de
regio’s aan de grens Regio Deals gesloten, voor in totaal 210 miljoen euro.
Ook in de vierde tranche zijn er 14 nieuwe Regio Deals gesloten waarmee
gezamenlijk wordt gewerkt aan de versterking van de regionale brede
welvaart. De officiële ondertekening hiervan vond plaats op 1 november
2023. Zes van deze Regio Deals worden gesloten met regio’s aan de
grens. Zo gaat het North Sea Port District aan de slag met grensoverschrijdende arbeidsmarkt, bereikbaarheid, cultuur en innovatie. In Limburg
worden twee Regio Deals gesloten: één in Parkstad Limburg, voortbouwend op de deal die zij in de tweede tranche hebben gesloten en één
Regio Deal waarin Sittard-Geleen en Maastricht Heuvelland de handen
ineen slaan om samen met omliggende gemeenten in te zetten op diverse
aspecten van leefbaarheid in een grensoverschrijdende, groene en
circulaire context. Arnhem-Nijmegen zet in op een beter werkende
arbeidsmarkt en intensivering van de samenwerking met het aangrenzende Duitsland. In Twente ligt de nadruk op de koppeling tussenarbeids-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

3

markt en onderwijs en de samenwerking met de Duitse partners over de
grens. Ook in Zuid- en Oost-Drenthe bouwen ze in de 4e tranche Regio
Deals verder op hun eerdere Deal en krijgt de samenwerking met
Duitsland ook in deze regio een prominentere plek in de uitwerking.
Noordwest-Friesland zet in op een vitale economie en toekomstbestendige mobiliteit, kwaliteit van leven en op de natuur in balans.
Overkoepelend zijn er een aantal doorsnijdende thema’s zichtbaar die in
veel van deze regio’s aan de orde zijn. Voorbeelden hiervan zijn de druk op
het voorzieningenaanbod door de dunbevolktheid van het gebied,
vergrijzing en ontgroening, maar ook energiearmoede, gezondheidsachterstanden en de match tussen arbeidsmarkt en onderwijs zijn belangrijke
thema’s in deze regio’s. Deze onderwerpen laten zien dat samenwerking
met andere vakdepartementen essentieel is. Veel kleine uitdagingen bij
elkaar kunnen immers een intimiderend geheel vormen, waarin het
overzicht zoek is. Om daarin tegemoet te komen, is het essentieel om als
Rijksoverheid duidelijke en gestructureerde handvatten te bieden om
samen aan de slag te gaan. Vanuit Regio’s aan de grens is samenwerking
een onmisbaar onderdeel om de overlap, samenhang tussen de thema’s
in kaart te brengen. Het belang van het verdiepen en beter aan laten
sluiten van de samenwerking is ook één van de doelstellingen vanuit
«Elke regio telt!». Alleen zo kan er effectief gewerkt worden aan de
versterking van de kwaliteit van leven, wonen en werken in deze regio’s
en komen we tot een sterk bestuur dat deze ontwikkelingen kan faciliteren,
vanuit de Rijksoverheid en de regio.
Fysieke opgaven
Aanvullend hierop zet ik mij in voor meer financiële armslag voor de
regio’s aan de grens. Zo is herstructurering, transformatie, sloop en
nieuwbouw in veel van de grensregio’s een grote en complexe opgave.
Het Volkshuisvestingsfonds is voor deze regio’s dan ook een belangrijk
instrument omdat juist in deze regio’s vooral een kwalitatieve woningbouwopgave aan de orde is. Bij de toebedeling van de middelen vanuit
het fonds hebben de regio’s aan de grens en de stedelijk focusgebieden
daarom een voorrangspositie gekregen. De financiële bijdrage uit het
fonds mag door gemeenten met een duur van 10 jaar worden besteed. Zo
kunnen gemeenten in de grensregio’s meer duurzaam werken aan de
verbetering van de woningvoorraad en daarmee aan de leefbaarheid en
aantrekkelijkheid van de gemeente. Gemeenten konden tot half oktober jl.
hun aanvraag voor het Volkshuisvestingsfonds indienen. Aanvullend
hierop hebben de regio’s aan de grens dit jaar ook extra middelen
ontvangen voor de isolatie van de bestaande woningvoorraad in het kader
van de energiearmoede die in veel van deze regio’s sterk aanwezig is. Dit
geeft de gemeenten in deze regio’s meer mogelijkheden om over te gaan
tot grootschalige isolatie en daarmee het terugdringen van deze grote
urgente opgave.
Pakket Wind in de zeilen
Het pakket «Wind in de zeilen» is een goed voorbeeld van een langjarige,
integrale en gebiedsgerichte inzet waarbij het Rijk, de provincie Zeeland,
de gemeente Vlissingen en andere betrokken partijen in Zeeland werken
aan de realisatie van alle maatregelen uit het pakket, gericht op het
versterken van de sociaaleconomische structuur van Vlissingen en
Zeeland. In juni 2023 (Kamerstuk 33 358, nr. 42) heb ik de zesde Voortgangsrapportage naar de Tweede Kamer gestuurd. Daarin wordt melding
gemaakt dat drie fiches zijn afgerond en veel fiches op schema liggen. Zo
staat het Delta Climate Center voor water, voedsel en energie in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

4

startblokken op de kenniswerf van Vlissingen1. Ook wordt vermeld dat er
interessante spin off-effecten van het pakket te merken zijn in Zeeland,
zoals bijvoorbeeld het plan om kerngezondheidscentra te starten. In
navolging van een succesvol kerngezondheidscentrum in Vlissingen,
wordt ook in andere Zeeuwse gemeenten hiermee gestart.
Vooruitblik
Naast dat er onverminderd door wordt gegaan met de genoemde
gebiedsgerichte inzet, zie ik ook nog een aantal aanvullende prioriteiten
voor komend jaar. Zo is het mogelijk om tot 1 november 2023 proposities
in te dienen voor de 5e tranche Regio Deals. Mijn hoop is dat juist ook de
regio’s aan de grens, waar de brede welvaart en leefbaarheid sterk onder
druk staat, een propositie zullen indienen zodat ook dit jaar weer
gezamenlijk tussen rijk en regio’s kan worden gewerkt aan brede welvaart
in heel Nederland.
Langjarige toekomstagenda’s
Een tweede prioriteit voor het Programma Regio’s aan de grens zie ik in
de dialoogrondes in het kader van het vervolgprogramma Elke regio telt!.
We organiseren, samen met specifieke regio’s, gemeenten, provincies en
andere betrokken partijen verdiepende gesprekken. Ik start daarbij met de
vijf voorbeeldregio’s in het rapport «Elke regio telt!», maar ik zie ook dat
dit niet de enige regio’s aan de grens zijn die in dezelfde mate te maken
hebben met deze problematiek. Ik geef mijzelf dan ook de ruimte om
richting het einde van het jaar een aantal regio’s hieraan toe te voegen. De
dialogen bieden meer inzicht in wat regiospecifiek van belang is voor de
leefbaarheid en brede welvaart nu en later, en wat er nodig is om dit in
deze regio’s duurzaam te verbeteren. Daarbij betrekken we ook het
voorzieningenaanbod. De behoefte aan en het belang van specifieke
voorzieningen kan verschillend zijn per regio door bijvoorbeeld de
omgeving en de demografische samenstelling. Wat voor de ene regio van
groot belang is, hoeft dat voor de andere regio niet in dezelfde mate te
zijn.
Met de dialogen wil ik toewerken naar een langjarige toekomstagenda per
regio met als doel om regionale ontwikkeling te ondersteunen en de
kwaliteit van leven, wonen en werken te verbeteren in deze specifieke
regio’s. Op basis van wat er per regio wordt opgehaald wordt ook een
voorstel gedaan welke alliantie van partijen het meest passend en
noodzakelijk is, zowel overkoepelend als regiospecifiek, om de opgaven in
de regio effectief aan te pakken. Zoals ook in het Nationaal Programma
Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV), zal nadrukkelijk worden gekeken naar
de benodigde coalitie van ministeries die hiervoor nodig zijn.
Gezien de combinatie van fysiek ruimtelijke en sociaal, maatschappelijke
en economische opgaven, verbinden we een gebiedsgerichte aanpak met
het ondersteunen van mensen die dat in deze specifieke regio’s nodig
hebben. We trekken lessen uit de wijkgerichte aanpakken van het NPLV en
de Rijk regio aanpak van Regio Deals. Want alleen door een integrale
benadering kan er duurzaam worden gewerkt aan regionale ontwikkeling

1

Hierin werken de Zeeuwse kennisinstellingen (HZ University of Applied Sciences, Scalda en
University College Roosevelt) samen met Universiteit Utrecht, Wageningen University &
Research en Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NWOI/NIOZ) op het
gebied van onderzoek, onderwijs, valorisatie en business development innovatieve en
impactvolle oplossingen te realiseren voor een toekomstbestendige delta, met steun van de
Ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap; Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en
Infrastructuur en Waterstaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

5

en de kwaliteit van wonen, werken en leven in deze regio’s. Hierin is ook
overlap met de contourennota Ruimte, waarin ik een basis leg voor de
grote opgaven in het ruimtelijke domein en met ruimtelijke impact. Met
oog voor de balans tussen de lusten en de lasten.
Met deze dialoogrondes geef ik ook uitwerking aan de toezegging in mijn
brief van 20 mei 2022 om in gesprek te gaan met specifieke regio’s aan de
grens over een ontwikkelstrategie.
Ondersteunend aan de dialoogrondes zetten we in op het inzichtelijk
krijgen welke voorzieningen het meest van invloed zijn op de brede
welvaart in een specifieke regio. In samenwerking met betrokken partijen
en gemeentelijke netwerken wordt een digitale tool ontwikkeld om het
eigen voorzieningenaanbod in kaart te brengen. Deze tool ondersteunt
regio’s bij het inzichtelijk maken van de behoefte aan voorzieningen nu,
straks en later. Dit biedt ook inzicht in wat er (extra) nodig is en wie hier
een rol en taak in heeft. Deze inzichten worden meegenomen als
bouwsteen voor de langjarige toekomstagenda.
Spoor 2. Passend rijksbeleid voor grensregio’s
Vanuit de intermediaire rol van het programma Regio’s aan de grens is er
betrokkenheid bij de aanpak van regionale opgaven, bijvoorbeeld door
gebiedsgerichte projecten. Daarnaast maakt het programma zich ook sterk
voor regiospecifiek beleid binnen de generieke kaders. Door warme
contacten met de grensregio’s kunnen regionale signalen in een vroegtijdig stadium worden besproken met de vakdepartementen. Maar ook de
formele toevoeging van de kwaliteitseis grenseffecten aan het Beleidskompas, in 2021, maakt dat er bij departementen steeds vaker in een
vroeg stadium van de beleidsontwikkeling aandacht is voor mogelijke
negatieve effecten voor regio’s die aan de grenzen liggen. Als negatieve
effecten niet te voorkomen zijn, zal aandacht moeten worden besteed aan
de vraag op welke wijze deze negatieve effecten van generiek beleid
kunnen worden geminimaliseerd, bijvoorbeeld door het bieden van
experimenteerruimte in wet- en regelgeving of door het ontwikkelen van
flankerend beleid. Daarmee is er ook in rijksbeleid steeds meer aandacht
voor heel Nederland en wordt ook het draagvlak voor rijksbeleid vergroot.
Ik zie het als mijn taak om de kennis en bewustwording van mogelijke
grenseffecten te bevorderen bij andere departementen. Daarom is
afgelopen jaar vanuit het Programma Regio’s aan de grens een meerjarig
monitoringstraject gestart. In dit monitoringstraject zet ik in op een
halfjaarlijkse screening van internetconsultaties, waardoor inzichtelijk
wordt gemaakt in hoeverre grenseffecten interdepartementaal zijn
getoetst bij het maken, of wijzigen, van nieuwe wet- en regelgeving. In de
jaarlijkse voortgangsrapportage (in Q1 van 2024) worden de resultaten
van de uitvoering van de grenseffectentoets getoond. Op deze manier
wordt in kaart gebracht waar voortaan bij het maken of wijzigen van
beleid, wet- en regelgeving vroegtijdig op grenseffecten geanticipeerd kan
worden.
Vanuit het kabinet zal ik collega-bewindspersonen daar waar nodig vragen
concrete opgaven en knelpunten op te pakken of juist kansen voor de
regio’s aan de grens te benutten en mee te nemen in de totale belangenafweging. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om het versterken van leefbaarheid
en voorzieningen, economie en vestigingsklimaat, landschap en natuur,
(grensoverschrijdende) veiligheid, arbeidsmarkt, onderwijs, wonen,
mobiliteit en energie. Daarbovenop werkt het kabinet aan versterking van
de (Europese) interne markt door het wegnemen van belemmeringen en
door het verbeteren van de toepassing van huidige interne-marktregels.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

6

Dit vraagt sterke bestuurlijke en ambtelijke interdepartementale
afstemming en samenwerking.
Breder dan alleen de grenseffecten is dit jaar ook de uitvoeringstoets
decentrale overheden (UDO) toegevoegd aan het Beleidskompas. Deze
toets, waarin ook de grenseffecten moeten worden betrokken, heeft ten
doel om vooraf te toetsen of nieuwe beleidsplannen en wetsvoorstellen
uitvoerbaar zijn door decentrale overheden. Beleidsplannen kunnen
namelijk centraal goed zijn, maar moeten ook decentraal uitvoerbaar zijn.
Het doel van de UDO is om ervoor te zorgen dat elk ministerie deze
stappen tijdig, zorgvuldig en samen met relevante medeoverheden
doorloopt.
Vooruitblik
Het komende jaar voorzie ik binnen dit spoor een aantal prioriteiten,
waaronder de bewustwording en kennisdeling over de grenseffectentoets
met onze buurlanden en op Europees niveau. Vanuit Vlaanderen,
Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen is interesse getoond voor de wijze
waarop wij in ons rijksbeleid toetsen op grensbelemmeringen. Dit geeft
momentum om hen ook te bewegen hier expliciet aandacht voor te
hebben in het eigen beleid in relatie tot de grens. Door hier vanuit beide
landen scherp op toe te zien bevorderen we de leefbaarheid en kansen
voor de inwoners in de grensregio’s. Ook de inzet van de Europese Unie
en de Benelux bij het maken van innovatieve instrumenten voor de
verbetering van het uitpakken van nationale wetgeving in de grensregio’s
is belangrijk, omdat grenseffecten ontstaan door flankerend beleid aan
beide kanten van de grens. Het komend jaar wordt gebruikt om de
(internationale) gesprekken hierover actief op te pakken. Hiervoor zal de al
aanwezige governance met de buurlanden, zoals hieronder in spoor drie,
worden gebruikt.
Herijking van de beleids- en investeringslogica van het Rijk
Ook in het kader van het vervolgprogramma Elke regio telt! is passend
rijksbeleid voor onder andere de regio’s aan de grens een belangrijke
prioriteit. Een belangrijk onderdeel van dit programma staat in het teken
van de beleids- en investeringslogica van het rijk en hoe hierin meer
aandacht kan zijn voor regionale verschillen in den brede, waarbij brede
welvaart als uitgangspunt wordt genomen en maatschappelijke impact als
belangrijk afwegingsprincipe wordt meegenomen. Het kabinet heeft in de
eerste reactie op het rapport «Elke regio telt» toegezegd om samen met
betrokken partijen te onderzoeken in hoeverre de Uitvoerbaarheidstoets
Decentrale Overheden (UDO), waarin ook de grenseffecten worden
meegenomen, al afdoende is om aan te sluiten bij de door de raden
voorgestelde regiotoets. De UDO is maatwerk. Het belangrijkste element
is dat alle belanghebbenden zo vroeg mogelijk aan tafel zitten bij de
voorbereiding van nieuw beleid. Zo kunnen alle relevante vragen en
aspecten meegewogen worden bij de vormgeving. In het kader van «Elke
regio telt» zal ik bezien in hoeverre de nu al opgenomen vragen voldoen,
of dat er nog standaard vragen moeten worden toegevoegd.
Daarnaast zal de wet Bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek
worden verbreed en aangepast om zo ook beter aan te sluiten op de
specifieke stapeling van opgaven op dit terrein in de regio’s aan de grens.
De gewenste aanpassingen en aanvullingen zullen ook in dialoog met
deze regio’s worden geïnventariseerd.
Afsluitend zet ik in op een 360-graden beeld van de brede welvaart van
grensregio’s. Hiervoor is het noodzakelijk om grensoverschrijdend data te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

7

verzamelen, omdat vaak een deel van het leven van inwoners zich ook
over de grens afspeelt. Samen met het CBS en andere departementen
wordt in een meerjarig traject toegewerkt naar de structurele verzameling
en beschikbaarheid van grensstatistieken, startend bij de onderwerpen
mobiliteit en voorzieningen, onderwijs en arbeidsmarkt en economie en
demografie. De toegankelijkheid en beschikbaarheid van vergelijkbare
grensdata is ondersteunend aan de beleidsontwikkeling op nationaal en
regionaal niveau doordat een grensoverschrijdend beeld inzichtelijk wordt
gemaakt. Er wordt hiermee ook ingezet op de toekomstige inbedding van
grensoverschrijdende data in de regionale monitor brede welvaart zodat
een beter beeld kan worden gegeven van de specifieke opgaven en
kansen in deze regio’s.
Spoor 3: Het bevorderen van de samenwerking met Vlaanderen,
Nedersaksen en Noord-Rijn Westfalen
Het programma richt zich op een sterke verbinding tussen het Rijk en de
overheden in de grensregio’s en de partners in de buurlanden Vlaanderen,
Wallonië, Noordrijn Westfalen en Nedersaksen. Om de regio’s aan de
grens te versterken en de kracht van deze regio’s optimaal te benutten is
het van belang om bestaande grensbelemmeringen aan te pakken én
kansen die samenwerking biedt te verzilveren. Dit vereist een goede
bilaterale aanpak van grensoverschrijdende vraagstukken zoals op het
gebied van de arbeidsmarkt, zorg, onderwijs, mobiliteit en veiligheid. Dit
zijn vraagstukken die bijna bij elke grensregio aan de orde zijn en waar de
vakdepartementen, in zowel Nederland als de buurlanden, nadrukkelijk
aan zet zijn. Ik zet mij er voor in om de bestuurlijke samenwerking tussen
het Rijk en de regio en de overheden in de buurlanden te versterken waar
dat nodig is en een coördinerende rol te vervullen richting de departementen. Dat gebeurt niet alleen door het helpen agenderen van regionale
opgaven, maar ook nadrukkelijk door inzet van kennis van departementen
en instellingen en soms is de inzet ook nodig om deuren aan de andere
kant van de grens te openen en open te houden. Een belangrijke
randvoorwaarde om te komen tot goede bilaterale afspraken is een sterke
bilaterale governance. Sinds 2018 worden daarvoor drie Commissarissen
van de Koning ingezet om de samenwerking met de buurlanden te
bevorderen en aan te sturen. Ze hebben veelal ook goede bestuurlijke
contacten met hun tegenhangers in de buurlanden.
Tussen Nederland en Nedersaksen zijn op basis van de Samenwerkingsagenda verdergaande afspraken gemaakt en zijn er aan Nederlandse zijde
themagroepen gevormd rond de thema’s energie, arbeidsmarkt en
onderwijs, e-ticketing en circulaire economie waarin onder meer het Rijk,
provincies en gemeenten vertegenwoordigd zijn. Daarnaast maken ook
belanghebbenden vanuit de kennisinstellingen en het bedrijfsleven deel
van deze groep. Komend jaar zal in het teken staan van het uitbreiden van
de samenwerking met partijen in Nedersaksen op deze vier thema’s om
tot concrete projecten en gezamenlijke resultaten te komen.
In samenwerking met Noordrijn-Westfalen heeft er een doorontwikkeling
plaatsgevonden van de Grenslandagenda. De uitvoeringskracht is
vergroot door een helder geformuleerde visie, met scherpe doelen en een
overzicht van de lopende verkenningen van mogelijke nieuwe onderwerpen om samen op te pakken. Voor mogelijke speerpunten van de nog
te publiceren agenda in nieuwe vorm valt te denken aan onder meer het
verbeteren van de grensoverschrijdende ambulancezorg en het onderzoeken van de mogelijkheden tot het oprichten van een expertnetwerk
voor grensoverschrijdende rampenbestrijding. De definitieve doorontwikkelde Grenslandagenda Nederland – Noordrijn-Westfalen 2023–2024 zal
op 6 december 2023 op de Grenslandconferentie in Nijmegen worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

8

vastgesteld. Het afgelopen jaar is onder meer gewerkt aan het oprichten
van een Servicepunt Grensoverschrijdende Arbeidsbemiddeling in Kleve;
de organisatie van EURIEC voorlichtingsevenementen over ondermijning;
en de installatie van OV-chippalen net over de grens die de mobiliteit
bevorderen.
De bestuurlijke organisatie van de grensoverschrijdende samenwerking
tussen Nederland en Vlaanderen is onder behulp van de aanbevelingen
van de bestuurlijke werkgroep grensbelemmeringen (de werkgroep
Donner-Berx) de afgelopen periode versterkt2. Een deel van de aanbevelingen worden nu geïmplementeerd.
Vanwege het grensoverschrijdend karakter is er ook actieve betrokkenheid
bij het NOVEX-gebied North Sea Port District. In dit gebied komen zoveel
(ruimtelijke) transitieopgaven samen dat Rijk en regio gezamenlijk een
ontwikkelperspectief opstellen dat een duurzaam ruimtelijk beeld geeft op
de potentiële en gewenste toekomst in deze regio. De Regio Deal die met
dit gebied wordt gesloten is een goed voorbeeld van een complementaire
gebiedsgerichte inzet waarbij sociaal, economisch en ruimtelijk
perspectief bij elkaar komen.
Motie van de leden Bikker en Inge Van Dijk
Eerder in deze brief refereerde ik reeds naar de motie van de leden Bikker
en Inge Van Dijk naar aanleiding van de bestuurlijke werkgroep DonnerBerx. Hierin wordt de regering verzocht samen met de grensprovincies
(Friesland, Groningen, Drenthe, Overijssel, Gelderland en Limburg) en de
deelstaten Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen tot een gelijksoortig
initiatief te komen met als doel knelpunten en oplossingsrichtingen te
formuleren, specifiek voor wet- en regelgeving in grensregio’s. Hieronder
bericht ik uw Kamer hoe uitvoering is gegeven aan de motie.
Het Ministerie van BZK heeft samen met de partners aan de Nederlandse
kant van de grensregio de opzet en aanbevelingen c.q. adviezen van de
bestuurlijke werkgroep Donner-Berx besproken. Daarbij zijn ook de
kabinetsreacties op de aanbevelingen meegenomen3. De Nederlandse
provincies die grensoverschrijdend met BZK samenwerken met de Duitse
deelstaten Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen zijn positief over de,
bottom-up tot stand gekomen, bestuurlijke werkgroep Donner-Berx en de
aanpak. Met name ook de gezamenlijke opzet en uitvoering van Rijk, regio
en buurland in de samenwerking met Vlaanderen spreekt hen aan, omdat
ook de grensoverschrijdende samenwerking met de Duitse deelstaten een
dergelijk multi-level karakter kent.
De bestuurlijke werkgroep Donner-Berx is echter volledig opgericht en
toegerust vanuit de Vlaams-Nederlandse context. Die is daardoor niet
zonder meer toepasbaar op de aanpak van de grensbelemmeringen met
de Duitse deelstaten. Daar komt bij dat Nederland met Nedersaksen en
met Noordrijn-Westfalen al verregaande bestuurlijke afspraken en
agendavorming voor kansen en belemmeringen in de grensoverschrijdende samenwerking heeft. De bestaande agenda’s met de buurlanden,
zoals de Grenslandagenda Nederland-Noordrijn-Westfalen en de
Samenwerkingsagenda tussen Noordoost-Nederland en Nedersaksen
bieden, ook volgens de grensprovincies zelf, voldoende mogelijkheden
om tot oplossingsrichtingen te komen voor de Nederlands-Duitse
grensregio. Het agenderen van knelpunten (en kansen), waar mogelijk
voorzien van oplossingsrichtingen vindt onder andere binnen deze
2
3

Kamerstuk 32 851, nr. 78
Kamerstuk 32 851, nrs. 72 en 78

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

9

bestuurlijke organisatie plaats en rechtstreeks via contact met de
vakdepartementen. Naar aanleiding van deze inventarisatie en de reactie
van de grensprovincies, wordt op dit moment geen noodzaak gezien om
tot een soortgelijk initiatief te komen. Het Ministerie van BZK zal wel,
vanuit de ervaringen en ontwikkeling met de Vlaamse partners, de
grensregio’s met Duitsland en indien dat wenselijk is, ook de Duitse
partners, periodiek informeren.
Vooruitblik
Ik blijf mij het komend jaar inzetten voor de intensivering van de governance met de buurlanden, omdat dit de basis vormt om samen vraagstukken te agenderen en afspraken te maken met alle partners in de
grensoverschrijdende samenwerking. Overkoepelend zie ik een aantal
belangrijke thema’s waarop ik komend jaar, in samenwerking met de
departementen, medeoverheden en buurlanden stappen wil zetten.
Daaronder valt het verbeteren van de grensoverschrijdende zorg en
oplossingsgerichte maatregelen in de grensregio’s. Door de patiëntengegevensuitwisseling te verbeteren, het sterker faciliteren van het
(Europese) recht op zorg over de grens, de uitwisseling van zorg over de
grens en het leren van de meest effectieve oplossingen voor de inzet van
grensoverschrijdende ambulancezorg. Om de aandacht hiervoor te
vergroten werken Rijk, provincies, gemeenten en de buurlanden het
komend jaar nauw samen.
Grenzeloze samenwerking zorgt voor leefbare en aantrekkelijke steden en
dorpen, voor meer veiligheid en voor bloeiende bedrijven, en niet in de
laatste plaats voor banen. Door meer grensontkennend naar deze regio’s
te kijken beseffen we dat de grensregio’s niet in een uithoek van ons land
liggen, maar in het hart van Europa. Het rapport «Elke regio telt» roept op
te werken aan de kwaliteit van wonen, werken en leven en voorzieningen.
Daar kan het ontsluiten van de arbeidsmarkt aan de andere kant van de
grens en toegang tot voorzieningen een rol in spelen. Daarom zal in de
komende dialoogrondes in het kader van «Elke regio telt» in de grensregio’s dit aspect expliciet worden meegenomen.
Na een eerste kennisuitwisseling met partners aan Nederlandse en
Nedersaksische zijde over natuurbehoud in de grensregio hecht ik het
komend jaar belang aan de intermediaire rol van BZK bij de verdere
uitwerking van een gezamenlijke strategie in de NederlandNedersaksische grensregio. Alsmede de gezamenlijke opgave omtrent
natuurbehoud voor de grensregio met Noordrijn-Westfalen en
Vlaanderen.
Ter bevordering van de brede welvaart in de gehele Nederlandse
grensregio wil ik mij komend jaar inzetten voor de kruisbestuiving en
uitwisselen van goede praktijkvoorbeelden bij de grensoverschrijdende
samenwerking. Bijvoorbeeld op het gebied van mobiliteit en het thema
E-ticketing, dat al is ingezet in de Nederlandse grensregio met NoordrijnWestfalen en interessant is voor de Nederlandse grensregio met
Nedersaksen.
Spoor 4: Het stimuleren van kennis en innovatie
Het kennis- en innovatiespoor richt zich op het ontwikkelen van kennis
voor en over de regio’s aan de grens. Het programma voorziet de
medeoverheden in de grensregio’s van informatie en kennis waar zij
minder zicht op hebben en die kan bijdragen aan het oppakken van hun
regionale opgaven en verzilveren van kansen. Daarmee is het programma
een vanzelfsprekend aanspreekpunt geworden vanuit het Rijk voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

10

grensregio’s. In mijn brief van 2022 over de inzet op de regio’s aan de
grens heb ik aangegeven dat ik nog nader bij u terug zou komen met een
uitwerking van het kennis- en innovatiespoor. In de afgelopen periode
hebben zich diverse ontwikkelingen voorgedaan, waarover ik hier een en
ander uiteenzet.
Kennisuitwisseling tussen regio’s
In april 2023 is heeft het Programma Regio’s aan de grens in samenwerking met de Ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en
Volksgezondheid, Welzijn en Sport een kennistraject opgestart over de
onderwerpen energiearmoede en gezondheidsachterstanden. Gedurende
een periode van twee jaar worden diverse fysieke en digitale bijeenkomsten georganiseerd voor beleidsmedewerkers van provincies en
gemeenten aan de grens. Dit alles gebeurt in samenwerking tussen rijk en
regio’s en in de verschillende regio’s aan de grens. Op dit moment hebben
één fysieke en één digitale bijeenkomst plaatsgevonden, maar het is
duidelijk dat de interesse en het netwerk groeien bij elke bijeenkomst. Ik
zie dit als signaal dat de ministeries relevante onderwerpen hebben
gesignaleerd en er een brede behoefte is aan kennisdeling tussen regio’s
onderling en tussen Rijk en regio. In de aankomende anderhalf jaar zullen
nog verschillende fysieke en digitale bijeenkomsten worden georganiseerd, waarbij het de bedoeling is in de verschillende grensregio’s neer te
strijken om informatie te brengen vanuit het Rijk maar bovenal ook
informatie op te halen vanuit de regio’s. Wanneer hier behoefte aan is, zal
de kennisuitwisseling worden uitgebreid met andere thema’s die vallen
binnen het spectrum van bestaanszekerheid.
Town Deal
In mei van dit jaar de Town Deal gelanceerd, waarin samenwerking,
innovatie en kennisuitwisseling tussen middelgrote en/of kleinere
gemeenten wordt gestimuleerd. De eerste Town Deal («Sterke Streken») is
geland in vijf gemeenten aan de grens en is een coproductie van de
programma’s Agenda Stad en Regio’s aan de grens. De vijf gemeenten
hebben allen een eigen focus, waarmee partijen gedurende een jaar aan
de slag zijn. Op dit moment zijn er nog geen tussentijdse resultaten te
vermelden, maar na één jaar worden de resultaten geëvalueerd. Op basis
van deze evaluatie zal blijken in welke vorm en met welke onderwerpen
dit instrument zal worden gecontinueerd.
Brede welvaart in beleid
We zijn op een punt aanbeland dat iedereen het met elkaar eens is dat
enkel het meten van materiële welvaart onvoldoende is: effectief beleid
stuurt niet alleen op economische aspecten, maar houdt ook rekening met
sociale en ecologische factoren. Maar hoe pas je dit toe in de beleidspraktijk? In oktober 2022 is het Nationaal Netwerk Brede Welvaart
opgericht, waarbij het programma Regio’s aan de grens is aangesloten.
Binnen het Nationaal Netwerk Brede Welvaart wordt in vijf thematische
Communities of Practice (CoP’s) op casusniveau geleerd hoe je brede
welvaart toepast in de beleidspraktijk. Mijn medewerkers nemen hieraan
deel, samen met een verzameling van beleidsmedewerkers van andere
ministeries en gemeenten, experts, praktijkhouders en andere relevante
stakeholders. De CoP’s waarbij Programma Regio’s aan de grens is
aangesloten houden zich bezig met (integraal) gebiedsgericht werken en
(ontwikkeling van) een lerende en adaptieve aanpak. In het aankomende
jaar zal dit kennis- en leerprogramma worden voortgezet, waarbij ook de
positie van de regio’s aan de grens door mijn medewerkers blijvend wordt
ingebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

11

Vooruitkijken
Naast dat ik mij blijvend zal inzetten voor bovenstaande acties zal er
aanvullend op korte termijn door de Rijksuniversiteit Groningen gestart
worden met een onderzoek naar initiatieven van plattelandsgebieden om
in contact te blijven met jongvolwassen vertrekkers en om ze in een latere
levensfase te verleiden om terug te keren. Dit onderzoek wordt door mijn
ministerie ondersteund. Mijn medewerkers onderhouden nauw contact
met de onderzoekers over (de reikwijdte van) dit onderzoek. Daarnaast zijn
mijn medewerkers in gesprek met het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid over het opstarten van een onderzoek naar de beweegredenen van grenspendelaars, om meer inzicht te verkrijgen in deze
doelgroep. In het najaar worden hier naar verwachting de eerste stappen
in gezet.
Het is daarnaast belangrijk dat er informatie wordt uitgewisseld tussen de
verschillende ministeries en de regio’s aan de grens. Daarom zal in het
najaar in kaart worden gebracht welke onderwerpen geschikt zijn voor het
organiseren van op deze regio’s toegespitste bijeenkomsten. Hierbij wordt
onder andere gedacht aan wijkgerichte aanpakken zoals in het Nationaal
Programma Leefbaarheid en Veiligheid en de mogelijkheden van het
programma Zicht op Ondermijning. Daarnaast zal actief worden
opgehaald bij de verschillende regio’s welke informatiebehoefte er leeft,
om daarop in te spelen bij de uitwisseling van kennis en instrumenten.
Hierbij zal ook aansluiting worden gezocht bij de thema’s die worden
opgehaald bij de dialoogrondes in relatie tot «Elke regio telt!».
Afsluitend
De afgelopen tijd is er vanuit het programma Regio’s aan de grens vol
energie gewerkt aan de uitdagingen in grensregio’s, vanuit hun belangrijke verbindende positie. Ik begon deze brief met de notie dat samenwerking het sleutelwoord is voor de aanpak van maatschappelijke
opgaven. Door de handen ineen te slaan met mensen uit de regio’s en
met maatschappelijke partners; met bedrijven, kennisinstellingen en
medeoverheden. Door gebruik te maken van elkaars kwaliteiten en van
elkaar te leren. Door voortdurend op zoek te gaan naar wat ons bindt en te
respecteren waarin we verschillen. Dat is precies wat we vanuit het
programma Regio’s aan de grens nastreven, en wat nog nadrukkelijker
een prioriteit wordt in het kader van «Elke regio telt!».
Concluderend hebben we het afgelopen jaar gewerkt aan de economische, sociale en maatschappelijke uitdagingen door middel van:
• De samenwerking in zes Regio Deals in grensregio’s en de Town Deal
waarmee ook in kleine en middelgrote gemeenten samenwerking
wordt gestimuleerd.
• De extra middelen voor gemeenten in de grensregio voor de herstructurering en verduurzaming van de bestaande woningvoorraad.
• De doorontwikkeling van de grenslandagenda tussen Nederland en
Noordrijn-Westfalen, om zo nog effectiever grensbelemmeringen op te
lossen en kansen te verzilveren.
• De start van een meerjarig project met het CBS voor het verzamelen en
beschikbaar maken van grensstatistieken, om ook de kansen aan de
andere kant van de grens in kaart te brengen.
Zo zijn er concrete stappen gezet op het stimuleren van interbestuurlijke
en regionale samenwerking, leefbaarheid en sterke leefbare regio’s.
De komende periode gaan we verder aan de slag. Van regionale samenwerking tot internationale kennisuitwisseling, we zullen ons blijven
inzetten voor sterke regio’s. «Elke regio telt!» laat zien waar nog extra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

12

stappen gezet kunnen worden en waar ambities moeten worden vergroot.
De opgave voor komend jaar is daarom om een basis te leggen voor beter
toegespitste gebiedsgerichte inzet. De behoefte aan langjarige en
structurele betrokkenheid wordt als leidend principe genomen bij de
totstandkoming van het voorstel voor een langjarige programmatische
aanpak in het kader van «Elke regio Telt!, ter versterking van onder andere
de regio’s aan de grens die te maken hebben met een stapeling van
complexe en hardnekkige achterstanden. Zo voorzie ik dat het programma
regio’s aan grens uiteindelijk opgaat in deze programmatische aanpak.
Op basis van mijn ervaringen in de afgelopen jaren, maar ook de
verschillende onderzoeken die recentelijk zijn gedaan, kom ik afsluitend
tot in elk geval twee cruciale aandachtspunten voor de komende tijd:
• Zoals de raden in het advies «Elke regio telt!» ook constateren,
ontbreekt het aan langjarige en structurele inzet van het Rijk voor de
regio’s aan de grens waar de kwaliteit van wonen, werken en leven
sterk onder druk staat. Het meer duurzaam aanpakken van de
complexe, vaak intergenerationele, opgaven in die specifieke regio’s
vraagt om een gezamenlijke aanpak met betrokken partijen, waaronder
de Rijksoverheid, gemeenten, provincies, bedrijfsleven, maatschappelijke partners en kennisinstellingen. Dit vraagt om integrale, toekomstgerichte, strategieën voor de gebieden die uit balans zijn.
• Daarnaast moet de Rijksoverheid bij beleidskeuzes brede welvaart,
maatschappelijke impact en regionale verschillen meenemen als
afwegingsprincipes zodat beleid niet onbedoeld negatief uitpakt op
bepaalde plekken in Nederland, waaronder de regio’s aan de grens.
Bijvoorbeeld als het gaat om de toebedeling van voorzieningen. Hierop
moet een stevige inspanning geleverd worden zodat dunner bevolkte
gebieden met grote afstanden meer gewicht krijgen in die toebedeling.
Zonder deze structurele en langjarige inzet voor de regio’s aan de randen
van het land lopen we als Nederland het risico om een grotere disbalans
te creëren tussen mensen in verschillende regio’s in Nederland. In januari
kom ik nog, in het kader van «Elke regio telt!» met een brief over de
contouren van een langjarige programmatische aanpak om juist hier
uitwerking aan te geven.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 851, nr. 79

13