Utrecht, September 2018

Multidisciplinair document ‘Afbouwen SSRI’s & SNRI’s’
Samengesteld door Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter Bevordering der Pharmacie (KNMP),
MIND Landelijk Platform Psychische Gezondheid, Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG),
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP)*
Opgeleverd: 26-09-2018
1e revisie medio 2019
* Vertegenwoordigers in de werkgroep:
KNMP: Drs. A. Horikx, H. Jelsma MSc, apothekers
MIND: Dr. B.F. Groeneweg, L.M. Roosjen-de Feiter MSc
NHG: Dr. M.J.P. van Avendonk, huisarts niet praktiserend, Dr. H. Woutersen-Koch, arts
NVvP: L. Kurt-Grotenhuis MA, Dr. H. Mulder, ziekenhuisapotheker, Dr. H.G. Ruhé, psychiater

Inleiding
Het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing voor de manier van afbouwen van antidepressiva
maakt dat daar in de huidige richtlijnen/standaarden geen concrete evidence-based aanbevelingen
over gedaan kunnen worden. Op basis van het zo goed mogelijk bespreken en combineren van
patiëntenperspectief, de beschikbare (wetenschappelijke) literatuur, kennis over de
psychofarmacologie, expert-opinion en praktijkervaringen heeft de multidisciplinaire werkgroep de
huidige tekst en aanbevelingen geformuleerd.

Scope
In de praktijk is er vanuit artsen, patiënten en apothekers behoefte aan concrete handvatten voor
het afbouwen van antidepressiva. Dit document wil voorzien in deze behoefte en geeft handvatten
voor de afbouw van SSRI’s en SNRI’s.1 Mede vanwege het gebrek aan wetenschappelijke
onderbouwing is gedeelde besluitvorming (shared decision making) tussen patiënt en arts
behandelaar de beste manier om tot beslissingen bij het afbouwen te komen.
Dit document gaat niet over indicaties voor het voorschrijven van SSRI’s en SNRI’s, noch over de
redenen voor afbouwen. Het afbouwen van antidepressiva verhoogt in veel gevallen het risico op
terugval of een recidief. Raadpleeg voor indicaties voor het starten of redenen voor het afbouwen
van antidepressiva en het voorkomen van terugval of een recidief de beschikbare multidisciplinaire
richtlijnen, zorgstandaarden en/of NHG-Standaarden voor depressie en angststoornissen. Tenslotte,
de samenwerkende organisaties streven ernaar in tweede instantie een dergelijk document voor
tricyclische en andere antidepressiva te ontwikkelen.
Achtergronden
Het onderbreken of abrupt staken van antidepressiva kan leiden tot een complex fysiologisch en
neuropsychiatrisch syndroom aangeduid als het antidepressivumdiscontinueringssyndroom (ADS)
[Warner 2006, Vlaminck 2005, Groot 2013b, Fava 2013]. De symptomen die bij dit syndroom
optreden, worden onttrekkingsverschijnselen genoemd om verwarring met de term onthouding
(‘withdrawal’), dat bij middelenmisbruik en afhankelijkheid optreedt, te voorkomen.2
Het optreden van ADS is meestal (maar niet exclusief) geassocieerd met selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI's) en serotonine-noradrenaline-heropnameremmers (SNRI’s) [tabel 1]. Het
kan ook bij tricyclische antidepressiva (TCA's)3 optreden [Haddad 2007, Lejoyeux 1997, Schatzberg
1997, Vlaminck 2005].

Pagina 1 van 14

Utrecht, September 2018

Tabel 1. In Nederland gebruikte SSRI’s en SNRI’s
Selectieve serotonine-heropnameremmers
Serotonine-noradrenaline-heropnameremmers
Citalopram
Escitalopram
Fluoxetine
Fluvoxamine
Paroxetine
Sertraline

20-40 mg
10-20 mg
20-60 mg
50-300 mg
20-60 mg
50-200 mg

Duloxetine
Venlafaxine

60-120 mg
75-375 mg

Aangegeven doseringen betreffen de minimaal effectieve dosering/dag tot de maximale dosering/dag
Bron: aangepast van [Haddad 2007], Farmacotherapeutisch Kompas (geraadpleegd april 2018)

Symptomen van ADS en onderscheid met terugval of recidief
Het onderscheid tussen onttrekkingsverschijnselen en een terugval in of recidief van de depressie of
angststoornis is van belang, maar niet altijd eenvoudig te maken.
Symptomen van ADS ontstaan meestal binnen een paar dagen na het stoppen van een
antidepressivum, of, minder vaak, na het verlagen van de dosis. Het ontstaan van ADS-symptomen
meer dan één week na stoppen of dosisverlaging is ongebruikelijk. Onttrekkingsverschijnselen
verdwijnen meestal volledig binnen 24 uur als het oorspronkelijke antidepressivum, of een
farmacologisch vergelijkbaar middel, wordt hervat [Haddad 2007].
Als de symptomen na herstarten van het antidepressivum, of hervatten van een eerdere hogere
dosering, zonder restklachten binnen enkele dagen verdwijnen is er hoogstwaarschijnlijk sprake van
onttrekkingsverschijnselen. Als opnieuw ontstane stemmings- of angstklachten langer duren dan één
week na de afbouw is er mogelijk sprake van een terugval in of recidief van de depressie of
angststoornis [Warner 2006].
Onttrekkingsverschijnselen bij SSRI’s en SNRI’s
De meest voorkomende onttrekkingsverschijnselen zijn duizeligheid, misselijkheid, lethargie, tremor,
anorexie en hoofdpijn.
Onttrekkingsverschijnselen kunnen worden ingedeeld in 8 groepen, te weten:
Griepachtige verschijnselen zoals hoofdpijn, lethargie, zweten, rillingen, moeheid,
eetlustvermindering, spierpijn
Slaapstoornissen zoals slecht inslapen en nachtmerries
Gastro-intestinale symptomen zoals misselijkheid, braken, diarree en anorexie
Evenwichtsproblemen zoals duizeligheid en coördinatiestoornissen
Sensorische symptomen zoals sensaties van elektrische schokken, paresthesieën en pallinopsie
(het lang aanhouden van nabeelden)
Psychische klachten zoals angst, somberheid en prikkelbaarheid/irritatie of het optreden van
(hypo-)manie (ontremming)
Extrapiramidale verschijnselen zoals bewegingsstoornissen en tremoren
Overige verschijnselen zoals cognitieve stoornissen en hartritmestoornissen.
Het Engelse acroniem FINISH kan behulpzaam zijn om de belangrijkste onttrekkingsverschijnselen
van SSRI’s en SNRI’s te onthouden: Flu-like symptoms, Insomnia, Nausea, Imbalance, Sensory
disturbances, Hyperarousal [Fava 1997, Haddad 1998, Haddad 2007, Perahia 2005, Rosenbaum 1998,
Vlaminck 2005, Groot 2013b].
De psychische klachten worden vaak ten onrechte geïnterpreteerd als een terugval of recidief van de
stemmings- of angststoornis. Zoals hierboven aangegeven, kan het onderscheid gemaakt worden
doordat bij onttrekkingsverschijnselen de klachten binnen enkele dagen verdwijnen als de medicatie,
of de voorgaande dosering, wordt herstart.

Pagina 2 van 14

Utrecht, September 2018
Pathofysiologie
De pathofysiologie van ADS is niet goed bekend en multifactorieel; er is sprake van verstoringen in de
serotonerge transmissie in de synapsspleet en van variabele betrokkenheid van adrenerge,
glutamaterge, dopaminerge, cholinerge en andere routes [Harvey 2014, Schatzberg 1997, Warner
2006, Renoir 2013]. Eén van de hypotheses is dat er na langer durend antidepressivagebruik een
zogenaamde downregulatie van postsynaptische (serotonine) receptoren plaatsvindt. Een
alternatieve hypothese is dat het afbouwen van (serotonerge) antidepressiva geassocieerd is met het
snel verdwijnen van de blokkade van de presynaptische serotonineheropnametransporters,
waardoor méér serotonine wordt heropgenomen en een relatieve hyposerotonerge
neurotransmissie kan ontstaan [Delgado 2006, Muzina 2010, Groot 2013b].

Vóórkomen ADS en beloop
Er worden zeer uiteenlopende cijfers gemeld over de prevalentie van ADS. Schattingen van de
prevalentie bij het abrupt staken van antidepressiva lopen uiteen van 20% [Warner 2006], 46% [Tint
2008] tot 60% [RCP 2017] en 78% [Fava 1997] van de patiënten. Geleidelijk afbouwen geeft minder
ADS dan abrupt stoppen [van Geffen 2005]. Een belangrijke beïnvloedende factor lijkt de
halfwaardetijd van het antidepressivum te zijn; bij middelen met een lange halfwaardetijd zoals
fluoxetine (halfwaardetijd van de actieve metaboliet ≥ 10 dagen) treden minder vaak
onttrekkingsverschijnselen op [Rosenbaum 1998, Warner 2006, Groot 2013b, RCP 2017].
In de praktijk lijkt het erop dat personen die stoppen met een antidepressivum sterk variëren in hun
gevoeligheid voor het ervaren van ADS. Bij de meeste patiënten zijn ADS-verschijnselen afwezig of
van korte duur en licht van aard, maar in een minderheid van de gevallen kunnen ze ernstig zijn,
meerdere weken duren en een aanzienlijke ziektelast veroorzaken [Haddad 2007].

Risicofactoren voor het optreden van ADS
Een toename van het risico op het optreden van ADS komt uit de door de werkgroep geraadpleegde
literatuur vrij consistent naar voren als:4
ten tijde van de behandeling hogere doseringen dan de minimaal effectieve dosis SSRI’s/SNRI’s
nodig waren voor een therapeutisch effect [Haddad 2007, Harvey 2014, Ogle 2013, Hosenbocus
2011];
onttrekkingsverschijnselen werden ervaren bij een gemiste dosis/therapie-ontrouw/drug
holiday [Harvey 2014, Ogle 2013];
eerdere stoppogingen mislukten [Harvey 2014, Lejoyeux 1997, Muzina 2010].
Er zijn ook risicofactoren gevonden, die minder consistent uit de literatuur naar voren komen en/of
minder makkelijk klinisch te beoordelen zijn.5

Afbouwen
Afbouw ten behoeve van het stoppen van het antidepressivum
Als er een reden is om met de behandeling met een antidepressivum te stoppen, dan is de wijze van
afbouwen afhankelijk van de aanwezigheid van risicofactoren voor ADS en het optreden en de ernst
van de onttrekkingsverschijnselen gaandeweg het afbouwproces.
Als er vooraf géén risicofactoren aanwezig zijn, zijn over het algemeen lichte
onttrekkingsverschijnselen te verwachten. Zie paragraaf Voorbeelden van afbouwschema’s en tabel 2
voor deze situatie.
Als er vooraf wel (een) risicofactor(en) aanwezig is/zijn, zijn over het algemeen sterkere
onttrekkingsverschijnselen te verwachten. Zie de paragraaf Voorbeelden van afbouwschema’s en
tabel 3 voor deze situatie.
Wijs patiënt en naasten vóór het afbouwen op het mogelijk optreden van onttrekkingsverschijnselen
en het meestal voorbijgaande karakter hiervan.

Pagina 3 van 14

Utrecht, September 2018
Indien er gaandeweg het afbouwen lichte of matige onttrekkingsverschijnselen optreden, is
geruststelling over de voorbijgaande aard hiervan vaak op zijn plaats. In overleg en afstemming met
de patiënt kunnen deze symptomatisch met medicatie worden behandeld. Slapeloosheid kan
bijvoorbeeld kortdurendi met een benzodiazepine worden behandeld.
Als de onttrekkingsverschijnselen van ADS ernstig zijn, kan het antidepressivum in overleg en
afstemming met de patiënt in dosering worden teruggebracht naar de vorige dosering waarbij geen
ADS-symptomen optraden. De onttrekkingsverschijnselen zullen dan gewoonlijk binnen 24 uur
verdwijnen. Daarna kan het antidepressivum meer geleidelijk (qua tempo en/of doseringsstappen)
worden afgebouwd [tabel 3].
Maak regelmatige controle-afspraken met de patiënt om de symptomen te beoordelen en bied de
mogelijkheid om elkaar in de tussentijd laagdrempelig te spreken. Wat als lichte, matige of ernstige
onttrekkingsverschijnselen wordt ervaren is subjectief en verschilt per patiënt. Ter ondersteuning
kan er gebruik gemaakt worden van de ‘Discontinuation Emergent Signs and Symptoms’
(DESS) [Rosenbaum 1998], die in het Nederlands is vertaald [Groot 2013a].
Afbouw ten behoeve van het switchen tussen antidepressiva (dus niet om te stoppen)
Bij switchen tussen antidepressiva vanwege ineffectiviteit is langzaam afbouwen van het eerste
antidepressivum onpraktisch, zeker als dit lange tijd in beslag neemt. Dit verlaat namelijk het
moment dat het nieuwe antidepressivum kan worden gestart [Tint 2008]. In dergelijke gevallen
verdient het starten van het nieuwe antidepressivum en het gelijktijdig afbouwen van het oude
antidepressivum of een abrupte overschakeling de voorkeur, mits er geen potentiële interacties
dreigen, noch een uitwasperiode vereist is [Harvey 2014]. Zie hiervoor onder andere psychiatrienet.
Manieren van afbouwen
Er is, op één open-label onderzoek na [Tint 2008], geen systematisch vergelijkend onderzoek naar de
beste methode van afbouwen gepubliceerd. Uit het open-label onderzoek bleek dat er geen verschil
was in de mate van optreden van onttrekkingsverschijnselen tussen afbouwen in 3 versus 14 dagen.
Omdat er in dit onderzoek in beide groepen wel onttrekkingsverschijnselen optraden, is de enige
conclusie die uit dit onderzoek kan worden getrokken dat àls geleidelijk afbouwen van antidepressiva
een meerwaarde heeft ten opzichte van het direct stoppen, de afbouw tenminste over meer dan 14
dagen moet plaatsvinden [Haddad 2007].
De meeste onderbouwing voor het meer geleidelijk afbouwen (qua tempo en/of doseringsstappen)
komt uit case-reports en een observationeel cohortonderzoek dat het afbouwen van antidepressiva
met afbouwmedicatie beschreef [Groot 2018]. Hieruit blijkt dat 1) abrupt staken
onttrekkingsverschijnselen kan opleveren, 2) onttrekkingsverschijnselen verdwijnen na de herstart
van het antidepressivum, en 3) onttrekkingsverschijnselen minder optreden of als minder ernstig
ervaren worden bij een meer geleidelijke afbouw. In het observationele onderzoek voldeed 62% van
de deelnemers (n=895) die de afbouwmedicatie gebruikte om te stoppen met hun antidepressivum
aan de risicofactor ‘mislukken van eerdere stoppogingen’. Een andere reden om afbouwmedicatie te
gebruiken was dosisvermindering. Eénenzeventig procent van de patiënten slaagde erin om in 56
dagen (mediaan, interquartile range 28-84 dagen)) af te bouwen met de verstrekte
afbouwmedicatie. Ten opzichte van paroxetine konden de andere SSRI’s en SNRI’s als groep sneller
worden afgebouwd (van -78 tot -13 dagen), maar voor geen van de directe vergelijkingen per
antidepressivum met paroxetine was dat verschil significant [Groot 2018]. Bij sommige individuen is
een zeer geleidelijke afbouw noodzakelijk om te voorkomen dat de onttrekkingsverschijnselen
terugkeren [Amsden 1996, Haddad 2007, Koopowitz 1995, Louie 1996, Groot 2018].

i

Dit dient slechts kortdurend te gebeuren in verband met het verslavingsrisico (zie ook NHG-Standaard
Slaapproblemen en slaapmiddelen).

Pagina 4 van 14

Utrecht, September 2018
Een andere manier die voor het tegengaan van onttrekkingsverschijnselen bij het afbouwen ten
behoeve van het stoppen van een antidepressivum beschreven wordt, is het vervangen van de
minimaal effectieve dosering van een SSRI of SNRI door fluoxetine 20 mg/dag en dit gedurende
tenminste 7 dagen te gebruiken. Daarna zou fluoxetine ineens gestopt kunnen worden omdat het
een zeer lange halfwaardetijd heeft [Benazzi 1996, Giakas 1997, Keuthen 1994]. Deze manier is
echter nog minder goed beschreven en onderbouwd dan het meer geleidelijk afbouwen (qua tempo
en/of doseringsstappen). Het is bijvoorbeeld niet duidelijk of er eerst 4 à 5 weken simultaan
behandeld moet worden om een steady state van fluoxetine te bereiken voor de andere SSRI/SNRI
gestopt kan worden. Als patiënten na goede voorlichting over deze onzekerheden een duidelijke
voorkeur hebben voor deze manier van afbouwen is deze strategie een optie.
SSRI’s en SNRI’s met een halfwaardetijd van < 40 uur moeten niet worden afgebouwd door om de
dag te doseren. Dit is immers vergelijkbaar met kortdurend abrupt stoppen. Dit heeft grote
veranderingen van de plasmaconcentraties van deze middelen tot gevolg. De mogelijke
consequenties voor de bezettingsgraad van de serotoninereceptoren6 kunnen juist
onttrekkingsverschijnselen veroorzaken.
Bij het afbouwen van antidepressiva met een sterke remmende werking op het cytochroom P450systeem (bijvoorbeeld paroxetine) moet er rekening mee worden gehouden dat andere medicatie
eventueel sneller afgebroken zal worden als het antidepressivum in dosering wordt verlaagd.
Begeleiding bij de afbouw
De expert opinion (van behandelaars en patiënten) is dat de slagingskans van afbouw van
antidepressiva mede afhankelijk is van de begeleiding door de behandelaar ten tijde van het
afbouwproces. Hierbij zijn voorlichting over mogelijk optredende symptomen, afspraken over het
afbouwtempo en de doseringsstappen, bereikbaarheid voor tussentijds overleg en geregelde
contacten (face-to-face, telefonisch, anderszins) belangrijke onderdelen. Het afbouwtraject moet
door behandelaar en patiënt gezamenlijk zo worden vormgegeven dat daaruit voor de patiënt de
beste beslissingen volgen.

Voorbeelden van afbouwschema’s
Bij afwezigheid van risicofactoren voor ADS
Afbouwen kan bij afwezigheid van risicofactoren plaatsvinden met de geregistreerde sterktes van
SSRI’s en SNRI’s. Een eventuele hogere dosering dan de minimaal effectieve dosering kan in overleg
met de patiënt in een periode van minimaal 2 tot 4 weken worden afgebouwd tot de minimaal
effectieve dosering [tabel 1]. Na tenminste 2 weken op de minimaal effectieve dosis kan deze
gehalveerd worden. Deze dosering kan na 2 tot 4 weken worden gestaakt [tabel 2]. Voor fluoxetine is
het, gezien de lange halfwaardetijd, farmacologisch waarschijnlijk niet nodig om eerst af te bouwen
tot de minimaal effectieve dosering. Indien gewenst is een tussenstap door af te bouwen naar
20mg/dag mogelijk.
Geef de afbouwstappen qua tijdsduur concreet vorm in overleg met de patiënt. Indien er gaandeweg
het afbouwen lichte of matige onttrekkingsverschijnselen optreden, kunnen deze in overleg en
afstemming met de patiënt symptomatisch worden behandeld, bijvoorbeeld door kortdurend een
benzodiazepine voor te schrijven bij slaapproblemen [Haddad 2007]. Bij ernstige
onttrekkingsverschijnselen tijdens dit schema wordt in overleg met de patiënt gekozen voor een
meer geleidelijk afbouwschema (qua tempo en/of doseringsstappen) (zie paragraaf Bij aanwezigheid
van risicofactoren voor ADS en tabel 3).

Pagina 5 van 14

Utrecht, September 2018

Tabel 2. Voorbeelden van afbouwschema’s bij afwezigheid van risicofactoren voor ADS
Stappen
1
2
3

CIT

EsCIT

FLV

FLX

PAR

SER

DUL

VLX

20
10
0

10
5
0

(100)
50
0

20
0

20
10
0

50
25
0

60
30
0

75
37,5
0

mg/dag

Bij het optreden van ernstige ontrekkingsverschijnselen gedurende dit afbouwschema kunnen tempo en/of
doseringsstappen ervan worden aangepast of kan worden overgegaan naar een afbouwschema conform tabel 3 (zie
ook tekst).
CIT = citalopram, EsCIT = escitalopram, DUL = duloxetine, FLV = fluvoxamine, FLX = fluoxetine, PAR = paroxetine,
SER = sertraline, VLX = venlafaxine

Bij aanwezigheid van risicofactoren voor ADS
De kans op ADS bij het afbouwen neemt toe bij de aanwezigheid van (arbitrair) 1 of meer
risicofactoren (zie paragraaf Risicofactoren voor het optreden van ADS). In overleg met de patiënt (en
naasten) kan een keuze voor een meer geleidelijk afbouwschema (qua tempo en/of
doseringsstappen) gemaakt worden. Een eventuele hogere dosering dan de minimaal effectieve
dosering kan in overleg met de patiënt in een periode van minimaal 2 tot 4 weken worden
afgebouwd tot de minimaal effectieve dosering [tabel 1]. Als hierbij ernstige
onttrekkingsverschijnselen optreden, kan in overleg met de patiënt ook voor dit stuk van het traject
voor een meer geleidelijke afbouw (qua tempo en/of doseringsstappen) worden gekozen.
In overleg met de patiënt wordt vervolgens voor een snelheid van de daarna te volgen
afbouwstappen gekozen [tabel 3].
Met uitzondering van fluoxetine hebben alle SSRI’s en SNRI’s een halfwaardetijd < 40 uur, wat
inhoudt dat binnen 1 week een steady state wordt bereikt. Daarom wordt er in tabel 3 uitgegaan van
een afbouwtempo van 1 week per stap. Omdat na een dosisverlaging een geleidelijke daling van de
steady state optreedt, kan farmacokinetisch worden verwacht dat een verlaging van meerdere
milligrammen per stap (hier per week) in de praktijk vergelijkbaar is met het dagelijks veranderen
van de dosering in kleinere hoeveelheden.
Tabel 3. Voorbeelden van afbouwschema’s bij aanwezigheid van ≥ 1 risicofactor(en) voor ADS
Stappen
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

CIT

EsCIT

FLV

PAR

SER

DUL

VLX

20
10
6
4
3
2
1
0,5

10
5
3
2
1,5
1
0,5
0,25

50
30
20
15
10
5
2,5
0

20
10
7
5
3
2
1
0,5

50
25
15
10
7,5
5
2,5
1,25

60
30
15
10
6
4
2
1

75
37,5
20
12
7
5
3
2

0

0

0

0

0

1
0

mg/dag

Afbouwdoseringen zijn berekende doseringen en benaderen een daling van 10% in de
serotoninetransporterbezettingsgraad per stap [Klein 2007, Meyer 2004, Suhara 2003, Takano 2006].6
Standaardaanbeveling op basis van de halfwaardetijd en steady state is 1 week per stap. Op geleide van ervaringen en
optreden van ADS kan de snelheid van afbouw worden aangepast en eventuele tussenliggende doseringen worden
toegevoegd (zie ook tekst).
Voor het samenstellen van de benodigde doseringen zijn de minimale doseereenheden (tabel 5) vereist. Voor doseringen
boven de laagst gebruikte dosering kunnen voor het gebruikersgemak aparte doseereenheden gewenst zijn.
Afkortingen: zie tabel 2.

Pagina 6 van 14

Utrecht, September 2018
De doseringen van de afbouwschema’s in tabel 3 zijn berekende doseringen en benaderen een
daling van 10% in de serotoninetransporterbezettingsgraad per stap [Klein 2007, Meyer 2004, Suhara
2003, Takano 2006]. 6 Deze beoogde daling van 10% in de serotoninetransporterbezettingsgraad per
stap behoeft kleine doseringsstappen aan het eind van de afbouw. Op basis van de ervaringen en het
optreden van ADS kan de snelheid van afbouw worden aangepast en/of kunnen eventuele
tussenliggende doseringen worden toegevoegd (let hierbij op de niet-lineaire doseringsstappen).7

Benodigde doseereenheden voor afbouwschema’s
Beschikbare laagste doseereenheden SSRI’s en SNRI’s
Tabel 4. In Nederland beschikbare doseereenheden
CIT

EsCIT

Beschikbare laagste
10 mg
5 mg
doseereenheid
Vloeibaar/suspensie
40 mg/ml
20 mg/ml
(per ml: 20 druppels)
(2 mg/druppel) (1 mg/druppel)
* Geen vloeibare vorm beschikbaar
$ Doorgeleverde bereiding, niet geregistreerd product
^ Suspensie kan niet worden gedruppeld
Afkortingen: zie tabel 2.

FLV*

PAR

SER

DUL*

VLX*

50 mg
deelbaar

10 mg

25 mg$

30 mg

37,5 mg

2 mg/ml
suspensie^

20 mg/ml
suspensie^

Het risico op doseerfouten bij het gebruik van een vloeibare toedieningsvorm is groter dan bij het
gebruik van een vaste toedieningsvorm, zeker als de benodigde dosering laag is. De bijgeleverde
spuit is veelal niet geschikt om dergelijke kleine volumes af te meten. Op verzoek zouden 1 ml
spuitjes gebruikt kunnen worden, echter de laagste doseringen in tabel 3 kunnen daarmee niet
nauwkeurig genoeg afgemeten worden. Bovendien correleert het aantal milligrammen niet met het
aantal milliliters dat afgemeten dient te worden [CMR-alert 2006, Ryu 2012, Santen-Reestman 2015].
Ook kan de biologische beschikbaarheid van druppelvloeistof anders zijn dan voor tabletten (zie o.a.
SPC citalopram). De biologische beschikbaarheid van de druppelvloeistof (Cipramil 40 mg/ml, RVG
22687) is ca. 25% hoger in vergelijking met tabletten) [EMA 2017]. De werkgroep ziet daarom
belangrijke risico’s bij het afbouwen met behulp van vloeibare toedieningsvormen.
Venlafaxine en duloxetine zijn in Nederland alleen in de handel in de vorm van tabletten met
gereguleerde afgifte of capsules. In de productinformatie van venlafaxine- en duloxetinecapsules
staat dat de capsules niet gedeeld, fijngestampt, gekauwd of opgelost mogen worden. De capsules
mogen wel open worden gemaakt, mits de korrels heel blijven. De werkgroep acht afbouwen met
het tellen van korrels, vanwege de kans op rekenfouten, risicovol.
Benodigde doseereenheden voor voorgestelde afbouwschema’s
Tabel 5. Benodigde doseereenheden
Benodigde laagste
dosis tablet

CIT

EsCIT

FLV

PAR

SER

DUL

VLX

0,5 mg

0,25 mg

2,5 mg

0,5 mg

1,25 mg

1 mg

1 mg

Niet alle voor de patiënt noodzakelijke doseereenheden van de geneesmiddelen zijn geregistreerd in de handel beschikbaar.
Het breken van tabletten kan tot in 45% van de gevallen (31% bij antidepressiva) tot doseerfouten leiden [Eserian 2018]. Bij
het optreden van ADS tijdens de afbouwschema’s van tabel 3 kan worden gekozen voor tussenliggende doseringen. In dat
geval zijn andere doseereenheden nodig. Voor het gebruikersgemak kan het wenselijk zijn om tussenliggende
doseereenheden te bereiden.
Niet iedere apotheek heeft bereidingsfaciliteiten en zal daarom, in samenwerking met een wel bereidende apotheek, naar
een passende oplossing zoeken voor het leveren van het gewenste maatwerk voor de patiënt. De bereidende apotheek
moet een kwaliteitssysteem bezitten dat afgestemd is op de schaalgrootte van bereiding. De in een apotheek bereide
producten moeten voldoen aan wettelijke kwaliteitseisen. Afkortingen: zie tabel 2.

Pagina 7 van 14

Utrecht, September 2018

Informatie voor patiënten
Bij doorontwikkeling van dit document past ook informatie voor patiënten. Het is de bedoeling van
de werkgroep om deze informatie dan ook te (laten) ontwikkelen.

Aanbevelingen op een rij
-

Vertel patiënten dat ze nooit zelf acuut moeten stoppen maar altijd in overleg met hun
behandelaar een afbouwstrategie moeten kiezen en opstellen.

-

Geef bij het afbouwen van antidepressiva altijd uitleg over het mogelijk kunnen optreden van
onttrekkingsverschijnselen.

-

Maak afspraken tussen patiënt en behandelaar omtrent het tempo en de doseringsstappen bij
afbouwen van antidepressiva door middel van gedeelde besluitvorming (‘shared decision
making’)

-

Maak afspraken over beschikbaarheid voor tussentijds contact tussen behandelaar en patiënt.

-

Bouw in een periode van minimaal 2 tot 4 weken af tot de minimaal effectieve dosis met de
beschikbare doseringseenheden.

-

Bouw, bij afwezigheid van risicofactoren, af van de minimaal effectieve dosis door halvering van
deze dosis en staak vervolgens na 2 tot 4 weken volledig [tabel 2].

-

Geef bij lichte of matige onttrekkingsverschijnselen begeleiding met behulp van geruststelling
en/of ondersteunende medicatie.

-

Keer bij het optreden van ernstige onttrekkingsverschijnselen terug naar de laagste dosis zonder
ADS, en kies voor een meer geleidelijke afbouw (qua tempo en/of doseringsstappen) vanaf deze
dosis met behulp van een afbouwschema [tabel 3]. De snelheid van het doorlopen van de
stappen is onderwerp van gedeelde besluitvorming en afhankelijk van het verloop van het
proces.

-

Kies bij de aanwezigheid van (arbitrair) ≥ 1 risicofactor(en) in overleg met de patiënt direct voor
een meer geleidelijke afbouw vanaf de minimaal effectieve dosis tot 0 met behulp van een
afbouwschema (tabel 3). De snelheid van het doorlopen van de stappen is onderwerp van
gedeelde besluitvorming en afhankelijk van het verloop van het proces.

-

Consulteer zo nodig een psychiater/apotheker met uitgebreide expertise ten aanzien van het
afbouwen van antidepressiva.

-

Doseer antidepressiva (met een halfwaardetijd < 40 uur6) bij het afbouwen niet om de dag,
omdat dit grote veranderingen in plasmaconcentraties geeft met een risico op
onttrekkingsverschijnselen.

-

Bagatelliseer onttrekkingsverschijnselen niet.

-

Aarzel niet bij ernstige onttrekkingsverschijnselen de dosering weer te verhogen. Dit maakt het
onderscheid tussen onttrekkingsverschijnselen en terugval of recidief helder. Leg dit goed uit
aan de patiënt.

Pagina 8 van 14

Utrecht, September 2018

Doorontwikkeling van het document
Na de totstandkoming van dit document (zoals beschreven in noot 1) is de eerste definitieve versie
door alle partijen (bestuurlijk) goedgekeurd en in September 2018 gepubliceerd.
Dit document zal in de toekomst doorontwikkeld moeten worden zodat het geborgd kan worden in
de beroepsstandaarden van de beroepsgroepen. De werkgroep streeft ernaar om een dergelijk
document voor tricyclische en andere antidepressiva te ontwikkelen.
Omdat er weinig empirische onderbouwing is ten aanzien van de optimale afbouwstrategie is het van
belang de ervaringen met de in dit document voorgestelde afbouwschema’s te bundelen en (liefst
systematisch) te onderzoeken.
Een eerste herziening zal plaatsvinden in 2019.

Disclaimer
Om de in dit document voorgestelde voorbeeldschema’s [tabel 3] praktisch uitvoerbaar te maken,
moeten de voor de schema’s noodzakelijke doseereenheden in de handel beschikbaar komen, en er
sluitende vergoedingsafspraken over gemaakt worden.

Referenties
Amsden GW, Georgian F. Orthostatic hypotension induced by sertraline withdrawal. Pharmacotherapy
1996;16:684-6.
Benazzi F. Venlafaxine withdrawal symptoms. Can J Psychiatry 1996;41:487.
CMR-alert. Risperdal drank 25 mg i.p.v. 0,25 mg toegediend. CMR ALERT, 2006.
Delgado PL. Monoamine depletion studies: implications for antidepressant discontinuation syndrome. J Clin
Psychiatry 2006;67 Suppl 4:22-6.
Dilsaver SC, Feinberg M, Greden JF. Antidepressant withdrawal symptoms treated with anticholinergic agents.
Am J Psychiatry 1983a;140:249-51.
Dilsaver SC, Kronfol Z, Sackellares JC, Greden JF. Antidepressant withdrawal syndromes: evidence supporting
the cholinergic overdrive hypothesis. J Clin Psychopharmacol 1983b;3:157-64.
European Medicines Agency. Reflection paper on the pharmaceutical development of medicines for use in the
older population (2017). www.ema.europa.eu
Eserian JK, Lombardo M, Chagas JR, Galduróz JCF. Actual versus expected doses of half tablets containing
prescribed psychoactive substances: a systematic review. Prim Care Companion CNS Disord 2018;20:17r02211.
Fava GA, Gatti A, Belaise C, Guidi J, Offidani E. Withdrawal symptoms after selective serotonin reuptake
inhibitor discontinuation: a systematic review. Psychother Psychosom 2015;84:72-81.
Fava M, Mulroy R, Alpert J, Nierenberg AA, Rosenbaum JF. Emergence of adverse events following
discontinuation of treatment with extended-release venlafaxine. Am J Psychiatry 1997;154:1760-2.
Giakas WJ, Davis JM. Intractable withdrawal from venlafaxine treated with fluoxetine. Psychiatric Annals
1997;27:85-92.

Pagina 9 van 14

Utrecht, September 2018
van Geffen ECG, Hugtenburg JG, Heerdink ER, van Hulten RP, Egberts ACG. Discontinuation symptoms in users
of selective serotonin reuptake inhibitors in clinical practice: tapering versus abrupt discontinuation. Eur J Clin
Pharmacol 2005;61:303-7.
Groot PC, Van Ingen Schenau J. Antidepressiva beter afbouwen. Pleidooi voor een richtlijn `afbouwen van
antidepressiva’. Een knelpuntenanalyse (2013a). www.bit.ly.
Groot PC, Consensusgroep Tapering. Taperingstrips voor paroxetine en venlafaxine. Tijdschr Psychiatr
2013b;55:789-794.
Groot PC, van Os J. Rapport Ontwikkeling en rationaliteit van taperingstrips. Hoofdstuk Overtuigend 'bewijs'
voor de rationaliteit van taperingstrips. Literatuuronderzoek (2017). www.bit.ly.
Groot PC, Van Os J. Antidepressant taperingstrips to help people safely come off medication Psychosis
2018;10:142-5.
Haddad P. The SSRI discontinuation syndrome. J Psychopharmacol 1998;12:305-13.
Haddad PM, Anderson IM. Recognising and managing antidepressant discontinuation symptoms. Advances in
Psychiatric Treatment 2007;13:447-57.
Harvey BH, Slabbert FN. New insights on the antidepressant discontinuation syndrome. Hum Psychopharmacol
2014;29:503-16.
Himei A, Okamura T. Discontinuation syndrome associated with paroxetine in depressed patients: a
retrospective analysis of factors involved in the occurrence of the syndrome. CNS Drugs 2006;20:665-72.
Hosenbocus S, Chahal R. Ssris and snris: a review of the discontinuation syndrome in children and adolescents.
J Can Acad Child Adolesc Psychiatry 2011;20:60-7.
Keuthen NJ, Cyr P, Ricciardi JA, Minichiello WE, Buttolph ML, Jenike MA. Medication withdrawal symptoms in
obsessive-compulsive disorder patients treated with paroxetine. J Clin Psychopharmacol 1994;14:206-7.
Klein N, Sacher J, Geiss-Granadia T, Mossaheb N, Attarbaschi T, Lanzenberger R, et al. Higher serotonin
transporter occupancy after multiple dose administration of escitalopram compared to citalopram: An
[123i]adam spect study. Psychopharmacology (Berl) 2007;191:333-9.
Koopowitz LF, Berk M. Paroxetine induced withdrawal effects. Human Psychopharmacology: Clinical and
Experimental 1995;10:147-8.
Lejoyeux M, Ades J. Antidepressant discontinuation: a review of the literature. J Clin Psychiatry 1997;58:11-6.
Louie AK, Lannon RA, Kirsch MA, Lewis TB. Venlafaxine withdrawal reactions. Am J Psychiatry 1996;153:1652.
Meyer JH, Wilson AA, Sagrati S, Hussey D, Carella A, Potter WZ, et al. Serotonin transporter occupancy of five
selective serotonin reuptake inhibitors at different doses: an [11c]dasb positron emission tomography study.
Am J Psychiatry 2004;161:826-35.
Muzina DJ. Discontinuing an antidepressant? Tapering tips to ease distressing symptoms. Current Psychiatry
2010;9:51-61.
Ogle NR, Akkerman SR. Guidance for the discontinuation or switching of antidepressant therapies in adults. J
Pharm Pract 2013;26:389-96.
Perahia DG, Kajdasz DK, Desaiah D, Haddad PM. Symptoms following abrupt discontinuation of duloxetine
treatment in patients with major depressive disorder. J Affect Disord 2005;89:207-12.

Pagina 10 van 14

Utrecht, September 2018
Renoir T. Selective serotonin reuptake inhibitor antidepressant treatment discontinuation syndrome: a review
of the clinical evidence and the possible mechanisms involved. Front Pharmacol 2013;4:45.
Rosenbaum JF, Fava M, Hoog SL, Ascroft RC, Krebs WB. Selective serotonin reuptake inhibitor discontinuation
syndrome: a randomized clinical trial. Biol Psychiatry 1998;44:77-87.
Royal College of Psychiatrists. Antidepressants (2017). www.rcpsych.ac.uk.
Ruhe HG, Haarman BCM, De Boer MK, Batelaan NM, Birkenhäger TK. Antidepressiva. Molemans praktische
psychofarmacologie. Houten: Prelum Uitgevers; 2015.
Ryu GS, Lee YJ. Analysis of liquid medication dose errors made by patients and caregivers using alternative
measuring devices. J Manag Care Pharm 2012;18:439-45.
Santen-Reestman J, Leenders H. Patiënt krijgt zestig keer meer mirtazapine dan bedoeld. Pharm Weekbl
2015;150:20-1.
Schatzberg AF, Haddad P, Kaplan EM, Lejoyeux M, Rosenbaum JF, Young AH, et al. Possible biological
mechanisms of the serotonin reuptake inhibitor discontinuation syndrome. Discontinuation consensus panel. J
Clin Psychiatry 1997;58:23-7.
Suhara T, Takano A, Sudo Y, Ichimiya T, Inoue M, Yasuno F, et al. High levels of serotonin transporter occupancy
with low-dose clomipramine in comparative occupancy study with fluvoxamine using positron emission
tomography. Arch Gen Psychiatry 2003;60:386-91.
Takano A, Suzuki K, Kosaka J, Ota M, Nozaki S, Ikoma Y, et al. A dose-finding study of duloxetine based on
serotonin transporter occupancy. Psychopharmacology (Berl) 2006;185:395-9.
Tint A, Haddad PM, Anderson IM. The effect of rate of antidepressant tapering on the incidence of
discontinuation symptoms: a randomised study. J Psychopharmacol 2008;22:330-2.
Vlaminck JJD, Van Vliet IM, Zitman FG. Onttrekkingsverschijnselen van antidepressiva. Ned Tijdschr Geneeskd
2005;149:698-701.
Warner CH, Bobo W, Warner C, Reid S, Rachal J. Antidepressant discontinuation syndrome. Am Fam Physician
2006;74:449-56.

Pagina 11 van 14

Utrecht, September 2018

Noten
1

Wetenschappelijke onderbouwing voor het afbouwen van antidepressiva

In 2013 verscheen een artikel in het Tijdschrift voor Psychiatrie [Groot 2013a] waarin in navolging
van eerdere signalen [Fava 1997, Haddad 1998, Haddad 2007, Perahia 2005, Rosenbaum 1998,
Vlaminck 2005] aandacht werd gevraagd voor onttrekkingsverschijnselen bij het afbouwen van
antidepressiva, met name paroxetine en venlafaxine. In dit artikel werd vastgesteld dat er geen
wetenschappelijke onderbouwing bestaat voor de manier van afbouwen, en dat het ‘geleidelijk
afbouwen’ zonder verdere uitwerking wordt vermeld in richtlijnen/standaarden. In die publicatie
werd door hoogleraren en experts op het gebied van de behandeling van stemmingsstoornissen
opgeroepen om speciale afbouwmedicatie beschikbaar te maken (hierbij werd de term taperingstrips
geïntroduceerd als een methode van geleidelijk afbouwen). In een hernieuwd literatuuronderzoek
(medio 2017) werd nog steeds geen bewijs voor de wijze van afbouwen gevonden, ondanks dat
veelvuldig wordt aanbevolen dat afbouw geleidelijk moet plaatsvinden [Groot 2017]. Een
systematisch literatuuronderzoek over het antidepressivumdiscontinuerings syndroom (ADS) kwam
tot grotendeels dezelfde conclusies, hoewel de auteurs ook incidentele persisterende ADS-effecten
beschrijven [Fava 2013].
Het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing voor de manier van afbouwen van antidepressiva
maakt dat er in de huidige richtlijnen/standaarden geen concrete evidence-based aanbevelingen
gedaan kunnen worden. Op basis van het zo goed mogelijk bespreken en combineren van
patiëntenperspectief, beschikbare (wetenschappelijke) literatuur, kennis over de
psychofarmacologie, expert-opinion en praktijkervaringen, gevolgd door een commentaarfase
waarin vele gewaardeerde reacties het stuk verder hebben aangescherpt en verbeterd, heeft deze
multidisciplinaire werkgroep de huidige tekst en aanbevelingen geformuleerd.
2

Onttrekking versus onthouding

Onthoudingsverschijnselen, craving en terugval in gebruik zijn gemeenschappelijke kenmerken van
afhankelijkheid van alcohol, opiaten en stimulerende middelen. Craving en terugval in gebruik
kunnen ook nog voorkomen na lange perioden van onthouding. Daarentegen is er geen bewijs dat
patiënten antidepressiva willen herstarten als ze ermee zijn gestopt of zich gedwongen voelen om
terug te keren naar het nemen van antidepressiva als de onttrekkingsverschijnselen zijn verdwenen
[Haddad 2007].
3

TCA’s

De onttrekkingsverschijnselen bij TCA’s lijken op die bij SSRI’s/SNRI’s met uitzondering van de
sensorische symptomen die alleen bij SSRI’s/SNRI’s voorkomen. Parkinsonisme en ernstige
evenwichtsproblemen lijken vooral kenmerkend te zijn voor het staken van TCA’s [Warner 2006]. De
gastro-intestinale symptomen bij afbouw van TCA’s worden waarschijnlijk veroorzaakt door
cholinerge rebound [Dilsaver 1983b].
4

Zoekstrategie

De artikelen met betrekking tot risicofactoren in dit consensusdocument zijn gevonden met een
systematische zoekstrategie:
((discontinuation[tiab] OR withdrawal[tiab] OR tapering[tiab]) AND (serotonin uptake
inhibitors/adverse effects[mh] OR serotonin uptake inhibitor*[tiab] OR serotonin reuptake
inhibitor*[tiab] OR selective serotonin[tiab] OR SSRI*[tiab] OR antidepressive agents/adverse
effects[mh] OR antidepressant*[tiab]) AND (meta-analysis[pt] OR randomized controlled trial[pt] OR
cohort studies[mh] OR meta-anal*[tiab] OR systematic[sb] OR randomized[tiab] OR randomised[tiab]
OR RCT[tiab] OR cohort stud*[tiab] OR follow-up[tiab]) NOT (animals[mh] NOT humans[mh]) NOT
(child[mh] NOT adult[mh]) NOT neonatal[ti]

Pagina 12 van 14

Utrecht, September 2018

Op basis van deze zoekstrategie zijn 1081 artikelen gevonden. Deze zijn voor deze versie van dit
document nog niet allemaal gescreend op basis van titel en abstract.
5

6

Andere mogelijke risicofactoren

Antidepressiva die hun eigen metabolisme remmen [Harvey 2014].
De invloed van de snelheid van metaboliseren van een individuele patiënt. Denk hierbij aan
polymorfismen van het CYP P450 enzym (rapid metabolisers) en het gebruik van comedicatie die
enzyminductie of remming geven [Harvey 2014].
De duur van het gebruik van antidepressiva (onder andere [Haddad 2007 , Harvey 2014, Himei
2006, Muzina 2010]. Omdat hierover wisselend wordt gerapporteerd is deze risicofactor niet als
evidente risicofactor toegevoegd.
Als bij het starten van de medicatie (i.c. paroxetine) bijwerkingen optraden [Himei 2006].
Andere mogelijke risicofactoren die uit praktijkervaring naar voren komen zijn: een sterke angst
voor afbouwen, polyfarmacie en zwangerschap.

Opmerkingen bij de afbouwschema’s

Ten aanzien van de gepresenteerde afbouwschema’s zijn de volgende aanvullende opmerkingen van
belang. Ondanks gepostuleerde mechanismen op andere systemen (zie paragraaf Pathofysiologie), is
ervoor gekozen de effecten van dosisveranderingen die direct (binnen enkele uren) doorwerken op
de bezettingsgraad van het primaire doelwit van SSRI’s en SNRI’s, de serotoninetransporter, te
gebruiken als model/uitgangspunt voor het tegengaan van ADS. De observaties: vaker ADS bij een
middel met korte halfwaardetijd, het binnen één tot enkele dagen na dosisverlaging optreden van
ADS, het snel verdwijnen van onttrekkingsverschijnselen na het verhogen van de dosering en de
soort symptomen zijn allen te verklaren vanuit dit model/uitgangspunt.
De berekende doseringen in [tabel 3] zijn afgeleid op basis van een farmacokinetisch Emax-model,
waarin de serotonine bezettingsgraad curvilineair geassocieerd is met doseringen of plasmaspiegels
[Figuur 1] (zie onder andere [Meyer 2004, Ruhe 2015]).
Deze curve wordt bepaald met de formule
-./-0/12*130
𝐵𝑒𝑧𝑒𝑡𝑡𝑖𝑛𝑔 = 𝐵)*+ ∗ (56 9-./-0/12*130)).

Figuur 1. Theoretische Emax-curve

78

Bezettingsgraad (%)

100
Bmax

80
60
40
20
0

EC50

0

Emax curve

50

100

150

200

250

Concentratie (µg/l)

Pagina 13 van 14

Hierin staat Bmax voor de maximaal te bereiken
bezettingsgraad en EC50 voor de concentratie
waarbij 50% bezettingsgraad wordt bereikt.
Op grond van deze curve is te begrijpen dat de
afbouw van hogere doseringen (met hogere
concentraties in het bloed) niet
noodzakelijkerwijs heel geleidelijk hoeft te
gebeuren omdat een dosisverlaging weinig
invloed heeft ten aanzien van een
veranderende bezettingsgraad.
Voor de verschillende SSRIs en SNRIs zijn de
Bmax en EC50 afzonderlijk bepaald in eerder
onderzoek [Klein 2007, Meyer 2004, Suhara
2003, Takano 2006].

Utrecht, September 2018

Met de doseringstappen in de afbouwschema’s wordt een geleidelijke daling van de bezettingsgraad
met 10% per stap gerealiseerd [Figuur 2].
Figuur 2. Vermindering van bezettingsgraad per afbouwstap
90,0
80,0
70,0

CIT

60,0

EsCIT

50,0

FLV

40,0

PAR

30,0

SER

20,0

DUL

10,0

VLX

0,0
0

2

4

6

8

10

12

NB1: bij de berekeningen van de doseringen in tabel 3 is geen rekening gehouden met veranderende
kinetiek bij lagere doseringen (bijvoorbeeld bij inhibitie van P450-enzym CYP2D6 door paroxetine).
Dit zal ervoor zorgen dat de steady state in de lagere doseringsstappen sneller wordt bereikt, wat
eventuele tussenliggende stappen noodzakelijk kan maken.
NB2: evenmin is rekening gehouden met postsynaptische adaptaties bij langdurend gebruik van
antidepressiva (waarvan de relevantie voor onttrekking weliswaar is gehypothetiseerd, maar nog
grotendeels onbekend is).
Tabel 6. Gemiddelde duur tot steady state op basis van de gemiddelde halfwaardetijd
Steady state (dagen)
Gemiddelde
halfwaardetijd (uren)

CIT
7,5
36

EsCIT
6,3
30

FLV
4,2
20

FLX
50*
240*

PAR
5,0
24

SER
5,4
26

DUL
3,5
17

VLX
5,4*
11*

*op basis van de actieve metaboliet: halfwaardetijd nor-fluoxetine 10 dagen, O-desmethylvenlafaxine: 11 uur

Afkortingen: zie tabel 2.
7

De optimale duur van de afbouw

Bij het afbouwen zal voortdurend een balans moeten worden gezocht tussen te korte afbouw (door
te snelle afbouwstappen te maken; een vorm van onderbehandeling) versus te langzame afbouw
(door te traag afbouwstappen te maken; een vorm van overbehandeling). Op grond van gegevens uit
een observationeel onderzoek lijkt een afbouwtraject van 8 weken bij 58% goed genoeg (maar bij
32% te lang) te zijn, terwijl dit bij 12 weken afbouw voor 89% goed genoeg (maar voor 58% te lang)
bleek te zijn (data voor venlafaxine) [Groot 2018]. Omdat er bij het optreden van ADS-symptomen
gekozen kan worden voor een tragere afbouw lijkt met de voorgestelde duur van de afbouw (8 tot 9
weken) in de schema’s een goede balans tussen te traag versus te snel afbouwen te bestaan.
Uiteraard worden ook hierbij de keuzes gemaakt op basis van gedeelde besluitvorming en kan een
patiënt besluiten initieel sneller of langzamer af te afbouwen.

Pagina 14 van 14