Voortgangsrapportage over het waterbeheer in Nederland in het jaar 2008

09

Water in Beeld
Voortgangsrapportage over het waterbeheer in Nederland

Voorwoord
Waterbeherend Nederland heeft een enerverend jaar achter de rug. Een hoogtepunt was het
advies van de Deltacommissie 2008, die door mij in 2007 was ingesteld. In september 2008
ontving ik het advies uit handen van commissievoorzitter Cees Veerman.
De Deltacommissie 2008 maakt in haar advies aanschouwelijk met welke waterrisico’s we de
komende eeuw te maken krijgen: de dreiging van te véél zee- en rivierwater en een tekort aan
zoetwater. Ook beschrijft de commissie wat er straks nodig is om Nederland veilig en leefbaar
te houden en hoe we dat in gang kunnen zetten. Hiermee is de basis gelegd voor een
Deltaprogramma, het programma waarmee we Nederland ook in de toekomst veilig en leefbaar houden.
Ik heb de eerste beleidsmatige uitwerking van het advies opgenomen in mijn ontwerp
Nationaal Waterplan. Het plan schetst de lijnen van het waterbeleid voor de komende jaren.
Het beschrijft hoe we onze kust laten meegroeien met de zeespiegelstijging, door steeds meer
zand op te spuiten in zee. Hoe we ons watersysteem natuurlijker gaan inrichten, door bijvoorbeeld steile rivieroevers natuurlijker in te richten. En hoe we actief gaan samenwerken met
deltagebieden in minder kapitaalkrachtige landen. We laten onze kennis van waterbeheer ten
goede komen aan deze landen.
Naast het advies van de Deltacommissie 2008 en het ontwerp Nationaal Waterplan, werd er in
2008 ook de laatste hand gelegd aan de ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen voor Eems,
Maas, Rijndelta en Schelde. De Nederlandse waterbeheerders hebben hiermee breed gedragen
plannen om de chemische en ecologische toestand van ons water te verbeteren.
We hebben het afgelopen jaar dus belangrijke lijnen voor ons waterbeleid uitgezet. Maar er is
ook hard gewerkt aan de uitvoering van ons beleid. Zo hebben we méér ruimte vrijgemaakt
voor rivieren. In oktober gaf ik het startsein voor het Grensmaasproject, één van de grootste
rivierbeveiligingswerken in Nederland.
Ook de kust is beter beveiligd; in 2008 is het werk aan drie van de tien zwakke schakels
afgerond.
Daarnaast zijn er talloze vernieuwende initiatieven genomen om knelpunten in waterkwaliteit
aan te pakken. Een voorbeeld hiervan is een vernieuwende aanpak van afvalwater in een
ziekenhuis, waardoor schadelijke stoffen uit medicijnen niet langer het oppervlaktewater
verontreinigen. En zo is er nog véél meer werk verzet voor ons waterlandschap.
Ik kijk terug op een goed jaar. Maar ik wil vooral ook vooruitkijken. Laten we de ambities
waarmaken die we in 2008 hebben gesteld. Zodat we ook over honderd jaar nog veilig en
welvarend in onze delta kunnen leven.

Tineke Huizinga
Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat

Water in Beeld 2009



Inhoud
Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1

4.2

Verantwoording . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

Grondwater  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
4.2.1

Grondwaterbeheer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

4.2.2

GGOR  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

4.2.3

Warmte- en koudeopslag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

1

Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

4.3.1

Droogte en warmte in 2008 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

2

Bestuurlijke organisatie en instrumentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

4.3.2

Verdroging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

2.1

Algemene strategie en beleidsvoorbereiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12

4.3.3

Zoetwatervoorziening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

2.1.1

Beleid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12

2.1.2

Instrumentarium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14

2.2

Partners voor Water . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

2.3

Leven met Water . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

4.3

Klimaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

5

Waterkwaliteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39

5.1

Kaderrichtlijn Water  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.1.1

Toestand oppervlaktewater  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

5.1.2

Significante belastingen en effecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46

3

Waterveiligheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21

5.1.3

Maatregelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

3.1

Hoogwaterbescherming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

5.1.4

Ex ante evaluatie KRW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

3.1.1

Hoogwaterbeschermingsprogramma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

5.1.5

Synergieprogramma KRW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49

3.1.2

PKB Ruimte voor de Rivier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

5.1.6

(Ondiep) grondwater . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49

3.1.3

Maaswerken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

5.1.7

Internationaal beleid  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49

3.1.4

Stroomlijn  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

5.1.8

Vergunningverlening en handhaving  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

3.1.5

Derde toetsing op veiligheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

3.1.6

Richtlijn Overstromingsrisico’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

5.2.1

Ecologie van de Noordzee  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

3.1.7

Ontwerp Beleidsnota Waterveiligheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

5.2.2

Chemie van de Noordzee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52

3.1.8

Rampenbeheersing overstromingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

5.2.3

Beleidsontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53

3.1.9

Regionale waterkeringen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

3.2

5.2

Noordzee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

3.1.10 Muskus- en beverratten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

6

Financiële en economische aspecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55

Kust . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

6.1

Uitgaven en ontvangsten van de overheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56

3.2.1

Basiskustlijn en het kustfundament  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

6.1.1

Uitgaven van het ministerie van Verkeer en Waterstaat . . . . . . . . 57

3.2.2

Zwakke schakels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

6.1.2

Kosten en opbrengsten van waterschappen  . . . . . . . . . . . . . . . . . 57

3.2.3

Ontwikkelingen in het kustbeleid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

6.1.3

Uitgaven en ontvangsten van provincies en gemeenten . . . . . . . . 58

3.2.4

Beschermingsniveaus kustplaatsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

6.1.4

Gemiddelde kosten van waterschapsheffingen, rioolrecht en
drinkwater voor burgers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60

4

Waterkwantiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

4.1

Waterbeheer 21ste eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

6.2.1

Waterveiligheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61

4.1.1

Waterbeheer stedelijk gebied . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

6.2.2

Waterkwaliteit: KRW ex ante evaluatie  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61

4.1.2

Peilbeheer en voorkomen wateroverlast regionale wateren . . . . . 33

4.1.3

Water en ruimtelijke ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33

6.2

Financiële en economische analyses van maatregelen in het waterbeheer . 61

Afkortingen en begrippen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Colofon  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

Water in Beeld 2009



Water in Beeld 2009



Verantwoording
De rapportage Water in Beeld verschijnt jaarlijks onder verantwoordelijkheid van het Nationaal

van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. De KPI’s zijn met ingang van Water

Water Overleg (NWO), voorheen het Landelijk Bestuurlijk Overleg Water. In het NWO over-

in Beeld 2006 opgenomen in Water in Beeld om een goede inhoudelijke aansluiting

legt de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat met de vertegenwoordigers van de partijen

te borgen tussen de prestatiegegevens in de Rijksbegroting en in deze rapportage.

die betrokken zijn bij het waterbeheer in Nederland: ministeries, provincies, gemeenten en
waterschappen. Water in Beeld 2009 legt de voortgang vast van het integrale waterbeheer in
Nederland in 2008. De rapportage informeert de waterbeheerders in Nederland over de stand

Leeswijzer

van zaken op het brede terrein van water. Water in Beeld wordt tevens aan de Tweede Kamer
aangeboden als bijlage bij de verantwoording over 2008 van het ministerie van Verkeer en

Hoofdstuk 1 geeft een samenvatting van de ontwikkelingen in 2008 die in de

Waterstaat (VenW).

rapportage worden geschetst. Elk hoofdstuk daarna wordt ingeleid met de hoofdboodschappen van dat hoofdstuk.

Water in Beeld 2009 is opgesteld door een samenwerkingsverband van het ministerie van
Verkeer en Waterstaat, het Interprovinciaal Overleg, de Unie van Waterschappen en de Inspectie

Hoofdstuk 2 behandelt het advies ‘Samen werken aan Water’ van de

van Verkeer en Waterstaat. Opdrachtgever voor deze rapportage is het Directoraat-Generaal

Deltacommissie 2008 en het ontwerp Nationaal Waterplan. Er is verder onder meer

Water van het ministerie van VenW. De rapportage is onder verantwoordelijkheid van het

aandacht voor de ontwerp Stroomgebiedbeheerplannen, de waterbeheerplannen

cluster Monitoring, Rapportage en Evaluatie ter vaststelling aangeboden aan het NWO.

van de verschillende overheden, de waterschapsverkiezingen en thema’s zoals
innovaties en waterbewustzijn.

Indeling rapportage

Hoofdstuk 3 gaat over veiligheid in de breedste zin van het waterbeheer. Er is specifieke aandacht voor onder meer het Hoogwaterbeschermingsprogramma, Ruimte

De indeling van deze uitgave van Water in Beeld sluit aan op de indeling van de Rijksbegroting

voor de Rivier, de Maaswerken, de ontwerp Beleidsnota Waterveiligheid, rampen-

2008 in operationele doelstellingen. Deze operationele doelstellingen zijn geformuleerd ter

beheersing en het kustbeleid.

nadere uitwerking van de algemene doelstelling voor het integrale waterbeleid. De algemene
doelstelling is ‘het op orde krijgen en houden van een duurzaam watersysteem tegen maat-

Hoofdstuk 4 behandelt de waterkwantiteit. Onderwerpen die aan bod komen zijn

schappelijk aanvaardbare kosten’. De operationele doelstellingen zijn:

Waterbeheer 21ste eeuw (zoals water en ruimtelijke ontwikkelingen), het grond­

•

Het verbeteren van de doeltreffendheid en doelmatigheid van de bestuurlijke organisatie

waterbeheer en de invloeden van het klimaat op de waterhuishouding (verdroging,

en het instrumentarium van het waterbeleid.

verzilting en de zoetwatervoorziening).

•

•
•

Het waarborgen van de bescherming tegen hoogwater volgens het wettelijke niveau door
primaire waterkeringen langs de kust, het IJsselmeergebied en het rivierengebied, alsmede

Hoofdstuk 5 vertelt de stand van zaken met betrekking tot de Kaderrichtlijn Water,

het dynamisch handhaven van de kustlijn op het niveau van 1990 (basiskustlijn).

oftewel de ecologische en chemische kwaliteit van het water in de stroomgebieden

Het hebben van de juiste hoeveelheid water op het juiste moment, op de juiste plaats,

van de Rijn, Maas, Schelde en Eems. Ditzelfde geldt voor het water in het

voor de vereiste gebruiksfuncties.

Nederlandse deel van de Noordzee.

Een goede ecologische en chemische kwaliteit bereiken in de stroomgebieden van de Rijn,
Maas, Schelde en Eems, en in de Noordzee (Exclusieve Economische Zone).

Hoofdstuk 6 ten slotte geeft inzicht in de kosten en economische aspecten van het
waterbeheer in Nederland. Hoeveel geld is hiermee gemoeid voor het rijk, de

Sinds 2005 gebruikt het Directoraat-Generaal Water van VenW zes zogenoemde Kern Prestatie

provincies, gemeenten en waterschappen en waar komt dat geld vandaan?

Indicatoren (KPI’s) om de realisatie van operationele doelen op het gebied van veiligheid,
waterkwantiteit en waterkwaliteit op hoofdlijnen te monitoren. De prestatie-indicatoren
dienen tevens ter verantwoording aan de Tweede Kamer, via de begroting en het jaarverslag

Water in Beeld 2009

Water in Beeld is ook op het internet te raadplegen. Zie www.waterinbeeld.nl.



Water in Beeld 2009



Vrouwen­
polder

...‘We bouwen
gewoon 8 dijken,
dan hebben we
er altijd genoeg...’

Samenvatting

- Thomas, 8 jaar

1

In 2008 kreeg het waterbeheer en waterbeleid in Nederland een nieuwe, krachtige impuls.
Eerst presenteerde de Deltacommissie 2008 het advies ‘Samen werken met water’, waarin
twaalf aanbevelingen staan om de bescherming van ons land tegen overstromingen te
vergroten en de zoetwatervoorziening op lange termijn veilig te stellen. Daarna volgde de
publicatie van het ontwerp Nationaal Waterplan. Dit bevat de maatregelen die volgens het
kabinet nodig zijn om Nederland ook voor toekomstige generaties veilig en leefbaar te
houden. Kernthema’s zijn de goede bescherming tegen overstromingen, het zoveel mogelijk
voorkómen van wateroverlast en droogte en het bereiken van een goede waterkwaliteit.
Deltacommissie 2008
Nederland krijgt steeds meer te maken met de gevolgen van de wereldwijde klimaatverandering. Juist in onze delta, aan de monding van grote rivieren zoals de Rijn en de Maas en met
een 350 kilometer lange kustlijn, moeten we rekening houden met meer water en hogere
waterstanden. Ook droogte en verzilting zijn gevolgen van de veranderingen in het klimaat,
wat bedreigend is voor de zoetwatervoorziening. Op verzoek van de regering onderzocht de
Deltacommissie 2008 onder leiding van Prof. Dr. C.P. Veerman hoe Nederland zich hieraan kan
aanpassen. In september presenteerde de commissie haar bevindingen. ‘De dreiging is niet
acuut, maar de wateropgave is wel urgent’, aldus de Deltacommissie.
De Deltacommissie 2008 adviseert om alle achterstanden in het waterveiligheidssysteem zo snel
mogelijk weg te werken. Om de zoetwatervoorziening veilig te stellen moet volgens de commissie de strategische functie van het IJsselmeer als zoetwaterreservoir worden versterkt. De kustveiligheid kan volgens de commissie met zandsuppleties op orde worden gehouden, zodanig dat
de kust de komende eeuwen kan aangroeien. Ook voor het Waddengebied, de Zuidwestelijke
delta/Rijnmond en het rivierengebied doet de Deltacommissie 2008 gerichte aanbevelingen.
Het kabinet onderschrijft de samenhangende visie van de Deltacommissie 2008 en heeft deze
uitgewerkt in het ontwerp Nationaal Waterplan. Er komt een Deltawet, waarin alle nodige
voorzieningen worden getroffen om het Deltaprogramma ongehinderd uit te kunnen voeren.
Het Deltaprogramma bevat de concrete projecten die moeten worden uitgevoerd om
Nederland ook in de toekomst veilig en leefbaar te houden.
Ontwerp Nationaal Waterplan
Het ontwerp Nationaal Waterplan verscheen in december 2008 en moet de basis gaan vormen
voor het waterbeleid en waterbeheer in de komende decennia. In de afgelopen tien jaar gaven
de Vierde Nota Waterhuishouding, de Commissie Waterbeheer 21ste eeuw en het Nationaal
Bestuursakkoord Water een belangrijke impuls aan het waterbeleid en waterbeheer in
Nederland. Het beleid is succesvol: Nederland is een veilige delta om in te leven. Om dit zo te
houden, gaf het kabinet in 2007 met de Watervisie aan de ambities te willen vergroten. Naast

Water in Beeld 2009



Water in Beeld 2009



Samenvatting

NBW-Actueel

1

De waterbeheerders in Nederland (rijk, provincies, gemeenten en waterschappen) zetten in juni 2008 hun handtekening onder de geactualiseerde versie van het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW-Actueel).

aandacht voor de bekende thema’s van het waterbeheer

De eerste versie van het NBW stamt uit 2003 en had als doel om in de

verhogen. De extra waterschijf die hierdoor ontstaat, kan

nationale kaders activiteiten voorop die van nationaal belang

(veiligheid, kwantiteit en kwaliteit) wordt in het ontwerp

periode tot 2015 de waterhuishouding in Nederland op orde te brengen

worden gebruikt om in de toekomst ook het westen Nederland

zijn voor Nederland, zoals zandwinning en suppletie, duur-

Nationaal Waterplan geanticipeerd op ontwikkelingen op het

en te houden. In de afgelopen vijf jaar zijn veel van de destijds gemaakte

van voldoende zoetwater te voorzien. Als gevolg van de

zame (wind)energie, olie- en gaswinning, zeescheepvaart en

gebied van klimaat, demografie en ecologie. Met als resultaat

afspraken uitgevoerd. Nieuwe klimaatscenario’s en de ruimtelijke

zeespiegelstijging dringt zout water vanuit zee en via het

defensiegebieden op zee. Dit gebruik moet in evenwicht

een duurzaam en klimaatbestendig waterbeheer.

investeringen die de komende jaren worden gedaan in woningbouw,

grondwater steeds verder het land in. Behalve voor de kwaliteit

blijven met het mariene ecosysteem. Het kabinet geeft priori-

infrastructuur en behoud van landschappen, maakten de actualisatie van

van het water heeft dit ook gevolgen voor de gebruiksfuncties

teit aan de ontwikkeling van windmolenparken. Het vrije zicht

het NBW noodzakelijk.

landbouw, scheepvaart, natuur en landschap. Het vraagstuk is

op de horizon vanaf de kust wordt gehandhaafd.

Veiligheid
Verandering van het klimaat vergroot de dreiging van het

complex door de combinatie van technische en maatschappe-

water. Daarnaast zijn de te beschermen waarden de afgelopen

lijke vraagstukken. Ook moet rekening worden gehouden met

Waterbewustzijn

decennia sterk toegenomen. Uitgangspunt van het geactuali-

de samenhang tussen gebieden (zoals het IJsselmeer en de

Wat betekent het om in een land te wonen dat voor een

seerde Nederlandse waterveiligheidsbeleid is dat er rekening

Zuidwestelijke Delta), de relatie met de regionale wateropga-

groot deel onder de zeespiegel ligt? Nederlanders moeten de

wordt gehouden met een basisveiligheid voor ieder individu,

Het HWBP gaat over de primaire waterkeringen in Nederland.

ven, de verscheidenheid aan water gebruiksfuncties én de

voor- en nadelen kennen en daarnaar handelen, ook vanuit

een maatschappelijk aanvaardbaar risico voor grote groepen

Die worden periodiek getoetst op veiligheid. De secties van

consequenties voor de rivierafvoerverdeling.

het besef dat water een schaars goed is. Om het water­

slachtoffers en een economisch optimaal veiligheidsniveau.

waterkeringen die ‘onvoldoende’ scoren dienen te worden

De belangrijkste opgave in het waterveiligheidsbeleid is het

verbeterd. De verbetermaatregelen zijn gebundeld in het

Waterbeheerplannen

mogelijkheden bieden om meer over het waterbeheer en

verstandig omgaan met onzekerheden, volgens het principe

Hoogwaterbeschermingsprogramma. In het kader van het

De waterbeheerders maken hun eigen specifieke waterbe-

veiligheid te weten te komen en daarmee iets te doen. In

van ‘meerlaagsveiligheid’. De eerste laag is preventie. De

HWBP zijn waterschappen bezig met de uitvoering van

heerplannen. Het rijk bracht in 2008 het Ontwerp Beheer- en

2008 zijn plannen om het waterbewustzijn onder de

tweede laag is om door een zorgvuldige ruimtelijke planning

85 projecten. Rijkswaterstaat voert 10 projecten uit. Eind

Ontwikkelplan Rijkswateren (BPRW) uit voor de grote wate-

Nederlandse bevolking te vergroten omgezet in concrete

schade en slachtoffers bij een eventuele overstroming te

2008 waren twee gemalen en drie sluizen gerenoveerd.

ren in Nederland. De provincies hebben een waterhuishou-

acties. Er ging een tweede campagne ‘Nederland leeft met

beperken. Derde laag is rampenbeheersing. Het voorkómen

Ook was 11,5 kilometer dijken versterkt, waardoor die weer

dingsplan of omgevingsplan opgesteld. De 26 waterschappen

water’ van start. Die is gericht op bewustwording en op het

van een overstroming is en blijft de belangrijkste pijler van het

aan de wettelijke veiligheidsnormen voldoen.

schreven elk een waterbeheerplan. In de plannen staan de

creëren van meer betrokkenheid bij het waterbeleid en

visies en ambities voor de komende periode: wat wil de

waterbeheer.

bewustzijn te stimuleren wil de overheid burgers en bedrijven

waterveiligheidsbeleid.
Ruimte voor de Rivier ligt op stoom. Dit programma omvat

waterbeheerder op het gebied van duurzaam waterbeheer

Voor de rivieren worden maatregelen uitgewerkt om op lange

veertig maatregelen, die het rivierengebied beter moeten

bereiken en hoe gaan ze dat doen?

In december werd de watercanon ‘Zoden aan de Dijk’

termijn hogere afvoeren te kunnen verwerken. Er worden

beschermen tegen overstromingsgevaar. De maatregelen vari-

mogelijkheden verkend om langs de rivieren nog meer ruimte

ëren van uiterwaardvergraving en dijkteruglegging tot

De regionale en nationale plannen vormen de bouwstenen

geschiedenis, geografie, cultuurhistorie en onderwijs zetten in

te reserveren. Ook wordt onderzocht hoe het Rijnmondgebied,

kribverlaging en zomerbedverdieping. Ze worden gecombi-

van de stroomgebiedbeheerplannen (SGBP). De EU-landen

de watercanon gebeurtenissen en ingrepen op een rij die

de Zuidwestelijke Delta en het IJsselmeer kunnen worden

neerd met maatregelen om gebieden aantrekkelijker en

zijn volgens de Kaderrichtlijn Water (KRW) verplicht deze

Nederland hebben gevormd tot wat het vandaag de dag is.

aangepast om de toename van de afvoer te verwerken, reke-

mooier te maken. In 2008 werden verschillende planontwer-

SGBP op te stellen. In het SGBP wordt per stroomgebied

Ook werd afgelopen jaar het eerste concept van het Actieplan

ning houdend ook met de stijgende zeespiegel, om zodoende

pen goedgekeurd en realisatie- en samenwerkingsovereen-

vermeld wat de waterkwaliteit is, wat de doelstellingen zijn

Watereducatie opgesteld om de aandacht voor water in het

in te kunnen spelen op toekomstige ontwikkelingen. In het

komsten ondertekend.

om de kwaliteit te verbeteren en welke maatregelen daarvoor

onderwijs te stimuleren.

uitgebracht. Deskundigen op het gebied van waterstaat­

IJsselmeergebied staat de versterking van de Afsluitdijk

per gebied worden ingezet. De ontwerp SGBP zijn in decem-

centraal. Het streven is om de noodzakelijke versterking te

De bescherming tegen hoogwater in Limburg wordt uitge-

ber 2008 vastgesteld. Voor de uitwerking van de maatregelen

Financiën

combineren met een multifunctionele inrichting die past bij de

voerd in het project Maaswerken en wordt grotendeels gerea-

hebben de waterbeheerders tot 2015 de tijd.

Wie de uitgaven van de overheden aan watertaken optelt

bestaande kernkwaliteiten van het IJsselmeergebied, zoals de

liseerd door verbreding en verdieping van de Maas. Daarbij

strategische zoetwatervoorraad op langere termijn.

wordt eveneens nieuwe natuur gerealiseerd en grind gewon-

Waterkwaliteit

Ten opzichte van 2007 betekent dit een stijging (gecorrigeerd

nen. In oktober 2008 ging de uitvoering van het

Voor de verbetering van de waterkwaliteit houdt het kabinet

voor inflatie) van 3,9 procent. In 2007 betaalde een

Voor de kust kiest het kabinet voor het meegroeien van het

Grensmaasproject van start. Andere mijlpalen in het

vast aan een combinatie van aanpakken van stoffen bij de

gemiddeld huishouden in totaal voor waterverbruik en het

kustfundament met de zeespiegel door het toevoegen van

Maaswerken-project waren het besluit om een hoogwater-

bron en het verbeteren van de inrichting van het water­

watersysteem 547 euro (2006: 518 euro). Dit bedrag is

zand. Om te voorkomen dat de kustlijn landwaarts terug-

geul bij Well-Aijen aan te leggen, het op hoogte brengen van

systeem. In 2008 is de officiële toetsing van de waterkwaliteit

opgebouwd uit verontreinigingsheffing (127 euro), rioolrecht

schrijdt en om het zandvolume van het kustfundament te

39 kilometer Maaskaden in de stedelijke gebieden van onder

voor het eerst uitgevoerd volgens de KRW-systematiek. Voor

(144 euro), drinkwater (189 euro) en omslagheffingen voor

handhaven is in 2008 bijna acht miljoen kubieke meter aan

meer Roermond en Venlo en de realisatie van het noordelijke

de meeste ecologische kwaliteitselementen worden de

waterkeringen (18 euro) en waterbeheren (69 euro).

zandsuppleties uitgevoerd.

retentiebekken Lateraal Kanaal West.

normen niet gehaald, voor de meeste chemische kwaliteits­

De stijging wordt vooral veroorzaakt door de hogere

elementen wel. Omdat het totaal oordeel van de water­

rioolrechten.

komt in 2008 op een bedrag van ruim 5,4 miljard euro.

In uitvoering

Zoetwatervoorziening/IJsselmeergebied

kwaliteit een optelsom is van de ecologische en de chemische

In het ontwerp Nationaal Waterplan worden nieuwe trends

Naar verwachting neemt de beschikbaarheid van zoet water in

kwaliteit, valt het totaal oordeel overwegend onvoldoende uit

en trajecten aangekondigd én het geeft een vervolg aan

Nederland af. In lijn met het advies van de Deltacommissie

voor de waterlichamen in Nederland.

beleidsvoornemens en programma’s die al in uitvoering zijn

staat in het ontwerp Nationaal Waterplan dat de strategische

genomen, zoals het Hoogwaterbeschermingsprogramma

functie van het IJsselmeer als zoetwaterreservoir moet worden

Noordzee

(HWBP), Ruimte voor de Rivier en de Maaswerken.

versterkt. Op korte termijn kan dit via een beperkte aanpassing

In de ontwerp Beleidsnota Noordzee die in 2008 verscheen

van het peilbeheer. Op langere termijn stelt de ontwerp

kiest het kabinet voor een duurzaam, ruimte-efficiënt en veilig

Beleidsnota IJsselmeergebied voor om het IJsselmeerpeil te

gebruik van de Noordzee. Het kabinet stelt binnen de inter­

Water in Beeld 2009



Water in Beeld 2009



2

Vinexlocatie
De Reeshof,
Tilburg

...‘ Straks gaan
we allemaal varen
en niet meer
met de auto...’

Bestuurlijke organisatie
en instrumentatie

- Liselot, 12 jaar

Hoofddoelstelling
Het verbeteren van de doel­
treffendheid en doelmatigheid
van de bestuurlijke organisatie
en het instrumentarium van het
waterbeleid.

Hoofdboodschappen
Op verzoek van het kabinet bracht de Deltacommissie 2008 een advies uit over de bescherming van Nederland tegen de gevolgen van de klimaatverandering. Dit advies is uitgewerkt in
het ontwerp Nationaal Waterplan. Het ontwerp Nationaal Waterplan is in december 2008
door de ministerraad vastgesteld.
Het opstellen van het ontwerp Nationaal Waterplan stond centraal in 2008. Het ontwerp
Nationaal Waterplan is een van de belangrijkste beleidsproducten. Naast aandacht voor de
bekende thema’s van het waterbeheer, moeten ook antwoorden worden geformuleerd op
ontwikkelingen in klimaat, demografie en economie. Hiervoor geeft het ontwerp Nationaal
Waterplan streefbeelden voor de toekomst. Het kabinet geeft de eerste belangrijke beleidsstappen en maatregelen aan die de komende zes jaar moeten worden genomen om naar die
streefbeelden toe te werken. Het ontwerp Nationaal Waterplan geeft niet alleen de beleids­
basis voor water in de komende zes jaar, het bouwt ook mee aan een solide basis voor het
waterbeleid in de volgende planperiodes.
Het ontwerp Nationaal Waterplan laat enerzijds zien hoe er op het gebied van wateraanvoer
en waterafvoer, peilregulatie en waterzuivering kansen liggen voor menselijke gebruiksfuncties, anderzijds hoe bedreigingen kunnen worden weerstaan. Vastgesteld is dat het ontwerp
Nationaal Waterplan van 11 mei tot en met 22 juni 2009 voor inspraak ter inzage ligt.
Voor het Nederlandse deel van de stroomgebieden Eems, Maas, Rijn en Schelde zijn in december 2008 ontwerp Stroomgebiedbeheerplannen vastgesteld en ter inzage gelegd. In de plannen wordt per stroomgebied aangegeven welke doelen er gelden voor de grond- en
oppervlaktewateren, hoe de kwaliteit behouden kan blijven en waar nodig verder verbeterd
kan worden. Naast de nationaal georiënteerde plannen is er samen met de andere landen ook
een internationaal overkoepelend plan per stroomgebied opgesteld.
In 2008 Nederland hebben alle waterbeheerders gelijktijdig een ontwerp waterbeheerplan
voor de periode 2010-2015 opgesteld en ter inzage gelegd. De plannen zijn opgesteld om het
werk aan water in Nederland in goede banen te leiden en afspraken te maken over taken en
verantwoordelijkheden van de verschillende overheden.
De Waterwet is in maart 2008 door de Tweede Kamer aanvaard. Deze wet voorziet in een
raamwerk voor de modernisering van het Nederlandse waterbeheer. Doel van de Waterwet is
om waterschappen, provincies en gemeenten beter in staat te stellen problemen zoals wateroverlast, waterschaarste en watervervuiling tegen te gaan. De wet regelt onder meer het
beheer van oppervlaktewater en grondwater in Nederland. In de Waterwet zijn acht bestaande

Water in Beeld 2009

10

Water in Beeld 2009

11

Bestuurlijke organisatie
en instrumentatie

2

waterbeheerwetten samengevoegd. Dat biedt een aantal

De aanbevelingen van de Deltacommissie 2008 zijn voor het

voordelen, bijvoorbeeld voor de samenhang tussen waterbe-

kabinet richtinggevend voor nadere uitwerking en besluitvor-

Voor inhoudelijke onderwerpen (bijvoorbeeld het

leid en ruimtelijke ordening. Ook zorgt de nieuwe wet voor

ming. In 2008 is de Ministeriële Stuurgroep Deltaprogramma

minder regels, vergunningstelsels en administratieve lasten.

ingesteld die een nieuwe Deltawet opstelt. Hierin worden de

Samenwerken aan

• In 2009 ontwerp Deltawet gereed

het ontwerp Nationaal Waterplan een overzicht van het

bestuurlijke organisatie (inclusief een Deltaregisseur), het

realisatie

• Vergroten mogelijkheden gebiedsontwikkeling

streefbeeld, de beleidskeuzes en de realisatie daarvan.

Figuur 2.1 Hoofdpunten van het Ontwerp Nationaal Waterplan

beleidsonderwerpen waterveiligheid en waterkwaliteit geeft

De waterbeheerders hebben in juni 2008 het geactualiseerde

Deltaprogramma en de financieringswijze vastgelegd.

• Versterking watertoetsproces

Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW) ondertekend. Met de

Tegelijkertijd is een kwartiermaker voor de Deltaregisseur

• Uitvoeren kennis- en innovatieagenda

actualisatie van het NBW geven deze overheden het belang

aangesteld, die plannen van aanpak maakt voor de maatrege-

• Vergroten waterbewustzijn

aan van samenwerking om het water duurzaam en klimaat­

len in het Deltaprogramma. Het Deltaprogramma bevat de

bestendig te beheren. In het NBW is vermeld hoe zij omgaan

concrete projecten die moeten worden uitgevoerd om

met nieuwe klimaatscenario’s, de stedelijke wateropgave en

Nederland ook in de toekomst veilig en leefbaar te houden.

Waterveiligheid

uitgangspunt

de gevolgen voor de ruimtelijke ordening.

2.1.1.2 Ontwerp Nationaal Waterplan

• Goed voorbereid op een eventuele ramp
• Nieuwe veiligheidsnormen in 2011 op basis van

In november 2008 zijn voor alle waterschappen tegelijk
Het in december 2008 verschenen ontwerp Nationaal

Dit is het gevolg van een wijziging van de Waterschapswet.

Waterplan is een van de belangrijkste beleidsproducten van

Hierbij is het personenstelsel vervangen door een lijstenstelsel.

het kabinet op het gebied van water. Met deze opvolger van

De opkomst bij de verkiezingen was gemiddeld 24 procent.

de vierde Nota waterhuishouding gaat waterbeherend

overstromingskansen
• Toetsing aan verwachte, toekomstige

Duurzame

Waterplan is op basis van de nieuwe Waterwet en de nieuwe

2.1.1

Algemene strategie en beleids­
voorbereiding
Beleid

zoetwatervoorziening

Wet ruimtelijke ordening tevens een structuurvisie voor de
ruimtelijke aspecten. Vastgesteld is dat het ontwerp Nationaal
ter inzage ligt.

Schoner en natuurlijker

toekomst. Het kabinet geeft in het ontwerp Nationaal

advies ‘Samen werken met water’ uit. Het advies richt zich op

Waterplan ook de eerste belangrijke beleidsstappen en maat-

een duurzame ontwikkeling van kust en achterland in het licht

regelen aan die de komende zes jaar moeten worden geno-

van de klimaatverandering. De aanbevelingen hebben betrek-

men om naar die streefbeelden toe te werken (zie figuur 2.1).

king op zowel de bescherming tegen overstromingen als het

Het ontwerp Nationaal Waterplan geeft niet alleen de beleids-

veiligstellen van de zoetwatervoorziening op de lange termijn.

basis voor water in de komende zes jaar, het bouwt mee aan

• Stroomgebiedbeheerplannen voor 2009-2015

Waterbeleid in gebieden • Kustfundament, meegroeien met zeespiegelstijging
• Kustuitbreiding naar zee verkennen
• Doorgaan met Ruimte voor de Rivier en
Maaswerken
• Onderzoek afsluitbare hoogwaterkeringen
Rijnmond
• Waterafvoer via IJsselmeer blijven spuien
• IJsselmeer stijgt mee met zeespiegel, Markermeer

een solide basis voor waterbeleid in de volgende
De Deltacommissie 2008 concludeerde dat de wateropgave

In 2003 verscheen de oorspronkelijke versie van het Nationaal

2015

• Natuurlijker inrichten watersysteem

ontwikkelingen in klimaat, demografie en economie. Het
staatscommissie onder leiding van Prof. Dr. C.P. Veerman – het

• Besluit waterverdeling en bestrijding verzilting in

• Aanpak bij de bron

heer, moeten ook antwoorden worden geformuleerd op
ontwerp Nationaal Waterplan geeft streefbeelden voor de

2.1.1.3 Nationaal Bestuursakkoord Water

• Vasthouden, bergen en zuiniger omgaan met water

Waterplan van 11 mei tot en met 22 juni 2009 voor inspraak

Op 3 september 2008 bracht de Deltacommissie 2008 – een

• Ontwikkelen risicozonering kwetsbare objecten

• Rol IJsselmeer als zoetwaterreservoir vergroten

Naast aandacht voor de bekende thema’s van het waterbe-

2.1.1.1 Advies Deltacommissie 2008

en IJmeer niet

planperiodes.

• Getijdendynamiek in Zuidwestelijke Delta

niet acuut is, maar wel urgent en deed twaalf aanbevelingen.

terugbrengen

Volgens de commissie is ‘verbindende nationale regie in

Met het ontwerp Nationaal Waterplan worden nieuwe trends

combinatie met regionale verantwoordelijkheid voor de

en trajecten ingezet. Dit neemt niet weg dat ook een groot

uitvoering’ noodzakelijk voor krachtige besluitvorming en

deel van het werk dat al eerder is ingezet - en succesvol is

voor realisatie van de aanbevelingen. Het kabinet onder-

gebleken - wordt voortgezet. En in sommige gevallen wordt

schrijft dit. Het kabinet gaf op 12 september 2008 een reactie

afgerond. Het gaat hierbij om beleidsvoornemens die in

op hoofdlijnen en heeft met het ontwerp Nationaal Waterplan

uitvoering zijn (zoals Ruimte voor de Rivier) en ook om

Solidair met vijf delta’s

inmiddels een eerste invulling aan de aanbevelingen gegeven

uitvoeringsplannen zoals de ontwerp stroomgebiedbeheer-

in de wereld

(zie § 2.1.1.2).

plannen (ontwerp SGBP) en het ontwerp Beheer en

• Beekdalsysteem en sponswerking landschap
versterken
• Op Noordzee keuzes maken voor zandwinning,
duurzame (wind)energie en natuur

de ontwerp SGBP als het ontwerp BPRW zijn in 2008

voor de politiek-bestuurlijke, financiële en juridische veranke-

afgerond.

• Actieve en langjarige samenwerking voor veiligheid
en schoon water in deltagebieden

Bestuursakkoord Water (NBW). In de afgelopen vijf jaar is
volgens het NBW gewerkt aan het op orde brengen van de
waterhuishouding in Nederland. Een groot deel van de
destijds gemaakte afspraken is op dit moment uitgevoerd. Een
ander deel moet worden bijgesteld aan de hand van nieuwe
klimaatscenario’s en de ruimtelijke investeringen die de
komende jaren worden gedaan in woningbouw, infrastructuur
en behoud van landschappen. Deze veranderingen maakten
een actualisatie van het NBW noodzakelijk. Het rijk, de
provincies, gemeenten en waterschappen ondertekenden op
25 juni 2008 het Nationaal Bestuursakkoord Water-Actueel.
Met de actualisatie van het NBW onderstrepen de betrokken
partijen nogmaals het belang van samenwerking om het
water duurzaam en klimaatbestendig te beheren.
Het NBW heeft tot doel om in de periode tot 2015 de waterhuishouding in Nederland op orde te brengen en te houden
en om te anticiperen op veranderende omstandigheden. Het
gaat daarbij om de verwachte zeespiegelstijging, bodemdaling
en klimaatverandering.
De NBW-partijen zijn nu aan de slag met de uitvoering van de
nieuwe afspraken in het akkoord. Daarin staat onder meer
hoe zij moeten omgaan met nieuwe klimaatscenario’s, de
stedelijke wateropgave en de gevolgen voor de ruimtelijke
ordening. Ook is er meer aandacht voor de Europese

Ontwikkelplan voor de Rijkswateren (ontwerp BPRW). Zowel
De Deltacommissie 2008 heeft concrete voorstellen gedaan

Over het thema waterveiligheid, voor het IJsselmeergebied en
voor de Noordzee zijn in 2008 aparte beleidsnota’s verschenen. De beleidsnota’s vormen een nadere uitwerking en
onderbouwing van de hoofdkeuzes uit het ontwerp Nationaal
Waterplan en dienen in samenhang daarmee te worden gelezen. Tevens is een separate samenvatting opgesteld van de
ontwerp SGBP die op basis van de Kaderrichtlijn Water zijn
opgesteld. Deze documenten maken alle onderdeel uit van
het ontwerp Nationaal Waterplan en zijn als bijlage aan het
ontwerp Nationaal Waterplan toegevoegd.

waterhoogten

Nederland een nieuwe fase in. Het ontwerp Nationaal

2.1

• Voorkomen overstromingen blijft het belangrijkste
• Beperk gevolgen door duurzame inrichting gebied

verkiezingen gehouden voor de categorie ingezetenen.

IJsselmeergebied, de Noordzee en Zuidwestelijke Delta) en de

Bron: Ontwerp Nationaal Waterplan, 2008

Kaderrichtlijn Water, waarin afspraken zijn gemaakt voor het
realiseren van ecologisch gezond en chemisch schoon water.

ring, zoals het instellen en aanstellen van een ministeriële

De Inspectie Verkeer en Waterstaat heeft een vooronderzoek

stuurgroep, een Deltaregisseur, een Deltafonds en een

uitgevoerd naar de bestuursinstrumenten van het NBW. In het

Deltawet.

vooronderzoek komt naar voren dat samenwerking en inte-

Water in Beeld 2009

12

Water in Beeld 2009

13

Bestuurlijke organisatie
en instrumentatie

2

graliteit van groot belang zijn voor het welslagen van het

georiënteerde plannen is er samen met de andere landen

hun watertaken. In Nederland hebben alle waterbeheerders

voeren. Dit geldt onder meer voor de Kaderrichtlijn Water, de

NBW. De provincie speelt hierbij een essentiële regisserende

een internationaal overkoepelend plan per stroomgebied

gelijktijdig een ontwerp Waterbeheerplan voor de periode

Richtlijn Overstromingsrisico’s en de Kaderrichtlijn Mariene

rol. De inspectie acht het dan ook bijzonder nuttig dit nader

opgesteld.

2010-2015 opgesteld.

Strategie.

van samenwerking en integraliteit door de provincies bij de

Over de eerste concepten van de vier ontwerp SGBP

Het opstellen van een waterbeheerplan is op basis van de

De Waterwet biedt het kader en wordt nader uitgewerkt in

uitvoering van het NBW’.

oordeelde de Inspectie Verkeer en Waterstaat dat de water­

Waterwet een inspanningsverplichting voor beheerders.

onderliggende regelgeving: het Waterbesluit (een algemene

beheerders nauwelijks aandacht hadden voor de afwenteling

Het waterbeheerplan komt tot stand in samenwerking met de

maatregel van bestuur), de Waterregeling (een ministeriële

van problemen van het ene waterlichaam naar het andere.

vertegenwoordigers van onder meer landbouworganisaties,

regeling) of in verordeningen van waterschappen en provin-

Zij waren vooral toegespitst op maatregelen om lokaal

landgoedeigenaren, natuurbeheerorganisaties, drinkwater­

cies. Deze uitvoeringsregels treden tegelijkertijd met de

Medio 2008 is een implementatieplan vastgesteld voor de

verbeteringen in de ecologie te realiseren. De inspectie heeft

organisaties, sportvisserij, bedrijfsleven en de provincies.

Waterwet in werking.

uitvoering van de EU Richtlijn Overstromingsrisico’s

suggesties gedaan voor verduidelijking, verbetering en

(2007/60/EG), na samenspraak met de bij het waterbeheer,

aanvulling van de plannen.

Het rijk heeft het ontwerp Beheer- en Ontwikkelplan voor de

De Wet gemeentelijke watertaken trad 1 januari 2008 in

Rijkswateren (ontwerp BPRW) uitgebracht. Het plan beschrijft

werking. De in de wet geregelde zorgplichten van gemeenten

het beheer van de rijkswateren en is opgesteld binnen de

voor afvloeiend hemelwater en overtollig grondwater in het

kaders van Europese richtlijnen, nationale wetgeving en natio-

stedelijk gebied worden opgenomen in de Waterwet.

te onderzoeken door een audit uit te voeren naar ‘de borging

2.1.1.4 Richtlijn Overstromingsrisico’s

de ruimtelijke inrichting en de crisisbeheersing betrokken
overheden. De richtlijn verplicht de lidstaten tot het inwinnen

2.1.2.2 Kaderrichtlijn Mariene Strategie

van informatie, het voeren van overleg en planvorming voor
het nationaal en grensoverschrijdend beheer van over­

De Europese Unie nam op 15 juli 2008 de Kaderrichtlijn

naal beleid. Het ontwerp BPRW gaat over de grote wateren in

stromingsrisico’s, alsook tot het opstellen van overstromings-

Mariene Strategie (KRM, 2008/56/EG) aan. Deze richtlijn

Nederland en bevat een gebiedsgericht programma van

De Inspectie Verkeer en Waterstaat heeft een handhaafbaar-

kaarten en beheerplannen over overstromingsrisico’s

beoogt het duurzaam gebruik van de Europese wateren te

maatregelen.

heidstoets uitgevoerd op het voorontwerp Invoeringswet

(zie ook § 3.1.6).

garanderen op basis van een Goede Milieu Toestand.

2.1.2

Instrumentarium

2.1.2.1 Kaderrichtlijn Water
De Kaderrichtlijn Water (KRW, 2000/60/EG) schept een kader

Waterwet. De invoeringswet regelt de invoering van de

De Noordzee als geheel wordt in de richtlijn beschouwd als

De waterschappen hebben waterbeheerplannen opgesteld.

Waterwet en heeft voornamelijk een juridisch-technisch

een subregio van de Noordoost Atlantische Oceaan.

Hierin staan de visies en ambities voor de komende periode,

karakter. Van meer inhoudelijke aard zijn enige aanvullingen

Het Nederlandse deel van de Noordzee wordt gezien als een

kortom wat de regionale waterbeheerder de komende jaren

van de Waterwet zelf. Zo wordt het waterbodembeheer

subsubregio. De KRM verplicht elk EU-land een mariene

op het gebied van duurzaam waterbeheer wil bereiken.

geregeld en worden voorschriften voor de handhaving

strategie voor zijn deel van de zee te ontwikkelen en de

Er staat bijvoorbeeld in wat het waterschap doet om te zorgen

opgenomen. De invoeringswet is volgens de inspectie op

KRM-wet uit te voeren in vastgestelde stappen, die tot een

voor veilige dijken, het voorkomen van wateroverlast, het

hoofdlijnen goed handhaafbaar.

goede milieutoestand leiden in 2020. Zie figuur 2.2.

tegengaan van watertekorten, verdroging en verzilting, het

voor het waterbeheer in de Europese Unie. Water is een

verbeteren van de waterkwaliteit en het zuiveren van

2.1.2.5 Watertoets

2.1.2.3. Waterbeheerplannen

afvalwater.

De KRW stelt een kader voor de bescherming van oppervlak-

Om het werk aan water in Nederland in goede banen te

De provincies hebben een waterhuishoudingplan of omge-

Watertoets zijn in 2007 en 2008 verschillende mogelijkheden

tewater, overgangswateren, kustwateren en grondwater.

leiden, zijn afspraken gemaakt over taken en verantwoorde-

vingsplan opgesteld. Daarin staan de visies en ambities op het

onderzocht die de watertoets kunnen versterken: communica-

lijkheden van de verschillende overheden. Het rijk, provincies,

gebied van waterbeheer en andere onderwerpen voor de

tief, beleidsmatig en juridisch. De Commissie van Advies

gemeenten en waterschappen maken plannen specifiek voor

erfgoed dat als zodanig moet worden beschermd, verdedigd
en behandeld. Doel is een duurzaam gebruik van water.

Naar aanleiding van een in 2006 gehouden evaluatie

komende jaren uitgewerkt. Deze plannen vormen de schakel

inzake Waterstaatswetgeving adviseerde in 2008 over de

Een verplichting die voortkomt uit de KRW is het ontwikkelen

tussen het landelijke beleid en het regionale beleid en de

mogelijkheden voor juridische versterking van de watertoets.

en vaststellen van zogenoemde stroomgebiedbeheerplannen.

uitvoering daarvan. De plannen zijn strategisch van aard en

Het ontwerp Nationaal Waterplan zet in op een beleidsmatige

geven de instrumenten die de provincie hiervoor in wil zetten.

versterking van de watertoets. Verdere aanscherping van het

Op dit moment hebben de provincies Groningen, Drenthe,

wettelijk instrumentarium hangt af van de uitkomsten van de
evaluatie van de watertoets, onder meer op het aspect van

Ontwerp Stroomgebiedbeheerplannen

Daarin staat per stroomgebied met welke maatregelen de

Figuur 2.2 Tijdpad implementatie KRM

oppervlaktewateren en grondwateren in Nederland in een
goede ecologische en chemische toestand worden gebracht.

Transpositie in de nationale wetgeving

2010

Flevoland, Limburg en Zeeland een omgevingsplan.

Initiële beoordeling huidige milieu toestand

2012

2.1.2.4 Stand van zaken Waterwet

locatiekeuzen.

Definitie Goede Milieu Toestand (GMT)

2012

In de Waterwet, die in maart 2008 door de Tweede Kamer

De digitale werkversie van de landelijke handreiking water-

Definitie milieudoelen en indicatoren

2012

werd aanvaard, zijn acht waterbeheerwetten samengevoegd.

toets is in 2008 herzien. Naast een gedegen wateradvies en

De wet schept een kader voor de noodzakelijke modernise-

waterparagraaf zijn goede voorbereiding en nazorg van groot
belang voor een adequate doorwerking van waterbelangen

Voor het bereiken van de goede toestand in het jaar 2015
geldt een inspanningsverplichting. Op de uitvoering van het
maatregelenprogramma voor de planperiode 2009-2015 rust
een resultaatsverplichting.
In nauwe samenwerking met provincies, waterschappen en
gemeenten stelt het rijk de plannen op. Voor het Nederlandse
deel van de stroomgebieden Eems, Maas, Rijn en Schelde zijn
in december 2008 ontwerp Stroomgebiedbeheerplannen
(SGBP) opgesteld en ter inzage gelegd. In de plannen wordt

ruimtelijke doorwerking en de werking van de watertoets bij

Start monitoringsprogramma

2014

ring van het Nederlandse waterbeheer voor de komende
decennia. Door het samenvoegen van zes vergunningen tot

in de ruimtelijke ordening. Hierbij is een belangrijke rol

Programma’s van maatregelen: gereed

2015

één vergunning en door de toepassing van algemene regels,

weggelegd voor de nieuwe Wet ruimtelijke ordening.

Start

2016

nemen de bureaucratie en de regeldruk voor burgers en

Deze wet regelt hoe plannen van gemeenten, provincies en

bedrijven af. De Waterwet sluit goed aan op de nieuwe Wet

rijk worden gemaakt en gewijzigd.

Bereiken Goede Milieu Toestand

2020

per stroomgebied vermeld wat de huidige waterkwaliteit is.
Daarnaast wordt aangegeven welke doelen er gelden voor

ruimtelijke ordening, waardoor de relatie met het ruimtelijke
omgevingsbeleid wordt versterkt. De Waterwet maakt het

de oppervlaktewateren en grondwateren en welke maat­
regelen per gebied worden uitgevoerd. Naast de nationaal

ook eenvoudiger om de Europese waterrichtlijnen uit te

Bron: Ministerie Verkeer en Waterstaat, 2008

Water in Beeld 2009

14

Water in Beeld 2009

15

Bestuurlijke organisatie
en instrumentatie

2

Lokale waterschapsbelasting
voor Roemenen
2.1.2.6 Waterschapsverkiezingen

Via in de Waterschapswet geregelde procedures is ook de

De Nederlandse Waterschapsbank kende in februari 2008 82.000 euro

2. een spoor in samenwerking met de regionale partners,

vertegenwoordiging van de overige drie categorieën (land-

subsidie toe voor fase I van een Roemenië-project van Waterschap Roer

waarin het publiek concrete handelingsperspectieven

In november 2008 zijn voor het eerst bij alle waterschappen

bouw, bedrijven en natuurterreineigenaren) in de Algemeen

en Overmaas. Dit project heeft tot doel om een invoeringsplan op te

tegelijk verkiezingen gehouden voor de leden van de

Besturen van de waterschappen tot stand gekomen.

stellen voor een lokaal belastingsysteem voor waterschappen gebaseerd

Algemeen Besturen voor de categorie ingezetenen. De verkiezingen vonden plaats via briefstemmen. Alle kiesgerechtigden

2.1.2.7 Innovaties

kregen thuis een stempakket en konden hun stemformulier
met de post naar het waterschap sturen.

worden aangereikt;
3. een spoor waarin maatschappelijke organisaties en

op het Nederlandse model. Daar waar in Roemenië de financiering van

bedrijfsleven het voortouw nemen, gericht op het relevant

waterschapstaken nog centraal gebeurt, zorgen in Nederland de water-

maken van water in de eigen leefwereld van de burger.

schappen zelf voor de financiering van hun taken via de heffing van

Innovatieprogramma KRW

waterschapsbelasting. In een eerder project, afgerond in 2007, was al

Watercanon

Het kabinet reserveerde in 2008 75 miljoen euro voor de

onderzocht welk financieringssysteem voor Roemenië het meest geschikt

In het voorjaar van 2008 gaf de staatssecretaris van Verkeer

In de Waterschapswet is ook de mogelijkheid opgenomen om

uitvoering van het Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water

was. De zogenoemde blue print van het decentrale belastingstelsel

en Waterstaat het startsein tot het opstellen van een water­

via internet te stemmen. Aanvankelijk wilden de waterschap-

(KRW). De hoofddoelstelling van het innovatieprogramma is

waterschappen uit Nederland bleek ook nuttig/wenselijk voor de

canon van Nederland, door de Canoncommissie Water in het

pen van deze mogelijkheid gebruik maken. Uit een onderzoek

de verbetering van de kosten-batensaldo’s van een aantal

Roemeense waterschappen. In juni 2008 bracht de Roemeense verant-

leven te roepen. Deskundigen op het gebied van waterstaat-

in opdracht van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat

KRW-maatregelen en de vergroting van de mate van doelrea-

woordelijke staatssecretaris een bezoek aan Waterschap Roer en

geschiedenis, geografie, cultuurhistorie en onderwijs brachten

bleek in de zomer van 2008 dat er een probleem in de voor-

lisering van de KRW. Nevendoelstelling is de verbetering van

Overmaas. In september volgde een workshop over financiering van

de geschiedenis van het Nederlandse waterbeheer tot leven.

ziening voor internetstemmen zat, met als consequentie dat

de concurrentiepositie van de Nederlandse watersector.

waterschappen, waar financiële ambtenaren van het waterschap en de

Zij zetten de gebeurtenissen en ingrepen op een rij die ons

Unie van Waterschappen aan een Roemeense delegatie van zeventien

landschap hebben gevormd tot wat het vandaag de dag is:

één kwaadwillende kiezer meerdere stemmen kon uitbrengen.
Dit was voor de waterschappen reden om af te zien van inter-

Het programma geeft een financiële impuls aan innovaties die

topambtenaren tekst en uitleg gaven over het Nederlandse lokale

wat er in het verleden verkeerd ging en hoe we ervan hebben

netstemmen voor de waterschapsverkiezingen in 2008.

het meest effectief bijdragen aan de oplossing voor een aantal

belastingsysteem.

geleerd. Maar ook de positieve gebeurtenissen: grote projec-

knelpunten bij de uitvoering van de KRW. De nadruk van het

ten, de waterhelden, de uitvindingen van toen.

In totaal waren bij alle waterschappen 502 zetels te verdelen.

programma ligt op de stimulering van praktijkgerichte

Het drie jaar durende project (Equilibrium Europe) wordt samen met de

Aan de verkiezingen deden zowel landelijk georganiseerde

innovatieprojecten. Hiervoor is negentig procent van het geld

Unie van Waterschappen en Roemeense partners uitgevoerd.

lijsten als lokale groeperingen mee. De opkomst bij de verkie-

beschikbaar. De overige tien procent is beschikbaar voor

Inventarisatie water in het onderwijs

zingen was gemiddeld 24 procent, variërend van18 tot 36

kennisontwikkeling.

Met onderwijsdeskundigen is verkend hoe de aandacht voor

procent. Zie ook figuur 2.3.

Zie www.watercanon.nl.

water kan worden gestimuleerd. Op basis van hun bevindingen
De te honoreren projecten omvatten onder meer innovaties

Figuur 2.3 De negen grootste partijen bij de waterschaps-

is een aanzet gemaakt voor het Actieplan Watereducatie.

voor:

elektronica. Dit maakt het mogelijk elke ongewenste

Binnen het onderwijsveld is al veel educatief materiaal over

•

de aanpak van waterverontreiniging door de landbouw,

dijkverandering die onveiligheid kan veroorzaken, direct te

water voor handen. Voor docenten is het lastig hun weg

waaronder nutriëntenpilots;

constateren. Een kernpunt in het project is de inrichting van

hierin goed te vinden. De zoekmachine www.watereducatie.

de (afval)waterketen, inclusief de aanpak van schadelijke

een Flood Control Room waar alle data samenkomen.

nl maakt het mogelijk snel te zoeken in het aanbod op het

•

verkiezingen in november 2008

stoffen uit medicijnen;
•

Partij

Zetels

1. Water Natuurlijk

100

2. CDA

89

3. PvdA

60

gebied van watereducatie, variërend van boekjes en digitale

2.1.2.8 Waterbewustzijn

actief visstandbeheer, verbetering passeerbaarheid voor vis,
aanpak blauwalgen, natuurvriendelijke oeverinrichting,

programma’s tot activerende tentoonstellingen, buitenactiviteiten en excursies, van groep 1 van het basisonderwijs tot

helofytenfilters en zuiveringsmoerassen, om te komen tot

In de Watervisie ‘Nederland veroveren op de toekomst’

een natuurlijker inrichting en beheer van onze wateren.

kondigde het kabinet aan de inwoners van Nederland meer te
willen betrekken bij de uitdagingen en kansen die de klimaat-

het eind van de middelbare school.

2.1.2.9 Internationale projecten Nederlandse
Waterschapsbank

Maatschappelijke Innovatieagenda Water

en wateropgaven brengen. Samengevat luidde de opgave om

Om innovatie in de watersector te stimuleren, stelde het kabi-

‘te bewerkstelligen dat Nederlanders de voor- en nadelen van

net in juli 2008 de Maatschappelijke Innovatieagenda Water

het wonen en werken in een delta onder de zeespiegel kennen

In december 2006 richtte de Nederlandse Waterschapsbank

en daarnaar handelen. Zij zien ‘leven met water’ als kans en

(NWB) samen met de Unie van Waterschappen de Stichting

4. VVD

59

vast. Vooruitlopend op het Maatschappelijk
Innovatieprogramma Water werden in februari 2008 twee

brengen hun creativiteit en kennis in voor een succesvolle

NWB Fonds op. Doel van het fonds is om bij te dragen aan

5. Algemene Waterschapspartij

33

projecten goedgekeurd en gestart: ‘Building with Nature’ en

aanpak’. Hierbij werd een accentverschuiving beoogd richting

een verbeterd decentraal beheer en bestuur van watersyste-

‘Flood Control 2015’. Beide programma’s zijn initiatieven van

jongeren en niet-institutionele actoren. In 2008 is een aantal

men in de wereld, een verbeterde bescherming tegen over-

bedrijfsleven en kennisinstellingen uit de watersector.

van de activiteiten gestart, die in de Watervisie zijn

stroming en een verbeterd beheer van afvalwater. Bovendien

Overheid en private partijen financieren beide programma’s

aangekondigd.

wil het NWB Fonds een bijdrage leveren aan de Millennium

6. ChristenUnie
7. SGP
8. Werk aan Water
9. Partij voor de Dieren
* één zetel is afkomstig van een gecombineerde lijst.
Bron: Ministerie Verkeer en Waterstaat, 2008

22*
16*
13
8

op basis van een fifty-fifty verdeling.

Development Goals (MDG) van de Verenigde Naties in het
Nederland leeft met water

kader van het WASH Akkoord van Schokland (2007). Met het

De missie van het programma ‘Building with Nature’ is om

De tweede campagne ‘Nederland Leeft met Water’ richt zich

WASH Akkoord (Water Sanitatie Hygiëne) committeert de

nieuwe, wetenschappelijk onderbouwde kennis, expertise,

op bewustwording en op het creëren van meer betrokkenheid

Nederlandse watersector zich bij te dragen aan MDG7 door

hulpmiddelen en ontwerpconcepten te ontwikkelen voor de

bij waterbeleid en -beheer. De campagne die in 2008 begon,

vijftig miljoen mensen in minder ontwikkelde landen te voor-

duurzame inrichting van kust-, delta- en riviergebieden.

loopt langs drie sporen:

zien van (verbeterde) sanitaire voorzieningen en schoon

‘Flood Control 2015’ is erop gericht om de waterkeringen in

1. een landelijk spoor met Postbus 51-uitingen onder regie

drinkwater. Waterschappen dragen daar hun steentje aan bij.

van het rijk, waarin waterthema’s worden geïntroduceerd;

Nederland permanent te monitoren met sensoren en

Water in Beeld 2009

16

Water in Beeld 2009

17

Bestuurlijke organisatie
en instrumentatie

2

De Nederlandse waterschappen zijn al jarenlang actief in het

2.3

Leven met Water

buitenland. Ze werken daarbij vaak samen met collega-organisaties uit andere Europese landen. Met geld uit het NWB

Het kennisprogramma Leven met Water richt zich op kennis-

Fonds kunnen samenwerkingsactiviteiten tussen Nederlandse

ontwikkeling en stimulering van innovatief waterbeheer.

waterschappen en publieke instellingen in het buitenland

Hier wordt een sterke verbinding gelegd met waterprojecten

worden bevorderd. Ook wordt geld verstrekt om onderzoek

in de praktijk. Daarbij wordt gewerkt aan het aanpakken van

uit te voeren en ondersteunende publicaties uit te geven.

grote vraagstukken in samenwerking met het bedrijfsleven,
kennisinstellingen en overheden. Momenteel zijn honderd

In principe volgt het NWB Fonds de buitenlandactiviteiten van

kennisprojecten in uitvoering of reeds afgerond.

de waterschappen. De Unie van Waterschappen heeft de
volgende focusgebieden en -landen: Midden- en Oost Europa,

Na de tussentijdse evaluatie van 2007 richt het programma

Zuid-Afrika, Indonesië, Egypte en Suriname. In 2007 gingen

richt zich nu vooral op kennisborging en daadwerkelijke

zes projecten van start en daar kwamen in 2008 zeven nieuwe

implementatie van de ontwikkelde concepten. Onder meer

projecten bij.

via oogstbijeenkomsten worden algemene lessen getrokken
uit de projecten, die ook weer elders kunnen worden
toe­­gepast. Zo wordt de problematiek van het waterbeheer in

2.2

Partners voor Water

dichtbevolkte gebieden met complexe ruimtelijke inrichtingsvraagstukken effectief opgepakt. In talrijke projectverbanden
wordt multidisciplinair (tussen disciplines) en transdisciplinair

De doelstelling van het programma Partners voor Water 2

(tussen wetenschap en praktijk) vernieuwend samengewerkt.

(2005-2009) is om krachten te bundelen en zodoende de
internationale positie van de Nederlandse watersector te
versterken. Daarmee levert de watersector (publieke sector,
private sector, kennisinstellingen en non-gouvernementele
organisaties) een bijdrage aan het oplossen van de wereldwaterproblematiek. Bijvoorbeeld: gesteund door Partners voor
Water zet het Co-operative Programme on Water and
Climate zich in voor klimaatadaptatie. Met dit programma
willen Nederlandse en internationale partners een bijdrage
leveren aan het verminderen van de effecten van klimaatverandering op de watercyclus en de waterfuncties.
Een ontwikkeling waaraan Partners voor Water in 2008
ook bijdroeg, was het oprichten en uitvoeren van het
WASH-secretariaat. Dit stimuleert en coördineert initiatieven
om duurzame drinkwatervoorziening en sanitatie te realiseren
in ontwikkelingslanden. Verder stimuleert Partners voor Water
vernieuwende waterprojecten van samenwerkende
Nederlandse partners. De stimuleringsregeling heeft in 2008
het beschikbare budget volledig gecommitteerd aan
identificatiemissies, haalbaarheidsstudies, demonstratie- en
pilotprojecten in meer dan twintig landen.
In 2008 is Partners voor Water 2 tussentijds geëvalueerd.
Hieruit kwam naar voren dat het programma voortvarend is
opgepakt en door betrokkenen wordt gewaardeerd. Een
aantal verbeterpunten wordt meegenomen naar Partners voor
Water 3 (vanaf 2010), waarvoor in het ontwerp Nationaal
Waterplan de basis is gelegd.

Water in Beeld 2009

18

Water in Beeld 2009

19

Maeslant­
kering,
Hoek van
Holland

...‘Als het water
in ons huis
stroomt, ga ik
gewoon
zwemmen...’

Waterveiligheid

- Mike, 7 jaar

Hoofddoelstelling
Het waarborgen van de
bescherming tegen hoogwater
volgens het wettelijk niveau, door
primaire waterkeringen langs het
kust- en IJsselmeer- en
rivierengebied en het dynamisch
handhaven van de kustlijn op het
niveau van 1990 (basiskustlijn).

3

Hoofdboodschappen
In het advies ‘Samen werken aan Water’ van de Deltacommissie 2008 worden aanbevelingen
gedaan om de bescherming tegen overstromingen te vergroten. Het kabinet neemt het advies
als uitgangspunt voor de verdere uitwerking van waterveiligheid in het ontwerp Nationaal
Waterplan. De aanbevelingen van de Deltacommissie 2008 zijn verwerkt in de ontwerp
Beleidsnota Waterveiligheid, die een actualisatie inhoudt van het succesvolle Nederlandse
waterveiligheidsbeleid. Uitvoeringsmaatregelen die reeds in gang zijn gezet, zoals het Hoog­
waterbeschermingsprogramma, Ruimte voor de Rivier en de Maaswerken worden voortvarend
voortgezet.
Uitgangspunt van het geactualiseerde Nederlandse waterveiligheidsbeleid is om de risicobenadering beter en meer expliciet toe te passen, volgens het principe van ‘meerlaagsveiligheid’.
De eerste laag is preventie. De tweede laag is om door een zorgvuldige ruimtelijke planning
schade en slachtoffers bij een eventuele overstroming te beperken. De derde laag is rampenbeheersing. Het voorkomen van overstromingen is en blijft de kern van het waterveiligheidsbeleid. Dit is in lijn met de Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s.
De actualisatie van het waterveiligheidsbeleid houdt ook een actualisatie van het normenstelsel
in. Op hoofdlijnen betekent dit dat er rekening wordt gehouden met een basisveiligheid voor
ieder individu, een maatschappelijk aanvaardbaar risico voor grote groepen slachtoffers en een
economisch optimaal veiligheidsniveau. Verder worden nieuwe concepten voor waterveiligheid
verkend. Het gaat hierbij zowel om het robuuster versterken van waterkeringen (de
Deltadijken), als om het innovatief combineren met andere functies. Natuurwaarden, recreatiemogelijkheden, wonen en werken bieden in combinatie met verbreding van waterkeringen
nieuwe kansen voor ruimtelijk-economische ontwikkelingen.
Voor de kust kiest het kabinet voor het meegroeien van het kustfundament met de zeespiegel
door het toevoegen van zand. Suppleties voorkomen dat de kustlijn landwaarts terugschrijdt
en helpen het zandvolume van het kustfundament te handhaven. In 2008 is voor bijna acht
miljoen kubieke meter aan zandsuppleties uitgevoerd. De basiskustlijn werd in 2008 in ongeveer 8 procent van de gevallen overschreden. Het kabinet wil de haalbaarheid verkennen om
de kustlijn uit te bouwen om zodoende in de toekomst meer ruimte te bieden voor natuur,
economie, gekoppeld aan toegankelijkheid en bereikbaarheid.
Voor de rivieren worden maatregelen uitgewerkt om op lange termijn hogere afvoeren te
kunnen verwerken. Hiertoe worden mogelijkheden verkend om langs de rivieren ruimte te
reserveren. Ook wordt onderzocht hoe het Rijnmondgebied, de Zuidwestelijke Delta en het
IJsselmeer kunnen worden aangepast om de toename van de afvoer, gecombineerd met de

Water in Beeld 2009

20

Water in Beeld 2009

21

3

Dijkversterking Enkhuizen – Hoorn

Vernieuwd gebruik van de Afsluitdijk

De 22 kilometer lange dijk tussen Enkhuizen en Hoorn was in de zomer

Ruim 75 jaar na de voltooiing in 1932 is de Afsluitdijk aan een grondige

van 2007 een van de eerste waterkeringen die onder handen werd

opknapbeurt toe. De dijk moet worden aangepast om te kunnen blijven

stijgende zeespiegel, te kunnen verwerken. In het

genomen in het kader van het Hoogwaterbeschermingsprogramma.

IJsselmeergebied staat de versterking van de Afsluitdijk

De dijk zorgt ervoor dat een groot deel van Noord-Holland boven het

centraal. Dit wordt zo mogelijk gecombineerd met een

Noordzeekanaal bij extreem hoog water op het Markermeer droog blijft.

multifunctionele inrichting (bijvoorbeeld een combinatie met

Als norm is gesteld dat de dijk de meest ongunstige omstandigheden

opwekken van energie) die past bij de bestaande kern­

moet kunnen weerstaan, zoals die zich statistisch gezien met een

kwaliteiten van het IJsselmeergebied, zoals de strategische

jaarlijkse kans van 1:10.000 kunnen voordoen.

3.1

Hoogwaterbescherming

3.1.1

Hoogwaterbeschermings­
programma

voldoen aan de veiligheidseisen. Maar kan de dijk voor meer doeleinden
worden gebruikt? Het ministerie van Verkeer en Waterstaat voert samen
met de provincies Friesland en Noord-Holland en de betrokken gemeenten Wieringen en Wûnseradiel een toekomstverkenning uit, waarbij ook
marktpartijen zijn betrokken. Eind 2008 presenteerden vier consortia hun

Het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) is één van

ideeën over het vernieuwd gebruik van de Afsluitdijk. De consortia

de programma’s waarin het ministerie van Verkeer en

bestaan onder meer uit projectontwikkelaars, bouw- en energiebedrijven

Van de 22 kilometer wordt 13,7 kilometer dijk versterkt. Grofweg wordt

Waterstaat (VenW), provincies en waterschappen samenwer-

en wetenschappelijke instituten.

Uit de eerste en tweede toets op veiligheid van de primaire

de dijk op vier verschillende manieren verbeterd: door plaatsing van een

ken aan de verbetering van de bescherming tegen overstro-

waterkeringen bleek dat een groot aantal waterkeringen niet

damwand in de dijk, door de aanleg van een voorland, door de aanleg

mingen. De andere programma’s zijn Ruimte voor de Rivier

De bedoeling is dat de verbeterde Afsluitdijk uiteindelijk veel meer doelen

aan de wettelijke normen voldoet en daarom moet worden

van een binnendijkse steunberm en door verbreding en verhoging in de

(zie § 3.1.2) en de Maaswerken (zie § 3.1.3). Het HWBP gaat

zal dienen dan alleen het stuiten van golven. Het aanpassen van de

verbeterd. De verbetermaatregelen zijn gebundeld in het

richting van het Markermeer (inclusief het verbeteren/vernieuwen van de

over de primaire waterkeringen in Nederland. Die worden

verouderde dijk aan de eisen van de toekomst gaat daarom zo veel

Hoogwaterbeschermingsprogramma. Dit programma bestaat

dijkbekleding).

periodiek getoetst op veiligheid. De secties van waterkeringen

mogelijk gepaard met duurzame en economische ontwikkeling en inno-

die ‘onvoldoende’ scoren dienen te worden verbeterd. Er

vatie. Zo zou de dijk bijvoorbeeld een ideale locatie zijn voor het opwek-

zoetwatervoorraad op langere termijn.

uit 95 verbetermaatregelen. In 2008 zijn dertien projecten
afgerond en voldoen deze waterkeringen weer aan de

Het verbreden en ophogen is een tijdrovende klus. Het aanbrengen van

staan 95 projecten op het HWBP voor de verbetering van de

ken energie via osmose, een revolutionaire techniek waarmee elektriciteit

wettelijke norm.

de klei gebeurt in fasen om de ondergrond de tijd te geven om aan de

primaire waterkeringen. Het programma omvat verbeteringen

wordt verkregen uit het drukverschil tussen zout en zoet water. Inpassing

nieuwe belasting te wennen. Gebeurt het aanbrengen van klei te snel

aan dijken, dammen, kunstwerken en de zogeheten zwakke

van noviteiten mag niet ten koste gaan van de cultuurhistorische waarde

Voor de derde toetsing - die in 2011 gereed is - is de Regeling

achter elkaar, dan bestaat het gevaar dat de waterkering bezwijkt onder

schakels langs de kust.

die de door Cornelis Lely ontworpen waterkering vertegenwoordigt.

veiligheid primaire waterkeringen vastgesteld. Het daarin

zijn eigen gewicht en langzaam onderuit glijdt.

Ook moeten ze passen binnen het natuurlijke evenwicht in de omgeving.

opgenomen toetsinstrumentarium bestaat uit de Hydraulische

Het HWBP wordt gefinancierd door het rijk en uitgevoerd

Randvoorwaarden 2006 en het geactualiseerde Voorschrift

Op veel dijktrajecten heeft de dijk een stijl binnentalud dat gevoelig is

door de waterkeringbeheerders. De waterschappen zijn

Toetsen op Veiligheid Primaire Waterkeringen. In 2008 is het

voor afglijden. Als dijkversterkingsmaatregel worden hier binnendijkse

verantwoordelijk voor de realisatie van 85 projecten, de

toetsinstrumentarium aangevuld en nader uitgewerkt.

steunbermen aangelegd, die fungeren als een contragewicht. Bij enkele

regionale diensten van Rijkswaterstaat voeren tien projecten

Deze nadere uitwerking was gericht op het toetsen van de

dijkvakken wordt een voorland gecreëerd. Een voorland breekt de golven

uit. Eind 2008 waren twee gemalen, drie sluizen en 11,5 kilo-

De PKB omvat veertig maatregelen, variërend van uiterwaard-

zogenoemde c-keringen, het opstellen van het beheerders-

en verlaagd ook de waterstand.

meter dijken versterkt en weer op orde. De overige projecten

vergraving en dijkteruglegging tot kribverlaging en zomerbed-

moeten uiterlijk in 2015 zijn uitgevoerd. Het Programma­

verdieping. Dijkversterking is alleen opgenomen als andere

De schade aan de natuur wordt gecompenseerd door het aanleggen van

bureau HWBP werkt nauw samen met achttien waterschap-

maatregelen niet geschikt of te duur zijn. Twee projecten zijn

nieuwe kleiputten. Deze kleiputten worden ook ingezet als waterberging

pen en vier regionale diensten van Rijkswaterstaat om deze

al in uitvoering: Hondsbroeksche Pleij en Zuiderklip.

bij extreme neerslag.

doelstelling op tijd en binnen het beschikbare budget te

Het merendeel van de projecten bevindt zich in de planstudie-

behalen.

fase. Een overzicht van de voortgang is te vinden op de site

oordeel bij de toetsresultaten en het omgaan met tussentijdse
wijzigingen van het toetsinstrumentarium.
In 2008 is gewerkt aan de planstudies van de prioritaire
zwakke schakels langs de kust. De versterking van de zwakke

www.ruimtevoorderivier.nl.

schakels Noordwijk aan Zee, de Westkapelse Zeedijk en het
Flaauwe Werk is in 2008 voltooid.

In 1996 werd - vooruitlopend op de eerste toetsing van de
primaire waterkeringen - geconstateerd dat de steenbekledin-

Hieronder staan enkele mijlpalen die in 2008 werden bereikt:

In 2008 werd de landelijke oefening Waterproef gehouden.

Prestatie-indicatoren

gen langs de Westerschelde en de Oosterschelde niet aan de

•

Verspreid over vijf dagen werd bekeken waar de regio’s en

De prestatie die moet worden geleverd om de doelstelling ten

gestelde normen voldeden. Het ging om trajecten van respec-

het rijk staan bij hun voorbereidingen op een overstroming.

aanzien van veiligheid te realiseren is uitgedrukt in de

tievelijk 148 en 173 kilometer in totaal. Sinds 1997 is langs de

De resultaten van de oefening geven aanleiding om de

volgende prestatie-indicatoren:

Westerschelde 120 kilometer dijk verbeterd, waarvan circa

In september is bij de Hondsbroeksche Pleij het regelwerk
geopend dat de afvoerverdeling van het water over de
Neder-Rijn en IJssel regelt.

•

De staatssecretaris van VenW keurde de planontwerpen

acht kilometer in 2008. Langs de Oosterschelde werd in het

goed voor de projecten Overdiepse polder (ontpoldering),

om de organisatorische voorbereiding op overstromingen te

Hoogwaterbescherming

afgelopen jaar 16 kilometer aan steenbekledingen vernieuwd.

Westenholte (dijkverlegging) en Scheller en Oldeneler

verbeteren. De Inspectie Verkeer en Waterstaat en de

Het percentage waterkeringen van het totaal aan primaire

In totaal is daar nu circa 36 kilometer gerealiseerd.

Inspectie Openbare Orde en Veiligheid (BZK) dienen erop toe

waterkeringen (in kilometers) in Nederland, waarvan de

te zien dat de verbeteracties worden gerealiseerd.

gemiddelde kans per jaar op een overstroming door bezwij-

rampenplannen aan te scherpen, waar nodig aan te vullen en

Buitenwaarden (uiterwaardvergraving).
•

3.1.2

ken kleiner of gelijk is aan de voor deze waterkering geldende

Voor de drie bovengenoemde projecten zijn realisatieovereenkomsten in voorbereiding. Daarin worden de afspra-

PKB Ruimte voor de Rivier

ken tussen de staatssecretaris en de realiserende partij

wettelijke norm.

over de realisatie van de betreffende maatregel
vastgelegd.

De Planologische Kernbeslissing Ruimte voor de Rivier (PKB)
Basiskustlijn (BKL)

werd in 2006 vastgesteld en heeft twee doelstellingen:

Het percentage raaien waar op het moment van toetsing

1. In 2015 kan een afvoer van 16.000 kubieke meter water

sprake is van een structurele landwaartse overschrijding van

per seconde veilig door de Rijntakken stromen.

de BKL-norm (1990, basiskustlijn).

Water in Beeld 2009

22

•

Per project worden samenwerkingsovereenkomsten voorbereid met betrokken overheden, om de samenwerking te
borgen in de overgangsfase van planstudie naar realisatie.

2. Door de maatregelen die hiervoor nodig zijn, verbetert

Voor het project Westenholte werd in oktober een

ook de ruimtelijke kwaliteit van het rivierengebied.

dergelijke samenwerkingsovereenkomst gesloten.

Water in Beeld 2009

23

Waterveiligheid

3

3.1.3

Maaswerken

3.1.5

Derde toetsing op veiligheid

3.1.7

Ontwerp Beleidsnota Waterveiligheid

De bescherming tegen hoogwater in Limburg wordt groten-

De derde toetsing van de primaire waterkeringen kwam in

Sinds 2006 werkt de Nederlandse overheid aan de actualisatie

deels gerealiseerd door verbreding en verdieping van de Maas.

2008 goed op gang. Deze toetsing loopt volgens de Wet op

van het waterveiligheidsbeleid. Na een verkenning van alle

Daarbij wordt eveneens nieuwe natuur gerealiseerd en grind

de waterkering tot 15 januari 2011. Het toetsinstrumentarium

opties en intensieve discussies met alle betrokkenen, zijn in

gewonnen.

bestaat uit de Hydraulische Randvoorwaarden 2006

2008 de verzamelde inzichten verankerd in de ontwerp

(HR2006) en het Voorschrift Toetsen op Veiligheid Primaire

Beleidsnota Waterveiligheid. Hierin zijn ook de aanbevelingen

De verdieping van de Zandmaas en de aanleg van de hoog-

Waterkeringen (VTV2006). VenW heeft in overleg met de

van de Deltacommissie 2008 verwerkt. De nota maakt onder-

watergeul Lomm zijn in uitvoering. Eind 2008 is definitief

Unie van Waterschappen en het Interprovinciaal Overleg

deel uit van het ontwerp Nationaal Waterplan. In het spoor

besloten tot de uitvoering van de hoogwatergeul Well-Aijen.

procesafspraken voor de derde toetsing vastgelegd.

van de nota’s is in 2008 ook een landelijke kaart gereed

Het noordelijke retentiebekken Lateraal Kanaal West is

De toetsperiode is nu halverwege.

gekomen van mogelijke overstromingsdiepten, in het geval

gerealiseerd. De aanleg van het zuidelijke retentiebekken is in
voorbereiding.

dat waterkeringen falen (zie figuur 3.1).
Centraal aandachtspunt voor de derde toetsronde is de reductie van het percentage ‘geen oordeel’. In 2008 werden diverse

Op 3 oktober 2008 werd het startsein gegeven voor de

instrumenten ontwikkeld die aan deze reductie bijdragen. Dit

uitvoering van het Grensmaasproject. Op drie van de elf loca-

zijn het toetsinstrumentarium voor de c-keringen, de nadere

ties is met het werk begonnen. De uitvoering van de twaalfde

uitwerking van het zogenoemde Beheerdersoordeel, de tussen-

locatie (Roosteren) is door Maaswerken in 2008 afgerond.

tijdse aanpassing van het Wettelijk Toetsinstrumentarium en

Aan Vlaamse zijde van het Grensmaasproject zijn drie

de uitwerking van een digitaal toetsformat.

Figuur 3.1 Landelijke overstromingsrisicokaart

zogenoemde Boertienlocaties in het laatste stadium van voorbereiding. Dit zijn door Nederland betaalde ingrepen op

Voor de volgende toetsronde (2011- 2017) werd in 2008

Vlaams grondgebied.

begonnen met de planvorming voor het wettelijk toetsinstrumentarium. In dit project zijn onder meer de bestaande

Voor een deel wordt de hoogwaterbescherming ook gereali-

gebruikersklankbordgroepen, met vertegenwoordigers van

seerd door kaden te verhogen die in 1995 en 1996 zijn

provincies en beheerders, voortgezet. Verder gaven de

aan­gelegd in het kader van het Deltaplan Grote Rivieren.

provincies en de Inspectie Verkeer en Waterstaat in 2008

De afgelopen jaren is 39 kilometer Maaskaden in de stedelijke

nader invulling aan hun toezichtrol in het toetsproces.

gebieden van Roermond, Venlo, Gennep, Mook en Middelaar
op hoogte gebracht. In 2008 is circa 3 kilometer kade verhoogd.

3.1.4

Stroomlijn

3.1.6

Richtlijn Overstromingsrisico’s

Medio 2008 is het implementatieplan vastgesteld voor de uit­­
voering van de Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s (ROR)

Het project Stroomlijn gaat over het adequaat uitvoeren van

in Nederland (zie ook § 2.1.1). De ROR gaat over de beoorde-

het beheer van de vegetatie langs de grote rivieren, ten

ling en het beheer van overstromingsrisico’s. De EU-lidstaten

primaire waterkeringen

behoeve van een veilige rivierafvoer met behoud van natuur-

zijn verplicht om een planstelsel te maken voor nationaal en

categorie a

waarden. De rivierverruimende maatregelen (Maaswerken,

grensoverschrijdend beheer van overstromingsrisico’s. Ze

categorie b

Ruimte voor de Rivier) leveren extra natuur op. Die moet

moeten eind 2013 kaarten gereed hebben die hun overstro-

categorie c

goed worden beheerd zodat de maatregelen hun verruimend

mingsrisico’s weergeven. In 2015 dienen per stroomgebied

grens hoge gronden

effect behouden. In Stroomlijn werkt Rijkswaterstaat samen

zogenoemde overstromingsrisicobeheerplannen gereed te zijn.

met grondeigenaren (zoals natuurbeheerders en andere

maximale waterdiepten

belanghebbenden) aan het toekomstig beheer van deze

De EU-lidstaten bepalen zelf welke doelen ze stellen, zoals

0,2 m auto’s kunnen nog rijden

gebieden. In 2007 en 2008 is de opstuwende vegetatie op de

veiligheidsnormen. De ROR gaat wel uit van een aantal prin-

0,2 - 0,5 m

terreinen van Rijkswaterstaat weggewerkt en zijn tien pilots

cipes. Voor Nederland als benedenstrooms land is van groot

van start gegaan. In 2015 moet het vegetatiebeheer langs de

belang dat het principe ‘niet afwentelen’ en het stroomgebied-

0,5 - 0,8 m legervoertuigen
kunnen nog rijden

grote rivieren zo zijn georganiseerd dat het ontstaan van

breed afstemmen van maatregelen in Europese wetgeving is

nieuwe achterstanden wordt voorkomen en dat de maat­

verankerd. Verder verplicht de richtlijn tot aandacht voor kans

gevende afvoeren veilig kunnen worden verwerkt.

én gevolg van overstromingen, voor bescherming maar ook

2 m - 5 m zolder toegankelijk

voor bewustzijn, waarschuwing, crisisbeheer en schade­

>5m

herstelregelingen. Een ander principe is publieke participatie:

buitendijks gebied

0,8 m - 2 m eerste verdieping
toegankelijk

de burger krijgt inzicht in de risicokaarten en wordt betrokken
bij de bepaling van doelen en maatregelen.

Bron: Ontwerp Nationaal Waterplan, 2008

Water in Beeld 2009

24

Water in Beeld 2009

25

Waterveiligheid

3.2

Kust

3.2.1

Basiskustlijn en het kustfundament

De actualisatie van het waterveiligheidsbeleid houdt onder

Meerlaagsveiligheid

Eind 2008 presenteerde de TMO haar eindrapport. In de

meer een actualisatie van het normenstelsel in. Op hoofd­

De belangrijkste opgave in het waterveiligheidsbeleid is het

bevindingen staat dat er op regionaal niveau veel vooruitgang

lijnen betekent dit dat er rekening wordt gehouden met een

verstandig omgaan met onzekerheden. Het kabinet gaat uit

is geboekt in de kwaliteit van voorbereidingen op over­

basisveiligheid voor ieder individu, een maatschappelijk

van een risicobenadering en kiest voor een duurzame aanpak.

stromingen. Op nationaal niveau is een doorontwikkeling van

aanvaardbaar risico voor grote groepen slachtoffers en een

De veiligheid wordt via meerdere lagen gewaarborgd (meer-

operationele planvorming nodig, bijvoorbeeld door een

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat (VenW) voert zand-

economisch optimaal veiligheidsniveau. Ook worden nieuwe

laagsveiligheid, zie ook figuur 3.2):

nationaal evacuatieplan op te stellen. De TMO geeft aanbe-

suppleties uit om de zogenoemde basiskustlijn (BKL) te hand-

concepten voor waterveiligheid verkend. Het gaat hierbij om

•

De eerste laag is het voorkómen van overstromingen met

velingen voor de regievoering en coördinatie van bestuurders

haven. Zonder suppleties zou de kustlijn vanwege natuurlijke

het nader uitwerken van de mogelijkheden voor het robuuster

sterke dijken, duinen en stormvloedkeringen (meer

en professionals op nationaal en regionaal niveau. De TMO

erosieprocessen en zeespiegelstijging geleidelijk landwaarts

versterken van waterkeringen (de Deltadijken), en om het

robuust en toekomstgericht). Preventie blijft de primaire

stelt op basis van de resultaten van Waterproef verschillende

terugschrijden. De zandsuppleties zijn ook nodig om het

innovatief combineren van de versterking van waterkeringen

pijler van het beleid.

verbeteracties voor. De Inspectie Verkeer en Waterstaat en de

zandvolume van het kustfundament te handhaven. Hierdoor

De tweede laag is het realiseren van duurzame ruimtelijke

Inspectie Openbare Orde en Veiligheid (BZK) dienen erop toe

groeit de kustzone mee met de zeespiegelstijging, waardoor

wonen en werken bieden nieuwe kansen voor ruimtelijk-

planning. Zorgvuldige ruimtelijke planning (locatiekeuze

te zien dat deze verbeteracties worden gerealiseerd en dat die

de kustlijn ook op de langere termijn kan worden gehand-

economische ontwikkelingen.

en inrichtingsvraagstukken) kan slachtoffers en schade bij

verbeteringen in de komende jaren in de rampenplannen en

haafd. Deze ingrepen in de kustzone dienen zoveel mogelijk

eventuele overstromingen beperken. Overstromingsrisico’s

-organisatie worden geborgd.

‘zandige’ ingrepen te zijn. Het handhaven van de kustlijn

met andere functies. Natuurwaarden, recreatiemogelijkheden,

•

•

gaan daarom een sterkere rol spelen bij afwegingen die in

wordt op een dusdanige wijze gedaan, dat er ruimte blijft

de ruimtelijke planning gemaakt worden.

voor natuurlijke dynamische processen.

3.1.9

De derde laag is rampenbeheersing bij overstromingen.

Regionale waterkeringen

Een goede voorbereiding is essentieel om effectief te kun-

Jaarlijks wordt gemiddeld zo’n twaalf miljoen kubieke meter

Figuur 3.2 Het principe van meerlaagsveiligheid: voorkomen

nen handelen bij een eventuele overstromingsramp. Ook

In de Vierde nota waterhuishouding stond als actiepunt dat

zand gesuppleerd. Suppleties worden zoveel mogelijk onder

van overstromingen (laag 1), goede ruimtelijke

hierdoor kunnen slachtoffers en schade worden beperkt.

in 2006 door alle provincies in overleg met de waterschappen

water uitgevoerd. Suppleties onder water zijn goedkoper dan

normen moesten zijn vastgesteld voor de regionale water­

strandsuppleties. Bovendien leveren ze minder hinder op voor

Voor een verantwoorde invulling van de tweede en de derde

keringen. Dit zijn niet-primaire waterkeringen (opgenomen in

strandgebruikers en veroorzaken suppleties onder water

laag is het nodig om overstromingsrisico’s in kaart te brengen

de zogenoemde legger of keur van het waterschap), die zijn

minder verstoring voor vogelsoorten en andere fauna op het

en om professionals in de ruimtelijke ordening en rampenbe-

aangewezen op basis van een provinciale verordening.

strand. De kosten van zandsuppleties zijn de afgelopen jaren

heersing een handelingsperspectief te bieden. De provinciale

De gestelde termijn werd niet door alle provincies gehaald.

aanzienlijk gestegen.

risicokaarten geven hiervoor een eerste basis.

In 2008 hebben Utrecht, Limburg en Noord-Brabant de

planning (laag 2) en rampen­beheersing (laag 3)

Laag 3

aanwijzing en normering van de regionale keringen afgerond.

3.1.8

Figuur 3.3 Jaarlijkse hoeveelheden zandsuppleties en percentages

Rampenbeheersing overstromingen

raaien waarin de Basiskustlijn is overschreden

3.1.10 Muskus- en beverratten

Een goede organisatorische voorbereiding is van essentieel

Laag 2

BKL-overschrijdingen (%)

suppletiehoeveelheden (106 m3)

belang om efficiënt te kunnen handelen bij een eventuele

In Nederland worden muskus- en beverratten bestreden voor

overstromingsramp. Dit beperkt slachtoffers en schade.

de veiligheid van waterkeringen en om schade aan oevers en

In de periode 2007-2008 heeft de Taskforce Management

waterstaatwerken, economische schade en ecologische

Overstromingen (TMO) een impuls gegeven aan het op orde

schade te voorkomen. In 2008 werden 187.748 muskusratten

krijgen van de rampenbeheersing bij overstromingen.

gevangen. Dit waren er 45.942 minder dan in 2007. Het aantal

20

40

15

30

10

20

gevangen beverratten was in 2008 1.734. Dit is een daling
van 116 vangsten ten opzichte van 2007. Bij gelijkblijvende

lijke oefening Waterproef gehouden. Verspreid over vijf

inzet en minder vangsten is de populatie gedaald en dat is

dagen werd bekeken waar het rijk en de regio’s staan bij hun

gunstig voor de veiligheid. Deze daling zette zich in 2004 al in.

voorbereidingen op een ergst denkbare overstroming.

*
5

10

0

0
2008

2007

2006

voor toelichting zie § 3.2.1

2005

vooroeversuppleties

2004

BKL-overschrijdingen

voorkomen.

2003

strandsuppleties

informatiesystemen (FLIWAS en CEDRIC) op hun praktische

2002

woord vangen van de dieren, om onnodige dierenleed te

2000

Het vervolgonderzoek is gericht op het meer ethisch verant-

waterschappen) in de praktijk bekeken. Tegelijk zijn twee

2001

en het nieuwe onderzoeksprogramma 2008-2011 vastgesteld.

burgemeesters) en de waterkolom (Rijkswaterstaat en de

1999

(minister van BZK, Commissarissen van de Koningin en

1998

Unie van Waterschappen de conclusies van deze onderzoeken

1997

schrijven. In 2008 hebben het Interprovinciaal Overleg en de

Waterproef ook de samenwerking tussen de algemene kolom

1996

de noodzaak van de muskus- en beverrattenvangst onder-

Naast het oefenen met de rampenplannen is tijdens

1995

rampenplannen aan te scherpen en waar nodig aan te vullen.

1993

In 2006 en 2007 zijn onderzoeken uitgevoerd die het nut en

1994

De resultaten van de oefening worden gebruikt om de

1992

Laag 1

Als sluitstuk van de TMO werd in november 2008 de lande-

1991

3

waarde getoetst. Er werd ook een pilot uitgevoerd met twee
nieuwe operationele teams: de Landelijk Operationele Staf en
Bron: Christa Jesse, 2008

de Landelijke Coördinatiecommissie Overstromingsdreiging.

Water in Beeld 2009

Bron: Rijkswaterstaat, 2008

26

Water in Beeld 2009

27

Waterveiligheid

3

Zeedijk Nolle-Westduin wordt
weer hoog en sterk
Nolle-Westduin op Walcheren is een van de acht zwakke schakels langs

In het suppletieprogramma voor 2008 stond 13,2 miljoen

de Nederlandse kust. Het zijn gebieden met een zogenoemde ‘prioritaire

In lijn met het advies van de Deltacommissie 2008 kiest het

kubieke meter aan zandsuppleties gepland. Door vertraging is

status’ binnen het Hoogwaterbeschermingsprogramma. Dit betekent niet

kabinet niet voor eilanden in zee ter vergroting van de veilig-

hiervan 8 miljoen kubieke meter daadwerkelijk aangebracht.

dat ze voorrang krijgen, maar dat er naast versterking van de water­kering

heid. Deze hebben geen of onvoldoende meerwaarde.

De reden voor deze vertraging was dat in 2008 voor het eerst

ook impulsen worden gegeven aan natuur, landschap, economie en

vergunningen op grond van de Natuurbeschermingswet

recreatie.

Om in de toekomst meer ruimte te bieden voor functies zoals

moesten worden aangevraagd. De doorlooptijd voor het

natuur en economie in het kustgebied, suggereert de

verkrijgen van een dergelijke vergunning bedroeg enkele

De zeedijk bij Nolle-Westduin is niet hoog en breed genoeg en de steen-

Deltacommissie 2008 uitbouw van de kustlijn. Het gaat dan

maanden waardoor geen suppleties konden worden uitge-

bekleding moet worden verbeterd. Het hoogste punt van de dijk komt op

om zandige zeewaartse uitbreiding over grote delen van de

voerd. Het restant van het suppletieprogramma 2008 wordt

11,5 meter boven NAP te liggen. De achterliggende duinen worden

kust. Het rijk kiest in het ontwerp Nationaal Waterplan voor

alsnog uitgevoerd. Deze iets latere uitvoering heeft geen

verhoogd met ongeveer 530.000 kuub zand. Daarna wordt helmgras

integrale gebiedsontwikkeling aan de kust en kondigt aan een

nadelige consequenties voor het handhaven van de kustlijn.

geplant om verstuiving te voorkomen.

nadere verkenning uit te voeren naar de haalbaarheid van een

De basiskustlijn werd in 2008 in ongeveer 8 procent van de

Door het verbreden van dijk en duinen verdwijnen delen van de

gevallen overschreden. Het streven is om het aantal BKL-

bestaande wegen, wat herinrichting noodzakelijk maakt. Er komen

overschrijdingen rond de 10 procent te houden. Dit betekent

nieuwe dijkovergangen, parkeerplaatsen, fietsroutes en wandelpaden.

dat met het suppleren van zand de kust goed op orde wordt

Ter compensatie van de twaalf hectare natuurgebied die door de kust­

gehouden. Figuur 3.3 (zie pagina 27) geeft een overzicht van

verbreding verloren gaat, worden elders bomen en struiken geplant.

dergelijke uitbreiding. De provincies zijn verantwoordelijk voor
het opstellen van de gebiedsvisies voor de kust.

Beschermingsniveaus kustplaatsen

In 2006 besloot het kabinet om het beschermingsniveau in

de hoeveel­heden suppleties en het aantal
BKL-overschrijdingen.

3.2.4

De werkzaamheden aan de Westkapelse Zeedijk – in hetzelfde kustvak

bestaande buitendijkse, bebouwde gebieden aan de kust op

als Nolle-Westduin – zijn zo goed als afgerond. Dit gebied tussen

het huidige niveau te houden. Met dit besluit wordt beoogd

Domburg en Westkapelle staat bekend als het meest aangevallen stukje

de woongebieden die vóór de waterkering liggen te bescher-

kust van Nederland, omdat de golven en de wind er extra krachtig zijn.

men tegen de zeespiegelstijging als gevolg van de klimaat­

Over een strook van 1,6 kilometer is 2,5 miljoen kubieke meter zand

verandering. Het behoud van de huidige bescherming biedt

Op acht locaties langs de Nederlandse kust moeten de

opgespoten, waardoor de branding verder van de dijk af is komen te

zekerheid en is daarmee ook gunstig voor investeringen in

zeeweringen worden versterkt én ligt er een opgave tot

liggen en er bovendien een nieuw strand ontstond. Op de Westkapelse

deze toeristische trekpleisters. Het gaat in totaal om dertien

verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. Onder regie van de

Zeedijk is tevens een fraaie panoramaweg aangelegd. Na de reeks van

kustplaatsen: Ameland, West-Terschelling, Oost-Vlieland,

provincies Zuid-Holland, Noord-Holland en Zeeland worden

ingrepen moet de kustlinie bij Vlissingen stormen het hoofd kunnen

Bergen aan Zee, Egmond aan Zee, IJmuiden, Zandvoort,

oplossingen voor de versterking van de acht prioritaire

bieden die maar eens in de vierduizend jaar voorbijkomen.

Noordwijk aan Zee, Katwijk aan Zee, Scheveningen, Kijkduin,

3.2.2

Zwakke schakels

zwakke schakels onderzocht. Zuid-Holland en Zeeland

Vlissingen en Cadzand.

hebben hun planstudies in 2008 afgerond. De regie voor de
uitvoering is overgedragen aan de waterschappen. Een aantal

Deze kustplaatsen verschillen veel van elkaar. Elke kustplaats

zwakke schakels is inmiddels versterkt. In de periode

kent daarom een ander beschermingsniveau. Betrokken over-

2007-2008 is bij Noordwijk het duin verbeterd en is het

De Deltacommissie 2008 adviseert om de kustveiligheid met

heden onderzoeken hoe de beschermingsniveaus kunnen

strand zeewaarts uitgebreid. Op Goeree-Overflakkee is de

zandsuppleties op orde te houden. Deze suppleties moeten

worden bepaald en vastgesteld. In 2008 is een methode

bestaande dijk van het Flaauwe Werk aan de binnenkant

zodanig worden uitgevoerd dat de kust de komende eeuw

beschikbaar gekomen, waarmee kan worden bepaald welk

versterkt. Eind 2008 is de versterking van de Westkapelse

kan aangroeien. Dit levert grote maatschappelijke meer-

beschermingsniveau de bebouwing op dit moment tegen

Zeedijk afgerond. De dijk is zeewaarts met zand versterkt en

waarde op.

afslag heeft. Voor zeven kustplaatsen zijn de beschermings­

overslagbestendig gemaakt.

niveaus berekend. Voor de resterende zes kustplaatsen is nog
De huidige strategie van zandsuppleties (zie § 3.2.1) wordt in

aanvullend onderzoek nodig om het beschermingsniveau te

De versterking van de Delflandse Kust is in november 2008

het ontwerp Nationaal Waterplan voortgezet. Om de zeespie-

kunnen bepalen.

begonnen. Voor de ruimtelijke kwaliteitsplannen van de

gelstijging bij te kunnen houden, moet het suppletievolume

boulevard van Scheveningen heeft de Ministerraad in 2008

op korte termijn worden opgevoerd. Een verkenning naar

10,8 miljoen euro uit het budget van de Nota Ruimte

tempo en hoeveelheid van de benodigde zandsuppleties moet

(VROM, 2006) toegezegd.

hierover meer inzicht geven.

3.2.3

Ontwikkelingen in het kustbeleid

Het toevoegen van zand gebeurt op een wijze waarbij zoveel
mogelijk gebruik wordt gemaakt van natuurlijke verspreiding
van zand langs de kust. In het ontwerp Nationaal Waterplan

In het ontwerp Nationaal Waterplan wordt het kustbeleid

is een onderzoek aangekondigd naar de effecten van grotere

voortgezet, zoals beschreven in de Nota Ruimte en uitgewerkt

suppletievolumes op ecologie, beroepsvisserij en recreatie.

in de Beleidslijn kust (2007). Het advies van de Deltacommissie

Omdat zandsuppletie een zeer flexibele maatregel is, kiest het

2008 over het kustbeleid is grotendeels overgenomen.

kabinet vooralsnog voor het volgen van de zeespiegelstijging.

Water in Beeld 2009

28

Water in Beeld 2009

29

Dussen,
Noord
Brabant

Waterkwantiteit

...‘Als we allemaal
emmers vol water laten
lopen, hebben we
genoeg reservewater...’

Hoofddoelstelling

- Anne, 10 jaar

De juiste hoeveelheid water te
hebben op het juiste moment, op
de juiste plaats, voor de vereiste
gebruiksfuncties.

4

Hoofdboodschappen
De ontwerp Beleidsnota IJsselmeergebied is in 2008 uitgebracht en als zodanig opgenomen in
de hoofdtekst van het ontwerp Nationaal Waterplan. De beleidsnota geeft een kader voor de
ontwikkelingen in het IJsselmeergebied en geeft een nadere uitwerking en onderbouwing van
de beleidskeuzes en de realisatie. Het kabinet onderschrijft de keuze van de Deltacommissie
2008 voor het IJsselmeer als zoetwaterreservoir.
Klimaatverandering vraagt om een heroverweging van de huidige strategie voor watertekort
en de zoetwatervoorziening in Nederland. Het vraagstuk is complex door de combinatie van
technische en maatschappelijke vraagstukken die moeten worden opgepakt, de samenhang
tussen gebieden (zoals het IJsselmeer en de Zuidwestelijke Delta), de relatie met de regionale
opgaven en gebruiksfuncties en de consequenties voor de rivierafvoerverdeling. In het
ontwerp Nationaal Waterplan zijn de beleidsuitgangspunten voor de zoetwatervoorziening
opgenomen.
Met de onafhankelijke ‘Beleidsdoorlichting Waterkwantiteit. Doelen en effecten van het
WB21-beleid’ is teruggekeken naar het Waterbeleid 21ste eeuw (WB21) en de bijbehorende
instrumenten van het rijk. In de beleidsdoorlichting wordt over het algemeen positief geoordeeld over de start van het ingezette proces, waarbij rijk en decentrale overheden afspraken
hebben gemaakt over de aanpak van wateroverlast en –tekort, de rol van het rijk bij de implementatie van afspraken en de instrumenten die het rijk daarbij heeft ingezet. Tegelijkertijd
wordt geconstateerd dat de uitvoering van maatregelen vertraging oploopt. Bovendien
ontbreekt het aan voldoende beleidsinformatie op rijksniveau over de stand van zaken van de
uitvoering. Daardoor is onduidelijk of de voortgang voldoende is om het in het Nationaal
Bestuursakkoord Water gestelde doel - het watersysteem op orde in 2015 - zal worden
gehaald.
Het afgelopen jaar is het twaalfde warme jaar op rij. Ondanks een droog voorjaar ontstonden
geen grote problemen door watertekort, als gevolg van de relatief natte zomermaanden.

Water in Beeld 2009

30

Water in Beeld 2009

31

Waterkwantiteit

4

Prestatie-indicatoren

tussen het rijk, provincies en gemeenten zijn vastgelegd in het

De prestatie die moet worden geleverd om de doelstelling in

Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW).

4.1.2

Peilbeheer en voorkomen wateroverlast regionale wateren

het waterkwantiteitsbeheer te realiseren, is uitgedrukt in de
volgende prestatie-indicatoren:

4.1.3

Water en ruimtelijke ontwikkelingen

4.1.3.1 Randstad in Zicht

Het WB21-beleid is in 2008 doorgelicht. In de onafhankelijke

Ondanks niet echt hoge IJsselafvoeren traden eind januari/

Beleidsdoorlichting Waterkwantiteit staat dat de start van het

begin februari 2008 vrij hoge peilen op in het IJsselmeer.

In de Randstad spelen belangrijke watervraagstukken. Hierbij

Voorkomen van (regionale) wateroverlast (buitengewone

beleid goed is geweest. De partijen gingen op uniforme wijze

Het water kwam circa 0,50 meter boven streefpeil. Het

kan worden gedacht aan de veiligheid (o.a. zwakke schakels,

omstandigheden)

aan de slag om de problematiek in kaart te brengen en water-

IJsselmeer vervulde dus zijn waterbergende functie. De reden

sterk verstedelijkte dijkringen, compartimentering), water­

Het aantal hectare van het door waterschappen beschermde

overlast aan te pakken. Op resultaatsniveau is het onduidelijk

voor deze hoge waterstand was het frequent optreden van

kwantiteit (wateroverlast), de waterkwaliteit (verzilting;

Nederlandse grondgebied ten opzichte van het totaal aantal

of de doelstelling (watersysteem op orde in 2015) wordt

westelijke windrichtingen, waardoor het water in de

voldoen aan de KRW doelstellingen) en de kosten van het

hectare Nederlands grondgebied dat door waterschappen

gehaald. Het rijk is afhankelijk van provincies, waterschappen

Waddenzee wordt opgestuwd. Dat maakt de spuimogelijk­

waterbeheer (peilbeheer in polders en droogmakerijen).

wordt beschermd, waarbij de vastgestelde kans op waterover-

en gemeenten bij het behalen van de taakstellende afspraken.

heden voor de sluizen in de Afsluitdijk ongunstig. Omdat het

In februari 2008 verscheen het VenW-rapport Randstad

last kleiner of gelijk is aan de vastgestelde regionale norm

Er wordt geconstateerd dat bij het rijk geen beleidsinformatie

Markermeer en de Veluwerandmeren voor de waterafvoer

in Zicht. Dit gaat over een verkenning van de lange termijn

voor wateroverlast.

over de stand van zaken van de uitvoering beschikbaar is.

afhankelijk zijn van het IJsselmeer waren ook deze meren in

opgaven en perspectieven voor water en ruimtelijke ontwik-

Tevens wordt geconstateerd dat de uitvoering van maatrege-

februari verhoogd, zij het in mindere mate en iets later in de

kelingen, in de Randstad. Er worden vijf ontwikkelingen

len vertraging oploopt.

tijd. Vanaf eind februari verliep het peilbeheer in het jaar 2008

gesignaleerd:

vrij normaal (zie figuur 4.2).

•

het veiligheidsrisico neemt toe;

Handhaven van juiste grond- en oppervlaktewaterpeil
(normale omstandigheden)
Het aantal hectare ten opzichte van het totaal aantal hectare

De Inspectie Verkeer en Waterstaat heeft op verzoek van het

•

het wordt (soms) natter;

Nederlands beheergebied van waterschappen, waarbij het

ministerie van Verkeer en Waterstaat een toets uitgevoerd op

•

het wordt warmer en droger;

actuele grond- en oppervlaktewaterregime (AGOR) zich

de Beleidsdoorlichting Waterkwantiteit. Hieruit komt even-

•

het wordt zouter;

tenminste x% per jaar heeft bevonden binnen de marges van

eens als belangrijkste punt naar voren dat de informatiepositie

•

het wordt lager.

het gewenste grond- en oppervlaktewaterregime (GGOR).

van VenW over de uitvoering van het waterkwantiteitsbeleid

4.1

Waterbeheer 21ste eeuw

verbetering behoeft. Dit geldt ook voor de mate waarin de

Deze vijf ontwikkelingen zijn samengebracht in een gecombi-

beleidsdoelstellingen worden bereikt. De leerpunten uit de

neerde wateropgavekaart (figuur 4.3).

beleidsdoorlichting zijn door VenW opgenomen in het
ontwerp Nationaal Waterplan.
Figuur 4.2 Peilverloop IJsselmeer in 2008

De opgave van Waterbeheer 21ste eeuw (WB21) is om

Voortgang WB21-projecten

ervoor te zorgen dat in 2015 geen regionale wateroverlast

De waterschappen hebben voor WB21-projecten in 2007

meer voorkomt: systeem op orde! De afspraken hierover

ongeveer 165 miljoen euro uitgegeven. Dit komt min of meer

Figuur 4.3 Gecombineerde wateropgave Randstad

peil tov N.A.P. in cm
10

overeen met de verwachte uitgaven voor 2007. Van alle
WB21-projecten (ongeveer 220) die gepland stonden voor
Figuur 4.1 Realisatie WB21-projecten die in 2007 werden afgerond

0

2007 is 11 procent doorgeschoven naar 2008 en 17 procent
naar 2009 of later (zie figuur 4.1).

-10

aantal projecten
160

4.1.1

140

-20

Waterbeheer stedelijk gebied

-30

120

Om zowel verdroging als vervuiling tegen te gaan worden
veel verhardingen in stedelijke gebieden tegenwoordig afge-

100

-40

koppeld van de riolering. In nieuwbouwwijken zijn vrijwel alle
verhardingen afgekoppeld en ook bij de herinrichting van

0
2007

2008

2009 en verder

kracht geworden. De gemeenten krijgen daarmee meer

werkelijk verloop

streefpeil

bevoegdheden om het afkoppelen en bergen te bevorderen.

maximum peil

minimum peil

December

November

Oktober

Augustus

Juli

Juni

September

De Wet gemeentelijke rioleringstaken is op 1 januari 2008 van

20

Mei

riolering op die plekken wordt bij hevige regen meer ontzien.

40

April

Januari

60

Maart

-50

wijken worden veel schone verhardingen afgekoppeld. De

Februari

80

In de jaarlijkse waterschapsenquête van Rioned gaven twaalf
waterschappen op dat in 2008 in totaal bijna 260 hectare

voortgang WB21-projecten

dakoppervlak is afgekoppeld met subsidie van het
waterschap.

Bron: Unie van Waterschappen, 2008

Bron: Rijkswaterstaat, 2008

Water in Beeld 2009

32

Bron: Ontwerp Nationaal Waterplan, H+N+S Landschapsarchitecten, 2008

Water in Beeld 2009

33

Waterkwantiteit

Nieuw Limburgs Peil

4

De landelijke aanpak tegen verdroging krijgt in Limburg invulling onder
de noemer Nieuw Limburgs Peil. Het Waterschap Peel en Maasvallei en

4.2.2

GGOR

In het ontwerp Nationaal Waterplan is de gecombineerde

de provincie Limburg kiezen samen voor een realistische, gebiedsbrede

buitendijkse bebouwing. Deze grootschalige ontwikkelingen

wateropgave Randstad overgenomen. Er zijn beleidskeuzes

aanpak, waarbij het langer vasthouden van water de kern vormt. Het

passen niet altijd in de bestaande kernkwaliteiten, maar

gemaakt over de wijze waarop met de vijf ontwikkelingen

doel van Nieuw Limburgs Peil is een meer evenwichtige waterhuishou-

voegen nieuwe kwaliteiten aan het gebied toe. Het ontwik-

Waterschappen gebruiken het instrument Gewenst Grond- en

wordt omgegaan. Voor de Randstad geldt een aantal gene-

ding, waarbij de natuur meer kansen krijgt en de landbouw wordt geres-

kelen van deze gebieden vereist extra aandacht om een

Oppervlaktewater Regime (GGOR) om waterpeilen en ruim-

rieke uitgangspunten voor het waterbeleid, die gebiedsgericht

pecteerd. Waterbeheer wordt afgestemd op de functies van het gebied,

hoogwaardige toekomstwaarde te kunnen realiseren, die

telijk grondgebruikfuncties goed op elkaar af te stemmen.

worden toegepast en lokaal ruimtelijke effecten hebben

rekening houdend met de mogelijkheden die het watersysteem biedt.

innovatief is. Hoewel afwijkend, moet die aansluiting vinden

Hierbij worden ook de gevolgen voor de functiegeschiktheid

met de bestaande ruimtelijke inrichting.

van gronden betrokken. De verplichtingen die voortvloeien

(functieaanpassing of functieverandering). Voorbeelden hiervan zijn:

Water langer vasthouden kan op verschillende manieren. Binnen de

•

het toepassen van de peilstrategieën uit de Nota Ruimte;

landbouw blijkt met name peilgestuurde drainage een groot succes.

Per gemeente is het maximum aantal hectares ontwikkel-

lende randvoorwaarden voor de totstandkoming van een

•

het tegengaan van versnippering door het samenvoegen

Door water niet rechtstreeks via de drainage in sloten en beken te laten

ruimte vastgesteld. Waar normaal gesproken het verlies aan

GGOR. In het geactualiseerde Nationaal Bestuursakkoord

van peilvakken;

stromen, maar het vast te houden in een centrale verzamelbuis, krijgt de

waterbergingscapaciteit moet worden gecompenseerd, kan

Water (NBW 2008) hebben partijen bevestigd dat de

de transitie van de veenweidegebieden tot gebieden met

bodem langer de tijd om het op te nemen. In tijden van overvloedige

dat in dit geval achterwege blijven. De ruimtelijke kwaliteit

provincies de procesgang voor het toepassen van het GGOR

een afgeremde bodemdaling, een robuust watersysteem

regenval kan de mond van de verzamelbuis worden versteld, zodat het

van de ontwikkelingen wordt door het vaststellen van het

coördineren en bewaken.

en functies accommoderen met bijbehorend peilbeheer.

overschot aan water toch gewoon wordt afgevoerd. Verder worden

maximum aantal hectares ontwikkelruimte geborgd. De voor-

stuwen geplaatst in boerensloten om het water ook daar langer vast te

waarden voor ruimtelijke ontwikkelingen in het

houden. Een van de concrete acties uit 2008 was de aanleg van een

IJsselmeergebied hebben de status van structuurvisie.

4.2.3

•

4.1.3.2 Groene Hart

uit de KRW en de Vogel- en Habitatrichtlijnen vormen aanvul-

Warmte- en koudeopslag

proefveld met peilgestuurde drainage in Ospel. Hier worden de effecten

De provincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht

van peilgestuurde drainage onderzocht op uitspoeling van nitraat en

Buitendijkse natuurontwikkeling kan in principe in het gehele

In 2008 is door de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke

hebben in december 2008 het document ‘Voorloper Groene

fosfaat uit landbouwgronden. Gebleken is dat er door peilgestuurde

gebied plaatsvinden, maar met nadruk op ontwikkeling in het

Ordening en Milieu een Taskforce Warmte Koude Opslag

Hart’ vastgesteld. Ze willen met een gezamenlijke visie

drainage minder stikstof en fosfaat in het oppervlaktewater terechtkomt.

Markermeer-IJmeer.

(WKO) ingesteld, met de opdracht om aan te geven hoe

eenduidig sturen in het Groene Hart om de kernkwaliteiten

De wetenschappelijke onderbouwing ontbreekt hiervoor echter nog.

van het Groene Hart te behouden en verder te ontwikkelen.

Om dit te leveren wordt in Ospel en Heerle (West-Brabant) drie jaar

In het ontwerp Nationaal Waterplan is gekozen voor een ver­

Tijdens de behandeling van de Waterwet in de Tweede

veldonderzoek uitgevoerd.

sterking van de Afsluitdijk gecombineerd met een multifuncti-

Kamer, is in de motie Boelhouwer aan het rijk gevraagd om

onele inrichting die past bij de bestaande kernkwaliteiten van

tot een versneld Beleidskader WKO te komen. De Taskforce
WKO buigt zich in haar advies ook over deze motie.

De opgaven van de provincies ten aanzien water en bodem zijn:
•

warmte- en koudeopslag kan worden gestimuleerd.

robuuste watersystemen bewerkstelligen (bijvoorbeeld

Agrariërs zijn bij de peilgestuurde drainage gebaat omdat ze besparen op

het IJsselmeergebied en rekening houdt met de strategische

door grotere peilvakken);

het dure en arbeidsintensieve beregenen en bemesten van hun land.

zoetwatervoorraad van het IJsselmeer op langere termijn. (zie

•

bodemdaling in de veenweidegebieden afremmen;

Ook kunnen ze water afvoeren op momenten dat hun bedrijfsvoering

ook kader: Vernieuwd gebruik Afsluitdijk in § 3.1).

•

ruimte bieden voor duurzame oplossingen voor de

daarom vraagt; denk aan de zaai- en oogstperiodes. De sector profiteert

ren hoe zij de duurzame groei van open en gesloten systemen

problematiek van de diepe droogmakerijen

ook als geheel, want met de meer geleidelijke afvoer van het water

van bodemenergie kunnen bevorderen. En: welke verant-

(o.a. kwel en verzilting);

wordt de kans kleiner dat beken en rivieren buiten hun oevers treden en

anticiperen op de klimaatsscenario’s.

grote schade veroorzaken.

4.2

Grondwater

‘Voorloper Groene Hart’ dient voor de provincies als geza-

De aanschaf van peilgestuurde drainage wordt door de landelijke overheid

4.2.1

Grondwaterbeheer

menlijke bouwsteen voor het opstellen van de provinciale

gestimuleerd met fiscale voordelen. Bestaande buisdrainage ombouwen

structuurvisies.

naar het nieuwe systeem kost ongeveer 800 euro per hectare. Het water-

De Commissie Grondwaterbeheer van het Nationaal Water

dat een snelle ontwikkeling binnen noodzakelijke randvoor-

schap Peel en Maasvallei streeft ernaar dat alle drainagesystemen in

Overleg (NWO), voorheen het Landelijk Bestuurlijk Overleg

waarden plaatsvindt, zodat de aangelegde systemen duur-

Noord- en Midden-Limburg in 2018 peilgestuurd zijn.

Water, heeft in juni 2008 het rapport ‘Verslag bestuurlijke

zaam kunnen blijven functioneren en risico’s voor vervuiling

pilots grondwaterbeheer’ opgeleverd. De commissie had als

van grond- en oppervlaktewater worden geminimaliseerd.

taak om voorstellen te doen voor grondwaterbeheer vanwege

De ontwikkeling van het rijksbeleidskader staat ook in het

de nieuwe rollen en taken van de waterschappen en de

ontwerp Nationaal Waterplan.

•

4.1.3.3 IJsselmeergebied (buitendijkse
ontwikkelingen)
Het kabinet maakt in het IJsselmeergebied ruimte voor

De Taskforce WKO moet de gezamenlijke overheden advise-

woordelijkheid en maatregelen kunnen marktpartijen daarbij
nemen, in het bijzonder op het gebied van kwaliteitsborging?
Op basis van het advies van de Taskforce ontwikkelt het rijk
een beleidskader voor warmte- en koudeopslag. Dit waarborgt

nieuwe klein- en grootschalige buitendijkse ontwikkelingen.

Naast deze spelregels wordt de omvang voor nieuwe klein-

gemeenten. De commissie doet hierover een aantal aanbeve-

Buitendijkse ontwikkelingen moeten een toegevoegde waarde

schalige buitendijkse ontwikkelingen per gemeente beperkt

lingen aan de koepelorganisaties IPO, VNG en UvW.

hebben voor de bestaande kernkwaliteiten en karakteristieken

tot een maximum van in totaal vijf hectare per gemeente tot

van het bestaande (water)landschap. Verrommeling moet

2040. Daarnaast is herstructurering van bestaande buiten-

Kern van de bevindingen is dat integraal grondwaterbeheer

leren het gebruik en de opschaling van WKO in relevante

worden voorkomen door bijvoorbeeld de bestaande zichtlijnen

dijkse bebouwing toegestaan onder dezelfde kwalitatieve

vorm wordt gegeven door bestuurlijke samenwerking tussen

bouwprojecten.

niet te doorbreken. Naast esthetische voorwaarden is het

voorwaarden. De omvang van de bestaande bebouwing heeft

de bevoegde bestuursorganen, zodanig dat vraagstukken

belangrijk bij de buitendijkse ontwikkelingen te streven naar

invloed op de maatvoering van de buitendijkse initiatieven.

gezamenlijk worden aangepakt. Het advies richt zich op de

Alle provincies ontwikkelen op basis van het te ontwikkelen
rijksbeleid regionaal een afgestemde visie op WKO en stimu-

versterking van ecologie en veiligheid. Dit kan door in het

wijze waarop deze bestuurlijke arrangementen vorm kunnen

ontwerp aandacht te besteden aan land-waterovergangen.

Grootschalige buitendijkse bebouwing is alleen mogelijk in

Bij buitendijkse bebouwing moet aansluiting bij bestaande

het zuidelijk deel van het IJsselmeergebied, in de gemeenten

bebouwing en infrastructuur vanzelfsprekend zijn. Inpasbaar-

Amsterdam, Almere en Lelystad. Deze gemeenten krijgen

heid en maatvoering zijn daarbij belangrijke factoren.

respectievelijk 350, 700 en 150 hectare ruimte voor nieuwe

Water in Beeld 2009

worden gegeven en de rol die het rijk daarbij kan spelen.

34

Water in Beeld 2009

35

Waterkwantiteit

4

Flevoland: maatwerk voor
WKO-systemen
4.3
4.3.1

Klimaat
Droogte en warmte in 2008

De provincie Flevoland heeft in 2008 het beleid voor Warmte-Koude
opslagsystemen (WKO) in het ontwerp Omgevingsplan opgenomen.

4.3.3.1 IJsselmeergebied

Verzilting heeft vooral ook gevolgen voor het ruimtegebruik,
voor de landbouw, natuur en daarmee ook voor het land-

Enerzijds moedigt de provincie de ontwikkeling van WKO aan, anderzijds
brengen de systemen risico’s met zich mee zoals verontreiniging van

In lijn met het advies van de Deltacommissie 2008 kiest het

schap. Voor de landbouw hebben veranderingen in de

grondwater. De vergunningvoorschriften zijn aangepast om het grond-

kabinet ervoor om de strategische zoetwaterfunctie van het

beschikbaarheid van zoet water en/of toename van verzilting

De jaargemiddelde temperatuur in De Bilt kwam uit op 10,6

water te beschermen.

IJsselmeergebied te versterken. Het streven is een zo groot

vooral consequenties voor de gevoelige teelten zoals de

graden Celsius, tegen een langjarig gemiddelde van 9,8°C.

Warmte-Koude Opslag is een klimaatbeheersingssysteem dat warmte en

mogelijke zoetwatervoorraad in 2050.

boom- en de bollenteelt.

Daarmee is 2008 inmiddels het twaalfde warme jaar op rij en

koude gebruikt uit de bodem. ’s Zomers wordt koud water omhoog

staat het jaar op een gedeelde negende plaats in de rij van

gepompt om gebouwen te koelen en wordt warm water omlaag getrans-

Op korte termijn wordt - door een beperkte aanpassing in het

warmste jaren sinds 1901. Met gemiddeld over het land 828

porteerd. In de wintermaanden gebeurt dat andersom. Dit systeem heeft

peilbeheer - de ruimte benut die al in het systeem aanwezig

mm viel iets meer neerslag dan het langjarig gemiddelde van

een flinke besparing op energieverbruik en een lagere uitstoot van CO²

is. Op langere termijn wordt hiervoor het extra water gebruikt

797 mm.

als voornaamste voordelen. Het wordt tegenwoordig in bijna alle nieuw-

dat door peilverhoging in het IJsselmeer komt. Het kabinet

bouwprojecten toegepast.

heeft als vertrekpunt om de huidige manier van waterafvoer
naar de Waddenzee, onder vrij verval via spuisluizen, zo lang

Het KNMI bracht in juli het vijfjaarlijkse rapport ‘De toestand
van het klimaat in Nederland 2008’ uit. Belangrijke conclusies

Tot voor kort konden bedrijven en particulieren in Flevoland ongestoord

mogelijk in stand te houden. Daarmee volgt het kabinet het

zijn:

hun gang gaan bij de bouw van WKO-systemen, zonder hun plannen op

advies van de Deltacommissie 2008 op. Dit betekent dat het

•

De hoge temperaturen in Nederland van de afgelopen

elkaar af te stemmen. Dit leidde tot ongewenste situaties, want het

peil in het IJsselmeer op termijn kan stijgen. Het peil van het

jaren bevestigen dat het klimaat in Nederland opwarmt.

ondergrondse gedeelte van een WKO strekt zich meestal uit tot onder

Markermeer wordt niet verhoogd.

De opwarming gaat twee keer zo snel als de wereldge-

het perceel van de buurman. Ook kan het gebeuren dat twee systemen

middelde temperatuurstijging.

elkaar in de weg zitten. Als een warme en een koude waterbel elkaar

Het kabinet kiest er verder voor om zowel het Markermeer als

De snelle opwarming wordt hoogstwaarschijnlijk niet

raken, wordt hun effect tenietgedaan. Het is de bedoeling dat in de

de Veluwerandmeren los te koppelen van het IJsselmeer. Dit

veroorzaakt door natuurlijke klimaatvariaties.

toekomst alleen nog maar vergunningen worden verleend voor onderling

betekent dat er in het Markermeer-IJmeer en in de

afgestemde systemen.

Veluwerandmeren een peilregime wordt gevoerd dat (beter)

•
•

4.3.2

Verdroging

tegemoet komt aan wat nodig is voor een ecologisch duurDe monitoringsvoorschriften van Flevoland zijn tot op heden strenger

zame ontwikkeling.

dan bij andere provincies, onder meer omdat Zuidelijk Flevoland een

De Houtribdijk wordt voorzien van een gemaal. Het kabinet

Een update van de landelijke droogtestudie is in 2008 uitge-

grote hoeveelheid grondwater ter beschikking heeft die zeer geschikt is

zal onderzoeken welke gevolgen de mogelijke peilstijging op

voerd. Hierover is in het ontwerp Nationaal Waterplan opge-

voor de bereiding van drinkwater. In 2008 zijn de vergunningsvoorschrif-

het IJsselmeer heeft voor de veiligheid in de IJsseldelta.

nomen dat de landelijke droogtestudie (2005 en update

ten geëvalueerd en is besloten tot meer maatwerk. De voorschriften

2008) heeft aangetoond dat nieuwe grootschalige maatrege-

worden afgestemd op de specifieke risico’s van het betreffende

len om watertekorten aan te pakken, zeer waarschijnlijk niet

WKO-systeem. Dit maatwerk betekent een besparing van kosten en

rendabel zijn. In uitzonderlijke omstandigheden treedt de

inspanningen bij de vergunninghouders van installaties. Onnodige regels

Naast een toenemende kans op watertekorten, zal ook de

Nationale Verdringingsreeks in werking. Deze verdringings-

worden geschrapt en de handhaving wordt eenduidiger, doordat de

verzilting in laag Nederland toenemen. Het gaat om interne

reeks regelt de prioritering voor de verdeling van zoet water

vergunninghouder precies weet waar hij aan toe is.

verzilting, als het grondwater en/of oppervlaktewater verzilt

4.3.3.2 Verzilting

door zout uit de ondergrond. Dit gebeurt onder invloed van

onder uitzonderlijk droge omstandigheden.

de steeds zoutere kwel in combinatie met verminderde door-

4.3.3

spoeling. Interne verzilting speelt zich in het bijzonder af in

Zoetwatervoorziening

het laaggelegen kustgebied.
De bestaande zoetwatervoorziening blijft ook uitgangspunt

Door de verwachte klimaatverandering neemt zowel de

voor de komende planperiode van het ontwerp Nationaal

Daarnaast gaat het om externe verzilting. Door de stijging

watervraag als het neerslagtekort in de zomer toe. Dit heeft

Waterplan. De waterbeheerders blijven zorgen voor de zoet-

van de zeespiegel in combinatie met een lagere rivierafvoer in

niet alleen gevolgen voor het waterpeil in rivieren en sloten

watervoorziening en daarmee voor het zoveel mogelijk bedie-

de zomer is er sprake van een binnendringende zouttong. Uit

en daarmee voor de peilhandhaving. Het heeft ook gevolgen

nen van gebruiksfuncties. Er kunnen echter geen garanties

de studie ‘De klimaatbestendigheid van Nederland Waterland’

voor de gebruiksfuncties landbouw, scheepvaart, natuur en

worden gegeven dat er overal en altijd voldoende zoet water

(september 2008) blijkt dat het zoet houden van de Nieuwe

landschap, en voor de kwaliteit van het water. Een hogere

beschikbaar is. De afspraken uit het Nationaal

Waterweg steeds moeilijker wordt. Hierdoor zijn de drinkwa-

watertemperatuur zorgt bijvoorbeeld voor een toenemende

Bestuursakkoord Water over de bestrijding van droogte en

terinlaatpunten voor West-Nederland in de zomer vaker en

kans op blauwalgen.

verdroging worden uitgevoerd. Het uitgangspunt blijft een

langduriger onbruikbaar. Door de lagere rivierafvoeren in de

‘robuust watersysteem’ in 2015. De planperiode van het

zomer zal in de toekomst minder zoet water beschikbaar zijn

Een belangrijke consequentie voor het waterbeheer is dat de

ontwerp Nationaal Waterplan wordt gebruikt om een lande-

voor het zoet spoelen van de sloten. Dit laat zich het sterkst

beschikbaarheid van zoet water naar verwachting afneemt.

lijke verkenning zoetwatervoorziening uit te voeren, waarin

voelen in de Randstad. Zonder aanvullende maatregelen komt

De mate waarin verschilt per regio.

oplossingsrichtingen worden uitgewerkt.

op termijn de inlaat bij Gouda vanuit de Hollandse IJssel
onder druk te staan en moet wellicht worden verplaatst.

Water in Beeld 2009

36

Water in Beeld 2009

37

Mastbos,
Ulvenhout

...‘Als je er schoon water bij
gooit, dan wordt het
water vanzelf weer blauw...’

Waterkwaliteit

- Bart, 6 jaar

Hoofddoelstelling
Een goede ecologische en
chemische kwaliteit bereiken in
de stroomgebieden van de Rijn,
Maas, Schelde en Eems, en
in de Noordzee (Exclusieve
Economische Zone).

5

Hoofdboodschappen
De kwaliteit van het Nederlandse oppervlaktewater wordt bepaald aan de hand van ecologische en chemische parameters. Het totale oordeel van waterlichamen wordt bepaald door de
ecologische kwaliteit samen met de chemische kwaliteit. Alleen als beide ‘goed’ scoren, is het
totale oordeel ook goed.
In 2008 is de officiële toetsing van de waterkwaliteit voor het eerst uitgevoerd volgens de
systematiek van de Kaderrichtlijn Water (KRW). Voor de meeste ecologische parameters
worden de normen momenteel niet gehaald. Voor de meeste chemische stoffen worden deze
wel gehaald. Omdat het totale oordeel een optelsom is van zowel ecologische als chemische
kwaliteit, valt het totale oordeel overwegend onvoldoende uit.
Ingrepen in het watersysteem hebben veel invloed op de kwaliteit van de biologische parameters. Voorbeelden van deze ingrepen zijn kanalisatie en de bouw van kunstwerken die de
passeerbaarheid van vissen belemmeren, zoals stuwen, dammen, etc. Ook het ontbreken van
natuurlijke oevers is van invloed op de waterkwaliteit. Zo is het effect van de afwezigheid van
langzaam en snelstromend water terug te zien in de slechte score van vis in de grote rivieren.
De onvoldoende kwaliteit van kleine beestjes in het water (macrofauna) is gerelateerd aan de
beperkte beschikbaarheid van een geschikte leefomgeving. Ook de gebrekkige kwaliteit van
overige water- en oeverflora wordt door ingrepen in het watersysteem veroorzaakt.
Wat betreft chemische parameters geldt dat tot ruim driekwart van de oppervlaktewater­
lichamen significant wordt beïnvloed door stoffen vanuit landbouwgronden. Vervuiling uit de
lucht (atmosferische depositie), het effluent van rioolwaterzuiveringsinstallaties en riooloverstorten hebben eveneens een belangrijke invloed op de chemische kwaliteit van het water.
De KRW en de uitwerking hiervan in stroomgebiedbeheerplannen zorgen ervoor dat de
aandacht voor verbetering van de inrichting van het watersysteem verder wordt uitgebreid.
Het voorafgaande beleid omvatte al een aanzienlijk aantal effectieve maatregelen om de
waterkwaliteit te verbeteren. Bij de reductie van verontreinigende stoffen in oppervlaktewater
en grondwater wordt de bestaande aanpak voortgezet: een combinatie van aanpak bij de
bron, hergebruik en zuivering. Alle volgens het principe dat de vervuiler betaalt. Zo is het ook
opgenomen in het ontwerp Nationaal Waterplan.

Water in Beeld 2009

38

Water in Beeld 2009

39

Waterkwaliteit

Toetsingsmethodiek KRW

5

De Kaderrichtlijn Water (KRW) kent twee zogenoemde toestanden om
de kwaliteit van het oppervlaktewater weer te geven: de ecologische
toestand en de chemische toestand.

5.1

van de visserij in de Noordzee. Het vrije zicht op de horizon

De toestand van een waterlichaam wordt bepaald door te kijken in

Om de waterkwaliteit in de Europese oppervlaktewateren en

vanaf de kust wordt gehandhaafd.

hoeverre het waterlichaam ecologisch gezond en chemisch schoon is.

grondwateren te monitoren en te verbeteren is de Kaderricht-

Alleen als een waterlichaam ecologisch gezond en chemisch schoon is,

lijn Water (KRW, 2000/60/EG) opgesteld. Deze Europese

wordt het waterlichaam aangeduid als zijnde in de goede toestand.

richtlijn werd eind 2000 van kracht. Het doel van de KRW is

In 2008 zijn maatregelen uitgevoerd om de waterkwaliteit

ecosysteem. Zo wordt prioriteit gegeven aan duurzame

verder te verbeteren. Zo is herinrichting van enkele waterlopen

(wind)energie. Er is een start gemaakt met de verduurzaming

doorgevoerd, zijn ecologische verbindingszones aangelegd en
zijn stuwen, sluizen en gemalen voor vissen passeerbaar
gemaakt. Daarnaast zijn lozingen en emissies van stoffen

Kaderrichtlijn Water

verminderd door bijvoorbeeld aanpassing van waterzuiverings­

Prestatie-indicatoren

installaties en de sanering van lozingen in gebieden die niet

De prestatie die moet worden geleverd om de doelstellingen

op het riool zijn aangesloten.

ten aanzien van het waterkwaliteitsbeheer te realiseren, is

De ecologische toestand wordt vastgesteld aan de hand van zoge-

water - en het grondwater in de Europese Unie te bescher-

uitgedrukt in de volgende prestatie-indicatoren:

noemde biologische kwaliteitselementen (zoals vis, algen, waterplanten

men en te verbeteren en om het duurzaam gebruik van water

en kleine waterdieren) en naar algemeen fysisch chemische parameters

te bevorderen. Hiertoe moeten alle waterlichamen de goede

om de oppervlaktewateren - ook overgangswater en kust­

De waterkwaliteit van de grote rivieren wordt voor een groot
gedeelte bepaald door de buitenlandse toevoer van stoffen.

Realiseren goede waterkwaliteit

(zoals nutriënten en temperatuur). De toestand wordt bepaald door alle

ecologische en goede chemische toestand halen.

Mede om die reden zet de Nederlandse overheid in op het

Het oppervlak waterlichamen (in hectaren) ten opzichte van

gegevens samen te toetsen aan de normen, die op nationaal niveau zijn

De EU-lidstaten hebben zich verplicht om de kwaliteit van alle

maken van afspraken met buurlanden om de emissies van

het totaal oppervlak waterlichamen, waarvan de gemeten

vastgesteld. De toetsing geeft aan of het oppervlaktewater ecologisch

Europese wateren in een goede toestand te brengen en te

deze milieugevaarlijke stoffen (PAK’s en bestrijdingsmiddelen)

waarden (chemische en ecologische parameters) voldoen aan

gezond is. In hoeverre het oppervlaktewater ecologisch gezond is wordt

houden. De doelstellingen van de KRW moeten in beginsel in

gezamenlijk terug te dringen.

de geldende normen van de KRW en OSPAR. Zie figuur 5.1

in § 5.1.1.1 weergegeven.

2015 zijn bereikt.

en kader: Toetsingsmethodiek.
Over een lange reeks van jaren is de ecologische toestand van

De chemische toestandsaanduiding geeft aan in welke mate het opper-

Binnen de KRW is er expliciete aandacht voor goede ecologi-

de Noordzee niet wezenlijk veranderd. Wel is er een trend dat

Ongehinderd gebruik waterfuncties

vlaktewater chemisch schoon is. Stofconcentraties worden gemeten en

sche kwaliteit van oppervlaktewateren en wordt het waterbe-

sinds 1998 de aantallen en dichtheden van kleine beestjes in

Het oppervlak waterlichamen (in hectaren) ten opzichte van

vergeleken met de normen die gelden voor (totaal) water. De normen die

heer per stroomgebied centraal gesteld. Dit laatste is van

het water (macrofauna) geleidelijk wat afnemen. De chemische

het totaal oppervlak waterlichamen, waarvan de actuele

gelden voor deze toetsing zijn gebaseerd op de jaargemiddelden en

belang omdat water zich niet aan grenzen houdt. Voor het

waterkwaliteit van de Noordzee is sinds de jaren tachtig

waterkwaliteit voldoet aan de geldende normen voor de

normen die gelden voor piekconcentraties van verschillende stoffen.

bereiken van een goede waterkwaliteit is dus de inzet van alle

duidelijk verbeterd.

bestemde gebruiksfuncties. Zie figuur 5.2. Meer informatie

Deze normen en de chemische parameters zijn vastgesteld op Europees

lidstaten nodig.

over de gebruiksfunctie oppervlaktewater voor drinkwater

niveau. In 2008 is voor het eerst officieel getoetst volgens de KRW,

Nederland is volgens deze aanpak onderverdeeld in vier stroom­

staat in § 5.1.1.2.

weliswaar met de beschikbare gegevens uit 2007. De toetsing geeft aan

gebieden: Schelde, Maas, Rijn en Eems (figuur 5.3, zie pagina

of het oppervlaktewater chemisch schoon is. In hoeverre het oppervlak-

42). De KRW is ook van toepassing op een deel van de

tewater chemisch schoon is wordt in § 5.1.1.2 weergegeven.

Noordzee. Voor de ecologische kwaliteit van de Noordzee

Het kabinet kiest voor een duurzaam, ruimte-efficiënt en
veilig gebruik van de Noordzee in evenwicht met het mariene

geldt de KRW tot en met de zogenoemde 1-mijlszone. Voor
Figuur 5.1 Realiseren goede waterkwaliteit

Figuur 5.2 Ongehinderd gebruik waterfuncties

% metingen dat voldoet aan de norm

% locaties dat voldoet aan de norm
100

100

In figuur 5.1 is ook de waterkwaliteit van de Noordzee (Exclusieve

de chemische toestand geldt de KRW tot en met de 12-mijls-

Economische Zone, EEZ) getoetst volgens de KRW methodiek. Hierbij

zone. Deze zeegebieden zijn in de KRW ondergebracht in de

dient te worden aangetekend dat de Noordzee (EEZ) formeel niet onder

stroom­gebieden van de vier genoemde rivieren. In elk van

de KRW valt. In paragraaf 5.2 wordt nader ingegaan op de waterkwali-

deze stroomgebieden hebben de waterbeheerders in 2008

teit van de Noordzee (EEZ).

stroomgebiedbeheerplannen opgesteld. Hierin wordt beschre-

30

ecologische toestand (GET) of het goed ecologisch potentieel

Volgens de KRW-systematiek geldt dat wanneer één

(GEP) halen. De GET en GEP zijn opgebouwd uit de biologi-

20

20

chemische of ecologische ‘parameter’ niet voldoet, het

sche, hydromorfologische en algemeen fysisch chemische

10

10

waterlichaam in z’n geheel niet aan de goede toestand

kwaliteitselementen, gedifferentieerd per watertype. Dit om

0

0

voldoet (het one out, all out principe).

recht te doen aan natuurlijke verschillen. Naast genoemde

ven wat de huidige toestand van de stroomgebieden is en
welke maatregelen worden genomen om de kwaliteit van het

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1992

1991

oppervlaktewater te verbeteren, dan wel te behouden.

1990

2007

30

2006

ven door vast te stellen in hoeverre waterlichamen de goede

per waterlichaam (zie ook kader toetsingsmethodiek KRW).

2005

KRW-systematiek, want die drukt waterkwaliteit namelijk uit

2004

40

2003

40

2002

Of een waterlichaam ecologisch gezond is, wordt weergege-

2001

de norm. Dit is een weergave die niet overeen komt met

2000

50

1999

50

1998

Figuur 5.1 geeft het aantal metingen weer dat voldoet aan

1997

60

1996

60

1995

70

1994

70

1993

80

1992

80

1991

90

1990

90

kwaliteitselementen wordt ook gekeken in hoeverre specifieke
Uit de toetsingen blijkt dat in elk waterlichaam wel één para-

chemische verbindingen voorkomen, anders dan de verbin-

meter aanwezig is die niet voldoet aan de norm. Volgens het

dingen die bij de goede chemische toestand horen. Alle kwaliteitselementen worden vergeleken met geldende doelen.

Rijn

Maas

oppervlaktewater voor drinkwater

zwemwater

one out, all out principe zou dan bijna geen enkel waterlichaam

Schelde

Eems

schelpdierwater

viswater

voldoen. Omdat dit een onevenredig en vertekend beeld

Noordzee (EEZ)

Bron: KRW-Waterbeheerders, 2008

Bron: Rijkswaterstaat, 2008

Water in Beeld 2009

40

geeft van de werkelijke waterkwaliteit, is er in deze figuur

Met het bereiken van de goede chemische toestand (GCT)

voor gekozen om in figuur 5.1 niet te kiezen voor de eenheid

zijn de concentraties van schadelijke chemische verbindingen

‘waterlichamen’, maar voor de meest eenvoudige eenheid

in water zodanig, dat ze geen negatieve effecten hebben op

‘het percentage metingen dat voldoet aan de norm’.

de ecologie (flora en fauna) en de mens. In de Richtlijn

Water in Beeld 2009

41

Waterkwaliteit

5

Prioritaire Stoffen (RPS), die in 2008 officieel is vastgesteld,

lichamen wordt gestreefd naar de GET. Er worden vijf klassen

zijn voor 41 stoffen normen opgenomen. Deze normen zijn

onderscheiden waarin een waterlichaam zich kan bevinden:

voor alle Europese wateren gelijk. Een waterlichaam dat aan

zeer goed, goed, matig, ontoereikend en slecht.

Figuur 5.4 Ecologische toestand (KRW-Monitoringsresultaten oppervlaktewaterlichamen)

alle normen uit de RPS voldoet, heeft de goede chemische
toestand bereikt. De RPS richt zich op geleidelijke verminde-

In Nederland zijn de meeste wateren aangemerkt als sterk

ring van prioritaire stoffen in het oppervlaktewater en op het

veranderd dan wel kunstmatig aangelegd. Hierdoor kan per

stopzetten van de emissies van prioritair gevaarlijke stoffen

waterlichaam een aangepaste ecologische doelstelling worden

(zie ook § 5.1.1.2).

bepaald, als die volgens de voorschriften van de KRW is
onderbouwd. In de sterk veranderde en kunstmatige water­

GCT en GET/GEP bepalen samen of een waterlichaam de

lichamen wordt gestreefd naar een GEP. Hier worden vier

goede toestand heeft behaald. Om deze goede toestand te

klassen onderscheiden: goed, matig, ontoereikend en slecht.

behalen dienen de GCT én de GET/GEP te worden gehaald.
De ecologische toestand is weergegeven in figuur 5.4. Uit de
eerste resultaten van de KRW-monitoring in 2008 blijkt dat
Figuur 5.3 Overzicht stroomgebieden KRW en Noordzee (EEZ)

nagenoeg geen enkel waterlichaam in Nederland de vereiste
ecologische doelstelling bereikt. Hierbij moet in aanmerking
worden genomen dat de KRW het ‘one out, all out’ als
uitgangspunt heeft. Eén normoverschrijding leidt tot het niet
bereiken van de vereiste toestand.
De toestand van algen scoort vaak matig en soms goed.
De toestand van kleinere diersoorten is in veel waterlichamen
matig en in de grote rivieren het slechtst. Het beeld voor
overige waterflora (zoals waterplanten) is wat slechter.
Vooral in de zoute en brakke gebieden is de kwaliteit slecht.
Dit wordt veroorzaakt door beperkte oppervlakte kwelder- of
schorrenvegetatie en de afwezigheid van zeegras.
Het slechtste scoort de toestand van vis in de grote rivieren.
Nutriënten en overige stoffen
Vooral de hoge concentraties stikstof en fosfaat zijn een
probleem. Uit de toetsing van de meetgegevens uit 2007
blijkt dat stikstof en fosfaat in de Schelde, Maas, Rijn en Eems
van de oppervlaktewaterlichamen in ruim 50 tot 80 procent
niet voldoen aan de normen. De overige parameters ten
behoeve van de ecologische toestandsbepaling voldoen in het

km

merendeel (vanaf 60 tot 90 procent) van de waterlichamen

0

5

10

15

20

25

van de stroomgebieden aan de normen. Koper en zink (zware
metalen) zijn in de meeste waterlichamen normoverschrijdend.

Bron: Rijkswaterstaat, 2009

Daarnaast overschrijden ook de andere zware metalen,

oordeel

achtergrond

PAK en gewasbeschermingsmiddelen regelmatig de normen.

zeer goed

bebouwing

goed

water

matig

stroomgebied

Biologische beschikbaarheid
Veel stoffen (met name zware metalen) die de norm over-

5.1.1

Toestand oppervlaktewater

5.1.1.1 Ecologie

schrijden hoeven niet altijd een probleem te zijn, als de biobeschikbaarheid van deze stoffen in het watersysteem niet te

ontoereikend

grens 1-mijlszone

slecht

grens rijk

hoog is. In 2008 was er al een methode beschikbaar voor een

onbekend

correctie van de biobeschikbaarheid voor koper en zink.

niet van toepassing

niet meer als een probleem voor de waterkwaliteit, in die zin

doelstellingen behalen; indien goed onderbouwd kan dit

dat er op dit moment geen aanvullende maatregelen hoeven

gefaseerd worden naar 2027. In vrijwel ongewijzigde water­

te worden genomen.

Rijn
West

Rijn
Midden

Eems

Rijn
Oost

Maas
Schelde

Na deze correctie zagen de waterbeheerders koper en zink
De KRW eist dat alle waterlichamen in 2015 de ecologische

Rijn
Noord

Bron: KRW Waterbeheerders, 2008, topografische ondergrond (c) EuroGraphics

Water in Beeld 2009

42

Water in Beeld 2009

43

Waterkwaliteit

5

5.1.1.2 Chemie

Bioassays zijn testen waarmee het effect van stoffen op levende organismen wordt gemeten. Ze worden gebruikt als een chemische meting met

De chemische toestand wordt bepaald op basis van het halen

een biologische detector. Een organisme wordt blootgesteld aan chemi-

van de norm van de 33 prioritaire stoffen en 8 andere stoffen

sche verontreiniging en zal wel of geen reactie geven. Dit wordt ook wel

met een EU-norm. Deze stoffen zijn opgenomen in de Richtlijn

biologische alarmering genoemd. Deze zogenoemde toxische respons

Prioritaire Stoffen (RPS), die in 2008 officieel werd vastgesteld.

van de bioassays geeft een indicatie of verontreinigingen van invloed

Figuur 5.5 Chemische toestand (KRW-Monitoringsresultaten oppervlaktewaterlichamen)

kunnen zijn op de ecologische toestand (toxische druk). Bioassays prioriDe toetsgegevens zijn in 2007 gebaseerd op toetsing volgens

teren op deze manier die gebieden waar verontreiniging - naast hydro-

de KRW-methode in (totaal) water. Bij deze toetsing worden

morfologische of fysisch chemische aspecten - een rol kan spelen.

de concentraties van de stoffen uit de RPS getoetst aan het
jaargemiddelde en aan de maximale aanvaardbare concentra-

Figuur 5.6 (zie pagina 46) toont de rangschikking van veertien locaties

tie. Ook hier is het principe ‘one out, all out’ van toepassing,

op basis van de toxiciteit van het oppervlaktewater. Afgezien van kleine

wat inhoudt dat een waterlichaam niet voldoet als ook maar

verschuivingen is die rangorde sinds 2000 gelijk. De hoogste gemiddelde

één prioritaire stof de norm overschrijdt.

toxiciteit in de afgelopen drie jaar is gevonden in de Maas (Eijsden), het
Kanaal Gent-Terneuzen (Sas van Gent) en de Schelde (Schaar van

Prioritaire stoffen en overige stoffen met een EU-norm

Ouden Doel).

Van de vier stroomgebieden blijkt het stroomgebied Schelde

Op deze locaties komen af en toe effecten voor die van invloed kunnen

het hoogste percentage oppervlaktewaterlichamen met een

zijn op de in deze wateren voorkomende populaties organismen. In het

goede beoordeling te hebben (96 procent), gevolgd door de

Rijnstroomgebied is de toxische druk aanmerkelijk lager dan in de andere

Rijn (95 procent), Maas (68 procent) en Eems (59 procent, zie

stroomgebieden.

figuur 5.5). Per stroomgebied overschrijden enkele stoffen de
normen in een beperkt aantal waterlichamen. In de Eems

Drinkwateronttrekking

betreft dit vooral de stof isoproturon. In het stroomgebied

De KRW vraagt speciale aandacht voor de kwaliteit van het oppervlakte-

Schelde zijn dat cadmium en diuron en in het stroomgebied

water dat nu of in de toekomst wordt onttrokken voor menselijke

Rijn overschrijdt vooral benzo[a]pyreen in een aantal water­

consumptie. De kwaliteit van dit water mag niet achteruitgaan. Voor dit

lichamen de norm. In het stroomgebied Maas gaat het vooral

oppervlaktewater zijn beschermingszones vastgesteld. Binnen deze zones

om de stoffen hexachloorbutadiëen, penta- en trichloorben-

gelden strengere normen voor bepaalde chemische verbindingen en

zeen, trifluraline, endosulfan, kwik en cadmium.

bepaalde biologische kwaliteitselementen. In figuur 5.2 is weergegeven
welke percentage van deze verbindingen/kwaliteitselementen aan de norm

Er zijn verschillen tussen de stroomgebieden wat betreft speci-

voor een selectief aantal stoffen voldoet, op een selectief aantal locaties.

fieke normoverschrijding van de stoffen. In de Eems is één
prioritaire stof normoverschrijdend in circa 50 procent van de

Drinkwaterbedrijven kunnen de waterinname staken aan de hand van

waterlichamen. Terwijl in de Maas en Rijn meerdere stoffen

norm­overschrijdingen van de selectie stoffen of kwaliteitselementen.

normoverschrijdend zijn in een kleiner aandeel van de

In 2008 is de waterinname om deze reden een enkele keer gestaakt.

waterlichamen.

Drinkwaterbedrijven kunnen daarentegen ook om andere redenen, zoals
metingen van andere stoffen of kwaliteitselementen de waterinname

km

Er zijn ook duidelijk overeenkomsten zichtbaar tussen verschil-

staken. In figuur 5.7 (zie pagina 46) wordt weergegeven hoe vaak de

lende stroomgebieden bij de normoverschrijdende stoffen.

afgelopen jaren innamestops zijn afgekondigd. De voornaamste redenen

Belangrijkste overschrijdende stoffen in meerdere water­

waarom de inname (preventief) werd gestaakt, is dat er onbekende stof-

lichamen in meerdere stroomgebieden zijn de prioritaire stof-

fen zijn gevonden na analyse, dat er andere stoffen zijn gevonden of dat

oordeel

achtergrond

fen cadmium (Schelde en Maas), isoproturon (Eems en Maas),

de aanwezige biologische alarmering een reactie gaf. Bij biologische

voldoet

bebouwing

diuron (Schelde en Maas) en enkele PAK’s (Rijn en Maas).

alarmering worden speciaal geselecteerde organismen blootgesteld aan

voldoet niet

water

onbekend

stroomgebied

oppervlaktewater. Wanneer deze organismen een bepaalde reactie
Effecten van stoffen op levende organismen

geven, kan worden geconcludeerd dat stoffen in het oppervlaktewater

Om een uitspraak te kunnen doen over de waterkwaliteit

aanwezig zijn die er van nature niet thuishoren.

0

10

15

20

Rijn
Noord

grens 1-mijlszone

Rijn
West

grens rijk

wordt - in aanvulling op de KRW-monitoring - ook gewerkt

5

met zogenoemde bioassays. In het milieu komen namelijk

Rijn
Midden

25

Eems

Rijn
Oost

Maas

veel meer stoffen voor dan die in monitoringsprogramma’s
Schelde

worden gemeten. Er komen ook elk jaar vele stoffen bij.
Het ministerie van Verkeer en Waterstaat en het Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) meten met de
bioassays de toxische druk op het oppervlaktewater.

Bron: KRW Waterbeheerders, 2008, topografische ondergrond (c) EuroGraphics

Water in Beeld 2009

44

Water in Beeld 2009

45

Waterkwaliteit

5

5.1.1.3 Totaal oordeel toestand oppervlaktewater
(ecologie en chemie samen)

Figuur 5.6 Rangschikking van de toxiciteit van veertien locaties

Bij vergelijking van het relatieve belang van de belastingen

Voor de belangrijkste normoverschrijdende stoffen worden in

tussen de stroomgebieden, blijkt dat de landbouwactiviteiten

figuur 5.8 de belastingen weergegeven in een verdeling over

en barrières in meer dan 50 procent van de waterlichamen de

de bronnen in Nederland. Bij de bronnen wordt onderscheid

Het totaal oordeel van de waterkwaliteit volgens de KRW

bron zijn. In de stroomgebiedbeheerplannen staat het rela-

gemaakt tussen puntbronnen en diffuse bronnen. Diffuse

wordt gevormd door het gezamenlijk oordeel over de ecologi-

tieve belang van verschillende bronnen per stroomgebied.

bronnen zijn bronnen met diverse en geografisch verspreide

sche en chemische toestand van waterlichamen. Omdat de

veroorzakers, zoals verkeer en uit- en afspoeling uit land-

meeste waterlichamen nog niet ecologisch gezond zijn, is het

bouwgronden. De belangrijkste puntbronnen zijn rioolwater-

totaal oordeel dan ook dat het grootste deel van de
Nederlandse waterlichamen niet voldoet. Ook al is de chemiFiguur 5.8

sche toestand in de meeste gevallen wel goed.

5.1.2

Vrouwenzand
Ketelmeer

Amsterdam

Schelde		

Significante belastingen en effecten

5.1.2.1 Belastingen in relatie tot biologische para­
meters

Markermeer
Wolderwijd

Hollands Diep

trichloor
benzeen

hebben meestal te maken met hoogwaterbescherming en de

diuron

kwik

scheepvaart. Door deze ingrepen ontbreken voldoende land-

cadmium

cadmium

water- en zoet-zoutgradiënten en plekken waar water langzaam of snel stroomt. Hiernaast is het ontbreken van

Sas van Gent

fosfaat

totaal
fosfaat

landaanwinning en inpoldering in het zoute. Deze ingrepen
Schaar van Oude Poel

koper

stikstof

kanalisatie, normalisatie, bedijking, bemaling/peilbeheer,

Volkerak

benzo(a)
antraceen

stikstof

inrichting en regulering van water sterk veranderen, zoals

Keizersveer

benzo(a)
antraceen

zink

sche belasting. Hiermee worden ingrepen bedoeld die de

Haringvlietsluis

dimethoaat

koper

van de biologische kwaliteitselementen is de hydromorfologiLobith

Maas

vanadium

zink

De belangrijkste belasting die van invloed is op de toestand
Maassluis

Belastingen en bronnen per stroomgebied

0

20

40

60

80

continuïteit (door sluizen, stuwen, dammen en gemalen) een

0

100
%

Rijn 		

belangrijke belasting.

20

40

60

80

100
%

20

40

60

80

100
%

Eems

Eijsden

Het effect van de afwezigheid van hydrologische zones is bij-

benzo(a)
antraceen

voorbeeld goed terug te zien in de slechte score van vis in de

koper

grote rivieren. Ook de gebrekkige kwaliteit van overige water-

hoe groter het bolletje, hoe meer toxiciteit
op de locatie gevonden wordt

zink

en oeverflora houdt verband met de hydromorfologische
belasting (ongeschiktheid of intensief gebruik van de oever-

koper

zone, onnatuurlijk peilverloop). De onvoldoende kwaliteit van

Bron: Rijkswaterstaat, 2008

stikstof

de macrofauna is gerelateerd aan de beperkte geschiktheid van
het aanwezige leefgebied (beperkte variatie in stroomsnelheid).

stikstof

5.1.2.2 Belastingen in relatie tot chemische para­
meters

fosfaat

Figuur 5.7 Innamestops drinkwaterbedrijven welke oppervlakte­water
vanuit Maas en Rijn gebruiken voor het bereiden van
drinkwater
Innamestops*

2006

2007

2008

Rijn drinkwaterbedrijven

0

1

8

Maas drinkwaterbedrijven

31

66

55

fosfaat
benzo(a)
pyreen

Voor oppervlaktewater zijn de bronnen geanalyseerd van de
belangrijkste normoverschrijdende stoffen in de stroomgebie-

0

20

40

60

den. Tot ruim driekwart van de oppervlaktewaterlichamen

80

100
%

0

wordt significant beïnvloed door stoffen vanuit landbouw-

* De tijdsduur van een inname stop varieert van korte periodes, tussen 5 en
24 uur, en langere periodes, oplopend tot 264 uur.

gronden. Het gaat dan vooral om nutriënten en zware meta-

landbouw

run-off

verkeer en infrastructuur

RWZI

len. Voor een aanzienlijk deel van de waterlichamen zijn ook

overige bronnen

ongelukken

industrie

overstort

oppervlakkig afstromend water en atmosferische depositie

materialen/constructie
ongerioleerd gebied

belangrijke diffuse bronnen. Verder leveren het effluent van
rioolwaterzuiveringsinstallaties en de vele riooloverstorten nog

Bron: RIWA, 2009

een aanmerkelijke belasting in de waterlichamen.

Water in Beeld 2009

Bron: Ontwerp SGPB, 2008

46

Water in Beeld 2009

47

Waterkwaliteit

5

5.1.6.2 Toestand kwantitatief

zuiveringsinstallaties (RWZI) en industrie. Bij de diffuse

landse aanvoer groter dan 50 tot respectievelijk 80 procent

Daarnaast zijn specifieke maatregelen nodig voor de aanpak

bronnen gaat het om landbouw, verkeer en infrastructuur en

van de totale belasting in Nederland. Afwenteling binnen de

van puntbronnen en gewasbeschermingsmiddelen in (kwets-

overige bronnen (inclusief atmosferische depositie).

stroomgebieden van Schelde, Maas en Rijn levert een grote

bare) grondwaterbeschermingsgebieden. Voor beschermde

Grondwaterlichamen dienen ook te voldoen aan kwantita-

bijdrage aan de totale belasting van deze stroomgebieden en

gebieden (Natura 2000) zijn maatregelen opgenomen ter

tieve criteria. De kwantitatieve toestand van alle grondwater-

de Noordzee en de Waddenzee. Mede om deze reden zet de

verbetering van de grondwatercondities.

lichamen in Nederland is goed. Er is dus geen sprake van

5.1.3

Maatregelen

Nederlandse overheid in op afspraken om de emissies van

uitputting van het beschikbare grondwater.

milieugevaarlijke stoffen met maatregelen op EU-niveau terug
te dringen.

5.1.5

ecologische verbindingszones. Op nationale schaal gaat het

Ook in de buitenlandse delen van de stroomgebieden worden

Het verbeteren van de waterkwaliteit volgens de KRW vergt

Voor grondwater ligt de belangrijkste vorm van belasting bij

vaak om zaken zoals het aanleggen van natuurvriendelijke

maatregelen genomen die benedenstrooms effect hebben en

een grote inspanning van regionale waterbeheerders. Veel

nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen en zware metalen in

oevers langs stilstaande of stromende wateren, hermeande-

daarmee bijdragen aan het realiseren van de doelstellingen in

van de maatregelen zijn fysieke maatregelen met ruimtelijke

de relatie met het landgebruik. Voor stikstof is de uitspoeling

ring van stromende wateren, verbredingen van watergangen

Nederland. De maatregelen die in het buitenland worden

claims. Een goede afstemming met andere ruimtelijke ingre-

naar het grondwater vanaf het landelijk gebied één van de

en aanpassingen om de vismigratie te verbeteren.

genomen zijn enerzijds gericht op de verminderen van veront-

pen is essentieel en vraagt om goede samenwerking tussen

belangrijkste oorzaken. Bij zware metalen is de invloed van de

De nadruk ligt dus op inrichtingsmaatregelen die de hydro-

reiniging van stoffen via belastingen uit puntbronnen en

regionale partijen. Het kabinet heeft 115 miljoen euro gere-

landbouw veruit dominant, namelijk een factor 10 of meer

morfologische condities verbeteren.

diffuse bronnen. Anderzijds wordt gewerkt aan het herstel

serveerd voor synergie tussen de KRW en de overige rijksdoe-

groter dan de overige bronnen (inclusief atmosferische

van biologische passeerbaarheid en verhoging van de diversi-

len om de integrale gebiedsontwikkeling vorm te geven.

depositie).

vismigratie en het herstel van de hydromorfologische karakte-

Omdat ruimte schaars en kostbaar is, wil het kabinet activitei-

Bij puntbronnen gaat de meeste aandacht uit naar bodemver-

ristieken. Door de aanleg van vispassages worden gebieden

ten zoveel mogelijk bundelen. Daarom moeten de maatrege-

ontreinigingen, met name in de omgeving van grondwater-

len die voor een betere waterkwaliteit zorgen ook bijdragen

winningen. Overige belastingen die zijn geïnventariseerd zijn

De belangrijkste maatregelen in het KRW-programma zijn de

Synergieprogramma KRW

5.1.6.3 Belasting

(her)inrichting van de waterlopen en het aanleggen van

Bij veel maatregelen ligt het accent op verbetering van de

met elkaar verbonden. De migratie van vissoorten die

teit van de habitat.

5.1.4

Ex ante evaluatie KRW

verschillende habitats nodig hebben voor hun levenscyclus,

aan andere doelen, zoals waterberging, natuurbehoud of

onttrekkingen, intrusies en interacties tussen grond- en

wordt hierdoor weer mogelijk. Voorbeelden van het herstel

Met de ex ante evaluatie KRW is een eerste schatting

herstructurering van stedelijk gebied. De basis voor de

oppervlaktewater, waaronder ook de verdroging van natuur-

van hydromorfologische karakteristieken zijn uiterwaardverla-

gemaakt wat voor effect de KRW-maatregelen hebben op het

toekenning van het budget ligt in het realiseren van KRW-

gebieden.

ging, de aanleg van nevengeulen, het aantakken van stran-

doelbereik in 2015. Voor de biologische kwaliteitselementen

maatregelen en van ten minste één ander rijksdoel.

gen, verbreding van stroomgeulen en de aanleg en het

en inrichtingsmaatregelen moet hierbij de volgende kantteke-

beheer van natuurvriendelijke oevers. Hierdoor worden onder

ning worden gemaakt. De doorlooptijd om tot bijvoorbeeld

De programma’s van de regionale bestuurlijke overleggen

meer voortplantingsgebieden voor specifieke riviervissoorten

de aanleg van een nevengeul te komen is lang. Daarnaast is

vormen een goede afspiegeling van de gebiedsprocessen die

De maatregelen voor grondwater vallen voor diffuse bronnen

gecreëerd, plus betere leefomstandigheden voor macrofauna

de responstijd van de soorten niet altijd even snel. De aanleg

de afgelopen anderhalf jaar in de deelstroomgebieden plaats-

(zoals nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen) samen met

en water- en oeverplanten.

van een vistrap bijvoorbeeld kan direct resultaat opleveren.

vonden. In totaal zijn voor 116 projecten synergiegelden

die voor oppervlaktewater. Zoals reeds eerder gemeld zijn er

Bij aanpassing van oeverprofielen zijn kolonisatietijd en

beschikbaar gesteld, waarvan 39 projecten in het stedelijk

specifieke maatregelen voor de aanpak van puntbronnen en

Naast deze maatregelen gaat er ook aandacht uit naar het

ontwikkelingssnelheid van water- en oeverplanten bepalend

gebied. Het Investeringsbudget Landelijk Gebied is benut om

gewasbeschermingsmiddelen in (kwetsbare) grondwaterbe-

terugdringen van de belasting met verontreinigende stoffen.

voor de responstijd. Toch wordt verwacht dat door de uitvoe-

de synergiegelden aan projecten in het landelijke gebied toe

schermingsgebieden opgesteld.

In de zoute wateren wordt onder meer ingezet op uitbreiding

ring van de KRW-maatregelen ongeveer een kwart van de

te kennen. De gelden voor de projecten in het stedelijk gebied

van het kwelder- of schorrenareaal. Ook worden maatregelen

waterlichamen het doel in 2015 bereikt. In de overige drie-

worden via een specifieke regeling in 2009 toegekend.

genomen die negatieve effecten van kunstwerken en het

kwart van de waterlichamen is dat na 2015.

5.1.6.4 Maatregelen

intensief gebruik van het water moeten beperken.
Voorbeelden hiervan zijn het aanleggen van vistrappen en

De belangrijkste maatregelen die leiden tot een aanzienlijke

natuurvriendelijke oevers.

reductie van fosfaat, stikstof en koper zitten in het verbeteren

5.1.6

(Ondiep) Grondwater

5.1.6.1 Toestand kwalitatief

en optimaliseren van rioolwaterzuiveringsinstallaties.

5.1.7

Internationaal beleid

5.1.7.1 EU Zwemwaterrichtlijn
Slechts enkele binnenwateren (ongeveer 1 procent) voldeden

Afwenteling

Daarnaast wordt met maatregelen in de landbouw ook een

Water houdt zich niet aan grenzen en dat geldt ook voor de

grote vermindering bereikt van de emissies van nutriënten en

Binnen de KRW is er ook aandacht voor de kwaliteit van

in 2008 niet aan de eisen die voortvloeien uit de Europese
Zwemwaterrichtlijn. De kustwateren voldeden evenals voor-

belasting die dit water benedenstrooms kan brengen. Omdat

zware metalen.

grondwater. In 2008 zijn voor grondwater normen vastge-

gaande jaren alle aan de norm. In figuur 5.9 (zie pagina 50)

steld. Van de verschillende oppervlaktewaterlichamen in

is de situatie weergegeven voor de zwemwaterlocaties welke
deel uit maken van de binnenwateren.

Nederland in de delta van een aantal rivieren ligt, komt een
groot deel van het water en dus ook de belastingen uit het

Vermindering van belasting door PAK’s en gewasbescher-

Nederland heeft 61 procent voor de chemische toestand een

buitenland. Dit wordt afwenteling genoemd. Voor het beha-

mingsmiddelen kan alleen kosteneffectief en doelgericht

goede beoordeling. Door een natuurlijke oorzaak overschrij-

len van de doelen is daarom samenwerking met andere

worden bereikt door een gezamenlijke Europese aanpak.

den fosfaat, chloride en arseen incidenteel de normen. Verder

landen in de vier stroomgebieden essentieel.

De maatregelen tot vermindering van emissies van gewas­

overschrijden nitraat en gewasbeschermingsmiddelen soms de

5.1.7.2 EU Nitraatrichtlijn

beschermingsmiddelen zijn gericht op het reguleren door

norm. Deze overschrijdingen hebben geen natuurlijke oorzaak

In 2008 is een nitraatrapportage opgesteld door de ministeries

Voor de grote rivieren geldt dat de belasting door afwenteling

EU-wet- en regelgeving. Alternatieve beschermingsmiddelen

en kunnen veelal met generieke maatregelen worden

van VenW, VROM en LNV. Eén van de conclusies uit deze

vaak veel groter is dan de belasting uit de Nederlandse bron-

en vermindering van emissies naar oppervlaktewateren – bij

aangepakt.

rap­portage is dat het stikstofgehalte en de eutrofiëring tussen

nen. Voor de nutriënten en de zware metalen is de buiten-

toepassing van deze middelen – leiden ook tot een reductie.

Water in Beeld 2009

1992 en 2007 in het Nederlandse oppervlakte- en grondwater

48

Water in Beeld 2009

49

Waterkwaliteit

5

5.2

sterk gedaald zijn. Het duurt meerdere jaren voordat de

Noordzee
Figuur 5.10 Gebieden met bijzondere ecologische waarden in het Nederlandse deel van de Noordzee

effecten uit het huidige actieprogramma Nitraatrichtlijn
(2004-2009) worden teruggevonden in de waterkwaliteit.

De gehele Noordzee is ongeveer 575.000 km2 in omvang.
Het Nederlands deel van de Noordzee (het Nederlandse

5.1.8

Vergunningverlening en handhaving

Continentaal Plat, NCP) beslaat circa 58.000 km2. Dit is ongeveer 10 procent van de gehele Noordzee en ruim anderhalf
keer het landoppervlak van Nederland. Het Nederlandse deel

De professionalisering van de milieuhandhaving heeft zich in

van de Noordzee is één van de meest intensief gebruikte

2008 verder ontwikkeld. De Inspectie Verkeer en Waterstaat

zeeën ter wereld.

voerde een audit uit naar de wijze waarop een aantal kwaliteitscriteria in de praktijk wordt toegepast. Deze criteria

Het beleid voor de Noordzee kent een grote internationale

komen voort uit de professionalisering van de handhavings­

component. In diverse internationale gremia, zoals Verenigde

organisatie. Alle diensten van Rijkswaterstaat zijn onderzocht,

Naties, International Maritime Organization en de Europese

net als de unit Inspectie/Handhaving van de Inspectie Verkeer

Unie, vindt overleg plaats en worden afspraken gemaakt. Een

en Waterstaat die verantwoordelijk is voor de eigen werken

bijzondere plaats tussen deze fora wordt ingenomen door

van Rijkswaterstaat. Centraal stond de vraag hoe aspecten

OSPAR, de Conventie voor de bescherming van het mariene

zoals strategie, planning en werkwijze in toezichtplannen

milieu van de Noordoost Atlantische Oceaan. In OSPAR-

worden toegepast. Ook is bekeken op welke wijze met gege-

verband zijn afspraken gemaakt over maatregelen om het

vens wordt omgegaan ten behoeve van externe communica-

mariene milieu in de regio te verbeteren én over een gemeen-

tie, monitoring en verantwoording.

schappelijke wijze om de (chemische) kwaliteit van het
zee­milieu te meten en te beoordelen.

De belangrijkste conclusie uit het onderzoek is dat het opstellen, actueel houden en gebruiken van toezichtplannen weinig

Hieronder wordt ingegaan op de waterkwaliteit van de

prioriteit heeft, ondanks de afgesproken ambitie.

Noordzee (Exclusieve Economische Zone), zie figuur 5.3.
Het KRW-deel van de Noordzee wordt besproken in § 5.1.

Figuur 5.9 Percentage badlocaties (binnenwateren) dat voldoet aan

5.2.1

Ecologie van de Noordzee

de EU Zwemwaterrichtlijn
De ecologie van de Noordzee kan worden beschreven aan de
percentage badlocaties

aantal badlocaties
600

100

hand van verschillende relevante compartimenten en de
bijbehorende groepen organismen. Het wateroppervlak en de
lucht daarboven zijn het domein van de vogels. In de waterkolom leven naast vissen en zeezoogdieren ook kleine organismen. De bodem is de plaats waar vooral minder

75

beweeglijke kleine bodemdieren leven.
500

50

Het voorkomen van algen wordt voor een groot deel bepaald
door de concentraties voedingsstoffen, te weten fosfor, stik-

0

stof en in mindere mate silicium. Deze laatste stof is vooral

10 20 Kilometers

belangrijk voor een specifieke groep algen, de diatomeeën

25

ofwel kiezelwieren. De concentraties voedingsstoffen in de
400
2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

0

kustzone worden vooral bepaald door de aanvoer van zoet

grenzen

gebieden met bijzondere ecologische waarden

rivierwater met daarin veel voedingsstoffen.

grens NCP

begrensde en beschermde gebieden
IBN 2015

grens 12-mijls zone

De hoeveelheid grotere bodemdieren die in een bepaald

grens plangebied IBN 2015

topografie

gebied wordt aangetroffen, is afhankelijk van de diepte, het

doorgaande NAP -20m lijn

land

voldoende monsters,
voldoet aan norm

voldoet niet aan norm

voedselaanbod, de samenstelling van het sediment en de

tijdelijk zwemverbod

watertemperatuur. De biomassa is het hoogst op plekken met

onvoldoende bemonstering

totaal aantal badlocaties

voedselrijk water. Dit zijn het Friese Front, de Voordelta en

vogel- en habitatrichtlijngebieden

vooral de kustzone (zie figuur 5.10). De diversiteit aan grotere
Bron: Rijkswaterstaat, 2009

bodemdieren is dicht bij de kust (de kustzone) wat lager dan

Water in Beeld 2009

Bron: Rijkswaterstaat, 2007

50

Water in Beeld 2009

51

5

Voorzorgsbeginsel

Tributyltin in sediment

Het voorzorgsbeginsel is een cruciaal uitgangspunt bij de planning en

Tributyltin (TBT) is jarenlang gebruikt als biocide in verven voor

ontwerp van voorgenomen activiteiten op zee. Het gaat er vanuit dat

zee­schepen. De biocide werd aan de verf toegevoegd om aangroei van

verder op zee, behalve boven de Waddeneilanden. Het noor-

alles wat in het oceaansysteem komt er nooit meer of zeer moeilijk is uit

Ten aanzien van de gehele kustzone en verder op zee zijn

algen en zeepokken op scheepsrompen tegen te gaan. Sinds 1993

delijk deel van het NCP is daarnaast rijker dan het zuidelijke

te halen. Het kan zich dus ophopen in het systeem en het mariene milieu

- volgens een integrale OSPAR-rapportage - nog eutrofiëring-

bestaat een verbod op het gebruik van TBT in de recreatievaart.

deel. Grofweg liggen de aantallen, op enkele uitzonderingen

aantasten. Ook de ongewenste emissies van stoffen tasten het mariene

problemen waarneembaar. In 2007 was de ecologie

Dit verbod is daarna uitgebreid naar de beroepsscheepvaart. Sinds

na, ten noorden van Den Helder tussen de twintig en dertig

milieu aan.

(algen en bodemdieren) nog niet op orde. Tevens is het

september 2008 bestaat een totaal verbod van het gebruik van TBT.

individuen per vierkante meter en ten zuiden daarvan tussen

gehele Nederlandse deel van de Noordzee in EU-verband

de tien en twintig.

aangewezen als nitraatgevoelig gebied.

Het is moeilijk om te concluderen of de Noordzee in 2008

In het kader van het OSPAR-verdrag zijn afspraken gemaakt

De concentratie TBT in het oppervlakte sediment (fractie <63μm) in de
drie deelgebieden van het Nederlandse Continentaal Plat (NCP) is in de

ecologisch rijker of armer is geworden.

5.2.2

Chemie van de Noordzee

periode 2000-2006 op alle locaties verminderd.

om voor een reeks stoffen (Chemicals for Priority Action) te

Duidelijk is wel dat de toestand van de Noordzee over een

streven naar de achtergrondwaarde voor stoffen die van

lange reeks van jaren niet wezenlijk is veranderd. Er is een

Naar maatstaven van het OSPAR-verdrag bevinden zich nog

nature in het milieu voorkomen. Voor stoffen die er niet van

trend dat sinds 1998 de aantallen en dichtheden macrofauna

altijd stoffen in zee die er van nature niet thuis horen, zoals

nature voorkomen, is het streven om deze stoffen in hun

geleidelijk wat afnemen, zowel op de Doggersbank, in de

PAK’s en tributyltin. Ten aanzien van de beoordeling van

geheel uit te sluiten in de Noordzee. Deze afspraken gelden in

In overleg met de Nederlandse visserijsector, natuurorganisa-

offshorezone van de zuidelijke Noordzee en in de kustzone

chemische stoffen is in OSPAR-verband afgesproken om het

het gehele zeemilieu, dat wil zeggen in zowel de territoriale

ties en met de andere EU-lidstaten wordt in het kader van het

(zie ook figuur 5.10).

voorzorgsprincipe te hanteren (zie kader: Voorzorgsbeginsel)

zee (kustwateren) als in de daarbuiten liggende Exclusieve

Europees Gemeenschappelijk Visserijbeleid ingezet op de

en daarmee de in OSPAR vastgestelde beoordelingscriteria.

Economische Zone (EEZ).

verduurzaming van de visserij in de Noordzee. Het vrije zicht
op de horizon vanaf de kust wordt gehandhaafd.

Ook zijn binnen het kader van OSPAR streefwaarden vast­
gesteld voor een aantal metalen, PAK’s, PCB’s en tributyltin.
Figuur 5.11 Geografische verdeling van de concentratie tributyltin in oppervlakte sediment (fractie <63 µm) voor de Nederlandse kust in de

Het kabinet geeft verder binnen de internationale kaders
prioriteit aan activiteiten die van nationaal belang zijn voor

periode 2000-2006

De emissie van een aantal zware metalen is succesvol terug-

Nederland:

gebracht. De concentraties van oude en bekende stoffen,

•

overstromingsrisico’s en voor ophoogzand op het land;

Nederlandse kustzone de laatste decennia aanzienlijk. Ook de
biocide tributyltin (TBT) laat in de laatste jaren een sterke

zandwinning en zandsuppletie – voldoende ruimte ten
behoeve van de kustbescherming, het tegengaan van

zoals cadmium, daalde in het oppervlaktesediment van de
•

duurzame (wind)energie – ruimte voor 6000 Megawatt

daling zien. Een biocide is een stof die levende organismen

windenergie op de Noordzee in 2020 (minimaal 1000

doodt. De daling van TBT is duidelijk zichtbaar in de meet­

km²), voorwaarden scheppen voor verdere (internationale) doorgroei na 2020;

resultaten in zowel het water als het sediment van de Noordzee
en Waddenzee. De concentratie blijft echter wel boven de

•

olie- en gaswinning – zoveel mogelijk winnen van aardgas

•

zeescheepvaart – een stelsel van verkeersscheidingsstelsels,

en aardolie uit de Nederlandse velden op de Noordzee;

norm van het verwaarloosbaar risico. Zie kader: Tributyltin in
sediment.

clearways en ankergebieden dat de scheepvaart op een

5.2.3

Beleidsontwikkelingen

veilige en vlotte manier kan afhandelen; defensiegebieden
op zee.

In het ontwerp Nationaal Waterplan is een specifieke para-

Aan bestaande en nieuwe gebruikers wordt aangegeven

graaf over de Noordzee opgenomen. Het Noordzeebeleid dat

welke ontwikkelruimte onder welke voorwaarden beschikbaar

hierin is aangegeven, is nader uitgewerkt en onderbouwd in

is voor activiteiten.

de ontwerp Beleidsnota Noordzee. Deze vervangt de
Noordzeeparagraaf uit de Nota Ruimte. De ontwerp
Beleidsnota Noordzee is als bijlage opgenomen in het
2000

2003

2006

ontwerp Nationaal Waterplan.
In het Nationaal Waterplan staat dat een duurzaam, ruimte-

meetstation

efficiënt en veilig gebruik van de Noordzee in evenwicht dient
te zijn met het mariene ecosysteem, zoals vastgelegd in de

concentratie in µg/kg (< 63µm)

Kaderrichtlijn Water, de Kaderrichtlijn Mariene Strategie,

0,7 - 7

OSPAR en de Vogel- en Habitatrichtlijn.

7 - 30
>30

Bron:

Rijkswaterstaat, 2008

Water in Beeld 2009

52

Water in Beeld 2009

53

Wijk:
Boeimeer,
Breda

6

Financiële en
economische aspecten

…‘Waarom moeten we
voor water betalen?…’
- Mark, 7 jaar

Hoofddoelstelling
Inzicht bieden in de financiële
en economische consequenties
van het waterbeheer en hiermee
een basis leggen voor
besluitvorming om uiteindelijk
de doelen van het integrale
waterbeleid te halen.

Hoofdboodschappen
De totale uitgaven van de overheid aan watertaken bedroegen in 2008 ruim 5,4 miljard euro.
Ten opzichte van 2007 is de procentuele stijging (gecorrigeerd voor inflatie) 3,9.
In 2007 betaalde een gemiddeld huishouden in totaal voor waterverbruik en het watersysteem
547 euro:
•

Het bedrag voor waterverbruik (460 euro) is opgebouwd uit de verontreinigingsheffing
(127 euro) en de betalingen voor rioolrecht (144 euro) en drinkwater (189 euro). Dit is een
lichte stijging ten opzichte van het jaar daarvoor, die wordt veroorzaakt door een stijging
van het rioolrecht. In 2008 en 2009 wordt het bestaande rioolrecht door gemeenten
omgezet in een rioolheffing.

•

Het bedrag voor het watersysteem (87 euro) is opgebouwd uit de omslagheffing voor water­
keringen (18 euro) en de omslagheffing voor waterbeheren (69 euro). Deze heffingen zijn
nagenoeg gelijk aan het jaar ervoor.

De lasten die de waterschappen bij een huishouden in rekening brengen verschillen behoorlijk
van elkaar. Deze verschillen zijn verklaarbaar. Belangrijke factoren zijn de fysieke gesteldheid
en de bevolkingsdichtheid van het gebied.
In 2008 is de Waterschapswet gewijzigd. Hierdoor worden de waterschapsbelastingen in 2009
vervangen door drie nieuwe heffingen: een watersysteemheffing voor de kosten van ‘droge
voeten en schoon oppervlaktewater’, een zuiveringsheffing voor de kosten van de zuivering
van afvalwater en een verontreinigingsheffing voor rechtstreekse lozingen in oppervlaktewater.
De waterschappen hebben eind 2008 de tarieven vastgesteld. De precieze uitwerking van de
waterschapsbelastingen nieuwe stijl op de lastenverdeling wordt in 2009 duidelijk.

Water in Beeld 2009

54

Water in Beeld 2009

55

Financiële en
economische aspecten

6

6.1

Uitgaven en ontvangsten van
de overheid

6.1.1

De waterschappen, provincies en gemeenten geven het
ontvangen subsidiegeld uit en nemen deze bedragen op als

Uitgaven van het ministerie van
Verkeer en Waterstaat

(zie figuur 6.3). De verdeling van de totale kosten over deze
drie categorieën is over de jaren heen min of meer constant.

kosten. VenW verstrekte in 2008 ongeveer 90 miljoen euro
aan subsidies aan waterschappen, provincies en gemeenten.

De totale uitgaven van de overheid aan watertaken bedroe-

VenW gaf in 2008 ruim 1,6 miljard euro uit aan watertaken

Om hun taken te bekostigen heffen de waterschappen twee

(zie figuur 6.2). De uitgaven in 2008 zijn 17 procent hoger

belastingen:
1. de waterschapsomslagen waarmee de waterkeringszorg

gen in 2008 ruim 5,4 miljard euro. Dit is een stijging van 3,9

Tegenover de uitgaven staan ontvangsten. De uitgaven van

dan de uitgaven in 2007. Eén van de oorzaken van deze stij-

procent (gecorrigeerd voor inflatie) ten opzichte van 2007. In

VenW worden voor het grootste deel gefinancierd uit de

ging zijn de uitgaven voor het project Ruimte voor de Rivier.

figuur 6.1 zijn de uitgaven verdeeld naar de vier betrokken

belastingopbrengsten. Bij de provincies zijn de ontvangsten

(groepen van) overheden: het ministerie van Verkeer en

afkomstig uit de grondwaterheffing en algemene middelen,

Vanaf 2006 tot en met 2010 wordt het aandeel waterkeren

Waterstaat (VenW), de waterschappen, provincies en

zoals het provinciefonds. Bij gemeenten zorgen vooral de

in de totale uitgaven steeds groter. Dit wordt met name

gemeenten. De paragrafen 6.1.1 tot en met 6.1.3 bieden

rioolrechten voor de ontvangsten. Bij de waterschappen

veroorzaakt door stijging van de uitgaven voor het

Daarnaast bekostigen de waterschappen hun taken uit

inzicht in de afzonderlijke uitgaven van deze partijen.

bestaan de opbrengsten met name uit verontreinigingsheffing

Hoogwaterbeschermingsprogramma en voor het project

subsidies, eigen financieringsmiddelen (zoals reserves en

en omslagheffingen.

Ruimte voor de Rivier.

voorzieningen) en overige inkomsten.

en het waterkwantiteitsbeheer worden bekostigd;
2. de verontreinigingsheffing voor de financiering van de

De verdeling van de uitgaven over de betrokken overheden

Alle bedragen in dit hoofdstuk zijn weergegeven in constante

verschuift in 2008. De stijging van de uitgaven van VenW is

prijzen op basis van het prijspeil van 2008 (gecorrigeerd voor

hoger dan 3,9 procent. Het aandeel van de uitgaven van

inflatie).

6.1.2

VenW in de totale uitgaven stijgt van 27 procent in 2007 naar

Kosten en opbrengsten van waterschappen

30 procent in 2008. Het aandeel van de waterschappen daalt

afvalwaterzuivering en het waterkwaliteitsbeheer.

Van de ruim twee miljard euro aan belastingopbrengsten
bestaat 62 procent uit verontreinigingsheffing en 38 procent
uit de waterschapsomslagen. Beide heffingen worden aan de
huishoudens en bedrijven in het waterschapsgebied opgelegd.

van 49 procent in 2007 naar 46 procent in 2008.

De totale kosten voor de waterschappen ten behoeve van het
regionale waterbeheer bedroegen in 2008 2,5 miljard euro.

De belastingopbrengsten van waterschappen zijn in de

Bij de totale uitgaven van de overheid aan watertaken van

Voor de jaren 2006, 2007 en 2008 bleven de totale kosten

periode 2002-2006 gestegen. De opbrengsten 2007 en 2008

ruim 5,4 miljard euro is geen rekening gehouden met onder-

(gecorrigeerd voor inflatie) ongeveer gelijk.

zijn gecorrigeerd voor inflatie ongeveer gelijk aan 2006

ling verstrekte subsidies. De subsidies van VenW aan water-

(zie figuur 6.4). In figuur 6.4 zijn eveneens de opbrengsten

schappen, provincies en gemeenten en de subsidies van

Waterkwaliteitsbeheer maakt ruim 60 procent uit van de

provincies aan waterschappen leveren een dubbeltelling op.

kosten, waterkwantiteitsbeheer ruim 30 procent. De overige

van rioolrechten opgenomen die gemeenten ontvangen.

kosten betreffen beheer en onderhoud van de waterkeringen

Figuur 6.1 Totale uitgaven overheid in 2008 voor watertaken

Figuur 6.2 Ontwikkeling uitgaven ministerie van Verkeer en

Figuur 6.3 Ontwikkeling kosten waterschappen naar taak

Figuur 6.4 Ontwikkeling inkomsten waterschappen (heffingen) en

Waterstaat naar taak

gemeenten (rioolrechten)
miljoen euro per jaar, prijspeil 2008

miljoen euro per jaar, prijspeil 2008
2200

miljoen euro per jaar, prijspeil 2008
1400

3000

2000

1200

2500

1800
1600

30 %

800

1200

46 %

1500

1000

600

800

3%

1000

2000

1400

1000

400

600
400

500

200

200
0

VenW

gemeenten

kosten waterkeren

provincies

waterschappen

kosten waterbeheren

Bron: 	CBS, UvW, VenW, januari 2009

overige kosten

kosten waterkeren
kosten waterkwantiteit

Bron: VenW, januari 2009

Bron: UvW, januari 2009

Water in Beeld 2009

56

kosten waterkwaliteit

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

0
2001

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

0
2000

21 %

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

omslagheffing waterkeren

waterverontreinigingsheffing

omslagheffing waterbeheersing

rioolrecht

Bron: CBS, UvW, januari 2009

Water in Beeld 2009

57

Financiële en
economische aspecten

6

Van de verontreinigingsheffing wordt in 2008 72 procent

Figuur 6.6 geeft de waterschapslasten in 2008 weer voor

In de jaren 2008-2009 wordt het bestaande rioolrecht door

kiezen welke variant ze gebruiken. Vanaf 2010 kan alleen de

betaald door huishoudens en 28 procent door bedrijven (zie

4-persoonshuishoudens met een eigen woning van 200.000

gemeenten omgezet in een rioolheffing. De opbrengst van

nieuwe rioolheffing worden geheven. Dit zal vermoedelijk

figuur 6.5).

euro. Daarnaast staat de verwachting voor 2012.

het rioolrecht is geoormerkt en mag alleen worden benut

gepaard gaan met een lastenverzwaring voor huishoudens. Er

voor het beheer en de instandhouding van het rioolstelsel.

mogen meer kosten uit de heffing worden gedekt. In 2008
hanteerden 23 gemeenten een rioolheffing.

De waterschappen krijgen in 2009 een nieuw belastingstelsel.

Dit figuur laat ook zien dat de lasten die de waterschappen bij

Doordat het rioolrecht een retributie is, kunnen uit de

Het nieuwe stelsel leidt tot een verschuiving van lasten tussen

een huishouden in rekening brengen behoorlijk van elkaar

opbrengst (in principe) alleen activiteiten worden bekostigd

de verschillende groepen van belastingplichtigen. Een belang-

verschillen. Deze verschillen zijn verklaarbaar. Een belangrijke

die de individuele belastingplichtige ten goede komen.

rijk uitgangspunt van het nieuwe belastingstelsel is, dat

factor is de fysieke gesteldheid van het gebied. Veel of weinig

iemand betaalt naar de mate van het belang dat hij heeft bij

water, hoog- of laaggelegen, grondsoort, landelijk of verste-

Het gemeentelijk waterbeheer omvat echter steeds meer

ten aanzienlijk moeten investeren als gevolg van aange-

het werk van de waterschappen. Het stelsel is het resultaat

delijkt zijn voorbeelden van factoren die een behoorlijke

werkzaamheden die niet aan individuele belangen zijn toe te

scherpte milieuregelgeving. Een andere reden is dat grote

van uitgebreide studie en vele jaren van overleg. Dit heeft

invloed hebben op de werkzaamheden van een waterschap

rekenen, zoals het afvoeren van regenwater en het grondwa-

delen van het rioleringsstelsel moeten worden vervangen.

geleid tot een wijziging van de Waterschapswet. Het nieuwe

en die dus ook van invloed zijn op de kosten. Verder zijn er

terbeheer. De gemeentelijke uitgaven op dit gebied nemen de

belastingenstelsel kent :

grote investeringen gedaan op het gebied van bescherming

komende jaren aanzienlijk toe. Daarom wordt het bestaande

•

een watersysteemheffing voor de kosten van ‘droge

tegen wateroverlast en afvalwaterzuivering. Ook ontstaan

rioolrecht omgezet in een rioolheffing. Dit is een bestem-

voeten en schoon oppervlaktewater’;

verschillen doordat waterschappen soms (eenmalig) reserves

mingsbelasting waaruit het gemeentelijk waterbeleid kan

een zuiveringsheffing voor de kosten van de zuivering van

inzetten om de tarieven te verlagen. Een andere verklarende

worden bekostigd. In 2008 en 2009 kunnen gemeenten

afvalwater;

factor is het financieel draagvlak. In dichtbevolkte gebieden

een verontreinigingsheffing voor rechtstreekse lozingen in

zijn er meer huishoudens en bedrijven die de kosten kunnen

oppervlaktewater.

dragen dan in dunbevolkte gebieden.

•
•

De waterschappen hebben eind 2008 de tarieven vastgesteld.
De precieze uitwerking van het nieuwe belastingstelsel op de
lastenverdeling wordt in 2009 duidelijk.

6.1.3

Het gemiddelde rioolrecht stijgt jaarlijks sterker dan de stijging
van het prijspeil. Een van de redenen hiervoor is dat gemeen-

Figuur 6.6 Lastendruk in euro per jaar per 4-persoonshuishouden met een eigen woning van 200.000 euro in 2008 en 2012

Uitgaven en ontvangsten van
provincies en gemeenten

2008

2012

Provincies geven per saldo 184 miljoen euro per jaar uit voor
de waterhuishouding. Dit is een stijging ten opzichte van
2007 (2007: gecorrigeerd voor inflatie 169 miljoen), die met
name wordt veroorzaakt door een stijging van de uitgaven
Figuur 6.5 Ontwikkeling opbrengsten verontreinigingsheffing naar
categorie vervuiler

die samenhangen met de uitvoering van waterkeringswerken.
De helft van de totale uitgaven in 2008 is bestemd voor de
waterkeringen. Andere uitgavenposten zijn onder meer het

miljoen euro per jaar, prijspeil 2008

beheer van oppervlaktewater en grondwater.

1400

De uitgaven van gemeenten aan het regionale waterbeheer

1200

betreffen uitgaven voor de opvang en inzameling van afvalen hemelwater, de inrichting van oppervlaktewater en de

1000

grondwaterzorg. De uitgaven voor riolering bedragen ruim
1,1 miljard euro. Tegenover deze uitgaven staat ruim 1,1

800

miljard euro aan ontvangsten uit de rioolrechten die huishou600

dens aan de gemeente betalen (zie figuur 6.4). De rioolrechten dekten in 2008 voor 97 procent de gemeentelijke

400

uitgaven voor riolering. De mate waarin de kosten voor riolering kunnen worden gedekt uit de ontvangsten neemt al jaren

200

toe. Een steeds kleiner gedeelte van de rioleringsuitgaven
wordt uit algemene middelen gefinancierd.

0
2000

2001

huishoudens

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

bedrijven

Bron: CBS, januari 2009

< 225

276 - 300

226 - 250

> 300

251 - 275

geen gegevens

Bron: Unie van Waterschappen, januari 2009

Water in Beeld 2009

58

Water in Beeld 2009

59

Financiële en
economische aspecten

6

6.1.4

Gemiddelde kosten van waterschapsheffingen, rioolrecht en
drinkwater voor burgers

Om de kosten aan watertaken te kunnen dekken, leggen

6.2

één van de drinkwaterbedrijven. Hierdoor vond in 2007 een
verschuiving plaats van zakelijk naar huishoudelijk gebruik.
Indien dit bedrijf buiten beschouwing wordt gelaten, blijkt dat
de drinkwaterkosten per huishouden in 2007 ongeveer gelijk

Financiële en economische
analyses van maatregelen in
het waterbeheer

zijn gebleven aan 2006.

Volgens de berekeningen van het Planbureau voor de
Leefomgeving gaat het tot 2027 in totaal om een investering
van 7,1 miljard euro voor de uitvoering van nieuwe en eerder
vastgestelde maatregelen: 1,7 miljard euro voor de rijkswateren en 5,4 miljard euro voor de regionale wateren. Het rijk

waterschappen omslagheffingen en een waterverontreini-

In deze paragraaf wordt aandacht besteed aan de financiële

betaalt de kosten voor de rijkswateren. Maatregelen die nodig

gingsheffing op. Gemeenten leggen rioolrecht aan huishou-

Huishoudens betalen tevens omslagheffingen aan het water-

en economische consequenties van een aantal veiligheidspro-

zijn voor de regionale wateren worden onder meer betaald uit

dens op. Daarnaast betalen huishoudens voor de levering van

schap waarmee de waterkeringszorg en het waterkwantiteits-

gramma’s en van het rapport ‘Kwaliteit voor later, Ex ante

de opbrengsten van de waterschapsbelastingen. Er worden

drinkwater aan drinkwaterbedrijven. De kosten die het rijk

beheer worden bekostigd. Dit zijn de kosten voor het

evaluatie Kaderrichtlijn Water’ van het Planbureau voor de

maatregelen gekozen waarmee tegelijkertijd ook andere

maakt worden opgebracht via algemene belastingen.

watersysteem. In 2007 ging het om 18 euro omslagheffing

Leefomgeving.

doelen worden gediend, zoals het creëren van ruimte voor

waterkering en 69 euro omslagheffing waterbeheren.
De verontreinigingsheffing, het rioolrecht en de kosten voor

wateropvang en het herstellen van natuurgebieden. Hierdoor

De omslagheffingen zijn ongeveer gelijk aan 2006.

6.2.1

drinkwater hebben betrekking op het waterverbruik. In 2007

Waterveiligheid

wordt aanzienlijk bespaard op de kosten. Ook blijft de
toename van de lasten voor burgers en bedrijven beperkt.

betaalde een huishouden voor het waterverbruik 460 euro in

Aan directe belastingen en verbruik betaalde een gemiddeld

een jaar (zie figuur 6.7). Van dat bedrag ging 127 euro naar

huishouden in 2007 547 euro voor waterverbruik en het

Voor het Hoogwaterbeschermingsprogramma is in de periode

De verbetering van de ecologische kwaliteit is het primaire

de waterschappen (verontreinigingsheffing) en 144 euro naar

watersysteem. In 2006 was dit 531 euro (zie figuur 6.7).

2008 - 2020 2,7 miljard euro beschikbaar. Daarnaast is in de

doel van de KRW en daarmee de belangrijkste beoogde baat

gemeenten (rioolrecht). Het resterende deel (189 euro op

periode 2008 tot en met 2020 voor het project Ruimte voor

van de maatregelen. In de studie wordt die baat niet in geld

jaarbasis) werd betaald voor de levering van drinkwater door

de Rivier 2,1 miljard euro beschikbaar en bedraagt het budget

uitgedrukt vanwege onvoldoende onderbouwing in beschik-

de drinkwaterbedrijven. De laatste jaren bleven de tarieven

in deze periode voor de uitvoering van de Maaswerken 400

bare studies. Maar duidelijk is dat als het water schoner is en

voor drinkwater vrijwel onveranderd.

miljoen euro. Voor steenbekledingen in Zeeland is in de peri-

er mooier uitziet, het aantrekkelijker is om er bij in de buurt te

ode vanaf 2008 755 miljoen euro in de begroting

wonen en te recreëren.

Ook het huishoudelijk drinkwaterverbruik bleef de laatste

opgenomen.

jaren ongeveer gelijk. De cijfers tonen voor 2007 echter een
stijging van de drinkwaterkosten per huishouden. Deze stij-

Binnen het Deltaprogramma wordt voor de waterveiligheid

ging werd veroorzaakt door een administratieve wijziging bij

zandsuppletie aan de kust toegepast. Als deze zandsuppletie
wordt vergroot om de Hollandse en Zeeuwse Noordzeekust
met bijvoorbeeld één kilometer uit te breiden - om ruimte te

Figuur 6.7 Gemiddelde kosten waterverbruik en water­systeem per

scheppen voor functies zoals recreatie en natuur - is een

huishouden

aanvullend bedrag nodig van 0,1 à 0,3 miljard euro per jaar.

euro per jaar, prijspeil 2008

6.2.2

600

Waterkwaliteit: KRW ex ante
evaluatie

500

In 2008 verscheen het rapport ‘Kwaliteit voor later, Ex ante
evaluatie Kaderrichtlijn Water’ van het Planbureau voor de

400

Leefomgeving. In opdracht van het ministerie van VenW
lichtte het planbureau de maatregelen door die de

300

Nederlandse waterbeheerders voorstellen voor het realiseren
van chemisch schoon en ecologisch gezond water. De maat-

200

regelen zijn noodzakelijk om te voldoen aan de KRW.
100

De voorgestelde maatregelen zijn doorgerekend op kosten en
op mogelijke baten en lasten voor burgers en bedrijven. Op

0
2003

2004

2005

2006

2007

basis van de (op dat moment) beschikbare informatie over te
realiseren doelen, is een indicatie gegeven van de mate van
doelbereik. Geconcludeerd wordt dat de maatregelen kosten-

drinkwaterkosten

omslagheffing waterbeheren

effectief zijn en dat de implementatie van de KRW met de

rioolrecht

omslagheffing waterkeren

voorgenomen maatregelen kan worden voortgezet. Het gaat

verontreinigingsheffing

bijvoorbeeld om het aanleggen van natte natuurvriendelijke
oevers en vispassages, het laten hermeanderen van beken en
het optimaliseren van rioolwaterzuiveringsinstallaties.

Bron: CBS, COELO en VEWIN Waterleidingstatistiek, 2007

Water in Beeld 2009

60

Water in Beeld 2009

61

Afkortingen
BPRW

Ontwerp Beheer- en Ontwikkelplan voor de Rijkswateren

RIWA

Vereniging van Rivierwaterbedrijven

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

ROR

Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

RPS

Richtlijn Prioritaire Stoffen

COELO

Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden

SGBP

Stroomgebiedbeheerplannen

EEZ

Exclusieve Economische Zone

TBT

Tributyltin

EU

Europese Unie

TMO

Taskforce Management Overstromingen

GCT

Goede chemische toestand

UvW

Unie van Waterschappen

GET

Goede ecologische toestand

VenW

Ministerie van Verkeer en Waterstaat

GEP

Goed ecologisch potentieel

VEWIN

Vereniging voor Waterbedrijven in Nederland

GGOR

Gewenst Grond- en Oppervlaktewater Regime

VNG

Vereniging Nederlandse Gemeenten

GMT

Goede milieu toestand

VROM

Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu

HWBP

Hoogwaterbeschermingsprogramma

WB21

Waterbeheer 21ste eeuw

IPO

Interprovinciaal Overleg

WKO

Warmte-Koude Opslag

KNMI

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

KRM

Kaderrichtlijn Mariene Strategie

LBOW

Landelijk Bestuurlijk Overleg Water

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

MDG

Millennium Development Goals

MWTL

Monitoring van de Waterstaatkundige Toestand des Lands; landelijk
monitoringsprogramma van Rijkswaterstaat

NAP

Normaal Amsterdams Peil

NBW

Nationaal Bestuursakkoord Water

NCP

Nederlands Continentaal Plat

OSPAR

Verdrag ter bescherming van het mariene milieu (Oslo-Parijs, 1992)

PAK’s

Polycyclische aromatische koolwaterstoffen

PCB’s

Polychloorbifenylen

PKB

Planologische Kernbeslissing

Water in Beeld 2009

62

Water in Beeld 2009

63

Colofon
Water in Beeld 2009
© Ministerie van Verkeer en Waterstaat, in samenwerking met de partners in het
Nationaal Water Overleg (samenwerkingsverband tussen het rijk, IPO, VNG en
UvW).
Adres voor meer informatie
Secretariaat Nationaal Water Overleg
Postbus 20906
2500 EX Den Haag
www.waterinbeeld.nl
Opvragen Water in Beeld 2009
Meerdere exemplaren kunt u gratis bestellen bij cdr@pondres.nl o.v.v. Water in
Beeld 2009, ISSN-nummer 1388-6622 en het verzendadres.
Tekst en eindredactie
Projectteam voortgangsrapportage Water in Beeld 2009
Gerard Haverkamp, Alphen aan den Rijn
Fotografie
Mischa Keijser, Breda
Realisatie
Bureau Karin de Lange, Den Haag
Vormgeving
Corps ontwerpers, Den Haag
Druk
Zwaan printmedia, Wormerveer
ISSN-nummer: 1388-6622

Water in Beeld 2009

64