Overlastbeperkende maatregelen
rondom coffeeshops
Lessen voor lokale partners

Opdrachtgever

Ministerie van Veiligheid en Justitie

Opdrachtnemer
Auteurs

COT, Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement
Dennis de Hoog, Elleke van den Brink, Laurens van der Varst, Maike
Wensveen en Evelien Verberne

Contactgegevens

Tel: 070- 312 20 20
E-mail: cot@cot.nl

Datum

Mei 2012

Inhoudsopgave
1
1.1

Inleiding ...............................................................................................................................1
Leeswijzer .............................................................................................................................2

2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.1.3
2.2

Achtergrond.........................................................................................................................3
Wat is overlast rondom coffeeshops? ...................................................................................3
Overlast rondom coffeeshops in Nederland..........................................................................3
Beleving van overlast ............................................................................................................3
Type overlast rondom coffeeshop.........................................................................................3
Wettelijke context ..................................................................................................................5

3

Stappenplan overlast rondom coffeeshops .....................................................................7

4
4.1
4.2
4.3

Probleemanalyse.................................................................................................................8
Er is een probleem. Wat is de aard van het probleem? ........................................................8
Welke relevante data en kennis zijn beschikbaar? ...............................................................9
Welke belanghebbenden zijn er? Hoe kunnen zij worden betrokken? .................................9

5
5.1
5.2
5.2.1
5.2.2
5.2.3
5.2.4
5.2.5
5.2.6
5.2.7
5.2.8
5.2.9
5.3
5.3.1
5.3.2
5.3.3
5.3.4
5.3.5
5.4
5.5
5.6

Ontwikkeling van beleidsinterventies .............................................................................11
Wat zijn precies de doelen? ................................................................................................11
Welke maatregelen passen bij het probleem? ....................................................................11
Landelijke maatregelen .......................................................................................................12
Maatregelen per type overlast op hoofdlijnen .....................................................................12
Verkeer- en parkeeroverlast................................................................................................14
Geluidsoverlast ...................................................................................................................15
Vervuiling ............................................................................................................................16
Samenscholing van jongeren..............................................................................................17
Stankoverlast ......................................................................................................................18
Vernielingen / agressief gedrag bezoekers.........................................................................19
Softdrugsgebruik op straat ..................................................................................................20
Hoe kan het effect van interventies worden vergroot?........................................................21
Seizoensinvloeden ..............................................................................................................21
Bezoekersstromen ..............................................................................................................21
Regelnaleving .....................................................................................................................22
Omgevingsfactoren .............................................................................................................24
Overlastbeleving .................................................................................................................25
Hoe bereik je een integrale oplossing voor het overlastprobleem? ....................................26
Binnen welke proporties?....................................................................................................26
Wat is een planevaluatie? Waarom is deze van belang? ...................................................26

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7

Uitvoering van beleidinterventies....................................................................................28
Stel een projectgroep in en betrek stakeholders.................................................................28
Stel een plan van aanpak op...............................................................................................28
Investeer in samenwerking .................................................................................................28
Zorg voor regie....................................................................................................................29
Verwachtingenmanagement ...............................................................................................29
Anticipeer op nieuwe beleidsontwikkelingen.......................................................................29
Evalueer ..............................................................................................................................30

7

Checklists ..........................................................................................................................31

Over het COT .....................................................................................................................................32

1

Inleiding

Het COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement (COT) verrichtte tussen 2010 en 2012 een
doelbereikingsonderzoek uit naar een aantal pilots om overlast rondom coffeeshops te verminderen.
Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Veiligheid en Justitie.
In de periode 2010-2012 zijn door twaalf Nederlandse gemeenten pilotmaatregelen ontwikkeld en
grotendeels geïmplementeerd. Deze pilots zijn gericht op het reduceren van overlast rond
coffeeshops. Uiteindelijk zijn zeven pilots definitief doorgezet. Deze pilots zijn onderdeel van het
evaluatieonderzoek naar coffeeshoppilots verricht door het COT. Het betrof de gemeenten Arnhem,
Heerlen, Leeuwarden, Lelystad, Maastricht, Sittard-Geleen en Terneuzen (zie tabel 1.1 voor een
overzicht). In tabel 1.1 is een overzicht van de pilots weergegeven. Meer informatie met betrekking
tot de werking van individuele pilots is terug te vinden in de gemeentelijke rapportages.
Tabel 1.1: Deelnemende gemeenten en pilots

Gemeente

Arnhem

Heerlen

Leeuwarden

Lelystad
Maastricht
Terneuzen
SittardGeleen

Pilot
De pilot betreft de vestiging van een politiehuiskamer dicht bij de concentratie coffeeshops
om zo de overlast van coffeeshops voor bewoners in een tweetal wijken te verminderen.
Naast de politie zal in deze politiehuiskamer een medewerker van de gemeente worden
ingezet zodat gerichter kan worden gehandhaafd en beter kan worden afgestemd.
De pilot betreft de inzet van twee fulltime BOA's die zich richten op het toezicht en de
handhaving rondom verkeersaangelegenheden bij de coffeeshops. Daarbij wordt gebruik
gemaakt van een herkenbaar voertuig van Bureau Handhaving gemeente Heerlen.
De pilot betreft het inzetten van buurtgastheren. Doel van deze pilot is enerzijds om
overlast door parkeer- en verkeersovertredingen te voorkomen. Anderzijds worden
jongeren aangesproken die niet worden toegelaten in coffeeshops en andere bezoekers
van de coffeeshop vragen om softdrugs voor hen te halen. De gastheren worden
aangestuurd door de gemeente.
De pilot betreft het monitoren van drugsgerelateerde overlast in de gemeente Lelystad.
Door middel van onderzoek kan de overlastsituatie in Lelystad voor en na het vestigen
van een coffeeshop gemeten worden.
De pilot betreft de toepassing (en de voorbereiding) van het ingezetenencriterium. Dit is
echter niet ingevoerd in de periode 2010-2012.
De pilot betreft het vervangen van de norm van maximaal 3 gram softdrugs per klant per
dag door de norm van maximaal 2 gram per klant per dag, om zo het bezoekersaantal
naar beneden te brengen.
Geen pilot, maar op verzoek van de gemeente zijn er overlastmetingen verricht.

Lopende het onderzoek waren er verschillende factoren en ontwikkelingen, waardoor er geen
effectmeting van de pilots kon plaatsvinden. Zo was de veranderende context van het landelijk beleid
(beoogde invoering van het besloten club-criterium en ingezetenencriterium) van invloed op de mate
waarin het thema coffeeshops landelijke en lokale media-aandacht krijgt. Dit zou van invloed kunnen
zijn op de overlastbeleving van bewoners en mogelijk kunnen bezoekers hun gedrag alvast
aanpassen op de toekomstige maatregelen. Daarnaast waren er lokale wijzingen van de pilots, zoals
bijvoorbeeld de pilot in Maastricht waar het ingezetenencriterium niet kon worden ingevoerd als
lokale pilot. Bovendien was de mate van overlast in de omgeving van coffeeshops in de meeste
pilotgemeenten te laag om veranderingen in overlast en daarmee effecten van maatregelen vast te
stellen.
Ondanks dat dit onderzoek niet kan vaststellen hoe effectief de pilotmaatregelen zijn geweest zijn er
wel veel waardevolle inzichten opgedaan. Bij de ontwikkeling en uitvoering van de pilotmaatregelen
werd door een groot aantal lokale partners samengewerkt. Denk aan gemeenten, politie
(wijkagenten), bewoners, ondernemers en coffeeshopexploitanten. Tijdens gesprekken met deze
partijen en de onderzoekers zijn waardevolle lessen geïdentificeerd, zowel ten aanzien van
onderlinge samenwerking tussen diverse partijen als voor het realiseren van gewenste resultaten:
geen tot weinig ervaren overlast in de omgeving van coffeeshops. Tevens is gekeken naar het
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 1 van 35

implementatieproces van de maatregelen. Daarnaast zijn de maatregelen getoetst op basis van de
beschikbare wetenschappelijke literatuur om te bepalen of de pilots zouden kunnen werken.
Wij hopen met deze rapportage een bijdrage te leveren aan gemeenten die te maken hebben met
overlastvraagstukken in de omgeving van coffeeshops, en die op zoek zijn naar
beheersmaatregelen.

1.1

Leeswijzer

Dit rapport is thematisch opgebouwd. In elk thematisch hoofdstuk worden meerdere waardevolle
ervaringen en lessen uitgewerkt. In hoofdstuk 2 wordt uitgewerkt wat wij onder overlast rondom
coffeeshops verstaan. Ook wordt de wettelijke context geschetst. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3
een stappenplan gepresenteerd dat lokale partners kunnen doorlopen bij het verminderen van
overlast rondom coffeeshops. De onderdelen van dit stappenplan worden in de hierop volgende
hoofdstukken verder uitgewerkt, te beginnen met de probleemanalyse in hoofdstuk 4. Vervolgens
wordt ingegaan op het ontwikkelen van beleidsinterventies gericht op het verminderen van overlast
rondom coffeeshops in hoofdstuk 5. Uiteindelijk, in hoofdstuk 6, wordt ingegaan op de uitvoering van
deze interventies. In het laatste hoofdstuk volgt een checklist voor lokale partners om te bepalen of
alle aspecten zijn meegenomen in de aanpak van overlast rondom coffeeshops.

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 2 van 35

2

Achtergrond

In dit hoofdstuk paragraaf wordt meer inzicht geboden in het fenomeen van overlast rondom
coffeeshops en wordt de wettelijke context geschetst. Deze achtergrondinformatie biedt meer
houvast bij het ontwikkelen van maatregelen gericht op overlast rondom coffeeshops.

2.1

Wat is overlast rondom coffeeshops?

In de wetenschappelijke literatuur is al veel bekend over het onderwerp 'overlast rondom
coffeeshops'. Deze achtergrondkennis kan nuttig zijn bij het in kaart brengen van
overlastproblematiek. Ook kan deze informatie helpen bij het ontwikkelen van maatregelen voor het
verminderen van ervaren overlast rondom coffeeshops.

2.1.1 Overlast rondom coffeeshops in Nederland
Coffeeshops mogen geen overlast veroorzaken, dat is één van de zogenaamde AHOJ-G+ criteria 1
waar coffeeshops aan moeten voldoen. Coffeeshophouders proberen dan ook zo veel mogelijk de
overlast binnen en rondom hun coffeeshop te beperken. Dit doen ze bijvoorbeeld door hun klanten
aan te spreken op overlastgevend gedrag, door de eigen stoep en straat schoon te houden en door
de sluitingstijden aan te passen. Een groot deel van de coffeeshops veroorzaakt dan ook geen
overlast. 2 Desondanks blijkt dat verschillende gemeenten te maken hebben met (drugs)overlast
rondom coffeeshops. Uit onderzoek onder 100 gemeenten blijkt dat vooral grensgemeenten kampen
met overlastproblematiek. Er zijn in Nederland in totaal 76 grensgemeenten, waarvan er 24 één of
meerdere coffeeshops hebben. Het gaat in totaal om een schatting van 127 coffeeshops. Het type
overlast verschilt, alhoewel verkeersoverlast, overlast door bezoekers van de coffeeshop en
vervuiling van de omgeving vaak gemelde vormen van overlast zijn. 3

2.1.2 Beleving van overlast
Belangrijk bij de interpretatie van overlast rondom coffeeshops is dat overlast een sterke
'belevingscomponent' kent. Ook onveiligheidsgevoelens spelen doorgaans een grote rol. 4 Het
ervaren van overlast is afhankelijk van sociale en culturele factoren. Het moet gezien worden als een
sociaal construct dat afhankelijk is van de lokale context. 5 Het COT heeft zich in het onderzoek naar
overlast rondom coffeeshops gericht op de ervaren overlast. Tevens zijn beschikbare
overlastmeldingen bij politie en gemeente gebruikt.

2.1.3 Type overlast rondom coffeeshop
Overlast rondom coffeeshops is een breed begrip. Op basis van een literatuurstudie zijn door het
COT een aantal indicatoren van overlast rondom de coffeeshop geformuleerd. Deze indicatoren zijn
vormen van overlast die vaak voorkomen. Volgens Bieleman en Naayer bestaat overlast rondom
coffeeshops onder andere uit parkeer- en verkeersoverlast, samenscholing van jongeren en geluids1

De AHOJ-G criteria staan voor A: geen affichering, H: geen harddrugs, O: geen overlast, J: geen verkoop aan
jeugdigen en geen toegang aan jeugdigen tot een coffeeshop, G: geen verkoop van grote hoeveelheden per transactie.
Bruin, D. de, Dijkstra, M. & J. Breeksema (2008) Coffeeshops in Nederland 2007: Naleving en handhaving van
coffeeshopregels. Utrecht: Stichting CVO.
2
Adviescommissie van de Donk, Geen deuren maar daden – Nieuwe accenten in het Nederlands drugsbeleid', juli 2009
3
Zie het onderzoek van Intraval, 'Coffeeshops in Nederland', maart 2009, zie
www.wodc.nl/.../1790A_volledige_tekst_tcm44-201179.pdf en zie ook het eerder aangehaalde adviesrapport van de
commissie van de Donk .
4
Laar, M. van (red.), Ooyen-Houben, M. (red.) (2009) Evaluatie van het Nederlandse drugsbeleid, Den Haag: WODC;
en B. Bieleman, S. Biesma, J. Snippe, A. Beelen (2009) Literatuurstudie drugsgerelateerde overlast, St. INTRAVAL,
Groningen.
5
Decorte, T., De Ruyver, B., Ponsaers, P. Bodein, M., Lacroix, A.C., Lauwers, S., Tuteleers, P. (2004) Drugs en
overlast: studie van het fenomeen, de beheersing en de effecten van druggerelateerde overlast en dit vanuit
verschillende invalshoeken, Gent: Academia Press en Laar, M. van (red.), Ooyen-Houben, M. (red.) (2009) Evaluatie
van het Nederlandse drugsbeleid, Den Haag: WODC.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 3 van 35

en stankoverlast. 6 Uit onderzoek van De Bruin et al blijkt dat coffeeshophouders en wijkagenten
voornamelijk klachten krijgen over parkeeroverlast, geluidshinder, rondhangende klanten, troep op
straat, minderjarigen die mensen op straat aanspreken om wiet voor ze te kopen en de
aanwezigheid van jongeren in de coffeeshops. De meerderheid van de wijkagenten (89%) krijgt
soms tot vaak klachten over de coffeeshop die behoort tot zijn wijk. Deze klachten zijn vaak
afkomstig van omwonenden. 7
De coffeeshops aan de grens kennen daarbij nog andere, specifieke vormen van overlast.
Onderzoek van Maalsté et al wijst uit dat het zoekgedrag van drugsrunners en het grote aantal
coffeeshoptoeristen leiden tot met name verkeersoverlast en gevoelens van onveiligheid. Deze
overlast wordt veroorzaakt doordat straatdealers of drugsrunners ook gewone mensen aanspreken
voor het verkopen van drugs. Deze vorm van overlast heeft echter geen betrekking op coffeeshops,
maar op de illegale drugsmarkt van drugsrunners en illegale verkopers. Overlast van
coffeeshoptoeristen ontstaat doordat de druk op een gebied te groot wordt wanneer er veel
(drugs)toeristen zijn. Er ontstaan dan chaotische verkeerssituaties, geluidsoverlast en vervuiling. 8 Dit
wordt bevestigd door ander onderzoek uitgevoerd in Maastricht. Hieruit blijkt dat de overlast rondom
coffeeshops in Maastricht wordt veroorzaakt door de intensiteit van het coffeeshoptoerisme, door
drugsrunners en door niet-gedoogde verkopers. Het coffeeshoptoerisme veroorzaakt overlast door
onaangepast en hinderlijk gedrag van de bezoekers van de coffeeshops. 9 Dit heeft vooral betrekking
op rondhangende bezoekers en jongeren in de omgeving van de coffeeshops. 10
De activiteiten van drugsrunners, coffeeshopbezoekers, drugstoeristen en andere personen in en om
de coffeeshop beperken zich niet altijd tot overlast. Soms worden bewoners of coffeeshopbezoekers
ook slachtoffer van criminaliteit. Dit kan zijn geweld, zoals bedreiging, intimidatie en mishandeling, of
vermogenscriminaliteit, bijvoorbeeld woninginbraak, diefstal en beroving. 11 In de onderstaande tabel
staan de indicatoren van overlast op basis van de literatuurstudie samengevat.

6

Bieleman, B., Naayer, H. (2007) Onderzoek coffeeshops Terneuzen, Groningen/Rotterdam: st. Intraval.
De Bruin, Dijkstra en Breeksema (2008) Coffeeshops in Nederland 2007: Naleving en handhaving van
coffeeshopregels. Utrecht: Stichting CVO.
8
Maalsté, N.J.M., Brink, van den, G.J.M., Brouwer, G.J., Schilder, A.E. (2010) Juridische en praktische haalbaarheid
van 'Limburg trekt zijn grens', Tilburg / Maastricht: Universiteit van Tilburg.
9
Idem.
10
Bieleman, B., Spijkers, E., Griesheimer, L. (2001) Evaluatie coffeeshopbeleid gemeente Heerlen,
Groningen/Rotterdam: St. Intraval.
11
Bieleman, B., Naayer, H. (2007) Onderzoek coffeeshops Terneuzen, Groningen/Rotterdam: St. Intraval.
7

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 4 van 35

Tabel 1.2: Indicatoren van overlast
Indicatoren van
overlast
Parkeeren
verkeersoverlast

Geluidsoverlast

Vernieling
Vervuiling

Samenscholing van
jongeren op straat
Stankoverlast
Agressief gedrag

Softdrugsgebruik op
straat

2.2

Voorbeelden van
elementen van die
hoofdcategorieën
Meer verkeersdrukte
op wijkwegennet
Doorrijden na (kleine)
aanrijding
Niet betalen bij
parkeren
Gebruik maken van
parkeerplaatsen voor
invaliden
Gebruik maken van
laden/lossen plaatsen

Overlast door wie?

Overlast
wie?

Klanten
Leveranciers
Klanten

Wijkbewoners

Op de stoep parkeren
Meer verkeer

Klanten
Klanten
Leveranciers
Klanten

Schreeuwen
(groepen)
Toeteren
Vernieling van
straatmeubilair
Legen asbakken op
parkeerplaatsen
Wildplassen
Blikjes e.d. op straat
Rondhangende
groepen
Cannabislucht
Mishandeling
Bedreiging /
intimidatie
Gebruik softdrugs op
straat

Klanten

voor

Andere
weggebruikers
Gemeente

Klanten

Wijkbewoners /
invaliden

Klanten

Leveranciers
(ook van andere
voorzieningen)
Wijkbewoners
Wijkbewoners
Wijkbewoners

Klanten
Klanten

Wijkbewoners
Wijkbewoners

Klanten

Wijkbewoners

Klanten
Klanten
Klanten

Wijkbewoners
Wijkbewoners
Wijkbewoners

Klanten
Klanten
Klanten

Wijkbewoners
Wijkbewoners
Wijkbewoners

Klanten

Wijkbewoners

Wettelijke context

Het onderzoek is bedoeld om een bijdrage te leveren aan gemeenten die te maken hebben met
overlastvraagstukken in de omgeving van coffeeshops, en die op zoek zijn naar
beheersmaatregelen. Dit in aanvulling op de handhavinginstrumenten die gemeenten reeds
beschikbaar hebben op basis van de Opiumwet. Verkoop van cannabis (hasj en wiet) in coffeeshops
wordt gedoogd, op voorwaarde dat de coffeeshops zich aan regels houden: de zogenaamde (BI)
AHOJG-criteria. Deze luiden als volgt:
B: een besloten club: dit houdt in dat uitsluitend toegang kan worden verleend en verkocht mag
worden aan leden van de coffeeshop, waarbij bepaald is dat de coffeeshop in één kalenderjaar
maximaal tweeduizend lidmaatschappen mag uitgeven en dit documenteert in de vorm van een
controleerbare ledenlijst. Een coffeeshop heeft maximaal 2000 leden. Het lidmaatschap is beperkt tot
één coffeeshop. 12
I: geen lidmaatschap voor de coffeeshop voor anderen dan ingezetenen van Nederland van achttien
jaar of ouder. 13

12

Geldt voor coffeeshops in de provincies Limburg, Noord-Brabant en Zeeland per 1 januari 2012 en per 1 januari 2013
in heel Nederland.
13
Geldt voor coffeeshops in de provincies Limburg, Noord-Brabant en Zeeland per 1 januari 2012 en per 1 januari 2013
in heel Nederland.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 5 van 35

A: geen affichering: dit betekent geen enkele vorm van reclame anders dan een summiere
aanduiding op de betreffende lokaliteit;
H: geen harddrugs: dit betekent dat geen harddrugs voorhanden mogen zijn en/of verkocht worden;
O: geen overlast: onder overlast kan worden verstaan parkeeroverlast rond de coffeeshops,
geluidshinder, vervuiling en/of voor of nabij de coffeeshop rondhangende klanten;
J: geen verkoop aan jeugdigen en geen toegang voor jeugdigen tot een coffeeshop: gelet op de
toename van het cannabisgebruik onder jongeren is gekozen voor een strikte handhaving van de
leeftijdsgrens van achttien jaar;
G: geen verkoop van grote hoeveelheden per transactie: dat wil zeggen hoeveelheden groter dan
geschikt voor eigen gebruik (= 5 gram). Onder "transactie" wordt begrepen alle koop en verkoop in
één coffeeshop op eenzelfde dag met betrekking tot eenzelfde koper.
Gemeenten kunnen daarnaast zelf bepalen hoeveel coffeeshops ze binnen hun grenzen toelaten.
Ook kunnen ze aanvullende eisen stellen aan coffeeshops.
De gemeente Maastricht heeft in 2006 de I-bepaling (ingezeten van Nederland van achttien jaar of
ouder) in de APV opgenomen, maar besloten werd om het ingezetenencriterium niet te handhaven
voordat de juridische toelaatbaarheid was getoetst. Met medewerking van een coffeeshophouder is
er toen een proefproces gestart. De Rechtbank Maastricht heeft daarbij geoordeeld dat het
ingezetenencriterium in strijd is met artikel 1 van de Grondwet. De coffeeshophouder en de
gemeente hebben daarop hoger beroep aangetekend bij de Raad van State. Daarnaast zijn
prejudiciële vragen gesteld aan het Hof van Justitie van de Europese Unie.
Het Hof heeft daarop geoordeeld dat het verenigbaar is met het Europese recht om bezoekers die
niet woonachtig zijn in Nederland te weren uit Maastrichtse Coffeeshops. Deze beperking wordt
geschikt, proportioneel en gerechtvaardigd geacht, gelet op het doel dat wordt nagestreefd: het
drugstoerisme bestrijden.

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 6 van 35

3

Stappenplan overlast rondom coffeeshops

Het COT wil een bijdrage te leveren aan gemeenten die te maken hebben met overlastvraagstukken
in de omgeving van coffeeshops, en die op zoek zijn naar beheersmaatregelen. Uit ons onderzoek
naar zeven gemeentelijke pilots zijn waardevolle lessen gebleken. De opgedane lessen en inzichten
zijn in dit document samengebracht. De lessen zijn gekoppeld aan een aantal stappen dat wordt
doorlopen bij het ontwikkelen en implementeren van beleidsinterventies. Deze stappen worden in
vier hoofdstukken nader uitgewerkt en zijn grafisch weergegeven in de volgende figuur.
Figuur 2: Grafische weergave stappenplan

Om tot een oplossing te komen is het van belang een gedegen probleemanalyse uit te voeren. De
analyse brengt zo concreet mogelijk in kaart wat het probleem is waarvoor een oplossing wordt
gezocht. Op basis van de probleemanalyse kan worden gezocht naar passende interventies. Na het
ontwerp van de interventie volgt de uitvoering. In de uitvoering van beleidsmaatregelen kunnen
verschillende meer procesmatige kwesties spelen. Uiteindelijk is het verstandig te evalueren of een
maatregel werkt, hoe deze heeft gewerkt en hoe de uitvoering is verlopen. Aan de hand van deze
stappen in het beleidsproces worden de verschillende lessen onderscheiden. Daarvoor wordt gebruik
gemaakt van lokale illustratieve voorbeelden en is er met name aandacht voor de verschillende
mogelijke maatregelen en interventies.

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 7 van 35

4

Probleemanalyse

4.1

Er is een probleem. Wat is de aard van het probleem?

Overlast is in de lokale praktijk een lastig fenomeen. Wat als overlast wordt ervaren en in welke mate
is voor een groot deel subjectief en varieert afhankelijk van plaats en tijd. Wat overlast is komt in
belangrijke mate voort uit 'het oog van de waarnemer'. 14 Het is dan ook belangrijk om te bestuderen
in hoeverre verschillende groepen burgers, bedrijven en instellingen dezelfde vormen van overlast
ervaren. Ook kunnen er verschillen bestaan tussen bestuurlijke percepties van en empirische
gegevens over het probleem. In veel pilotgemeenten was er weinig tot geen overlast aanwezig die
direct te relateren was aan de coffeeshops. Tevens blijkt het in de praktijk lastig om overlast rond
coffeeshops te koppelen aan één bepaalde bron. Vaak spelen er namelijk zogeheten
'attributievraagstukken'. Hiermee bedoelen we vraagstukken over aan wie (personen, groepen) of
wat (horeca, coffeeshops, sportverenigingen) bepaalde vormen van overlast zijn toe te schrijven of
worden toegeschreven. 15 Wanneer burgers overlast rondom coffeeshops ervaren, blijkt het in de
praktijk vaak lastig om te duiden wie of wat de veroorzaker is. Het COT constateerde bijvoorbeeld in
de gemeente Arnhem en Leeuwarden dat de verkeers- en parkeeroverlast rondom de coffeeshops
onderdeel zijn van een meer algemeen verkeers- en parkeerprobleem in beide gemeenten. Dit
probleem wordt veroorzaakt door de infrastructurele indeling van de gemeenten en niet door de
coffeeshops of de coffeeshopbezoekers an sich.
Deze noties maken dat een gedegen probleemanalyse een belangrijk startonderdeel is van de
beleidsaanpak. Vooraf dient vastgesteld te worden of er binnen een (deel van de) gemeente
daadwerkelijk sprake is van een overlastprobleem en of dit probleem te relateren is aan de
coffeeshop en/of de coffeeshopbezoekers. De probleemdiagnose geeft antwoord op de volgende
vragen:
 Welke vormen van overlast ervaren mensen?
 Hoe vaak wordt deze overlast ervaren? Wie ervaart overlast en hoeveel personen?
 Op welke locaties en tijdstippen wordt deze overlast ervaren? Is er sprake van
seizoensverschillen?
 Zijn er duidelijke oorzaken aan te wijzen voor deze overlast?
 Is sprake van een tijdelijk of van een structureel overlastprobleem?
 Is de overlast te relateren aan coffeeshopbezoekers (stromen verkeer en personen) dan wel
aan de coffeeshop? Kan de overlast mogelijk ook toegeschreven worden aan andere
bezoekers of groepen in de omgeving van de coffeeshop? Of is de overlast eigenlijk toe te
schrijven aan in het gebied aanwezige horeca of andere voorzieningen?
De vraag is wanneer eventuele overlast zodanig is dat gesproken kan worden van een probleem.
Een probleemnormering laat zich moeilijk vaststellen. Uiteindelijk beslist de gemeente wanneer het
probleem dusdanige proporties aanneemt dat maatregelen nodig zijn. De probleemanalyse kan hier
behulpzaam bij zijn.
Het strekt tot aanbeveling de probleemanalyse zoveel mogelijk te concretiseren en te objectiveren.
Hoe concreter en beter onderbouwd de probleemdiagnose, hoe gerichter interventies ontworpen
kunnen worden om het probleem te beheersen. 16 Daarbij is het nuttig, indien deze informatie
beschikbaar is, te weten waar de overlast zich precies voordoet, op welke tijdstippen of tijdens welke
(seizoens)perioden de overlast zich voordoet, wie de melders zijn, wie de overlast veroorzaakt en
waarom. Deze vragen zijn opgenomen in onderstaande figuur. De figuur is weergegeven als
trechtermodel. Dit model symboliseert het proces van probleemanalyse. Met behulp van de analyse
wordt het probleem systematisch afgepeld, waardoor de aard, omvang en ernst van het probleem
steeds duidelijker wordt.
14

Zie ook: Rovers, B, Fijnaut, C., Drugsoverlast in Maastricht en omliggende gemeenten. Een schets van problemen en
het effect van tegenmaatregelen, 2011.
15
COT, Ervaren coffeeshopgerelateerde overlast in Maastricht en coffeeshopbezoek in Maastricht, Heerlen, Kerkrade
en Sittard-Geleen, 2011.
16
Recent is hiertoe het instrument 'Resultaat gericht uitbesteden sociale veiligheid' ontwikkeld. Het instrument dwingt
partijen tot het uitvoeren van krachtige probleemdiagnoses. Voor nadere informatie zie: Barlagen, S., Aantoonbaar
veiliger tegen lagere maatschappelijke prijs, Security Magazine, april 2012.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 8 van 35

Figuur 2.1: Analyse van overlastprobleem

4.2

Welke relevante data en kennis zijn beschikbaar?

Het uitvoeren van een goede probleemdiagnose is niet altijd eenvoudig. Dat kan te maken hebben
met de complexiteit van het probleem, maar ook doordat benodigde informatie en kennis versnipperd
of niet aanwezig zijn. 17 Bij het opstellen van een probleemanalyse zal nagedacht moeten worden
over de vraag welke partijen over benodigde informatie beschikken en hoe deze informatie te
ontsluiten.
Een probleemdiagnose wint aan kracht indien systeeminformatie wordt gecombineerd met
zogeheten straatkennis. Onder systeeminformatie worden kwantitatieve gegevens over
overlastklachten, -meldingen en cijfers verstaan. Onderzoek naar de overlastervaringen van
bewoners en ondernemers is daarnaast aan te bevelen, zodat een representatief beeld ontstaat van
de overlast. Het gebruik van alleen meldingen van overlast kan een vertekend beeld opleveren door
de meldingsbereidheid van bewoners. Daarnaast is straatkennis van belang om de meer cijfermatige
informatie verder in te kleuren en de juiste context te schetsen. Bij straatkennis denken we aan
kennis in de hoofden van professionals (wijkagenten, wijkmanagers), lokale ondernemers en
buurtbewoners. Bijkomend voordeel van het aanboren van deze informatiedragers is dat partijen
vroegtijdig worden aangesproken om bij te dragen aan een gezamenlijke definitie van het
onderhavige probleem. Stel de professionals kritische vragen, zoals 'is de overlast afkomstig van
coffeeshopbezoekers of is er sprake van een algemeen overlastprobleem? Is er sprake van een
negatieve relatie tussen coffeeshophouders en buurtbewoners?'.

4.3

Welke belanghebbenden zijn er? Hoe kunnen zij worden
betrokken?

Overlast is een sociaal veiligheidsprobleem. Dat betekent dat het vraagstuk het gedrag van mensen
betreft. Individuen, groepen en/of instanties zijn de bron van door andere individuen, groepen en/of
instanties ervaren overlast. Het is belangrijk om in beeld te brengen welke belanghebbenden er
rondom het specifieke vraagstuk bestaan. Dit is belangrijk omdat deze belanghebbenden op
17

COT, Meetinstrumentarium feitelijke overlast, januari 2011. De onderzoekers concluderen dat meetinstrumenten
bovendien verschillende aspecten van overlast meten: objectieve gedragingen (camera's), waarnemingen van
gedragingen (observaties) of betekenisgeving van die gedragingen (enquêtes).
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 9 van 35

enigerlei wijze een plek krijgen of innemen bij de ontwikkeling en uitvoering van maatregelen, maar
ook hun reactie op maatregelen speelt een rol.
Uiteraard hebben deze partijen elk eigen belangen, die niet noodzakelijkerwijs met elkaar
convergeren. Dat betekent dat partijen hun best zullen doen hun eigen belang zo goed mogelijk te
behartigen, wat tot onderlinge strijd en spanningen kan leiden. Het bespreekbaar maken van ieders
belangen kan nuttig zijn, omdat vanuit die vertrekpositie openlijk naar gedeelde belangen en
mogelijkheden voor samenwerking gezocht kan worden. Voorbijgaan en miskennen van ieders
belangen werkt in praktijk vaak averechts. Bovendien wordt dan duidelijk dat de belangen van de
verschillende stakeholders soms meer op elkaar lijken dan vooraf bedacht.
Onder meer de volgende belanghebbenden worden onderscheiden:
 Gemeente en gemeentelijke diensten 18
 Politie
 Omwonenden
 Coffeeshopexploitanten
 Lokale ondernemers
 Coffeeshopbezoekers
Samenwerking met buurtbewoners kan enerzijds de informatiepositie verbeteren, anderzijds zorgt
het verstrekken van informatie aan buurtbewoners ervoor dat bewoners zich betrokken voelen bij de
eigen buurt en de indruk krijgen dat de gemeente actief beleid voert om overlast terug te dringen. Dit
kan mogelijk bijdragen aan het verminderen van ervaren overlast en ontevredenheid over het
handelen van de overheid/gemeente terugdringen. Ook zorgt het ervoor dat de onbekendheid met de
coffeeshop en coffeeshopbezoekers kan worden verminderd. Uit ons onderzoek blijkt dat bewoners
die overlast rondom de coffeeshop ervaren vaak negatief ten opzichte van de coffeeshop staan. Het
tot stand brengen van contact of het verbeteren van de relatie tussen de coffeeshopeigenaar en de
bewoners, kan daarmee mogelijk al een deel van het overlastprobleem verhelpen.
Samenwerking met de coffeeshopexploitanten is daarnaast van belang vanwege een aantal
redenen. Het invoeren van verscherpt toezicht op coffeeshopbezoekers, zonder medeweten van
coffeeshopexploitanten, kan weerstand oproepen. Ook heeft de coffeeshopexploitant belang bij zo
weinig mogelijk overlast rondom zijn of haar coffeeshop en is verplicht daartoe maatregelen te treffen
vooruitkomend uit de verleende vergunning als onderdeel 'O' van de (BI) AHOJG-criteria criteria. Het
is aan te bevelen om de exploitant aan te spreken op de eigen verantwoordelijkheid en daarbij de
informatie uit de probleemanalyse te delen. Op die manier kan de coffeeshopeigenaar bijdragen aan
effectiever optreden tegen mogelijke overlast van de coffeeshop of de -bezoekers. Natuurlijk
beseffen wij dat de relatie met shopeigenaren verschillende facetten heeft en spanningsvol kan zijn.
Toch blijkt uit de pilots dat het spoor van wederzijdse dialoog en samenwerking op positieve wijze
bijdraagt aan het bereiken van wat toch een gezamenlijk doel is: het zoveel mogelijk beperken van
overlast.

Intermezzo: constructieve samenwerking met coffeeshopeigenaar in Heerlen
In een aantal gemeenten was sprake van een goede samenwerking met
coffeeshopeigenaren. Zo zat in Heerlen als onderdeel van de pilot de
coffeeshopeigenaar aan tafel met de andere relevante partijen als de gemeente en
politie. Zij waren op constructieve wijze met elkaar in gesprek in een
coffeeshopoverleg. Dit had positieve effecten op de samenwerking. De
coffeeshopeigenaar nam de eigen verantwoordelijkheid door zelf toezichthouders in te
zetten en op te ruimen in de buurt en voelde zich tegelijkertijd gehoord en serieus
genomen door de gemeente en politie.

18

Binnen de gemeente kunnen uiteraard meerdere belanghebbenden worden onderscheiden, zoals het College van
B&W, de gemeenteraad, afdelingen Openbare Orde en Veiligheid, Jeugd en Volksgezondheid.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 10 van 35

5

Ontwikkeling van beleidsinterventies

5.1

Wat zijn precies de doelen?

Zodra de probleemanalyse is uitgevoerd, kan gezocht worden naar maatregelen om het onderhavige
vraagstuk te beheersen. De eerste stap is het formuleren van eenduidige doelstellingen. Dat
betekent het expliciteren en vastleggen van beoogde doelstellingen, maar ook de manieren en
termijnen waarbinnen deze doelstellingen gerealiseerd moeten zijn. Dit zorgt ervoor dat resultaten na
invoering van de maatregel ook meetbaar zijn.
Afhankelijk van de probleemanalyse kunnen verschillende doelstellingen worden geformuleerd. Eén
mogelijke doelstelling is uiteraard het verminderen van overlast (rondom de coffeeshop) binnen een
vastgestelde periode. Daarnaast is een aantal andere procesdoelstellingen mogelijk. Bijvoorbeeld
het opstarten van een coffeeshopoverleg of goede samenwerking tussen de belanghebbende
partijen. Of een grondige analyse van het overlastprobleem: is er sprake van overlast die te relateren
is aan de coffeeshop(s) of coffeeshopbezoekers of is er sprake van een meer algemene
overlastproblematiek?

Intermezzo: onderzoek als start van de inzet van maatregelen in Amsterdam
In de gemeente Amsterdam is eerst onderzoek verricht naar het specifieke
overlastprobleem in Amsterdam, voordat de maatregelen zijn ontwikkeld en ingevoerd.
Dit is een goede ontwikkeling, omdat op die manier de kans dat effectieve
maatregelen worden ingezet wordt vergroot. Niet alleen wordt vooraf grondig gekeken
naar het probleem en de mogelijke werking van de maatregelen. Ook geeft dit een
goed signaal naar de coffeeshopeigenaren, omdat zo objectief kan worden
vastgesteld dat er wel of juist geen sprake is van een overlastprobleem.

5.2

Welke maatregelen passen bij het probleem?

Wanneer de probleemanalyse en de beoogde doelstelling(en) helder zijn, kunnen maatregelen
worden ontwikkeld om het vraagstuk te beheersen. Conform wat geldt voor de probleemanalyse,
strekt het ook tot aanbeveling beleidsinterventies zo concreet mogelijk te maken.
Het kan zijn dat het onderhavige vraagstuk weinig uniek is, omdat het zich ook in andere gemeenten
voordoet. Parkeeroverlast en afval op straat zijn daarvan voorbeelden. Ook hebben bijvoorbeeld
gemeenten in grensregio's zoals Maastricht en Bergen op Zoom meer dan gemiddeld te maken met
buitenlandse bezoekersstromen dan gemeenten in het midden van Nederland, zoals Lelystad. Dan
strekt het tot de aanbeveling om bestaande maatregelen te inventariseren die elders zijn toegepast
om deze problemen op te lossen. Maak hiervan een overzicht, achterhaal hoe deze maatregelen in
praktijk zijn geïmplementeerd en welke effecten zij sorteerden. Bedenk wel dat de manier waarop
maatregelen werken afhankelijk is van de lokale context van een gemeente. Logische consequentie
hiervan is dat een one size fits all-aanpak van overlast in de omgeving van coffeeshops niet volstaat.
Gemeenten moeten dan ook eventuele bestaande beleidsinterventies op maat toepassen, passend
bij lokale overlastproblematiek en omstandigheden. Daarom is een goede probleemanalyse van
belang.
Een eenvoudige eerste maatregel die gemeenten kunnen nemen zodra zich overlastproblemen in de
omgeving van de coffeeshop voordoen, is het organiseren van een bijeenkomst met relevante
stakeholders ter bespreking van het probleem. Door de uitwisseling van standpunten wordt voor alle
partijen vaak al snel duidelijk wie wat als probleem ervaart. Partijen zoals de politie, gemeentelijk
toezicht en de coffeeshopexploitanten zelf kunnen dan bepalen wat zij zelf kunnen doen om het
probleem tegen te gaan. Na de implementatie van één of meerdere beleidsinterventies kan een
vervolgbijeenkomst worden georganiseerd om de aanpak van het probleem te monitoren.

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 11 van 35

Nadat het specifieke overlastvraagstuk en het beschikbare interventierepertoire in kaart zijn
gebracht, kan gestart worden met het ontwerp van één of meerdere beleidsinterventies. De eerder
vastgestelde en geobjectiveerde probleemanalyse werpt nu zijn vruchten af. Een concrete en
gedegen probleemanalyse stelt de beleidsmaker namelijk in staat een verbinding te leggen tussen
probleem en mogelijke oplossing. Anders gezegd: de oplossing moet overeenstemmen met c.q.
passen bij de aard, omvang en ernst van het probleem. Belangrijk bij een hoge mate van ervaren
overlast is de zichtbaarheid van de maatregelen. 19 Bewoners gaven in ons onderzoek aan dat alleen
al aandacht voor en erkenning van het probleem een deel van de oplossing is.

Intermezzo: signaalwerking van zichtbare maatregelen in Maastricht
Overlast die voor inwoners van de gemeente een doorn in het oog is, kan soms
effectief worden verminderd. Zo investeert de gemeente Maastricht in opruimacties
door de gemeentelijke reinigingsdienst en het schoon houden van de openbare ruimte
in de omgeving van coffeeshops. Deze zichtbare acties door gemeentelijke diensten
geeft aan bewoners het signaal af dat de aanpak van deze problematiek de gemeente
menens is. Bovendien wordt daadwerkelijk bijgedragen aan het schoon houden van
de openbare ruimte.

5.2.1 Landelijke maatregelen
Bij het selecteren van maatregelen om overlast rondom de coffeeshop in een gemeente te
verminderen dienen gemeenten zich rekenschap te geven van beleidsmaatregelen die op rijksniveau
worden genomen, zoals de invoering van het ingezetenencriterium en het (besloten) club-criterium.
De basis van het nieuwe beleid wordt gevormd door de aangepaste gedoogcriteria in de Aanwijzing
Opiumwet van het Openbaar Ministerie. De Aanwijzing Opiumwet is per 1 januari 2012 aangepast.
Aan de bestaande AHOJG-criteria zijn het Besloten-clubcriterium (B-criterium) en het
Ingezetenencriterium (I-criterium) toegevoegd. Per 1 januari 2014 wordt ook het Afstandscriterium
toegevoegd.
De handhaving van het aangescherpte beleid zal gefaseerd van kracht worden. De data worden
bepaald door de noodzakelijkheid om gemeenten en coffeeshopexploitanten in staat te stellen zich
voor te bereiden, en zien er ten tijde van publicatie als volgt uit:
1. Per 1 mei 2012 zullen in de gemeenten van de provincies Limburg, Noord-Brabant en
Zeeland het Besloten-club- en het Ingezetenencriterium worden ingevoerd, met uitzondering
van het maximumaantal leden van 2000. Het staat de gemeenten in de andere provincies
vrij deze criteria ook al toe te passen.
2. Per 1 januari 2013 wordt het maximumaantal van 2000 leden van kracht.
3. Per 1 januari 2013 zullen het B- en I-criterium volledig in het hele land gelden.
4. Per 1 januari 2014 wordt het Afstandscriterium van kracht. 20
Het nieuwe beleid heeft in elk geval consequenties voor het maximale aantal coffeeshopbezoekers.
Volgens de hypothese die luidt dat overlast samenhangt van massaliteit van bezoekers in een
beperkt geografisch gebied, zou dan ook de ervaren overlast afnemen. Vooralsnog is niet bekend of
deze hypothese bewaarheid wordt. Het is mogelijk dat de maatregelen onvoorziene gevolgen
uitoefenen op de (aard en ernst van) ervaren overlast in de omgeving van de coffeeshops en de
locaties waar overlast zich manifesteert. Indien uit de probleemanalyse naar voren komt dat de
overlast rondom de coffeeshop vooral samenhangt met coffeeshoptoeristen, is het aan te bevelen
eerst de invoering van de maatregelen af te wachten. Mogelijk kan de overlast hierdoor al
verminderen. Indien coffeeshoptoeristen geen onderdeel uitmaken van het overlastprobleem in de
gemeente is het noodzakelijk om aanvullende maatregelen te implementeren.

5.2.2 Maatregelen per type overlast op hoofdlijnen
Door heel Nederland zijn er veel verschillende maatregelen ingevoerd om overlast (rondom de
coffeeshop) te verminderen. In het COT onderzoek opteren de deelnemende gemeenten voor
verschillende, meer of minder ingrijpende, maatregelen. Deze variëren van de nuloptie (geen
19

Eysink Smeets e.a., Omgaan met de perceptie van overlast en verloedering. Een beknopt advies aan de
bestuurspraktijk. 2010.
Brief van de minister van Veiligheid en Justitie aan de Voorzitter van de Tweede Kamer, d.d. 15 december 2011
(Aanscherping gedoogcriteria coffeeshops).
20

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 12 van 35

coffeeshops), een geografisch spreidingsbeleid en aanpassing van de maximale verkoopnorm, tot
uitbreiding van toezicht en handhaving of juist de opening van een coffeeshop. 21 De maatregelen in
ons onderzoek zijn als volgt onder te verdelen:





Bezoekersstromen: maatregelen gericht op de massaliteit / geconcentreerde stroom van
coffeeshopbezoekers
Regelnaleving: maatregelen gericht op het vergroten van regelnaleving door handhaving of
kennis van regels
Omgevingsfactoren: Maatregelen gericht op het verminderen van overlastgevende factoren
in de omgeving van de coffeeshop
Overlastbeleving: maatregelen gericht op de beleving van overlast en attributie aan
coffeeshops

In de volgende paragrafen staat weergegeven welke maatregelen kunnen worden ingezet per type
overlast. In elke paragraaf is een tabel met voorbeeldmaatregelen opgenomen voor die specifieke
vorm van overlast rondom coffeeshops. Hierin wordt aangegeven hoe verwacht wordt dat deze
maatregelen werken en welke mogelijke neveneffecten kunnen optreden. 22 Deze tabellen kunnen
behulpzaam zijn bij het ontwikkelen van een beleidsinterventie gericht op het verminderen van
overlast rondom de coffeeshop(s) in een gemeente. Meer gedetailleerde informatie over de inzet van
deze maatregelen in specifieke gemeenten is terug te vinden in de rapportages per gemeente.

21

COT, 2012.

22

Niet alle maatregelen die ingezet kunnen worden zijn genoemd, de tabellen beperken zich tot de interventies die in
de evaluatie van het COT zijn ingezet door verschillende gemeenten.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 13 van 35

5.2.3 Verkeer- en parkeeroverlast
Type maatregelen,
gericht op:

Bezoekersstromen

Regelnaleving

Voorbeelden van
maatregelen
Ingezetenen-criterium
Sluiting coffeeshop(s)
2-gramsmaatregel
Informeren over
regels d.m.v.
communicatiemiddelen gericht op
de doelgroep
Buurtgastheren
/toezichthouders
(zonder boabevoegdheid)

Toezichthouders /
boa's

Omgevingsfactoren

Overlastbeleving

Politiehuiskamer
dichter bij de
coffeeshop(s)
plaatsen
Parkeerterrein
aanleggen / vergroten
en bij te hard rijden
zet dan
verkeersremmende
maatregelen in als
drempels, camera's
en controles
Coffeeshop
verplaatsen naar een
omgeving met
voldoende
parkeergelegenheid /
geen gelegenheid te
hard te rijden
Organiseer
constructieve
bijeenkomsten met de
buurt en
coffeeshopeigenaar,
stel een
coffeeshopoverleg in
met relevante partijen

Verwachte werking 23
Door afname aantal bezoekers zou
de parkeer- en verkeersoverlast
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen
Door bekendheid met regels zal een
deel van de overtreders zich beter
gedragen en zou de parkeer- en
verkeersoverlast rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten en
bezoekers aan te spreken op het
gedrag zal een deel van de
overtreders zich gedragen en zou de
parkeer- en verkeersoverlast rondom
de coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten, aan
te spreken op gedrag en te straffen
(boetes) zal een groot deel van de
overtreders zich gedragen en zou de
parkeer- en verkeersoverlast rondom
de coffeeshop af kunnen nemen
Politie en handhavers zijn fysiek
dichterbij om regelmatig controles uit
te oefenen, bewoners kunnen
makkelijker overlast melden
Door de omgeving van de
coffeeshop aan te passen aan de
behoeften van de bezoekers en
bewoners zou de parkeer- en
verkeersoverlast rondom de
coffeeshop af kunnen nemen

Door de coffeeshop in de juiste
omgeving te plaatsen zou de
parkeer- en verkeersoverlast rondom
de coffeeshop af kunnen nemen

Door de relatie te verbeteren tussen
de buurt en de coffeeshop zou de
beleving van parkeer- en
verkeersoverlast kunnen worden
verminderd doordat bewoners het
idee hebben controle te hebben over
de situatie. Door te overleggen
voelen bewoners zich serieus
genomen in het ervaren probleem

Mogelijke
neveneffecten
(Overlast van)
illegale markt

Niet alleen
overlast rondom
coffeeshops kan
worden
aangepakt, ook
meer algemene
vormen van
overlast. Overlast
rondom de
coffeeshop moet
wel specifiek als
prioriteit worden
aangewezen

Bij vervolging van
de achterdeur
worden
faciliterende
middelen
gebruikt als
tegenargument
door de rechter
Bewoners
kunnen vestigen
van een
coffeeshop
tegenhouden

De relatie tussen
de partijen kan
ook juist
verslechteren

23

Voor geen van deze maatregelen is het mogelijk geweest een effect te kunnen vaststellen, maar wel kan de
verwachte werking worden aangegeven op basis van de planevaluaties.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 14 van 35

5.2.4 Geluidsoverlast
Type maatregelen,
gericht op:

Bezoekersstromen
Regelnaleving

Voorbeelden van
maatregelen
Ingezetenencriterium
Sluiting coffeeshop(s)
2-gramsmaatregel
Informeren over
regels d.m.v.
communicatiemiddelen gericht op
de doelgroep
Buurtgastheren
/toezichthouders
(zonder boabevoegdheid)

Toezichthouders /
boa's

Omgevingsfactoren

Overlastbeleving

Politiehuiskamer
dichter bij de
coffeeshop(s)
plaatsen
Coffeeshop
verplaatsen naar een
betere omgeving

Organiseer
constructieve
bijeenkomsten met de
buurt en
coffeeshopeigenaar,
stel een
coffeeshopoverleg in
met relevante partijen
en
bewonersvertegenwo
ordiging

Verwachte werking 24
Door afname aantal bezoekers zou
de geluidsoverlast rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door bekendheid met regels zal een
deel van de overtreders zich beter
gedragen en zou de geluidsoverlast
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen
Door de pakkans te vergroten en
bezoekers aan te spreken op het
gedrag zal een deel van de
overtreders zich gedragen en zou de
geluidsoverlast rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten, aan te
spreken op gedrag en te straffen
(boetes) zal een groot deel van de
overtreders zich gedragen en zou de
geluidsoverlast rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Politie en handhavers zijn fysiek
dichterbij om regelmatig controles uit
te oefenen, bewoners kunnen
makkelijker overlast melden
Door de coffeeshop in de juiste
omgeving (zonder factoren die
geluidsoverlast verergeren) te
plaatsen zou de geluidsoverlast
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen
Door de relatie te verbeteren tussen
de buurt en de coffeeshop zou de
beleving van overlast kunnen worden
verminderd doordat bewoners het
idee hebben controle te hebben over
de situatie. Door
coffeeshopoverleggen voelen
bewoners zich serieus genomen in
het ervaren probleem

Mogelijke
neveneffecten
(Overlast van)
illegale markt
Niet alleen
overlast rondom
coffeeshops kan
worden
aangepakt, ook
meer algemene
vormen van
overlast.
Overlast rondom
de coffeeshop
moet wel
specifiek als
prioriteit worden
aangewezen

Bewoners
kunnen vestigen
van een
coffeeshop
tegenhouden
De relatie tussen
de partijen kan
ook juist
verslechteren

24

Voor geen van deze maatregelen is het mogelijk geweest een effect te kunnen vaststellen, maar wel kan de
verwachte werking worden aangegeven op basis van de planevaluaties.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 15 van 35

5.2.5 Vervuiling
Type maatregelen,
gericht op:

Bezoekersstromen

Regelnaleving

Voorbeelden van
maatregelen
Ingezetenencriterium
Sluiting coffeeshop(s)
2-gramsmaatregel
Informeren over regels
d.m.v. communicatiemiddelen gericht op de
doelgroep
Buurtgastheren /
toezichthouders (zonder
boa-bevoegdheid)

Toezichthouders / boa's

Politiehuiskamer dichter
bij de coffeeshop(s)
plaatsen

Omgevingsfactoren

Overlastbeleving

Prullenbakken plaatsen

Verwachte werking 25
Door afname aantal bezoekers
zou de overlast van vervuiling
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen
Door bekendheid met regels zal
een deel van de overtreders zich
beter gedragen en zou de overlast
van vervuiling rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten en
bezoekers aan te spreken op het
gedrag zal een deel van de
overtreders zich gedragen en zou
de overlast van vervuiling rondom
de coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten, aan
te spreken op gedrag en te
straffen (boetes) zal een groot
deel van de overtreders zich
gedragen en zou de overlast van
vervuiling rondom de coffeeshop
af kunnen nemen
Politie en handhavers zijn fysiek
dichterbij om regelmatig controles
uit te oefenen, bewoners kunnen
makkelijker overlast melden
Door de omgeving van de
coffeeshop aan te passen aan de
behoeften van de bezoekers en
bewoners zou de overlast van
vervuiling rondom de coffeeshop
af kunnen nemen

Schoonmaakploegen
inzetten

Door de gevolgen van het
overlastgevend gedrag te
beperken zou de overlast van
vervuiling rondom de coffeeshop
af kunnen nemen

Organiseer
constructieve
bijeenkomsten met de
buurt en
coffeeshopeigenaar, stel
een coffeeshopoverleg
in met relevante partijen
en
bewonersvertegenwoor
diging

Door de relatie te verbeteren
tussen de buurt en de coffeeshop
zou de beleving van overlast van
vervuiling kunnen worden
verminderd doordat bewoners het
idee hebben controle te hebben
over de situatie. Door coffeeshopoverleggen voelen bewoners zich
serieus genomen in het ervaren
probleem

Mogelijke
neveneffecten
(Overlast van)
illegale markt

Niet alleen
overlast rondom
coffeeshops
kan worden
aangepakt, ook
meer algemene
vormen van
overlast.
Overlast
rondom de
coffeeshop
moet wel
specifiek als
prioriteit worden
aangewezen

Bij vervolging
van de
achterdeur
kunnen
faciliterende
middelen
gebruikt worden
als tegenargument door
de rechter
Zichtbaar
signaal naar
bewoners dat
wordt gewerkt
aan het
probleem
De relatie
tussen de
partijen kan ook
juist
verslechteren

25

Voor geen van deze maatregelen is het mogelijk geweest een effect te kunnen vaststellen, maar wel kan de
verwachte werking worden aangegeven op basis van de planevaluaties.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 16 van 35

5.2.6 Samenscholing van jongeren
Type maatregelen,
gericht op:

Regelnaleving

Voorbeelden van
maatregelen
Informeren over regels
d.m.v. communicatiemiddelen gericht op de
doelgroep
Buurtgastheren
/toezichthouders
(zonder boabevoegdheid)

Toezichthouders / boa's

Politiehuiskamer dichter
bij de coffeeshop(s)
plaatsen

Omgevingsfactoren

Overlastbeleving

Uitnodigende
hangplekken rondom de
coffeeshop verplaatsen
of aanpassen

Coffeeshop verplaatsen
naar een omgeving met
weinig hangplekken of
mogelijkheden om rond
te hangen
Organiseer
constructieve
bijeenkomsten met de
buurt en
coffeeshopeigenaar, stel
een coffeeshopoverleg
in met relevante partijen
en
bewonersvertegenwoor
diging

Verwachte werking 26
Door bekendheid met regels zal
een deel van de overtreders zich
beter gedragen en zou de overlast
door samenscholing van jongeren
af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten en
bezoekers aan te spreken op het
gedrag zal een deel van de
overtreders zich gedragen en zou
de overlast door samenscholing
van jongeren af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten, aan
te spreken op gedrag en te
straffen (boetes) zal een groot
deel van de overtreders zich
gedragen en zou de overlast door
samenscholing van jongeren af
kunnen nemen
Politie en handhavers zijn fysiek
dichterbij om regelmatig controles
uit te oefenen, bewoners kunnen
makkelijker overlast melden
Door de omgeving van de
coffeeshop aan te passen aan de
behoeften van de bezoekers en
bewoners zal de overlast afnemen
en zou de overlast door
samenscholing van jongeren af
kunnen nemen

Door de coffeeshop in de juiste
omgeving te plaatsen en zou de
overlast door samenscholing van
jongeren af kunnen nemen
Door de relatie te verbeteren
tussen de buurt en de coffeeshop
kan de beleving van overlast door
samenscholing van jongeren
worden verminderd doordat
bewoners het idee hebben
controle te hebben over de
situatie. Door
coffeeshopoverleggen voelen
bewoners zich serieus genomen in
het ervaren probleem

Mogelijke
neveneffecten
Niet alleen
overlast rondom
coffeeshops
kan worden
aangepakt, ook
meer algemene
vormen van
overlast.
Overlast
rondom de
coffeeshop
moet wel
specifiek als
prioriteit worden
aangewezen

Bij vervolging
van de
achterdeur
kunnen
faciliterende
middelen
gebruikt wordt
als tegenargument door
de rechter
Bewoners
kunnen
vestigen van
een coffeeshop
tegenhouden
De relatie
tussen de
partijen kan ook
juist
verslechteren

26

Voor geen van deze maatregelen is het mogelijk geweest een effect te kunnen vaststellen, maar wel kan de
verwachte werking worden aangegeven op basis van de planevaluaties.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 17 van 35

5.2.7 Stankoverlast
Type maatregelen,
gericht op:

Bezoekersstromen
Regelnaleving

Voorbeelden van
maatregelen
Ingezetenencriterium
Sluiting coffeeshop(s)
2-gramsmaatregel
Informeren over regels
d.m.v. communicatiemiddelen gericht op de
doelgroep
Buurtgastheren
/toezichthouders
(zonder boabevoegdheid)

Toezichthouders / boa's

Politiehuiskamer dichter
bij de coffeeshop(s)
plaatsen

Overlastbeleving

Organiseer
constructieve
bijeenkomsten met de
buurt en
coffeeshopeigenaar, stel
een coffeeshopoverleg
in met relevante partijen
en
bewonersvertegenwoor
diging

Verwachte werking 27
Door afname aantal bezoekers
zou de stankoverlast rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door bekendheid met regels zal
een deel van de overtreders zich
beter gedragen en zou de
stankoverlast rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten en
bezoekers aan te spreken op het
gedrag zal een deel van de
overtreders zich gedragen en zou
de stankoverlast rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten, aan
te spreken op gedrag en te
straffen (boetes) zal een groot
deel van de overtreders zich
gedragen en zou de stankoverlast
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen
Politie en handhavers zijn fysiek
dichterbij om regelmatig controles
uit te oefenen, bewoners kunnen
makkelijker overlast melden en
zou de stankoverlast rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door de relatie te verbeteren
tussen de buurt en de coffeeshop
kan de beleving van stankoverlast
worden verminderd doordat
bewoners het idee hebben
controle te hebben over de
situatie. Door
coffeeshopoverleggen voelen
bewoners zich serieus genomen in
het ervaren probleem

Mogelijke
neveneffecten
(Overlast van)
illegale markt
Niet alleen
overlast rondom
coffeeshops
kan worden
aangepakt, ook
meer algemene
vormen van
overlast.
Overlast
rondom de
coffeeshop
moet wel
specifiek als
prioriteit worden
aangewezen

De relatie
tussen de
partijen kan ook
juist
verslechteren

27

Voor geen van deze maatregelen is het mogelijk geweest een effect te kunnen vaststellen, maar wel kan de
verwachte werking worden aangegeven op basis van de planevaluaties.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 18 van 35

5.2.8 Vernielingen / agressief gedrag bezoekers
Type
maatregelen,
gericht op:

Voorbeelden van
maatregelen

Verwachte werking 28

Bezoekersstromen

Ingezetenencriterium
Sluiting coffeeshop(s)
2-gramsmaatregel

Regelnaleving

Informeren over regels
d.m.v. communicatiemiddelen gericht op de
doelgroep

Door afname van het aantal bezoekers
zou de overlast van vernieling of
agressief gedrag rondom de coffeeshop
af kunnen nemen
Door bekendheid met regels zal een
deel van de overtreders zich beter
gedragen en zou de overlast van
vernieling of agressief gedrag rondom
de coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten en
bezoekers aan te spreken op het
gedrag zal een deel van de overtreders
zich gedragen en zou de overlast van
vernieling of agressief gedrag rondom
de coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten, aan te
spreken op gedrag en te straffen
(boetes) zal een groot deel van de
overtreders zich gedragen en zou de
overlast van vernieling of agressief
gedrag rondom de coffeeshop af
kunnen nemen
Politie en handhavers zijn fysiek
dichterbij om regelmatig controles uit te
oefenen, bewoners kunnen makkelijker
overlast melden
Door de omgeving van de coffeeshop
aan te passen aan het gedrag van
bezoekers en bewoners zou de

Buurtgastheren
/toezichthouders (zonder
boa-bevoegdheid)

Toezichthouders / boa's

Politiehuiskamer dichter
bij de coffeeshop(s)
plaatsen

Omgevingsfactoren

Plekken die vaak
vernield worden
'hufterproof' maken

overlast van vernieling of agressief
gedrag rondom de coffeeshop af
kunnen nemen

Coffeeshop verplaatsen
naar een omgeving die
bestand is tegen
vernieling

Overlastbeleving

Organiseer
constructieve
bijeenkomsten met de
buurt en
coffeeshopeigenaar, stel
een coffeeshopoverleg
in met relevante partijen

Door de coffeeshop in de juiste
omgeving te plaatsen zou de overlast

van vernieling of agressief gedrag
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen
Door de relatie te verbeteren tussen de
buurt en de coffeeshop kan de beleving
van overlast worden verminderd
doordat bewoners het idee hebben
controle te hebben over de situatie.
Door coffeeshopoverleggen voelen
bewoners zich serieus genomen in het
ervaren probleem

Mogelijke
neveneffecten
(Overlast van)
illegale markt

Niet alleen
overlast
rondom
coffeeshops
kan worden
aangepakt,
ook meer
algemene
vormen van
overlast.
Overlast
rondom de
coffeeshop
moet wel
specifiek als
prioriteit
worden
aangewezen

Bij vervolging
van de
achterdeur
kunnen
faciliterende
middelen
gebruikt wordt
als tegenargument door
de rechter
Bewoners
kunnen
vestigen van
een
coffeeshop
tegenhouden
De relatie
tussen de
partijen kan
ook juist
verslechteren

28

Voor geen van deze maatregelen is het mogelijk geweest een effect te kunnen vaststellen, maar wel kan de
verwachte werking worden aangegeven op basis van de planevaluaties.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 19 van 35

5.2.9 Softdrugsgebruik op straat
Type
maatregelen,
gericht op:

Voorbeelden van
maatregelen

Verwachte werking 29

Bezoekersstromen

Ingezetenencriterium
2-gramsmaatregel
Sluiting coffeeshop(s)

Regelnaleving

Informeren over regels
d.m.v. communicatiemiddelen gericht op de
doelgroep

Door afname aantal bezoekers zou de
overlast van softdrugs gebruik op straat
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen
Door bekendheid met regels zal een
deel van de overtreders zich beter
gedragen en zou de overlast van
softdrugs gebruik op straat rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten en
bezoekers aan te spreken op het
gedrag zal een deel van de overtreders
zich gedragen en zou de overlast van
softdrugs gebruik op straat rondom de
coffeeshop af kunnen nemen
Door de pakkans te vergroten, aan te
spreken op gedrag en te straffen
(boetes) zal een groot deel van de
overtreders zich gedragen en zou de
overlast van softdrugs gebruik op straat
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen
Politie en handhavers zijn fysiek
dichterbij om regelmatig controles uit te
oefenen, bewoners kunnen makkelijker
overlast melden
Door de omgeving van de coffeeshop
aan te passen aan de behoeften van de
bezoekers en bewoners en zou de
overlast van softdrugs gebruik op straat
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen

Buurtgastheren
/toezichthouders (zonder
boa-bevoegdheid)

Toezichthouders / boa's

Politiehuiskamer dichter
bij de coffeeshop(s)
plaatsen

Omgevingsfactoren

Overlastbeleving

Plekken die uitnodigen tot
het gebruik van softdrugs
op straat verplaatsen

Coffeeshop verplaatsen
naar een omgeving die
niet uitnodigt tot het
gebruik van softdrugs op
straat

Door de coffeeshop in de juiste
omgeving te plaatsen en zou de
overlast van softdrugs gebruik op straat
rondom de coffeeshop af kunnen
nemen

Organiseer constructieve
bijeenkomsten met de
buurt en
coffeeshopeigenaar, stel
een coffeeshopoverleg in
met relevante partijen en
bewonersvertegenwoordi
ging

Door de relatie te verbeteren tussen de
buurt en de coffeeshop kan de beleving
van overlast door softdrugsgebruik op
straat worden verminderd doordat
bewoners het idee hebben controle te
hebben over de situatie. Door
coffeeshopoverleggen voelen bewoners
zich serieus genomen in het ervaren
probleem

Mogelijke
neveneffecten
(Overlast van)
illegale markt

Niet alleen
overlast
rondom
coffeeshops
kan worden
aangepakt,
ook meer
algemene
vormen van
overlast.
Overlast
rondom de
coffeeshop
moet wel
specifiek als
prioriteit
worden
aangewezen

Bij vervolging
van de
achterdeur
kunnen
faciliterende
middelen
gebruikt wordt
als tegenargument door
de rechter
Bewoners
kunnen
vestigen van
een
coffeeshop
tegenhouden
De relatie
tussen de
partijen kan
ook juist
verslechteren

29

Voor geen van deze maatregelen is het mogelijk geweest een effect te kunnen vaststellen, maar wel kan de
verwachte werking worden aangegeven op basis van de planevaluaties.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 20 van 35

5.3

Hoe kan het effect van interventies worden vergroot?

De werking van beleidsnterventies gericht op het verminderen van overlast rondom coffeeshops kan
op een aantal manieren worden versterkt. Op basis van het COT- onderzoek naar de zeven
gemeentelijke pilots is informatie verzameld over de werking van maatregelen gericht op het
verminderen van overlast rondom coffeeshops. Deze paragraaf gaat dieper in op de werking van
deze maatregelen en welke factoren daarbij een rol spelen. Eerst wordt besproken hoe de
seizoenswisselingen van invloed zijn op de werking van beleidsinterventies. Vervolgens wordt voor
de volgende type maatregelen uitgelegd hoe de werking hiervan kan worden versterkt:





Bezoekersstromen: maatregelen gericht op de massaliteit / geconcentreerde stroom van
coffeeshopbezoekers
Regelnaleving: maatregelen gericht op het vergroten van regelnaleving door handhaving of
kennis van regels
Omgevingsfactoren: Maatregelen gericht op het verminderen van overlastgevende factoren
in de omgeving van de coffeeshop
Overlastbeleving: maatregelen gericht op de beleving van overlast en attributie aan
coffeeshops

5.3.1 Seizoensinvloeden
Het COT heeft in het onderzoek naar de overlast rondom de coffeeshops in Sittard-Geleen
vastgesteld dat seizoensinvloeden een belangrijke rol spelen in het ontstaan van overlast. In de
winter ervaren bewoners over het algemeen minder overlast dan in de zomer en lente. Ook door
betrokkenen zoals de politie en de gemeente wordt gesteld dat bewoners in de winter minder
overlast ervaren dan in de andere seizoenen. In de winter zijn mensen over het algemeen minder
buiten, waardoor er minder last is van openbaar gebruik van softdrugs, afval op straat, lawaaioverlast
en samenscholing van jongeren. Naarmate de temperatuur hoger wordt, neemt de overlast toe.
Enerzijds doordat coffeeshopbezoekers langer in de openbare ruimte verblijven, anderzijds doordat
omwonenden ook sneller en vaker in aanraking komen met gedragingen waar zij aanstoot aan
nemen. Of verkeers- en parkeeroverlast ook samenhangt met de temperatuur en
weersomstandigheden is onduidelijk. Het lijkt logischer om aan te nemen dat in de winter meer
coffeeshopbezoekers de auto nemen, waardoor er ook meer parkeer- en verkeersoverlast wordt
veroorzaakt. Dit is echter niet eerder onderzocht.
Deze seizoensinvloeden op de ervaren overlast pleiten ervoor om beleidsinterventies met name in te
zetten in de lente en zomer. Dan zullen de maatregelen het meeste effect sorteren.

5.3.2 Bezoekersstromen
Het beïnvloeden van coffeeshoptoerisme kan overlast verminderen die wordt veroorzaakt door de
massaliteit van het aantal coffeeshopbezoekers in een gemeente. Er zijn verschillende opties
mogelijk om coffeeshoptoerisme naar een gemeente te beïnvloeden; o.a. de invoering van het
ingezetenencriterium, de invoering van de 2-gramsnorm en sluiting van coffeeshops. De pilot in
Maastricht betrof de invoering van het ingezetenencriterium (of Woonlandbeginsel). Dit werd
opgenomen in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) en verbiedt coffeeshophouders andere
personen dan ingezetenen in hun coffeeshop toe te laten of daarin te laten verblijven. Uiteindelijk is
deze pilot niet ingevoerd, omdat de Raad van State de gemeentelijke APV niet het geëigende middel
vond om het ingezetenencriterium uit te werken. Desondanks zijn wel een aantal interessante
bevindingen gedaan over het potentiële gedrag van coffeeshopbezoekers bij invoering van het
ingezetenencriterium.
Van de geënquêteerde coffeeshopbezoekers geeft 29% aan voor invoering van het
ingezetenencriterium de coffeeshop ook na invoering hiervan te blijven bezoeken. Daarnaast koopt
18% van de bezoekers dan softdrugs op de illegale markt in Maastricht, 9% in een andere gemeente
(vooral in België) en 14% gaat proberen softdrugs via inwoners van Maastricht te kopen. Dit kan een
aanwijzing zijn dat met de komst van het ingezetenencriterium er mogelijk een illegale
softdrugsmarkt kan ontstaan in gemeenten of dat deze markt groter wordt. Onderdeel van de
Maastrichtse pilot voor de lokale invoering van het ingezetenencriterium was om een strategie en
aanpak te ontwikkelen voor het toezicht en de handhaving van het ingezetenencriterium. Daarnaast
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 21 van 35

zou een communicatiecampagne worden gestart om buitenlandse coffeeshoptoeristen uit met name
België, Frankrijk en Duitsland te informeren over het ingezetenencriterium. De verwachting was dat
deze toeristen hierdoor niet langer naar Maastricht komen, waardoor zij ook niet verleid kunnen
worden om hun drugs in de illegaliteit te kopen. Mogelijk kan dit het koopgedrag van de
coffeeshopbezoekers veranderen, waardoor wellicht minder bezoekers drugs gaan kopen op de
illegale softdrugsmarkt in Nederland. Desondanks is het noodzakelijk om de groei van de illegale
markt in de gaten te houden bij de invoering van het ingezetenencriterium.
Op initiatief van de Vereniging Officiële Coffeeshophouders Maastricht (VOCM) is wel een andere
maatregel geïmplementeerd, namelijk het weren van Franse coffeeshopbezoekers. 30 Deze
maatregel is ingevoerd bij dertien coffeeshops in Maastricht op 1 november 2011. De maatregel
beoogt het aantal buitenlandse drugstoeristen te verminderen en daarmee de verkeersoverlast in de
gemeente te verminderen. Er wordt evenals bij het ingezetenencriterium niet naar nationaliteit, maar
naar de woonplaats van de bezoeker gekeken. 31 De implementatie is vergezeld gegaan van
communicatiecampagne door middel van onder meer flyers en posters in de coffeeshop. Vanuit de
gemeente of politie is geen controle op de uitvoering van deze maatregel. Wel is er regelmatig
contact met VOCM om eventuele ontwikkelingen te bespreken. Het gevoel is dat er door de
coffeeshopeigenaren actief wordt gehandhaafd, er is niet slechts sprake van 'windowdressing'. 32
Politie en de gemeente geven aan dat er zich zichtbaar minder Fransen in de binnenstad ophouden,
onder meer blijkend uit kentekens van gemobiliseerd verkeer. Ook zijn er minder
verkeersovertredingen geconstateerd. Er lijkt volgens de politie en gemeente dan ook sprake van
een gunstig effect van de zelfregulatie op de toestroom van drugstoeristen uit Frankrijk. 33 De
gemeente en politie geven echter aan dat de ogenschijnlijke afname van het aantal bezoekers niet
automatisch hoeft te leiden tot een afname van overlast, omdat deze populatie een relatief
bescheiden aandeel is van de totale bezoekerspopulatie. Daarnaast kwamen veel Fransen niet voor
softdrugs naar de coffeeshop maar voor harddrugs op de illegale markt. Desalniettemin is het positief
om te zien dat de stroom Fransen is opgedroogd en dat deze zich, voor zover bekend, niet verplaatst
heeft naar andere gebieden of buurgemeenten.
Het weren van Franse coffeeshopbezoekers heeft voor zover bekend niet tot een toename van
straathandel geleid. 34 Er wordt wel een toename van illegale verkooppunten voor drugs en daardoor
een toename van overlast in de buitenwijken gesignaleerd, maar dit kan niet toegeschreven worden
aan Franse coffeeshopbezoekers. Deze toename kan dus niet direct gekoppeld worden aan de
maatregel. Ook in buurgemeenten wordt geen toename van coffeeshopbezoekers of verhoging van
overlast gesignaleerd. Door de politie en de gemeente wordt benadrukt dat er wel grote zorgen zijn
voor toename van de illegale markt in de toekomst. Daarnaast zouden mogelijk waterbedeffecten
kunnen ontstaan op omliggende gemeenten, doordat coffeeshoptoeristen hiernaar toe uitwijken.

5.3.3 Regelnaleving
Een ander aspect om overlast rondom coffeeshops te beïnvloeden is het inzetten van handhaving,
zoals toezichthouders en buurtgastheren. Het Ministerie van Justitie heeft op basis van
wetenschappelijk literatuuronderzoek elf dimensies vastgesteld die bepalend zijn voor de naleving
van regels (de Tafel van Elf) 35 . Deze dimensies zijn behulpzaam bij de inzet van handhaving rondom
coffeeshops.

5.3.3.1 Bekendheid van regels
De belangrijkste dimensie hierin vormt het hebben van kennis van de regels. Het informeren van
burgers over (nieuwe) regels is een belangrijke voorwaarde voor de naleving van deze regels.
30

De precieze maatregel houdt in: het weren van alle buitenlandse nationaliteiten behalve Duitsers en Belgen. In de
praktijk komt dit echter neer op het weren van Franse coffeeshopbezoekers.
31
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/article/detail/2940521/2011/10/01/Coffeeshops-Maastricht-werenbuitenlandse-klanten.dhtml
32
Panelgesprek eindmeting, 23 maart 2012.
33
Panelgesprek eindmeting, 23 maart 2012.
34
Panelgesprek eindmeting, 23 maart 2012.
35
Expertisecentrum Rechtspleging en Rechtshandhaving (2006). De Tafel van elf. Een veelzijdig instrument, Ministerie
van Justitie: Den Haag. Instrument is gebaseerd op verschillende theoriën waaronder beredeneerd gedrag van
Fischbein en Ajzen, relative activity theory van Felson en Cohen en de notie van samenhang van zwaarte, zekerheid en
snelheid van sancties.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 22 van 35

Zonder kennis van de regels, zijn mensen immers niet in staat deze na te leven. Een belangrijke taak
van toezichthouders zal dan ook moeten zijn om de bezoekers uit te leggen waarom er bepaalde
regels zijn. Dit wordt ook wel educatieve communicatie genoemd. 36 Op deze manier wordt
gewaarborgd dat mensen in ieder geval op de hoogte zijn van de regels.

5.3.3.2 Sociale controle
Naast kennis van regels is sociale controle ook een middel om regelnaleving te bevorderen 37 . De
idee is dat mensen regels eerder zullen naleven in situaties waarin er veel sociale controle is,
bijvoorbeeld door toezichthouders, wijkmanagers en/of burgers.

5.3.3.3 Rechtvaardige regels
Een ander belangrijk punt bij het naleven van regels tenslotte, is dat personen de (verkeer- en
parkeer)regels acceptabel vinden en dat zij bereid zijn zich te conformeren aan het gezag van de
overheid 38 . De coffeeshopbezoekers zullen de verkeersnormen niet naleven als zij niet het nut van
de regels kunnen inzien. Het is belangrijk dat toezichthouders zich van dit feit bewust zijn en er in
hun dagelijks werk ook naar handelen. Indien zij bezoekers kunnen overtuigen van het nut van
regels, bijvoorbeeld door hen helder uit te leggen waarom er bepaalde regels zijn, bevordert dat ook
regelnaleving en kan op die manier de ervaren overlast worden verminderd.
Uiteraard moeten mensen ook in staat worden gesteld regels na te leven. Indien er nauwelijks
parkeergelegenheid in de omgeving van coffeeshops is of deze coffeeshops is gevestigd in een
drukke omgeving, dan neemt de kans op niet naleving van regels toe.

5.3.3.4 Pakkans
Burgers zullen regels ook sneller naleven wanneer zij het idee hebben dat zij gepakt kunnen worden
en dat er daadwerkelijk gesanctioneerd wordt. 39 Belangrijk is dan ook om de subjectieve pakkans te
vergroten. Dit kan ondermeer worden gerealiseerd door publiciteit te genereren over
toezichtmaatregelen, de zichtbaarheid van toezicht en onvoorspelbaarheid van controles.

Intermezzo: communicatie over nieuwe maatregelen in Bergen op Zoom,
Roosendaal, Maastricht)
De gemeenten Bergen op Zoom en Roosendaal gebruikten de campagne C'est fini
voor het informeren van de softdrugstoeristen over het nieuwe beleid en hen te
ontmoedigen nog langer naar Roosendaal of Bergen op Zoom te komen om softdrugs
te kopen. Het aantal drugstoeristen is in beide steden gedaald, zo geeft Courage aan,
mede door de campagne, maar ook de intensieve politiecontroles De campagne was
gericht op het ombuigen van het imago van beide steden onder drugstoeristen.
Centraal in deze campagne stond de korte internetfilm C’est Fini: The Movie. De trailer
van de film werd gedurende twee weken voorafgaand aan alle hoofdfilms vertoond in
de bioscoop UCG Antwerpen. Advertenties van de site en film kwamen een aantal
weken in de Uitkalenders in Antwerpen en Brussel. In Antwerpen ging het
promotieteam van C’est Fini op pad. Zij deelden flyers uit op festivals en de
internationale sporen van Antwerpen CS. De flyer werd ook in treinen uitgereikt door
de Federale politie – spoorwegpolitie. De campagne kon rekenen op veel publiciteit. 40

Ook de invoering van het ingezetenencriterium op 1 mei 2012 ging gepaard met
een informatiecampagne. Zo maakten informatieborden op de toegangswegen
naar Maastricht kenbaar dat geen softdrugs meer wordt verkocht aan nietNederlanders. De Maastrichtse coffeeshops informeerden door middel van flyers
en posters hun klanten over het nieuwe beleid.

36

Van Erp, J.G., Informatie en communicatie in het handhavingsbeleid, 17-27, in: Handhaving en gedrag, het CCV,
2009.
37
Decorte et al. (2004). Drugs en overlast. 52. Academia Press. Gent.
38
Expertisecentrum Rechtspleging en Rechtshandhaving (2006). De Tafel van elf. Een veelzijdig instrument, Ministerie
van Justitie: Den Haag
39
Junger, M. & A. Need. (2010). Criminaliteitsbeleid, wat werkt? Universiteit Twente.
40
http://www.courage.nu/Inwoner_en_Ondernemer/C_est_Fini
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 23 van 35

Op basis van de informatie van de Tafel van Elf kunnen een aantal eisen aan de handhaving van
overlast rondom coffeeshops worden gesteld. Zorg voor deskundige, gezaghebbende en goed
geïnstrueerde toezichthouders. Wanneer zij op een goede en overtuigende manier kunnen uitleggen
waarom het belangrijk is dat mensen zich aan bepaalde regels houden, wordt de kans groter dat de
regels ook op een goede wijze worden nageleefd. Belangrijk zijn dus naast sanctionerend optreden
de educatieve en persuasieve communicatie van de toezichthouders.
Ook medewerkers (portiers, eigenaren) van coffeeshops kunnen bezoekers wijzen op hun gedrag in
de omgeving van de coffeeshops, in de trant van: “we zouden het op prijs stellen dat…omdat burgers
hier aanstoot aan nemen en wijzelf, als coffeeshop, ook verantwoordelijkheid dragen voor een zo
laag mogelijke overlast in de omgeving”. 41 Dit kan getypeerd worden als normatieve communicatie. 42
Het kan helpen indien de gemeente en coffeeshopeigenaren een gedragsnorm overeenkomen over
welk gedrag niet getolereerd wordt en/of welk gedrag juist positief wordt gewaardeerd. Diegenen die
afwijken van deze lijn worden hierop aangesproken, ofwel door gastheren, ofwel de
coffeeshopeigenaren. Dit creëert bovendien eenduidigheid richting bezoekers over welk gedrag
wordt getolereerd dan wel gestimuleerd.
Het is van belang te weten of coffeeshopbezoekers bepaalde regels, zoals parkeer- en
verkeersregels bewust of onbewust overtreden. Indien dat onbekend is, wat in veel gevallen het
geval is, kan het helpen bezoekers hierover te informeren door middel van folders. Zorg daarnaast
voor rechtvaardige en uitvoerbare regels. Bezie ook de mogelijkheden voor coffeeshopbezoekers om
regels daadwerkelijk na te leven. Zorg bijvoorbeeld voor voldoende parkeergelegenheid.

5.3.4 Omgevingsfactoren
Het aanpassen van de omgeving van een coffeeshop of het (ver)plaatsen van een coffeeshop naar
een omgeving met weinig overlastgevende factoren kan ervoor zorgen dat overlast rondom
coffeeshops vermindert. Overlastgevende factoren als te weinig parkeergelegenheid, onvoldoende
prullenbakken en de aanwezigheid van hangplekken kunnen juist overlast rondom de coffeeshop in
de hand werken.
Intermezzo: Vestigen nieuwe coffeeshop in Lelystad
In Lelystad is een coffeeshop geplaatst als pilot binnen het evaluatieonderzoek. Op
basis van ons onderzoek is geconcludeerd dat de komst van de coffeeshop niet of
nauwelijks heeft geleid tot het ontstaan van overlast rondom deze coffeeshop. De
enige overlast die wordt ervaren is overlast door samenscholing van jongeren.
Bewoners in de gemeente Lelystad ervoeren vóór de vestiging van de coffeeshop
echter al overlast van groepen jongeren. Mogelijk dat deze jongeren zich nu in de
directe omgeving van de coffeeshop ophouden, waardoor deze overlast door
bewoners wordt toegeschreven aan de coffeeshop. Deze coffeeshop is geplaatst
vlakbij het station en er is voor voldoende parkeergelegenheid gezorgd. Vanwege de
ligging aan het station zijn er maar weinig coffeeshopbezoekers die met de auto naar
de shop komen. Het grootste gedeelte komt lopend of met de trein. De bezoekers die
met de auto komen, kunnen hun auto op het parkeerterrein van de coffeeshop zetten.
Dit terrein is afgesloten door middel van een slagboom. De parkeeroverlast blijft zo
minimaal (dit blijkt ook uit de onderzoeksresultaten). De coffeeshop sluit om 22.00 uur
en iedereen moet dan ook echt weg zijn. Het hek sluit en eventuele bezoekers komen
dan niet meer binnen. Dit zorgt ervoor dat de coffeeshopbezoekers na sluitingstijd niet
lang blijven hangen rond de shop. Een andere factor die mogelijk overlast tegengaat,
is het feit dat de coffeeshop erg transparant is ontworpen. Het grootste gedeelte van
de shop bestaat uit glas, waardoor je vanaf buiten zichtbaar bent (afgezien van één
verre hoek). Mensen die weten dat ze bekeken (kunnen) worden, zijn over het
algemeen minder snel geneigd de regels te overtreden dan mensen die het idee
hebben dat ze ongestoord hun gang kunnen gaan.

41

De Bruijn et al., (2008). Coffeeshops in Nederland 2007. Naleving en handhaving van coffeeshopregels. WODC. Den
Haag.
Van Erp, J.G., Informatie en communicatie in het handhavingsbeleid, 17-27, in: Handhaving en gedrag, het CCV,
2009.
42

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 24 van 35

Daarnaast is het van belang om de perceptie van overlast en de coffeeshop door buurtbewoners
positief te beïnvloeden. Omwonenden hebben bepaalde (waarschijnlijk negatieve) percepties bij de
komst van de nieuwe coffeeshop. In dat kader zal de gemeente bewoners moeten betrekken bij de
plaatsing van de coffeeshop. Zo geef je de bewoners een gevoel van controle, waardoor naar
verwachting de ervaren overlast van buurtbewoners vermindert. 43 In de volgende paragraaf wordt
hier verder op ingegaan.

5.3.5 Overlastbeleving
Overlast rondom coffeeshops hoeft niet altijd afkomstig te zijn van de coffeeshop of
coffeeshopbezoekers, er kan bijvoorbeeld ook sprake zijn van een algemeen verkeersprobleem op
die locatie. Door negatieve associaties met coffeeshops kan deze overlast worden geattribueerd aan
de coffeeshop. Daarnaast kan de overlast van coffeeshops erger worden beleefd door een negatieve
associatie met dergelijke gelegenheden van bewoners. In dit onderzoek komt een sterk verband naar
voren tussen de attitude van de respondenten in Maastricht, Heerlen en Geleen ten opzichte van de
coffeeshop en de mate van overlast rondom de coffeeshop die zij ervaren. Bewoners die overlast
ervaren staan vaker negatief ten opzichte van coffeeshops. Ook is onderzocht of er een samenhang
bestaat tussen de attitude van respondenten ten opzichte van de coffeeshop en de mate waarin zij
zeker weten dat de overlast is toe te schrijven aan de coffeeshop. Hieruit blijkt dat respondenten die
negatiever staan ten opzichte van de coffeeshop vaker zeker weten dat de overlast daadwerkelijk toe
te schrijven is aan de coffeeshop.
De ervaren overlast rondom de coffeeshops in deze gemeenten hangt dus samen met een negatief
gevoel of houding ten opzichte van de coffeeshop. Mogelijk ervaren respondenten die negatief staan
ten opzichte van coffeeshops sneller overlast rondom de coffeeshop of wijzen zij overlast eerder toe
aan de coffeeshop. Aan de andere kant kunnen respondenten juist ook een negatievere attitude
hebben ten opzichte van de coffeeshops door de overlastproblematiek. Een belangrijke conclusie bij
deze bevindingen is dat de beleving van overlast samenhangt met de associatie met coffeeshops.
Maatregelen gericht op het verbeteren van de relatie tussen bewoners en coffeeshop(exploitanten)
en bezoekers kunnen dan wellicht de beleving van overlast verminderen. Klachten van bewoners
moeten serieus worden genomen maar tegelijkertijd moeten verwachtingen worden bijgesteld.
Intermezzo: Samenwerking met bewoners in Sittard-Geleen
In Sittard-Geleen sprake van een goede samenwerking tussen verschillende partijen
(gemeente, politie en coffeeshopsexploitanten). In het verleden was er een werkgroep
actief waarin ook bewoners participeerden. De werkgroep probeerde gezamenlijk
oplossingen te zoeken voor geconstateerde (overlast)problemen in onder meer de
omgeving van de coffeeshop. Dit heeft naar het oordeel van diverse betrokkenen als
politie en gemeente een positief effect gesorteerd, omdat snel en flexibel ingespeeld
kon worden op problemen. Een dergelijke werkgroep, het snel inspelen op klachten
van bewoners en het samen met partners, exploitanten incluis en het zoeken naar
gedragen oplossingen worden als les voor andere gemeenten geformuleerd.
Intermezzo: Heerlen betrekt bewoners
In Heerlen draagt de inzet van toezichthouders bij aan het gevoel van bewoners
serieus te worden genomen in de overlastproblematiek. Ondanks dat de overlast
rondom de coffeeshop in Heerlen rondom de coffeeshop niet wordt veroorzaakt door
de coffeeshopbezoekers, maar door de verkeersituatie rondom de coffeeshop, zijn
bewoners en ondernemers positief over de inzet van de toezichthouders. Elk uur extra
toezicht in welke vorm dan ook, is waardevol, voor het gevoel van de bewoners. Ze
voelen zich hierdoor gehoord. Ook wordt het coffeeshopoverleg met de wijkagenten,
gemeenten en coffeeshops in stand gehouden na afloop van de pilot vanwege de
positieve werking hiervan op de samenwerking tussen deze partijen.

43

Zie o.a. Marnix Eysink Smeets e.a. (2010), Omgaan met de perceptie van overlast en verloedering. Een beknopt advies voor de
bestuurspraktijk. (a.w.) Zie p. 23-26. Zie ook het verslag van een regionale bijeenkomst over dit thema op
http://www.hetccv.nl/binaries/content/assets/ccv/diversen/regionale/Verslag_Beivloeden_op_een_andere_manier.pdf

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 25 van 35

5.4

Hoe bereik je een integrale oplossing voor het
overlastprobleem?

Overlast- en andere sociale veiligheidsvraagstukken bestrijken vaak meerdere beleidsvelden.
Raadpleeg daarom ook collega's van andere gemeentelijke afdelingen en beleidsterreinen en benut
de ervaringen die in gemeenten elders in Nederland zijn opgedaan. Betrek bijvoorbeeld bij overlast
door parkeerproblemen rondom de coffeeshop de afdeling binnen de gemeente die gaat over
parkeergelegenheid en handhaving van parkeeroverlast door middel van een integraal
projectoverleg. Ook strekt het tot aanbeveling te inventariseren of andere partijen zoals de politie of
coffeeshopeigenaren op hetzelfde moment vergelijkbare maatregelen treffen. Gelijktijdige uitvoering
van maatregelen kan leiden tot ongewenste interventies en is vaak niet kostenefficiënt.

5.5

Binnen welke proporties?

Een belangrijke vraag voor gemeenten is of de financiële middelen die zij te besteden hebben
voldoende rendement opleveren. De uitdaging is om met schaarse tijd en budgetten, optimaal
rendement te behalen. 44 Met andere woorden: zijn de kosten van de ingezette maatregelen in
verhouding met de baten? Om antwoord te kunnen geven op deze vraag is het van belang om de
verhouding tussen de directe financiële kosten en de investeringen van de interventies in relatie tot
de (maatschappelijke) opbrengsten in kaart te brengen. Interventies die weinig ‘kosten’ en veel effect
sorteren, hebben uiteraard de voorkeur boven interventies die veel ‘kosten’ maar relatief weinig
opleveren. Met betrekking tot de (maatschappelijke) opbrengsten staat centraal dat verbetering van
de overlastsituatie de belangrijkste graadmeter is voor de effecten van de maatregelen. Het doel van
de beleidsinterventie is per slot van rekening dat er een positief effect op de vermindering van
overlast te meten moet zijn.
Om een uitspraak te kunnen doen over de kosten en de baten van de pilots is het belangrijk om met
een aantal aspecten rekening te houden, onder meer:
 Welke bedragen zijn gemoeid met de ontwikkeling en uitvoering van de interventie?
 Welke bedragen zijn gemoeid met de huidige, reguliere inzet van organisaties op overlast
rondom de coffeeshop en verandert dit door de interventie?
 Wat is het effect van de interventie op de (objectieve en subjectieve) overlast / veiligheid
rondom de coffeeshop?
 Staan de kosten van de interventie in relatie tot de effecten die daardoor teweeg
 gebracht worden? Anders gezegd: wordt maatschappelijk kapitaal zinvol ingezet wanneer
de overlastsituatie verbetert van bijvoorbeeld een 5 naar een 5,5?
 Wat zijn de criteria om te bepalen of kapitaal zinvol wordt ingezet?
 Wat is acceptabel en wat niet?
De kosten hebben niet alleen betrekking op de extra kosten die worden gemaakt om de maatregelen
in te voeren. Ook kan gedacht worden aan kosten van politie-inzet en inzet vanuit het gemeentelijk
apparaat (bijvoorbeeld toezicht in openbare ruimte, toezicht vanuit de vergunningverlening en
dergelijke). Afhankelijk van de lokale situatie kunnen hier ook andere organisaties bij betrokken zijn,
zoals welzijn of woningcorporaties die specifieke activiteiten uitvoeren.
De mogelijke maatschappelijke effecten van de interventies zijn lastiger in kaart te brengen dan de
kosten. Hier spelen namelijk meestal meerdere effecten een rol. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor de
populariteit van een nabij gelegen winkelcentrum/straat. Over het algemeen zijn interventies
natuurlijk succesvoller wanneer het effect zich uitstraalt over de hele wijk, wat onder andere te zien
zou moeten zijn in de waardeontwikkeling in relatie tot andere, vergelijkbare buurten/wijken.

5.6

Wat is een planevaluatie? Waarom is deze van belang?

Het strekt tot aanbeveling voorafgaand aan de invoering van de ontwikkelde beleidsinterventie een
planevaluatie uit te voeren. Deze methodiek wordt toegepast voordat de maatregel wordt uitgevoerd.
De planevaluatie, ook wel ex ante evaluatie genoemd, is een vorm van evalueren waarbij de
werkzame ideeën achter een pilot, maatregel of beleidsinterventie in kaart worden gebracht. Het gaat
44

Barlagen, S., Aantoonbaar veiliger tegen lagere maatschappelijke prijs, Security Magazine, april 2012.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 26 van 35

daarom om de vaststelling welk effect er wordt verwacht van het treffen van maatregel x op probleem
y en waarom dat effect wordt verwacht.
Tabel 3.5: Illustratie beleidstheorie: een basaal voorbeeld van een beknopte beleidstheorie

Maatregel
Verplaatsing van coffeeshop
naar omgeving met weinig
bewoners



Verwachte relatie
Hoe minder bewoners,
des te lager is de kans
op overlast



Gewenst effect
Vermindering van
overlast

Enkele vragen die hierbij behulpzaam zijn:
 Wanneer is de maatregel een succes?
 Op welke manier wordt verwacht dat de interventie werkt en in hoeverre stroken deze
gedachten met de praktijk en theorie?
 In hoeverre zijn de beoogde doelen haalbaar?
 Zijn de maatregelen die worden genomen de optimale manier om de problematiek aan te
pakken of zijn er alternatieven voorhanden?
 Wat zijn eventuele neveneffecten van de maatregel?
De planevaluatie is een gedachte-experiment dat dwingt tot het op voorhand doordenken van de
effecten van beleidsinterventies. Waar mogelijk kan gebruik worden gemaakt van wetenschappelijke
inzichten, bijvoorbeeld studies naar effecten van regelnaleving en handhavingstrategieën. 45 Op basis
van de uitgevoerde planevaluatie kunnen concept-beleidsinterventies worden aanscherpt. Het
spreekt voor zich dat de probleemanalyse, gestaafd met beschikbare systeem- en straatgegevens
over het overlastvraagstuk, onderdeel is van de planevaluatie.

45

Zie onder meer: Tafel van elf voor gemeenten.
Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 27 van 35

6

Uitvoering van beleidinterventies

6.1

Stel een projectgroep in en betrek stakeholders

Om draagvlak te creëren en te behouden is het van belang om stakeholders te betrekken bij de
beleidsinterventies c.q. het maatregelenpakket. Dergelijk draagvlak vergroot de kans op succesvolle
implementatie van maatregelen en de beoogde effecten van de maatregelen. Een beproefd middel
om draagvlak en betrokkenheid te creëren is de instelling van een (tijdelijke) projectgroep. De
projectgroep die periodiek overleg voert, kan meerdere taken en functies vervullen, waaronder:



het monitoren van ontwikkelingen in overlast en leefbaarheid; en
meedenken over de wenselijkheid van bepaalde beleidsinterventies.

De projectgroep vergroot de gemeentelijke informatiepositie, vergroot de kwaliteit en het draagvlak
voor beleidsinterventies en geeft stakeholders zeggenschap over sociale problematiek en
interventies in de eigen leef- c.q. werkomgeving. Een goede afstemming tussen verschillende
diensten binnen de gemeente en met de politie zal de implementatie en uitvoering van de
maatregelen positief beïnvloeden.

Intermezzo: gezamenlijke werkgroep in Sittard-Geleen
In Sittard-Geleen is enkele jaren een werkgroep actief waarin ook bewoners
participeerden. De werkgroep zocht gezamenlijk naar oplossingen voor
geconstateerde (overlast)problemen in onder meer de omgeving van de
coffeeshop. Dit heeft geresulteerd in positieve effecten, omdat snel en flexibel
ingespeeld kon worden op overlast- en leefbaarheidsvraagstukken. Hiermee kan
een gemeente snel inspelen op klachten van bewoners en kan samen met
partners (inclusief coffeeshopexploitanten) zoeken naar gedragen oplossingen
Tevens werd benadrukt dat de coffeeshopexploitanten als ondernemer in
belangrijke mate kunnen en hebben bijgedragen aan het tegengaan van
mogelijke overlast. Het is dan ook van belang de ondernemers tijdig te betrekken
indien zich bepaalde leefbaarheids- of veiligheidsproblemen in de omgeving van
de coffeeshop voordoen.

In het overleg van de projectgroep komen de probleemanalyse aan de orde en veranderingen in de
overlastproblematiek tijdens de uitvoering van de maatregelen. Daarnaast is het van belang om de
uitvoering van de maatregelen gezamenlijk te monitoren in de projectgroep.

6.2

Stel een plan van aanpak op

Op basis van de voorgaande stappen wordt een plan van aanpak opgesteld. Het plan van aanpak
bevat de omschrijving van het probleem (probleemanalyse), beleidsinterventies, uitvoeringspartners
en de regievoerder. Tevens bevat het plan de beoogde doelstellingen en uitvoeringstermijnen.

6.3

Investeer in samenwerking

Een belangrijke les die in het onderzoek van het COT naar voren kwam is de samenwerking van en
met de coffeeshopexploitanten. Die samenwerking is, vanwege onder meer de Nederlandse
gedoogconstructie, ingewikkeld. Toch constateren wij dat in gemeenten waar deze samenwerking
met exploitanten open en constructief wordt aangegaan, dit ten goede komt aan de onderlinge
verhoudingen. Er ontstaat een platform voor gezamenlijke oplossingen waaraan ook exploitanten
(door middel van bijvoorbeeld de inzet van private toezichthouders, het aanspreken van
softdrugsgebruikers op mogelijk overlastgevende gedragingen en schoonmaakacties) bereid zijn bij
te dragen.

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 28 van 35

Intermezzo: samenwerking in Lelystad
In Lelystad werken gemeente, politie en coffeeshopeigenaar samen om
preventief in te spelen op eventuele overlast. De bedrijfsleider en portiers van de
coffeeshop houden in de directe omgeving van de coffeeshop een oogje in het
zeil. Zij lopen rondes om rondhangende jongeren die overlast veroorzaken op hun
gedrag aan te spreken. Hierbij wordt een kaartensysteem gehanteerd: een gele
kaart is een waarschuwing, een rode kaart een (tijdelijk) verbod op de aanschaf
van softdrugs in de coffeeshop. Ter voorkoming van parkeerproblematiek is door
de exploitant zorg gedragen voor ruime parkeergelegenheid.

De deelnemers aan de projectgroep hebben mogelijkerwijs verschillende belangen, waardoor het
lastig kan zijn om met elkaar in gesprek te gaan. Erken deze belangen en geef als gemeente
duidelijk het eigen standpunt weer. Bij problemen binnen het projectteam kan het verstandig zijn om
individuele leden, zoals de coffeeshopeigenaar, ook afzonderlijk van de projectgroep te spreken. Het
blijft van belang de coffeeshopeigenaren te betrekken bij het project. Een goede relatie kan de
bereidheid van coffeeshopeigenaren om te investeren in overlastmaatregelen bevorderen.

6.4

Zorg voor regie

Zoals beschreven is het van belang verschillende partijen te betrekken bij het project om zo
draagkracht en afstemming van handelen te bevorderen. Het is daarnaast echter ook van belang dat
er één partij is die het project coördineert. In dit geval is het aanbevelenswaardig dat de gemeente
de regierol op zich neemt. Dat kan onder andere door als voorzitter van de projectgroep en als
(co-)financierder van beleidsinterventies te fungeren.

6.5

Verwachtingenmanagement

Communicatie met stakeholders is te allen tijde van belang. Onderdeel van deze communicatie is het
scheppen van heldere wederzijdse verwachtingen tussen (samenwerkings)partners: wat mogen zij
van de gemeente verwachten en andersom? Goede, tijdige informatievoorziening is een belangrijk
onderdeel van het proces van samenwerking. Betrek stakeholders zoals bewoners, de
coffeeshopeigenaren en politieke partijen tijdig bij planvorming en –uitvoering. Stel deze partijen op
de hoogte van nieuwe beleidsontwikkelingen, creëer inspraak.

6.6

Anticipeer op nieuwe beleidsontwikkelingen

Het Nederlandse coffeeshopbeleid is in beweging. Zoals eerder in deze rapportage beschreven,
worden het ingezetenencriterium en het besloten clubcriterium ingevoerd. In de toekomst zijn andere
maatregelen ook niet uitgesloten. Daarbij is van belang om te beseffen dat de invoering van
landelijke maatregelen mogelijk ook van invloed zullen zijn op de effecten van lokale maatregelen.
Onduidelijk is hoe bezoekers van coffeeshops zullen reageren op toekomstige beleidsmaatregelen.
Zorgen over de groei van straathandel en illegale markten en verdere vermenging van de soft- en
harddrugsmarkt als gevolg van rijksbeleid zijn de afgelopen jaren niettemin veelvuldig gehoord.
Ondanks dat de gevolgen van beleid niet zijn te voorspellen, strekt het gemeenten tot aanbeveling
enkele what if- scenario's op te stellen. De scenario's bereiden gemeenten voor op de toekomst en
helpen gemeenten bovendien bij het nadenken over anticiperende maatregelen. Het vastleggen van
die scenario's en empirisch monitoronderzoek naar de realisatie bieden bovendien waardevolle
inzichten en kennis over gedragsveranderingen.
Het strekt tot aanbeveling dat zodra (of voordat) nieuw beleid wordt vastgesteld, op ambtelijk en
bestuurlijk niveau een brainstorm te organiseren over de mogelijke gevolgen voor de lokale praktijk.
Ook is het aanbevelenswaardig om de communicatielijnen met lokale belanghebbenden zoals
coffeeshopexploitanten open te houden en te inventariseren hoe zij zullen reageren op het nieuwe
beleid en hen te informeren over de gemeentelijke beleids- en handhavingslijn.

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 29 van 35

6.7

Evalueer

Evalueer beleidsinterventies, zowel wat betreft uitvoeringsproces als qua effect- en doelbereiking.
Informatie over het uitvoeringsproces biedt namelijk inzicht in belemmerende en stimulerende
factoren. Deze informatie kan benut worden voor implementatie van toekomstige maatregelen. De
doelbereiking biedt zicht op het al dan niet behalen van gestelde doelstellingen. Die informatie kan
nuttig zijn voor verantwoording - over bestede middelen en bereikte resultaten.

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 30 van 35

7

Checklists

Onderstaande checklists zijn te gebruiken om vast te stellen of alle stappen voor het verminderen
van overlast rondom coffeeshops zijn doorlopen.

Checklist: Probleemanalyse
1.
2.
3.
4.
5.

Antwoord

Is het overlastprobleem (liefst SMART) beschreven?
Is duidelijk wat het probleem is, wanneer en waar het probleem zich
voordoet, wie het probleem ervaart, wie het probleem veroorzaakt?
Is relevante informatie verzameld en beschikbaar?
Zijn relevante belanghebbenden geïnventariseerd?
Zijn belanghebbenden geïnformeerd c.q. betrokken?

Checklist: Ontwerp beleidsinterventie

Antwoord

5. Zijn de doelstellingen van de beleidsinterventie beschreven?
6. Zijn alternatieve maatregelen bestudeerd?
7. Past de voorkeursinterventie bij het onderhavige probleem?
8. Is inzichtelijk wat de kosten van de voorkeursinterventie zijn?
9. Is nagedacht hoe het effect van de interventie kan worden vergroot?
10. Is er een planevaluatie uitgevoerd?

Checklist: Uitvoering beleidsinterventie

Antwoord

10. Is er een plan van aanpak opgesteld?
11. Zijn de doelstellingen, uitvoeringspartners, regievoerder en
uitvoeringstermijnen beschreven?
12. Is er een projectgroep samengesteld?
13. Is nagedacht hoe belanghebbenden geïnformeerd blijven tijdens het
uitvoeringsproces?
14. Wordt er gemonitord c.q. geëvalueerd?

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 31 van 35

Over het COT
Het COT is een gespecialiseerd bureau op het gebied van veiligheids- en crisismanagement. Ons
werkterrein strekt zich uit van vraagstukken over security ambities en de vormgeving van lokaal
veiligheidsbeleid tot de voorbereiding op crisissituaties. Met onze kennis en kunde helpen we
opdrachtgevers in complexe situaties waarbij grote risico's worden gelopen, strategische belangen
op het spel staan en vaak vele stakeholders zijn betrokken. Advies, onderzoek, en training en
oefening vormen de basis van onze dienstverlening. Het COT opereert vanuit Den Haag en is een
volledige dochteronderneming van Aon Nederland.
Meer informatie: www.cot.nl

Dit rapport is uitsluitend bestemd voor de opdrachtgever. De inhoud van dit rapport is gebaseerd op omstandigheden bij
en informatie ter beschikking gesteld door de opdrachtgever. Op geen enkele wijze kan worden gegarandeerd dat
beschreven omstandigheden volledig in overeenstemming zijn met van toepassing zijnde wet- en regelgeving. Derden
die van dit rapport kennisnemen kunnen aan dit rapport geen rechten ontlenen.

© 2012 COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement B.V.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd
gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door
fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van COT Instituut
voor Veiligheids- en Crisismanagement B.V.

Overlastbeperkende maatregelen | 29 mei 2012

pagina 32 van 35