1
Jaargang 1
november 2008

Dierbeleid in uitvoering
Nieuwsbrief over dierenwelzijn en diergezondheid
Dierenwelzijn en diergezondheid

2

Duurzame stallen

3

Gezelschapsdieren en hobbydieren

4

Afzet producten van gevaccineerde dieren

5

Crisisorganisatie

6

Paarden

7

Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit

Nota’s vragen om brede betrokkenheid

Dierenwelzijn en diergezondheid:
werk in uitvoering
Twee nota’s over dieren, hun gezondheid en hun welbevinden. Eén leidende gedachte: hoe we met
dieren omgaan bepalen we met en in de samenleving. En we zijn er ook samen verantwoordelijk
voor. Vraag het na bij Alida Oppers, die aan het hoofd staat van de directie Voedselkwaliteit en Dier­
gezondheid, of bij Kees Oomen die leiding geeft aan de directie Landbouw.
Ook Oomen benadrukt dat ‘zijn’ nota
middenin de maatschappij staat: ‘Dit
is wèl de éérste nota over dierenwelzijn die in het parlement is behandeld
en afgerond!’ En dat is ook niet
vreemd want de maatschappelijke
belangstelling voor dit onderwerp is
enorm toegenomen. Onze opvattingen zijn veranderd over wat mag en
niet mag, volgens Oomen, maar ook
de manier waarop we dieren houden:
‘De intensivering en schaalvergroting
in de landbouw hebben tot grotere
vragen geleid over het welzijn van de
betrokken dieren’. En, kan Oppers
daar gemakkelijk aan toevoegen,
over de manier waarop dierenartsen
medicijnen inzetten voor de gezondheid van bijvoorbeeld varkens.

Beide directies stonden aan de wieg
van de beleidsnota’s. Waar Oppers’
directie de eerst verantwoordelijke
was voor de Nationale Agenda
Diergezondheid, was die van Oomen
de thuisbasis van de Nota Dierenwelzijn. Over en weer droegen ze bij aan
elkaars werk. Maar Oppers aarzelt
niet om het geestelijk ouderschap in
een breder perspectief te plaatsen:
‘De Nationale Agenda Diergezondheid is niet hier op het ministerie
geschreven,’ legt ze uit, met een
zweem van felheid. ‘Die is van scratch
af opgesteld in samenspraak met de
mensen die hem ook moeten uitvoeren. Daarvoor zijn we in zalen
bijeengekomen, hebben we workshops gehouden en gebruik gemaakt
van internet en intranet. En de acties

die erin staan, die worden niet alleen
door òns ondernomen, maar net zo
goed door andere maatschappelijke
partijen, de stakeholders.’
En het is precies voor die stakeholders
dat deze nieuwsbrief Dierbeleid in
uitvoering wordt uitgegeven:
organisaties die zich bezighouden
met hobby- en gezelschapsdieren,
organisaties waar professionele
houders van koeien, kippen, varkens,
geiten en schapen elkaar treffen,
organisaties die te maken hebben met
paarden, vissen, dieren in de natuur,
circusdieren, dierentuindieren en
proefdieren. ‘Van elkaar weten, van
elkaar leren en inspiratie opdoen,’ zo
vat Kees Oomen het nut van de
nieuwsbrief samen.

Het zijn maar een paar voorbeelden.
De nota Dierenwelzijn en de Nationale Agenda Diergezondheid hebben
echter een brede horizon. Er is
aandacht voor gezelschapsdieren,
hobbydieren, landbouwhuisdieren
en dieren in de natuur. En voor alle
mensen, organisaties, en instellingen
die daarop zijn gericht. Dat laatste is
belangrijk: de betrokkenheid van de
houders, de verzorgers, de veeartsen,
de handelaren èn, achter hen, de
consumenten. Oomen: ‘Die hebben
een gezamenlijke verantwoordelijkheid om de visie in deze stukken
verder te brengen.’ En Oppers: ‘Er is
enorm veel werk te doen, en daarin
hebben de stakeholders een belangrijke rol te vervullen.’ ■
De Nationale Agenda Diergezondheid en de Nota Dierenwelzijn zijn
te vinden op www.minlnv.nl

2

Samenspel tussen onderzoek en stakeholders

Veehouderijsystemen herontwerpen:
doelgericht langs niet gebaande paden
Duurzaam produceren in alle opzichten, met een breed draagvlak in de samenleving. Dat is volgens
minister Verburg de opdracht waaraan de Nederlandse veehouderij over vijftien jaar volledig moet
voldoen. Integraal duurzaam, heet het ook wel. En daar horen integraal duurzame stallen bij.
Onderzoek daarnaar is in volle gang.
bedrijfsvoering. Dat heeft gevolgen
voor de relatie met landschap en
samenleving, en bijvoorbeeld voor het
mestgebruik. Je stelt dus een heleboel
tegelijk ter discussie’.

Bij veel diersoorten treden welzijnsknelpunten op die vaak samenhangen
met het stal- en houderijsysteem. In
de ontwerpen lag tot nu toe het
accent vaak bij één invalshoek zoals
kostenreductie of milieu. Dierenwelzijn was nauwelijks een bepalende
factor. Voor een maatschappelijk
geaccepteerde veehouderij moet het
dat wel worden, vindt LNV. Daarom
streeft het ministerie naar nieuwe,
innovatieve stalsystemen die beantwoorden aan de behoeften van de
boer (arbeid, economie), het dier
(welzijn, gezondheid), het milieu en
de burger/consument.
Vijftien jaar is lang, maar integraal
duurzaam is ook niet zomaar een
norm. ‘Je praat dan wel over veel meer
dan alleen een stalsysteem’, zegt Bram
Bos. Hij is onderzoeker bij de Animal
Sciences Group (ASG) van Wageningen UR en leider van het herontwerpproject ‘Kracht van Koeien’ dat vorig
jaar is begonnen. ‘Een duurzame stal
moet passen in een duurzame

Om er zeker van te zijn dat die
discussie uitmondt in het gewenste
type resultaten maakt de ASG gebruik
van een ‘systematische ontwerpmethodiek’, aldus Bos. Wat tot nu toe
gebruikelijk is wordt ‘op z’n kop
gezet’, zodat je het ontwerpproces
van voren af aan kunt beginnen –
doelgericht langs paden die nog niet
gebaand zijn. Daarbij wordt samengewerkt met ketenpartijen, veehouders,
maatschappelijke organisaties en
overheden.

Gaat het op die manier wel hard
genoeg? Bos: ‘De ambitie ‘integraal
duurzaam’ verhoudt zich inderdaad
niet zo goed tot snelheid. Maar
daarom hebben we in het proces juist
pilots opgenomen. We maken aan de
hand van toekomstbeelden verschillende ontwerpen die veel duurzamer
beloven te zijn maar niet praktijkrijp.
In de volgende fase, die pas echt
begint in januari, haken we aan op de
eisen van verschillende stakeholders.
Dan kunnen er pilots worden ontwikkeld op delen van die ontwerpen, en

die kunnen dan tenslotte – als we ons
werk goed gedaan hebben – door
marktpartijen worden opgepakt
omdat ze daar kansen in zien.’
De horizon opzoeken en dan terug
naar de eerste stappen voorwaarts; zo
zou je deze aanpak kunnen samenvatten. Die eerste stappen zijn het juist
die Annechien ten Have bezighouden.
Zij heeft in het Groninger Beerta een
akkerbouwbedrijf met driehonderd
zeugen en de bijbehorende vleesvarkens. Als LTO-bestuurder blijft zij graag
dicht bij de realiteit van de bedrijven
van haar leden. ‘Veertig procent van
onze leden die zeugen houden moet
nog investeren in groepshuisvesting.
In 2013 wordt die verplicht in de
Europese Unie en wij vinden het
belangrijk om ze te helpen om de
goede keuzes te maken. Je investeert
in de toekomst, maar dan moet je wel
de goede investering doen’.
Groepshuisvesting voor dragende
zeugen is de eerste fase in het
herontwerpproject voor de varkenshouderij, dat eveneens wordt
uitgevoerd door ASG in opdracht van
LNV. Daarna komen stalontwerpen
aan de orde voor andere soorten
varkens, zoals kraamzeugen en
gespeende biggen. Ook daar speelt
uitwisseling tussen wetenschap en
praktijk een rol. Ten Have: ‘We zoeken
ondernemers die naar aanleiding van
de voorbeeldontwerpen mee willen
denken. Dat vinden we belangrijk, dat
varkenshouders erin betrokken
worden. Want die hebben de praktische kennis’. ■
3

‘Vroeger ving een kat muizen.
Nu hoort hij bij het gezin’
‘Objectief en betrouwbaar informeren over huisdieren’ en ‘een onafhankelijk platform bieden voor
communicatie en kennisuitwisseling over hobbydieren’. Wie niet beter weet zou denken dat dit
twee doelstellingen kunnen zijn van één organisatie. Maar zo is het niet. Want huisdieren zijn geen
hobbydieren, en kennis uitwisselen is toch iets anders dan informeren.

Het belang van de organisaties die deze doelstellingen
formuleren is er niet minder om. Ze zijn allebei nog jong. Ze
voorzien allebei in een maatschappelijke behoefte. En ze
hebben beide een duidelijke functie in het LNV-beleid voor
dierénwelzijn en diergezondheid. Wat ze ook gemeen
hebben is dat ze veel belang hechten aan communicatie via
het internet. Wie de website www.licg.nl bezoekt van het
Landelijk InformatieCentrum voor Gezelschapsdieren,
maakt meteen kennis met een aantal campagnes, activiteiten en informatielinks. Over hondenbeten, het chippen van
je kat, en over een zorgverzekering voor konijnen. ‘De
bedoeling is dat het de centrale plek wordt waar mensen
informatie kunnen vinden over het houden en aanschaffen
van gezelschapsdieren’ zegt directeur Ingeborg de Wolf van
het LICG. ‘Zoals er een Voedingscentrum is voor vragen over
voeding, en een NIBUD voor informatie over gezinsuitgaven, zo moet het LICG die functie gaan vervullen rond de
gezelschapdieren.’
Een bezoek aan de website www.levendehave.nl van het
Landelijk Kennisnetwerk Levende Have maakt al snel iets
duidelijk van het verschil. Bij ‘Levende Have’, zoals directeur
Jinke Hesterman van de stichting achter de website haar
organisatie het liefste noemt, gaat het in de eerste plaats
om buitendieren. De dieren dus die bij de verschillende
dierziekten-uitbraken in de jaren negentig en ’00 vaak in
het gedrang dreigden te komen onder het strenge bestrijdingsbewind van LNV. Levende Have is dan ook opgericht
na de vogelpestuitbraak van 2003, op initiatief van hobbydierhouders en dat klinkt nu nog door in de aanpak. Naast
de website is er ook een tweemaandelijks magazine.
Hesterman: ‘Wij zijn van onderop ontstaan en dat koesteren
we’. De kennis die de website in overvloed biedt is dan ook
‘van en voor de achterban’, zoals de directeur het noemt.
Voor het onderhoud van de website en de kwaliteitsbewaking van de verschillende wiki’s die er zijn te vinden, biedt
4

het ministerie van LNV financiële steun, die overigens over
een paar jaar al niet meer nodig mag zijn.
Het LICG is onder de toenmalige LNV-minister Veerman in
2006 opgericht op initiatief van een groot aantal organisaties die ook voor de financiering zorgen: Dierenbescherming, de universiteiten van Wageningen en Utrecht, de
brancheorganisatie DiBeVo, de dierenartsenorganisatie
KNMvD, het Ministerie van LNV en het Platform Verantwoord Huisdierenbezit tezamen met PTC+. Behalve om
veelal andere dieren gaat het hier ook om een andere
aanpak. Voorlichting is bij het LICG het trefwoord.
In 2007 kwam het centrum op stoom, met de huidige
levendige website als resultaat. Inmiddels werken er zes
mensen en een aantal stagiaires. Het centrum is grotendeels internet georiënteerd: de website moet antwoord
geven op zo veel mogelijk vragen, over alle dieren die voor
gezelschapsdoeleinden worden gehouden. ‘Er kunnen ook
vragen per email worden gesteld,’ benadrukt directeur De
Wolf, ‘maar we zijn niet ingesteld op binnenlopen. Daardoor kunnen we efficiënt werken’. En natuurlijk zijn er
boekjes, posters, brochures en andere middelen waarmee
tijdelijke campagnes worden ondersteund.
Mensen hebben altijd huisdieren gehad. Waarom nu ineens
al die extra zorg? De Wolf: ‘Er is heel veel aandacht voor
gekomen in politiek en samenleving. Er wordt gewoon
tegenwoordig anders gedacht over dieren. Vroeger was een
paard om te werken, een kat moest muizen vangen en een
hond je terrein bewaken of helpen bij de jacht. Maar nu zijn
zulke dieren echt een onderdeel van het gezin. De kennis die
bij dat andere denken hoort, is echter nog lang niet bij
iedereen aanwezig. En daar zijn wij voor’.
Met de websites zitten beide organisaties goed in dit
internettijdperk. De site van het LIGC wordt inmiddels
bezocht door zo’n tweehonderdduizend bezoekers per jaar,
maar dat cijfer moet op termijn nog eens bijna verdubbelen.
En de naamsbekendheid moet omhoog. Èn er blijven nieuwe
campagnes komen, zoals ‘Samen slank, samen fit’ om
mensen samen met hun huisdier te laten bewegen. De
webstek van Levende Have mag rekenen op zo’n 150 duizend
bezoekers per jaar, maar ook dat is nog maar een tussenstand, aldus Jinke Hesterman. ‘Volgend jaar willen we naar
de 240 duizend. Maar dat gaat grotendeels vanzelf hoor.
Steeds meer mensen vinden ons gewoon via Google’. ■

Maurits Steverink over afzet van producten van gevaccineerde dieren:

‘We gaan Europa in tot het geregeld is!’
Vaccineren is een goed middel om dierziekten buiten de deur te houden. Daarover zijn overheid en
landbouwbedrijfsleven het al een tijdje eens. Maar de afzet van vlees en melk van gevaccineerde
dieren gaat niet van een leien dakje. Een brede werkgroep zoekt nu uit hoe dat beter kan.

Dat vaccineren goed is tegen
dierziekten lijkt logisch. Toch was
tot in deze eeuw het geaccepteerde
beleid dat voor een aantal besmettelijke ziektes dieren niet werden
ingeënt. Het streven was om die
ziektes compleet uit te roeien, en
een andere weg leek er niet te zijn
want vlees en melk van gevaccineerde dieren werd in de meeste
exportlanden niet binnengelaten.
Intussen zijn de maatschappelijke
denkbeelden veranderd. Dieren
massaal ruimen wordt niet meer
geaccepteerd en binnen de Europese Unie heeft Nederland zich
ontwikkeld als pleitbezorger van
vaccinatie. Er is internationaal
gelobbied om bijvoorbeeld vaccinatie tegen klassieke varkenspest en
aviaire influenza geaccepteerd te
krijgen bij beleidsmakers. Maar in
de markt blijft de afzet van producten van gevaccineerde dieren een
probleem. In Duitsland bijvoorbeeld, het belangrijkste exportland

voor eieren, zuivel, vlees en vleesproducten, steken steeds weer weerstanden de kop op. Vanuit LNV is nu
een werkgroep in het leven geroepen die aan de slag gaat met
wegwerken van de weerstanden.
Maurits Steverink is voorzitter van
die werkgroep waarin naast zijn
eigen werkgever, de biologische
ketenorganisatie Biologica, ook
LNV, de VWA, Wageningen UR, de
Dierenbescherming, de Productschappen voor Vee, Vlees en Eieren
en de exportorganisatie van rundvee CRV vertegenwoordigd zijn.
Vaccineren is in zijn ogen een
natuurlijke manier om ziektes te
bestrijden met hun eigen wapens:
‘een superbiomethode’. De handschoen om met deze werkgroep
barrières op te ruimen heeft hij dan
ook graag opgepakt, zegt Steverink.
‘We gaan Europa in tot het geregeld
is. Het ruimen van gezonde, beschermde dieren moet tot het
uiterste voorkomen worden’.

Dat betekent niet dat de werkgroep
snel klaar is. Integendeel. ‘Sinds we
dit voorjaar van start zijn gegaan
hebben we eerst vanuit onze
verschillende achtergronden de
gemeenschappelijke deler opgezocht. Dat maakte duidelijk dat we
samen wat te winnen hadden. Nu
zijn we in het volgende stadium: de
feiten op een rij krijgen over de
bestaande regelingen en over de
technisch en economische kant van
vaccineren. Je komt er dan bijvoorbeeld achter dat vaccineren niet
meteen betekent dat het risico op
verspreiding dan ook nul is. Wel is er
inmiddels voor een aantal dierziekten Europese toestemming om te
vaccineren en dat vormt de basis
voor de verhandeling van (producten van) gevaccineerde dieren.
Daarbij is echter meer nodig dan
instemming van nationale overheden. Instituties en bedrijfsleven in
andere landen dienen ook deze visie
te delen. Daar willen we ons nu ook
op richten. Dat moet wel voorzichtig
gebeuren, aldus de werkgroepvoorzitter. ‘Anders denken ze meteen dat
we met exportbevordering bezig
zijn en dan gaan alle deuren weer
dicht’. Het gaat ons nu vooral om
maatschappelijke en dierenwelzijnsargumenten, vooral het voorkomen
van het ‘ruimen’ van gezonde,
beschermde dieren en het ontwrichtende effect van dierziektenuitbraken op getroffen regio’s. ‘Duitsland
is een belangrijke afzetmarkt voor
Nederland. Praten met consumentenorganisaties, instituties en het
bedrijfsleven moet ervoor zorgen
dat deze partijen geen argumenten
meer hebben om tegen vaccinatie te
zijn.’ ■
5

Reactie op uitbraak kan nog sneller

‘Effe checken’: het nieuwe motto
bij besmettelijke dierziektes
Behalve beter, moet het ook efficiënter. Hoe dat bereikt moet worden,
daarover gaan ministerie en bedrijfsleven dit najaar nog in gesprek.
Daarbij komen ook de kosten van de
crisisorganisatie en vooral de
verdeling daarvan aan de orde.

Als een besmettelijke ziekte zich toegang probeert te verschaffen
tot de Nederlandse veestapel, is het meestal een veehouder die
daarvan de eerste signalen ziet: ‘Hé, er is iets vreemds aan de
hand’. Dat is het begin van de zogenaamde Early Warning-perio­
de. Die periode kan korter, volgens een analyse van LNV met
betrokken partijen.
Hij móét ook korter, en daarmee is
meteen het belangrijkste veranderpunt genoemd voor veehouder en
dierenarts, zegt Emar Gemmeke,
senior beleidsmedewerker bij de
LNV-directie Voedselkwaliteit en
Diergezondheid. Want de crisisorganisatie voor uitbraken van besmettelijke dierziekten blijkt in grote lijnen
goed te functioneren volgens een
groep stakeholders vanuit de sector,
vertegenwoordigd door de productschappen voor Vlees en Eieren en de
dierenartsenorganisatie KNMVD, en
het ministerie. Kan het beter en
efficiënter, was de vraag die de groep
het afgelopen jaar moest beantwoorden.
6

Bij crisisbestrijding is de belangrijkste
winst te boeken in dat hele vroege
stadium. ‘Het stadium waarin de boer
denkt: ik heb de ventilatie al nagekeken, ik heb al naar het voer gekeken,
en toch... er klopt iets niet met mijn
dieren. Vroeger was hij vaak niet gretig
om zoiets te melden want zijn bedrijf
kon een tijd op slot gaan zonder dat er
misschien echt iets aan de hand was.
Maar tegenwoordig hebben we voor
belangrijke ziektes zoals vogelgriep en
klassieke varkenspest snelle tests. De
uitkomst heb je binnen een dag, en de
Voedsel- en Warenautoriteit VWA is
ook beter ingesteld op snel reageren.
Dus nu kàn die boer ook eerder
denken: ‘effe checken...’.

Met de dierenartsen en hun organisatie KNMVD komt er volgens de
beleidsmedewerker nog een ander
belangrijk onderwerp op de agenda
te staan: hun rol als ‘poortwachter’
op het gebied van volksgezondheid,
diergezondheid en dierenwelzijn.
Wat houdt die rol in? Gemmeke: ‘De
wetgeving vraagt eigenlijk heel veel
van de dierenartsen op dat gebied.
Ze moeten besmettelijke dierziekten
melden, nieuwe en mogelijk
bedreigende dierziekten signaleren,
diergeneesmiddelen zoals antibiotica verantwoord gebruiken en
toezien op het dierenwelzijn.
Tegelijkertijd staan ze onder steeds
grotere druk omdat hun klanten in
aantal afnemen maar wel steeds
groter worden. Dan krijg je afwegingen tussen bijvoorbeeld het regelmatig toedienen van antibiotica aan
varkens, of het investeren in een
beter stalklimaat om aandoeningen
voor te zijn. Die vallen niet altijd uit
in het voordeel van volksgezondheid en dierenwelzijn, en hier bij
LNV willen we graag dat de dierenarts in zulke situaties stevig in z’n
schoenen staat. De dierenarts moet
onafhankelijk zijn om autoriteit te
krijgen. De overheid kan hier ook bij
helpen. Om te beginnen wellicht
door het Register van Dierenartsen
weer op een goed niveau terug te
brengen. En misschien ook op
andere manieren. Ook daarover
gaan we dit najaar in gesprek. Begin
2009 weten we wat we aan elkaar
hebben!’. ■

Johan Lokhorst, voorzitter van de jonge Sectorraad Paarden:

‘Bewustwording van de toekomst,
daar gaat het om’
concludeerden dat op korte termijn
bedrijfsleven en overheid (LNV) de
handen ineen moeten slaan om goed
te zijn voorbereid als een van de
exotische ziektes toeslaat. Dat dat
laatste gaat gebeuren is inmiddels
geen vraag meer, volgens het
persbericht. ‘We weten alleen nog
niet wanneer’.

Dierenwelzijn en diergezondheid’. Alsof het afgesproken werk
was beantwoordt voorzitter Johan Lokhorst van de Sectorraad
Paarden de vraag welke onderwerpen het hoogst op de agenda
staan van zijn raad met het oog op de toekomst.

‘Je moet aan kennisoverdracht doen;
voor de huidige paardenmensen maar
vooral voor de vele nieuwe intreders
in de paardenhouderij,’ aldus Lokhorst,
die zelf naast een akkerbouwbedrijf in
de Betuwe enkele bestuursfuncties
heeft en springpaarden fokt uit
liefhebberij. Zijn Sectorraad heeft dan
ook een Plan van Aanpak in voorbereiding waarin vier hoofdlijnen
worden uitgewerkt: huisvesting en
voeding, training en africhting,
fokkerij en transport. ‘Bewustwording
van de toekomst,’ noemt Lokhorst dat.

Dat motto geldt ook voor de gezondheid van de dieren. Toch is daar
sprake van ernstige bedreigingen.
Het is twee voor twaalf geweest,
aldus bijvoorbeeld een recent
persbericht van de Sectorraad over
de dreiging van exotische ziektes
zoals Afrikaanse paardenpest,. Dat
bericht verscheen naar aanleiding
van een studiedag in Ermelo die de
sectorraad begin september over het
onderwerp had georganiseerd. De
circa vijftig vertegenwoordigers van
deelnemende organisaties in de raad

Onder meer met bijeenkomsten als
die in Ermelo wil de Sectorraad de
paardensector mobiliseren. Voorheen was de raad een adviescommissie van de productschappen voor
Vlees en Eieren. Sinds twee jaar
staat ze als stichting op eigen
benen. ‘We hebben het nu eindelijk
voor elkaar dat alle belangrijke
spelers in een overlegplatform
vertegenwoordigd zijn,’ aldus
Lokhorst. Dat is in de paardenwereld geen sinecure, licht hij toe: ’Je
hebt de manegehouder, de fokker,
de sportruiter, de topsportruiter, de
recreatieruiter. In totaal zijn er zo’n
acht à negenhonderdduizend
mensen bij betrokken, maar op heel
verschillende manieren.’
Wat er nu moet gebeuren is professionaliseren en vooral goed communiceren, vindt de Betuwse paardenman. Om de adviserende en
initiërende rol van de Sectorraad uit
te kunnen rollen. Maar ook direct
door goed voorbereid te zijn op de
gevaren van ziektes als de Afrikaanse
paardenpest. ‘We hebben onlangs
een communicatieplan goedgekeurd. Daarin is ook een informatiecentrum begrepen, dat voor zulke
doeleinden heel belangrijk kan
worden. En we werken aan de oprichting van een nationaal hippisch
kenniscentrum, het NHKC, om meer
grip te krijgen op onderzoek en
onderwijs’. ■
7

Meer LNV nieuws
Op de website van het ministerie van LNV is meer informatie te vinden over de
onderwerpen dierenwelzijn en diergezondheid (zie www.minlnv.nl/dierenwelzijn
en www.minlnv.nl/dierziekten).

Via de abonneerservice kunt u op de hoogte blijven van nieuwe informatie.
Via www.minlnv.nl/abonneren kunt u uw e-mailadres opgeven en vervolgens uw
abonnement samenstellen. Dierenwelzijn is te vinden onder de rubriek Duurzaam
ondernemen. Voor informatie over diergezondheid kunt u zich abonneren op één
of meerdere onderwerpen onder de rubriek Dierziekten. De service is kosteloos en
u kunt zich op ieder moment uitschrijven of uw abonnement aanpassen.

Colofon
Dierbeleid in uitvoering
is een uitgave van
het ministerie van LNV

Redactieadres
postbus 20401
2500 EK ‘s-Gravenhage
Geïnterviewden
Bram Bos
Emar Gemmeke
Annechien ten Have
Jinke Hesterman

Johan Lokhorst
Kees Oomen
Alida Oppers
Maurits Steverink
Ingeborg de Wolf

Fotografie
Mieke van Engelen

Tekst
Martijn de Groot

Deze nieuwsbrief
verschijnt twee keer
per jaar.

Ontwerp en Productie
Bruikman & Kok, Den Haag

Internet: www.minlnv.nl | E-mail: dierbeleidinuitvoering@minlnv.nl