Nationaal Plan voor het bevorderen van bijna-energieneutrale gebouwen in
Nederland, september 2012

Inleiding
Uitgangspunt voor dit nationaal plan is het Nationaal energie-efficiëntie actieplan van juni
2011 (hierna: NEEAP), dat is opgesteld in het kader van de rapportageverplichting aan
de Europese Commissie conform de Richtlijn energie-efficiëntie bij het eindgebruik en
energiediensten (2006/32/EG) en de herziene richtlijn Energieprestatie van gebouwen
(2010/31/EU). Het NEEAP bevat een beschrijving van maatregelen ter bevordering van
energiebesparing in Nederland (in o.a. de sectoren gebouwde omgeving, industrie en
MKB, landbouw en transport) een berekening van de in de periode 2007-2010 behaalde
en verwachte besparingen en overige rapportageverplichtingen die voortvloeien uit de
richtlijnen ESD en EPBD.
In het NEEAP is een hoofdstuk opgenomen over het Nationaal plan voor het bevorderen
van bijna- energieneutrale gebouwen, alsmede een overzicht met de beschrijving van
maatregelen ter ondersteuning. Het onderhavige plan vormt de verdere uitwerking van
het NEEAP wat de sector gebouwde omgeving betreft.
Dit Nationaal Plan voor het bevorderen van bijna-energieneutrale gebouwen, schetst de
Nederlandse strategie om te komen tot bijna-energieneutrale gebouwen na eind 2018,
respectievelijk 2020. Specifiek gaat het hier om de gevolgen van de herziene EPBD wat
betreft nieuwbouw en de hiermee gepaard gaande aanscherping van de energieprestatieeis tot het niveau van bijna nul, de relatie met de berekeningsmethodiek voor de Energie
Prestatie van Gebouwen (EPG) en de Energieprestatie Maatregelen op Gebiedsniveau
(EMG). Daarnaast wordt ingegaan op het beleid en de maatregelen inzake de
transformatie van bestaande gebouwen die worden gerenoveerd tot bijnaenergieneutrale gebouwen. In paragraaf 7 zijn verschillende maatregelen aangegeven die
de bouw van bijna-energieneutrale gebouwen en de transformatie van bestaande
gebouwen die worden gerenoveerd tot bijna-energieneutrale gebouwen moeten
stimuleren.
Volgens artikel 9 van de recast EPBD moet het Nationaal Plan de volgende onderdelen
bevatten:
1. Een definitie van bijna-energieneutrale gebouwen, waarin de nationale, regionale
of lokale omstandigheden van lidstaten in aanmerking worden genomen, en met
inbegrip van een numerieke indicator van het primaire energiegebruik, uitgedrukt
in kWh/m2 per jaar.
2. Tussentijdse streefcijfers voor het verbeteren van de energieprestatie van nieuwe
gebouwen tegen 2015, met het oog op de doelstellingen in 2018 respectievelijk
2020 t.a.v. bijna-energieneutrale gebouwen.
3. Het beleid dat wordt ontwikkeld en de maatregelen die worden vastgesteld, zoals
het bepalen van streefcijfers, om de transformatie van gebouwen die worden
gerenoveerd tot bijna- energieneutrale gebouwen te stimuleren.
4. Informatie over het gevoerde beleid en financiële of andere maatregelen ter
bevordering van bijna-energieneutrale gebouwen met inbegrip van nadere
gegevens over nationale eisen en maatregelen in verband met het gebruik van
energie uit hernieuwbare bronnen in nieuwe gebouwen en in bestaande gebouwen
die een ingrijpende renovatie ondergaan, in het kader van artikel 13, lid 4, van
Richtlijn 2009/28/EG (inzake hernieuwbare energie) en van de artikelen 6 en 7
van de onderhavige richtlijn.

1.

Aansluiting bij bestaand beleid

De basis voor het beleid met betrekking tot energiebesparing in gebouwen wordt sinds
1995 gevormd door de Energieprestatienormen voor woongebouwen en
utiliteitsgebouwen. In de bouwregelgeving worden minimum-eisen gesteld aan de
energieprestatie van gebouwen, afhankelijk van de gebruiksfunctie. Deze minimum-eisen
worden periodiek aangescherpt. Het beleid met betrekking tot bijna-energieneutrale
gebouwen, bouwt voort op het in 1995 ingezette beleid.
2.

Definitie van een bijna-energieneutraal gebouw

In Nederland wordt de energieprestatie van een bijna-energieneutraal gebouw bepaald
aan de hand van de norm NEN 7120: Energieprestatie van gebouwen Bepalingsmethode (EPG), waarbij gebruik gemaakt kan worden van de voornorm NVN
7125 Energieprestatienorm Maatregelen op Gebiedsniveau (EMG).
Kenmerken van deze bepalingsmethoden zijn:
-

-

Het energiegebruik wordt bepaald onder standaard gebruik- en klimaatcondities;
Alleen het gebouwgebonden energiegebruik wordt specifiek gewaardeerd in de
energieprestatie: gebiedsgebonden maatregelen kunnen - indien aan de orde met de EMG worden gewaardeerd;
De opwekking van energie kan in en buiten het gebouw plaatsvinden;
Hernieuwbare energiebronnen worden gewaardeerd;
Het netto energiegebruik wordt bepaald over een jaar.

EPC bijna nul
Als indicator voor de energieprestatie van het gebouw wordt een dimensieloos getal
afhankelijk van de gebruiksfunctie van het gebouw gehanteerd: de
EnergiePrestatieCoefficiënt, EPC. Gesteld wordt dat een volledig energieneutraal gebouw
een EPC = 0 heeft. Het streven is om vanaf eind 2018 (overheidsgebouwen)
respectievelijk eind 2020 (overige gebouwen) een eis op te nemen die dichtbij EPC = 0
ligt. Dit niveau wordt gedefinieerd als bijna-energieneutraal.
Op dit moment kan nog geen inschatting worden gemaakt van de exacte EPC
aanscherping in 2018/2020. Tot die tijd zal ten minste twee keer een studie uitgevoerd
worden, om zicht te krijgen op de haalbaarheid en kosteneffectiviteit van een
tussentijdse aanscherping van de EPC.
Energie uit hernieuwbare bronnen
Voor energie uit hernieuwbare bronnen wordt de definitie conform de Richtlijn
Hernieuwbare Energie (2009/28/EG) gehanteerd. Het principe van de EPG is dat
bouwende partijen een vrije keuze hebben om maatregelen toe te passen die de vraag
naar energie beperken, energie uit hernieuwbare bronnen toe te passen en effectief
gebruik te maken van fossiele brandstoffen, om aan de vereiste EPC te voldoen. Dit
principe blijft ook voor bijna-energieneutrale gebouwen gehandhaafd. Het aandeel
hernieuwbare energie zal, door de steeds verdere aanscherping van de EPC, als vanzelf
steeds belangrijker worden om aan de eis te kunnen voldoen. Randvoorwaarde hierbij
blijft evenwel dat ook aan de eisen inzake de thermische isolatie van de gebouwschil van
nieuwe gebouwen wordt voldaan, zoals in het Bouwbesluit zijn opgenomen. (Rc minimaal

3,5 m2K/W voor dichte gebouwschil, U-waarde maximaal nu nog 2,2, maar per begin
2013 1,65 W/m2K voor ramen, deuren, etc.) .
Gebiedsmaatregelen
Voor het waarderen van collectief opgewekte warmte, koude, en elektriciteit wordt de
EMG gehanteerd. Het gebied waarin de EMG toegepast mag worden is gedefinieerd in de
EMG. Voor warmte, warm tapwater en koude betekent dit dat er een fysieke verbinding
(warmte- of koudenet) moet zijn tussen het gebouw en de opwekker. Wat betreft
elektriciteit mag de afstand tussen de collectieve elektriciteitsopwekking en het verst
afgelegen aangesloten perceel vooralsnog niet meer dan 10 km bedragen. Tevens dient
er een samenhangende ontwikkeling van het gebied en de energie-infrastructuur te zijn.
In het Bouwbesluit is voor nieuwe gebouwen een aanvullende eis aan de toepassing van
de EMG opgenomen. De energieprestatiecoefficient zonder gebruik van de EMG, dus met
alleen gebouwgebonden maatregelen, mag ten hoogste 1,33 maal de vereiste
energieprestatiecoëfficient bedragen. Dit is gedaan om, naast de integrale
energieprestatie, ook een minimumprestatie voor de energieprestatie op gebouwniveau
te blijven houden.
De EMG is sinds 1 juli 2012 van kracht. Dit betekent dat er op dit moment nog weinig tot
geen ervaring mee is opgedaan. Ook heeft deze nog de status van een voornorm,
waarvan delen nog nader ingevuld moeten worden. Daarnaast vindt op dit moment
onderzoek plaats of en welke aanvullende eisen gesteld moeten worden voor de
toepassing van de EMG voor bestaande gebouwen. Hieruit blijkt dat het waarderen van
maatregelen op gebiedsniveau in de energieprestatie van gebouwen, een ontwikkeling is
die nog maar net gestart is. In het traject naar bijna energieneutrale gebouwen zal de
toepassing en de consequenties hiervan regelmatig geëvalueerd worden. Dit kan
mogelijk leiden tot aanpassingen in het toepassingsgebied van de EMG of tot het stellen
van nadere eisen.

3.

Tussentijdse streefcijfers

Sinds de introductie van de EPC als eis aan de energieprestatie van een nieuw gebouw, is
deze periodiek aangescherpt. Voor woningen is de eis aan de EPC in 1995 begonnen met
EPC ≤ 1,4 en bedraagt deze sinds 2011 EPC ≤ 0,6. Deze aanscherping van de eis is in
het verleden altijd onderbouwd met een studie naar de effecten (o.a. kosteneffectiviteit,
kwaliteit binnenmilieu, marktrijpheid van toegepaste technieken) van de voorgenomen
eis. Dergelijke haalbaarheidsstudies zullen ook voor de toekomstige aanscherpingen
worden gedaan. De kosteneffectiviteit van de maatregelenpakketten bepaalt in hoge
mate de ruimte tot aanscherping van de EPC eisen.
In het herziene Lenteakkoord Energiezuinige Nieuwbouw van 28 juni 2012, het
convenant tussen marktpartijen en de overheid om energiezuinig te bouwen, is het
aanscherpingstempo van de Energieprestatie-coefficiënt voor woningbouw (nieuwbouw)
weergegeven: het gaat hier om een EPC-aanscherping van 0,8 naar 0,6 zoals
doorgevoerd per 1 januari 2011 en naar 0,4 per 1 januari 2015 met als uiteindelijk
streven in de toekomst de energieneutrale woning (EPC=0). Voor de utiliteitsbouw geldt
een vergelijkbare aanscherping (t.o.v. 2007), zodat in 2015 de nieuwbouw 50% energieefficiënter is. Hiervoor zijn in januari 2009 de eisen aangescherpt met gemiddeld ca.
25% (het verschilt per gebouwfunctie) ten opzichte van 2007.

Het ingezette beleid met betrekking tot het beoordelen van de haalbaarheid van de
voorgenomen aanscherpingen van de EPC wordt voortgezet. Hiervoor wordt tot
2018/2020 twee keer een haalbaarheidsstudie uitgevoerd, om zicht te krijgen op de
haalbaarheid van een tussentijdse aanscherping in 2015 (EPC ≤ 0,4 voor woningen) en
van EPC nabij 0. De berekeningswijze voor kosteneffectiviteit die tot op heden
gehanteerd is, zal worden aangepast (daar waar nodig en zinvol) aan het ‘framework
cost optimality’ van de Europese commissie.
Zoals beschreven in de definitie van een bijna-energieneutraal gebouw is het streven om
voor overheidsgebouwen vanaf 31 december 2018 en voor alle andere gebouwen vanaf
31 december 2020 een EPC van nabij 0 te hanteren. Op dit moment kan nog geen exacte
eis aan de EPC worden vastgesteld. Er is nu nog onvoldoende bekend welke
(innovatieve) technieken en concepten voor het realiseren van een EPC = 0 in 2018 cq
2020 voldoende marktrijp zijn, of ze voldoen aan gestelde randvoorwaarden o.a. met
betrekking tot een goed binnenklimaat en of deze kosteneffectief zijn.
Kenmerk van het stellen van eisen aan de energieprestatie is dat de bouwpartijen zelf
kunnen kiezen welke maatregelen getroffen worden om aan de eis te voldoen. Om een
minimale energetische kwaliteit van de gebouwschil te garanderen worden eisen gesteld
aan de U-waarde en Rc-waarde van de gebouwschil. Deze eisen worden ook
aangescherpt. Met ingang van 1 januari 2013 mag de U-waarde van een raam (glas incl
kozijn) maximaal 1,65 W/m2K bedragen en vanaf 1 januari 2015 moet de Rc-waarde
van dichte constructiedelen minimaal Rc = 5 m2K/W bedragen.
In onderstaande tabel is de planning weergegeven.
Jaar

Nieuwbouw

Overheidsgebouwen

2011

Woningbouw: 0,6

1,1 voor kantoorgebouwen
(voor combinatiegebouwen
geldt een samengestelde eis)

2013

U-waarde voor ramen (glas
incl kozijn) maximaal 1,65
W/m2K

U-waarde voor ramen (glas
incl kozijn) maximaal 1,65
W/m2K

2015

-

- 50% energie-efficiënter
t.o.v. 2007
- Rc minimaal 5 m2K/W

-

Woningbouw: 0,4
Utiliteitsbouw: 50%
energie-efficiënter t.o.v.
2007
Rc minimaal 5 m2K/W

Vanaf 2018
Vanaf 2020

EPC=nabij 0
EPC= nabij 0

4.

Implementatie bijna-energieneutrale gebouwen voor nieuwbouw

De overheid stimuleert de ontwikkeling van bijna-energieneutrale gebouwen door:
-

het stellen van heldere doelen voor alle betrokken actoren en het opstellen van
duidelijke wet- en regelgeving
het verwerven van een breed draagvlak onder alle betrokken actoren, inclusief
bewoners en gebruikers
het waarderen van collectieve oplossingen
het stimuleren van voldoende kennis bij alle actoren
het stimuleren van samenwerking in de keten (bouwkolom)
het bieden van experimenteerruimte
goede regievoering
het optreden van de overheid als ‘Launching Customer’

Hiervoor zal gezamenlijk met de markt de komende 8 jaar een route worden afgelegd om
te komen tot bijna-energieneutrale gebouwen. Diverse activiteiten zijn reeds in gang
gezet. De partijen van het herziene Lenteakkoord Energiezuinige Nieuwbouw gaan
gezamenlijk aan de slag met de uitvoering van het convenant. Uiterlijk in december 2012
worden de uitvoeringsprogramma’s vastgesteld.
De aanpak voor wat betreft regelgeving en het stellen van doelen is beschreven in de
voorgaande paragrafen. Om bijna-energieneutrale gebouwen te realiseren is inzet van
hernieuwbare energiebronnen nodig, zowel op het eigen perceel als collectieve
oplossingen. Vanaf 1 juli 2012 is het mogelijk collectieve oplossingen te waarderen
middels de EMG (gebiedsmaatregelen). Hier zal komende tijd ervaring mee opgedaan
worden.
Voorbeelden van bijna-energieneutrale nieuwbouw
De eerstvolgende aanscherping, gepland in 2015, wordt ondersteund middels de
‘Excellente gebieden’. Het gaat hier om experimenten met energiezuinige nieuwbouw. In
de 19 aangewezen Excellente Gebieden doen bouwpartijen, vooruitlopend op de volgende
EPC aanscherping voor woningbouw in 2015, kennis en ervaring op met een minimaal
25% scherpere EPC. Het werkprogramma Energie & Gebouwde Omgeving stimuleert en
faciliteert overdracht van kennis- en leerervaringen uit de Excellente gebieden door deze
op te halen en pro-actief over te dragen naar andere bouwlocaties. Hiermee wordt tevens
de opschaling gestimuleerd van de toepassing van al bewezen maar nog onvoldoende in
de markt toegepaste concepten en technieken voor verdergaande energiebesparing.
Buiten deze experimenten is het gemeenten op basis van de Woningwet niet toegestaan
om aanvullende eisen te stellen aan de energetische kwaliteit van de in haar gemeente te
realiseren nieuwbouw bovenop de eisen van het Bouwbesluit.
Het programma Energiesprong is het uitvoeringsprogramma van de Innovatie Agenda
Energie Gebouwde Omgeving (IAGO). Energiesprong richt zich op marktrijpe concepten
die, opeenvolgend 45% en vervolgens 60 %, uiteindelijk 80% energiezuiniger zijn dan
hun traditionele voorgangers. Wanneer deze concepten worden opgeschaald naar
landelijk niveau, zullen zij in 2030 een halvering van het energiegebruik in de gebouwde
omgeving ten opzichte van 1990 bewerkstelligen. Deze projecten gaan dus verder dan
bijna-energieneutraal, zoals gedefinieerd in dit Nationaal Plan. Reductie van de kosten

door proces- en techniekinnovatie en opschaling van technieken zijn een belangrijk
aandachtspunt in dit programma.
In paragraaf 7 zijn een aantal andere maatregelen en instrumenten opgenomen die
bijdragen aan de ontwikkeling van bijna-energieneutrale nieuwbouw.

5.

Bijna-energieneutrale overheidsgebouwen

De overheid heeft een belangrijke voorbeeldfunctie en kan bijdragen aan de versnelde
ontwikkeling van de markt. De inzet van de overheid om vanaf eind 2018 bijnaenergieneutraal te bouwen levert een bijdrage aan de structurele markt voor
energiebesparing. Het gaat hier om een voortzetting van het huidige beleid dat de
Rijksgebouwendienst steeds een fase vooruitloopt op de aangekondigde aanscherping
van de EPC. Dit bevordert innovatie, zowel technische innovatie als procesinnovatie en
draagt bij aan de opschaling van nieuwe duurzame technieken.
In het kader van de recast EPBD verstaan we onder overheidsgebouwen gebouwen die
geheel of gedeeltelijk door een overheid of ZBO met publieke balie bezet worden. Een
overheid kan zowel rijksoverheid als decentrale overheid zijn.
Voor overheidsgebouwen moet in het Bouwbesluit een hoger aanscherpingstempo
vastgelegd worden dan voor de overige gebouwen om ervoor te zorgen dat nieuwe
overheidsgebouwen vanaf eind 2018 bijna-energieneutraal gebouwd worden. Voor de
decentrale overheden betekent dit een aanscherping ten aanzien van het bestaande
beleid.

6.

Implementatie bestaande bouw

Voor wat betreft de bestaande bouw worden in het Bouwbesluit de eisen aan
gebouwdelen nader uitgewerkt. De definitie van grootschalige renovatie zal in de
Regeling bouwbesluit nader worden uitgewerkt.
In het werkprogramma Energie & Gebouwde omgeving wordt het project Blok voor blok
uitgevoerd. Hierin wordt in 14 pilotprojecten ervaring opgedaan met grootschalige
energiebesparing in de bestaande woningbouw. Het ambitieniveau voor de
energiebesparing bedraagt twee labelstappen en kan gezien worden als een tussenstap
naar energieneutraal. De verantwoordelijkheid voor de projecten ligt bij de
marktpartijen. Kenmerkend voor de projecten zijn grootschalige bloksgewijze aanpak,
innovatieve processen en gerichte marketingstrategieën. Blok voor Blok wil succesvolle
aanpakken van de markt traceren en gebruiken voor opschaling.
Tevens wordt een onderzoek uitgevoerd naar de mogelijkheden om te stimuleren dat
bestaande gebouwen bij renovatie worden getransformeerd tot bijna energieneutrale
gebouwen. Een dergelijk onderzoek krijgt vorm binnen het programma ‘Energiesprong'.
Doel van IAGO is: 45-80% energiebesparing in de gebouwde omgeving en bijnaenergieneutrale nieuwbouw vanaf 2020. De insteek van Energiesprong is in te spelen op
het wegnemen van belemmeringen die innovaties of opschaling in de weg staan.

In paragraaf 7 zijn een aantal andere maatregelen/instrumenten opgenomen die
bijdragen aan de ontwikkeling van de transformatie van bestaande gebouwen naar bijnaenergieneutraal.

7.

Maatregelen ter bevordering van bijna-energieneutrale gebouwen
De maatregelen welke hieronder zijn opgesomd, worden op de volgende pagina’s
beschreven. Een aantal maatregelen geldt zowel voor de nieuwbouw als voor de
bestaande bouw. In dat geval is de beschrijving één keer opgenomen.
Nieuwe gebouwen
• Energieprestatie van Gebouwen (EPG) sinds juli 2012, EPC aanscherping 2011 en
voorgenomen aanscherping 2015 in combinatie met Lenteakkoord Energiezuinige
Nieuwbouw
• Excellente gebieden
• Innovatieagenda gebouwde omgeving
• Uitrol slimme meter
• Energie-investeringsaftrek
• Green Deal gemeente Amsterdam

Bestaande gebouwen
• Convenant Meer Met Minder
• Convenant Huursector
• Innovatieagenda gebouwde omgeving
• Blok voor blok
• Uitrol slimme meter
• Green Deal Provincie Overijssel
• Woningwaarderingstelsel
• Handhaving wet milieubeheer utiliteitsbouw
• Energie investeringsaftrek (EIA)
• Verlaagd BTW-tarief voor isolatiewerkzaamheden en verlaagd BTW-tarief op
arbeidskosten voor onderhoud en renovatie van woningen
• Regeling Groenprojecten / Nationale Hypotheek Garantie
• Energie investeringsaftrek (EIA)
• Revolverend Fonds

Naam

Categorie
Geografische toepassing
Doelgroep

Aanscherping Energieprestatie eis (EPC)
voor nieuwe gebouwen
• Wetgeving
Nederland
• Bouwbedrijven
• Projectontwikkelaars

Te beïnvloeden activiteiten eindgebruikers

Nieuwbouw steeds energiezuiniger maken

Effectiviteit

Groot

Status implementatie en planning

Lopend tot eind 2015

Op 1 januari 2011 is voor nieuwe woningen de EPC-aangescherpt van 0,8 naar 0,6. Deze
aanscherping is vastgelegd in het Bouwbesluit. De volgende EPC-aanscherping naar 0,4 is
gepland op 1 januari 2015, met als uiteindelijk doel de bijna-energieneutrale woning in
2020. Voor utiliteitsbouw geldt dat deze in 2015 50% energie-efficiënter moet zijn t.o.v.
2007. Nieuwe overheidsgebouwen moeten al vanaf eind 2018 bijna-energieneutraal
gebouwd worden.

Naam

Categorie

Geografische toepassing
Doelgroep

Convenant: Lenteakkoord energiezuinige
nieuwbouw
• Gebouweisen en handhaving
• Vrijwillige afspraken (Lenteakkoord
Energiezuinige nieuwbouw)
Nederland
• Bouwbedrijven
• Projectontwikkelaars
• Banken

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Nieuwbouw steeds energiezuiniger maken

Effectiviteit

Groot

Status implementatie en planning

Lopend tot eind 2015

Beschrijving
Ter ondersteuning van de aanscherping van de energieprestatie-eisen is in 2008 een
convenant (Lenteakkoord) gesloten tussen de Rijksoverheid en marktpartijen (Bouwend
Nederland, NEPROM en NVB). De doelstelling van het Lente-akkoord is de verbetering
van de energieprestatie van de nieuwbouw met 25% in 2011 en 50% in 2015 (ten
opzichte van de bouweisen van 2007), met de intentie om de voorwaarden te scheppen
voor energieneutrale nieuwbouw in 2020. Het Rijk scherpt daartoe de wet-en regelgeving
regelmatig aan. De brancheorganisaties voeren voor de bij hen aangesloten bedrijven
een kennisoverdracht- en stimuleringsprogramma uit om het kennisniveau bij hun leden
over de verbetering van de energieprestatie op peil te brengen. In juni 2012 is het lenteakkoord herijkt. Hiervoor zullen uitvoeringsprogramma’s worden gemaakt.

Naam

Excellente gebieden

Categorie

Wetgeving/kennisverspreiding

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Alle bij de bouw betrokken partijen.

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Nieuwe gebouwen

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Momenteel wordt ervaring opgedaan in 19
projecten. In 2014 worden de excellente
gebieden geëvalueerd.

Beschrijving
De ‘Excellente gebieden’ zijn negentien innovatieve nieuwbouwprojecten verspreid over
Nederland. In deze gebieden loopt de energieprestatiecoëfficiënt (EPC) een fase voor op
de wettelijk verplichte EPC in het Bouwbesluit. Het gaat hier om experimenten met
energiezuinige nieuwbouw.
De eerstvolgende aanscherping, gepland in 2015, wordt dus ondersteund middels de
‘Excellente gebieden’. In de 19 aangewezen Excellente Gebieden doen bouwpartijen
kennis en ervaring op met een minimaal 25% scherpere EPC. Gemeenten,
projectontwikkelaars en andere bij de bouw betrokken partijen doen in de Excellente
Gebieden uitgebreide praktijkervaring op met innovatieve bouwmethoden en technieken.
En vooral ook met het zoeken naar innovatie in het bouwproces en nieuwe vormen van
samenwerking en financiering. 11 van de 19 ‘Excellente Gebieden’ worden ondersteund
door een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB), waardoor de lagere EPC die geldt in
de betreffende gebieden ook juridisch kan worden afgedwongen.
De opgedane kennis en ervaringen worden benut om ervaring op te doen met
energiezuinige nieuwbouw in aanloop naar geplande aanscherpingen, met name die van
2015. Uiteindelijk zal er in 2020 bijna-energieneutraal gebouwd moeten worden.

Naam

Innovatieagenda Gebouwde Omgeving

Categorie

Energie efficiëntie fondsen

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

•
•
•
•

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Energiezuiniger nieuwbouw naar
energieneutraal

Projectontwikkelaars
bouwbedrijven
Installateurs
opdrachtgevers

Effectiviteit
Status implementatie en planning

2011 -2014

Beschrijving
Het innovatieprogramma Energiesprong stimuleert innovaties en streeft naar een
halvering van het energiegebruik in de gebouwde omgeving in 2030 (ten opzichte van
1990). De prioriteiten in dit programma zijn:
1. Versnelde ontwikkeling en introductie in de bestaande bouw van opschaalbare
energiebesparingpakketten met hoge energieprestaties.
2. Versnelde ontwikkeling in de markt van energiebesparende concepten met een
integrale benadering van ontwerp en uitvoering. Deze zijn noodzakelijk bij de
realisatie van hogere ambities in de nieuwbouw en bestaande bouw (ketenintegratie).
3. Betrekken van gebruikersaspecten en gebruiksvriendelijkheid bij het ontwerpen van
energiezuinige gebouwen.
Projecten die concreet gericht zijn op versnelling en vernieuwing kunnen in aanmerking
komen voor ondersteuning in het kader van de Innovatieagenda Gebouwde Omgeving
(IAGO). Het grootste deel van de het budget van de IAGO-I (€ 30 miljoen) en IAGO-II
(€20 miljoen) is reeds belegd. Voor het resterende deel worden in de periode tot en met
2014 voorstellen gedaan, gericht op zowel woningbouw als utiliteitsbouw als
gebiedsontwikkeling.
Enkele projecten:
• De Energiesprong is een brede aanpak, gericht op het voorbereiden van de hele
bouwketen op (uiteindelijke) energieneutraliteit. Enkele projecten in het kader van de
Energiesprong :
o Lokaal Alle Lichten Op Groen ondersteunt het realiseren van zeer hoge energieambities particulieren. Gericht op gemeente, bouwwereld en particulieren. Hierin
wordt een zodanige structuur opgezet dat bestaande belemmeringen worden
opgeruimd (zoals bestemmingsplanproblemen, welstand, gebrek aan goede
energiebesparende concepten) en in het vervolg niet meer bestaan. De
samenwerkende partijen krijgen maximaal €250.000 in natura (adviezen,

o

communicatie, berekeningen etc). Zes projecten zijn gehonoreerd. Zie
http://energiesprong.nl/lokaal-alle-lichten-op-groen/deelnemers/. Aantal
aanmeldingen was veel hoger.
Verschillende tenderregelingen, waaronder:
- tender kleinschalige binnenstedelijke gebieden. Drie projecten gehonoreerd
Zie http://energiesprong.nl/binnenstelijke-gebiedsontwikkeling/bundeling-vankrachten-boost-voor-duurzame-gebiedsaanpak/
- tender Kantoren en tender Retail. Zeer hoge ambities tot 80% op het totale
energiegebruik of Energieneutraal (zowel gebouw- als gebruiksgebonden).
Ondersteuning voor de meerinvestering (boven het wettelijke minimum).
Selectie loopt nog. http://energiesprong.nl/experimentoproepen/kantorenvernieuwen-naar-energieneutraal/. De inschrijving loopt nog.
- Tenders woningbouw: projecten met tot 80% besparing op primair
energiegebruik worden ondersteund.

•

In Gebieden Energieneutraal (GEN) worden drie businesscases ontwikkeld voor
resp. een nieuwbouwlocatie, een bestaande locatie en een bedrijfslocatie met als doel
een herhaalbare aanpak voor energieneutrale gebieden.

•

Naar energieneutrale Scholen en Kantoren (NESK) Deze subsidieregeling is
bedoeld om projecten te stimuleren die zich onderscheiden door energiezuinigheid,
duurzaamheid en organisatorische innovaties in de bouwkolom. De projecten moeten
bovendien kunnen fungeren als voorbeeld en inspiratiebron. De gehonoreerde
projecten (acht scholen en zeven kantoren) worden op dit moment uitgevoerd.

Naam

Uitrol slimme meter

Categorie

Bemetering en facturering

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Alle eindgebruikers die vallen onder de
werkingssfeer van de ESD

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Energiebesparing door inzicht in het
energiegebruik (naast
marktwerkingsdoelen).

Effectiviteit

Uit de kostenbatenanalyse van KEMA
(Intelligente meters in Nederland; herziene
financiële analyse en adviezen voor beleid,
KEMA, juni 2010) blijkt dat er gemiddeld
een besparing van 3,2% op elektriciteit en
3,7% op gas valt te realiseren.

Status implementatie en planning

In het geval van nieuwbouw, grootschalige
renovatie, bij reguliere vervanging en op
verzoek van de eindafnemer wordt een
slimme meter geplaatst. Eveneens op
aanvraag bij een verbetering van het
energielabel van minimaal 2 labelstappen
of als de woning tenminste een
energielabel klasse B krijgt.

Beschrijving
In de wet implementatie EG-richtlijnen energie-efficiëntie zijn regels opgenomen die
energiebesparing bevorderen. In deze wet is opgenomen dat er in het geval van
nieuwbouw, grootschalige renovatie, bij reguliere vervanging en op verzoek van de
eindafnemer een meter moet worden geplaatst die het actuele energiegebruik kan
weergeven en die informatie kan geven over de tijd waarin sprake was van daadwerkelijk
verbruik. Omdat een slimme meter de consument terugkoppeling over zijn energiegebruik
kan geven, is het een belangrijk hulpmiddel voor gedragsveranderingen en biedt de
slimme meter mogelijkheden om energie te besparen. Consumenten met een slimme
meter ontvangen standaard elke twee maanden van hun energieleverancier een indicatief
gebruiks- en kostenoverzicht. Met behulp van de meter kunnen daarnaast - als de
consument daarvoor kiest - diensten worden aangeboden, op een los te verkrijgen display
(via een App) of op de eigen computer van de eindafnemer, die hierbij nog meer kunnen
helpen. De overheid ziet het belang van directe feedback voor het vergroten van het
energiebewustzijn en het bieden van handelingsperspectief voor de consument. Daarbij
zijn vooral bedrijven aan zet om met overtuigende toepassingen te komen, bijvoorbeeld
via de mobiele telefoon, het internet of toepassingen in de woning van de eindafnemer
zelf. De slimme meter dient daarom geschikt te zijn om daarop lokaal applicaties aan te

sluiten op een wijze die wordt ondersteund door internationale open standaarden. De
overheid stelt dit dan ook als eis aan de slimme meter. Eindafnemers kunnen ervoor
kiezen dat er geen op afstand uitleesbare meter wordt geplaatst, dan wel dat het op
afstand uitlezen wordt uitgeschakeld (‘administratief uit’). In dat geval heeft men nog wel
de beschikking over de P1-consumentenpoort, waar men een display aan kan koppelen.

Naam

Energie InvesteringsAftrek (EIA)

Categorie

Fiscale maatregelen

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Bedrijfsleven

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Stimuleren van aankoop duurzame
energievoorzieningen.

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Lopend 2011 t/m (in ieder geval) 2017

Beschrijving
Met de Energie-investeringsaftrek (EIA) worden investeringen in energiezuinige
bedrijfsmiddelen en bedrijfsmiddelen voor een efficiënte opwekking van hernieuwbare
energie gestimuleerd. Investeringen in bedrijfsmiddelen die voldoen aan de generieke
besparingsnormen van de EIA kunnen deels van de fiscale winst worden afgetrokken. Het
betreft onder andere windenergie op land, warmtekrachtkoppeling, biomassa en
fotovoltaïsche zonne-energie. Alleen de nieuwste typen bedrijfsmiddelen komen in
aanmerking voor EIA en op deze manier stimuleert de EIA de marktintroductie van een
nieuwe generatie efficiënte bedrijfsmiddelen.

Naam

Green Deal Gemeente Amsterdam

Categorie

Vrijwillige afspraken

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Corporaties en verenigingen van eigenaren

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Alle nieuwbouw in de stad is vanaf 2015
klimaat neutraal

Effectiviteit
Status implementatie en planning

2011-2015

Beschrijving
De gemeente Amsterdam heeft de doelstelling dat alle nieuwbouw in de stad vanaf 2015
klimaat neutraal is. Het gaat om de nieuwbouw van 23.900 woningen tussen 2015-2020.
De Rijksoverheid werkt samen met de Gemeente Amsterdam om belemmeringen in weten regelgeving weg te nemen, zodat de stad vrij is om eisen te kunnen stellen die leiden
tot klimaatneutrale nieuwbouw. De Rijksoverheid ondersteunt en waardeert deze ambitie
en gaat samen met Amsterdam bekijken hoe eventuele belemmeringen in wet- en
regelgeving, die deze ambitie in de weg kunnen staan, voor deze overgangsperiode
weggenomen kunnen worden. Deze mogelijkheden gaan stad en Rijk samen binnen één
jaar verkennen en tot besluitvorming brengen.

Maatregelen Bestaande bouw

Naam

Meer Met Minder: Convenant
energiebesparing bestaande woningen en
gebouwen

Categorie

Vrijwillige afspraken

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

• Woningcorporaties
• Bouwbedrijven
• Installatiesector
• Eigenaar-bewoners

Te beïnvloeden Activiteiten
eindgebruikers

Bestaande woningen energiezuiniger
maken

Effectiviteit

Werkt direct op doelgroep

Status

Lopend tot en met 31 december 2020

Beschrijving
Het Meer Met Minder programma is een gezamenlijk initiatief van de Rijksoverheid,
woningcorporaties, bouwbedrijven, de installatiesector en de energiebedrijven voor
energiebesparing in de bestaande bouw. Op 28 juni 2012 is het convenant herijkt. De
partijen beogen met dit nieuwe convenant dat jaarlijks de energieprestatie van minimaal
300.000 bestaande woningen en andere gebouwen met minimaal twee klassen in het
energielabel wordt verbeterd. Tot eind 2011 waren er subsidies beschikbaar vanuit Meer
Met Minder.

Naam

Convenant Energiebesparing Huursector

Categorie

Vrijwillige afspraken

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

•
•
•
•

Woningcorporaties
Bouwbedrijven
Installatiesector
Eigenaar-bewoners

Te beïnvloeden Activiteiten
eindgebruikers

Bestaande woningen energiezuiniger
maken

Effectiviteit

Werkt direct op doelgroep

Status

Lopend tot 31 december 2020.

Beschrijving

Het Convenant Energiebesparing Corporatiesector bestaande bouw van oktober 2008 is
herijkt en aangescherpt. Het convenant met woningcorporaties van 2008 is een afspraak
tussen de Rijksoverheid, Aedes en de Woonbond. Het doel is borging van de inzet van de
corporaties bij het realiseren van de energiebesparingdoelstellingen. Corporaties bezitten
ca. 2,3 miljoen woningen en hebben inmiddels stappen gezet in het energiezuiniger
maken van het woningbestand. Met het nieuwe Convenant Energiebesparing Huursector
van juni 2012 wordt de oorspronkelijke doelstelling van 20% ‘additionele’ besparing in
de periode 2008-2018 omgezet naar een totale besparing van 33% over de periode 2008
tot en met 2020. Dat betekent dat de huurwoningen van corporaties eind 2020
gemiddeld op label B uitkomen. Door toetreding van Vastgoed Belang geldt het
convenant nu ook voor huurders in de particuliere huursector. Voor die sector geldt de
doelstelling dat 80% van de woningen voor eind 2020 moet worden verbeterd tot label C
of beter.
Het kabinet zet zich in om wettelijke, financiële en fiscale belemmeringen voor collectieve
invoering van duurzame energie ongedaan te maken. Daarnaast zijn niet-groene labels
(D, E, F en G) onacceptabel verklaard en komt er een visie op hoe we daar een einde aan
kunnen maken. De ontwikkeling van woonlasten (huur, energie, huurtoeslag) wordt
landelijk in kaart gebracht en lokaal gemonitord.

Naam

Blok-voor- Blok aanpak (grootschalige
aanpak van energiebesparing in de
bestaande woningvoorraad)

Categorie

Demonstratieprojecten/kennis en
leertraject

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Woningeigenaren, corporaties en
particuliere verhuur

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Investeringen in verbetering van
energetische kwaliteit van woningen
vergemakkelijken

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Eind 2011 zijn 13 lokale en 1 regionaal
blok voor blok-project gestart. Eind 2012
zullen de eerste 10.000 woningen zijn
voorbereid. In 2013 zullen daar ook
daadwerkelijk de maatregelen worden
getroffen.

Beschrijving
Om in de bestaande bouw meer vaart te kunnen maken, zet het kabinet in op een
grootschalige aanpak van de bestaande gebouwen, onder de noemer blok-voor-blok. Het
is de bedoeling om met gebruikmaking van standaardpakketten, met een regierol op
lokaal niveau en met inzet van geld uit de markt (bijvoorbeeld van institutionele
beleggers) aan de slag te gaan. Ook het beïnvloeden van het gedrag van bewoners en
gebruikers zal onderdeel uitmaken van deze aanpak. In 2011 is een pilot gestart met 13
lokale en één regionaal project. De lokale projecten worden getrokken en uitgevoerd
door marktpartijen in nauwe samenwerking met de gemeenten. Eind 2012 zullen de
eerste 10.000 woningen zijn voorbereid. In 2013 zullen daar ook daadwerkelijk de
maatregelen worden getroffen. De pilot kent een looptijd van in totaal drie jaar. In deze
periode moet er voldoende ervaring zijn opgedaan om tot een concept te komen dat
landelijk kan worden uitgerold. Het gaat dan met name om ervaring ten aanzien van de
verschillende financieringsconstructies, marketingmodellen en vormen van
kwaliteitsborging. Het Rijk ondersteunt de projecten financieel voor wat betreft de extra
proceskosten en verzorgt de verspreiding van kennis en ervaring.

Naam

Green Deal Provincie Overijssel

Categorie

Demonstratieprojecten/kennis en
leertraject

Geografische toepassing

Provincie Overijssel

Doelgroep

Corporaties

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Investeringen in verbetering van
energetische kwaliteit van woningen

Effectiviteit
Status implementatie en planning

2012-2014

Beschrijving

De provincie Overijssel heeft in juni 2011 met 25 Overijsselse woningcorporaties een
convenant getekend voor het 25% energiezuiniger maken van de woningvoorraad. Deze
corporaties vertegenwoordigen 90% van de sociale huurwoningvoorraad in Overijssel. De
Provincie Overijssel stelt voor de woningcorporaties die dit convenant ondertekenen een
regeling beschikbaar ter financiering van energiebesparende maatregelen of voor
duurzame energieopwekking in bestaande sociale huurwoningen. Deze aanpak moet
beheersbare woonlasten opleveren.

Naam

Woningwaarderingstelsel

Categorie

Wetgeving

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

• Verhuurder
• Huurders

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Stimuleren van energiebesparende
investeringen

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Inwerkingtreding 1 juli 2011

Beschrijving
Op 1 juli 2011 is het woningwaarderingsstelsel (WWS) gewijzigd. In het WWS wordt de
energieprestatie van de woning gewaardeerd (op basis van het energielabel), om
investeringen in energiebesparende maatregelen te stimuleren. Het WWS bepaalt, aan de
hand van kenmerken van de woning, de maximale huurprijs van de woning. Door
opname van het energielabel in het WWS wordt de maximale huurprijs van de woning
gekoppeld aan het energielabel van de woning. De wijziging van het WWS wordt na drie
jaar geëvalueerd. Dit is direct na het einde van de overgangstermijn. De wijziging van
het WWS is direct ingegaan voor woningen met een energielabel en voor woningen die
op grond van de regelgeving een energielabel moeten hebben. Voor woningen die nog
geen energielabel moeten hebben, bestaat een overgangstermijn (tot 1 januari 2014);
daarna zal het energielabel ook voor deze woningen meetellen in het WWS.

Naam

Handhaving Wet Milieubeheer
Utiliteitsbouw

Categorie

Gebouweisen en handhaving

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Gebouweigenaren

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Handhaving wettelijke verplichting tot het
nemen van energiebesparende
maatregelen met een terugverdientijd van
minder dan 5 jaar

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Lopend

Beschrijving
Het onderwerp energiebesparing maakt onderdeel uit van de Wet milieubeheer. Dit is
verder uitgewerkt in het Activiteitenbesluit. Groot of middelgrote bedrijven moeten - op
grond van artikel 2.15 eerste lid van het Activiteitenbesluit - alle rendabele maatregelen
treffen met een terugverdientijd van 5 jaar of minder. De verplichting geldt bij een
energiegebruik van meer dan 50.000 kWh en 25.000 m3 gas. Deze verplichting geldt ook
voor utiliteitsgebouwen waaronder kantoren, zorginstellingen en scholen. Het bevoegd
gezag, meestal de gemeente, kan naleving van het Activiteitenbesluit afdwingen.
Verbruikt de ondernemer meer dan 200.000 kWh elektriciteit of 75.000 m3 aardgas per
jaar, dan kan de handhaver hem verplichten om een energiebesparingsonderzoek uit te
voeren. Dit onderzoek kan worden opgelegd als aannemelijk is dat onvoldoende
rendabele maatregelen worden getroffen.

Naam

Verlaagd BTW-tarief voor
isolatiewerkzaamheden en op
arbeidskosten voor onderhoud en
renovatie van woningen

Categorie

Belastingvoordeel

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

•
•

Woningcorporaties
Woningeigenaren

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Stimuleren van energiebesparende
investeringen

Effectiviteit

Direct op woningeigenaar gericht

Status implementatie en planning

2009- heden

Beschrijving
Dit betreft de verlaging van het BTW-tarief voor maatregelen aan de woning gericht op
energiebesparing (vloer-, dak- en gevelisolatie) en voor alle arbeidskosten bij renovatieen herstelwerkzaamheden die in en aan de woning worden verricht. Het BTW-tarief is
verlaagd van 19 naar 6%. Het lage BTW-tarief op arbeidskosten loopt nog.

Naam

Regeling Groenprojecten /
Nationale Hypotheek Garantie

Categorie

Leningen

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Woningeigenaren

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Stimuleren van investeringen in
energiebesparing

Effectiviteit

Direct op woningeigenaar gericht

Status implementatie en planning

Lopend

Beschrijving
Het gaat bij deze maatregelen om leningen die woningeigenaren aangaan voor
investeringen in energiebesparing.
De Regeling Groenprojecten is een regeling voor belastingkorting voor groen beleggen.
Investeringen in duurzaam bouwen en energiebesparing vallen hier onder. Doordat de
overheid een belastingkorting aan spaarders en beleggers geeft op beleggingen in
groenprojecten kunnen beleggers genoegen nemen met een lagere vergoeding en
kunnen banken voor groenprojecten tegen een lagere rente geld uitlenen. De regeling is
per 1 januari 2011 aangepast, het belastingvoordeel voor spaarders en beleggers van
2,5% is in stappen afgebouwd naar 0,7% , zoals afgesproken in het Lenteakkoord 2012.
De vrijstelling van vermogensrendementsheffing (voordeel 1,2%) blijft onverkort in
stand. Daardoor resteert een belastingvoordeel voor spaarders en beleggers van 1,9%.
Nationale Hypotheek Garantie is een garantie waarbij het risico van het niet kunnen
betalen van de hypotheek door de hypotheeknemer verzekerd is. Deze garantie is
bestemd voor hypotheken tot €350.000 (1 juli 2012), en wordt in stappen omlaag
gebracht naar €265.000 per 1 juli 2014. Energiebesparende maatregelen kunnen worden
meegefinancierd, waarbij investeringen in energiebesparing tot een bedrag van maximaal
€8.000 buiten beschouwing blijven bij de inkomenstoets. Onder energiebesparende
maatregelen vallen: HR-ketel, spouwmuurisolatie, dakisolatie, vloerisolatie, HR++beglazing, warmtepomp, zonneboiler en/of zonnecellen.

Naam

Revolverend fonds

Categorie

Leningen

Geografische toepassing

Nederland

Doelgroep

Woningeigenaren, woningcorporaties en
bedrijven

Te beïnvloeden activiteiten
eindgebruikers

Stimuleren van investeringen in
energiebesparing in de bestaande bouw

Effectiviteit
Status implementatie en planning

Oprichting fonds naar verwachting eind
2012, de looptijd is nog niet bepaald

Beschrijving
De Rijksoverheid gaat een revolverend fonds instellen voor energiebesparende
maatregelen in de gebouwde omgeving (bestaande bouw). Via deze maatregel kunnen
de woon- en huisvestingslasten van Nederlandse huishoudens en bedrijven beter
beheersbaar worden voor prijsstijgingen van energie en kunnen effecten van de hogere
energiebelasting worden beperkt. In het begrotingsakkoord 2013 is budget (70 miljoen in
2013, 58 miljoen structureel) gereserveerd voor de cofinanciering van grootschalige (o.a.
woningcorporaties, zorginstellingen, scholen en zwembaden) en particuliere projecten.
Via een volledig revolverend fondsconstructie komt het geld terug, waarna het weer
beschikbaar is voor investeringen. De uitwerking hiervan zal plaatsvinden in de tweede
helft van 2012.