Gezamenlijk programma Onderzoek en Innovatie
van

Brancheorganisatie Granen, Brancheorganisatie Suiker en
Brancheorganisatie Aardappelen en overige
akkerbouwgewassen

Samenvatting
De door de minister van Economische Zaken erkende Brancheorganisatie (BO) Granen, BO
Suiker en BO Aardappelen en overige akkerbouwgewassen (hierna: de BO’s) hebben gezamenlijk
een programma Onderzoek en Innovatie opgesteld. De brancheorganisaties werken samen
binnen de Brancheorganisatie Akkerbouw, die namens de erkende brancheorganisaties belast zal
worden met uitvoering van het programma.
Vanuit dit programma werken de BO’s aan onderzoek naar de basisrandvoorwaarden die nodig
zijn voor een goede teelt; om het akkerbouwbedrijf toekomstbestendig te houden.
Meer kennis over en inzicht in de basisrandvoorwaarden betekent namelijk dat een teler zijn
bedrijfsspecifieke keuzes beter kan onderbouwen. Dit draagt direct bij aan een verbeterd
verdienmodel.
Het programma loopt van 1 januari 2016 tot en met 31 december 2020. Gedurende deze periode
worden onderzoeken uitgevoerd op de onderzoeksonderwerpen die in dit programma zijn
beschreven. Hiermee willen de gezamenlijke BO’s kennis ontwikkelen, zodat iedere Nederlandse
akkerbouwer zijn verdienmodel kan verbeteren.

Inhoudsopgave
1. Inleiding................................................................................................................................. 2
2. Focus .................................................................................................................................... 4
3. Onderzoeksonderwerpen ..................................................................................................... 5
3.1. Vitale bodem ..................................................................................................................... 5
3.2. Vitaal gewas ..................................................................................................................... 7
3.3. Biobased, Kringlopen en Energie ..................................................................................... 8
3.4. Management, Economie en Data ..................................................................................... 9

4. Meerjarig ............................................................................................................................. 10
5. Budget................................................................................................................................. 10
6. Verantwoording: belang voor aangesloten en niet-aangesloten marktdeelnemers .......... 11

1. Inleiding
Een akkerbouwer teelt plantaardige gewassen in de open grond. De belangrijkste gewassen zijn
aardappelen, granen en suikerbieten. Daarnaast worden er ook andere gewassen verbouwd. De
gewassen staan vaak maximaal één jaar in het veld. Er is namelijk sprake van een rotatie van
gewassen, waarbij er jaarlijks andere gewassen in het veld staan. Een rotatie duurt afhankelijk van
de bedrijfsstrategie 3 tot 7 jaar.
In het algemeen teelt een ondernemer zelf alle gewassen uit de rotatie, maar het kan ook zijn dat
een ondernemer zijn land één of enkele jaren verhuurt aan iemand die een specifiek gewas teelt.
Ook dan is er sprake van een rotatie, weliswaar niet door dezelfde ondernemer, maar wel op
dezelfde grond.
In vergelijking tot bijvoorbeeld de groententeelt, is de akkerbouw grootschaliger en de handelingen
gebeuren veelal mechanisch. In vergelijking met omringende landen is de akkerbouw in Nederland
kleinschalig. Grond is hier duur, waardoor akkerbouwers zich vaak gespecialiseerd hebben in
intensievere teelten, die meer rendabel zijn.
Zijn inkomen verdient de akkerbouwer met de verkoop van de geteelde gewassen. Veel
akkerbouwproducten moeten één of meerdere bewerkingen ondergaan, voordat deze bij de
consument terecht komen. Alleen uien en tafelaardappelen bereiken de consument in onbewerkte
vorm.
Akkerbouwgewassen zijn natuurproducten met een wisselende kwaliteit. Bij graan speelt het
verschil tussen baktarwe of diervoedertarwe. Bij suikerbieten zit er verschil in het suikergehalte
van de biet en bij aardappelen gaat het behalve om de kwaliteit ook om het formaat van de
aardappel en de bewaarbaarheid.
Een goede opbrengst van een goede kwaliteit is van groot belang voor het inkomen van de
akkerbouwer. Deze is onder andere afhankelijk van de weersomstandigheden in het groeiseizoen.
Als de weersomstandigheden goed zijn, dan is de opbrengst en de kwaliteit bij bijna alle telers
goed. Dit heeft zijn weerslag in een (vaak) lagere prijs, want er is een overaanbod. Indien de
weersomstandigheden slecht zijn, geldt vice versa: de prijs is goed door de geringere productie.
Goede kwaliteit wordt in dat geval beter beloond. Vanzelfsprekend is voor de marktsituatie van de
teler ook de aanbodsituatie in andere relevante productiegebieden van de Europese Unie van
belang.
Dit is een fenomeen waarmee de akkerbouwer bekend is en dat jaarlijks blijkt, vaak pas nadat de
oogst binnen is. Verschil in prijs gaat om centen per kilogram product, maar heeft grote invloed op
het inkomen van de akkerbouwer. Ook dit is een reden om meerdere gewassen in een bouwplan
te telen: risico’s in het verdienmodel worden zodoende gespreid.
Een teler heeft geen invloed op de weersomstandigheden. Dit betekent niet dat een teler geen
invloed heeft op de gewassen die hij teelt. Zijn keuze in handelingen en maatregelen wordt in
belangrijke mate beïnvloed door inzichten in de zogenoemde basisrandvoorwaarden. Deze zijn
précompetitief. Denk hierbij aan kennis van de bodem, het gewas, de aanwezigheid van voldoende
schoon water en de kwaliteit van de diverse kringlopen. Dit zijn elementaire voorwaarden die de
basis vormen van iedere teelt.
De basisrandvoorwaarden zijn voor alle akkerbouwers van groot belang, omdat ze de teelt van
akkerbouwgewassen mogelijk maken. Ondanks dit grote belang is er nog veel te verbeteren: meer
inzicht in de basisrandvoorwaarden helpt een akkerbouwer namelijk bij het maken van de juiste
bedrijfsspecifieke keuzes. Keuzes die direct invloed hebben op het verdienmodel van de
akkerbouwer.

2 / 11

De basisrandvoorwaarden voor een akkerbouwer zitten in de onderzoeksonderwerpen:
-

Vitale bodem





-

Vitaal gewas





-

Ziekten en Plagen
Veredeling en Uitgangsmateriaal
Onkruidbestrijding en -beheersing
Gewasbeschermingsmiddelen

Biobased, Kringlopen en Energie




-

Bodemchemie
Bodembiologie
Specifieke bodempathogenen
Bodemstructuur

Biobased
Kringlopen (circulaire akkerbouw)
Energie

Management, Economie en Data




Economie en Management
Harmonisatie en uitwisseling van data
Oogst, Bewaring en Verwerking

Hoe een teler omgaat met de basisrandvoorwaarden bepaalt in belangrijke mate of een teelt wel
of niet slaagt. Andersom geldt ook dat de handelingen en maatregelen (de bedrijfsspecifieke
keuzes) van een teler invloed hebben op verbetering of verslechtering van de
basisrandvoorwaarden. Onderzoek dat resulteert in meer inzicht in de basisrandvoorwaarden
helpt een akkerbouwer in het maken van de juiste bedrijfsspecifieke keuzes. Deze keuzes hebben
invloed op verbetering of verslechtering van de basisrandvoorwaarden en bepalen in grote mate
of een akkerbouwbedrijf een toekomstbestendig verdienmodel heeft. Onderzoek naar de
basisrandvoorwaarden is derhalve essentieel voor het verdienmodel van de akkerbouwer.
Bij akkerbouwers is altijd sprake van een gewasrotatie. Zonder gewasrotatie gaan de verdiensten
op termijn weg. Bij teveel intensieve teelten, zoals aardappelen en suikerbieten, gaat de
bodemkwaliteit achteruit of hopen ziektes zich op. Bij te weinig intensieve teelten in het bouwplan
behaalt de akkerbouwer onvoldoende rendement. Daarom is er de rotatie.
Binnen een rotatie houdt een teler rekening met de basisrandvoorwaarden. Bemestingskeuzes
zijn bijvoorbeeld niet alleen afhankelijk van het gewas dat op het veld staat, maar zijn ook
afhankelijk van het gewas voorafgaand en volgend op de teelt. Een akkerbouwer stelt voor een
goed mineralenmanagement meerjarige bemestingsplannen op.
In een rotatie kunnen gewassen die de bodem nauwelijks doorwortelen worden afgewisseld met
gewassen die dat wel doen. Een betere doorwortelbaarheid van de bodem draagt namelijk bij aan
een betere gewasontwikkeling.
Ook de keuze hoe onkruiden te beheersen heeft invloed op de basisrandvoorwaarden.
Mechanische onkruidbestrijding, waartoe biologische bedrijven beperkt zijn, maar die ook steeds
meer reguliere bedrijven gebruiken, heeft met zijn machinerie meer impact op de bodemstructuur
dan chemische onkruidbestrijding. Bodemverdichting verslechtert onder andere de
doorwortelbaarheid van de bodem en daarmee de gewasontwikkeling.
“Rekening houden met de basisrandvoorwaarden”, geldt voor alle akkerbouwers, ook degenen die
100% aardappelen verbouwen op andermans grond. Zij zullen ook rekening moeten houden met
voorgaande en vervolgteelten.
3 / 11

Daarnaast heeft een akkerbouwer te maken met overheidsbeleid. Overheidsdoelen zijn vaak
verplicht en worden afgedwongen via normen. Hoe een teler omgaat met zijn
basisrandvoorwaarden heeft invloed op de emissies van nutriënten en middelen naar water,
bodem en lucht, het efficiënt gebruik van input (kringlopen en energie) en het kunnen verwaarden
van inhoudsstoffen en nevenstromen (biobased). De keuze die een teler maakt heeft invloed op
het behalen van de doelen van het overheidsbeleid.
Er zijn -afhankelijk van de bedrijfsstrategie- verschillende bedrijfsspecifieke keuzes te maken,
waarbij de ene keuze beter bij het bedrijf past dan de andere. Het is aan de teler deze keuzes te
maken, maar dat vraagt inzicht, kennis en kunde op vele gebieden. Gebieden die ingewikkeld met
elkaar interacteren (vitale bodem, vitaal gewas, kringlopen, economie) of die verhoudingsgewijs
nieuw zijn (biobased, energie, management en data). Dit vraagt onderzoek naar concrete
handelingsperspectieven en naar het inzichtelijk maken van interacties. Meer kennis over de
basisrandvoorwaarden betekent dat een akkerbouwer zijn bedrijfsspecifieke keuzes beter kan
onderbouwen. Onderzoek faciliteert het maken van goed onderbouwde bedrijfsspecifieke keuzes.
Zonder onderzoek zullen overheidsdoelen niet behaald kunnen worden en verliest het
akkerbouwbedrijf op termijn zijn bestaansrecht. Kwaliteit en productie blijven dan achter en het
verdienmodel van telers wordt ondermijnd. Het maakt dan niet uit of het een reguliere of een
biologische ondernemer betreft. Onderzoek naar de basisrandvoorwaarden is zodanig veelzijdig,
dat ieder akkerbouwer er -zeker in verhouding tot zijn bijdrage- voldoende relevante informatie uit
kan halen. Welke informatie de akkerbouwer tot zich neemt, is afhankelijk van zijn
basisrandvoorwaarden, zijn bedrijfsstrategie en zijn specifieke bedrijfskeuzes. Daarbij zijn er geen
verschillen tussen telers die zijn aangesloten bij de leden van de drie erkende brancheorganisaties
in de akkerbouwsector, of de niet-aangesloten marktdeelnemers.
Voor alle akkerbouwers zijn (en is onderzoek naar) de basisrandvoorwaarden van belang.
Onderzoeken richten zich primair op de gewasrotatie van de akkerbouwer. Om onderzoek op de
onderzoeksonderwerpen te financieren is een bijdrage door alle marktdeelnemers per hectare een
logische keuze, omdat het profijt dat een akkerbouwer heeft van de resultaten van het programma
grotendeels gerelateerd is aan het areaal. Is het areaal akkerbouwgewassen groot, dan is de
bijdrage aan het verdienmodel van de akkerbouwer vanzelfsprekend groter dan wanneer er sprake
is van een beperkt areaal. Bij de berekening van de tarieven per hectare is rekening gehouden
met de opbrengst die de verschillende gewassen genereren. Deze is nauw gerelateerd aan de
bijdrage die deze gewassen aan het verdienmodel van de akkerbouwer leveren. In de bijlagen
“gecombineerde aanvraag” van de drie erkende brancheorganisaties is dit nader onderbouwd.

2. Focus
Onderzoek naar de basisrandvoorwaarden is nodig voor een goede teelt: om het akkerbouwbedrijf
toekomstbestendig te maken. Meer kennis over en inzicht in de basisrandvoorwaarden betekent
dat een teler zijn bedrijfsspecifieke keuzes beter kan onderbouwen. Dit draagt direct bij aan een
verbeterd verdienmodel.
De drie erkende brancheorganisaties: (1) BO Granen, (2) BO Suiker, en (3) BO Aardappelen en
overige akkerbouwgewassen werken met dit programma aan:
-

verbeterde methoden en technieken voor een nog effectievere akkerbouw in termen van
economisch resultaat, kwaliteit, gezondheid, duurzaamheid en opbrengst;
bedrijfsstrategieën die bijdragen aan duurzamere ketens (incl. ketenverantwoording);
intensieve kennisverspreiding naar de ondernemer;
ontsluiten en voor Nederlandse context beschikbaar maken van (buitenlandse) kennis;

4 / 11

-

onderzoek en kennisverspreiding naar plotseling opkomende plantenziekten of plagen;
grensverleggende innovaties.

Het zwaartepunt van dit programma -circa 90% van het budget- ligt op onderzoek. Dit onderzoek
kent verschillende aspecten, variërend van fundamenteel onderzoek tot het verspreiden van
kennis via onder andere demonstratieproeven, vakbladartikelen of websites.
Daarnaast willen de BO’s, indien telers plotseling geconfronteerd worden met een calamiteit (lees:
plantenziekte, plaag of een andere aan de teelt gerelateerde ‘brand’), in staat zijn om in overleg
met experts snel en gericht onderzoeken te kunnen initiëren, zodat het verdienmodel van een teler
in een dergelijke situatie zoveel mogelijk gehandhaafd kan worden. Hiertoe oormerken de BO’s
jaarlijks een calamiteitenbudget (circa 5% van het budget), dat indien onbenut jaarlijks vrijvalt voor
onderzoek zoals in dit programma bedoeld.
Tenslotte wensen de BO’s binnen de grenzen van dit programma ruimte te bieden aan onderzoek
naar grensverleggende innovaties (circa 5% van het budget). Het betreft de ontwikkeling van
concepten die focus leggen op nieuwe kansen én markten, bijdragen aan verduurzaming en
prikkelend werken op het actuele beeld over en in de akkerbouw.

3. Onderzoeksonderwerpen
Meer kennis over de basisrandvoorwaarden betekent dat een akkerbouwer zijn bedrijfsspecifieke
keuzes beter kan onderbouwen. Zonder onderzoek verliest het akkerbouwbedrijf op termijn zijn
bestaansrecht. De voor alle akkerbouwers relevante basisrandvoorwaarden zitten in de volgende
onderzoeksonderwerpen:

Figuur 1: Onderzoeksonderwerpen binnen het programma Onderzoek en Innovatie

3.1. Vitale bodem
Zonder een vitale bodem heeft een teler geen toekomstbestendig verdienmodel. Een vitale bodem
is een weerbare duurzame bodem: goed doorwortelbaar met waterbufferend vermogen en een
actief bodemleven, dat onder andere door een juiste keuze in vruchtwisseling geen
schadedrempels overschrijdt. Een vitale bodem heeft voor het doelgewas de juiste
voedingsstoffen op de juiste plaats, op het juiste moment, in de juiste vorm en in de juiste
hoeveelheid beschikbaar. Het doel binnen ‘vitale bodem’ is het verkrijgen van inzicht in alle aan

5 / 11

de bodem gerelateerde indicatoren / parameters, zodanig dat er optimaal kan worden gestuurd op
de diverse bodemdiensten. Onderzoek naar de bodem is précompetitief: het vormt de basis voor
een geslaagde teelt. Dit onderzoeksonderwerp omvat alle relevante aspecten voor een vitale,
productieve en duurzame bodem, te weten:



Bodemchemie
Onderzoek naar verbeterde methoden van nutriëntenefficiëntie binnen het bouwplan draagt bij
aan een efficiëntere toediening van mineralen, (micro)nutriënten, energie, en organische stof.
Daar waar dat kan streven de BO’s naar evenwichtsbemesting, zodat telers hun verdienmodel
kunnen verbeteren en ongewenste emissies naar het milieu reduceren.



Bodembiologie
Bodemleven zorgt onder andere voor omzettingen van organisch materiaal naar voor de plant
opneembare nutriënten (kringlopen), porositeit en aggregatie van bodemdeeltjes en stimulering
van plantengroei. De BO’s wensen vanuit bodembiologisch oogpunt meer grip te krijgen op
bodembiodiversiteit en de vraag hoe dit aspect kan bijdragen aan verbetering van de
bodemvruchtbaarheid, zodat een akkerbouwer zijn bodem beter kan benutten.



Specifieke bodempathogenen
In de bodem leven miljarden nuttige organismen, maar niet al het bodemleven is nuttig: specifieke
bodemorganismen kunnen leiden tot schade. De ontstane schade is divers van aard en kan in
verschillende categorieën worden onderverdeeld: (1) afkeuring, (2) opbrengstschade, (3)
kwaliteitsschade, (4) exportbeperkingen en (5) overige economische schade.
De BO’s willen alle schadelijke bodempathogenen beheersen (lees: onder de schadedrempel
houden), zodat er geen (economische) schade, declassering of diskwalificatie aan of van het
product / gewas ontstaat.



Bodemstructuur
De bodemstructuur wordt onder andere sterk beïnvloed door bedrijfsspecifieke keuzes, zoals:
grondbewerking, wijze van berijden, gewaskeuze, vruchtwisseling, het al dan niet toevoegen van
structuurverbeteraars en organische stof. De BO’s zijn van mening dat een goede
bodemstructuur essentieel is in termen van nutriëntenefficiëntie, biodiversiteit,
bodemweerbaarheid, waterberging, waterinfiltratie en waterkwaliteit, en dus ook in termen van
een toekomstbestendig verdienmodel.
De BO’s willen de fysische eigenschappen van de bodem zodanig beïnvloeden dat
(bodem)ecosysteemdiensten optimaal worden gediend, zodat telers in de toekomst beter kunnen
omgaan met steeds meer wisselende weersomstandigheden.

Vanuit ‘vitale bodem’ werkt het programma onder andere aan de volgende onderwerpen:
-

-

reduceren van uitspoeling en voldoen aan de Kaderrichtlijn Water;
inzicht in en sturen op (streefwaarden) relevante bodemparameters;
sturen op het verbeteren van bodemkwaliteit;
sturen op het gebruik van bodembiodiversiteit;
ontwikkelen van nieuwe bijmestsystemen;
verbeteren van bodemfysische eigenschappen;
verbeteren en actualiseren van (nieuwe) bemestingsadviezen;
vergroten van het bufferend vermogen van de bodem;
verbeteren van handelingen in bouwplanverband;
ontwikkeling naar verbeterde mechanisatie;
verbetering van nutriëntenefficiëntie;
doelgericht beheersen / bestrijden van bodempathogenen;
bijdragen aan de verbetering van ecosysteemdiensten;
inzicht in en gebruik maken van het naleverend vermogen van de bodem;
ontwikkeling naar verbeterde vruchtwisseling / bouwplan.

6 / 11

3.2. Vitaal gewas
Een goede opbrengst van een goede kwaliteit is van groot belang voor het inkomen van de
akkerbouwer. Welk gewas / ras er in de rotatie wordt opgenomen, hoe de teelt ontwikkelt en hoe
het gewas reageert op (externe) invloeden, bepaalt in grote mate de opbrengst en de kwaliteit. Om
(als teler) de juiste gewas- en rassenkeuze te maken is onderzoek naar de vitale bodem nodig.
De aantoonbare aan- of afwezigheid van specifieke bodempathogenen helpt namelijk in het maken
van de keuze voor een vatbaar, tolerant of resistent ras. Deze rassenkeuze heeft direct gevolgen
voor het verdienmodel van de teler, omdat verschillende rassen verschillend worden afgerekend.
Verschil in prijs gaat om centen per kilogram product, maar heeft grote invloed op het inkomen van
de akkerbouwer. Het onderzoeksonderwerp ‘vitaal gewas’ reikt echter verder: een vitaal gewas
benut de juiste voedingsstoffen, op het juiste moment, in de juiste vorm en in de juiste hoeveelheid.
Een vitaal gewas is weerbaar tegen invloeden van buitenaf en tolereert ziekten en plagen beter
dan een zwak gewas. Een vitaal gewas is derhalve minder afhankelijk van
gewasbeschermingsmiddelen.
Zeker in het beginstadium houdt iedere teler de gewasontwikkeling nauwlettend in de gaten. Een
betere opkomst van een vitaal en krachtig gewas betekent namelijk niet alleen een beter
vooruitzicht in termen van opbrengst en kwaliteit, maar ook een verminderde druk op onkruiden
en -ook hier- een verminderde afhankelijkheid van gewasbeschermingsmiddelen.
Hoe het gewas ontwikkelt, heeft te maken met de interactie met bodem, water en lucht. Onderzoek
op dit onderzoeksonderwerp is dus voor iedere teler van relevant.


Ziekten en plagen
Een goede beheersing van ziekten en plagen is voor telers essentieel in termen van kwaliteit,
duurzaamheid en economische toekomstbestendigheid, want overmatig gebruik van
beschermingsmiddelen leidt eerder tot resistentiedoorbraken. In open teelten / ecosystemen
wordt het gewas door virussen en schimmels als voedingsbron herkend. Virussen en schimmels
(denk bijvoorbeeld aan phytophthora) vestigen zich bij de ‘juiste’ omstandigheden op een
voedingsbron, met (economische) schade aan het gewas als gevolg. De BO’s willen met
onderzoek bijdragen aan een verbeterd inzicht in ziekten en plagen, en de ontwikkeling van
gevalideerde beslissingsondersteunende systemen of ‘early warning systems’, zodat ziekten en
plagen vroegtijdig kunnen worden getraceerd en tijdig ingespeeld kan worden op de situatie.



Veredeling en uitgangsmateriaal
Door middel van veredeling worden cultuurgewassen verbeterd en aangepast op gewenste
eigenschappen, zoals resistentie tegen ziektes, aanpassing aan klimaatomstandigheden,
opbrengst, kwaliteit, smaak, en levensduur in het schap. Ditzelfde geldt voor onderzoek naar
verbeterde methoden voor de teelt en bewaring van uitgangsmateriaal (handelingen, kwaliteit,
borging, voorlichting, etc.). Via dit onderwerp zijn de BO’s direct betrokken bij voor de teler
relevant(e) onderzoek(sresultaten), zodat met kennisontwikkeling en -verspreiding bijgedragen
wordt aan een meer optimale productie.



Onkruidbestrijding en -beheersing
Vanuit dit onderwerp werkt het programma aan onderzoek naar oplossingen voor de
(mechanische, duurzame en / of biologische) beheersing en bestrijding van onkruiden, zodat het
doelgewas vanuit de bodem efficiënt en effectief wordt bediend. Het doel is om ongewenste
biomassa mechanisch, zonder gebruik van bestrijdingsmiddelen en -indien mogelijk- volledig
autonoom te bestrijden.



Gewasbeschermingsmiddelen
De input van gewasbeschermingsmiddelen is de resultante van het niveau van de vitale bodem,
de kracht van het vitale gewas, en het handelen op de akker. De BO’s streven naar een
verminderde afhankelijkheid van beschermingsmiddelen en richten zich derhalve primair op de
vitale bodem en vitale gewassen. Om het verdienmodel van een teler te handhaven blijft de inzet
van gewasbeschermingsmiddelen in specifieke situaties echter noodzakelijk. Daarom zoeken de
BO’s in overleg met telers, gewasbeschermingsmiddelenindustrie, distributiepartijen, verwerking,
overheid, onderzoek, en erfbetreders vanuit dit programma naar adequate methoden om het

7 / 11

gewas te beschermen tegen ziekten en plagen. Daarbij is ook aandacht voor de ‘kleine
toepassingen’, omdat de industrie daar minder aandacht voor heeft.

Vanuit ‘vitaal gewas’ werkt het programma onder andere aan de volgende onderwerpen:
-

inzicht in en sturen op relevante schadedrempels;
beheersen van ziekten en plagen in bouwplanverband;
verbeterde methoden en technieken voor duurzame onkruidbeheersing en -bestrijding;
gebruiken van duurzame of groene plantversterkers;
sturen op duurzamer gebruik van GBM en / of groene gewasbeschermingsmiddelen;
ontwikkelen van early warning systems / beslissingsondersteunende systemen;
verbeteren van detectie- en monitoringstechnieken;
reduceren van milieubelasting.

3.3. Biobased, Kringlopen en Energie
Alle akkerbouwers benutten en gebruiken nutriënten, organische stof en energie om in een open
ecosysteem (grondstoffen voor) voedsel(verwerking of biobased markten) te telen. Omdat iedere
akkerbouwer in een open ecosysteem teelt zijn alle akkerbouwers onderdeel van belangrijke
kringlopen, zoals die van stikstof (N), fosfor (P) en koolstof (C).
Hoe bedrijfsspecifieke keuzes doorwerken op deze kringlopen heeft direct invloed op de vitale
bodem, het vitale gewas en overheidsbeleid. De drie BO’s streven naar meer evenwicht in en
tussen kringlopen. Derhalve initiëren ze onderzoek naar de terugwinning van voor de akkerbouw
nuttige stromen. Voor alle telers is het relevant dat er onderzoek wordt gedaan naar het nut, de
effecten en de eventuele risico’s van dergelijke stromen.
Daarnaast willen de drie BO’s via onderzoek aansluiten bij nieuwe biobased markten, omdat meer
potentiële afzetmarkten resulteren in een verbeterd verdienmodel voor alle akkerbouwers. Daarbij
is het in het belang van alle telers dat ook onderzoek wordt gedaan naar de effecten van aan- en
afvoer van gewassen of gewasresten (koolstofkringloop). Tenslotte willen de BO’s onderzoek doen
naar verbeterde methoden om op het akkerbouwbedrijf om te gaan met energievraagstukken. De
grootste uitdaging op dit vlak ligt in het opslaan en opnieuw benutten van duurzaam
geproduceerde energie.


Biobased
Primair leggen de BO’s focus op de teelt van hoogwaardige voedselgewassen. Een gewasrotatie
kent echter niet alleen intensieve teelten. Ook minder intensieve teelten moeten rendabel zijn /
worden, wil een akkerbouwer zijn verdienmodel verbeteren. Derhalve willen de BO’s onderzoek
doen naar gewassen en / of zijstromen die beter kunnen worden benut. Hierbij houden ze
rekening met hoe deze aan- en afvoer van gewassen (inclusief zijstromen) doorrekenen in
termen van bodemvruchtbaarheid. De BO’s streven naar een optimale gewasrotatie en willen
daarbij gebruik maken van verschillende markten.



Kringlopen (circulaire akkerbouw)
De BO’s streven naar meer gesloten kringlopen. Een meer optimale plantbodeminteractie
resulteert in een verbeterd bemestingsplan (N / P) en / of bodemkwaliteitsplan en draagt sterk bij
aan het verdienmodel van de akkerbouwer. Onafhankelijk onderzoek naar het nut, de waarde en
de kwaliteit van de input- en outputstromen is van groot belang om kringlopen goed te begrijpen
en in te richten.



Energie
Naast mechanisatie is energie een grote kostenpost bij de teelt en bewaring van gewassen. De
BO’s zien de telers zichzelf in de toekomst voorzien in hun eigen energiebehoefte. Onderzoek
naar verbeterde methoden om op het akkerbouwbedrijf om te gaan met energievraagstukken
draagt direct bij aan een verbeterd verdienmodel en is van belang voor alle telers. Behalve direct,
stuurt een akkerbouwer ook indirect op ‘energie’. Efficiënter gebruik van bijvoorbeeld kunstmest
en gewasbeschermingsmiddelen resulteert direct in een betere footprint.

8 / 11

Vanuit ‘biobased, kringlopen en energie’ werkt het programma onder andere aan de volgende
onderwerpen:
-

doorrekenen van effecten van aan- en afvoer van gewassen;
doorrekenen van footprints;
verbeteren van nutriëntenefficiëntie;
optimale verwaarding van biomassastromen;
verder sluiten van kringlopen;
reduceren van milieubelasting;
gebruik en productie van hernieuwbare energie
verbeteren van de organische stof kringloop;
verwaarden van mest- en overige mineralenstromen;
reduceren van gebruik van fossiele energie.

3.4. Management, Economie en Data
Slim omgaan met nieuwe technologie is een bepalende factor in het verdienmodel van de
akkerbouwer. Om de ontwikkelingen op het gebied van precisielandbouw, detectietechnieken, de
mogelijkheden met betrekking tot het gebruik van big data, en de toename in het gebruik van
drones te kunnen benutten is de inzet van ICT onmisbaar. De BO’s willen vanuit dit
onderzoeksonderwerp onderzoek doen naar de toepassing en integratie van nieuwe ICTmogelijkheden, zodat een teler dit kan gebruiken in zijn bedrijfsvoering.


Economie en management
Bedrijfsspecifieke keuzes hebben gevolgen voor de teelt, gewasrotatie en overheidsdoelen.
Onderzoek faciliteert het maken van goed onderbouwde keuzes. Dit onderwerp legt focus op het
vertalen van onderzoek naar handelingsperspectieven voor de ondernemer. Er zijn -afhankelijk
van de bedrijfsstrategie- namelijk verschillende bedrijfsspecifieke keuzes te maken, waarbij de
ene keuze beter bij het bedrijf past dan de andere. Onderzoek naar hoe een keuze uitwerkt en /
of doorrekent is voor alle telers van groot (financieel) belang.



Harmonisatie en uitwisseling van data
Met de toenemende complexiteit binnen het domein Agri & Food, de groei aan applicaties en
adviessystemen, stijgt de behoefte om binnen en tussen de ketens data en informatie te
standaardiseren en / of uit te wisselen. Uitwisseling van en onderzoek naar het gebruik van (big)
data bevordert de bruikbaarheid ervan en leidt tot verbetering van bedrijfsspecifieke keuzes die
binnen een vruchtwisseling moeten worden gemaakt. Een teler met meer relevante informatie
zal een betere keuze kunnen maken en zal dus beter kunnen sturen op een toekomstbestendige
bedrijfsvoering. Het gebruik van data, in een voor de teler beschermde, veilige en toegankelijke
omgeving helpt de akkerbouwer in het maken van bedrijfsspecifieke keuzes.



Oogst, bewaring en verwerking
Voorkomen moet worden dat er in een goed geteeld gewas tijdens de oogst, in bewaring of
gedurende de verwerking alsnog schade aan het product ontstaat: oogstmethoden,
bewaarstrategieën en voor- en nabehandelingen spelen daarbij een belangrijke rol. Onderzoek
naar verbeterde methoden van oogst, bewaring en / of verwerking draagt bij aan een verbeterd
verdienmodel en is minstens zo belangrijk als onderzoek naar een meer optimale teelt.

Vanuit ‘management, economie en data’ werkt het programma onder andere aan de volgende
onderwerpen:
-

verbeteren en verduurzamen van bedrijfssystemen;
economisch doorrekenen van diverse maatregelen;
verbeteren van diverse technieken (oogst, bemesting, etc.);
verbeteren van systemen van precisielandbouw;
ontwikkelingen naar optimale bewaring van geteelde gewassen;
bevorderen van uitwisselbaarheid van informatie in de keten;

9 / 11

-

verbeteren en ontwikkelen van betere sensoren;
interpreteren en gebruiken van big data;
doorrekenen van bouwplannen.

4. Meerjarig
Onderzoek en kennisontwikkeling op de in hoofdstuk 3 uitgewerkte onderzoeksonderwerpen is
vooral meerjarig. Het effect van een bedrijfsspecifieke keuze kan in een open en grondgebonden
sector namelijk niet los van het systeem worden getrokken, omdat een voorgestelde maatregel
ook effect kan hebben op de volgteelten in het bouwplan. Bovendien is een open ecosysteem
onderhevig aan allerlei invloeden van buitenaf (denk aan: ziekten, plagen, neerslag, droogte, etc.).
Door deze afhankelijkheid kunnen alleen in meerjarige experimenten eventuele
behandelingseffecten onomstotelijk aangetoond worden.
Het is om deze redenen dat de BO Granen, BO Suiker, en BO Aardappelen en overige
akkerbouwgewassen hebben besloten zich tot ten minste 31 december 2020 aan dit programma
te conformeren.
Dit sluit overigens niet uit dat eenjarige of gewasspecifieke projecten geen onderdeel uit kunnen
maken van dit programma. Ook eenjarige projecten kunnen, mits deze passen binnen de in dit
programma geformuleerde onderzoeksonderwerpen, bijdragen aan verbetering van het
verdienmodel van de akkerbouwer. Denk hierbij aan projecten die bijdragen aan de
kennisontwikkeling van de teler, zodat een teler beter in staat is om bedrijfsspecifieke keuze te
maken.
De BO’s schatten in dat 70 tot 80% van de onderzoeken in dit programma een meerjarig karakter
kent. In een jaarlijkse openbare verantwoording maken de BO’s inzichtelijk welk deel van het
programma uit meerjarig onderzoek en welk deel van het programma uit eenjarig onderzoek
bestaat.

5. Budget
Onderzoek naar de basisrandvoorwaarden heeft grote invloed op bedrijfsspecifieke keuzes.
Zonder onderzoek naar de basisrandvoorwaarden verliest het akkerbouwbedrijf op termijn zijn
bestaansrecht en zullen overheidsdoelen niet kunnen worden behaald.
De onderzoeksonderwerpen zijn relevant en van belang voor alle akkerbouwers en richten zich
primair op de gewasrotatie van de akkerbouwer. Om onderzoek op de onderzoeksonderwerpen te
financieren is een bijdrage door alle marktdeelnemers per hectare een logische keuze, omdat het
profijt dat een akkerbouwer heeft van de resultaten van het programma grotendeels gerelateerd is
aan het areaal.
De BO’s willen vanuit dit programma tot en met 31 december 2020 jaarlijks 3,3 miljoen euro
inzetten op onderzoeken die bijdragen aan een verbeterd verdienmodel. Voor de totale duur van
dit programma gaat het om een budget van maximaal 16,5 miljoen euro. Daar waar mogelijk
zoeken de BO’s naar meerwaarde (multiplier) met derden.
Dit budget is vastgesteld door de leden van de BO’s. Op basis van ervaringen met onderzoek is
bekend welke bedragen gemoeid zijn met het uitvoeren van onderzoeken op genoemde
onderzoeksonderwerpen. Hierbij is rekening gehouden met wat de BO’s goed en doelmatig
kunnen coördineren. Jaarlijks zullen de BO’s in een openbare publicatie inzichtelijk maken welk
budget er aan welke onderzoeken is besteed.

10 / 11

Met dit budget voor onderzoek en innovatie willen de BO’s inspelen op de steeds hogere eisen die
gesteld worden aan opbrengst, kwaliteit, gezondheid en duurzaamheid, zodat de akkerbouwer
werkt vanuit een toekomstbestendig en verbeterd verdienmodel. De BO’s werken vanuit een
jaarlijks terugkerende cyclus. Onderzoeken worden afgerond en de ‘ruimte’ die daardoor ontstaat
wordt opgevuld met nieuwe relevante onderzoeken: iedere marktdeelnemer kan wensen voor
onderzoek en innovatie indienen. Deze wensen vormen de basis voor het jaarlijkse programma.
Hoe het budget over de diverse onderzoeksonderwerpen wordt verdeeld, is vooraf niet exact te
schatten. Wel is richting te geven aan hoe de ambities zich verhouden tot het budget (zie tabel 1).
In dit budget inbegrepen is onder andere de financiering van de uitvoeringskosten (circa 10% van
het budget1).
Onderzoeksonderwerp
Vitale bodem
Vitaal gewas
Biobased, Kringlopen en Energie
Management, Economie en Data
Uitvoeringskosten
Budget meerjarenprogramma (t/m 31-12-2020)

Budget (indicatie)
€ 6.500.000
€ 4.100.000
€ 2.400.000
€ 2.000.000
€ 1.500.000
€ 16.500.000

Tabel 1: Indicatie budgetverdeling

De verplichte financiële bijdrage zal uitsluitend worden benut voor de kosten die dit programma
met zich meebrengt (kosten van onderzoek en de verspreiding van de onderzoeksresultaten) en
de kosten van uitvoering van het programma. Dit betreft met name:
-

-

kosten van coördinatie van het onderzoek;
kosten van het systeem van registratie van telers die verplicht zijn de financiële bijdrage te
voldoen;
kosten van de jaarlijkse verzameling van gegevens over de arealen waarover de financiële
bijdrage wordt opgelegd;
kosten van inning en incasso en aan
kosten van communicatie over het programma en de verplichtingen.

6. Verantwoording: belang voor aangesloten en niet-aangesloten marktdeelnemers
De drie erkende BO’s in de akkerbouwsector hebben dit programma ontwikkeld met en voor hun
leden en aangesloten telers. Het programma is opgesteld door de drie erkende BO’s gezamenlijk:
het onderstreept dat de wenselijkheid van een programma Onderzoek en Innovatie op
bouwplanniveau akkerbouwbreed wordt gedeeld. Zoals beschreven in Hoofdstuk 1 zijn de
activiteiten waarin het programma voorziet gericht op alle typen akkerbouwbedrijven, zowel
regulier als biologisch en ongeacht het type bouwplan. De onderzoeksactiviteiten zijn voorts in
gelijke mate van belang voor akkerbouwbedrijven die zijn aangesloten bij de lid-organisaties van
de BO’s als voor niet-aangesloten akkerbouwbedrijven / marktdeelnemers. Beide categorieën
akkerbouwbedrijven kunnen van de resultaten van het programma gebruik maken ter versterking
van hun verdienmodel. De onderzoeksonderwerpen zijn namelijk alle gericht op de versterking van
de basisrandvoorwaarden voor het opereren van akkerbouwers. Gelet op deze omstandigheid is
het gerechtvaardigd ook van niet-aangesloten akkerbouwers een verplichte financiële bijdrage te
vragen voor de uitvoering van dit programma.

1 Deze schatting is sterk afhankelijk van de wijze waarop de BO’s NAW- en areaalgegevens moeten verzamelen.

11 / 11