Position Paper voor rondetafelgesprek over woonplaatsbeginsel beschermd wonen
Inleiding
Als inwoner met psychische problemen moet je kunnen rekenen op je eigen gemeente. De
gemeente moet er voor je zijn. Je wil passende ondersteuning krijgen, zo nodig intensief en
langdurig. Je wil gebruik kunnen maken van voorzieningen dichtbij huis waar je aan je
herstel kunt werken, en van goede cliëntondersteuning. En je wil dat je gemeente investeert
in preventie om te helpen voorkómen dat psychische problemen ontstaan of verergeren.
Deze visie is de basis van het advies van de commissie Dannenberg en de beweging van
beschermd wonen naar beschermd thuis. MIND en MIND Ypsilon ondersteunen deze visie
nog altijd van harte.
Als de situatie ontstaat dat je toch beschermd wonen nodig hebt, wil je zelf kunnen kiezen
waar. Je wil geen nodeloos uitstel, doordat gemeenten onderling het oneens zijn over wie
verantwoordelijk en wat voor jou de beste plek voor herstel is. En als je ergens beschermd
woont, wil je ook voelen dat de gemeente waar je dan woont jóuw gemeente is. Je wil niet
tot twee gemeenten behoren die jou allebei vooral als kostenpost zien.
Met het woonplaatsbeginsel wordt een systeem opgetuigd dat ver afstaat van de leefwereld
van cliënten en een risico vormt voor een aantal essentiële behoeften en rechten.
Landelijke toegankelijkheid
Het wetsvoorstel woonplaatsbeginsel bepaalt dat de gemeente onderzoek doet om na te
gaan wat voor de cliënt de beste plek voor herstel is ‘met inachtneming van de wens van de
cliënt’. Dit gaat in tegen het fundamentele recht van mensen om zelf te bepalen waar ze
willen wonen. Ook in de Wlz is een cliënt vrij om een passende voorziening te zoeken in een
gemeente waar ook in Nederland.
Wij zijn van mening dat het principe omgekeerd moet worden: de cliënt bepaalt wat de
beste plek voor herstel is, met inachtneming van het advies van anderen. Wij erkennen dat
het belangrijk is om na te gaan of een bepaalde woonplaats wel goed is voor het herstel en
of er eventueel risico’s aan zijn verbonden. Maar het gesprek daarover kan het beste
plaatsvinden in de triade van cliënt, naaste en hulpverlener. Een gemeente kan die afweging
minder goed maken en heeft soms ook andere belangen. Nog erger wordt het als dit een
gesprek wordt tussen meerdere gemeenten die ieder hun eigen opvattingen en belangen
hebben.
Als gemeenten er niet uitkomen is de cliënt de dupe
Wij zien grote risico’s van discussies tussen gemeenten bij de bepaling welke gemeente
verantwoordelijk is en vervolgens waar (in welke gemeente) de beste plek voor herstel is. Dit
zal altijd ten koste gaan van de cliënt, want die krijgt te maken met onzekerheid, uitstel van
noodzakelijke zorg en mogelijk een uitkomst die niet past bij de eigen voorkeur. De Raad van
State heeft op dit punt ook een keihard oordeel geveld over het woonplaatsbeginsel: het zal
afschuifgedrag versterken, gemeenten kunnen zich makkelijker onbevoegd verklaren en
zullen meer tijd kwijt zijn aan onderling overleg. De cliënt wordt hiervan de dupe.

Woonplaatsbeginsel zal sociale inclusie niet dichterbij brengen
Wij vinden het belangrijk dat gemeenten krachtig gestimuleerd worden om te investeren in
de ontwikkeling naar beschermd thuis. Dit betekent dat gemeenten verantwoordelijkheid
nemen voor hun eigen inwoners en investeren in preventie, goede algemene voorzieningen
en langdurige flexibele ondersteuning. Financiële prikkels kunnen daarbij helpen, maar zijn
op zichzelf niet genoeg. Het paradoxale is dat dit wetsvoorstel zoveel nadruk legt op de
financiële prikkels, dat daardoor het beeld bevestigd wordt van calculerende gemeenten die
kwetsbare bewoners vooral als kostenpost zien.
Tegelijk is de bescherming die geboden wordt tegen perverse prikkels volstrekt
onvoldoende. De sterkste perverse prikkel gaat momenteel uit van de Wlz. Veel gemeenten
zijn na openstelling van de Wlz voor ggz-cliënten actief gaan sturen om cliënten daarnaartoe
te loodsen.
Maar ook binnen de Wmo met woonplaatsbeginsel blijven er perverse prikkels. Kosten voor
uitkeringen, vervoer en dergelijke gaan wél over naar de ontvangende gemeente, dus die
gemeente kan ook reden houden om iemand te weigeren.
Op het moment dat iemand beschermd woont moet volgens het wetsvoorstel de
verantwoordelijke gemeente zicht houden op het herstelproces van de cliënt en eventuele
veiligheidsrisico’s. De gemeente kan dat zelf uitvoeren, maar kan dat ook weer mandateren
aan de gemeente waar de BW-instelling staat. Dat is opnieuw een ingewikkelde constructie ,
waarbij twee gemeenten gemoeid zijn en de cliënt niet weet op wie hij kan rekenen.
Het komt erop neer dat iemand die beschermd woont straks tussen twee gemeenten invalt
en zich nergens echt welkom zal voelen. Voor beide gemeenten is hij een halve inwoner en
vooral een kostenpost. Dit is een volstrekt tegengesteld effect van wat er met de wet wordt
beoogd, namelijk dat gemeenten zich verantwoordelijk gaan voelen voor hun eigen
inwoners.
Het gat tussen Wmo en Wlz
Zoals gezegd zien we nu een sterke financiële prikkel om ggz-cliënten bij de Wlz onder te
brengen. We zien alweer een reflex om de toegang tot de Wlz weer te bemoeilijken.
Intussen bieden gemeenten in de Wmo ook niet de langdurige flexibele ondersteuning die
deze cliënten nodig hebben. De kans dat zij dat wel gaan doen is klein, zolang gemeenten
kampen met financiële tekorten en bijna optimale beleidsvrijheid hebben. Ggz-cliënten met
langdurige ernstige problemen dreigen in een gat tussen Wmo en Wlz te vallen.
Wij pleiten ervoor om de leefwereld van deze cliënten als uitgangspunt te nemen en
vandaaruit te zoeken naar constructieve en flexibele oplossingen in het systeem. Bij ernstige
psychische problematiek is moeilijk te voorspellen wanneer en in welke mate herstel
optreedt. Doorgaans gaat herstel sneller en beter, als mensen ruimte ervaren om in het
herstelproces hun eigen richting en tempo te volgen. De cliënt heeft dus behoefte aan
ondersteuning voor onbepaalde tijd die per periode in intensiteit kan verschillen. Wie dat
probeert te vangen in twee verschillende wetten leeft met de zwart/wit illusie van een
maakbare mens die ten dienste staat van het systeem in plaats van andersom.

Doordecentralisatie, regionale samenwerking en kwaliteit
We hebben twijfels of met name kleine gemeenten voldoende kennis en expertise hebben
om beschermd wonen goed uit te kunnen voeren. De ervaringen met de Wmo tot nu toe
(gemeenten zijn al acht jaar verantwoordelijk voor goede – en zo nodig langdurige –
ondersteuning van ggz-cliënten!) en andere decentralisaties stemmen niet optimistisch.
Daar komt bij dat er een bepaalde schaalgrootte nodig is om beschermd wonen en andere
essentiële voorzieningen zoals respijthuizen en zelfregie- of herstelcentra goed te
organiseren. Een gemeente die zich alleen op de eigen inwoners richt, heeft geen zicht op
wat er in totaal aan voorzieningen in de regio nodig is. Een breder perspectief is nodig.
Met de doordecentralisatie komt er wel een verplichting voor gemeenten om regionaal
samen te werken, maar wij vinden dat die verplichting te vrijblijvend is ingevuld. Als het
aankomt op de inkoop van essentiële voorzieningen kunnen gemeenten nog altijd ieder hun
eigen weg gaan. De bewindspersoon van VWS kan gemeenten een aanwijzing geven als het
echt misgaat, maar die zal dat in de praktijk pas doen als de schade al geleden is.
Een alternatief perspectief
MIND vindt dat een sterke impuls nodig is om de beweging naar beschermd thuis en sociale
inclusie te versterken. Die impuls zal vooral waardengedreven moeten zijn. Financiële
prikkels kunnen helpen, maar moeten niet op de voorgrond staan. Een alternatief voor het
woonplaatsbeginsel en de wijze waarop de doordecentralisatie van beschermd wonen nu
wordt vormgegeven, bevat in ieder geval de volgende onderdelen:
• Een onbetwist recht voor de cliënt op landelijke toegang
• Versterking van de positie van cliënten en naasten. Enerzijds op collectief niveau in
gemeenten en regio’s, zodat zij invloed krijgen op beleid; anderzijds op individueel
niveau met onafhankelijke cliëntondersteuning om te voorkómen dat je vermalen
wordt door het systeem of erin verdwaalt.
• Een verplichting voor gemeenten om essentiële voorzieningen in de regio
gezamenlijk in te kopen
• Een langdurig bondgenootschap van alle belangrijke partijen om de beweging naar
sociale inclusie te ondersteunen en aan te jagen. Kenmerken hiervan kunnen zijn:
inzet op cultuurverandering op basis van gedeelde waarden; sterke inbreng vanuit de
leefwereld; ontwikkelen en ondersteunen van lerende praktijken; actieve
betrokkenheid van landelijke, regionale en lokale bestuurders.
Een goed voorbeeld waarop kan worden aangesloten is het leernetwerk Zo doen we
dat! Samenwerken aan leefbare en vitale wijken.

Amersfoort / Den Haag, 17 april 2023