Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

29 754

Terrorismebestrijding

Nr. 406

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE EN VAN
SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 november 2016
Deze brief kijkt terug op de voortgang van de uitvoering van de Integrale
Aanpak Jihadisme in de afgelopen paar maanden en kijkt, op basis van
het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) 43 (bijlage bij Kamerstuk
29 754, nr. 405), vooruit naar ontwikkelingen in beleid.
Wij bieden u met deze brief de toegezegde rapportage1 aan over de
voortgang van de uitvoering van de Integrale Aanpak Jihadisme2 als
bijlage bij deze brief in de vorm van een schematisch overzicht (bijlage
1)3. Verder informeren wij u over de stand van zaken van de openstaande
moties en toezeggingen (bijlage 2)4. Het DTN43 wordt gelijktijdig aan uw
Kamer aangeboden (bijlage bij Kamerstuk 29 754, nr. 405).
De jihadistische dreiging vormt nog altijd de voornaamste terroristische
dreiging. Recent is Europa wederom opgeschrikt door een aantal door
ISIS geclaimde aanslagen. Daardoor is ook de dreiging in Nederland eens
te meer voelbaar. Immers, de landen om ons heen waar aanslagen
hebben plaatsgevonden of zijn verijdeld, hebben doorgaans een gelijkluidend dreigingsbeeld als Nederland. Het is dan ook realistisch om te
stellen dat ook Nederland kan worden geconfronteerd met een aanslag,
ook al zijn hier momenteel geen concrete aanwijzingen voor. Dit komt
overeen met het huidige dreigingsniveau 4.
De Integrale Aanpak Jihadisme vormt het beleidsmatige antwoord op de
geconstateerde dreiging. De mix van zowel preventieve als meer
repressieve maatregelen die de aanpak biedt, geeft het kabinet de
mogelijkheid om binnen de kaders van het bestaande beleid de inzet bij te
stellen op basis van actuele ontwikkelingen. Inlichtingen- en veiligheids1

Conform de gewijzigde motie Pechtold, 9 september 2014, Kamerstuk 29 754, nr. 267.
Brief over het actieprogramma integrale aanpak jihadisme, 29 augustus 2016, Kamerstuk
29 754, nr. 253.
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
2

kst-29754-406
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 754, nr. 406

1

diensten, opsporingsdiensten en lokale partners uit het casusoverleg,
waaronder de gemeentes als regiehouder, werken nauw samen om
potentiële uitreizigers, terugkeerders en andere personen waar een
dreiging van uit kan gaan te signaleren, een risico-inschatting te maken en
gerichte maatregelen te treffen. Er is eveneens geïnvesteerd in terrorismegevolgbestrijding. De Dienst Speciale Interventies is en wordt verder
versterkt. In samenwerking met Defensie, Politie en Koninklijke
Marechaussee en met gemeentes is, onder andere door het houden van
oefeningen en het gereed hebben van draaiboeken, geïnvesteerd in het
adequaat kunnen reageren om de gevolgen in het geval van terrorisme
zoveel mogelijk te beperken.
Wij hechten aan het evalueren van de toepassing en effectiviteit van
beleid. Het contraterrorismebeleid en de operationele praktijk worden
doorlopend tegen het licht gehouden en aangescherpt waar nodig.
Conform een eerdere toezegging aan uw Kamer heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum een onderzoek uitgevoerd
naar de kwaliteit van de signalering van radicalisering, jihadisme en
ronselpraktijken in de vreemdelingenketen. Dit onderzoek is inmiddels
gereed en wordt gelijktijdig met deze rapportage aan uw Kamer
verzonden (bijlage bij Kamerstuk 29 754, nr. 407). Daarnaast heb ik de
Inspectie Veiligheid en Justitie (Inspectie) gevraagd om het actieprogramma dat in augustus 2014 van start is gegaan te evalueren. De
Inspectie rondt haar evaluatie af na de zomer van 2017 en het resultaat
wordt aan uw Kamer verzonden.
ISIS onder druk: mogelijke toename terugkeerders
ISIS staat militair onder druk. Uit het DTN is op te maken dat de met deze
druk gepaard gaande versplintering van het «kalifaat» kan leiden tot een
druppelsgewijze terugkeer van Nederlanders uit Syrië en Irak. In dat geval
volstaan de uitgangspunten van de huidige nationale aanpak van
terugkeerders. Inlichtingenmatige, strafrechtelijke, bestuurlijke en
vreemdelingrechtelijke of nationaliteitsrechtelijke interventies maken daar
deel van uit.
Elke onderkende terugkeerder wordt bij terugkomst in Nederland voor
verhoor aangehouden en het Openbaar Ministerie (OM) gaat, waar
opportuun, over tot strafvervolging. Politie en AIVD maken daarnaast bij
elke onderkende terugkeerder een inschatting van de dreiging en houden
hem of haar waar nodig scherp in beeld. Betrokken instanties bereiden de
terugkeer tevens voor in het casusoverleg. Er wordt geïnvesteerd in het
opbouwen van een informatiepositie in de omgeving van personen die
zijn uitgereisd om zo alle signalen over deze persoon op te kunnen
vangen.
Iedere Nederlander heeft een internationaalrechtelijk recht op terugkeer.
Er wordt consulaire ondersteuning geboden als Nederlanders zich bij een
ambassade of een consulaat melden om terug te willen keren. De
Nederlandse overheid haalt Nederlanders echter niet op uit strijdgebieden. Nederlanders die zich in het strijdgebied bevinden worden op de
nationale sanctielijst terrorisme geplaatst.
Een belangrijk instrument om de reisbewegingen van terugkeerders te
detecteren is de recent gepubliceerde EU PNR-richtlijn 2016/681. Die
richtlijn verplicht EU lidstaten te regelen dat reserverings- en check-in
gegevens (PNR) van luchtvaartmaatschappijen worden verstrekt aan een
passagiers informatie-eenheid (Pi-NL). Er wordt gewerkt aan het wetgevingsvoorstel en de oprichting van deze eenheid. Het wetsvoorstel wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 754, nr. 406

2

begin 2017 aan uw Kamer voorgelegd. Het streven is om de eenheid op
1 januari 2018 operationeel te hebben bij een geschikte uitvoeringsorganisatie.
Rol van psychische problematiek
De aanslagen in de zomer van 2016 bevestigen de dreiging die uitgaat van
individuele aanslagplegers. Een aantal van deze aanslagplegers handelde
alleen, maar kreeg wel coaching (een lichte vorm van aansturing) van
ISIS. Van relatief veel recente daders van (zelfmoord)aanslagen is bekend
dat zij kampten met persoonlijke problemen van diverse aard, waaronder
psychische stoornissen. Extremistische groeperingen kunnen profiteren
van dergelijke kwetsbaarheden en dit soort personen de schijn bieden van
een «zinvolle uitweg» uit problemen. Personen met dergelijke kwetsbaarheden kunnen dan ook bovengemiddeld gevoelig zijn voor aandacht van
aanslag-coaches van ISIS. Het gaat hier om een groep daders die vaak
niet in beeld is van veiligheidsautoriteiten – maar mogelijk wel van andere
(hulpverlenende) instanties.
De problematiek van kwetsbare daders onderstreept het belang van de
persoonsgerichte aanpak via de multidisciplinaire casusoverleggen op
lokaal niveau waarin betrokken instanties samen een casus duiden en
komen tot passende interventies waarbij ook rekening wordt gehouden
met kwetsbaarheden. Bij de persoonsgerichte aanpak zijn ook onderwijsinstanties en hulpverlenende instanties aangehaakt, zoals de Geestelijke
Gezondheidzorg (GGZ). Momenteel wordt, in samenwerking met het
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport, bekeken hoe de GGZ
landelijk zo goed mogelijk kan worden gefaciliteerd om beter toegerust te
zijn op deze problematiek. Conform de toezegging van de Staatssecretaris
van Veiligheid en Justitie tijdens het Algemeen Overleg TBS van
3 november jl. (Kamerstuk 29 452, nr. 205), krijgt het mogelijke knelpunt
van de grenzen van de DBC-financiering bij deze verkenning nadrukkelijk
de aandacht.
Aanslagmiddelen
Er is sprake van overlap tussen terroristische en criminele netwerken
enerzijds en criminele netwerken en de handel in illegale vuurwapens
anderszijds. Zo kunnen terroristische netwerken makkelijker beschikken
over wapens. De opsporing en vervolging van handel in illegale
vuurwapens en het bezit en gebruik van automatische vuurwapens is dan
ook geïntensiveerd. Het Netwerk Illegale vuurwapens en de landelijke
portefeuillehouder illegale vuurwapens van het OM verbeteren de
informatiepositie waardoor de herkomst van wapens en de verkrijgbaarheid van wapens voor (potentiële) terroristen diepgaander onderzocht kan worden. Dit heeft geleid tot meer operationele onderzoeken en
inbeslagname van partijen wapens en explosieven. Nederland blijft
daarnaast inzetten op structurele aandacht voor maatregelen tegen
vuurwapens binnen de EU, zoals ingezet tijdens het Nederlandse
EU-Voorzitterschap.
De veiligheidspartners werken voorts aan een protocol om de samenwerking tussen operationele partners in het geval van een gewelddadig
incident met drones effectief te laten verlopen. Dit protocol wordt in 2017
formeel vastgelegd en geïmplementeerd. Ook is in oktober 2016 door alle
betrokken operationele diensten geoefend op incidenten met Chemische,
Biologische, Radiologische, Nucleaire wapens en Explosieven (CBRN/E).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 754, nr. 406

3

Links- en rechts-extremisme
De persoonsgerichte aanpak is ook toepasbaar op links- en rechtsextremistische casuïstiek. Ook hier geldt dat een mix van repressieve en
preventieve maatregelen
wordt ingezet. Als strafbaar wordt gehandeld wordt vervolging ingesteld
en personen die verdacht worden van of veroordeeld worden voor een
terroristische misdrijf worden bijvoorbeeld bij detentie op de Terroristenafdeling (TA) geplaatst. Een voorbeeld hiervan is de zaak Bergden, waarbij
op 27 oktober jl. vijf mannen tot lange celstraffen (tot vier jaar) zijn
veroordeeld voor het gooien van molotovcocktails naar een moskee in
Enschede. De rechtbank oordeelde dat de mannen daarbij een terroristisch oogmerk hadden.
Preventief wordt vanuit de Integrale Aanpak Jihadisme ingezet op
vergroting van de weerbaarheid van de samenleving om extremisme
tegen te gaan, o.a. door initiatieven die zelfreflectie en kritisch denken
stimuleren en zwart-wit denken pogen te doorbreken. Deze initiatieven
behandelen naast jihadisme ook andere vormen van extremisme,
waaronder links- en rechts-extremisme. Zo wordt een themafonds
opgericht dat maatschappelijke tegengeluiden stimuleert om zo de
voedingsbodems voor extremisme te verminderen. Het fonds ondersteunt
(artistieke) initiatieven met als doel het leggen van nieuwe verbindingen
en het doorbreken van vaste denkkaders. Ook is een module ontwikkeld
voor het MBO om het gesprek aan te gaan over extreme idealen en
radicalisering. Voorts is het project «Newsroom» gestart, waarmee
jongeren mediawijsheid wordt bijgebracht. Verder worden docenten
ondersteund bij lastige gesprekken over gedeelde democratische
waarden. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
heeft voorts het programma Bestuur en Veiligheid opgericht ter ondersteuning van het lokale bestuur in de omgang met sociale veiligheidsproblematiek, zoals polarisatie en maatschappelijke onrust.
Tegengaan Radicalisering
In augustus 2016 heeft het kabinet afgesproken om het jeugddomein
verder te ondersteunen in het tegengaan van radicalisering. Professionals
krijgen ondersteuning om hun kennis en kunde te vergroten. Het
Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering (ROR) ontwikkelt hiertoe
maatwerktrainingen voor professionals in jeugdhulp en jongerenwerk en
de GGZ. Ook wordt geïnvesteerd in een betere aansluiting tussen het
veiligheidsdomein en het zorgdomein. De uitvoering van dit ondersteuningsaanbod vindt plaats in samenwerking met het veld. Zo heeft
Jeugdzorg Nederland het voortouw genomen om het onderwerp
radicalisering binnen de jeugdhulp en jeugdbescherming te agenderen.
In het kader van de versterking van de lokale integrale aanpak van
jihadisme hebben dezelfde 20 gemeenten en regio’s met een nijpende
problematiek die in 2016 ondersteuning hebben gekregen voor 2017
wederom versterkingsgelden aan kunnen vragen. Hiermee wordt de
persoonsgerichte aanpak versterkt, geïnvesteerd in netwerken van
sleutelfiguren en kennis en kunde van professionals. Ook worden nieuwe
kansrijke initiatieven landelijk uitgerold, zoals een empowermentprogramma voor moeders.
Internationale context
De terroristische dreiging in Nederland is onlosmakelijk verbonden met
ontwikkelingen in het buitenland. Ook internationaal bestaat het Neder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 754, nr. 406

4

landse beleid uit een combinatie van maatregelen gericht op preventie en
repressie.
Een van de belangrijkste internationale onderwerpen is het bevorderen
van informatie-uitwisseling tussen Europa en derde-landen. De komende
tijd wordt verder gewerkt aan de implementatie van de afspraken in de
routekaart die Europese lidstaten in staat moet stellen terroristische
reisbewegingen tijdig te detecteren. De routekaart is onder Nederlands
EU-voorzitterschap aangenomen en Nederland blijft hierbij een aanjagende rol vervullen. In augustus 2016 zijn door de NCTV als addendum bij
het reeds bestaande memorandum van overeenstemming uit 2012
aanvullende afspraken gemaakt met het Terrorist Screening Center (TSC)
van de FBI over de uitwisseling van gegevens van personen die zijn
veroordeeld voor of verdacht worden van terroristische misdrijven. De
Nationale Politie (NP) is verantwoordelijk voor de uitvoering van de
gemaakte afspraken. De aanvullende afspraken vergen nadere uitwerking
door de Nationale Politie. Zodra deze uitwerking is voltooid, zal ik uw
Kamer gedetailleerder informeren.
De militaire operatie van de anti-ISIS coalitie, waar Nederland aan
deelneemt, brengt ISIS in Irak en Syrië in het nauw. Nederlandse
militairen trainen momenteel de Iraakse en Koerdische grondtroepen.
Naast de militaire operatie worden in het platform van de anti-ISIS coalitie
echter ook onderwerpen als de internationale aanpak van terrorismefinanciering, uitreizigers en terugkeerders besproken. In het kader van de
Foreign Terrorist Fighters werkgroep, waarvan Nederland co-voorzitter is,
wordt in oktober in Turkije een oefening georganiseerd over het verbeteren van informatie-uitwisseling.
Nederland zet als co-voorzitter van het Global Counterterrorism Forum
(GCTF) in op het toegankelijk maken van uiteenlopende praktijkervaringen
voor professionals zoals leraren en wijkagenten. Hiertoe is een «Lifecycle
Toolkit»5 ontwikkeld waarmee praktijkervaringen via een online platform
beschikbaar worden gesteld. De Toolkit is tijdens de GCTF ministeriële
bijeenkomst op 21 september jl. gepresenteerd. Daarnaast heeft de
verdere verdieping van de samenwerking binnen de Counter Terrorism
Group voor Nederland prioriteit.
Bilaterale en Europese samenwerking met landen die grenzen aan Europa
is van groot belang, met name met Turkije, Libanon en Jordanië. Deze
landen zijn sleutelpartners in de aanpak van de vluchtelingencrisis en
staan in de frontlijn van het conflict in Syrië en Irak. De strijd tegen
terrorisme staat hoog op de agenda tijdens gesprekken en Europese
CT-dialogen met deze landen. Nederland voert sinds het voorjaar
gesprekken met de Turkse overheid over terrorisme gerelateerde
uitzettingen vanuit Turkije naar Nederland, gericht op het vastleggen van
de huidige werkpraktijk en het maken van aanvullende afspraken.
Ook investeert Nederland in samenwerking en uitwisseling van kennis en
ervaring met bestuurders en beleidsmakers in gelijkgezinde EU-landen.
Een goed voorbeeld hiervan is de bijeenkomst op 13 september jl. waarin
Nederlandse en Belgische burgemeesters, NCTV en OCAD kennis en
ervaringen hebben gedeeld over het tegengaan van radicalisering en de
rol van het lokale bestuur.

5

https://toolkit.thegctf.org/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 754, nr. 406

5

Slot
Garantie dat Nederland gevrijwaard blijft van een terroristische aanslag is
niet te
geven. Het is daarom belangrijk dat de overheid en de samenleving als
geheel zich wapenen tegen de impact en de gevolgen die een aanslag kan
hebben.
Om polarisatie, verdeeldheid en angst tegen te gaan, is het noodzakelijk
radicale zienswijzen van gewelddadige groeperingen te verwerpen en
blijft het van belang om steeds opnieuw personen die intolerant en
haatdragend zijn ten opzichte van hun medemens tegen of aan te spreken.
Onze veiligheid en manier van samenleven wordt bepaald door meer dan
wetten alleen. Ook zaken als verbondenheid en veerkracht zijn daarin
bepalend. Dit kan worden bedreigd door radicalisering – zowel uit
jihadistische, als uit rechts- en links-extremistische hoek. Wij bepalen
echter samen hoe we met elkaar omgaan en hoe sterk de samenleving
staat.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 754, nr. 406

6