Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

24 095

Frequentiebeleid

Nr. 421

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 oktober 2017
De snelle technologische ontwikkelingen, verschuivingen in het mediagebruik en de verdere convergentie van de markten van telecom, media en
internet vragen om een meer fundamentele, langetermijnvisie op
omroepdistributie.
In een eerder algemeen overleg telecommunicatie heb ik uw Kamer een
nota omroepdistributie toegezegd.1 In de nota frequentiebeleid heb ik
aangegeven dat deze nota uit twee delen zal bestaan.2 Deze brief, die ik u
mede namens de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW) aanbied, is het eerste deel van de nota en geeft kort de ontwikkelingen, de vraagstukken en de opmaat voor het vervolg om – samen met
betrokken partijen – te komen tot een breed gedragen visie op omroepdistributie.
Voorts ga ik in op twee meer specifieke aandachtsgebieden, namelijk op
omroepvergunningen en op de PMSE-sector («Programme Making and
Special Events»).3 De reden hiervoor is enerzijds dat uw Kamer heeft
gevraagd om in een nota omroepdistributie aandacht te besteden aan
vraagstukken die spelen op het gebied van de commerciële radiovergunningen.4 Anderzijds wordt de druk op het spectrum, waar PMSE-bedrijven
gebruik van maken om onder meer omroepprogramma’s te kunnen
realiseren, steeds groter en is er behoefte aan alternatieven voor deze
sector, die reeds per 2020 operationeel moeten zijn.

1

Zie Kamerstuk 24 095, nr. 404.
Zie Kamerstuk 24 095, nr. 409.
3
PMSE betreft een brede groep van producenten en gebruikers van draadloze microfoons
(audio) en draadloze camera’s (video) voor zowel professioneel gebruik (televisiestudio’s,
theaters, e.d.), als voor semiprofessioneel- en amateurgebruik (kerken, braderieën, fitnessruimtes, amateurbandjes, e.d.).
4
Zie Kamerstuk 24 095, nr. 404. Gevraagd werd om een nota omroepdistributie met daarin
aandacht voor de onder meer de vertaalslag van analoog naar digitaal, de identiteit van de
publieke zenders, de balans tussen publieke en commerciële omroep, regionaliteit en de rol
van het Agentschap Telecom.
2

kst-24095-421
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 095, nr. 421

1

Het tweede deel van de nota verwacht ik mede namens de Staatssecretaris van OCW medio 2018 aan uw Kamer te sturen en dit deel zal de
kabinetsvisie op omroepdistributie voor de komende vijf tot tien jaar
bevatten.
Ontwikkelingen en trends
Ter voorbereiding van de nota omroepdistributie zijn verkennende
gesprekken gevoerd met deskundigen en spelers uit de wereld van onder
meer telecommunicatie, omroep, media, wetenschap, toezicht en
intermediairs. Deze gesprekken bevestigen reeds eerder beschreven
ontwikkelingen en trends,5 zoals het veranderende kijk- en luistergedrag,
de verschuiving naar online en on demand consumptie van media, de
dominantie van grote, mondiale spelers en de ontwikkelingen op de
reclamemarkt. De «klassieke» radio- en televisiemarkt, nog maar circa
dertig jaar geleden het domein van uitsluitend publieke omroepen, is
getransformeerd in een zeer dynamische, concurrerende, innovatieve en
tevens complexe markt. Op deze markt is een veelheid aan (nieuwe)
spelers actief die zich met bovenstaande ontwikkelingen geconfronteerd
zien en daarop inspelen. Bovendien wordt het aanbod van media
mondialer en veelzijdiger. Spelers als Talpa, Netflix en Liberty Global
versterken hun posities in de gehele waardeketen, waarvan inmiddels ook
partijen als Google en Facebook deel uitmaken. Distributeurs, zoals KPN
en VodafoneZiggo in Nederland, hebben zich ontwikkeld van telefonieaanbieder respectievelijk distributeur van televisie- en radiokanalen tot
veelzijdige aanbieders van gebundelde telecommunicatie- en mediadiensten, die onder meer ook eigen content (laten) ontwikkelen en soms
exclusief aan hun abonnees aanbieden. Omroepen gaan ook online en
hun programma’s en diensten zijn inmiddels ook zonder tussenkomst van
pakketaanbieders af te nemen.6
In de gesprekken werd ook gewezen op het belang van een goede
toegang tot de vaste en mobiele netwerken voor omroepen en andere
spelers, nationaal en internationaal, die hun diensten via het open internet
willen aanbieden. Bij toegang en vindbaarheid van content spelen ook de
producenten van schermen en andere ontvangstapparatuur en van
software (besturingssystemen en apps op mobiele telefoons en tablets)
een belangrijke rol. Het veranderende kijk- en luistergedrag betekent niet
alleen dat «klassieke» lineaire televisie en radio terrein verliezen aan on
demand aanbieders en online platforms, zoals YouTube en Spotify. Het
betekent ook een verlies aan reclame-inkomsten. Online adverteren groeit,
terwijl reclame via televisie en radio krimpt.
Het aanbod van media is voor consumenten enorm en divers geworden,
de keuzevrijheid is groot en toegenomen. De diversiteit en pluriformiteit
van het media-aanbod, twee belangrijke doelstellingen van het huidige
mediabeleid, lijken daarmee geborgd. De vraag is of dat daadwerkelijk zo
is7 en of het kwalitatief hoogwaardige Nederlandse media-aanbod niet
meer en meer ondersneeuwt in het mondiale media-aanbod.
Kortom, de markten voor mediadistributie zijn volop in beweging. Mede
op basis van de gesprekken met betrokken partijen is het voor mij
duidelijk dat een grondige, op de toekomst gerichte brede verkenning en
analyse nodig is. De komende periode zal ik met de Staatssecretaris van
OCW benutten om samen met de verschillende partijen deze analyse te
5

Zie hiervoor onder meer Kamerstuk 24 095, nr. 384 («De radiomarkt in beweging») en
Kamerstuk 34 264, nr. 3 («Veranderend medialandschap»).
Bijvoorbeeld NLziet, de betaalde on demand abonnementsdienst van de NPO, RTL en SBS.
7
Deze vraag wordt doorlopend door het Commissariaat van de Media gemonitord, zie bijvoorbeeld het rapport «15 jaar Mediamonitor, Van mediaconcentratie naar mediagebruik».
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 095, nr. 421

2

maken en te komen tot een gedragen visie op omroepdistributie voor de
komende vijf tot tien jaar. Hierbij worden de uitkomsten van recent
verschenen en nog lopende onderzoeken en verkenningen meegenomen.8
Waar nodig zal aanvullend onderzoek worden geïnitieerd, bijvoorbeeld
naar de ontwikkeling en betekenis van convergente platformen, verdergaande digitalisering en de mogelijkheden die 5G kan bieden voor
omroepdistributie.
Omroepvergunningen
Op dit moment liggen de meeste omroepvergunningen voor langere tijd
vast. Op verzoek van uw Kamer zijn de analoge vergunningen voor
commerciële radio per 1 september 2017 voor een tweede maal verlengd
tot 1 september 2022.9 Daarnaast zijn begin dit jaar voor een periode van
dertien jaar (tot 2030) de nieuwe vergunningen voor digitale ethertelevisie
(DVB-T) van KPN/Digitenne en van de NPO uitgegeven. Gedurende de
looptijd van deze vergunningen zijn geen (grote) wijzigingen in de
vergunningsvoorwaarden mogelijk.10 Door tijdig met de beleidsvoorbereiding te starten en door vergunninghouders en andere spelers in het
omroep- en mediaveld daar goed bij te betrekken, wordt marktpartijen
tijdig duidelijkheid geboden met het oog op de door hen te nemen
investeringsbeslissingen.
Recent is de veilingprocedure van de zogenaamde restcapaciteit in de
voor digitale etherradio bestemde laag 4 afgerond. Tevens heb ik
aangegeven bereid te zijn met betrokken partijen het gesprek aan te gaan
over de wijze van uitgifte van digitale laag 7. Met deze uitgifte van extra
digitaal spectrum wordt de verhouding tussen publieke en commerciële
omroepen verbeterd ten gunste van commerciële zenders. Daarnaast
wordt op dit moment bezien op welke wijze lokale omroepen de overstap
kunnen maken naar digitale radio. Zoals eerder aangegeven kan hiervoor
laag 6 worden gebruikt.11 Een aantal lokale c.q. streekomroepen is reeds
aan het experimenteren met DAB+. Tijdens de consultatie van de
veilingregeling voor de digitale laag 4 heeft de VCR, de Vereniging van
Commerciële Radio, de contouren van een alternatief plan voor de
planning en indeling van de digitale lagen als zienswijze ingediend. Deze
zienswijze is vooralsnog vertrouwelijk. Het plan van de VCR behoeft nog
verdere uitwerking en heeft consequenties voor de vele huidige
gebruikers van dit spectrum. Dit betekent dat naast transparantie ook
draagvlak nodig is bij al deze spelers alvorens beoordeeld kan worden of
dit voorstel van de VCR kans van slagen heeft. Ik ben daarover met de
betrokken partijen in gesprek. Over de uitkomsten van deze gesprekken
zal ik uw Kamer separaat informeren.
Uw Kamer heeft mij verzocht om in de nota omroepdistributie aan te
geven dat de regiogerichtheidseisen bij de overgang naar digitale radio
geheel kunnen verdwijnen.12 Ik kan dit bevestigen. De eisen aan regioge-

8

Het betreft onder meer door de Autoriteit Consument en Markt (ACM) verrichte verkenningen
naar de bundeling van telecomdiensten en content in Nederland en naar online videoplatformdiensten, een onderzoek van het bureau Dialogic naar de afschakeling en het alternatief gebruik
van AM- en FM-banden, een onderzoek van het bureau KWINK naar mediawettelijke doorgifteverplichtingen, zoals met name de «must carry» en een advies aan de Minister van OCW van
de Raad voor de Cultuur over de positie van het cultureel audiovisueel product in Nederland.
De resultaten van deze onderzoeken en het advies worden dit najaar verwacht.
9
Zie onder meer Kamerstuk 24 095, nr. 391.
10
Zie onder meer Kamerstuk 24 095, nrs. 388 en 402. Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat
ook MTVNL een vergunning heeft om uit te zenden in een digitale DAB-laag. De vergunning
van MTVNL loopt in 2024 af.
11
Zie ook Kamerstuk 24 095, nr. 384.
12
Motie van de leden Bosma (VVD) en Oosenbrug (PvdA), Kamerstuk 24 095, nr. 411.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 095, nr. 421

3

richtheid vloeien voort uit Mediawetgeving en hebben tot doel de
regionale of culturele diversiteit in het radiolandschap te bevorderen. De
Mediawet 2008 en de onderliggende lagere regelgeving voorzien voor de
ether alleen in bepalingen voor analoge radio en niet in bepalingen voor
digitale radio. Bij de invoering van het digitaliseringsbeleid in 2011 zijn de
analoge vergunningen (FM en middengolf) verlengd en gekoppeld aan
digitale vergunningen en is in de vergunningen opgenomen dat partijen
hun analoge programma tegelijkertijd ook moeten uitzenden via DAB+ (de
zogenoemde simulcastverplichting). De huidige regiogerichtheidseisen
gelden dus alleen voor de analoge vergunningen, maar werken via de
koppeling en de simulcastverplichting door naar de digitale vergunningen. Dit betekent dat bij een volledige overgang naar digitale etherradio de regiogerichtheidseisen vanzelf zullen verdwijnen.
In dit verband merk ik op dat niet-landelijke commerciële omroepen, die
niet langer kunnen of willen voldoen aan het huidige percentage
regiogerichtheid, hun vergunning door Agentschap Telecom kunnen laten
intrekken. Het Agentschap zal deze vergunningen door middel van een
veiling opnieuw aan de markt aanbieden.13 Vergunninghouders die hun
vergunning willen laten intrekken, mogen hun huidige vergunning blijven
gebruiken tot het moment van uitgifte na de veiling, onder voorwaarde
dat de geldende vergunningsvoorwaarden worden nageleefd.
PMSE
Waar de omroepvergunningen voor langere tijd vast liggen en er voor
radio tot 2022 geen grote wijzigingen mogelijk zijn, gaat er voor de
PMSE-sector14 per 2020 het nodige veranderen. Door de populariteit van
smartphones, tablets en de toename van het mobiele videoverkeer is er
steeds meer frequentieruimte nodig voor mobiele communicatie. Deze
ruimte is onder andere gevonden door het bovenste deel van de
UHF-band (470 – 862 MHz), welke sinds 2006 primair wordt gebruikt voor
digitale ethertelevisie, te bestemmen voor mobiel breedband. Per
1 januari 2013 is de 800 MHz in gebruik genomen voor mobiele communicatie (4G, LTE) en per 2020 krijgt ook de 700 MHz-band deze bestemming.
Behalve voor digitale ethertelevisie wordt de UHF-band – met een
zogenaamde secundaire status – ook gebruikt voor aan omroep gerelateerde toepassingen, zoals draadloze microfoons. Dit gebruik is
overwegend vergunningsvrij en derhalve gratis beschikbaar. Deze
bestemmingswijzigingen, alsmede de voorgenomen omschakeling van
DVB-T naar DVB-T215, zorgen ervoor dat de ruimte voor de PMSE-sector
per 2020 verder afneemt.
Deze afnemende ruimte voor PMSE-toepassingen wordt ook in internationaal verband onderkend. De Radio Spectrum Policy Group, een
adviesorgaan van de Europese Commissie op frequentiegebied, consulteert momenteel een advies inzake een langeretermijnstrategie voor
audio- en video-PMSE.16 In dit advies wordt onder meer gewezen op het
tijdelijke en locatiespecifieke karakter van het PMSE-gebruik, zodat – in
geval van eventueel daadwerkelijk optredende knelpunten – vooral op
nationaal of lokaal niveau en per evenement oplossingen moeten worden
gevonden. In Nederland wordt hierover intensief en op reguliere basis

13

Op basis van de Mediawet blijft een regiogerichtheidseis van 10% gelden.
Zie voetnoot 3.
15
Volgens de vergunningsvoorwaarden moet vanaf 2020 worden uitgezonden in de nieuwe
technologie DVB-T2, waarmee de UHF-band spectrumefficiënter wordt benut. Hierdoor blijven
er minder zogenaamde «white spaces» over. Dit zijn stukjes vrij spectrum, die zitten tussen de
verschillende digitale televisiekanalen en die door de PMSE-sector kunnen worden gebruikt.
16
Zie: http://rspg-spectrum.eu/public-consultations/.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 095, nr. 421

4

overleg gevoerd met de Vereniging PMSE, een samenwerkingsverband
van producenten en gebruikers van PMSE-apparatuur. Dit overleg heeft al
eerder geleid tot voor de sector bruikbare alternatieven en oplossingen,
zoals het vrijhouden van een laag digitaal spectrum (laag 5) voor
reportageverbindingen. Met het oog op het vrijmaken van de 700 MHz per
2020 wordt thans samen met de sector een plan van aanpak opgesteld. Dit
plan behelst onder meer het vrijhouden van een deel van de 700 MHz
voor PMSE-gebruik17, een door de sector op te stellen evenementenkalender, zodat duidelijk wordt wat de daadwerkelijke frequentiebehoefte is
en hoe daarin kan worden voorzien, en het bevorderen van onderzoek
naar spectrumefficiëntere technieken, zoals bijvoorbeeld het digitaliseren
van audio-PMSE-technologie. Ook zal samen met de sector een communicatieplan worden opgesteld en uitgevoerd, zodat PMSE-gebruikers tijdig
en goed kunnen inspelen op de veranderingen per 2020.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

17

Het betreft de zogenoemde «duplex of center gap», een vrij te houden stuk spectrum van circa
15 MHz, dat nodig is om verstoring van «uplink» en «downlink» mobiele communicatie te
voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 095, nr. 421

5