Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

22 831

De Hoorn van Afrika

Nr. 102

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 oktober 2014
Van 1–4 september bracht ik een bezoek aan partnerland Zuid-Sudan.
Tijdens dit bezoek heb ik persoonlijk kennisgenomen van de ernstige
humanitaire gevolgen voor de bevolking van het conflict dat op
15 december 2013 is uitgebroken. Ik heb echter ook kunnen zien hoe in de
gebieden die slechts marginaal zijn getroffen door het conflict de
structurele Nederlandse inzet bijdraagt aan verbeterde levensomstandigheden. Tijdens de diverse gesprekken heb ik de blijvende Nederlandse
betrokkenheid bij de bevolking van Zuid-Sudan onderstreept. In het
gesprek met de Minister van Kabinetszaken heb ik de boodschap gebracht
dat Nederland de directe steun aan de centrale regering heeft opgeschort.
Dit bezoek stond in schril contrast tot het bezoek dat ik in februari 2013
maakte, dat in het teken stond van de vorderingen en uitdagingen bij
opbouw van een nieuwe staat. Van ondersteuning van staatsopbouw kan
onder de huidige omstandigheden geen sprake zijn. Verdere stappen voor
de aanpassing van het OS-programma, waarover u eerder bent geïnformeerd (Kenmerk 2014.371267), als ook additionele inzet op humanitaire
hulp (waaronder middelen uit het noodhulpfonds, zie brief met kenmerk
DSH-2014.579002), vinden plaats.
Opschorting Nederlandse hulp aan de centrale regering
Zoals bekend vorderen de vredesbesprekingen onder leiding van de
IGAD-bemiddelaars traag. Op 25 augustus is weliswaar door de
IGAD-staatshoofden een Protocol overeengekomen, dat een sturend kader
biedt voor de te vormen overgangsregering, maar bezien moet worden op
welke wijze hier uitvoering aan gegeven wordt door de betrokken partijen.
In het gesprek met de Minister van Kabinetszaken, Dr Martin Elia Lomurö,
heb ik mijn teleurstelling over de voortgang van de vredesonderhandelingen uitgesproken. Ik heb de regering opgeroepen tot volledige
medewerking aan het tot stand komen van een duurzame en inclusieve
vredesovereenkomst en het naleven van de staakt-het-vuren overeen-

kst-22831-102
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 22 831, nr. 102

1

komst. De betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld bij een
vredesovereenkomst is essentieel, zonder betrokkenheid van de bevolking
kan er geen sprake zijn van een duurzame vrede. Daarnaast heb ik mijn
zorg uitgesproken over de ernstige humanitaire situatie: het voortduren
van de gevechten heeft enorme gevolgen voor de bevolking, waardoor
ruim 1,7 miljoen mensen hun huizen hebben moeten verlaten, en er
ondanks uitgebreide voedselhulp meer dan 2 miljoen mensen met
ernstige voedseltekorten kampen. Ik heb de Zuid-Sudanese regering
opgeroepen zich meer in te zetten voor de lijdende bevolking, de inzet van
de regering tot nu toe is te beperkt: olie-inkomsten worden voor andere
doelen aangewend dan hulp aan de bevolking. In dit kader heb ik
aangegeven dat Nederland besloten heeft de directe hulp aan de centrale
overheid op te schorten en dat Nederland verwacht dat de regering zich
voor 100% inspant om tot een vredesakkoord te komen en dat vervolgens
naleeft. Nederland blijft zich echter inzetten voor de bevolking van
Zuid-Sudan, onder meer door het verlenen van humanitaire hulp en
structurele OS-inspanningen op het gebied van toegang tot water,
voedselzekerheid, mensenrechten, het maatschappelijk middenveld en
bevordering van en toegang tot Rule of Law.
Minister Lomurö sprak zijn verbazing uit over dit besluit, hij had veel
waardering voor de Nederlandse inzet sinds de onafhankelijkheid en was
van mening dat de regering volledig meewerkte aan het IGAD-vredesproces, maar dat het niet de enige speler was. Hij verzocht mij dezelfde
boodschap over te brengen aan de SPLA in oppositie. Het recent
getekende protocol zou volgens Lomurö een goede basis bieden voor
verdere besprekingen tussen de twee strijdende partijen. Tevens gaf hij
aan dat de samenwerking met humanitaire organisaties was verbeterd,
evenals de toegang tot de getroffen bevolking. Dit laatste werd mij
gedeeltelijk bevestigd door andere gesprekspartners, waaronder UNMISS,
maar de humanitaire toegang blijft een punt van aanhoudende zorg.
Structurele OS-inzet
In tegenstelling tot het opschorten van de directe steun aan de centrale
overheid loopt de ondersteuning van de overige hulpprogramma’s, met
name in de deelstaten, door. In Yei heb ik een bezoek gebracht aan een
aantal activiteiten gericht op voedselzekerheid, waaronder een trainingscentrum voor boeren, een activiteit van SPARK gericht op bevordering
van ondernemerschap voor de groententeelt, als ook een zaadveredelingsbedrijf, waardoor verbeterd zaad beschikbaar is met als doel het
verhogen van de voedselproductie. Dit gebied, onderdeel van de
Equatoria’s in het Zuiden van Zuid-Sudan, is relatief onaangetast door het
conflict: gevechten zijn hier uitgebleven, mede door gemeenschappelijk
optrekken van de lokale gemeenschap. Wel worden ontheemden uit
andere regio’s en Juba opgevangen.
UNMISS en bescherming van de burgerbevolking
In het kennismakingsgesprek met de net aangetreden Speciaal Vertegenwoordiger van de Secretaris-Generaal (SVSG) voor Zuid-Sudan en hoofd
UNMISS, Ellen Loj, is gesproken over de uitdagingen die UNMISS heeft
om te voldoen aan het aangepaste mandaat, met daarin als prioriteit de
bescherming van de burgerbevolking. De komende periode wordt
gebruikt om nadere uitwerking te geven aan dat mandaat. De SVSG gaf
aan dat het verbeteren van de veiligheidssituatie in de steden daarbij van
groot belang is, zodat de ontheemden zich veilig genoeg voelen om naar
huis terug te keren. Dit veronderstelt evenwel een beter functionerend
politie-apparaat. De SVSG gaf aan te worstelen met het dilemma dat
enerzijds een goed politie-apparaat voorwaarde is voor stabilisatie en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 22 831, nr. 102

2

normalisering, terwijl anderzijds capaciteitsopbouw niet langer onderdeel
is van het VN-mandaat.
De SVSG sprak haar waardering uit voor de Nederlandse bijdrage aan
UNMISS, die zich sinds het uitbreken van het conflict vnl. richt op de
VN-kampen voor ontheemden (Internally Displaced Persons - IDP’s). Ik
heb op mijn beurt lof uitgesproken voor UNMISS, dat direct na het
uitbreken van het conflict alles op alles heeft gezet om de bevolking te
beschermen. Tijdens mijn bezoek aan het VN-kamp voor IDP’s in Malakal,
heb ik zelf kunnen zien hoe UNMISS samen met NGO’s de levensomstandigheden van 18.000 IDP’s heeft verbeterd. De uitdagingen zijn enorm: het
kamp was niet berekend op een toestroom van IDP’s van deze omvang,
het regenseizoen heeft tot overstromingen geleid, grote sanitaire
problemen, spanningen tussen de in het kamp verblijvende etnische
groepen (Nuer, Dinka en Shilluk), etc. Sinds mei zijn 13.000 IDP’s naar een
nieuwer, droger en ruimer opgezet deel van het kamp gebracht, wat een
verbetering is. Goede samenwerking tussen UNMISS en de NGO’s is
nodig om deze uitdagingen het hoofd te blijven bieden.
UNMISS staat voor dezelfde uitdagingen in andere kampen. Met name in
Bentiu is er sprake van enorme overstromingen vanwege het regenseizoen. Ik heb UNMISS Nederlandse steun toegezegd voor het vinden
van een oplossing voor het drainage-probleem. Op initiatief van de
ambassade heeft een Nederlandse expert het gebied bezocht en
voorstellen gedaan voor oplossingen op de korte en middellange termijn.
Inmiddels zijn door Nederlandse steun korte termijn maatregelen in gang
gezet voor het versneld wegpompen van water. Streven is om voor de
start van het regenseizoen in 2015 structurele verbeteringen te realiseren.
Maatschappelijk middenveld en lokale media
Over de gevolgen van het conflict voor het maatschappelijk middenveld
heb ik gesproken met vertegenwoordigers van NGO’s (lokaal en internationaal) en kerkelijke leiders (waaronder bisschop Paride Taban, o.m.
betrokken bij de vredesbesprekingen tussen de regering en David Yau
Yau). Mijn gesprekspartners gaven aan dat omstandigheden voor het
uitoefenen van hun werkzaamheden aanzienlijk zijn verslechterd, zowel
door de verslechterde veiligheidssituatie als ook door bedreigingen.
Daarnaast werd gewezen op het ontbreken van onafhankelijke media,
waardoor de bevolking niet juist wordt geïnformeerd. De politieke ruimte
voorafgaand aan het conflict was weliswaar beperkt, maar toen was er
nog ruimte voor discussie in tegenstelling tot nu, aldus mijn gesprekspartners. Ik heb benadrukt er groot belang aan te hechten dat het
maatschappelijk middenveld zich kan blijven uitspreken en haar rol kan
spelen. Nederland zal die rol blijven steunen, via lopende programma’s
(waaronder het bieden van bescherming aan mensenrechtenverdedigers)
en in de dialoog met de Zuid-Sudanese regering. Daarnaast biedt
Nederland sinds deze zomer ondersteuning aan Radio Tamazuj, juist om
onafhankelijke informatieverstrekking zeker te stellen.
Gesprekspartners spraken hun zorg uit over het gebrek aan voortgang in
het vredesproces en de beperkte betrokkenheid van het maatschappelijk
middenveld daarbij. De inzet van IGAD is dat de strijdende partijen
onderling tot overeenstemming over een transitieregering dienen te
komen, met vertegenwoordigers van het maatschappelijk middelveld als
observers. Twijfels zijn er over de geloofwaardigheid en onpartijdigheid
van IGAD. Ik heb aangegeven het zeer zorgelijk te vinden als het
maatschappelijk middenveld zou worden uitgesloten van de vredesbesprekingen en dat ik dat ook in mijn gesprek met de Minister van
Kabinetszaken had aangegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 22 831, nr. 102

3

In het gesprek werd gewezen op het belang van transitional justice, om tot
duurzame vrede te komen. Gesprekspartners verschilden van mening
over de wijze waarop dit vormgegeven moest worden. Wel was men het
eens dat een benadering met verschillende elementen het meest
succesvol zou zijn, zoals een combinatie van criminal en traditional
justice, mogelijk een hybrid court of een truth commission op nationaal
niveau. Essentieel zou zijn dat de huidige leiders zich hier ook aan zouden
onderwerpen. In het kader van speerpunt Veiligheid & Rechtsorde worden
de mogelijkheden van een transitional justice benadering onderzocht.
De vertegenwoordigers van de lokale media bevestigden het afnemen van
de politieke ruimte en het gebrek aan onafhankelijke rapportage: zij
hebben voortdurend last van censuur en druk vanuit de regering op hun
berichtgeving. Journalisten worden lastig gevallen en ook aarzelt de
regering niet radiostations te sluiten na onwelgevallige berichtgeving. Het
recente sluiten van het katholieke Radio Bakhita in Juba is daar een
voorbeeld van. Nederland blijft zich samen met de internationale
gemeenschap inzetten voor persvrijheid, zo is de Zuid-Sudanese regering
opgeroepen de onafhankelijke media te respecteren, onder meer via een
EU-verklaring. Daarnaast ondersteunt Nederland activiteiten van Free
Press Unlimited, voor het trainen van en ondersteuning bieden aan
journalisten, zoals het tijdelijk elders onderbrengen van journalisten die in
de problemen zijn gekomen.
Positie vrouwen in het huidige conflict
Met diverse gesprekspartners werd gesproken over de positie van
vrouwen in het huidige conflict. De situatie van vrouwen is erbarmelijk,
als gevolg van toename van seksueel geweld, wegvallen van inkomsten,
verslechterde toegang tot diverse basisvoorzieningen als gezondheidszorg in de conflictgebieden, e.d. Diverse NGO’s spraken hun zorg uit voor
de beperkte deelname van vrouwen aan het vredesproces. Ik heb
aangegeven zeer te hechten aan deelname van vrouwen aan de vredesbesprekingen in Addis, als onderdeel van het maatschappelijk middenveld.
De ambassade onderzoekt mogelijkheden om hier een bijdrage aan te
leveren.
Mijn bezoek heb ik nadrukkelijk aangegrepen om de Nederlandse positie
over de OS-inzet toe te lichten. De boodschap over het opschorten van de
directe steun aan de centrale overheid werd door Minister Lomurö in alle
openheid ontvangen, waarbij er van beide kanten ruimte bleef voor
voortzetting van de dialoog. Daarnaast heb ik tijdens de gesprekken met
andere actoren (maatschappelijk middenveld, UNMISS, lokale media, e.d.)
mijn positie over het continueren van de OS-inzet uitgesproken, in
combinatie met respect voor de inzet en volharding van de vele gesprekspartners, waaronder vertegenwoordigers van vrouwenorganisaties. Het
bezoek heeft mij getoond dat de aanpassingen van de OS-inzet (zoals
eerder aan u bericht per brief, Kenmerk 2014.371267) nodig zijn om het
lijden van de bevolking enigszins te verlichten en te blijven bijdragen aan
duurzame ontwikkeling in Zuid-Sudan.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 22 831, nr. 102

4