Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht

Princetonlaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508 TA Utrecht
www.tno.nl

ECN
Tav de heer Dr. E.P. Weijers
Postbus 1
1755 ZG Petten

T +31 88 866 42 56

Datum
9 juni 2015
Onze referentie
060.16181.01mo
Onderwerp

Schiphol onderzoek; ECN4166531/02.06.2015

Geachte heer Weijers,
Onder verwijzing naar de opdracht voor metingen op de locatie
Amsterdamse Bos in het kader van der opdracht
ECN4166531/02.06.2015 en aanvullende metingen op de locatie
Connexxion door TNO, stuur ik u hierbij als bijlage de resultaten in een
briefrapport R10822 “Ultrafijn stof rondom Schiphol – mei 2015”. De
bijbehorende datasets zijn al eerder toegestuurd per email.
Ter informatie is het briefrapport ook aan de hoofdopdrachtgever RIVM
gestuurd. Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.
Met vriendelijke groet,

Dr. M.P. Keuken

Op opdrachten aan TNO zijn de Algemene
Voorwaarden voor opdrachten aan TNO,
zoals gedeponeerd bij de Griffie van de
Rechtbank Den Haag en de Kamer van
Koophandel Den Haag van toepassing.
Deze algemene voorwaarden kunt u tevens
vinden op www.tno.nl.
Op verzoek zenden wij u deze toe.
Handelsregisternummer 27376655.

Princetonlaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508 TA Utrecht

TNO-rapport

www.tno.nl

TNO 2015 R10822

T +31 88 866 42 56
F +31 88 866 44 75

Ultrafijn stof rondom Schiphol – mei 2015

Datum

9 juni 2015

Auteur(s)

Menno Keuken
Marcel Moerman
Peter Tromp

Aantal pagina's
Aantal bijlagen
Opdrachtnummer
Projectnaam
Projectnummer

17 (incl. bijlagen)
2
ECN4166531/02.06.2015
Ultrafijn stof rondom Schiphol -2015
060.16181.01.01

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.
© 2015 TNO

TNO-rapport | R10822

3 / 17

Inhoudsopgave
1

Introductie ................................................................................................................ 4

2
2.1
2.2

Onderzoek ................................................................................................................ 5
Metingen .................................................................................................................... 5
Aanpak ....................................................................................................................... 6

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

De resultaten ............................................................................................................ 7
Kwaliteitscontrole ....................................................................................................... 7
Meteorologie .............................................................................................................. 8
Synchronisatie lokale en meteorologische tijd .......................................................... 8
Amsterdamse Bos ..................................................................................................... 9
Connexxion .............................................................................................................. 11

4

Conclusie ................................................................................................................ 15
Bijlage(n)
A Totaal aantal deeltjes gemeten door TNO op 30 april 2015 rondom Schiphol
B Tijdserie van de totaal aantal deeltjes gemeten met de SMPS (29/04-20/05/2015)

TNO-rapport | R10822

4 / 17

1. Introductie
Naar aanleiding van onderzoek door TNO in 2014 heeft het Ministerie van I&M aan
het RIVM gevraagd de ultrafijn stof niveaus rondom Schiphol in 2015 te
onderzoeken. Als onderdeel van dit onderzoek heeft het RIVM aan het ECN
opdracht gegeven om metingen uit te voeren. Vervolgens heeft het ECN aan TNO
gevraagd de eerder uitgevoerde metingen op de locatie “Amsterdamse Bos” één
maand te herhalen.

TNO-rapport | R10822

5 / 17

2. Onderzoek
2.1 Metingen
De metingen zijn uitgevoerd met een CPC (TSI 3775 met een 50% cut-off van 4
nm), een SMPS (TSI 3034 met een deeltjesgrootte bereik van 10-480 nm in
combinatie met een CPC: TSI 3010) en een MAAP (Thermoscience 5012). De
meetlocatie was het terrein van de Tennis en Hockey Club Hurley in het
Amsterdamse Bos op dezelfde plek als tijdens het onderzoek in 2014. De resultaten
zijn weergegeven als “pollutierozen” met uurgemiddelde concentraties bij
verschillende windrichtingen in de meetperiode van 28 april t/m 28 mei 2015.
Tevens zijn vijfminuten- en uurgemiddelde concentraties van de gemeten
componenten in “Excel spreadsheets” naar het ECN gestuurd. Voorafgaand aan de
meetcampagne zijn vergelijkende metingen uitgevoerd met andere instrumenten in
het onderzoek van het RIVM, VITO (Vlaams Instituut voor Technologisch
Onderzoek) en het ECN.
Naast de metingen in het Amsterdamse Bos heeft TNO heeft op de locatie
“Connexxion” SO2 concentraties gemeten als mogelijke tracer van vliegtuig
emissies. Daarnaast werd ultrafijn stof bemonsterd voor chemische analyse. Dit
onderzoek is afgestemd met het ECN en het RIVM maar de kosten van dit
onderzoek waren ten laste van TNO. De resultaten van deze metingen zijn in dit
meetrapport gepresenteerd. De meetlocaties Amsterdamse Bos en Connexxion zijn
weergegeven in Figuur 1.

Figuur 1:

Meetlocaties Amsterdamse Bos en Connexxion tussen Schiphol en Amsterdam.

TNO-rapport | R10822

6 / 17

2.2 Aanpak
Het onderzoek werd uitgevoerd in drie stappen:


Stap 1 “kwaliteitscontrole”: Op 1 april 2015 werden vergelijkende metingen met
de SMPS en de CPC uitgevoerd ten zuidoosten van de Polderbaan. Een
tweede vergelijking werd uitgevoerd op 30 april 2015 waarbij alleen de CPC is
vergeleken met instrumenten van het ECN.



Stap 2 “meten”: In het Amsterdamse Bos werd van 28 april t/m 28 mei 2015
gemeten. Voor vergelijking van de resultaten van het onderzoek in 2014 en
2015 is het van belang dat de weersomstandigheden en het vliegverkeer
tijdens beide perioden vergelijkbaar zijn. Over het vliegverkeer is geen
informatie beschikbaar bij TNO.



Stap 3 “rapportage”: De vijfminuten- en uurgemiddelde data van de metingen
van de CPC en de MAAP en alleen uurgemiddelde SMPS data werden
opgestuurd naar het ECN voor verdere analyse. In het voorliggende
briefrapport zijn de metingen in het Amsterdamse Bos en bij Connexxion
toegelicht en worden de meetresultaten als “pollutierozen” gepresenteerd. Het
briefrapport wordt toegestuurd aan het ECN met kopie aan het RIVM.

TNO-rapport | R10822

7 / 17

3. De resultaten
3.1 Kwaliteitscontrole
Op 1 april zijn er van 10 tot 15 uur vergelijkende metingen uitgevoerd met o.a. een
SMPS en twee CPCs van TNO. De resultaten lieten zien dat bij westelijke wind er
geen vliegtuig emissies werden gemeten op de meetlocatie. Door visuele inspectie
werd duidelijk dat nadat de wind naar het noordwesten was gedraaid er wel
vliegtuigemissies naar de locatie werd gewaaid. Hierdoor stegen de gemiddelde
concentraties van het totaal aantal deeltjes op de locatie met een factor 100. De
genormaliseerde deeltjesgrootte verdeling voor beide windrichtingen zijn
weergegeven in Figuur 2 als (dN/dlogDp)/(totaal aantal deeltjes) tegen de
deeltjesgrootte (Dp) in µm. Door de verdeling genormaliseerd weer te geven,
kunnen de verdelingen voor beide windrichtingen in één figuur worden
weergegeven.

Figuur 2:

Genormaliseerde (dN/dlogDp)/(totaal aantal deeltjes) versus Dp.

De deeltjesgrootte verdelingen laten zien dat vliegtuigemissies worden gekenmerkt
door een relatief groot aantal deeltjes kleiner dan 15 nm, een tweede piek van 1525 nm en een derde piek van 25-35 nm. De onderste detectiegrens van de SMPS
was 10 nm; dit betekent dat kleinere deeltjes niet gemeten worden maar de vorm
van verdeling laat zien dat er waarschijnlijk nog een groot aantal kleinere deeltjes
zijn. De resultaten van de SMPS zijn opgestuurd naar het ECN voor vergelijking
met andere instrumenten.
Een belangrijk resultaat van de vergelijking op 1 april was de conclusie dat het
drogen van buitenlucht tot aanzienlijke verliezen leidt van aantallen deeltjes in de
droger. Er werd daarom besloten de resterende metingen in het onderzoek te doen
zonder drogen van de buitenlucht. Vanwege het verloren gaan van de CPC data
van TNO door een software storing werd een tweede vergelijkende meting door het
ECN en TNO uitgevoerd op 30 april 2015. De resultaten zijn weergegeven in
Bijlage 1 en opgestuurd naar het ECN voor verdere analyse.

TNO-rapport | R10822

8 / 17

3.2 Meteorologie
De windrichting en –snelheid tijdens de meetperiode is verkregen van het KNMI
meetstation op Schiphol. Voor analyse van de meet data in dit meetrapport zijn
alleen uren geselecteerd waarbij de uurgemiddelde windrichtingen ongelijk waren
aan “990” (KNMI code voor een “te veranderlijke windrichting om een specifieke
windrichting aan toe te kennen”) en de uurgemiddelde windsnelheden groter waren
dan 1 m per seconde. Dit betekent dat circa 10% van de uren niet zijn
meegenomen in de data analyse in dit meetrapport. De frequentie van het
voorkomen van windrichtingen tijdens de meetperiode is weergegeven in Figuur 3.

Figuur 3:

De frequentie van windrichtingen op het KNMI station Schiphol bij een
windsnelheid groter dan 1 m.s-1 en windrichtingen ongelijk aan “990” in de
meetperiode 28 april t/m 28 mei 2015.

Fig. 3 illustreert dat de windrichtingen tijdens de meetperiode werden gedomineerd
door zuidwestelijke en westelijk wind. Deze verdeling komt redelijk overeen met de
verdeling in de meetperiode 2014 en de jaargemiddelde verdeling. De
windrichtingen waarbij de locaties Connexxion en het Amsterdamse Bos werden
o
belast met emissies van Schiphol zijn 240 t/m 300 en Fig 3 laat zien dat deze
windrichtingen circa 30% van de meetperiode voorkwamen.
3.3 Synchronisatie lokale en meteorologische tijd
Luchtkwaliteitsmetingen door TNO worden standaard als wintertijd geklokt.
Vervolgens worden de resultaten gesynchroniseerd met meteorologische metingen,
die standaard als GMT worden geklokt. GMT loopt een uur achter met de wintertijd
en twee uur met de zomertijd in Nederland. Gezien de meetperiode in mei zijn de
meetresultaten van het Amsterdamse Bos eerst omgezet naar zomertijd en
vervolgens gesynchroniseerd met de KNMI data van het meetpunt Schiphol. De
meetresultaten van de luchtkwaliteitsmetingen in het Amsterdamse Bos zijn
gerapporteerd in zomertijd.

TNO-rapport | R10822

9 / 17

3.4 Amsterdamse Bos
In het Amsterdamse Bos werd gemeten met een MAAP (“roet concentraties”), een
CPC (“ultrafijn concentraties”) en een SMPS (“deeltjesgrootte verdeling”). Tijdens
de metingen op 11 mei (14-19 uur), 15 mei (15-19 uur) en 24 mei (14-18 uur) werd
gebarbecued op de meetlocatie. Deze uren zijn niet meegenomen in de data
analyse. De opgeschoonde datasets zijn opgestuurd naar het ECN voor verdere
analyse. De resultaten zijn als volgt samengevat:
 MAAP; In totaal werden er gedurende 673 uren de roet concentraties gemeten,
waarvan 637 uur met een windsnelheid groter dan 1 m per seconde en een
windrichting niet gelijk aan “990”. De periode gemiddelde black carbon
3
concentratie was 0.4 µg/m .
 CPC; In totaal werden er gedurende 673 uren de deeltjes aantallen
concentraties gemeten. Net als voor de MAAP werden er hiervan 637 uur
geanalyseerd. De periode gemiddelde ultrafijn concentratie was 23.000 deeltjes
3
per cm .
 SMPS; In totaal werden er voor 442 uren de deeltjesgrootteverdeling bepaald,
waarvan 417 uur met een windsnelheid groter dan 1 m per seconde en een
windrichting niet gelijk aan “990”. De som van de concentraties van de deeltjes
in verschillende grootte klassen is een maat voor het totaal aantal deeltjes, zoals
ook gemeten door de CPC. Vanwege de scan van elke drie minuten en de
hogere detectiegrens van de deeltjesgrootte (10 nm voor de SMPS en 4 nm
voor de CPC) zijn de totale aantal deeltjes concentraties zoals gemeten met een
SMPS systematisch lager dan gemeten met een CPC maar wel vergelijkbaar.
Echter, na 18 mei 06:00 uur werden door de SMPS extreem hoge concentraties
ultrafijne deeltjes gedetecteerd maar niet door de CPC. Bij inspectie bleek de
koeling van de SMPS-detector niet meer functioneerde en het was niet mogelijk
(op de korte termijn van de meetcampagne) een alternatief instrument in te
zetten. In Bijlage 2 is de tijdserie van de SMPS metingen gepresenteerd waarin
het verloop van de ultrafijn concentraties wordt geïllustreerd. Het totaal van 417
uur met adequate SMPS metingen is afdoende voor het opstellen van
deeltjesgrootteverdelingen op de locatie Amsterdamse Bos.
Genormaliseerde “pollutierozen” van black carbon en ultrafijn (uitgesplitst naar dag
en nachturen volgens de vliegintensiteit op Schiphol: 06-23 uur (“dag uren”) en 2306 (“nacht uren”)) werden opgesteld door de gemiddelde concentraties per
windrichting te berekenen en vervolgens te delen door de maximale waarde. Voor
normalisatie van de nachtelijke uren werden deze gedeeld door de maximale
gemiddelde uurlijkse dag waarde. In Figuur 4 zijn de pollutierozen met als centrum
de locatie Amsterdamse Bos weergegeven.

TNO-rapport | R10822

Figuur 4:

10 / 17

Genormaliseerde pollutierozen van ultrafijn concentraties: dag (rood) en nacht
(blauw) en van black carbon concentraties (paars).

Figuur 4 illustreert dat black carbon vooral werd verhoogd bij zuidoostelijke en
oostelijke windrichtingen vanwege aanvoer van lucht met een hoge regionale
achtergrond (Ruhrgebied) maar niet of nauwelijks bij windrichtingen vanaf Schiphol.
De ultrafijn concentraties werden vooral verhoogd bij windrichtingen vanaf Schiphol
en met name tussen zes uur ’s ochtends en elf uur ’s avonds (“dag uren”) met
verhoogde vliegintensiteit op Schiphol. De hoogste concentraties worden gemeten
o
in de windsector 240-270 waarschijnlijk door emissies van de Kaagbaan/
o
o
o
Aalsmeerbaan (240-250 ), taxiën en pieren (260 ) en de Buitenveldertbaan (270 ).
Dit beeld komt overeen met de resultaten van de meetcampagne in 2014. Het
belangrijkste verschil met het onderzoek in 2014 waren de verhoogde concentraties
o
bij noordwestelijk wind (280-300 ) waarschijnlijk door emissies van de Polderbaan.
(N.B.: De Polderbaan was tijdens de meetperiode in 2014 minder in gebruik
vanwege onderhoud en de internationale top in Den Haag.) De ultrafijn
concentraties voor dag en nachturen zijn gegroepeerd voor bovenbeschreven
verschillende windrichtingen en weergegeven in Figuur 5.

Figuur 5:

De gemiddelde aantal deeltjes (#/cm3) voor nachtelijke (23-06 u) en dagelijkse
(06-23 u) uren in verschillende windrichtingen: 240-270o (“Schiphol 1”), 280300o (“Schiphol 2”) en kleiner dan 240o en groter dan 300o (“overig”); tevens is
het aantal uren (n) per groep windrichtingen weergegeven.

TNO-rapport | R10822

11 / 17

o

De verhoogde concentraties bij windrichtingen 240-270 (Schiphol-1) ten opzichte
van overige windrichtingen in mei 2015 kwamen redelijk overeen met de verhoging
3
in maart-mei 2014: 42.000/14.100 (2014) en 41.000/19.700 (2015) deeltjes per cm .
o
De relatief lage bijdrage bij windrichtingen 280-300 (Schiphol-2) van 29.900 in
o
3
vergelijking tot de windrichtingen 240-270 (Schiphol-1) van 41.000 deeltjes per cm
wordt toegeschreven aan de grotere afstand van de Polderbaan tot het meetpunt
Amsterdamse Bos dan de Kaagbaan, Aalsmeerbaan en de Buitenveldertbaan.
De resultaten van de SMPS werden gebruikt om de deeltjesgrootteverdelingen vast
o
te stellen voor drie groepen windrichtingen tijdens dag uren: 240-270 (Schiphol-1;
o
o
o
n=78), 280-300 (Schiphol-2; n=19) en kleiner dan 240 en groter dan 300 (overig;
n=191) en voor alle windrichtingen tijdens nachtelijke uren (n=129). Deze vier
verdelingen zijn weergegeven in Figuur 6.

Figuur 6:

Deeltjesgrootte verdeling ’s nachts en bij verschillende windrichtingen overdag.

Figuur 6 illustreert dat het belangrijkste verschil in deeltjesgrootteverdeling overdag
(bij overige windrichtingen) en ’s nachts vooral de lagere bijdrage was van deeltjes
tussen de 10-30 nm. De verhoogde concentraties overdag (“overig-dag”) worden
toegeschreven aan verkeersemissies. Wanneer de meetlocatie werd belast met
windrichtingen van Schiphol (“Schiphol1-dag” en “Schiphol2-dag”) dan stijgen
vooral de concentraties van deeltjes tussen 10 en 30 nm.
(N.B. Figuur 6 illustreert dat er waarschijnlijk ook hoge concentraties zijn van
deeltjes kleiner dan 10 nm maar vanwege een cut-off van 10 nm van de detector
van de SMPS werden deze deeltjes niet gemeten.) Deze resultaten komen goed
overeen met de resultaten van de meetcampagne in 2014.
3.5 Connexxion
Vanwege het relatief hoge zwavelgehalte van kerosine (400 ppm) is zwaveldioxide
(SO2) vermoedelijk een tracer van vliegtuigemissies. Deze veronderstelling werd
getoetst op de locatie Connexxion. SO2 werd gemeten door TNO en ultrafijn met
een CPC door het ECN in mei 2015. In totaal werden er gedurende 551 uren de
SO2 en ultrafijn concentraties gemeten, waarvan 525 uur met een windsnelheid
groter dan 1 m per seconde en een windrichting niet gelijk aan “990”. De periode
-3
gemiddelde SO2 en ultrafijn concentratie waren respectievelijk 2.3 µg.m en 22.800
3
deeltjes per cm . De SO2 en ultrafijn concentraties op de locatie Connexxion zijn
weergegeven als een pollutie roos in Figuur 7.

TNO-rapport | R10822

Figuur 7:

12 / 17

Genormaliseerde pollutierozen voor SO2 (blauw) en ultrafijn (rood) bij locatie
Connexxion in mei 2015.

Figuur 7 illustreert dat de correlatie is tussen uurgemiddelde SO2 en ultrafijn
2
concentraties beperkt is (Pearson R = 0.37). Hoewel SO2 is verhoogd in
windrichtingen vanaf Schiphol is duidelijk dat ultrafijn stof een betere tracer is voor
vliegtuigverkeer dan SO2. Verder duiden de relatief hoge SO2 concentraties bij
windrichtingen parallel aan de A9 in noordwestelijke en zuidoostelijke richting en bij
een windrichting loodrecht op de A9, dat SO2 ondanks het lage zwavelgehalte in
diesel nog steeds een redelijke indicator is voor wegverkeer emissies. Tenslotte is
het opmerkelijk dat emissies van ultrafijn stof door de Polderbaan (zoals gemeten
op de locatie in het Amsterdamse Bos) niet zichtbaar zijn in de metingen op de
locatie Connexxion. Een nadere analyse is gewenst maar valt buiten het bereik van
dit meetrapport.
Op grond van emissiemetingen aan vliegtuigmotoren wordt verondersteld dat een
belangrijk deel van de ultrafijne deeltjes in de uitlaatgassen van vliegtuigen naast
koolstof en organische verbindingen uit zwavelzuur bestaat. Dit is onderzocht door
bemonstering van buitenlucht in verschillende deeltjesgrootte met een “impactor”
(Dekati Low pressure Impactor) in 13 grootte klassen van 30 nm tot 10 µm. Het
monsterdebiet van de impactor was 30 l per minuut. De impactor werd zodanig
aangestuurd dat alleen buitenlucht werd verzameld indien de ultrafijn concentraties
3
groter waren dan 50.000 deeltjes per cm . Op deze manier zijn twee monsters
3
verzameld van elk circa 85 m buitenlucht. De gemiddelde ultrafijn concentraties
3
waren 65.900 (monster 1) en 59.600 (monster 2) deeltjes per cm en de
3
gemiddelde massa concentraties 16 (monster 1) en 13 (monster 2) µg per m . Door
verschilwegingen voor en na monstername zijn de massa concentraties van de
verschillende (ultra)fijn stof fracties bepaald en met een elektronen microscoop
werd de element samenstelling van de twee monsters geanalyseerd. De
gemiddelde resultaten van de chemische analyse is weergegeven in Figuur 8.

TNO-rapport | R10822

13 / 17

Figuur 8:

De elementsamenstelling van stikstof (N), natrium (Na), silicium (Si), zwavel (S),
chloride (Cl), calcium (Ca) en ijzer (Fe) in ng/m3 van verschillende
deeltjesgrootte fracties van fijn stof verzameld benedenwinds van Schiphol (mei
2015).

Figuur 8 illustreert dat bijvoorbeeld het chloride (Cl), natrium (Na) en calcium (Ca)
gehalte vooral hoog is in fijn stof deeltjes met een diameter tussen 1 en 10
micrometer: dit duidt op zeezout deeltjes. Ook het ijzer (Fe) en silicium (Si) gehalte
is hoog in deze deeltjes: dit duidt op verwaaiend bodemstof. Verder laat Figuur 8
zien dat het stikstof (N) en zwavel (S) gehalte vooral hoog is in deeltjes tussen 0.1
en 1 micrometer: dit duidt op secondaire fijn stof deeltjes (ammoniumsulfaat en
ammoniumnitraat). Deze resultaten komen overeen met de verwachte
samenstelling van fijn stof in Nederland en geeft daarom vertrouwen in de analyse
van de verzamelde fijn stof monsters. Figuur 8 illustreert dat het massa aandeel van
ultrafijn stof (“deeltjes kleiner dan 0.1 µm”) in fijn stof gering is. De chemische
analyse van de drie verzamelde ultrafijn stof fracties zijn daarom apart
gepresenteerd in Tabel 1.
Tabel 1:

Elementsamenstelling (koolstof: C; zuurstof: O; stikstof: N; zwavel: S)
van acht groottefracties van fijn stof in het bereik van 30 tot 950 nm
verzameld benedenwinds van Schiphol (mei 2015): drie ultrafijn fracties:
28, 55 en 93 nm en vijf submicron fracties: 157, 263, 383, 613 en 945
nm.
C

O

N

S

(%)

D50 (µm)
0.028

78

14

7

2

0.055

76

16

4

3

0.093

59

26

9

5

0.157

63

22

8

6

0.263

40

33

15

10

0.383

44

33

13

7

0.613

20

46

13

4

0.945

24

45

9

2

TNO-rapport | R10822

14 / 17

Tabel 1 laat zien dat ultrafijne deeltjes vooral uit koolstof (C) en zuurstof (O)
bestaan. Dit duidt op elementair koolstof en organische koolstof verbindingen (“roet
deeltjes”). Voor de rest bestaan de deeltjes vooral uit stikstof en zwavel en dit duidt
op secondaire deeltjes (ammoniumsulfaat). Vermoedelijk wordt uitgestoten
zwavelzuur in vliegtuigemissies snel gebonden aan ammoniak in de buitenlucht en
wordt ammoniumsulfaat gevormd. Nader onderzoek zoals bijvoorbeeld door bovenen benedenwindse metingen van Schiphol is gewenst om deze hypothese te
onderzoeken. Onderzoek naar de chemische samenstelling van ultrafijn stof is van
belang voor eventuele gezondheidsrisico’s van blootstelling aan vliegtuigemissies.
In deeltjes groter dan ultrafijn daalt het aandeel koolstof en stijgt het aandeel aan
stikstof en zwavel (en overige elementen zoals ijzer, calcium e.d., deze laatste
elementen zijn niet weergegeven in Tabel 1 maar wel in Figuur 8).

TNO-rapport | R10822

15 / 17

4. Conclusie
In dit briefrapport zijn de resultaten gepresenteerd van metingen door TNO op de
locaties Amsterdamse Bos en Connexxion in mei 2015. Deze resultaten worden
door het RIVM en ECN verder geanalyseerd samen met andere metingen op
andere locaties rondom Schiphol. Hierover wordt separaat door het RIVM aan het
Ministerie I&M gerapporteerd.
Als onderdeel van het briefrapport zijn de metingen in het Amsterdamse Bos
vergeleken met het onderzoek van TNO in mei 2014:
 CPC; De resultaten van de totale concentraties van ultrafijn stof groter dan 4 nm
bevestigen de conclusie in 2014 dat Schiphol een belangrijke bron is van
ultrafijn stof: tijdens uren met windrichtingen vanaf Schiphol waren de ultrafijn
o
concentraties een factor 2 (windrichtingen: 240-270 ) en 50% (windrichtingen:
o
280-300 ) verhoogd in vergelijking tot andere windrichtingen. Opmerkelijk zijn de
verhoogde ultrafijn concentraties bij windrichtingen vanaf de Polderbaan (280o
300 ) in 2015 in vergelijking tot 2014. Het ontbreken van deze bijdrage in 2014
werd waarschijnlijk veroorzaakt door onderhoud en een internationale top in Den
Haag waardoor er minder gebruikt werd gemaakt van de Polderbaan in de
meetperiode van 2014. Door analyse van de vliegintensiteit op Schiphol in beide
meetperioden kan deze veronderstelling worden getoetst.
 MAAP; De concentraties van de massa van roetdeeltjes zijn niet verhoogd bij
windrichtingen vanaf Schiphol. Dit bevestigd de conclusie uit het onderzoek in
2014 dat de massa van uitgestoten roet door vliegverkeer beperkt is.
 SMPS; Tevens werd bevestigd dat de deeltjesgrootte van Schiphol-gerelateerd
ultrafijn stof wordt gedomineerd door deeltjes tussen de 10 en 20 nm.
Waarschijnlijk zijn er ook veel kleinere deeltjes dan 10 nm maar de ondergrens
van de detector van de SMPS was 10 nm.
De resultaten van het onderzoek op de locatie Connexxion zijn als volgt:
 SO2; De resultaten van de zwaveldioxide concentraties laten zien dat SO 2 geen
gevoelige indicator is van vliegtuigemissies ondanks het gehalte van 400 ppm
zwavel in kerosine. Weliswaar zijn de SO2 concentraties verhoogd bij
windrichtingen vanaf Schiphol maar bij windrichtingen belast door emissies van
wegverkeer zijn SO2 concentraties ook verhoogd. Ultrafijne deeltjes lijken de
meest gevoelige indicator voor vliegtuigemissies.
 Elementanalyse; Chemische analyse van (ultra)fijn stof verzameld
benedenwinds van Schiphol bij ultrafijn concentraties groter dan 50.000 deeltjes
3
per cm laten zien dat de samenstelling van ultrafijn stof van vliegtuigen werd
gedomineerd door koolstof en zuurstof. Dit duidt op elementair koolstof samen
met organische verbindingen. Daarnaast is er stikstof en zwavel gemeten wat
duidt op secondaire deeltjes (ammoniumsulfaat). Vermoedelijk wordt uitgestoten
zwavelzuur in vliegtuigemissies geneutraliseerd door ammoniak in de
buitenlucht. Nader onderzoek wordt aanbevolen door boven- en benedenwinds
metingen van Schiphol (en op Schiphol zelf) in combinatie met chemische
analyse vanwege het mogelijk belang voor gezondheidsrisico’s van blootstelling
aan Schiphol-gerelateerd ultrafijn stof.

Bijlage A en B

1/2

Bijlage A: Totaal aantal deeltjes gemeten door TNO op 30 april
2015 rondom Schiphol
Op 30 april 2015 zijn CPC instrumenten van het ECN en TNO met elkaar
vergeleken. Door TNO werd een CPC (TSI 3775) toegepast waarmee het totaal
aantal deeltjes in niet-gedroogde lucht is gemeten. De resultaten van vijfminuten
gemiddelde concentraties zijn weergegeven in Figuur A-1. De gemiddelde
concentratie was 89.500 deeltjes per cm3 met minimale (“10-percentiel”) en
maximale (“90-percentiel”) waarden van respectievelijk 47.000 en 121.000 deeltjes
per cm3. Voor meer details over de locatie en vergelijking met de metingen door het
ECN wordt verwezen naar het ECN.

Figuur A-1: Totaal aantal deeltjes (#/cm3) gemeten door TNO op 30 april 2015 op en
rondom Schiphol.

Bijlage A en B

Bijlage B: Tijdserie van de totaal aantal deeltjes gemeten met
de SMPS (29/04-20/05/2015)
Vanaf 29 april werd op de locatie Amsterdamse Bos met een SMPS de
deeltjesgrootteverdeling van (ultra)fijn stof gemeten. De som van de concentraties
van de deeltjes in verschillende grootte klassen is een maat voor het totaal aantal
deeltjes, zoals ook gemeten door de CPC. De tijdserie van de totaal aantal
deeltjes zoals gemeten door de SMPS is weergegeven in Figuur B-1. Dit illustreert
dat na 18 mei 06:00 uur, de SMPS extreem hoge concentraties meet terwijl deze
concentraties niet door de CPC werden gemeten. Bij inspectie bleek de koeling
van de detector niet meer functioneerde en het was niet mogelijk (op de korte
termijn van de meetcampagne) een alternatief instrument in te zetten.

Figuur B-1: Totaal aantal deeltjes gemeten met de SMPS op de meetlocatie Amsterdamse
Bos in mei 2015.

2/2