Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

31 016

Ziekenhuiszorg

Nr. 346

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 november 2021
Met deze brief informeer ik u, mede naar aanleiding van de nieuwe
voortgangsbrief van de kwartiermaker transgenderzorg (die u als bijlage
bij deze brief aantreft)1, over de recente ontwikkelingen op het gebied van
de zorg voor transgender personen. Ik zal in mijn brief achtereenvolgens
aandacht besteden aan:
1. Evaluatie van de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch;
2. De inzet van ervaringsdeskundigheid;
3. De rol van de huisarts;
4. Uitbreiding van de subsidieregeling borstprothesen transvrouwen;
5. De ontwikkelingen in het zorgaanbod en de wachttijden;
6. De opdracht van de kwartiermaker transgenderzorg;
7. Het faillissement van Stepwork Transgenderzorg en de overname
door Genderhealthcare B.V.; en
8. Bevolkingsonderzoek.
Deze brief bevat tevens een reactie op het verzoek van het lid Simons om
een reactie te geven op de gewijzigde motie van de leden Simons en
Gündoğan met het verzoek om de opdracht aan de kwartiermaker te
verlengen (Kamerstuk 35 925 XVI, nr. 104); zie onder 6.
1. Evaluatie van de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg
Somatisch
Tijdens het Commissiedebat over de Medisch Specialistische Zorg op
5 juli jl. (Kamerstuk 29 248, nr. 333) heeft de toenmalig Minister voor
Medische Zorg en Sport (MZS) in de richting van het lid Simons (BIJ1)
toegezegd uw Kamer na de zomer, na ontvangst van de offerte van
ZonMw over de evaluatie van de kwaliteitsstandaard voor transgen-

1

kst-31016-346
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

1

derzorg, te informeren over het vervolgproces. Hierover kan ik uw Kamer
het volgende melden.2
Via onder meer uw Kamer hebben VWS eerder vragen bereikt met
betrekking tot de behandeling van transgender personen. Om het gesprek
hierover tussen de veldpartijen te faciliteren heeft VWS aan ZonMw
gevraagd om een voorstel uit te werken voor een proces van evaluatie
van de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch, waarbij zou
worden bekeken of de kwaliteitsstandaard op een aantal onderdelen nog
actueel en volledig is, en in hoeverre bepaalde onderdelen van de
kwaliteitsstandaard inmiddels in de praktijk zijn of worden geïmplementeerd. Na ontvangst van het voorstel van ZonMw heb ik ZonMw begin
oktober de opdracht gegeven om in dit proces een coördinerende rol te
vervullen. De uitvoering van de evaluatie zal echter plaatsvinden door het
Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (Kennisinstituut),
dit vanwege de expertise en centrale positie van het Kennisinstituut
binnen de ontwikkeling van medische richtlijnen en zorgstandaarden. Ik
heb het verzoek gedaan om dit proces op te pakken met veldpartijen; in
ieder geval met de beroepsgroepen die bij de totstandkoming van de
kwaliteitsstandaard zijn betrokken, patiëntenorganisaties en zorgverzekeraars.
In dit proces zal op mijn verzoek specifiek aandacht worden besteed aan
in ieder geval de volgende onderwerpen:
• De ontwikkelingen en mogelijkheden met betrekking tot depathologisering van genderincongruentie, waarbij ik heb verwezen naar de
motie van het lid Bergkamp (Kamerstuk 31 016, nr. 337)3;
• De follow-up van hormoonbehandelingen;
• Nazorg4;
• En de netwerkvorming in de transgenderzorg.
Er zal geen volledige herziening van de kwaliteitsstandaard plaatsvinden.
Dat is niet opportuun vanwege de beperkte tijdsduur vanaf het
verschijnen van de standaard. In de volle breedte zal de formele stand van
de wetenschap binnen 2 jaar niet drastisch veranderd zijn op dit
onderwerp. Uiteraard is het wel van belang om met alle relevante partijen
de standaard te toetsen aan nieuwe actualiteiten (waaronder de boven
genoemde onderwerpen). Mogelijk zal deze evaluatie, en het bepalen van
het implementatieniveau, op onderdelen leiden tot aanvullingen, en zo
nodig gedeeltelijke herzieningen van de kwaliteitsstandaard. Hoe dit
traject er precies uit zal zien, ligt op voorhand niet vast.
Het is de verwachting dat het Kennisinstituut dit traject in de zomer van
2023 zal afronden. Deze tijd is nodig om het gesprek tussen partijen over
de genoemde onderwerpen zorgvuldig te voeren en ervoor te zorgen dat
er consensus over deze onderwerpen wordt bereikt. Op die manier
kunnen de evaluatie en eventuele herziening van de Kwaliteitsstandaard
bijdragen aan de kwaliteit van de transgenderzorg.

2

De Staatssecretaris van VWS heeft deze toezegging herhaald in zijn antwoorden op de
Kamervragen van de leden Paulusma (D66), Van Ginneken (D66), Kuiken (PvdA), Ellemeet
(GroenLinks) en Simons (BIJ1) over het faillissement van de ggz-instelling voor transgenderzorg «Stepwork» (Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 594). Hiermee doe ik beide
toezeggingen af.
3
Hiermee doe ik de motie van het lid Bergkamp (Kamerstuk 31 016, nr. 337) af.
4
Hiermee geef ik invulling aan de belofte aan de Eerste Kamer, om partijen te vragen om bij de
evaluatie van de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch ook aandacht te besteden
aan het punt van de nazorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

2

Meerjarenagenda Zorginstituut
Zorginstituut Nederland (hierna: Zorginstituut) stimuleert de verbetering
van de kwaliteit van zorg in Nederland, onder meer door de ontwikkeling
van kwaliteitsproducten te bevorderen. Deze moeten begrijpelijke en
betrouwbare informatie geven over de kwaliteit van de zorg. Op de
Meerjarenagenda staat waarvoor een kwaliteitsproduct wordt ontwikkeld
en wanneer het af moet zijn. De focus ligt hierbij op kwaliteitsproducten
die prioriteit hebben.
Ik heb bij het Zorginstituut een verzoek ingediend om de doorontwikkeling
van de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch op de Meerjarenagenda te plaatsen. Dat biedt aanvullende mogelijkheden om de
voortgang te bewaken, indien nodig bij de ontwikkeling te helpen en bij
eventuele stagnatie een doorbraak te faciliteren. Ook wil ik graag dat de
Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch te zijner tijd tripartiet
worden aangeboden voor opname in het kwaliteitsregister van het
Zorginstituut.
Het Zorginstituut heeft inmiddels besloten om de Kwaliteitsstandaard
Transgenderzorg Somatisch inderdaad op de Meerjarenagenda te
plaatsen. Dit omdat de transgenderzorg sterk in ontwikkeling is, en omdat
het bereiken van consensus over de onderwerpen waarover thans veel
discussie in het veld bestaat naar verwachting zal leiden tot betere
transgenderzorg. De kwaliteitsstandaard moet uiterlijk 1 augustus 2023
door vertegenwoordigers van organisaties van zorgaanbieders, cliëntenorganisaties en zorgverzekeraars zijn aangeboden aan het Zorginstituut
voor opname in het openbaar Register. Het Zorginstituut toetst de
kwaliteitsstandaard vervolgens aan de criteria van het Toetsingskader
kwaliteitsstandaarden en meetinstrumenten. Bij het niet realiseren of
halen van de in de Meerjarenagenda vastgelegde afspraken en termijnen,
kan het Zorginstituut de regie overnemen en de Kwaliteitsraad (conform
art. 11g lid 3 Wkkgz) vragen om voor de (door)ontwikkeling van de
kwaliteitsstandaard zorg te dragen.
Het Zorginstituut onderhoudt de komende tijd contact met Kennisinstituut
en ZonMw om te kijken of de voortgang van de evaluatie voorspoedig
verloopt.
2. De inzet van ervaringsdeskundigheid
In reactie op de gewijzigde motie van het lid Simons c.s. over het belang
van de ervaringsdeskundigheid in de transgenderzorg van zorgvragers
benadrukken en beschermen (Kamerstuk 31 765, nr. 599) kan ik uw Kamer
het volgende melden.
Het Ministerie van VWS heeft de afgelopen periode contact gehad met de
drie academische gendercentra (Amsterdam UMC, UMCG en
Radboudumc) over de rol van ervaringsdeskundigen binnen de gendercentra. Van hen hebben wij begrepen dat zij de inbreng van ervaringsdeskundigen ook van groot belang vinden, en dat ervaringsdeskundigheid al
een belangrijke rol speelt in deze centra. Zo hebben de drie centra
bijvoorbeeld een klankbordgroep of Genderraad met ervaringsdeskundigen met een adviserende rol. Ook geven de centra aan op verschillende
manieren contact te hebben met Transvisie, de organisatie voor transgender personen in de zorg. Transvisie is bij het Radboudumc vertegenwoordigd in de stuurgroep van het expertisecentrum Geslacht en Gender.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

3

Patiënten- en gehandicaptenorganisaties vervullen over het algemeen een
belangrijke rol in de samenleving. Vanuit de collectieve ervaringsdeskundigheid van patiënten beschikken zij over unieke kennis en inzichten die
benut moeten worden om de kwaliteit van de zorg en de voorzieningen
daaromheen te verbeteren. Zij doen dat doorgaans met veel passie en
betrokkenheid. Ik heb er vertrouwen in dat partijen de komende periode
verder aan de slag gaan met de uitwerking van de ervaringsdeskundigheid.
Voor meer informatie over de rol van ervaringsdeskundigheid in de
gendercentra en ook bij niet-academische zorgverleners in de transgenderzorg verwijs ik graag naar bijgevoegde brief van de kwartiermaker
transgenderzorg5.
Ik beschouw de motie van het lid Simons c.s. hiermee als afgedaan.
Overigens vindt er vanuit VWS meer inzet plaats om de rol van ervaringsdeskundigen in de transgenderzorg te versterken. Het Ministerie van VWS
heeft begin september 2020 opdracht aan de patiëntenverenigingen TNN
en Transvisie verstrekt om, met financiering van VWS, te verkennen of en
zo ja, hoe een alliantie kan worden opgezet voor de inzet van opgeleide
ervaringsdeskundigen in de jeugdtransgenderzorg om transgender
jongeren (10–25 jaar oud) bij te staan gedurende het zorgtraject.6 In april
dit jaar heeft het Ministerie van VWS van TNN en Transvisie het visiedocument Alliantie Ervaringsdeskundigheid in de Jeugdtransgenderzorg
ontvangen. De Alliantie Ervaringsdeskundigheid in de Jeugdtransgenderzorg (de Alliantie) is een samenwerkingsverband of netwerk van
verschillende partijen in en rondom de jeugdtransgenderzorg (UMC’s,
ggz-aanbieders, TNN en Transvisie). Het visiedocument beschrijft hoe, en
op welke basis de Alliantie aan de slag gaat om ervaringsdeskundigheid
duurzaam in te bedden in transgenderzorg voor jongeren. Naar aanleiding
van dit visiedocument heeft er een Invitational Conference met verschillende partijen plaatsgevonden, om te bezien hoe verder te gaan met de
voorstellen. Naar aanleiding van die bijeenkomst moet nog een aantal
punten nader uitgewerkt worden. TNN en Transvisie gaan hier samen met
de aanbieders mee aan de slag.
3. De rol van de huisarts
In de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch staat dat het, om de
wachttijd te beperken en de zorg dichterbij de transgender persoon te
brengen, wenselijk is om de huisarts een rol te geven bij de hormoontherapie, onder meer bij het uitvoeren van reguliere controles in de
nazorgfase. Daarbij wordt aangegeven dat een voorwaarde is dat de
huisarts daarvoor specifieke nascholing heeft gehad, en dat de huisarts
voor deze follow-up op de hormoonbehandeling overleg met een
endocrinoloog zou moeten hebben.7
In de praktijk nemen huisartsen deze rol nog niet vaak in. Voor de zomer
heeft uw Kamer in dit kader de gewijzigde motie van het lid Ellemeet c.s.
aangenomen, waarin de regering wordt verzocht om samen met de
kwartiermaker en de huisartsen te onderzoeken hoe huisartsen een
belangrijkere rol kunnen krijgen bij het geven van hormoontherapie en bij

5

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
De jeugdtransgenderzorg omvat alle vormen van specialistische zorg en ondersteuning aan
transgender jongeren tussen de 12–25 jaar, ongeacht of deze zorg en ondersteuning psychisch
en/of somatisch van aard is.
7
Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg – Somatisch.pdf (richtlijnendatabase.nl).
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

4

de nazorg voor transgenderpersonen na een behandeling bij een
specialist.8
De kwartiermaker is met Transvisie, endocrinologen, een psychiater, een
ouder van een transgender kind en huisartsen over dit onderwerp in
gesprek, met als doel om te beschrijven hoe samenwerking tussen de
zorgaanbieders eruit zou kunnen gaan zien en hoe we deze ontwikkeling
zouden kunnen stimuleren en faciliteren.9 Op 11 november jl. heb ik een
update van de kwartiermaker op dit punt ontvangen, die ik hierbij aan u
toestuur (zie bijlage). In deze notitie staat onder meer dat de kwartiermaker Genderteam Utrecht ondersteunt, een initiatief van zorgverleners in
de regio Utrecht dat vanaf het eerste kwartaal van 2022 psychologische en
endocrinologische transgenderzorg wil gaan aanbieden. De kwartiermaker
doet ook een aantal voorstellen richting onder meer de stuurgroep
transgenderzorg en ondergetekende. Ik zal op korte termijn met partijen in
de stuurgroep verkennen wat de mogelijkheden op dit gebied zijn en daar
in mijn volgende brief aan uw Kamer over de stand van zaken in de
transgenderzorg op terugkomen.
In zijn volgende voortgangsbrief zal de kwartiermaker (mede in het kader
van de gewijzigde motie van het lid Ellemeet c.s.) aangeven wat de
resultaten zijn van zijn inzet gericht op zorg door huisartsen, en een advies
geven over eventuele gewenste vervolgstappen.
4. Uitbreiding van de subsidieregeling borstprothesen transvrouwen
Op 1 februari 2019 is de subsidieregeling borstprothesen transvrouwen in
werking getreden. In deze subsidieregeling is bepaald dat transvrouwen
onder bepaalde voorwaarden subsidie konden ontvangen ten behoeve
van het operatief plaatsen van borstprothesen en de medisch noodzakelijke kosten die samenhangen met deze operatie.
Naar aanleiding van verschillende vragen die sindsdien over deze regeling
zijn gesteld, voortschrijdend inzicht over de levensduur van borstimplantaten en de beleidsmatige wens om de reikwijdte van de subsidieregeling
te vergroten, is besloten om de subsidieregeling per 1 september 2021 op
een aantal onderdelen aan te passen.
De belangrijkste wijziging van de subsidieregeling is dat subsidie niet
meer alleen kan worden aangevraagd voor een borstconstructie met
gebruikmaking van operatief te plaatsen borstprothesen; ook transvrouwen die de voorkeur hebben voor een andere behandeling van
plastisch-chirurgische aard die strekt tot borstconstructie kunnen hiervoor
nu subsidie aanvragen. Voorwaarde is wel dat het gaat om een behandeling die voldoet aan de stand van de wetenschap en praktijk (en dat een
transvrouw eenmalig subsidie kan ontvangen). Verder is aan de subsidieregeling een hardheidsclausule toegevoegd. Voor meer informatie over
(de wijziging van) de subsidieregeling verwijs ik graag naar de website
van de Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen (DUS-I).10

8

Kamerstuk 31 765, nr. 601.
Zie ook Kamerstuk 31 016, nr. 343.
10
Borstprothesen transvrouwen | Subsidie | Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen
(dus-i.nl)
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

5

5. De ontwikkelingen in het zorgaanbod en de wachttijden
In zijn nieuwe voortgangsbrief heeft de kwartiermaker aangegeven hoe
het zorgaanbod en de wachttijden zich de afgelopen periode hebben
ontwikkeld. In aanvulling op deze brief wil ik daarover graag het volgende
opmerken.
Endocrinologische transgenderzorg
Uit de brief blijkt dat het aanbod van endocrinologische transgenderzorg
in ruim 2,5 jaar tijd meer dan verdubbeld is. Tussen december 2018 (het
eerste meetmoment van de kwartiermaker) en juli 2021 is dit zorgaanbod
met 166% toegenomen. Het aantal behandelplaatsen voor endocrinologie
bij bestaande zorgaanbieders zal tussen 2021 en 2022 naar verwachting
met nog eens 31% toenemen, en daarnaast komen er nieuwe aanbieders
voor endocrinologische zorg bij.
De wachttijden voor endocrinologische zorg verschillen per aanbieder. Er
zijn enkele aanbieders waarbij de wachttijd nog te lang is. De gemiddelde
wachttijd voor deze zorg ligt echter (bij zowel ziekenhuizen als UMC’s),
door de sterke toename in het zorgaanbod in de afgelopen jaren,
inmiddels binnen de daarvoor geldende Treeknorm (6 weken).
Ik ben blij, vooral voor de patiënten natuurlijk, dat de wachttijd voor deze
zorg inmiddels is genormaliseerd. Ik heb begrepen dat er niet veel
sectoren zijn waarin het zorgaanbod in zo’n korte tijd zo sterk toeneemt.
Dit is een mooie prestatie van de zorgaanbieders, zorgverzekeraars en
zeker ook de kwartiermaker transgenderzorg, die deze ontwikkeling
aanjaagt, en daarmee wil ik deze partijen complimenteren.
Chirurgische transgenderzorg
Ook het aantal behandelplaatsen voor chirurgische operaties is de
afgelopen jaren gestegen, en zal ook de komende tijd toe blijven nemen
door zowel een uitbreiding van het zorgaanbod bij bestaande aanbieders,
als de komst van nieuwe aanbieders die chirurgische transgenderzorg
verlenen.11
De wachttijd voor een chirurgische behandeling verschilt per type
behandeling, maar er zijn grote verschillen tussen de wachttijden bij de
verschillende zorgaanbieders. Zo varieert de wachttijd bij de UMC’s (waar
met name de complexere chirurgische ingrepen worden uitgevoerd) van 6
weken bij Radboudumc, tot 25 weken bij UMC Groningen en 49 weken bij
Amsterdam UMC. En waar de wachttijd voor bijvoorbeeld een borstverwijderende operatie bij Gender Clinic 3 weken is, is deze bij Amsterdam
UMC 22 weken.
Hoewel ook in deze sector nog wordt gezorgd voor een sterke uitbreiding
van het zorgaanbod, liggen de wachttijden voor de chirurgische behandelingen nog niet bij alle zorgaanbieders binnen de Treeknorm. Partijen
zullen, met steun van de kwartiermaker, dan ook de komende periode
moeten blijven inzetten op uitbreiding van dit zorgaanbod. Maar ik sluit
me ook graag bij de kwartiermaker aan als ik zeg dat ik verwacht dat de
zorgaanbieders met lange wachttijden zich meer gaan inspannen om
mensen die wachten op een operatie door te verwijzen naar zorgaanbieders met kortere wachttijden. Dit kan voor mensen die wachten op een
operatie een groot verschil maken.
11

Een exact percentage van die stijging is niet te geven vanwege gebrekkige onderlinge
vergelijkbaarheid van de cijfers, aldus de kwartiermaker.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

6

Psychologische transgenderzorg
Tussen december 2018 (het eerste meetmoment van de kwartiermaker) en
juli 2021 is het aanbod van psychologische zorg (behandeling, diagnostiek
en indicatiestelling voor somatische zorg) met 125% toegenomen,
waarmee ook in deze sector sprake is van meer dan een verdubbeling van
het zorgaanbod in 2,5 jaar tijd. Tussen 2021 en 2022 zal het aantal
behandelplaatsen bij bestaande aanbieders nog eens met 15% toenemen
én zullen er ook nieuwe zorgaanbieders bijkomen. Ook in deze sector is
dus sprake van een enorme prestatie van zorgaanbieders, zorgverzekeraars en kwartiermaker, dat zij in staat zijn geweest (en nog steeds zijn)
om in een paar jaar tijd zo’n sterke stijging van het zorgaanbod te
realiseren.
Dit neemt helaas niet weg dat wachttijden voor psychologische zorg nog
steeds lang zijn (en tussen januari en juli 2021 zelfs met gemiddeld 16
weken zijn toegenomen). Gemiddeld genomen over alle aanbieders was
de wachttijd voor psychologische zorg in juli 2021 52 weken, maar het
gewogen gemiddelde (waarin rekening is gehouden met het aantal
wachtenden per aanbieder (alle leeftijden)) was 96 weken.
De kern van de wachttijdenproblematiek in de transgenderzorg ligt
momenteel derhalve bij de psychologische zorg. Hierbij spelen verschillende factoren een rol:
• De kwartiermaker geeft aan dat er door de COVID-19 crisis sprake is
van een toegenomen vraag naar transgenderzorg. Het aantal aanmeldingen voor een intake voor psychologische transgenderzorg (voor
een diagnose of indicatie voor somatische zorg – voor velen de eerste
stap in het behandeltraject – of voor een psychologische behandeling)
is in de eerste helft van dit jaar met 63% toegenomen, en sinds
december 2018 was zelfs sprake van meer dan een verdubbeling van
het aantal aanmeldingen (december 2018–juli 2021: +154%). Om
hoeveel unieke personen het precies gaat is onbekend (er zitten
dubbelingen in omdat er mensen zijn die zich bij meerdere aanbieders
hebben aangemeld).
• Ook is er – door onder meer COVID-19 en door de grote werkdruk in de
transgenderzorg – sprake van uitval en vertrek van behandelaren.
Verschillende zorginstellingen hebben ook aangegeven dat zij moeite
hebben om nieuwe behandelaren te vinden.
• Daarnaast vormen de wachttijden voor de gehele ggz een complexe
uitdaging, en daar heeft ook de transgenderzorg mee te maken.12
De lange wachttijden voor de volwassen-ggz hebben veel uiteenlopende
oorzaken die elkaar ook nog eens onderling beïnvloeden, oplossingen
liggen daardoor op meerdere fronten. Er zijn vorderingen. Zo worden er
binnen de aanpak wachttijden ggz13 belangrijke stappen gezet richting het
terugdringen van de wachttijden.14 Tegelijkertijd is er het besef dat er
meer nodig is om te komen tot een duurzame en toekomstbestendige ggz.
De toegankelijkheid van de ggz blijft onder toenemende druk staan, onder
andere door de arbeidsmarkt die een blijvende uitdaging vormt en de
weerslag die de corona-pandemie op de ggz-sector heeft gehad. De
Staatssecretaris van VWS blijft met alle veldpartijen zoeken naar wat er

12

Zie onder meer Kamerstuk 25 424, nr. 590.
Kamerstuk 25 424, nr. 581.
14
Bijvoorbeeld op het beter op elkaar laten aansluiten van zorgvraag en -aanbod, het verbeteren
van de samenwerking in de regio’s en het vergroten van de toegankelijkheid van de ggz voor
mensen die anders tussen wal en schip dreigen te vallen. Zie de Kamerbrief van 4 november
jl. over Ontwikkelingen in de ggz, waaronder aanpak wachttijden (Kamerstuk 25 424, nr. 594).
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

7

nodig is om verdere stappen te zetten in de aanpak van de wachttijden in
de volwassen-ggz.
Om de wachttijden in de jeugd-ggz voor transgender jongeren te
verminderen, is afgelopen jaar door de kwartiermaker en de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten (VNG) een handreiking ontwikkeld om
gemeenten te ondersteunen om de transgenderzorg voor kinderen en
jongeren op een goede manier te organiseren en in te kopen.15 De
handreiking is verspreid onder alle jeugdhulpregio’s en de kwartiermaker
heeft hier met de jeugdhulpregio’s over gesproken.16 Ook heeft de
Staatssecretaris van VWS de handreiking in een bestuurlijk overleg onder
de aandacht gebracht bij de Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd
(BGJZ) en de VNG. Hiermee is uitvoering gegeven aan de motie van het
lid Bergkamp.17 Om te zorgen dat meer jongeren dicht bij huis de hulp
kunnen ontvangen die zij nodig hebben, gaat de Staatssecretaris
daarnaast met de kwartiermaker en de bovenregionale expertisecentra
jeugdhulp in gesprek om te verkennen hoe aanbod van jeugd-ggz in
transgenderzorg kan worden gestimuleerd in regio’s waar dit nog weinig
beschikbaar is.
Verder wordt er ook actie ondernomen om de wachttijden in de (gespecialiseerde) jeugdzorg meer in de breedte aan te pakken. Rijk en VNG hebben
op 22 april jl. bestuurlijke afspraken gemaakt over € 613 mln. aan
incidentele middelen voor de jeugdzorg. Hiervan is € 255 mln. bedoeld
voor aanpak van de wachttijden in de (gespecialiseerde) jeugdzorg.
Daarnaast wordt gewerkt aan het creëren van inzicht en overzicht van
regionale wachttijden door het Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd
in samenwerking met het Ketenbureau i-Sociaal Domein. Het gaat hier
enerzijds om het zicht te krijgen op de omvang van de wachttijden
middels een analyse van het Berichtenverkeer, en anderzijds om zicht te
krijgen op en aanpakken van onderliggende factoren van regionale
wachttijden om zo tot structurele oplossingsrichtingen te komen. Tot slot
wordt gewerkt aan het wetsvoorstel «Wet verbetering beschikbaarheid
zorg voor jeugdigen» om ervoor te zorgen dat de specialistische zorg voor
jeugdigen beter beschikbaar is. Via dit wetsvoorstel worden gemeenten
verplicht om regionaal samen te werken bij het organiseren van bepaalde
vormen van zorg, waaronder niet veel voorkomende specialistische
jeugd-ggz. Dit doen de regio’s op basis van een regiovisie waarin zij
beschrijven welk aanbod er nodig is voor de jeugdigen in hun gemeenten.
De vormen van zorg waarover het gaat, worden vastgelegd in een
algemene maatregel van bestuur.
Gelet op het feit dat met name de wachttijden voor psychologische zorg
lang zijn, en een indicatie van een psycholoog, psychiater of orthopedagoog een voorwaarde is voor toegang tot somatische transgenderzorg,
begrijp ik ook dat er momenteel veel aandacht is voor de psychische
evaluatie die nodig is voor een indicatiestelling. Mij hebben eerder (onder
meer via de motie van het lid Bergkamp)18 al vragen bereikt met
betrekking tot nut en noodzaak van deze psychische evaluatie; de duur
van het evaluatietraject; mogelijkheden om meer te differentiëren tussen
transgenderpersonen die een uitgebreider evaluatietraject nodig hebben
en degenen waarbij men mogelijk met een kortere evaluatie zou kunnen
volstaan; en het invoeren van triagecriteria. Eén van de ideeën op dit
gebied is dat de invoering van een triagesysteem ervoor zou kunnen
zorgen dat voor een deel van de transgender personen het traject van
15

Zie Kamerstuk 31 016, nr. 301 en https://zorgvuldigadvies.nl/actueel/handreikingtransgenderzorg-voor-gemeenten-gepubliceerd/.
Zie Kamerstuk 31 016, nr. 343.
17
Kamerstuk 31 016, nr. 339. Hiermee doe ik deze motie af.
18
Kamerstuk 31 016, nr. 337.
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

8

indicatiestelling kan worden ingekort, en dat dit betekent dat de bestaande
capaciteit efficiënter kan worden ingezet met een positief effect op de
wachttijden tot gevolg. Of dit inderdaad het geval is kan ik niet beoordelen, omdat het niet aan mij is om mij erover uit te spreken wat
kwalitatief goede transgenderzorg is (en of een dergelijk triagesysteem
daaraan bijdraagt). Ik vind het echter wel van belang dat de veldpartijen
hierover – en over andere onderwerpen met betrekking tot de kwaliteit
van de transgenderzorg die mijn ministerie de afgelopen periode hebben
bereikt – het gesprek met elkaar aangaan en kijken of de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch op dit punt nog actueel is (of zou
moeten worden aangepast). Daarom heb ik, zoals ik eerder in deze brief
heb aangegeven, opdracht aan ZonMw gegeven voor evaluatie van de
kwaliteitsstandaard.
Wat de wachttijden voor psychologische transgenderzorg betreft valt ook
nu weer op dat de wachttijden bij de ggz-aanbieders gemiddeld fors lager
liggen (38 weken voor volwassenen, 27 weken voor jongeren) dan bij de
UMC’s (97 weken voor volwassenen, 102 weken voor jongeren).19 Ik
spreek dan ook de hoop uit dat meer transgender personen zich (bijvoorbeeld met hulp van de afdeling Zorgbemiddeling van hun zorgverzekeraar) voor psychologische zorg tot een ggz-aanbieder wenden, en dat
de UMC’s dit ook willen stimuleren.
Uitbreiding zorgaanbod
Zoals ik al heb aangegeven, is het zorgaanbod in de transgenderzorg in
ruim 2,5 jaar tijd meer dan verdubbeld, en vind ik dit een mooie prestatie.
Ik verwacht uiteraard van de partijen in het veld dat zij blijven inzetten op
uitbreiding van het aanbod aan transgenderzorg. Maar ik realiseer me ook
dat er een grens zit aan de uitbreiding van het zorgaanbod die jaarlijks kan
worden gerealiseerd. Want die uitbreiding moet zorgvuldig gebeuren,
waarbij er voldoende oog moet zijn voor onder meer de governance van
de organisatie en voor de kwaliteit en veiligheid van zorg (zie ook het
faillissement van Stepwork Transgenderzorg, waar ik verderop in deze
brief op terugkom). Er moeten onder meer extra mensen worden
aangenomen (in een krappe arbeidsmarkt) en opgeleid, de organisatie
moet worden aangepast, en zorgnetwerken moeten worden gebouwd.
Zorgverzekeraars toetsen deze plannen, voor zij overgaan tot het
contracteren van een nieuwe zorgaanbieder of het financieren van een
uitbreiding van het zorgaanbod, zodat hun verzekerden kunnen
vertrouwen op de zorg die zij bij die aanbieder ontvangen.
De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) onderhoudt vanuit haar verantwoordelijkheid op de zorgplicht intensief contact met de zorgverzekeraars voor
wat betreft de transgenderzorg. De NZa heeft mij laten weten dat de extra
capaciteit die beschikbaar is, wordt ingekocht door zorgverzekeraars. Wel
bereiken de NZa signalen vanuit het veld dat de tijdigheid waarmee dat
gebeurt, nog verbeterd kan worden. De NZa vindt het belangrijk dat alle
betrokken partijen doen wat in hun vermogen ligt om de wachttijden te
verminderen. Om deze reden zal de NZa zich door de zorgverzekeraars
nader laten informeren over wat de gehanteerde werkwijze is bij de
inkoop van (extra) transgenderzorg en de NZa zal daar zo nodig op
anticiperen. Ook heeft de NZa zorgverzekeraars recent gevraagd welke
mogelijkheden/oplossingen zij nog meer zien om de capaciteit te
vergroten, dan wel de capaciteit nog efficiënter in te zetten. De zorgverzekeraars gaven daarop aan dat enkele zorgaanbieders inmiddels ideeën
hadden over hoe hun aanbod uitgebreid zou kunnen worden en hoe
19

Zie ook de Kamerbrief van 26 juni 2020, Kamerstuk 31 016, nr. 289.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

9

bestaande capaciteit efficiënter in kan worden gezet, en hierover hebben
inmiddels gesprekken tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders
plaatsgevonden. Er is een aantal kansrijke plannen die momenteel verder
worden uitgewerkt en de kwartiermaker ondersteunt daarbij.
Zorgvraag nu en in de toekomst
Om de vraag te kunnen beantwoorden hoe het zorgaanbod zich op korte
en langere termijn verder zou moeten ontwikkelen, is het van belang om
meer zicht te krijgen op de omvang van de zorgvraag nu en in de
toekomst. Mede daarom heb ik ZonMw verzocht om extra wetenschappelijk onderzoek te faciliteren op het gebied van transgenderzorg, met
betrekking tot de volgende twee onderwerpen:
1) De oorzaken van de sterke toename van de behandelvragen in de
afgelopen jaren.
In het algemeen worden er verschillende verklaringen gegeven voor de
toename in het aantal transgender personen, waaronder toegenomen
sociale acceptatie, grotere beschikbaarheid van laagdrempelige informatie
via internet, eerdere onderkenning, toegenomen toegankelijkheid en
kwaliteit van zorg en de versoepeling van voorwaarden voor wettelijke/
administratieve geslachtswijziging. Deze verklaringen zijn echter
algemeen van aard. Goed wetenschappelijk onderzoek naar de verklaring
van de toename ontbreekt nog.
Een goed inzicht in het waarom van de toename is gewenst vanwege de
aansluiting tussen behandelwensen (vanuit de transgenderpersonen) en
behandelaanbod (vanuit de zorginstellingen). Beantwoording van de
waarom-vraag geeft bovendien inzicht in eventueel achterliggende
maatschappelijke processen bij de toename. Ook zijn verklaringen voor
stijging van behandelvragen een belangrijke indicator voor de ontwikkeling van de toekomstige zorgvraag (zie hieronder). Omdat toename in
bepaalde groepen, waaronder transmannen en jongeren, groter is
geweest in de afgelopen jaren is het gewenst specifiek deze groepen uit te
lichten.
2) De omvang van de vraag naar transgenderzorg nu en in de komende
jaren.
Naast terugkijken naar de toename in afgelopen jaren is het voor het
verminderen van wachtlijsten ook belangrijk een inschatting te maken
voor toekomstige jaren. Inzicht in de omvang van de zorgvraag is gewenst
om zorgaanbieders en zorgverzekeraars te ondersteunen in het organiseren en inkopen van extra zorg. Wanneer duidelijk is hoe de aantallen
aan de kant van de zorgvraag zich ontwikkelen, kan een goede inschatting
plaats vinden van de hoeveelheid zorg die gevraagd wordt c.q. nodig is in
de komende jaren.
Ik heb voor dit onderzoek eenmalig extra financiële middelen (400.000
euro) beschikbaar gesteld. De projecten zullen naar verwachting eind 2021
starten met de uitvoering van de opdracht, en het streven is dat de
onderzoeken eind 2022 worden afgerond.
Ik verwacht dat de uitkomsten van deze onderzoeken de zorgaanbieders
en zorgverzekeraars ook meer zullen zekerheid geven over de noodzakelijke uitbreiding van het zorgaanbod in de komende jaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

10

Personeel in de transgenderzorg
Zoals ik al eerder aangaf is er – door onder meer COVID-19 en door de
grote werkdruk in de transgenderzorg – sprake van uitval en vertrek van
behandelaren. Verschillende zorginstellingen hebben ook aangegeven dat
zij moeite hebben om nieuwe behandelaren te vinden.
De hoge werkdruk voor personeel in de transgenderzorg wordt voor een
deel veroorzaakt door de lange wachttijden en het leed dat hiermee
gepaard gaat bij patiënten. Dit heeft ook zijn weerslag op het personeel
dat in deze sector werkt. Afgelopen jaren is daar nog een factor bij
gekomen. De meningen van verschillende groepen over transgenderzorg
raken steeds meer gedifferentieerd en soms ook gepolariseerd. Van
zorgaanbieders begrijp ik dat dit impact heeft op personeel dat in de
transgenderzorg werkt, dat zich juist wil richten op het bieden van
toereikende zorg, en maakt het voor zorginstellingen nog lastiger om
personeel te vinden dat bereid is om in deze sector te gaan werken.
Hoewel ik begrijp dat de voortdurende lange wachttijden in met name de
psychologische transgenderzorg voor gevoelens van frustratie zorgen, wil
ik graag benadrukken dat ik het belangrijk vind dat we met respect met
elkaar blijven omgaan. Daar komt bij dat mensen die vaak met hart en ziel
in de transgenderzorg werken nu deze sector verlaten, terwijl we hen zo
hard nodig hebben om te kunnen zorgen voor goede, toegankelijke en
toekomstbestendige transgenderzorg.
Ondersteuning van mensen die op de wachtlijst staan
Zo lang de wachttijd voor een intake voor transgenderzorg bij de
psycholoog zo lang is, vind ik het extra van belang dat transgender
personen tijdens hun wachttijd op verzoek ondersteuning kunnen krijgen
en/of dat er een luisterend oor wordt geboden.
Vanuit de gemeenten kunnen cliënten in het kader van diverse initiatieven
ondersteuning krijgen bij hun zelfredzaamheid en participatie. Denk
daarbij aan herstelwerkplaatsen, inloophuizen en de inzet van ervaringsdeskundigen (een mooi voorbeeld is de wachtverzachter die ervaringsdeskundigen inzet tijdens het wachten op behandeling en door onder andere
de gemeente Dronten wordt ingekocht).20 Ook kunnen cliënten een
onafhankelijke cliëntondersteuner benaderen wanneer zij hulp nodig
hebben bij het regelen van zorg en ondersteuning mocht dit nodig zijn.
Verder heeft het Ministerie van VWS al een opdracht aan Transvisie en
TNN verstrekt voor onderzoek naar de inzet van ervaringsdeskundigen
binnen de transgenderzorg (zie onder 2). Daarnaast financiert het
Ministerie van VWS «Genderpraatjes», een chatservice van Transvisie en
TNN voor jongeren en jongvolwassenen die vragen hebben rondom
gender en genderidentiteit.
6. De opdracht van de kwartiermaker transgenderzorg
Ik vind het van belang dat de kwartiermaker transgenderzorg de komende
periode onverminderd door gaat met zijn werk. Dit omdat het de
verwachting is dat de vraag naar transgenderzorg nog even door zal
blijven groeien (wat overigens niet alleen in Nederland het geval is), en
omdat de wachttijden voor transgenderzorg met name binnen de
psychologische zorg nog niet binnen de Treeknormen vallen. In dit kader
heeft de toenmalig Minister voor MZS eerder al besloten om, samen met
20

Zie https://wachtverzachter.nu.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

11

Zorgverzekeraars Nederland, de opdracht aan de kwartiermaker transgenderzorg te verlengen tot 1 oktober 2022.21
De kwartiermaker zal met name de uitbreiding van zorgaanbod blijven
stimuleren en aanjagen, zodat zorgverzekeraars extra zorg kunnen
inkopen. Ook zal hij onder meer blijven zorgen voor betere doorstroming
van cliënten door het zorgproces, een beter overzicht van het zorgaanbod,
betere zorginkoop door gemeenten, meer helderheid over vergoedingen,
het faciliteren van huisartsen bij het leveren van zorg en beter inzicht in
het aantal wachtenden.
Op 2 november jl. heeft uw Kamer in het kader van de behandeling van de
Begroting 2022 van het Ministerie van VWS de gewijzigde motie van de
leden Simons en Gündoğan (Kamerstuk 35 925 XVI, nr. 104) aangenomen.
Hierin wordt de regering verzocht in gesprek te gaan met Zorgverzekeraars Nederland om te bewerkstelligen dat de opdracht aan de kwartiermaker ten minste tot en met 31 december 2022 wordt verlengd en indien
nodig over te gaan tot verdere verlenging; en om cliënten en zorgverleners uit de genderzorg intensiever te betrekken in de uitvoering van de
opdracht aan de kwartiermaker. Ik zal – met de intentie mijnerzijds om tot
afspraken over verlenging tot 31 december 2022 te komen – hierover de
komende periode in gesprek gaan met ZN en de kwartiermaker. En
hoewel ik denk dat cliënten en zorgverleners al zeer intensief worden
betrokken bij de opdracht van de kwartiermaker, zal ik ook met ZN en de
kwartiermaker over het verzoek uit de motie op dit punt spreken. In mijn
volgende brief over transgenderzorg, die ik in het eerste kwartaal van
2022 aan uw Kamer zal sturen, zal ik u over het resultaat hiervan informeren.22 De vraag hoe daarna verder te gaan met de transgenderzorg,
inclusief de vraag of de opdracht aan de kwartiermaker verder zou moeten
worden verlengd, is afhankelijk van aankomende resultaten en de stappen
die nog in 2021 en 2022 gezet gaan worden, en van het advies van de
kwartiermaker over de periode na 2022. Ik vind het belangrijk om dat eerst
te bezien en in de loop van 2022 hierover nadere besluiten te nemen.
7. Het faillissement van Stepwork Transgenderzorg en de
overname door Genderhealthcare B.V
Stepwork Transgenderzorg (hierna: Stepwork), een ggz-aanbieder voor
transgenderzorg, is op 21 september jl. failliet verklaard. In zijn
antwoorden d.d. 3 november jl. op de vragen van de leden Paulusma
(D66), Van Ginneken (D66), Kuiken (PvdA), Ellemeet (GroenLinks) en
Simons (BIJ1) over het faillissement van de ggz-instelling voor transgenderzorg «Stepwork» (Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 594) heeft de
Staatssecretaris van VWS reeds een reactie gegeven op dit faillissement
en informatie verstrekt over de situatie op dat moment. Ik zal ook in deze
brief ingaan op het faillissement en de situatie op dit moment. Ook zal ik,
zoals de Staatssecretaris heeft toegezegd in zijn antwoorden op de
genoemde Kamervragen, in deze brief nader ingaan op de betrokkenheid
van het Ministerie van VWS bij de problemen van Stepwork in de
afgelopen jaren.23 Voor ik daartoe over ga wil ik echter graag het volgende
mededelen.

21

Kamerstuk 31 016 nr. 343.
Dit mede naar aanleiding van het verzoek van het lid Simons om een brief van het kabinet te
ontvangen over de uitvoering van de motie van de leden Simons en Gündoğan.
23
Hiermee doe ik deze toezegging af.
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

12

Beleid bij zorginstellingen in (financiële) problemen en situatie bij
Stepwork
Het beleid van VWS ten aanzien van zorginstellingen in financiële
problemen is uiteengezet in de Kamerbrief van 11 oktober 2019.24 Dit
beleid is gericht op continuïteit van zorg voor patiënten en cliënten, en
niet op continuïteit van individuele instellingen. In ons stelsel hebben
zorgverzekeraars zorgplicht. Op het moment dat een aanbieder wegvalt,
moet de zorgverzekeraar ervoor zorgen dat zijn verzekerden ergens
anders terecht kunnen. Om niet overvallen te worden door een plotseling
ongecontroleerd faillissement, is het systeem van vroegsignalering van
financiële problemen bij zorgaanbieders versterkt. Zorgverzekeraars
maken eerder melding van mogelijke risico’s voor de continuïteit van zorg
bij de NZa (die toezicht houdt op de zorgplicht van zorgverzekeraars) en
gaan met de NZa in gesprek over de maatregelen die ze treffen om aan
hun zorgplicht te kunnen blijven voldoen.
Het feit dat het beleid van VWS is gericht op continuïteit van zorg voor
patiënten en cliënten, en niet op continuïteit van individuele instellingen,
neemt niet weg dat de bewindspersonen van VWS zich de afgelopen jaren
zorgen hebben gemaakt over de situatie bij Stepwork. Vanuit VWS is er
ook meer dan te doen gebruikelijk actie ondernomen om deze situatie te
verbeteren. Dit in het belang van de continuïteit van zorg voor de
patiënten van en mensen op de wachtlijst bij Stepwork, mede gelet op de
lange wachttijden in de transgenderzorg en ook het feit dat Stepwork op
dat moment hoog scoorde qua patiënttevredenheid (zie onder meer het
onderzoek van de kwartiermaker, Transvisie en een aantal wetenschappers, naar ervaringen en behoeften van transgenders in de zorg)25.
Zoals u weet kan VWS in zijn algemeenheid geen uitspraken doen over
zorgaanbieders die in (financiële) problemen verkeren. Dit omdat elke
(communicatie-)uiting hierover naar buiten ervoor kan zorgen dat de
oplossingen voor herstel verder uit zicht raken. Nu het faillissement van
Stepwork Transgenderzorg een feit is, is de situatie wat dat betreft
veranderd.
Ontwikkelingen bij Stepwork en betrokkenheid van VWS en kwartiermaker
Eind 2019 kwam het Ministerie van VWS ter ore dat het bestuur van
Stepwork overwoog te stoppen met het aanbieden van transgenderzorg.
Hierop volgden verschillende gesprekken tussen het bestuur van
Stepwork, de kwartiermaker transgenderzorg, de grote zorgverzekeraars
en het Ministerie van VWS. In die gesprekken heeft het bestuur van
Stepwork aangegeven dat het hulp zou willen krijgen om «de basis op
orde te krijgen» en om de contractering met de zorgverzekeraars te
regelen.
Eind december 2019 hebben het Ministerie van VWS en ZN gezamenlijk
een aanvullende opdracht aan de kwartiermaker transgenderzorg
verstrekt, passend binnen zijn bestaande taak waarin hij onder andere
helpt bij het opzetten van een decentraal transgenderzorgnetwerk. De
kwartiermaker is verzocht om in de periode van eind december 2019 tot
maart 2020 Stepwork bij te staan. Doel hiervan was dat Stepwork in deze
periode een grote stap zou zetten om aan de basisvoorwaarden (onder
andere met betrekking tot de governance van de organisatie) te gaan
voldoen om verder te kunnen met het bieden van transgenderzorg in een
decentraal netwerk en dat netwerk verder te kunnen uitbouwen en
24
25

Kamerstuk 32 620, nr. 235.
Kamerstuk 31 016, nr. 257.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

13

versterken. In dat kader is overigens expliciet aangegeven dat Stepwork
volledig verantwoordelijk zou blijven voor de keuzes die in de bedrijfsvoering gemaakt zouden worden. Ook bleef het de verantwoordelijkheid
van Stepwork zelf om ervoor te zorgen dat de door de IGJ geconstateerde
risico’s voor de kwaliteit en veiligheid van de zorg zouden worden
weggenomen. Ondanks het goede werk dat de kwartiermaker hier heeft
verricht is Stepwork er helaas niet in geslaagd om aan deze basisvoorwaarden te voldoen.
Verder hebben er in de periode vanaf november 2019 tal van overleggen
over de situatie bij Stepwork plaatsgevonden tussen (in wisselende
samenstellingen) het Ministerie van VWS, de kwartiermaker transgenderzorg, de grote zorgverzekeraars, de toezichthouders IGJ en NZa, en het
bestuur van Stepwork. Deze gesprekken vonden in eerste instantie plaats
in het kader van de inspanningen van Stepwork om «de basis op orde te
krijgen» en om de contractering met de zorgverzekeraars te regelen. Vanaf
het moment dat duidelijk werd dat het risico van een faillissement van
Stepwork aanwezig was, hebben de gesprekken met name tot doel gehad
dat in geval van een faillissement de continuïteit van zorg voor de
patiënten en wachtenden van Stepwork zou zijn geborgd.
Toezicht IGJ
Daarnaast heeft de IGJ de afgelopen jaren verschillende keren onderzoek
gedaan bij Stepwork. De twee onderzoeken van de IGJ uit 2019 en 2020
hebben beide geleid tot de formulering van verbetermaatregelen gericht
aan Stepwork, en in mei 2020 is een aanwijzing opgelegd die nodig was
om Stepwork de meest kwetsbare aspecten op orde te laten brengen.
In juli 2021 heeft de IGJ wederom een bezoek aan Stepwork gebracht. Op
4 november jl. heeft de inspectie haar rapport van dit bezoek gepubliceerd. Daaruit blijkt dat de inspectie tijdens het bezoek heeft geconstateerd dat er te weinig verbeteringen waren doorgevoerd sinds het eerste
inspectiebezoek. De inspectie zag vooral tekortkomingen op de terreinen
persoonsgerichte zorg, deskundigheid van de zorgverlener en het sturen
op kwaliteit en veiligheid.
Het gebrek aan verbeterkracht leidde tot onvoldoende vertrouwen van de
inspectie dat Stepwork op eigen kracht verbeteringen zou weten door te
voeren. Vanwege de ernst van de situatie heeft de inspectie besloten om,
ondanks het faillissement, een aanwijzing aan Stepwork te geven. De
reden waarom de IGJ ondanks het faillissement toch een aanwijzing heeft
opgelegd is, naast de ernst van de situatie, dat de zorgverlening vanuit
Stepwork niet direct is beëindigd na het faillissement. Tot de zorg voor
alle patiënten en wachtenden is overgedragen aan andere zorgverleners,
verleent Stepwork nog zorg onder verantwoordelijkheid van de curator.
Faillissement van Stepwork
Stepwork Transgenderzorg is op 21 september jl. failliet verklaard. Het
faillissement van Stepwork is met name ingrijpend voor die mensen die
bij Stepwork onder behandeling zijn of op de wachtlijst staan. Het
faillissement heeft vragen opgeroepen met betrekking tot de consequenties van het faillissement voor hun behandeling of hun positie op de
wachtlijst. Ook voor de medewerkers van Stepwork, die in onzekerheid
verkeerden over hun functie, is het faillissement uiteraard ingrijpend.
Vanaf het faillissement is de inzet van alle betrokken partijen gericht
geweest op continuïteit van zorg voor en goede communicatie richting
met name de patiënten en mensen op de wachtlijst bij Stepwork.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

14

De curator en zorgverzekeraars hebben in de eerste plaats getracht
duidelijkheid te krijgen over het aantal patiënten en wachtenden bij
Stepwork Transgenderzorg. Er is een tijd over grotere aantallen
gesproken, maar na het opschonen van alle lijsten was begin november
het beeld dat er 347 mensen in behandeling waren bij Stepwork en 430
mensen op de wachtlijst stonden. Het is helaas nog niet 100% duidelijk of
al deze patiënten nog actief in behandeling zijn, en of de wachtenden nog
actief wachtend waren voor Stepwork, of bijvoorbeeld reeds elders een
plek hadden gevonden. Dit heeft te maken met de administratie van
Stepwork. Om meer zekerheid te krijgen over deze aantallen, heeft de
curator alle patiënten via e-mail benaderd met de vraag in welke fase van
behandeling zij zijn, dan wel of zij nog actief wachtende zijn. Er waren in
ieder geval 85 patiënten die in oktober een afspraak met Stepwork
hadden. Deze afspraken zijn ondanks het faillissement doorgegaan, mede
dankzij de inspanningen van de vier grootste zorgverzekeraars (Menzis,
VGZ, CZ en Zilveren Kruis).
Daarnaast heeft de curator gezocht naar een oplossing voor de langere
termijn, zoals de mogelijkheid van een overname.
Na het uitspreken van het faillissement heeft er wekelijks overleg
plaatsgevonden tussen de NZa, IGJ, curator en zorgverzekeraars. Daarbij
hebben de toezichthouders steeds gekeken naar de continuïteit, kwaliteit
en veiligheid van de zorg.
Overname door Genderhealthcare B.V. en toezicht IGJ en NZa
De curator heeft in Genderhealthcare B.V. (hierna: Genderhealthcare) een
overnamepartij gevonden. Genderhealthcare is een nieuwe aanbieder
voor ggz-zorg voor transgender personen, die op 1 november jl. is gestart.
De zorg voor alle patiënten van Stepwork en de mensen die bij Stepwork
op de wachtlijst staan wordt, indien deze mensen hiermee akkoord gaan,
door de curator overgedragen aan Genderhealthcare. Genderhealthcare
wil ook behandelaren van Stepwork in dienst nemen. De curator heeft
inmiddels contact met de patiënten en wachtenden opgenomen over de
overdracht van hun zorg aan Genderhealthcare, en zij hebben ook
informatie van Genderhealthcare ontvangen. De afdelingen zorgbemiddeling van de verzekeraars zijn ook op de hoogte van deze ontwikkeling,
zodat ze verzekerden goed bij kunnen staan.
Het is nu aan het bestuur van Genderhealthcare om de nieuwe organisatie
goed op poten te zetten. De zorgverzekeraars zijn hierover doorlopend
met Genderhealthcare in gesprek en hebben in dat kader onder meer
aandacht voor de governance, financiering en het zorgproces. Daarnaast
monitoren zij dat de continuïteit van zorg adequaat wordt geborgd.
Ook de toezichthouders zullen de ontwikkelingen bij Genderhealthcare
monitoren. De NZa zal de situatie bij Genderhealthcare volgen met het
oog op de zorgplicht van zorgverzekeraars. Ook de IGJ blijft in de periode
na een overname na faillissement de zorgaanbieder die de patiënten heeft
overgenomen intensief volgen, om te beoordelen of de kwaliteit en
veiligheid van zorg niet in het geding komen. Hiervoor voert de IGJ
onaangekondigde bezoeken uit en spreekt daarbij met de Raad van
Bestuur, de cliënten-/ondernemingsraad en met medewerkers op de
werkvloer.
Hierbij besteedt de IGJ met name aandacht aan de continuïteit en
veiligheid van zorg, de informatievoorziening door de instelling (intern en
extern), en informatie vanuit de cliëntenraad/ondernemingsraad. Verder
zal de IGJ, zoals deze vaker bij nieuwe zorgaanbieders doet, toetsen of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

15

Genderhealthcare voldoet aan de geldende wet- en regelgeving en
veldnormen.
Patiënten van het voormalige Stepwork die niet willen overstappen naar
Genderhealthcare, maar een voorkeur hebben voor een andere aanbieder,
kunnen hierover contact opnemen met de afdeling zorgbemiddeling van
hun zorgverzekeraar (het telefoonnummer van elke zorgverzekeraar is te
vinden op www.mijnzorgverzekeraar.nl). Bemiddeling naar een andere
aanbieder kan er echter wel toe leiden dat zij daar mogelijk later worden
geholpen. Zorgaanbieders gaan zelf over het beheer van hun wachtlijst.
8. Bevolkingsonderzoek
In haar brief van 30 april jl.26 heeft de toenmalig Minister voor MZS uw
Kamer geïnformeerd over de uitvoering van de motie van het lid Van
Kooten-Arissen c.s.27 die de regering verzoekt zorg te dragen dat bij een
juridische geslachtsverandering mensen er actief op geattendeerd worden
dat dit gevolgen heeft voor het ontvangen van uitnodigingen voor
bevolkingsonderzoeken baarmoederhalskanker en borstkanker en dat zij
zich hiervoor desgewenst aan of af kunnen melden. In deze brief is
aangegeven dat de Staatssecretaris van VWS verschillende activiteiten
heeft ontplooid om meer aandacht uit te laten gaan naar de informatievoorziening over de gevolgen van een geslachtwijziging voor de
uitnodigingen voor de bevolkingsonderzoeken naar baarmoederhals-,
borst- en darmkanker. Ook is aangegeven dat de Staatssecretaris van
VWS samen met alle betrokken organisaties bezig was met het ontwikkelen van een werkwijze waarbij transgender personen die tot de
doelgroep behoren structureel uitgenodigd kunnen worden voor de voor
hen relevante bevolkingsonderzoeken. Met deze nieuwe werkwijze wordt
beoogd dat deze mensen zich éénmalig aanmelden bij het Bevolkingsonderzoek Nederland en dat zij daarna structureel de uitnodigingen voor
deelname aan de voor hen relevante bevolkingsonderzoeken ontvangen.
Ik kan u namens de Staatssecretaris van VWS melden dat de verwachting
is dat de nieuwe werkwijze halverwege 2022 in werking zal treden.
Hiervoor wordt gewerkt aan het wijzigen van de vergunning op grond van
de Wet op het bevolkingsonderzoek van Bevolkingsonderzoek Nederland,
het verder aanpassen van de communicatiematerialen en ICT-systemen.
Tot slot
Iedereen die betrokken is bij de transgenderzorg voelt de noodzaak tot
beweging in de transgenderzorg. Ieder vanuit het eigen perspectief maar
allemaal met dezelfde intentie: om de wachttijden naar beneden te
brengen, de kwaliteit te borgen en deze zorg meer toekomstbestendig te
maken. In deze brief heb ik aangegeven dat hier op vele terreinen, met
inzet van met name de kwartiermaker transgenderzorg en vele partijen in
het veld, hard aan wordt gewerkt.
In het eerste kwartaal van 2022 ontvangt uw Kamer naar verwachting een
volgende voortgangsbrief over de transgenderzorg.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

26
27

Kamerstuk 31 016, nr. 343.
Kamerstuk 35 300 XVI, nr. 84.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 016, nr. 346

16