Gezondheidsraad

Richtlijnen goede voeding
ecologisch belicht

Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands

Aan de staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Onderwerp : Aanbieding advies Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht
Uw kenmerk : VDC 2010/1238
Ons kenmerk : I-468/10/RW/cn/867-C
Bijlagen
:1
Datum
: 21 juni 2011

Geachte staatssecretaris,
Op 29 april 2010 heeft de toenmalige minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
de Gezondheidsraad gevraagd te komen met kwalitatieve richtlijnen voor een voedselkeuze
die gezond en duurzaam is in termen van milieu en biodiversiteit. Graag bied ik u hierbij het
advies Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht aan. Ik zend het vandaag ook naar de
minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Om u te adviseren heeft een groep deskundigen zich tijdens een werkconferentie gebogen
over de vraag in hoeverre een gezonde voeding ook ecologisch vriendelijk is. De Beraadsgroep Voeding, de Beraadsgroep Gezondheid en omgeving en de Beraadsgroep Maatschappelijke gezondheidszorg hebben de bevindingen getoetst.
Omdat onderzoek naar ecologische effecten veelal gepaard gaat met aanzienlijke onzekerheden, legt het advies de nadruk op richtlijnen die een eenduidig en relatief groot ecologisch effect hebben. Op hoofdlijnen luidt de conclusie dat een gezonde voeding veel
overeenkomsten heeft met een ecologisch vriendelijke voeding. Binnen de richtlijnen is
veruit de grootste ecologische winst te behalen met een minder dierlijk, meer plantaardig
voedingspatroon. Alleen de aanbeveling om twee keer per week vis te eten is ecologisch
belastend.
In de Nederlandse context is dit advies bij uitstek te gebruiken bij voorlichting aan consumenten over een gezondere en ecologisch vriendelijkere voedselkeuze. Uit de werkconferentie kwam naar voren dat bij analyses en maatregelen het Europese en mondiale niveau
voorop zouden moeten staan, omdat onze voedselproductie sterk internationaal georiën-

Bezoekadres

Postadres

Parnassusplein 5

Postbus 16052

2 5 11 V X D e n

2500 BB Den

Haag

Te l e f o o n ( 0 7 0 ) 3 4 0 7 0 1 8
E - m a il : r ia n n e .w e g g e m a n s@ g r. n l

w w w. g r. n l

Haag

Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands

Onderwerp

: Aanbieding advies Richtlijnen goede voeding
ecologisch belicht
Ons kenmerk : I-468/10/RW/cn/867-C
Pagina
: 12
Datum
: 21 juni 2011

teerd is en maatregelen op dat vlak het grootste effect kunnen sorteren. Daarom beveelt de
raad aan op Europees niveau draagvlak te zoeken voor de ontwikkeling van richtlijnen voor
een gezonde en ecologisch vriendelijke voeding. Verder betekent dit dat Nederlandse inzet
niet alleen op nationaal niveau, maar vooral ook op Europees niveau nodig is om het aanbod van ecologisch vriendelijke voedingsmiddelen te vergroten.
Met vriendelijke groet,

prof. dr. ir. D. Kromhout
vicevoorzitter

Bezoekadres

Postadres

Parnassusplein 5

Postbus 16052

2 5 11 V X D e n

2500 BB Den

Haag

Te l e f o o n ( 0 7 0 ) 3 4 0 7 0 1 8
E - m a il : r ia n n e .w e g g e m a n s@ g r. n l

w w w. g r. n l

Haag

Richtlijnen goede voeding
ecologisch belicht

aan:
de staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr. 2011/08, Den Haag, 21 juni 2011

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap ten aanzien van
vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden
van Volksgezondheid, Welzijn & Sport; Infrastructuur & Milieu; Sociale Zaken &
Werkgelegenheid; Economische Zaken, Landbouw & Innovatie en Onderwijs,
Cultuur & Wetenschap. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en
ontwikkelingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel benoemde –
Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
De Gezondheidsraad is lid van het European Science Advisory Network
for Health (EuSANH), een Europees netwerk van wetenschappelijke
adviesorganen.

De Gezondheidsraad is lid van het International Network of Agencies for Health
Technology Assessment (INAHTA), een internationaal samenwerkingsverband
van organisaties die zich bezig houden met health technology assessment.

I NA HTA

U kunt het advies downloaden van www.gr.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht. Den Haag:
Gezondheidsraad, 2011; publicatienr. 2011/08.
Preferred citation:
Health Council of the Netherlands. Guidelines for a healthy diet: the ecological
perspective. The Hague: Health Council of the Netherlands, 2011; publication
no. 2011/08.
auteursrecht voorbehouden
all rights reserved
ISBN: 978-90-5549-836-9

Inhoud

Samenvatting 11
Executive summary 17
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding 23
Achtergrond 23
Adviesaanvraag en werkwijze 23
Opbouw van het advies 25

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Richtlijnen voor goede voeding en voedselkeuze 27
Het advies Richtlijnen goede voeding 2006 27
Vertaling van Richtlijnen goede voeding naar Richtlijnen Voedselkeuze 29
Voedingsfactoren in relatie tot ziekte- en sterfterisico 31
Nieuwe wetenschappelijke inzichten in relatie tot Richtlijnen goede voeding 31

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Ecologische aspecten van voeding 37
Functies van ecosystemen 37
Ecologische indicatoren in relatie tot voeding 39
Methoden voor het berekenen van ecologische effecten 40
Onderzoek naar ecologische effecten van voedselproductie 42
Onderzoek naar ecologische effecten van activiteiten in voedselketen 46

Inhoud

9

3.6
3.7

Bevindingen in breder perspectief 49
Conclusie 50

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Richtlijnen goede voeding en hun ecologische effect 53
Buitenlandse richtlijnen 53
Dubbele winst 54
Spanningsveld met ecologische effecten 56
Ecologische winst zonder duidelijk effect op de gezondheid 58
Conclusie 62

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Conclusies en aanbevelingen 63
Conclusies 63
Aanbevelingen voor beleid 64
Aanbevelingen voor producenten 66
Aanbevelingen voor verder onderzoek 67
Literatuur 69

A
B
C

Bijlagen 79
Adviesaanvraag 81
Deelnemers werkconferentie 85
Samenvatting van de internationale werkconferentie over gezonde en duurzame voeding 89

10

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Samenvatting

Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven
wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook
duurzaam? Daarover gaat dit advies. De nadruk ligt hierbij op de ecologische
aspecten van het veelomvattende begrip duurzaamheid. Doel is om de overheid
te ondersteunen bij het ontwikkelen van beleid voor een gezonde en ecologisch
verantwoorde voedselkeuze.
Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen
Ecologische effecten houden verband met essentiële functies van de aarde (ecosysteemfuncties), als de voorziening van voedsel en brandstof en klimaatregulering. Er zijn tal van indicatoren om deze effecten te meten. Als het om de
effecten van voeding gaat, lijkt de keuze voor een bepaalde ecologische maat
over het algemeen van weinig invloed op de conclusies. Dat komt doordat ecologische indicatoren als biodiversiteit, landgebruik, uitstoot van broeikasgassen,
verstoringen in de stikstof- en fosfaatcyclus, watergebruik en bodemkwaliteit
sterk met elkaar samenhangen. De belangrijkste oorzaak van de sterke samenhang is dat binnen de voedselvoorziening met name de productie van dierlijk
eiwit een grote ecologische belasting vormt.
Dit advies drukt de ecologische effecten van voeding uit in termen van landgebruik, uitstoot van broeikasgassen en biodiversiteit, met speciale aandacht
voor biodiversiteit in zeeën en oceanen. Andere aspecten van duurzaamheid als

Samenvatting

11

dierenwelzijn of eerlijke handel zijn ook belangrijk voor een duurzame ontwikkeling, maar komen in dit advies alleen aan de orde om bepaalde conclusies te
nuanceren en de complexiteit van duurzaamheid te illustreren. Het gaat om effecten op Europees en mondiaal niveau, omdat dit het belangrijkste aangrijpingspunt is voor maatregelen om de ecologische belasting door de voedproductie te
verminderen.
Onzekerheden bij schatting van ecologische effecten laten alleen kwalitatieve richtlijnen toe
Er zijn verschillende methoden om de ecologische effecten te berekenen van
voedingsmiddelen, voedingspatronen en voedselketens. De uitkomsten van dergelijk onderzoek zijn vaak met grote onzekerheden omgeven. Zo treedt bij schattingen van het effect dat de productie van melk heeft op de uitstoot van
broeikasgassen een variatie op van 26 procent rond het gemiddelde*. Bij vleesproducten geldt waarschijnlijk een vergelijkbare variatie. Probleem is echter dat
over deze onzekerheden zelden wordt gerapporteerd. Dat maakt de uitkomsten
lastig te interpreteren en te vergelijken. De analyses geven meer een indruk van
de effecten dan dat ze hard bewijs leveren. Door deze onzekerheden zijn bij de
huidige stand van kennis alleen kwalitatieve en geen kwantitatieve richtlijnen
mogelijk.
Methodologische kwesties maken ook dat internationale vergelijking van
richtlijnen voor ecologisch verantwoorde voeding lastig is. Om te beginnen zijn
er nauwelijks richtlijnen die het gezondheids- en het ecologisch perspectief combineren. En wat er is, verschilt in manier van rapporteren, gehanteerde indicatoren, schaalniveau waarop ecologische effecten zijn bepaald en reikwijdte van het
onderzoek (alleen aandacht voor voedingsmiddelen of ook voor andere zaken als
teeltwijze en transport).
Richtlijnen met dubbele winst
Er zijn twee richtlijnen die zowel gezondheidswinst als ecologische winst opleveren in termen van landgebruik en uitstoot van broeikasgassen:
• Gebruik van een minder dierlijke, meer plantaardige voeding. Deze voeding
bevat minder vlees en zuivel en meer volkoren graanproducten, peulvruchten, groenten, fruit en plantaardige vleesvervangers. Dit voedingspatroon
houdt verband met een lager risico op hart- en vaatziekten en is ecologisch
*

Deze variatie is gedefinieerd als de standaarddeviatie/gemiddelde * 1,96 * 100 %.

12

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

•

minder belastend. Vanuit gezondheidsperspectief is en vanuit ecologisch
oogpunt lijkt het niet nodig vlees en zuivel volledig te mijden. Contra-indicatie voor een voeding zonder dierlijke producten voor kinderen is een hoger
risico op groeiachterstand. Uit ecologisch oogpunt is van belang dat een deel
van het grasland alleen geschikt is voor begrazing en dat restproducten bij de
voedselproductie te gebruiken zijn als voer voor varkens en kippen. Een eetpatroon zonder dierlijke producten laat deze capaciteit onbenut. Op Europees
niveau is naar schatting 40 tot 50 procent van de huidige veestapel te voeden
van natuurlijk grasland en met restproducten.
Verminderen van de energie-inname bij een te hoog lichaamsgewicht, met
name door minder niet-basisvoedingsmiddelen te gebruiken, als dranken en
producten met suiker, snoep, koek en snacks. Een gezond gewicht hangt
samen met een lager risico op diabetes, hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker. Een lagere energie-inname vermindert daarnaast de vraag
naar voedingsmiddelen en dus de productie en veroorzaakt daardoor een
lagere ecologische belasting.

Richtlijn met gezondheidswinst, maar ecologisch belastend
Een richtlijn die mogelijk gezondheidswinst oplevert, maar ecologisch nadelig
kan zijn, met name voor de biodiversiteit in zeeën en oceanen:
• Gebruik van twee keer per week vis, waarvan minstens één keer vette vis.
Ook wanneer van aanwijzingen wordt uitgegaan dat één keer per week
(vette) vis voldoende is om het risico op hart- en vaatziekten te verlagen,
blijft de aanbeveling ecologisch nadelig. Ook dan ligt de aanbevolen visconsumptie namelijk hoger dan het gebruikelijke niveau in Nederland. Vanuit
ecologisch oogpunt is het wenselijk de nadruk te leggen op vissoorten die
niet overbevist worden of die op een milieuvriendelijke manier worden
gekweekt.
Richtlijn met ecologische winst en neutrale gezondheidseffecten
Een richtlijn die ecologische winst oplevert en waarvan het effect op de gezondheid neutraal is:
• Vermindering van het voedselafval. In Nederland gooien consumenten 8 tot
16 procent van het ingekochte voedsel weg dat had gegeten kunnen worden.

Samenvatting

13

Onderwerpen van discussie
Over een aantal factoren die van invloed zijn op de ecologische belasting van
voeding bestaat discussie:
• Teeltwijze, transport, opslag en plaats van bereiding. Allemaal factoren die
bijdragen aan de ecologische belasting van een product. Over deze belasting
bestaan veel veronderstellingen, maar het wetenschappelijke bewijs is minder eenduidig. Zo is lokaal geproduceerd voedsel niet per definitie ecologisch
vriendelijker dan voedsel afkomstig van andere plaatsen. Ook scoren milieuvriendelijk geproduceerde producten niet per definitie beter in termen van
landgebruik en uitstoot van broeikasgassen dan regulier geproduceerde producten. Dit heeft te maken met de lagere opbrengst per hectare land. Ze scoren echter over het algemeen wel beter op andere aspecten van
duurzaamheid, zoals diervriendelijkheid en landschapswaarde. Ten slotte
gaat het vervoer van groente en fruit per vliegtuig gepaard met een grote uitstoot van broeikasgassen. Omdat echter slechts een klein deel van de groente
en het fruit per vliegtuig wordt aangevoerd, is de bijdrage ervan aan de totale
voedselgerelateerde uitstoot van broeikasgassen relatief klein.
• Verschuivingen tussen dierlijke eiwitbronnen. Het vervangen van rundvlees
door varkensvlees of kip kan ecologische winst opleveren in termen van
landgebruik en uitstoot van broeikasgassen. De consequenties hiervan voor
de gezondheid zijn onzeker. Dit komt doordat verschillende vleesproducten
van één dier sterk kunnen verschillen in de voedingswaarde, die bepalend is
voor het gezondheidseffect. Overigens loopt het ecologische voordeel van
een verschuiving van rundvlees naar varkensvlees en kip niet per definitie
parallel met bijvoorbeeld het effect op dierenwelzijn.
Gezonder en ecologisch vriendelijker eten vragen om voedingsbeleid
De kwalitatieve richtlijnen dienen om consumenten te helpen bij een gezonde en
ecologisch vriendelijke voedselkeuze. De overheid heeft verschillende instrumenten ter beschikking om hieraan bij te dragen, van regelgeving en voedingsvoorlichting tot bevordering van een gezonde en ecologisch vriendelijke leefstijl
via het onderwijs en afspraken met het bedrijfsleven. Het bedrijfsleven kan en
doet zelf ook het nodige. Idealiter wordt ecologisch vriendelijk produceren vanzelfsprekend.
Van belang is verder om op Europees niveau draagvlak te zoeken om richtlijnen te ontwikkelen. Eerdere nationale initiatieven op het terrein van goede en

14

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

ecologisch vriendelijke voeding uit andere landen zijn namelijk gestuit op handelsbelangen.
Aanvullend onderzoek nodig voor verdere ontwikkeling richtlijnen voor
goede en ecologisch vriendelijke voeding
Uit bovenstaande blijkt dat er een groot aantal hiaten is in de kennis over een
gezonde en ecologisch vriendelijke voeding. Het advies schetst enkele onderzoeksrichtingen, zonder daarin uitputtend te zijn. Van primair belang is om ecologisch vriendelijke voeding beter in kaart te brengen. Op basis hiervan kan dan
de voeding minder ecologisch belastend worden gemaakt. Aandachtspunt daarbij
is de mate van onzekerheid waarmee de analyses gepaard gaan. Duidelijk moet
worden welke consequenties deze onzekerheden hebben voor de conclusies over
de ecologische effecten.
Verder verdienen alternatieven voor en andere bronnen van dierlijk eiwit en
visolievetzuren verder onderzoek. Ten slotte is het wenselijk onderzoek te doen
naar de effectiviteit en haalbaarheid van duurzaamheidslogo’s en andere strategieën om het gebruik van een gezonde en duurzame voeding te stimuleren.

Samenvatting

15

16

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Executive summary
Health Council of the Netherlands. Guidelines for a healthy diet: the
ecological perspective. The Hague: Health Council of the Netherlands,
2011; publication no. 2011/08.

For many years, the Health Council’s Guidelines for a Healthy Diet have
provided dietary advice for healthy nutrition. But to what extent is a healthy diet
also a sustainable one? That is the subject of this advisory report. Emphasis will
be placed on the ecological aspects of the rather wide-ranging concept of
sustainability. The aim of the report is to support government in developing
policy for a healthy and eco-friendly diet.
The indicators of ecological effects are strongly interrelated
Ecological effects are linked to essential ecosystem services such as the
provision of food and fuel and climate regulation. There are numerous indicators
for measuring these effects. With regard to the effects of human diet, the choice
of ecological indicators generally has little influence on the conclusions. This is
because such ecological indicators as biodiversity, land use, greenhouse gas
emissions, disturbances in the nitrogen and phosphate cycles, water use and soil
quality are strongly interrelated. The principal cause of this interrelatedness is
that in food provision, the production of animal protein, in particular, imposes a
heavy ecological burden.
This advisory report describes the ecological effects of human diet in terms
of land use, greenhouse gas emissions, and biodiversity, particularly with regard
to biodiversity in seas and oceans. While other aspects of sustainability such as
animal welfare and fair trade are also important for sustainable development,

Executive summary

17

they are included in this report only to qualify certain conclusions and to
illustrate the complexity of sustainability issues. The report is concerned with the
effects at European and global levels, because these effects determine the most
important action points for measures designed to reduce the ecological burden of
food production.
Uncertainties in the assessment of ecological effects permit only
qualitative guidelines
There are many research methods for assessing the ecological effects of food
production, dietary patterns, and food chains. The outcomes, however, are often
associated with considerable statistical uncertainty. For instance, an estimation of
the effects of milk production on greenhouse gas emissions showed a 26%
variation around the mean. Meat production figures are probably associated with
comparable levels of variation. The problem is that reports are seldom published
on these uncertainties, which makes the actual outcomes difficult to interpret and
compare. The analyses give an impression of the effects, rather than delivering
hard evidence for them. These uncertainties mean that the current state of
knowledge permits only qualitative rather than quantitative guidelines.
Methodological issues also mean that the international comparison of
guidelines for eco-friendly food is problematic. To begin with, there are hardly
any guidelines that combine health and ecological perspectives. Those that do
exist employ different reporting methods, indicators, ecological effect scale
levels, and research scope (attention being given to food alone, or widened to
include related issues such as food cultivation methods and transport).
Win-win guidelines
Two ‘win-win’ guidelines may be given which deliver both health benefits and
ecological benefits in terms of land use and greenhouse gas emissions:
• A less animal-based and more plant-based diet, containing fewer meat and
dairy products and more whole grain products, legumes, vegetables, fruit,
and plant-derived meat substitutes. This dietary pattern is associated with a
lowered risk of cardiovascular diseases and also imposes a smaller ecological
burden. From a health perspective it is not necessary to avoid meat and dairy
products; nor does this appear to be necessary from an ecological
perspective. There are contra-indications for a diet containing no animal
products; in children, such a diet has been linked with a raised risk of growth
retardation. From an ecological viewpoint, it is important to note that a

18

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

•

proportion of grassland is suited only for grazing, and that waste material
from the food production industry is used as food for pigs and chickens. A
diet entirely without animal products would mean that this capacity was
unused. At the European level, an estimated 40 to 50 % of existing livestock
can be fed by using only natural grasslands and food industry waste products.
The reduction of energy intake for those with an excessive body weight, in
particular by eating fewer non-basic foodstuffs, such as drinks and products
containing sugar, sweets, cakes and snacks. A healthy body weight is
associated with a reduced risk of diabetes, cardiovascular diseases, and
certain forms of cancer. Lower energy intakes also reduce demand for
foodstuffs, which lowers production and consequently reduces the ecological
impact.

A guideline for health, but with a detrimental ecological impact
A guideline which may yield health benefits, but which may be ecologically
detrimental, particularly to biodiversity in seas and oceans:
• Eat fish twice a week, including one portion of oily fish. Even though the
indications are that a single portion of (oily) fish per week is enough to lower
the risk of cardiovascular diseases, this recommendation is ecologically
detrimental because this level of fish consumption is higher than current
levels in the Netherlands. From an ecological perspective it is advisable to
emphasize the use of those fish species that are not currently being
overfished or those which are being farmed in an environmentally-friendly
way.
A guideline with ecological benefits and neutral health effects
A guideline which yields ecological benefits while having neutral health effects:
• Reducing food waste. In the Netherlands, consumers throw away 8 to 16% of
the edible food they purchase.
Subjects still under discussion
A number of factors influencing the ecological burden of human food production
and consumption habits remain the subject of debate:
• Cultivation methods, transport, storage and preparation location are all
factors contributing towards a food product's ecological impact. Many
suppositions are held about this impact, but the scientific evidence is

Executive summary

19

•

somewhat equivocal. For instance, locally-produced food is not necessarily
more eco-friendly than food produced elsewhere, and products made in an
environmentally-friendly way do not necessarily score higher in terms of
land use and greenhouse gas emissions than do products made by
conventional means, because of the lower yields per hectare of land. They do,
however, generally score better on other sustainability dimensions such as
animal welfare and landscape value. Finally, while the transport of fruit and
vegetables by air is associated with large greenhouse gas emissions, only a
small proportion of fruit and vegetables are transported in this way, so the
contribution this makes to the overall food-related emission of greenhouse
gases is relatively small.
Shifts in animal protein sources. Replacing beef with pork or chicken can
yield ecological benefits in terms of land use and greenhouse gas emissions,
but the consequences for human health are uncertain. This is because
different meat products from one and the same animal can have very different
nutritional values and therefore health effects. Moreover, the ecological
benefits of a shift from beef to pork or chicken do not necessarily run parallel
with, for instance, the effects on animal welfare.

A healthier, more eco-friendly diet requires a food policy
Qualitative guidelines serve to help consumers choose healthy and eco-friendly
food. The government possess a number of instruments to this end, from
regulatory powers and nutritional information provision, to the promotion of a
healthy, eco-friendly lifestyle through schools and agreements with the business
community. Businesses also make their own contribution; ideally, a more ecofriendly production should become the standard.
It remains important to seek broad support for the development of European
guidelines, given that earlier national initiatives from other countries for a
healthy and eco-friendly diet have encountered opposition from commercial
interests.
More research is needed into the further development of guidelines for
healthy, eco-friendly food
This report has found that the current state of knowledge about healthy and ecofriendly diet is marked by numerous lacunae. Without attempting an exhaustive
list, this report outlines a number of possible research avenues. It is particularly
important that we obtain a deeper understanding of eco-friendly diet on which to

20

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

base measures by which the environmental burden of food production and
consumption can be reduced. The degree of uncertainty attached to these
analyses deserves special attention; it must be made clear what consequences
these uncertainties have for any conclusions on the ecological effects.
Other important avenues of research include alternatives for, and other
sources of, animal proteins and fish oil fatty acids. Finally, the report advises that
further research is carried out into the effectiveness and feasibility of
sustainability logos and other strategies for encouraging consumers to choose
healthy and sustainable foods.

Executive summary

21

22

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Hoofdstuk

1.1

1
Inleiding

Achtergrond
De ministeries van Economische zaken, Landbouw en Innovatie en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zijn samen verantwoordelijk voor het beleid op het
gebied van voedselveiligheid, voedselkwaliteit en voeding en gezondheid. Het
uiteindelijke doel van het beleid is een gezonder en duurzamer voedingspatroon
te bewerkstelligen. In de nota Duurzaam voedsel schrijft de toenmalige minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit dat zij de consument door middel van
intensieve voorlichting wil verleiden tot de keuze voor duurzaamheid. Met duurzaam doelt zij in de nota op aspecten als ruimtebeslag, gebruik van grondstoffen,
uitstoot van broeikasgassen, water en energiegebruik. Maar het gaat ook om vermindering van voedselverspilling en verbetering van het welzijn van mens en
dier.1 Dit is ook wel aangeduid als integrale voedselkwaliteit.2

1.2

Adviesaanvraag en werkwijze
Op 29 april 2010 ontving de Gezondheidsraad een adviesaanvraag van de toenmalige minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de relatie tussen
gezonde voeding en milieu en biodiversiteit (bijlage A). Wat een gezonde voeding behelst is beschreven in de Richtlijnen goede voeding 2006 van de Gezondheidsraad.3 Het verzoek van de minister is om op basis hiervan te komen met
kwalitatieve richtlijnen voor een voedselkeuze die gezond én duurzaam is in ter-

Inleiding

23

men van milieu en biodiversiteit (bijlage A). Ook vraagt zij in welke richting
wetenschappelijke kennis op dit gebied zich in de komende jaren moet ontwikkelen.
Dit advies richt zich dus op het ecologische aspect van duurzaamheid in relatie tot voeding. Andere aspecten van duurzaamheid als eerlijke handel, goede
arbeidsomstandigheden en dierenwelzijn zijn ook belangrijk voor een duurzame
ontwikkeling, maar komen in dit advies alleen aan de orde om bepaalde conclusies te nuanceren en de complexiteit van duurzaamheid te illustreren.

Definities van duuzaamheid

De meest gebruikte definitie van duurzaamheid komt uit het Brundtlandrapport:
Duurzame ontwikkeling is de ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden, zonder
voor toekomstige generaties het vermogen om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te
brengen.4

Bij duurzaamheid gaat het om effecten over meerdere generaties. Die effecten spelen zich op verschillende schaalniveaus af, van mondiaal tot lokaal,
waarbij wat duurzaam is op nationale schaal dat niet per se ook op mondiale
schaal hoeft te zijn. Verder betreft het een meervoudige interpretatie, omdat
het om inschattingen gaat van toekomstige behoeften en omstandigheden en
beslaat het menselijk-sociaal, ecologisch en economisch kapitaal (ofwel
people, planet, profit).5-7,7,8 Het ecologisch kapitaal beslaat het geheel aan
natuurlijke hulpbronnen: de niet-vernieuwbare (fossiele brandstoffen) en
vernieuwbare grondstofvoorraden, milieuvoorraden (schoon water, schone
lucht, ruimte) en biodiversiteit.9

In het advies staan de twee vragen van de minister centraal:
Vraag 1 Kom, uitgaande van de Richtlijnen goede voeding met kwalitatieve richtlijnen voor een
gezonde en duurzame voedselkeuze. Het verzoek is hierbij in te gaan op een aantal voorbeelden van
operationalisering op het gebied van eiwitten.
Vraag 2 Langs welke lijnen zou de wetenschappelijke kennis zich nationaal, Europees en mondiaal
op dit gebied de komende jaren bij voorkeur moeten ontwikkelen?

24

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Ter beantwoording van deze vragen is een literatuuronderzoek* uitgevoerd door
het secretariaat van de Gezondheidsraad. Verder heeft de raad een internationale
werkconferentie over ‘Healthy and sustainable diets’ georganiseerd, die plaatsvond op 25 november 2010. De lijst met deelnemers aan deze bijeenkomst is te
vinden in bijlage B. Bijlage C bevat een samenvatting van de werkconferentie.
Wat tijdens deze conferentie werd betoogd, vormde een bevestiging van wat
uit het literatuuronderzoek naar voren kwam. Richtinggevend voor dit advies
was vooral de nadruk die gelegd werd op relevante schaalniveaus van analyses
en maatregelen: het Europese en mondiale niveau zouden voorop moeten staan.
Het lokale niveau is weliswaar ook belangrijk, maar wel daaraan ondergeschikt.
Het conceptadvies is getoetst door drie beraadsgroepen: Voeding, Gezondheid en Omgeving en Maatschappelijke Gezondheidszorg. Verder zijn dr. H.
Westhoek en drs. T. Rood van het Planbureau voor de Leefomgeving als externe
deskundigen geraadpleegd.
1.3

Opbouw van het advies
Hoofdstuk 2 bespreekt de Richtlijnen goede voeding 2006 en de vertaalslag naar
Richtlijnen voedselkeuze en de Schijf van Vijf. In hoofdstuk 3 komen ecologische indicatoren van voeding aan de orde vanuit een breed kader: de wisselwerking tussen functies van ecosystemen, menselijke gezondheid en factoren die
hierop van invloed zijn. Hoe scoren (groepen) voedingsmiddelen en processen in
de voedselketen op deze indicatoren? Hoofdstuk 4 vergelijkt de Richtlijnen
goede voeding met die voor een voeding met een lage ecologische belasting. Ten
slotte bevat hoofdstuk 5 de conclusies en aanbevelingen, met speciale aandacht
voor onderwerpen die verder onderzoek verdienen.

*

De selectie van grijze literatuur, zoals rapporten en informatie van websites, vond doorlopend plaats,
tussen juni 2010 en april 2011. Hierbij vormde de nieuwsbrief van het Britse Food Climate Research
Network een belangrijke bron van informatie.
Het systematische literatuuronderzoek naar systematische overzichtsartikelen en grote onderzoeken
omvatte alle literatuur in de databases PubMed/Medline; Dialog Web; ISI Web of Knowledge/Web of
Science tot en met 27 april 2011. De zoekstrategie die is gebruikt voor de centrale vraag in het advies
is: (nutrition policy OR nutrition ecology) AND (climate change OR sustainable development OR
environmental impact OR organic farming). Voor identificatie van systematische overzichtsartikelen
is het filter van de betreffende database gebruikt.

Inleiding

25

26

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Hoofdstuk

2
Richtlijnen voor goede voeding en
voedselkeuze

Dit hoofdstuk geeft een overzicht van bestaande richtlijnen voor goede voeding
en voedselkeuze en beschrijft welke gezondheidswinst te verwachten is van voeding volgens deze richtlijnen. Het hoofdstuk sluit af met een beschrijving van
nieuwe wetenschappelijke inzichten op het gebied van Richtlijnen goede voeding die vanuit ecologisch perspectief relevant zijn.
2.1

Het advies Richtlijnen goede voeding 2006
In 2006 heeft de Gezondheidsraad de Richtlijnen goede voeding uitgebracht.3
Deze geven antwoord op de vraag wat een goede voeding behelst uit gezondheidkundig oogpunt en hebben betrekking op de ogenschijnlijk gezonde Nederlandse bevolking vanaf 12 maanden. De richtlijnen zijn gebaseerd op
systematisch onderzoek naar gezondheidseffecten van voeding. Per richtlijn is
expliciet aangegeven of de bewijsvoering ervoor overtuigend of aannemelijk is.
Voor mensen met een normaal gewicht gelden acht kwalitatieve richtlijnen:
• zorg voor een gevarieerde voeding
• zorg dagelijks voor voldoende lichaamsbeweging
• gebruik dagelijks ruim groente, fruit en volkoren graanproducten
• eet regelmatig (vette) vis

Richtlijnen voor goede voeding en voedselkeuze

27

•
•
•
•

gebruik zo weinig mogelijk producten met een hoog gehalte aan verzadigde
vetzuren en enkelvoudig trans-onverzadigde* vetzuren
beperk frequent gebruik van voedingsmiddelen en dranken met gemakkelijk
vergistbare suikers en dranken met een hoog gehalte aan voedingszuren
beperk de inname van keukenzout
bij alcoholgebruik: wees matig.

Voor volwassenen met een normaal en stabiel lichaamsgewicht zijn deze richtlijnen te vertalen in de volgende kwantitatieve streefwaarden:
• verricht op ten minste vijf – maar bij voorkeur op alle – dagen van de week
minstens een half uur matig inspannende lichamelijke activiteit in de vorm
van bijvoorbeeld stevig lopen, fietsen of tuinieren
• gebruik dagelijks 150-200 gram groente en 200 gram fruit
• gebruik een voeding met dagelijks 30-40 gram vezel, met name afkomstig
van groente, fruit en volkoren graanproducten
• gebruik per week twee porties vis (à 100-150 gram), waarvan ten minste een
portie vette vis
• beperk het gebruik van verzadigde vetzuren tot minder dan 10 energieprocent
en van enkelvoudig trans-onverzadigde vetzuren tot minder dan 1 energieprocent
• beperk het gebruik van voedingsmiddelen en dranken met gemakkelijk vergistbare suikers en dranken met een hoog gehalte aan voedingszuren tot
zeven eet/drinkmomenten per dag (inclusief hoofdmaaltijden)
• beperk de inname van keukenzout tot maximaal 6 gram per dag
• indien men alcoholische drank gebruikt, beperk dit dan tot twee standaard
glazen (mannen) of één standaardglas (vrouwen) per dag.
Alcoholgebruik door jongeren beneden de 18 jaar wordt ontraden. Dit laatste
geldt overigens ook voor vrouwen die zwanger zijn of willen worden en vrouwen
die borstvoeding geven.
Voor mensen met een ongewenste toename van het lichaamsgewicht of een te
hoog lichaamsgewicht geldt een verbijzondering van de eerste richtlijn en een
negende richtlijn:
• verricht ten minste één uur matig inspannende activiteit per dag
• verminder de energie-inname, in het bijzonder door een beperking van:
*

Deze vetzuren verhogen het risico op coronaire hartziekten ten opzichte van cis-onverzadigde vetzuren.

28

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

• het gebruik van producten met een hoge energiedichtheid; het gaat dan om
producten met een hoog gehalte aan verzadigde en enkelvoudig transonverzadigde vetzuren en toegevoegde suikers (‘kale calorieën’)
• het gebruik van dranken die suikers bevatten
• de portiegrootte.
2.2

Vertaling van Richtlijnen goede voeding naar Richtlijnen
Voedselkeuze
De Richtlijnen goede voeding gaan vooral over de inname van nutriënten en
bevatten slechts een beperkt aantal aanbevelingen over voedingsmiddelen. Om
van Richtlijnen goede voeding naar voedingsmiddelen te komen is een vertaalslag nodig. In Nederland is het Voedingscentrum hiervoor verantwoordelijk. Dat
stelt de zogeheten Food Based Dietary Guidelines ofwel Richtlijnen Voedselkeuze op en draagt zorg voor de daaruit voorvloeiende publieksvoorlichting.10
De Richtlijnen Voedselkeuze bevatten aanbevelingen over het totale voedingspatroon en voedingsmiddelen en onderscheiden basisproducten en niet-basisproducten:
• basisproducten zijn in het Nederlandse voedingspatroon van belang voor de
voorziening met essentiële voedingsstoffen (vitamines, mineralen, essentiële
vetzuren en essentiële aminozuren), voedingsvezel en water. Het betreft de
groepen: groente en fruit; brood, (ontbijt)granen, aardappelen, rijst, pasta en
peulvruchten; zuivel, vlees(waren), vis, ei en vleesvervangers; vetten en
oliën; dranken
• niet-basisproducten leveren weinig of geen bijdrage aan de voedingsstofvoorziening, bijvoorbeeld snacks, koekjes, snoepjes, sauzen en soepen die als
voorgerecht of tussendoortje bedoeld zijn.
De Richtlijnen Voedselkeuze beschrijven hoeveel verschillende bevolkingsgroepen gemiddeld aan basisvoedingsmiddelen nodig hebben om een adequate voorziening van vrijwel alle essentiële nutriënten te bereiken. Voor de
publieksvoorlichting zijn de Richtlijnen Voedselkeuze vervolgens vertaald in de
Schijf van Vijf (zie kader).11 Deze bevat aanbevelingen over het gebruik van de
vijf categorieën basisproducten. De niet-basisproducten zijn hierin niet opgenomen, omdat ze worden beschouwd als ‘extra’. Advies is hiervan niet te veel te
eten om op een gezond gewicht te blijven.
De Richtlijnen Voedselkeuze zijn van toepassing op mensen met een gemiddeld Nederlands voedingspatroon. Mensen met andere voedingsgewoonten moeten soms andere keuzes maken bij de vertaling van een gezond voedingspatroon

Richtlijnen voor goede voeding en voedselkeuze

29

naar een gezonde productkeuze. Dat geldt bijvoorbeeld voor vegetariërs, veganisten, migranten die kiezen voor het voedingspatroon uit hun land van herkomst
en voor mensen met voedselallergieën.10

Regels Schijf van Vijf

De 5 regels geven aan waar gezonde voeding om draait. Dit zijn de belangrijkste aandachtspunten.
1

eet gevarieerd

Er is niet één voedingsmiddel dat alle voedingsstoffen in voldoende mate
heeft. Wie gevarieerd eet, krijgt alle stoffen binnen die nodig zijn. Bovendien wordt het risico op het binnenkrijgen van eventueel aanwezige ongezonde stoffen gespreid.
2

niet te veel en beweeg

Om op een gezond gewicht te blijven, is het belangrijk gevarieerd en
gezond te eten met niet te veel calorieën en veel te bewegen. Een gezond
lichaamsgewicht verkleint de kans op chronische ziekten. Iemand met een
te hoog gewicht heeft meer kans op hart- en vaatziekten, diabetes en
bepaalde vormen van kanker. Niet te veel eten betekent ook zuinig zijn met
zout en matig met alcohol.
3

minder verzadigd vet

Door het gebruik van verzadigd vet te beperken wordt de kans op hart- en
vaatziekten kleiner. Vet is wel nodig als bron van onverzadigde vetzuren,
vitamine A, D en E en energie. Kies daarom voor grotendeels onverzadigde
vetten, zoals halvarine, plantaardige oliën en vloeibaar bak- en braadvet.
Het eten van twee keer vis per week (waarvan ten minste één keer per week
vette vis) is van belang vanwege de gezonde visvetzuren.
4

veel groente, fruit en brood

Een gezonde voeding bevat ruime porties groente, fruit en brood. Groente,
fruit en brood zijn vezelrijke voedingsmiddelen die in verhouding tot hun
volume en gewicht weinig calorieën en veel voedingsstoffen leveren. Er
wordt dus niet snel te veel van gegeten. Dit is belangrijk voor mensen die
letten op hun gewicht. Bovendien verlaagt een ruime consumptie van
groente en fruit het risico op chronische ziekten.

30

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

5

veilig

In voedsel kunnen ongezonde stoffen en bacteriën voorkomen. Ons voedsel
is nog nooit zo veilig geweest, maar honderd procent veilig voedsel bestaat
niet. Thuis zijn consumenten zelf verantwoordelijk voor de veiligheid. Met
het nemen van een aantal eenvoudige maatregelen kan besmetting en ziekte,
bijvoorbeeld het risico van een voedselinfectie of -vergiftiging, worden verkleind of voorkomen.

2.3

Voedingsfactoren in relatie tot ziekte- en sterfterisico
Met naleving van individuele aanbevelingen op het gebied van voeding is aanzienlijke gezondheidswinst te halen. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu heeft berekend wat het effect is van enkele realistisch geachte interventies, zoals minder verzadigde en enkelvoudig trans-onverzadigde vetzuren, meer
vis, fruit en groente en preventie van overgewicht en obesitas. In combinatie leiden de vijf voedingsinterventies jaarlijks tot ruim 20.000 minder gevallen van
hart- en vaatziekten. Volgens deze berekening is de grootste winst te boeken met
een hogere vis- en fruitconsumptie. Een gezonder lichaamsgewicht scheelt jaarlijks bijna 5.000 gevallen van diabetes en 4.000 gevallen van hart- en vaatziekten.12 Mogelijk dat de totale gezondheidswinst van een gezonder
lichaamsgewicht nog hoger ligt, omdat overgewicht en obesitas samenhangen
met een hoger risico op verschillende vormen van kanker.13 Verder is berekend
dat wanneer de hele Nederlandse bevolking de aanbevelingen voor een gezonde
voeding zou naleven, er jaarlijks 7.000 mensen minder overlijden.14 Ook voor
andere landen zijn berekeningen uitgevoerd met vergelijkbare uitkomsten.15,16

2.4

Nieuwe wetenschappelijke inzichten in relatie tot Richtlijnen goede
voeding
In de komende jaren evalueert de Gezondheidsraad de Richtlijnen goede voeding
in relatie tot nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen. Een deel van deze ontwikkelingen lijkt vanuit ecologisch oogpunt relevant. Deze komen nu alvast aan
de orde. Hierbij zijn conclusies uit het wetenschappelijke achtergrondrapport bij
de nieuwe Amerikaanse richtlijnen voor een goede voeding uit 2010 betrokken.17

Richtlijnen voor goede voeding en voedselkeuze

31

2.4.1

Verschuiving naar een minder dierlijk, meer plantaardig voedingspatroon
Een van de aanbevelingen in het wetenschappelijke achtergrondrapport bij de
Amerikaanse Richtijnen goede voeding is de verschuiving naar een minder dierlijk en meer plantaardig voedingspatroon. Zo’n voedingspatroon wordt gekenmerkt door een hoge vezelinname en lage inname van verzadigde vetzuren.17
Een voorbeeld van een meer plantaardig voedingspatroon is het traditionele
Mediterrane voedingspatroon. Prospectief cohortonderzoek laat zien dat dit voedingspatroon samenhangt met een lager risico op voortijdig overlijden en met
een lager risico op hart- en vaatziekten, kanker en neurodegeneratieve ziekten,
als de ziekte van Parkinson en de ziekte van Alzheimer.18,19 Overigens komen
deze aanbevelingen uit het wetenschappelijke achtergrondrapport niet expliciet
aan de orde in de publieksversie van de Amerikaanse Richtlijnen goede voeding.17,20 Wel staat in de publieksversie dat een gezond eetpatroon minder rood
en bewerkt vlees bevat en meer vis en vetvrije en magere melkproducten dan het
huidige Amerikaanse voedingspatroon.20
De publieksversie bevat verder voorbeelden van vegetarische en veganistische variaties op een gezond voedingspatroon.20 Het is echter niet met zekerheid
te zeggen of een vegetarische voeding tot een grotere daling in ziekterisico leidt
dan het vergroten van de inname van plantaardige voedingsmiddelen binnen een
omnivoor voedingspatroon.21 Bovendien staat een veganistisch (macrobiotisch)
voedingspatroon bij jonge kinderen in verband met een hoger risico op een groeiachterstand.22,23
De kwaliteit van dierlijk eiwit is hoger dan die van plantaardig eiwit. Plantaardig
eiwit bevat namelijk minder van het essentiële aminozuur* lysine.24 Door vlees
en zuivel te vervangen door plantaardige eiwitbronnen stijgt de eiwitbehoefte**.
Maar omdat de gemiddelde eiwitinname beduidend hoger is dan de aanbevolen
hoeveelheid is er geen reden voor zorg dat mensen te weinig eiwit binnenkrijgen,
als ze minder vlees en zuivel gaan gebruiken.24-26 Verder is het mogelijk de achteruitgang in eiwitkwaliteit van voeding te compenseren door regelmatig peulvruchten te eten die relatief veel lysine bevatten.27
Vlees en zuivel zijn niet alleen belangrijke bronnen van eiwit, maar ook van
vitamines en mineralen. Rood vlees levert bijvoorbeeld ijzer en zink en zuivel

*
**

Het menselijk lichaam kan de essentiële aminozuren niet aanmaken.
De aanbevolen hoeveelheid eiwit bedraagt rond de 50 gram per dag voor volwassen vrouwen en rond
de 60 gram per dag voor volwassen mannen. Vegetariërs hebben een 1,2 keer zo hoge eiwitbehoefte
en veganisten een 1,3 keer zo hoge eiwitbehoefte als mensen met een omnivoor voedingspatroon.24

32

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

levert calcium, vitamine B12 en riboflavine. Of een lagere inname van vlees en
zuivel leidt tot een lagere inname van deze microvoedingsstoffen hangt af van
welke producten ervoor in de plaats komen. Peulvruchten zijn bijvoorbeeld van
nature rijk aan verschillende micronutriënten en vleesvervangers en sojamelk
worden veelal verrijkt met de belangrijkste microvoedingsstoffen uit respectievelijk vlees en zuivel. Overigens is onduidelijk welke betekenis een eventueel
lagere inname van deze microvoedingsstoffen voor de gezondheid zou hebben.
Dit hangt af van de totale inname en de behoefte.28-30
2.4.2

Voedingspatroon versus voedingsmiddelen en nutriënten
Het advies Richtlijnen goede voeding 2006 concludeert al dat bij de preventie
van aan voeding gerelateerde chronische ziekten het totale voedingspatroon centraal moet staan en niet zozeer de individuele voedingsmiddelen of bestanddelen
daarvan:
Als een voeding rijk is aan groente, fruit, volkoren graanproducten en plantaardige oliën, regelmatig
vis en magere zuivel-, vleesproducten bevat en weinig voedingsmiddelen met een hoge energiedichtheid en lage voedingsstoffendichtheid, zal dat in combinatie met voldoende lichamelijke activiteit,
matig alcoholgebruik en niet-roken het meest kunnen bijdragen aan de vermindering van het risico op
chronische ziekte.3

Mozaffarian en Ludwig31 trekken bovenstaande conclusie breder en pleiten
ervoor bij de opstelling van Richtlijnen goede voeding en Richtlijnen Voedselkeuze meer nadruk te leggen op voedingmiddelen en voedingspatronen en minder op nutriënten. De huidige focus op nutriënten heeft geleid tot verwarring en
stimuleert het aanbod en de consumptie van sterk bewerkte voedingsmiddelen,
zoals geraffineerde graanproducten en dranken met suiker waaraan micronutriënten worden toegevoegd om ze als voedzaam te karakteriseren.31
2.4.3

Vis en (n-3) vetzuren
De Richtlijnen goede voeding 2006 bevelen aan twee keer per week vis te eten,
waarvan een keer vette vis, om het risico op hart- en vaatziekten te verlagen.3
Gezien de hoge Nederlandse eiwitinname en de relatief lage visconsumptie
speelt vis als eiwitleverancier in ons land nagenoeg geen rol van betekenis. Zo is
bijvoorbeeld gemiddeld 2 % van de eiwitinname van jongvolwassenen afkomstig
uit vis.26

Richtlijnen voor goede voeding en voedselkeuze

33

Het verband tussen de visconsumptie en het risico op hart- en vaatziekten
lijkt niet lineair te zijn. Het grootste beschermende effect lijkt te worden bereikt
als iemand die geen vis eet, ten minste eenmaal per week een portie vis neemt.3
Het effect van de consumptie van vis op het risico op coronaire hartziekten in
prospectieve onderzoeken is consistent.32-34 Volgens de Richtlijnen goede voeding 2006 moet de beschermende werking van visgebruik waarschijnlijk worden
toegeschreven aan de lange keten (n-3) vetzuren in vis.3 Of dit daadwerkelijk het
geval is, is niet met zekerheid te zeggen.35-39
Op basis van bevindingen uit zowel prospectieve cohortonderzoeken als
interventie-onderzoeken schatten onderzoekers dat één tot twee porties vis per
week (ongeveer 250 mg visolievetzuren) het risico op coronaire hartdood verlaagt met 36 procent.40 De evaluatie van de visaanbeveling lijkt zich dan ook
vooral te richten op de vraag of één keer per week (vette) vis (250 mg visolievetzuren per week) voldoende is voor de preventie van hart- en vaatziekten.40
De relatie tussen (n-3) vetzuren uit planten, alfa-linoleenzuur, en het risico op
hart- en vaatziekten is minder duidelijk dan bij vis.3,41 Observationeel onderzoek
vindt alleen aanwijzingen voor een beschermend effect tegen niet-fatale hartaanvallen, maar niet tegen andere cardiovasculaire aandoeningen. Kortdurend interventie-onderzoek vindt tegenstrijdige effecten op uitkomstmaten die
samenhangen met het risico op hart- en vaatziekten.41 Een onlangs gepubliceerd
gerandomiseerd gecontroleerd interventie-onderzoek van langere duur naar het
risico op hart- en vaatziekten laat geen significante verlaging van dit risico zien
door een dagelijkse inname van 2 gram alfa-linoleenzuur.37
2.4.4

Beperken van de inname van rood en bewerkt vlees
Sinds 2006 heeft een aantal instanties aanbevelingen uitgebracht over het beperken van de inname van rood en bewerkt vlees* in verband met het risico op kanker van de dikke darm en het rectum.13 De relatie is echter gebaseerd op
observationeel onderzoek, waardoor het niet zeker is of het verband oorzakelijk
is.28 Dit geldt ook voor meer recent cohortonderzoek waaruit een verband naar
voren kwam tussen de inname van rood en bewerkt vlees en het risico op overlijden in het algemeen en aan kanker en hart- en vaatziekten in het bijzonder.42,43
Desalniettemin beveelt het World Cancer Research Fund mensen die gewend
zijn rood vlees te eten aan om de inname van rood vlees te beperken tot 500 gram
per week en om zo beperkt mogelijk bewerkt vlees te eten. Het doel op popula-

*

De term ‘bewerkt’ vlees verwijst naar vleesproducten die zijn gerookt, gezouten of op een andere
manier zijn geconserveerd, bijvoorbeeld door de toevoeging van conserveringsmiddelen.

34

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

tieniveau is om een gemiddelde inname van 300 gram rood vlees per week te
bereiken.13 In Groot-Brittannië luidt de aanbeveling van de Scientific Advisory
Committee on Nutrition om, hoewel de bewijsvoering niet overtuigend is, uit
voorzorg de inname van rood en bewerkt vlees tot de huidige gemiddelde inname
van 70 gram per dag te beperken. Mensen die gewoonlijk 90 gram per dag of
meer gebruiken, wordt aangeraden te minderen.28
Ten tijde van het opstellen van dit advies waren er uit de Nederlandse voedselconsumptiepeilingen alleen gegevens beschikbaar over de inname van vlees in
het algemeen, maar niet over het aandeel van rood en bewerkt vlees. In 2003
consumeerden jongvolwassen mannen 142 gram vlees per dag en vrouwen 98
gram per dag.26 De totale hoeveelheid vlees die de Nederlandse deelnemers aan
het European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition eten ligt in
dezelfde orde van grootte. In dit onderzoek is wel onderscheid gemaakt naar
vleessoort. Mannen gebruikten 64 gram rood vlees en 72 gram bewerkt vlees per
dag, vrouwen 41 gram rood vlees en 38 gram bewerkt vlees per dag.44 Zowel de
gemiddelde consumptie van rood vlees op populatieniveau als de gecombineerde
inname van rood en bewerkt vlees overschreden de normen van het World Cancer Research Fund en de Britse Scientific Advisory Committee on Nutrition.13,28
De betekenis hiervan voor de gezondheid is onzeker.45
2.4.5

Conclusie
De Gezondheidsraad evalueert de komende jaren de Richtlijnen goede voeding
2006. Een deel van de te behandelen thema’s heeft ook ecologische relevantie.
Dat geldt bijvoorbeeld voor de bevinding dat een minder dierlijk en meer plantaardig voedingspatroon samenhangt met een lager risico op hart- en vaatziekten
en andere aandoeningen. Ook zijn er aanwijzingen dat een keer per week vis
mogelijk voldoende is voor de preventie van hart- en vaatziekten. Ten slotte is er
mogelijk een relatie tussen de consumptie van rood en bewerkt vlees en het risico
op kanker van de dikke darm, al lijkt de bewijsvoering hiervoor zwak.

Richtlijnen voor goede voeding en voedselkeuze

35

36

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Hoofdstuk

3
Ecologische aspecten van voeding

Dit hoofdstuk brengt in kaart in hoeverre de ecologische effecten van voeding te
meten zijn. Welke indicatoren en methoden zijn daarvoor bruikbaar? Vervolgens
gaat het hoofdstuk in op onderzoek naar de ecologische effecten die de productie
van voedingsmiddelen met zich meebrengt en behandelt het de ecologische
effecten van teeltwijze, transport, opslag en afval. Ten slotte worden de bevindingen in een bredere context geplaatst.
3.1

Functies van ecosystemen
De mens is volledig afhankelijk van de ecosystemen op aarde en de functies die
ze hebben. Figuur 1 geeft een indruk van de vele complexe verbanden en wisselwerkingen die daarbij in het geding zijn. In de afgelopen zestig jaar hebben mensen de ecosystemen sneller en op grotere schaal veranderd dan ooit tevoren. Dit
is grotendeels te wijten aan de toenemende behoefte aan ruimte, voedsel, vers
water, hout, vezel en brandstof, veroorzaakt door de bevolkingsaanwas en de
gestegen behoefte per hoofd van de bevolking. Hoewel de veranderingen in ecosystemen hebben geleid tot een nettowinst in menselijk welzijn en economische
ontwikkeling, is dit ten koste gegaan van andere ecosysteemfuncties.46 De verwachting is dat de wereldbevolking verder groeit van 7 miljard mensen nu naar
9 miljard in 2050 en dat de inname van dierlijk eiwit en het gebruik van brandstoffen in met name de opkomende economieën verder toenemen. Als er geen
maatregelen worden genomen, zal het verlies aan biodiversiteit groter worden,

Ecologische aspecten van voeding

37

zullen het landgebruik, de verstoringen in de fosfaat-, stikstof- en koolstofcylcus,
de uitstoot van broeikasgassen en het watergebruik verder toenemen en zal de
grond- en waterkwaliteit verder onder druk komen te staan. Dit kan leiden tot een
verdere verstoring van de functies van ecosystemen.46-52 De omvang van de verdere verstoring is onzeker, omdat die onder meer afhangt van de tegenmaatregelen die worden genomen en van onvoorspelbare economische ontwikkelingen.
Verder zitten er grote onzekerheden in de berekeningen van de gevolgen van een
scala aan milieumaatregelen op het wereldwijd biodiversiteitsverlies.49

Mondiaal
Regionaal
Lokaal
Menselijk welzijn en vermindering
van armoede:
•
•
•
•
•

voorwaarde voor menswaardig bestaan
gezondheid
goede sociale relaties
veiligheid
vrijheid van keuze en handelen

Factoren met een indirecte invloed:
•
•
•
•
•

demografische
economische (bijv. globalisering,
handel, markt en beleidskaders)
sociaal-politieke (bijv. governance,
institutioneel en wettelijk kader)
wetenschappelijke en technologische
culturele en religieuze (bijv.
overtuigingen, keuze bij consumptie)

Functies van ecosystemen:

Factoren met een directe invloed:

•

•

•
•
•

voorzienend (bijv. voedsel, water, vezel
en brandstof)
regulerend (bijv. klimaat, water en
ziekte)
cultureel (bijv. spiritueel, esthetisch,
recreatie en educatie)
ondersteunend (bijv. primaire productie
en bodemvorming)

Leven op aarde - biodiversiteit

•
•
•

•
•
•

veranderingen in lokaal landgebruik en
bedekking
introductie en verwijdering van soorten
technologische aanpassingen en
gebruik
externe inputs (bijv. gebruik kunstmest,
gewasbeschermingsmiddelen en
irrigatie)
oogst en gebruik van voorraden
klimaatverandering
natuurlijke, fysieke en biologische
factoren (bijv. vulkaanuitbarstingen)

Figuur 1 Conceptueel kader voor interacties tussen biodiversiteit, ecosysteemfuncties, menselijk welzijn en factoren die direct
of indirect van invloed zijn op ecosysteemfuncties. Figuur is met toestemming van het World Resources Institute gereproduceerd uit Milennium Ecosystem Assessement 2005. Ecosystems and Human Well-being: Synthesis. Island Press,
Washington, D.C. 46

38

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

3.2

Ecologische indicatoren in relatie tot voeding
Er bestaat een groot aantal ecologische indicatoren. Een indicator is een meestal
kwantitatieve maat, die kan worden gebruikt om complexe fenomenen te illustreren of om erover te communiceren, waaronder bijvoorbeeld trends in de tijd. Zo
onderscheidt European Environment Agency indicatoren voor lucht en de ozonlaag, biodiversiteit, klimaat, grond, water en energie. Ook zijn er indicatoren die
specifiek gelden voor afval, landbouw, visserij en transport.53

3.2.1

Ecologische indicatoren in relatie tot voeding
Ecologische indicatoren als landgebruik, uitstoot van broeikasgassen, verstoringen in de stikstof- en fosfaatcyclus, biodiversiteit, watergebruik en grondkwaliteit hangen sterk met elkaar samen.54-56 Dit komt vooral doordat binnen de
voedselvoorziening met name de productie van dierlijk eiwit een grote ecologische belasting vormt.56,57 Vanwege deze samenhang maakt de selectie van indicatoren niet veel uit voor conclusies op supranationaal niveau; dit werd ook
tijdens de werkconferentie bevestigd (bijlage C).
De invloed van voeding op ecosystemen is slechts aan de hand van enkele
indicatoren onderzocht. Het meeste onderzoek is uitgevoerd naar mondiale effecten op landgebruik, uitstoot van broeikasgassen en energiegebruik. Effecten op
biodiversiteit zijn vooral indirect onderzocht via effecten op landgebruik. Naar
directe effecten op biodiversiteit is minder onderzoek beschikbaar, wat eveneens
geldt voor watergebruik. Lokale indicatoren als eutrofiëring, verzuring en ecotoxiciteit zijn met name onderzocht in relatie tot het gebruik van meststoffen, het
mestoverschot en gewasbeschermingsmiddelen, en minder in relatie tot voeding.
Over indicatoren als waterhuishouding, waterberging, landschapswaarde en
natuurwaarde is nog minder bekend in relatie tot voeding.51,58-64
In dit advies worden landgebruik en de uitstoot van broeikasgassen als ecologische indicatoren gehanteerd. Omdat de uitstoot van broeikasgassen ook deels
een indicator voor energiegebruik is, wordt energiegebruik niet apart meegenomen in dit advies.65,66 Om ook de ecologische effecten van visconsumptie te dekken, wordt biodiversiteit in zeeën en oceanen als derde indicator bij de
beschouwingen betrokken.

Ecologische aspecten van voeding

39

3.2.2

Landgebruik en uitstoot van broeikasgassen
Bij landgebruik* staat het land dat nodig is voor de productie van voedingsmiddelen centraal. Veranderingen in het landgebruik kunnen een invloed hebben op
de eigenschappen van het aardoppervlak, met een mogelijke impact op de biodiversiteit en het klimaat, op lokaal of op globaal niveau.9
De uitstoot van broeikasgassen beslaat de uitstoot van kooldioxide (CO2)
door gebruik van fossiele brandstoffen, methaan (CH4) dat vrijkomt bij het
opfokken van vee en het kweken van bepaalde gewassen als rijst, en lachgas
(NOx) dat vrijkomt uit mest en bij het ploegen van grasland**. De uitstoot wordt
veelal uitgedrukt in kooldioxide-equivalenten of in het percentage van de totale
uitstoot van broeikasgassen.65,66

3.2.3

Biodiversiteit in zeeën en oceanen
Voor de derde indicator, biodiversiteit in zeeën en oceanen, zijn verschillende
maten beschikbaar. Onderzoeken waarnaar dit advies verwijst hanteren onder
meer de mate van bevissing (matig, volledig of overbevist), de marine depletion
index, een indicator voor de gemiddelde populatiegrootte van vissoorten en
andere diersoorten in zeeën en oceanen ten opzichte van die in 1950; en de
marine trophic index, een maat voor de verschuiving in de vangst van vleesetende vissen naar vissen lager in de voedselketen 54,67-69

3.3

Methoden voor het berekenen van ecologische effecten
Er zijn verschillende methoden voor het berekenen van de ecologische effecten
van voedingsmiddelen, voedingspatronen en voedselketens. De uitkomsten
ervan gaan gepaard met de nodige onzekerheden.

3.3.1

Methoden
De meest toegepaste methode voor het berekenen van ecologische effecten is de
levenscyclusanalyse, in het Engels life cycle assessment. Hierbij wordt een schat-

*
**

Veelal uitgedrukt in m2/kg product.
Broeikasgassen verschillen in hun radiative forcing van de atmosfeer (potentie om aarde op te warmen) ten opzichte van kooldioxide. Ze worden uitgedrukt in CO2-equivalenten. Eén kilogram
methaan is 25 kilogram CO2-equivalenten en 1 kilogram lachgas is 298 kilogram CO2-equivalenten
over een periode van 100 jaar.65

40

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

ting gemaakt van de effecten op een of meerdere ecologische indicatoren gedurende de hele of een bepaalde fase van de levenscyclus van een specifiek
product.66,70,71 Een andere methode is input-output analyse, waarin de ecologische invloed van goederen en diensten wordt geschat. De uitkomst is een schatting van de gemiddelde ecologische belasting van een productgroep.63,72
Tegenwoordig worden veel hybride methoden toegepast, waarbij de uitkomsten
van een input-output model in een levenscyclusanalyse worden opgenomen. Een
derde methode is de toepassing van mondiale evenwichtsmodellen, in het Engels
integrated assessments, waarin ecologische effecten van langetermijnontwikkelingen in vraag en aanbod worden berekend, zoals handelsstromen, demografische ontwikkeling, gewasopbrengsten en veevoer.59,60
3.3.2

Onzekerheden
Al deze methoden leveren schattingen op van ecologische effecten met een
bepaalde onzekerheid. Zo ging een schatting van het effect dat de productie van
melk heeft op de uitstoot van broeikasgassen gepaard met een variatie van 26
procent rond het gemiddelde*.73 Bij effecten van de consumptie van vleesproducten lijkt een vergelijkbare variatie in het geding**.74
De onzekerheden zijn inherent aan de complexiteit van landbouwsystemen:
naast hoofdproducten als vlees en zuivel zijn er bijvoorbeeld ook bijproducten
als leer en gelatine; de productopbrengst en ecologische belasting zijn sterk
afhankelijk van de locatie en kunnen aanzienlijk verschillen tussen productiesystemen.57,66 Verder worden onzekerheden rond de schattingen veroorzaakt door
het ontbreken van goede gegevens voor het kwantificeren van de uitstoot van
broeikasgassen als gevolg van landgebruik en veranderingen in landgebruik. Ook
speelt de hoge onzekerheid rond emissiefactoren van verschillende productiesystemen een belangrijke rol.75 Probleem is wel dat deze onzekerheden slechts zelden worden gerapporteerd. Ook de consequenties ervan voor de conclusie
worden maar op beperkte schaal toegelicht.71,76
Een andere bron van onzekerheid is dat analyses veelal een breed scala aan
uitkomstmaten omvatten, zoals verzuring, eutrofiëring en uitstoot van broeikasgassen, die soms worden geïntegreerd tot één uitkomstmaat. Deze integratie is
onderwerp van discussie, omdat hierbij aan de diverse effecten im- of expliciet
een weegfactor wordt toegekend. En ook al zijn veel uitkomstmaten sterk gecor-

*
**

De variatie rond het gemiddelde is gedefinieerd als standaard deviatie/gemiddelde * 1,96 * 100.73
Het rapport van Blonk en collega’s beschrijft dat een methodologische range van broeikaseffectscores van vleesproducten moeilijk is te berekenen en verschilt per vleestype, maar dat een range van
plus of min 25 % zeer waarschijnlijk lijkt. Wat de definitie van de range is blijft in het midden.74

Ecologische aspecten van voeding

41

releerd, de effecten bij vergelijking van twee alternatieven gaan toch lang niet
altijd dezelfde kant op.71
Individuele analyses vormen dan ook zelden een hard bewijs, maar geven
eerder een indruk van de mogelijke ecologische effecten. De zeggingskracht van
de bevindingen neemt toe naarmate er meer levenscyclusanalyses en uiteenlopende methoden tot eenzelfde conclusie komen.66 Om meer zekerheid omtrent
een schatting te krijgen, worden in de praktijk vaker de uitkomsten van verschillende levenscyclusanalyses vergeleken dan dat de variatie rond een schatting
wordt weergegeven.69,75-77
3.4

Onderzoek naar ecologische effecten van voedselproductie
De landbouw heeft een grote ecologische invloed. Voor de voedselproductie
wordt naar schatting wereldwijd één derde van het ijsvrije land en driekwart van
het beschikbare zoetwater gebruikt.78 Voorbeelden van ecologische effecten van
de voedselproductie zijn verlies van biodiversiteit, veranderingen in landgebruik,
uitputting van grondstoffen, verstoring van de fosfaat-, stikstof- en koolstofcylcus, uitstoot van broeikasgassen en verslechtering van grond- en waterkwaliteit.8,57,79 De productie van vlees en zuivel vormt de grootste voedselgerelateerde
belasting. Dit komt door de inefficiënte productie: voor de productie van één
kilogram vleeseiwit is gemiddeld zes kilogram plantaardig eiwit nodig.56,80,81

Effecten van de veehouderij op de uitstoot van broeikasgassen

Op mondiaal, Europees en nationaal niveau zijn schattingen beschikbaar
van ecologische effecten van de veehouderij. De huidige mondiale bijdrage
van de veehouderij is geschat op 30 procent voor verlies aan biodiversiteit,
10-18 procent voor klimaatverandering als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen en 30 tot meer dan 50 procent voor het vastleggen van stikstof.
Het vastleggen van stikstof hangt samen met verstoringen in de stikstofcyclus en eutrofiëring. Aan deze schattingen ligt een aantal vooronderstellingen ten grondslag.47,54,57,59,60 Zo is de schatting van de bijdrage van de
veehouderij aan de uitstoot van broeikasgassen bijvoorbeeld afhankelijk
van de veronderstelde omvang van de uitstoot van lachgas, die in de loop
van de tijd op internationaal niveau is bijgesteld.54
De bijdrage van de Europese veehouderij aan de totale Europese uitstoot
van broeikasgassen is geschat op 8 tot 9 procent.54,75 Wanneer hierbij de uitstoot van broeikasgassen als gevolg van (veranderingen in) landgebruik in

42

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

ogenschouw worden genomen, stijgt dit percentage ruwweg tot bijna 13
procent.75
In Nederland is de veehouderij verantwoordelijk voor 11 procent van de
totale Nederlandse uitstoot van broeikasgassen. De emissie is in Nederland
hoger dan elders in Europa, omdat in Nederland per hectare relatief veel vee
wordt gehouden. Bij deze schattingen is geen rekening gehouden met grond
die buiten Europa in gebruik is voor de productie van veevoer voor de Europese veehouderij.54

3.4.1

Variatie in belasting tussen voedingsmiddelengroepen
De ecologische effecten van andere productgroepen als brood, aardappelen, granen, rijst, pasta en peulvruchten, groente en fruit en tussendoortjes zijn minder
sterk en minder eenduidig dan de effecten van vlees en zuivel. Dat de effecten
minder sterk zijn heeft vooral te maken met de efficiëntere productie. Dat ze
minder eenduidig zijn, komt mede doordat de onderzoeken verschillen laten zien
in de modelveronderstellingen, de indeling van voedingsmiddelen in productgroepen, het aantal onderzochte producten en de afbakening van de productieketen (tabel 1 en 2).30,55,61-64,66,82-84 Uit tabel 1 en 2 is de trend af te leiden dat vlees
en zuivel samen voor een grote ecologische belasting zorgen. Voor de bijdrage
van andere groepen voedingsmiddelen aan de uitstoot van broeikasgassen geven
de cijfers een spreiding in waarden. Uitspraken over de verschillen worden verder bemoeilijkt als we veronderstellen dat de schattingen – net als bij melk en
vleesproducten - gepaard gaan met een aanzienlijke variatie (indicatief is de in
paragraaf 3.2 vermelde 26 procent).73
Tabel 1 Bijdrage van verschillende voedingsmiddelengroepen aan uitstoot van broeikasgassen (procent van alle voedingsmiddelengroepen).30,62,82,85
productgroep
Nederland
Zweden
Groot-Brittannië
vlees, vleesproducten en vis
28 %
35 %
38 %
zuivel
23 %
15 %
15 %
brood, koek, gebak en meel
13 %
10 %
5%
aardappelen, fruit en groente
15 %
19 %
6%
vetten en oliën
3%
4%
10 %
a
dranken en producten met suiker
15 %
20 %
overige voedingsmiddelen
3%
17 %
3%
a

Valt in categorie overige voedingsmiddelen.

Ecologische aspecten van voeding

43

Tabel 2 Bijdrage van verschillende voedingsmiddelengroepen aan uitstoot van broeikasgassen in
Nederland (procent), waarbij effecten van verpakken, bereiden, bewaren en afwassen zijn betrokken.84
vak van schijf van vijf
uitstoot van broeikasgassen (%)
vlees, vis, kip, ei, vleesvervanger
34
zuivel
21
brood, aardappelen, granen, rijst, pasta en peulvruchten
11
groente en fruit
6
vetten, oliën en hartige sauzen
2
dranken
9
overig: snoep, koek, snacks
16

3.4.2

Variatie in ecologische belasting binnen voedingsmiddelengroepen
De effecten van individuele voedingsmiddelen op landgebruik en de uitstoot van
broeikasgassen variëren binnen productgroepen, en voor een deel ook per gehanteerde indicator (kader). Zo kan bij groente en fruit een onderscheid gemaakt
worden tussen producten die gepaard gaan met een lage uitstoot van broeikasgassen (seizoensgebonden, goed houdbare groente van de volle grond) en producten
met een hoge uitstoot (kwetsbare producten die worden verwarmd en belicht tijdens de groei, moeten worden gekoeld en die snelle manieren van transport
behoeven). De ecologische winst die te behalen is met een keuze voor groente en
fruit met een lage uitstoot is echter beduidend kleiner dan de winst die een lager
vlees- en zuivelgebruik oplevert.66,86

Double pyramid

Het Italiaanse rapport Double Pyramid rangschikt voedingsmiddelen op
basis van hun ecologische belasting, berekend met behulp van levenscyclusanalyses per product.87 Hierbij is de piramide met de ecologische belasting
van producten naast de voedingspiramide (een soort Schijf van Vijf) gezet,
maar zijn er geen dwarsverbanden gelegd tussen de twee. In het rapport zijn
drie indicatoren onderzocht:
• de ecologische voetafdruk, een maat voor het gebruik van natuurlijke
hulpbronnen door een samenleving
• de koolstofvoetafdruk, een maat voor de uitstoot van broeikasgassen
• de watervoetafdruk, een maat voor de hoeveelheid water die wordt
gebruikt en op welke manier dat gebeurt.

44

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Rood vlees heeft de grootste ecologische voetafdruk, gevolgd door kaas.
Het effect is het kleinst voor groente, aardappelen, brood en fruit. Deze
rangschikking geldt in grote lijnen ook bij de andere twee indicatoren. De
rangschikking van de overige producten in de piramide varieert echter per
gehanteerde indicator.87
Voor het opstellen van de uiteindelijke Italiaanse richtlijnen zijn alleen
de gegevens over de ecologische voetafdruk gebruikt. Hierover waren
namelijk de meeste gegevens beschikbaar en het is de indicator waarover
het gemakkelijkst te communiceren valt. Bovendien zou deze indicator
moeten worden gestimuleerd volgens een recent onderzoek van de Europese Commissie.87 De double pyramid is te beschouwen als een eerste
kleine stap in de richting van voorlichting over duurzame voeding, mede
omdat de richtlijnen sterk geënt zijn op de Italiaanse situatie, in het bijzonder op voedingsmiddelen die op een traditionele manier zijn bereid. 87

3.4.3

Onzekerheden bij en beperkingen van de beschikbare
onderzoeksgegevens
Zoals eerder aangegeven gaan schattingen van de ecologische effecten gepaard
met grote onzekerheden,73,74 waarover veelal niet wordt gerapporteerd.30,55,6164,82,83 Het is dan ook de vraag wat bepaalde geschatte verschillen tussen en binnen voedingsmiddelengroepen in werkelijkheid betekenen.66
De aangehaalde analyses leveren bovendien geen gedetailleerde informatie
over welke activiteiten binnen de levenscyclus van een product precies verantwoordelijk zijn voor de grootste ecologische belasting. Een Brits overzichtsrapport komt tot de conclusie dat er voor weinig onbewerkte en bewerkte
voedingsmiddelen volledige levenscyclusanalyses zijn uitgevoerd die ook consumentengedrag en afvalverwerking beslaan. Het meeste onderzoek richt zich op
de primaire productie en dekt in een enkel geval ook de bewerkingsfase.58
Slechts een van de onderzoeken heeft de effecten van de hele levenscyclus
(cradle to grave) berekend63, terwijl bij een ander onderzoek de hele productieketen inclusief verpakkingsfase en de effecten van het bereiden, bewaren en
afwassen thuis is geanalyseerd (tabel 2).84
Daarnaast concludeert het Britse overzichtsrapport dat het meeste onderzoek
in Scandinavische landen is uitgevoerd. De uitkomsten hiervan lijken redelijk
van toepassing op Groot-Brittannië en Nederland, al moet hierbij wel enige voorzichtigheid worden betracht in verband met verschillen in productie en distributie tussen de landen.58

Ecologische aspecten van voeding

45

3.5

Onderzoek naar ecologische effecten van activiteiten in
voedselketen
Naast de dierlijke of plantaardige oorsprong van een product zijn ook factoren
als teeltwijze, transport, opslag en plaats van bereiding relevant voor de ecologische belasting.88,89 Volgens een rapport voor het Britse Department for Environment Food and Rural Affairs is de invloed van deze factoren in veel gevallen niet
eenduidig en verschilt deze per gehanteerde indicator en/of per productgroep.58
Een uitzondering hierop lijkt de winst die te boeken valt met het verminderen
van voedselafval.69,90 Voor het overige bestaan over de invloed van deze factoren
veel veronderstellingen; de wetenschappelijke bewijsvoering is minder overtuigend.

3.5.1

Biologisch geteelde voedingsmiddelen
Een van de veronderstellingen is dat biologisch geteelde voedingsmiddelen ecologisch vriendelijker zijn dan gangbaar geteelde voedingsmiddelen. Klopt dat?
Die vraag is niet eenvoudig te beantwoorden. Wat meespeelt, is dat bij biologische teelt meer land nodig is dan bij conventionele teelt om dezelfde hoeveelheid
producten te produceren. De opbrengst van een bepaalde hoeveelheid land is dus
lager. Zo hebben de Nederlandse biologische akkerbouw en vollegrondsgroenteteelt een lagere uitstoot van broeikasgassen per hectare dan de gangbare. Uitgedrukt per ton product is de uitstoot van de biologische landbouw gelijk aan of
hoger dan in de gangbare landbouw.91-93 Biologisch geteelde voedingsmiddelen
scoren veelal wel beter op bijvoorbeeld diervriendelijkheid en landschapswaarde.58,93,94

3.5.2

Kant- en klaarmaaltijden
Hoe verhoudt de ecologische belasting van kant-en-klaarmaaltijden zich tot die
van thuis bereide maaltijden? Hiernaar is slechts weinig onderzoek gedaan.58
Een Zweeds onderzoek vindt geen duidelijk verschil in ecologische belasting
tussen deze maaltijden.95 Verder is het de vraag hoe de verschillen in ecologische
belasting tussen kant-en-klaar maaltijden en thuis bereide maaltijden zich verhouden tot de ecologische belasting van de gebruikte ingrediënten. Waarschijnlijk is het ecologische effect van het dierlijke eiwit in een maaltijd beduidend
groter dan dat van de plaats van bereiding.

46

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

3.5.3

Lokaal voedsel
Ook is er slechts zwak bewijs voor de stelling dat lokaal geproduceerd en geconsumeerd voedsel over het algemeen ecologisch vriendelijker is. Ten eerste is niet
vastgesteld wat onder lokaal geproduceerd voedsel wordt verstaan.70 Voor sommige voedingsmiddelen geldt dat het kopen ervan bij een boerderij in de buurt
bepaalde transportgerelateerde uitstoot van broeikasgassen kan verminderen.
Maar op het niveau van een totale bevolking die boodschappen doet is de impact
van bulktransport niet doorslaggevend.58,70,96,97 Zo is in Groot-Brittannië geschat
dat het autoverkeer van consumenten van en naar winkels de helft van alle kilometers beslaat waarmee voedsel wordt vervoerd.96 In bepaalde gevallen kunnen
voedingsmiddelen uit andere landen zelfs een betere optie zijn. Dit houdt verband met grote verschillen in ecologische effecten tussen landbouwsystemen
wereldwijd.58,70,96,97
Om de ecologische effecten van lokaal en niet-lokaal voedsel te kwantificeren, zijn complete levenscyclusanalyses nodig die de effecten van productie,
bewerking, transport en handel dekken. Zo laat Brits onderzoek zien dat het ecologische effect van de locatie waar appels worden gekweekt, afhangt van de
bestudeerde tijdsperiode. Worden de appels na productie direct opgegeten, dan
zijn Britse appels minder ecologisch belastend dan Nieuw-Zeelandse die naar
Groot-Brittannië worden vervoerd. Maar wordt de Britse appel eerst een klein
jaar gekoeld opgeslagen, dan is het omgekeerde het geval.70,98 Dit soort onderzoeken is schaars, waardoor niet met zekerheid te zeggen is of lokale voedselproductie een lagere ecologische belasting vormt dan de niet-lokale.70,98

3.5.4

Vers tegenover koelen of conserveren
Ook over de ecologische belasting van vers versus koud (gekoeld of diepvries)
en geconserveerd (bijvoorbeeld ingeblikt, in glas, gedroogd) voedsel zijn geen
eenduidige gegevens beschikbaar. De energie die nodig is voor vriezen kan
koude producten ecologisch minder vriendelijk maken dan verse producten.
Maar invriezen kent ook een ecologisch vriendelijk aspect: het kan de voedselverspilling verminderen doordat de producten langer houdbaar worden.58

3.5.5

Transport
Kijkend naar de rol van transport in de levenscyclus, springt de ecologische
belasting van vervoer per vliegtuig eruit. Voor het overige zijn de bevindingen

Ecologische aspecten van voeding

47

niet heel eenduidig. Het beperkte onderzoek dat er is, richt zich op de effecten
van transport van voedingsmiddelen. Vanuit dit perspectief lijkt winkelen met de
auto veelal een hogere ecologische belasting te vormen dan het transport van het
product zelf.58 Bij vleesproducten is het effect van de veevoerproductie en de
veeteelt op de uitstoot van broeikasgassen veel groter dan de bijdrage van het
transport. Die laatste bedraagt vaak minder dan 20 procent.54 Uitzondering is het
vervoer per vliegtuig: dat is ecologisch zeer belastend. Op dit moment wordt echter slechts een klein aantal producten per vliegtuig vervoerd, met name groente.
Volgens gegevens van een grote Britse supermarktketen behoort deze groente
niet tot de top 150 van meest verkochte voedingsmiddelen.58 De bijdrage van
deze vorm van transport op de voedselgerelateerde uitstoot van broeikasgassen is
geschat op 0,5 procent.66 De trend is echter wel dat steeds meer voedingsmiddelen per vliegtuig worden vervoerd.
3.5.6

Verpakkingen
Het ecologische effect van verpakkingen is voor bepaalde voedingsmiddelen
heel hoog, zoals voor in flessen verpakt water. Het kwantificeren van dit effect is
lastig, omdat het sterk afhankelijk is van de manier waarop een land omgaat met
afval. Factoren zijn bijvoorbeeld het weggooigedrag van consumenten en de
mate van recycling.58

3.5.7

Afval
Met het verminderen van het voedselafval lijkt een aanzienlijke ecologische
winst te behalen.69,90 Naar schatting gaat minstens 30 procent van het geteelde
voedsel verloren of wordt het verspild gedurende de levenscyclus (van teelt tot
en met consument). De grootste verliezen lijken op te treden bij de consument en
bij tussenbedrijven (food service).99 De afgelopen jaren zijn voedselverliezen in
de detailhandel, bij tussenbedrijven en binnen huishoudens sterk gestegen. Voedsel is relatief goedkoop, waardoor de drempel om het weg te gooien relatief laag
is (kader). Verder zijn consumenten gewend voedsel te kopen dat er goed uitziet.
Daarom gooien aanbieders vele eetbare, maar beschadigde producten weg. Ook
commerciële belangen kunnen tot meer afval leiden, zoals aanbiedingen waarbij
klanten worden gestimuleerd twee voor de prijs van één te kopen.8

48

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Cijfers over afval

In Nederland en Groot-Brittannië is de manier waarop huishoudens omgaan
met voedselafval uitgebreid in kaart gebracht.100,101 Hierbij worden drie
soorten afval onderscheiden:
• te vermijden afval = weggegooid voedsel en drinken dat op enig tijdstip
eet- of drinkbaar is geweest. Genoemde redenen zijn: te veel gekookt,
bereid of opgeschept; niet op tijd gebruikt; overig
• mogelijk te vermijden afval = weggegooid voedsel dat sommige mensen
wel eten (bijvoorbeeld broodkorstjes) en anderen niet, of dat alleen eetbaar is als het voedsel op een bepaalde manier wordt bereid (aardappelschillen)
• onvermijdelijk afval = weggegooid voedsel dat normaliter niet eetbaar
is (geweest) (zoals eierschalen).
In Nederland gooien consumenten tussen de 10 en 20 procent van het ingekochte voedsel weg.101-104 Volgens een onderzoek wordt 11 procent van de
528 kilogram vast voedsel die huishoudens per inwoner per jaar hebben
ingekocht niet geconsumeerd: 7 procent is te vermijden en 4 procent is
onvermijdelijk.101 Andere Nederlandse en Britse onderzoeken vinden een
hoger percentage voedselafval van rond de 20 procent, waarvan één vijfde
onvermijdelijk is.100,104 Reden voor de hogere percentages in de laatste
onderzoeken is met name de hogere schatting van het via het riool weggegooide voedsel en – in het Britse onderzoek – de veel grotere hoeveelheid
die via restafval wordt weggegooid.
Het te vermijden voedselverlies bestaat vooral uit brood, zuivel,
groente, rijst en pasta, aardappelen en fruit, met elk een aandeel tussen de 10
en 17 procent. Het onvermijdelijk voedselverlies bestaat voor 60 procent uit
schillen en stronken en 28 procent uit koffiedik.101

3.6

Bevindingen in breder perspectief

3.6.1

Andere aspecten van duurzaamheid
Wat ecologisch gunstig is, is niet per se goed voor andere aspecten van duurzaamheid, zoals het welzijn van dieren of de economische positie van bevolkingen in ontwikkelingslanden.84,105 Zo kan het advies om geen voedsel te

Ecologische aspecten van voeding

49

gebruiken dat per vliegtuig is vervoerd in strijd zijn met internationale ontwikkelingsdoelen.66
3.6.2

Gedeelde verantwoordelijkheid
De Nederlandse voedselproductie en -voorziening is onderdeel van de wereldwijde voedselproductie en -handel. Besluiten op nationaal of Europees niveau
kunnen van grote invloed zijn op de productie en afzet van producten die in
andere delen van de wereld zijn geproduceerd, met mogelijk grote consequenties
voor de bevolking daar. De European Group on Ethics in Science and New Technologies heeft de Europese Commissie geadviseerd om voedselzekerheid, voedselveiligheid en duurzaamheid leidend te laten zijn voor nieuwe technologieën in
de landbouw. Hierbij erkent deze groep dat nieuwe technologieën alleen niet de
oplossing kunnen bieden voor de problemen op het gebied van duurzaamheid.
Hiervoor zijn ook verantwoorde beleidsmaatregelen van belang en maatschappelijk verantwoord gedrag van producenten en consumenten.106 Met andere woorden: overheid, producenten en consumenten delen de verantwoordelijkheid voor
een duurzamer en sociaal rechtvaardiger voedselconsumptiepatroon.
In dit verband kunnen zich overigens lastige overwegingen voordoen. Maatregelen om de efficiëntie van de productie van dierlijk eiwit te verhogen leiden
wereldwijd weliswaar tot minder landgebruik, minder uitstoot van broeikasgassen en dus minder biodiversiteitsverlies. Echter, op lokaal niveau en met name in
regio’s waar veel dierlijk eiwit wordt geproduceerd kunnen deze maatregelen
juist bijvoorbeeld biodiversiteitsverlies en overbemesting in de hand werken.69

3.6.3

Ecologische perspectief als vertrekpunt
Conform de adviesaanvraag van de minister hanteert dit advies Richtlijnen goede
voeding als uitgangspunt. Een ander perspectief, namelijk van de houdbaarheid
van de aarde leidt tot een radicalere positie. Indicatief is de berekening van wat er
per persoon in 2050 beschikbaar is aan dierlijke producten wanneer de vlees- en
zuivelproductie op het niveau van 2000 blijven, terwijl de bevolking groeit tot 9
miljard mensen. Per persoon is dat evenveel vlees en zuivel als nu gemiddeld in
ontwikkelingslanden: een halve kilo vlees en één liter melk per week.66

3.7

Conclusie
Binnen de voedselvoorziening vormt vooral de productie van dierlijk eiwit een
grote ecologische belasting. Een verklaring hiervoor is dat voor de productie van

50

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

een kilo dierlijk eiwit gemiddeld zes kilo plantaardig eiwit nodig is. Effecten van
andere voedingsmiddelengroepen zijn minder sterk, maar ook minder eenduidig.
Dit laatste komt door verschillen tussen onderzoeken en door aanzienlijke onzekerheden in de uitkomsten, waardoor niet altijd duidelijk is welke waarde de conclusies precies hebben.
Er zijn verder weinig harde conclusies te trekken over de ecologische effecten van teeltwijze, transport, opslag, en bereiding van voedingsmiddelen. Zo is
lokaal geproduceerd voedsel niet per definitie ecologisch vriendelijker dan voedsel dat wordt geïmporteerd van ver. Ook scoren milieuvriendelijk geproduceerde
producten niet per definitie beter in termen van landgebruik en uitstoot van
broeikasgassen dan regulier geproduceerde producten. Ze scoren veelal wel beter
op andere aspecten van duurzaamheid als diervriendelijkheid en landschapswaarde. Duidelijk is wel dat het vervoer van groente en fruit per vliegtuig
gepaard gaat met een zeer grote uitstoot van broeikasgassen. Omdat echter
slechts een klein deel van de groente en het fruit per vliegtuig wordt aangevoerd,
is de bijdrage ervan aan de totale voedselgerelateerde uitstoot van broeikasgassen relatief klein. Een andere zekerheid is dat met het verminderen van afval een
aanzienlijke ecologische winst te behalen valt.

Ecologische aspecten van voeding

51

52

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Hoofdstuk

4
Richtlijnen goede voeding en hun
ecologische effect

Dit hoofdstuk legt de richtlijnen voor gezonde voeding naast de kennis over de
ecologische effecten van voedingspatronen en groepen voedingsmiddelen. Doel
van die vergelijking is inzicht te krijgen in richtlijnen en maatregelen die:
• zowel gezondheidswinst opleveren als een lage ecologische belasting
• mogelijk gezondheidswinst opleveren, maar ook een hoge ecologische belasting
• een lage ecologische belasting opleveren, maar waarvan de effecten neutraal
of onzeker zijn voor gezondheid.
4.1

Buitenlandse richtlijnen
Het aantal richtlijnen dat zowel aanbevelingen voor goede voeding als voor een
ecologisch verantwoorde voeding bevat is internationaal gezien beperkt. Zo is in
1986 een aanzet gedaan om de Amerikaanse richtlijnen voor een goede voeding
te relateren aan ecologische effecten. Het doel was om een discussie te initiëren
over de haalbaarheid van incorporatie van ecologische effecten in richtlijnen
voor een goede voeding.107 Volgens deze vijfentwintig jaar oude richtlijnen gaat
een gezonde voeding veelal hand-in-hand met ecologische winst. Deze oude
richtlijnen bevatten geen aanbeveling over de inname van vis.
Verder heeft het Wereld Natuur Fonds een rapport uitgebracht dat beschrijft
hoe in 2020 een gezonde voeding met een lage uitstoot van broeikasgassen eruit
kan zien. Het fonds concludeert dat zo’n voeding niet sterk verschilt van de hui-

Richtlijnen goede voeding en hun ecologische effect

53

dige aanbevelingen voor een gezonde voeding. De nadruk ligt op het gebruik van
kleinere hoeveelheden vlees en zuivel en meer plantaardige producten. Het rapport laat zaken als een onderscheid tussen groente en fruit op basis van seizoen
en productiemethode buiten beschouwing.83
Ten slotte zijn in verschillende landen richtlijnen voor een duurzame voeding
opgesteld. Voorbeelden zijn het Britse rapport Setting the table90* en het Zweedse
rapport Environmentally effective food choices.108 De richtlijnen in deze rapporten zijn (mede) gebaseerd op effecten op gezondheid en ecologische duurzaamheid, al hanteren beide rapporten de richtlijnen goede voeding niet als
uitgangspunt. Waar de adviezen over een gezonde voeding wereldwijd sterk op
elkaar lijken,13 vertonen de richtlijnen voor duurzame voeding naast overeenkomsten ook grote verschillen. Deze verschillen hangen samen met de gehanteerde indicatoren, het schaalniveau waarop ecologische effecten zijn bepaald en
de reikwijdte van het onderzoek (alleen voedingsmiddelen of ook andere zaken
als teeltwijze en transport). Daarmee geven de buitenlandse aanbevelingen eerder richtingen aan voor duurzamer voedselkeuzes, dan dat ze een definitief en
overal toepasbaar recept daarvoor vormen. Overigens is er wel lering te trekken
uit de ervaringen in Zweden. Hun aanbeveling om vooral lokaal geproduceerd
voedsel te kiezen, bleek niet te verenigen met de Europese regels voor vrijhandel.109 Ook dit pleit voor een Europees perspectief bij de opstelling van richtlijnen goede en ecologisch verantwoorde voeding.
4.2

Dubbele winst
Er is een aantal richtlijnen die zowel gezondheidswinst als ecologische winst
kunnen opleveren.

4.2.1

Verschuiving naar een minder dierlijk, meer plantaardig voedingspatroon
Het wetenschappelijke achtergronddocument bij de Amerikaanse richtlijnen voor
een goede voeding uit 2010 pleit expliciet voor een meer plantaardig voedingspatroon. Zo’n voedingspatroon kenmerkt zich door een inname van veel vezels
en weinig verzadigde vetzuren en houdt verband met een lager risico op hart- en
vaatziekten.17 Volkoren graanproducten, peulvruchten, groente, fruit en eventueel plantaardige vleesvervangers vervangen in dit voedingspatroon een deel van
het vlees en de zuivel.

*

Het rapport Cooking up a storm vormt hierbij een belangrijke bron van informatie.66

54

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Een minder dierlijke, meer plantaardige voeding is ecologisch verantwoord
doordat het een lager landgebruik nodig heeft en een lagere uitstoot van broeikasgassen oplevert.59,60,63,64,69,74,83,84,90,108,110
Het Amerikaanse rapport Dietary Guidelines for the Americans bevat geen
specifieke aanbeveling om over te stappen op een vegetarisch of veganistisch
voedingspatroon.17 Reden hiervoor is dat niet met zekerheid is te zeggen of een
vegetarische voeding tot een grotere daling in ziekterisico leidt dan het vergroten
van de inname van plantaardige voedingsmiddelen binnen een omnivoor voedingspatroon.21
Vanuit ecologisch oogpunt luidt de aanbeveling om minder vlees en zuivel te
gebruiken. Of deze producten vanuit ecologisch oogpunt beter helemaal kunnen
worden weggelaten is de vraag. Feit is dat een deel van het grasland alleen
geschikt is voor begrazing door vee en dat restproducten van de voedselproductie
kunnen dienen als voer voor varkens en kippen.8,66,111 Op Europees niveau kan
naar schatting 40 tot 50 procent van de huidige veestapel hiermee worden
gevoed.69
Ten slotte dient te worden benadrukt dat het vervangen van vlees door zuivelproducten niet per definitie leidt tot een lager landgebruik of minder uitstoot van
broeikasgassen.59,60,74,84 Het landgebruik en de uitstoot van broeikasgassen bij de
productie van kaas zijn bijvoorbeeld vergelijkbaar met die van varkensvlees en
kip.69
4.2.2

Lagere energie-inname, minder tussendoortjes
Voor mensen die kampen met een ongewenste toename van het lichaamsgewicht
of een te hoog lichaamsgewicht geldt de aanbeveling de energie-inname te verminderen.3 Wanneer iedereen in Nederland een gezond gewicht zou hebben,
scheelt dit naar schatting jaarlijks 5.000 gevallen van diabetes en 4.000 gevallen
van hart- en vaatziekten.14
Vermindering van de energie-inname op zich leidt tot een lagere vraag aan
voedingsmiddelen en uiteindelijk tot een lagere productie. Daardoor vermindert
bijvoorbeeld de uitstoot van broeikasgassen,66,112-114 vooropgesteld dat mensen
het geld dat zij hiermee besparen niet uitgeven aan andere producten die gepaard
gaan met een hoge uitstoot van broeikasgassen.
Manieren om de energie-inname te beperken zijn: vermindering van het
gebruik van producten met een hoge energiedichtheid en dranken die suikers
bevatten of beperking van de portiegrootte.3 Tussendoortjes, ofwel niet-basisvoedingsmiddelen, zijn naar schatting verantwoordelijk voor meer dan 15 procent
van de voedselgerelateerde uitstoot van broeikasgassen, terwijl schattingen van

Richtlijnen goede voeding en hun ecologische effect

55

de effecten op landgebruik uiteenlopen (tabel 1 en 2).30,62,82,84,85 Beperking van
het aantal tussendoortjes kan dus ecologische winst opleveren, zeker wanneer ze
niet worden vervangen door andere producten.
Of een kleinere portiegrootte tot ecologische winst of juist ecologische belasting leidt, is niet met zekerheid te zeggen. Aan de ene kant kunnen kleinere porties mogelijk leiden tot minder weggegooid eten of tot een lagere consumptie van
een product met een hoge ecologische belasting, aan de andere kant kunnen kleinere porties zorgen voor meer verpakkingsmateriaal. Wat hiervan het netto ecologisch effect is, hangt mede af van de manier waarop een land met afval
omgaat.58
4.2.3

Voedingspatroon volgens de Richtlijnen goede voeding
Ook meer in het algemeen geldt dat een verschuiving van het gebruikelijke voedingspatroon naar een voedingspatroon volgens Richtlijnen goede voeding niet
alleen goed is voor de gezondheid, maar ook winst lijkt op te leveren op het
gebied van landgebruik en uitstoot van broeikasgassen. Als alle Nederlanders
volgens de Richtlijnen goede voeding zouden eten, zouden er naar schatting jaarlijks ruim 20.000 minder gevallen van hart- en vaatziekte zijn. De meeste onderzoeken concluderen dat voeding volgens (internationale) richtlijnen goede
voeding in Nederland, Italië, Groot-Brittannië, Europa en de hele wereld gepaard
gaat met een lager landgebruik en een lagere uitstoot van broeikasgassen vergeleken met de gebruikelijke voeding.59,60,74,84,115-117 Effecten op de biodiversiteit
in zeeën en oceanen zijn in deze onderzoeken buiten beschouwing gebleven.
De vraag is welk aspect van Richtlijnen goede voeding vooral verantwoordelijk is voor de ecologische winst. De onderzoeken verschillen in hun definitie van
een goede voeding: sommige variëren alleen met de inname van eiwitrijke
producten59,60,74, terwijl andere hier ook dranken of niet-basisvoedingsmiddelen
bij betrekken116,117 of het volledige voedingspatroon omvatten.84,115 Eén onderzoek dat het volledige voedingspatroon omvat, beschrijft dat de ecologische
winst vooral is toe te schrijven aan het gebruik van minder vlees en minder tussendoortjes.84

4.3

Spanningsveld met ecologische effecten

4.3.1

Vis, gezondheid en ecologische effecten
Vis is opgenomen in Richtlijnen goede voeding omdat de inname ervan samenhangt met een lager risico op hart- en vaatziekten.3 Nieuwe wetenschappelijke

56

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

inzichten geven echter aanwijzingen dat één keer per week (vette) vis mogelijk
ook voldoende is voor de preventie van hart- en vaatziekten.40
De visstand wordt ernstig bedreigd.54,67,69 Vis komt vooral nog uit de natuur*,
in tegenstelling tot het meeste voedsel dat hoofdzakelijk uit de landbouw afkomstig is – een soort kunstmatig ecosysteem. Hierdoor geldt specifiek voor vis het
probleem van biodiversiteitsverlies in oceanen en de afnemende vangsten over
de afgelopen twintig jaar in combinatie met een verschuiving in de vangst van
carnivore vissen naar herbivore vissen, die zich lager in de voedselketen bevinden.48,67,68 De afgelopen zestig jaar zijn de gebieden waarin wordt gevist sterk
uitgebreid.118 Naar schatting wordt wereldwijd ongeveer 50 procent van de visvoorraden volledig bevist en is 30 procent overbevist of uitgeput.68 Tussen 1950
en 2005 zijn de populaties van vis en andere diersoorten in zeeën en oceanen met
een kwart gereduceerd.54
Wat precies de ecologische belasting van visconsumptie is, hangt af van het
soort vis (plant- of vleesetend, plaats in voedselketen), de oorsprong (locatie,
wild of kweek) en de vangstmethode. Ook de bijvangst verschilt sterk per
vangstmethode.69,119,120

Kweek of wild?

Kweekvis is niet per se ecologisch duurzamer dan wilde vis. Voor de kweek
van roofvissen is vismeel en visolie nodig. Dit is veelal afkomstig van wilde
vis. Hierdoor legt de kweek van roofvissen beslag op de visstand en biodiversiteit in zeeën en oceanen. Bij plantenetende kweekvissen ligt de ecologische belasting vooral in het landgebruik, dat van ongeveer dezelfde
omvang is als bij pluimvee. Daarnaast worden in de viskwekerij antibiotica
en biociden gebruikt, die kunnen leiden tot watervervuiling. Ook kan bij de
viskwekerij het probleem van eutrofiëring spelen.69,119,120

Omdat de huidige gebruikelijke inname van vis in Nederland** lager is dan de
richtlijn (twee keer vis per week***), zal een hogere visconsumptie per definitie
leiden tot een grotere ecologische belasting. Ook een aanbeveling om één keer
*
**
***

In 2009 was 60 procent van de geconsumeerde vis afkomstig uit het wild en 40 procent uit de visteelt.69
In 2003 bedroeg de gemiddelde inname (+/- standaard deviatie) van vis, schaaldieren en schelpdieren
door jongvolwassenen gemiddeld 8 +/- 25 gram per dag.26
Een portie vis weegt 100 tot 150 gram.121

Richtlijnen goede voeding en hun ecologische effect

57

per week (vette) vis te nemen, leidt tot een hogere ecologische belasting, omdat
een dergelijke consumptie nog steeds hoger is dan de huidige Nederlandse
inname.26,72,120-123
4.3.2

Andere bronnen van en alternatieven voor visolievetzuren
Met het oog op de afnemende visstand kunnen zowel alternatieve bronnen van
visolievetzuren – de (n-3) vetzuren uit vis – als alternatieven voor deze vetzuren
in theorie van groot belang zijn. Beide alternatieven kennen echter hun beperkingen.
Visolievetzuren komen niet alleen in vis voor, maar ook in bepaalde vleessoorten, garnalen en krill. De hoeveelheid (n-3) vetzuren in vlees is klein.124 Wel
is de hoeveelheid in het vlees deels afhankelijk van het soort voer: vlees van met
gras gevoerde runderen bevat wat meer (n-3) vetzuren dan vlees van runderen
die granen te eten krijgen.125 Daarnaast is op grond van het visolievetzurengehalte in garnalen en krill te verwachten dat zij vergelijkbare effecten hebben als
de (n-3) vetzuren in vis.126 Aan dit alternatief kleeft echter het bezwaar dat ook
de uitgebreide vangst van garnalen en krill een ongunstig effect heeft op de biodiversiteit in zeeën en oceanen.124,127
Ten slotte bevatten bepaalde planten een kortere vorm van (n-3) vetzuren,
alfa-linoleenzuur.120 Voor alfa-linoleenzuur is het effect op hart- en vaatziekten
in epidemiologisch en interventie-onderzoek echter minder overtuigend dan het
effect van visolievetzuren.3,41

4.4

Ecologische winst zonder duidelijk effect op de gezondheid

4.4.1

Verschuivingen tussen eiwitrijke voedingsmiddelen
Dierlijke eiwitbronnen zijn vlees, vleesproducten, zuivel en eieren.* Voorbeelden
van plantaardige eiwitbronnen zijn volkoren graanproducten, peulvruchten en
noten. Het gebruik van dierlijke eiwitbronnen levert van alle productgroepen de
grootste ecologische belasting.55,61-64,66,69,84,128 Een voedingspatroon met minder
dierlijke en meer plantaardige producten brengt een lager risico op sterfte aan
hart- en vaatziekten en andere aandoeningen met zich mee.3,17,24. Dit heeft vooral
te maken met verschillen in bijvoorbeeld het gehalte aan voedingsvezel en
onverzadigde vetzuren. De vraag die hier centraal staat is of er ook onderscheid

*

Vis wordt in dit advies apart behandeld, omdat het in Richtlijnen goede voeding is opgenomen als
bron van (n-3) vetzuren en niet als eiwitbron.

58

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

kan worden gemaakt met betrekking tot voedingskundige kwaliteit en ecologische belasting tussen de verschillende eiwitrijke voedingsmiddelen.
4.4.2

Effect op gezondheid van verschuivingen tussen eiwitrijke
voedingsmiddelen
De voedingswaarde van dierlijke eiwitrijke producten verschilt zowel binnen
vleessoorten als tussen vleessoorten. In de richtlijnen voedselkeuze is op basis
van de samenstelling een onderscheid gemaakt tussen producten die ‘bij voorkeur’, ‘als middenweg’ en ‘bij uitzondering’ gegeten dienen te worden.10 Omdat
er een grote variatie bestaat in de voedingswaarde tussen bijvoorbeeld verschillende rundvleesproducten, is het niet haalbaar om een algemene uitspraak te
doen over de gevolgen die een verschuiving binnen de categorie dierlijke voedingsmiddelen heeft voor de gezondheid (tabel 3).

4.4.3

Ecologische effecten van verschuivingen tussen eiwitrijke
voedingsmiddelen
Bij de interpretatie van de gegevens over de ecologische effecten van verschuivingen tussen eiwitrijke voedingsmiddelen is van belang dat de schattingen van
de effecten gepaard gaan met een variatie van 26 procent rond het gemiddelde.73,74 Om de zekerheid rond de conclusies te vergroten, geeft tabel 4 een
overzicht van de geschatte gemiddelde effecten uit verschillende onderzoeken.

Tabel 3 Indelinga van vleessoorten in producten die bij voorkeur, als middenweg of bij uitzondering
gegeten dienen te worden.10
bij voorkeur
middenweg
bij uitzondering
vlees
mager rundvlees, mager varkip met vel
gehakt, runderriblappen, worst
kensvlees, kipfilet, biefstuk,
ribcarbonade
b
vleeswaren
kipfilet, rosbief, beenham,
rauwe ham, rookvlees, knakachterham, magere knakworst
worst, schouderham, worst,
bacon, paté, varkensfricandeau
a
b

Indeling is op basis van gehalte aan verzadigde vetzuren, enkelvoudig trans-onverzadigde vetzuren, natrium en toegevoegde suiker.
Er zijn geen voorbeelden van vleeswaren die in de categorie middenweg vallen.

Richtlijnen goede voeding en hun ecologische effect

59

Tabel 4 Mondiaal landgebruik en uitstoot van broeikasgassen van eiwitrijke producten per kilogram
product. Getallen geven de spreiding aan in gemiddelde effecten uit meerdere levenscyclusanalyses
(van cradle tot winkel).69
uitstoot van broeikasgassen
product
landgebruik
(CO2-equivalenten/kg)
(m2/kg)
rund- en kalfvlees
7-420
9-129
intensieve mesterij
15-20
14-40
gemengde systemen
15-29
9-42
weidesystemen
33-158
23-52
extensieve graslandena
286-420
12-129
melkveevlees
7
9
varkensvlees
8-15
4-11
pluimvee
5-8
2-6
kaas
6-17
6-22
eieren
4-7
2-6
schapen- en lamsvlees
20-33
10-150
melk
1-2
1-2
sojamelk
1
1
vleesvervangers
1-3
1-6
tempeh-tofu
2-3
1-2
walnoten
4
2
peulvruchten
3-8
1-2
a

Rund- en kalfsvlees van extensieve graslanden scoren beter op andere ecologische indicatoren
als verlies van biodiversiteit of stikstofoverschot dan vlees uit de intensieve mesterij.

Rundvlees, varkensvlees en kip
Er zijn aanzienlijke verschillen in ecologische belasting tussen vleessoorten
(tabel 4).30,55,61-64,66,69,82,110 Verschillende onderzoeken komen tot de conclusie
dat rundvlees per kilogram gemiddeld de grootste ecologische belasting geeft op
Europees en mondiaal niveau, gevolgd door varkensvlees en kip. De verschillen
in ecologische effecten tussen de vleessoorten zijn kleiner wanneer deze per kilogram eiwit worden uitgedrukt in plaats van per kilogram product. De drie hoofdoorzaken voor de verschillen in ecologische effecten tussen rundvlees,
varkensvlees en kip zijn:
• verschillen in de efficiëntie waarmee veevoer wordt omgezet in vlees
• verschillen in methaanuitstoot tussen dieren met één maag en dieren met
meerdere magen (herkauwers)
• verschillen in de snelheid van voortplanting.69,77,129

60

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Overigens geldt dat de vergelijkingen tussen de vleessoorten minder eenduidig worden wanneer ook andere indicatoren van duurzaamheid erbij worden
betrokken, zoals dierenwelzijn.84 Daarnaast bestaat er binnen een vleessoort een
grote variatie in ecologische belasting (tabel 4).
Zuivel, eieren en vleesvervangers waarin zuivel of eieren zijn verwerkt
De productie van melk lijkt gepaard te gaan met een lager landgebruik en een
lagere uitstoot van broeikasgassen dan de productie van kip per kilogram product, terwijl eieren en vleesvervangers waarin zuivel of eieren zijn verwerkt ruwweg een vergelijkbare ecologische belasting hebben en kaas en yoghurt een
hogere.54,58,58,74,77,84 Doordat melk een laag eiwitgehalte heeft, steekt de ecologische belasting ervan relatief gunstig af bij die van vlees. Wanneer melk als alternatieve eiwitbron dient, moet voor een goede vergelijking de ecologische
belasting per kilogram eiwit worden uitgedrukt in plaats van per kilogram product. Uitgedrukt per kilogram eiwit is de ecologische belasting van melk ongeveer vergelijkbaar met die van varkensvlees.69,74
Plantaardige vleesvervangers, volkoren graanproducten, peulvruchten,
noten
In vergelijking met de productie van kip scoren volledig plantaardige vleesvervangers lager op landgebruik en iets lager of even hoog op de uitstoot van broeikasgassen. De plaats en manier waarop peulvruchten als soja voor de
vleesvervangers worden geteeld en verwerkt spelen hierbij een grote rol.74,110
Vervanging van dierlijke producten door volkoren graanproducten is vanuit ecologisch perspectief een beter alternatief dan vervanging door plantaardige vleesvervangers, omdat die laatste gepaard gaan met een grotere ecologische
belasting.110
Peulvruchten leveren in vergelijking met dierlijke bronnen van eiwit een
lagere uitstoot van broeikasgassen op. Het landgebruik van peulvruchten varieert: dat ligt soms onder en soms op het niveau van de productie van varkensvlees en kip.74,130,131 De uitstoot van broeikasgassen verschilt in absolute zin niet
sterk tussen noten en peulvruchten. De variatie in landgebruik is groter, doordat
bepaalde noten extensief geteeld worden.74

Richtlijnen goede voeding en hun ecologische effect

61

4.5

Conclusie
Een richtlijn die zowel gezondheidswinst als ecologische winst oplevert, is het
gebruik van een meer plantaardige en minder dierlijke voeding, dus met meer
volkoren graanproducten, peulvruchten, groente, fruit en plantaardige vleesvervangers en met minder vlees en zuivel. Daarnaast is gezondheidswinst en ecologische winst te boeken met de aanbeveling uit de Richtlijnen goede voeding over
het verminderen van de energie-inname bij een te hoog gewicht met name door
minder niet-basisvoedingsmiddelen als dranken en producten met suiker, snoep,
koek en snacks te gebruiken.
Een richtlijn die mogelijk wel gezondheidswinst oplevert, maar ecologisch
nadelig is, is de aanbeveling twee keer per week vis te eten, waarvan minstens
één keer vette vis. Dit schaadt de biodiversiteit in zeeën en oceanen. Hoewel er
aanwijzingen zijn dat één keer per week (vette) vis voldoende is voor de preventie van hart- en vaatziekten, zorgt ook die aanbeveling voor een ecologische
belasting omdat de visconsumptie in Nederland nu onder dat niveau ligt.
Het vervangen van rundvlees door varkensvlees of kippenvlees kan daarentegen ecologische winst opleveren in termen van landgebruik en uitstoot van broeikasgassen, terwijl de consequenties voor de gezondheid onzeker zijn. Dit komt
doordat verschillende vleesproducten van één dier sterk kunnen verschillen in
voedingswaarde. Overigens loopt het ecologische voordeel van een verschuiving
van rundvlees naar varkensvlees en kip niet altijd parallel met bijvoorbeeld het
effect op dierenwelzijn.

62

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Hoofdstuk

5
Conclusies en aanbevelingen

Dit hoofdstuk bevat een samenvatting van kwalitatieve richtlijnen voor een
gezonde en ecologisch vriendelijke voedselkeuze. Het uitgangspunt bij het
advies is Richtlijnen goede voeding. Vanuit dit uitgangspunt heeft het advies het
ecologische aspect van duurzaamheid in termen van landgebruik, uitstoot van
broeikasgassen en biodiversiteit, met speciale aandacht voor biodiversiteit in
zeeën en oceanen, op Europees en mondiaal niveau in kaart gebracht. Andere
aspecten van duurzaamheid als dierenwelzijn en eerlijke handel komen alleen
aan de orde om conclusies te nuanceren en de complexiteit van duurzaamheid te
illustreren. Al deze aspecten samen zijn van belang om het vermogen van toekomstige generaties te waarborgen om in hun eigen behoefte te voorzien.
De kwalitatieve richtlijnen dienen om consumenten te helpen bij een gezondere en ecologisch vriendelijkere keuze. De instrumenten die overheid en het
bedrijfsleven hebben om hieraan bij te dragen passeren in dit hoofdstuk kort de
revue. Ten slotte gaat het hoofdstuk globaal in op de vraag langs welke lijnen de
wetenschappelijke kennis zich op het gebied van goede en ecologisch vriendelijke voeding bij voorkeur zou moeten ontwikkelen.
5.1

Conclusies
Richtlijnen die zowel gezondheidswinst als ecologische winst opleveren in termen van landgebruik en uitstoot van broeikasgassen zijn:

Conclusies en aanbevelingen

63

•

•

gebruik van een minder dierlijke, meer plantaardige voeding met minder
vlees en zuivel en meer volkoren graanproducten, peulvruchten, groenten,
fruit en plantaardige vleesvervangers
verminderen van de energie-inname bij een te hoog gewicht, met name door
minder niet-basisvoedingsmiddelen te gebruiken, als dranken en producten
met suiker, snoep, koek en snacks.

Een richtlijn die mogelijk gezondheidswinst oplevert, maar die ecologisch nadelig kan zijn, met name voor de biodiversiteit in zeeën en oceanen:
• gebruik van twee keer per week vis, waarvan minstens één keer vette vis.
Ook wanneer van aanwijzingen wordt uitgegaan dat één keer per week vette
vis voldoende is om het risico op hart- en vaatziekten te verlagen, blijft de
aanbeveling ecologisch nadelig, omdat dit niveau van consumptie hoger is
dan het gebruikelijke niveau in Nederland. Vanuit ecologisch oogpunt is het
wenselijk de nadruk te leggen op vissoorten die niet overbevist worden of die
op een milieuvriendelijke manier worden gekweekt.
Een richtlijn die ecologische winst oplevert, maar waarvan het effect op de
gezondheid neutraal is:
• verminderen van voedselafval.
5.2

Aanbevelingen voor beleid
Zoek op Europees niveau draagvlak voor richtlijnen voor een goede en
ecologisch duurzame voeding
Eerdere initiatieven op het terrein van goede en ecologisch vriendelijke voeding
uit andere landen zijn gestuit op nationale handelsbelangen. Beschouwingen vanuit Europees perspectief bieden kansen om op Europees niveau draagvlak te krijgen en gezamenlijk deze richtlijnen uit te dragen.
Evalueer de aanbevelingen over voedingspatronen en visconsumptie
zowel uit gezondheids- als ecologisch oogpunt
In dit advies zijn nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen binnen de Richtlijnen goede voeding 2006 aangestipt die ook uit ecologisch oogpunt relevant zijn.
Bij het opstellen van nieuwe Richtlijnen goede voeding verdienen minder dierlijke en meer plantaardige voedingspatronen de aandacht omdat deze zowel
gezondheidswinst als ecologische winst lijken op te leveren. Ook de aanbeveling

64

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

om twee keer per week vis te gebruiken, waarvan ten minste een keer per week
vette vis, verdient heroverweging. Er zijn namelijk aanwijzingen dat één keer per
week (vette) vis voldoende is voor de preventie van hart- en vaatziekten. Bij de
evaluatie zou idealiter de gezondheidswinst moeten worden afgewogen tegen de
ecologische belasting.
Betrek andere aspecten van duurzaamheid bij de advisering over duurzame voeding
De conclusies in dit advies over ecologische effecten gelden niet per se voor
andere aspecten van duurzaamheid, zoals dierenwelzijn of eerlijke handel. Zo
levert het vervangen van rundvlees door varkens- of kippenvlees ecologische
winst op in termen van landgebruik en uitstoot van broeikasgassen. Maar de ecologische winst loopt niet per definitie parallel met winst op het gebied van dierenwelzijn. Daarom is het aan te bevelen de diverse aspecten te bekijken alvorens
eventueel een verschuiving van rundvlees naar varkens- of kippenvlees aan te
bevelen. Een ander voorbeeld is het vervoer van groente per vliegtuig, dat
gepaard gaat met een hoge uitstoot van broeikasgassen. Een advies om deze
groente te mijden, zou met name in ontwikkelingslanden ongewenste economische gevolgen kunnen hebben op de plaats waar de groente is gekweekt.
Zet diverse maatregelen om goede en ecologisch vriendelijke voeding te
stimuleren tegelijk in
Zoals in het advies Richtlijnen goede voeding 2006 reeds is aangegeven, beschikt
de overheid over een breed scala aan instrumenten om bij te dragen aan een
gezondere en ecologisch vriendelijkere leefstijl van de mensen. Deze kunnen het
beste gelijktijdig en in onderlinge samenhang worden toegepast. Specifiek gaat
het onder meer om de volgende instrumenten en aandachtspunten:
• regelgeving en voorlichting, de klassieke beleidsinstrumenten. Zoals de
Gezondheidsraad eerder adviseerde, is bij voorlichting een theoretisch en
empirisch goed onderbouwde aanpak essentieel.* Dat geldt zowel voor voorlichting over gezond en ecologisch vriendelijk eten als voor voorlichting over
voldoende bewegen

*

Gezondheidsraad. Plan de campagne. Bevordering van gezond gedrag door massamediale voorlichting. Den Haag: Gezondheidsraad 2006; publicatienummer 2006/16.

Conclusies en aanbevelingen

65

•

•

•

5.3

belangrijk is bovendien dat er geen inhoudelijke spanning ontstaat tussen
voorlichting door de overheid en productpromotie door het bedrijfsleven.
Onderlinge afspraken kunnen dit voorkomen
een gezondere en ecologisch vriendelijkere leefstijl zou idealiter al zo vroeg
mogelijk in het leven moeten beginnen. Aangrijpingspunten voor de voorlichting kunnen dus al voor het begin van de zwangerschap en op het consultatiebureau liggen. Ook via het onderwijs kan een gezonde en ecologisch
vriendelijke leefstijl worden bevorderd. Te denken valt aan het inroosteren
van eigentijdse en creatieve vormen van voedingseducatie onder begeleiding
van gekwalificeerde leerkrachten
van de overheid mag worden verwacht dat zij erop let dat voedingsmiddelen
die van belang zijn voor een goede en ecologisch vriendelijke voeding voor
alle bevolkingsgroepen betaalbaar en in voldoende mate verkrijgbaar zijn.

Aanbevelingen voor producenten
De maatregelen in dit advies gaan vooral over voedselconsumptiepatronen en
niet zozeer over individuele producten. Dat neemt niet weg dat naast overheid en
consument ook producenten een belangrijke rol kunnen spelen bij het verbeteren
van de ecologische effecten van hun producten. Zoals in de brief van de minister
al is aangegeven, hebben producenten tal van activiteiten op het gebied van duurzaamheid opgepakt, die variëren van het reduceren van de uitstoot van broeikasgassen bij de productie van hun volledige productportfolio tot het inkopen van
duurzame grondstoffen en het verbeteren van dierenwelzijn (bijlage A).
Het advies Richtlijnen goede voeding 2006 noemt maatregelen waarmee producenten kunnen bijdragen aan een gezonde voeding. Uit ecologisch oogpunt
zijn deze als volgt uit te breiden:
• een goed etiket informeert de consument adequaat over de energetische
waarde en de voedingsstoffensamenstelling van producten. Mogelijk dat
logo’s voor een ecologisch vriendelijke voeding hierbij een rol kunnen spelen. Deze kunnen veranderingen in de hele voedselketen meewegen of duidelijk maken dat het product onderdeel is van een programma om ecologisch
vriendelijker te produceren (zie ook de aanbevelingen voor onderzoek). Het
lijkt niet haalbaar het volledige productaanbod gezond te krijgen. Voor ecologisch vriendelijke productie kan dit misschien anders liggen: idealiter zou
uiteindelijk ecologisch vriendelijk produceren vanzelfsprekend moeten worden
• bij de productontwikkeling en productaanpassing doet de voedingsmiddelenindustrie er goed aan zich niet alleen te richten op de in het advies Richtlijnen

66

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

•

5.4

goede voeding 2006 aanbevolen wijzigingen in de portiegrootte en de samenstelling van de huidige voeding. Ook de in dit advies aanbevolen wijzigingen
voor een ecologisch vriendelijke voeding kunnen daarbij worden betrokken,
waaronder het verminderen van het voedselafval. Ook restauratieve instellingen, zoals school-, bedrijfs- en sportkantines, en cateringbedrijven kunnen
hieraan een bijdrage leveren
ten slotte is de omgeving van invloed op de voedselkeuze. De levensmiddelenindustrie en supermarkten kunnen de aankoop van gezonde en ecologisch
vriendelijke producten bevorderen.

Aanbevelingen voor verder onderzoek
De minister vroeg om aanbevelingen voor verder onderzoek op nationaal, Europees en mondiaal niveau. Onderstaande aanbevelingen schetsen enkele mogelijke onderzoeksrichtingen, zonder hierin uitputtend te zijn.
Breng een ecologische vriendelijke voeding beter in kaart
Het is wenselijk dat de ecologische belasting van verschillende voedingsmiddelengroepen beter in kaart wordt gebracht, zodat op grond hiervan de voeding
minder ecologisch belastend kan worden gemaakt. Hierbij moet ook scherper
worden nagegaan hoe onzekerheden de conclusies over ecologische effecten
beïnvloeden.
Onderzoek alternatieven voor en andere bronnen van dierlijk eiwit en vis
Vanuit voedingskundig oogpunt is het wenselijk meer onderzoek te doen naar
alternatieven voor en andere bronnen van dierlijke eiwitrijke producten en vis.
Dierlijke eiwitproducten kunnen worden vervangen door plantaardige bronnen.
Alternatieven voor vlees vallen echter niet bij iedereen in de smaak. Voor visolievetzuren – (n-3) vetzuren uit vis – zijn vooralsnog geen geschikte alternatieven
of andere bronnen beschikbaar.
Onderzoek de effectiviteit en haalbaarheid van duurzaamheidslogo’s
Er gaan stemmen op om verschillende aspecten van duurzaamheid in een logo te
vangen. Er zijn echter ernstige twijfels over de haalbaarheid van een dergelijk
logo. Ook speelt mee dat de kosten voor de producent mogelijk niet opwegen
tegen de voordelen. Daarnaast is, net als voor logo’s voor een gezonde voedsel-

Conclusies en aanbevelingen

67

keuze, onbekend of een dergelijk logo effectief is. Er is daarom meer onderzoek
nodig naar wat werkt in de praktijk voor logo’s en andere manieren om een
gezonde en duurzame voedselkeuze te bevorderen.

68

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Literatuur

1

Nota Duurzaam voedsel. Naar een duurzame consumptie en productie van ons voedsel. Den Haag:
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit; 2009.

2

Stuurgroep Technology Assessment. Voedselkwaliteit: waarden voor je geld. Advies aan de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Culemborg: CLM Onderzoek en Advies; 2008.

3

Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2006. Den Haag: Gezondheidsraad; 2006: publicatie nr.
2006/21.

4

World Commission on Environment and Development. Our Common Future, Brundtland Report.
Oxford: UN; 1987.

5

Rotmans J, Grosskurth J, van Asselt M, Loorbach D. Duurzame ontwikkeling: van concept naar
uitvoering. Maastricht: ICIS; 2001.

6
7

Martens P. Duurzaamheid: wetenschap of fictie [Thesis]. Maastricht: Universiteit Maastricht; 2010.
Milieu en Natuur Planbureau. Nederland en een duurzame wereld. Armoede, klimaat en
biodiversiteit. Tweede Duurzaamheidsverkenning. Bilthoven: Milieu en Natuur Planbureau; 2007:
MNP-publicatienummer 500084001/2007.

8

Godfray HC, Beddington JR, Crute IR, Haddad L, Lawrence D, Muir JF e.a. Food security: the
challenge of feeding 9 billion people. Science 2010; 327(5967): 812-818.

9

Compendium voor de leefomgeving. http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/onderwerpen/
nl0020-Natuurlijke-hulpbronnen.html?i=20 geraadpleegd: 1-2-2011.

10

Voedingscentrum. Richtlijnen Voedselkeuze. http://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/
Documents/Voedingscentrum/Professionals%20-%20Onderwijs/Industrie/
00_Richtlijnen%20voedselkeuze%202011.pdf geraadpleegd: 30-3-2011.

Literatuur

69

11

Voedingscentrum. Regels Schijf van Vijf. http://www.voedingscentrum.nl/nl/eten-gezondheid/
gezond-eten/regels-schijf-van-vijf.aspx geraadpleegd: 14-7-2010.

12

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Ons eten gemeten. Gezonde voeding en veilig
voedsel in Nederland. Bilthoven: RIVM; 2004: RIVM-rapportnummer 270555007.

13

World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research. Food, nutrition, physical
activity, and the prevention of cancer: a global perspective. Washington D.C.: AICR; 2007.

14

Büchner FL, Hoekstra J, van den Berg S, Wieleman F, van Rossum CTM. Kwantificeren van
gezondheidseffecten van voeding. Bilthoven: RIVM; 2007: RIVM rapport 350080001/2007.

15

Danaei G, Ding EL, Mozaffarian D, Taylor B, Rehm J, Murray CJ e.a. The preventable causes of
death in the United States: comparative risk assessment of dietary, lifestyle, and metabolic risk
factors. PLoS Med 2009; 6(4): e1000058.

16

Scarborough P, Nnoaham KE, Clarke D, Capewell S, Rayner M. Modelling the impact of a healthy
diet on cardiovascular disease and cancer mortality. J Epidemiol Community Health 2010;
doi:10.1136/jech.2010.114520.

17

The 2010 Dietary Guidelines Advisory Committee. Report of the Dietary Guidelines Advisory
Committee on the Dietary Guidelines for Americans, 2010. Washington, DC: United States
Department of Agriculture; 2010.

18

Sofi F, Cesari F, Abbate R, Gensini GF, Casini A. Adherence to Mediterranean diet and health status:
meta-analysis. BMJ 2008; 337: a1344.

19

Sofi F, Abbate R, Gensini GF, Casini A. Accruing evidence on benefits of adherence to the
Mediterranean diet on health: an updated systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr 2010;
92(5): 1189-1196.

20

U.S.Department of Agriculture and U.S.Department of Health and Human Services. Dietary
guidelines for Americans 2010. 7th edition. Washington,D.C.: U.S. Government Printing Office;
2010.

21

Jacobs DR, Jr., Haddad EH, Lanou AJ, Messina MJ. Food, plant food, and vegetarian diets in the US
dietary guidelines: conclusions of an expert panel. Am J Clin Nutr 2009; 89(5): 1549S-1552S.

22

Dagnelie PC, van Staveren WA. Macrobiotic nutrition and child health: results of a population-based,
mixed-longitudinal cohort study in The Netherlands. Am J Clin Nutr 1994; 59(5 Suppl): 1187S1196S.

23

Dagnelie PC, van Staveren WA, Hautvast JG. Stunting and nutrient deficiencies in children on
alternative diets. Acta Paediatr Scand Suppl 1991; 374: 111-118.

24

Gezondheidsraad. Voedingsnormen energie, eiwitten, vetten en verteerbare koolhydraten. Den Haag:
Gezondheidsraad; 2001: Publicatie nr. 2001/19.

25

Zo eet Nederland 1998. Resultaten van de Voeselconsumptiepeiling 1998. Den Haag:
Voedingscentrum; 1998.

26

Hulshof KFAM, Ocké MC, van Rossum CTM, Buurma-Rethans EJM, Brants HAM, Drijvers JJMM
e.a. Resultaten van de voedselconsumtiepeiling 2003. Bilthoven: RIVM; 2004: RIVM rapport
350030002/2004.

70

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

27

Allman-Farinelli M. Food groups. In: Mann J, Truswell AS, editors. Essentials of human nutrition.
2nd edition. Oxford: Oxford University Press; 2002: 383-413.

28

Scientific Advisory Committee on Nutrition. Iron and Health. London: TSO; 2010 geraadpleegd: 97-2010.

29

Millward DJ, Garnett T. Plenary Lecture 3: Food and the planet: nutritional dilemmas of greenhouse
gas emission reductions through reduced intakes of meat and dairy foods. Proc Nutr Soc 2010; 69(1):
103-118.

30

Lake I, Abdelhamid A, Hooper L. Food and Climate change: a review of the effects of climate
change on food within the remit of the Food Standards Agency. http://www.foodbase.org.uk/
results.php?f_category_id=&f_report_id=575 geraadpleegd: 9-11-2010.

31

Mozaffarian D, Ludwig DS. Dietary guidelines in the 21st century--a time for food. JAMA 2010;

32

Whelton SP, He J, Whelton PK, Muntner P. Meta-analysis of observational studies on fish intake and

304(6): 681-682.
coronary heart disease. Am J Cardiol 2004; 93(9): 1119-1123.
33

Virtanen JK, Mozaffarian D, Chiuve SE, Rimm EB. Fish consumption and risk of major chronic

34

Goede J de, Geleijnse JM, Boer JM, Kromhout D, Verschuren WM. Marine (n-3) fatty acids, fish

disease in men. Am J Clin Nutr 2008; 88(6): 1618-1625.
consumption, and the 10-year risk of fatal and nonfatal coronary heart disease in a large population of
Dutch adults with low fish intake. J Nutr 2010; 140(5): 1023-1028.
35

Leon H, Shibata MC, Sivakumaran S, Dorgan M, Chatterley T, Tsuyuki RT. Effect of fish oil on
arrhythmias and mortality: systematic review. BMJ 2008; 337: a2931.

36

Marik PE, Varon J. Omega-3 dietary supplements and the risk of cardiovascular events: a systematic
review. Clin Cardiol 2009; 32(7): 365-372.

37

Kromhout D, Giltay EJ, Geleijnse JM. n-3 fatty acids and cardiovascular events after myocardial

38

Galan P, Kesse-Guyot E, Czernichow S, Briancon S, Blacher J, Hercberg S. Effects of B vitamins and

infarction. N Engl J Med 2010; 363(21): 2015-2026.
omega 3 fatty acids on cardiovascular diseases: a randomised placebo controlled trial. BMJ 2010;
341: c6273.
39

Rauch B, Schiele R, Schneider S, Diller F, Victor N, Gohlke H e.a. OMEGA, a randomized, placebocontrolled trial to test the effect of highly purified omega-3 fatty acids on top of modern guidelineadjusted therapy after myocardial infarction. Circulation 2010; 122(21): 2152-2159.

40

Mozaffarian D, Rimm EB. Fish intake, contaminants, and human health: evaluating the risks and the

41

Geleijnse JM, de Goede J, Brouwer IA. Alpha-linolenic acid: is it essential to cardiovascular health?

42

Sinha R, Cross AJ, Graubard BI, Leitzmann MF, Schatzkin A. Meat intake and mortality: a

benefits. JAMA 2006; 296(15): 1885-1899.
Curr Atheroscler Rep 2010; 12(6): 359-367.
prospective study of over half a million people. Arch Intern Med 2009; 169(6): 562-571.
43

Bernstein AM, Sun Q, Hu FB, Stampfer MJ, Manson JE, Willett WC. Major dietary protein sources
and risk of coronary heart disease in women. Circulation 2010; 122(9): 876-883.

Literatuur

71

44

Linseisen J, Kesse E, Slimani N, Bueno-De-Mesquita HB, Ocké MC, Skeie G e.a. Meat consumption
in the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC) cohorts: results from 24hour dietary recalls. Public Health Nutr 2002; 5(6B): 1243-1258.

45

Wyness L, Weichselbaum E, O’Connor A, Williams EB, Benelam B, Riley H e.a. Red meat in the
diet: an update. Nutrition Bulletin 2011; 36: 34-77.

46

Milennium Ecosystem Assessment. Ecosystems and human wellbeing. Washington, D.C: Island
Press; 2005.

47

Rockstrom J, Steffen W, Noone K, Persson A, Chapin FS3, Lambin EF e.a. A safe operating space
for humanity. Nature 2009; 461(7263): 472-475.

48

Netherlands Environmental Assessement Agency (Planbureau voor de Leefomgeving). Rethinking
global biodiversity strategies. Exploring structural changes in production and consumption to reduce
biodiversity loss. Bilthoven: Planbureau voor de Leefomgeving; 2010: PBL publicatie nummer
500197001.

49

Pereira HM, Leadley PW, Proenca V, Alkemade R, Scharlemann JP, Fernandez-Manjarres JF e.a.
Scenarios for Global Biodiversity in the 21st Century. Science 2010; 330(6010): 1496-1501.

50

Nelson GC, Rosegrant MW, Palazzo A, Gray I, Ingersoll C, Robertson R e.a. Food security, farming,
and climate change to 2050. Washington,D.C.: International Food Policy Research Institute; 2010.

51

Eickhout B, Bouwman AF, van Zeijts H. The role of nitrogen in world food production and
environmental sustainability. Agriculture, Ecosystems and Environment 2006; 116: 4-14.

52

Lobley M, Winter M. What is land for? The food, fuel and climate change debate. London:
Earthscan; 2010.

53

European Environment Agency. EEA Core set of indicators - guide. Luxembourg: Office for Official
Publications of the European Communities; 2005.

54

Planbureau voor de Leefomgeving. Milieubalans 2009. Bilthoven/Den Haag: Planbureau voor de
Leefomgeving; 2009: PBL-publicatienummer 500081015.

55

Leenes PW. Natural resource use for food: land, water and energy in production and consumption
systems [Thesis]. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen; 2006.

56

Aiking H. Future protein supply. Trends in Food Science and Technology 2011; 22: 112-120.

57

Steinfeld H, Gerber P, Wassenaar T, Castel V, Rosales M, de Haan C. Livestock's long shadow.
Rome: Food and Agricultural Organization of the United Nations; 2006.

58

Foster C, Green K, Bleda M, Dewick P, Evans B, Flynn A e.a. Environmental impacts of food
production and consumption. Final report to the Department for Environment Food and Rural
Affairs. Manchester Business School. London: DEFRA; 2006.

59

Stehfest E, Bouwman AF, van Vuuren DP, den Elzen MGJ, Jeuken M, van Oorschot M e.a.
Vleesconsumptie en klimaatbeleid. Bilthoven: Planbureau voor de Leefomgeving; 2008: PBLpublicatienummer 5001 10004.

60

Stehfest E, Bouwman L, van Vuuren DP, den Elzen MGJ, Eickhout B, Kabat P. Climate benefits of
changing diet. Climatic Change 2009; 92: 83-102.

72

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

61

Carlsson-Kanyama A, Ekström MP, Shanahan H. Food and life cycle energy inputs: consequences of
diet and ways to increase efficiency. Ecological Economics 2003; 44: 293-307.

62

Kramer KJ, Moll HC, Nonhebel S, Wilting HC. Greenhouse gas emission related to Dutch food

63

Tukker A, Huppes G, Heijungs R, de Koning A, van Oers L, Suh S e.a. Environmental impacts of

consumption. Energy Policy 1999; 27: 203-216.
products (EIOPRO). Analysis of the life cycle impacts related to the final consumption of the EU-25.
Brussel: European Commission; 2006: Technical Report EUR 22284 EN.
64

Nijdam DS, Wilting HC. Milieudruk consumptie in beeld. Dataverwerking en resultaten. Bilthoven:
RIVM; 2003: RIVM rapport 771404004/2003.

65

IPCC. Climate change 2007: The physical science basis. Cambridge, UK: Cambridge University
Press; 2007.

66

Garnett T. Cooking up a storm. Food, greenhouse gas emissions and our changing climate. Surrey:
Food Climate Research Network; 2008.

67

Butchart SH, Walpole M, Collen B, van Strien A, Scharlemann JP, Almond RE e.a. Global
biodiversity: indicators of recent declines. Science 2010; 328(5982): 1164-1168.

68
69

FAO. The state of the world fisheries and acquaculture 2010. Rome: FAO; 2010.
Netherlands Environmental Assessment Agency (Planbureau voor de Leefomgeving). The protein
puzzle. The consumption and production of meat, dairy and fish in the European Union. Bilthoven:
Planbureau voor de Leefomgeving; 2011: PBL-publicatie nummer 500166001.

70

Edwards-Jones G, Milà i Canals L, Hounsome N, Truninger M, Koerber G, Hounsome B e.a. Testing
the assertion that 'local food is best': the challenges of an evidence-based approach. Trends in Food
Science and Technology 2008; 19: 265-274.

71

Potting J, Klöpffer W, Seppälä J, Risbey J, Meilinger S, Norris G e.a. Best available practice in life
cycle assessment of climate change, stratospheric ozone depletion, photo-oxidant formation,
acidification, and eutrophication. Bilthoven: RIVM; 2001: RIVM report 550015002/2001.

72

Tukker A, Bausch-Goldbohm S, Verheijden M, de Koning A, Kleijn R, Wolf O e.a. Environmental
impacts of diet changes in de EU. Luxemburg: Office for Official Publications for the European
Communities; 2009.

73

FAO (Food and Agricultural Organisation of the United Nations). Greenhouse gas emissions from the
dairy sector - a life cycle assessment. Rome: Animal Production and Health Division, FAO; 2010.

74

Blonk H, Kool A, Luske B. Milieueffecten van Nederlandse consumptie van eiwitrijke producten.
Gevolgen van vervanging van dierlijke eiwitten anno 2008. Gouda: Blonk Milieu Advies B.V.; 2008.

75

Leip A, Weiss F, Wassenaar T, Perez I, Fellmann T, Loudjani P e.a. Evaluation of the livestock
sector's contribution to the EU greenhouse gas emissions (GGELS) - final report. Brussel: European
Commission, Joint Research Centre; 2011.

76

Yan M-J, Humphreys J, Holden NM. An evaluation of life cycle assessment of European milk
production. Journal of Environmental Management 2011; 92: 372-379.

77

Vries M de, de Boer IJM. Comparing environmental impacts for livestock products: a review of life
cycle assessments. Livestock Science 2010; 128(1-3): 1-11.

Literatuur

73

78

Smil V. The earth’s biosphere: Evolution, dynamics and change. Cambridge, MA: MIT Press; 2002.

79

FAO. World summit on food security 2009. www.fao.org/wsfs/world-summit/en geraadpleegd: 9-11-

80

Boer J de, Helms M, Aiking H. Protein consumption and sustainability: Diet diversity in EU-15.

81

Smil V. Feeding the world: A challenge for the twenty-first century. Cambridge, MA: MIT Press;

2010.
Ecological Economics 2005; 59: 267-274.
2000.
82

Barrett J, Vallack H, Jones A, Haq G. A material flow analysis and ecological footprint of York:
technical report. Stockholm: Stockholm Environment Institute; 2004.

83

Macdiarmid J e.a. Livewell: a balance of healthy and sustainable food choices. http://
assets.wwf.org.uk/downloads/livewell_report_jan11.pdf geraadpleegd: 3-2-2011.

84

Marinussen M, Blonk H. Naar een gezond en duurzaam voedselpatroon. Gouda: Blonk Milieuadvies;

85

Wallén A, Brandt N, Wennersten R. Does the Swedish consumer’s choice of food influence

2010.
greenhouse gas emissions? Environmental Science and Policy 2004; 7: 525-535.
86

Garnett T. Where are the best opportunities for reducing greenhouse gas emissions in the food system
(including the food chain)? Food Policy 2011; 36: S23-S32.

87

Barilla Center for Food and Nutrition. Double Pyramid: healthy food for people, sustainable food for
the planet. Parma: Barilla Center for Food and Nutrition; 2010.

88
89

Dulith CE, Linneman AR. Food systems, energy use in. Encyclopedia of Energy 2004; 2: 719-726.
Dulith CE, Kramer KJ. Energy consumption in the food chain. Comparing alternative options in food
production and consumption. Ambio 2000; 29(2): 98-101.

90

Reddy S, Lang T, Dibb S. Setting the table. Advice to Government on priority elements of sustainable

91

Bos J, de Haan J, Sukkel W. Energieverbruik, broeikasgasemissies en koolstofopslag. De biologische

diets. London: Sustainable Development Commission; 2009.
en gangbare landbouw vergeleken. Wageningen: Plant Research International B.V.; 2007: Rapport
140.
92

Benbrook C, Carman C, Clark EA, Daley C, Fulwider W, Hansen M e.a. A dairy farm’s footprint:
evaluating the impacts of conventional and organic farming systems. Boulder, CO: The Organic
Center; 2010.

93

Nemecek T, Dubois D, Huguenin-Elie O, Gaillard G. Life cycle assessment of Swiss farming
systems: I. Integrated and organic farming. Agricultural Systems 2011; 104(3): 217-232.

94

Shepherd M e.a. An assessment of the environmental impacts of organic farming. A review for
Defra-funded project OF0405. http://www.defra.gov.uk/foodfarm/growing/organic/policy/research/
pdf/env-impacts2.pdf geraadpleegd: 2-2-2011.

95

Sonesson U, Davis J. Environmental systems analysis of meals - model description and data used for
two different meals. Göthenborg: The Swedish Institute for Food and Biotechnology; 2005.

74

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

96

Smith A e.a. The validity of food miles as an indicator of sustainable development. Final report
produced for DEFRA. http://www.defra.gov.uk/evidence/economics/foodfarm/reports/documents/
Foodmile.pdf geraadpleegd: 9-3-2011.

97

Foresight Project on Gloal Food and Farming Futures. Synthesis report C12: meeting the challenges
of a low-emissions world. http://www.bis.gov.uk/foresight/our-work/projects/current-projects/globalfood-and-farming-futures/reports-and-publications geraadpleegd: 4-2-2011.

98

Canals L, Cowell SJ, Sim S, Basson L. Comparing domestic versus imported apples: a focus on
energy use. Environ Sci Pollut Res Int 2007; 14(5): 338-344.

99

Foresight. The future of food and farming. Final project report. London: The Government Office for
Science; 2011.

100
101

Quested T, Johnson H. Household Food and Drink Waste in the UK. Banbury: WRAP; 2010.
Westerhoven M van, Steenhuisen F. Bepaling voedselverliezen bij huishoudens en bedrijfscatering in
Nederland. Amsterdam: CREM B.V.; 2010.

102

Ministry of Agriculture Nature and Food Quality. Fact sheet: Food waste in the Netherlands. http://
www.minlnv.nl/portal/
page?_pageid=116,1640321&_dad=portal&_schema=PORTAL&p_file_id=2001236 geraadpleegd:
30-9-2010.

103

Milieu Centraal. Alles over energie en milieu in het dagelijks leven. http://www.milieucentraal.nl/
pagina.aspx?onderwerp=Over%20Milieu%20Centraal geraadpleegd: 26-8-2010.

104

CE Delft, Blonk Milieu Advies. Milieuanalyses voesel en voedselverliezen. Ten behoeve van
prioritaire stromen ketengericht afvalbeleid. Delft: CE Dleft; 2010.

105

Lock K, Dangour AD, Keogh-Brown M, Pigatto G, Hawkes C, Fisberg RM e.a. Health, agricultural,
and economic effects of adoption of healthy diet recommendations. Lancet 2010; 376(9753): 16991709.

106

European Group on Ethics in Science and New Technologies. Ethics of modern developments in
agricultural technologies. Luxembourg: Office for Official Publications of the European
Communities; 2009.

107

Gussow JD, Clancy KL. Dietary guidelines for sustainability. Journal of Nutrition Education 1986;
18(1): 1-5.

108

National Food Administration. The National Food Administration’s environmentally effective food
choices. Proposal notified to the EU. Uppsala: The National Food Administration; 2009.

109

Sweden Withdraws Proposal on Climate Friendly Food Choices. http://gain.fas.usda.gov/
Recent%20GAIN%20Publications/
Sweden%20Withdraws%20Proposal%20on%20Climate%20Effective%20Food%20Choices_Stockh
olm_Sweden_12-1-2010.pdf geraadpleegd: 30-3-2011.

110

Audsley E, Brander M, Chatterton J, Murphy-Bokern D, Webster C, Williams A. How low can we
go? An assessment of greenhouse gas emissions from the UK food system and the scope to reduce
them by 2050. FCRN-WWF-UK; 2009.

111

Dooren C van. Kippenpoot veel milieuvriendelijker. Voeding Nu 2007; September(9): 12-14.

Literatuur

75

112

Pimentel D, Williamson S, Alexander CE, Gonzalez-Pagan O, Kontak C, Mulkey SE. Reducing
energy inputs in the US food system. Hum Ecol 2008; 36: 459-471.

113

Michaelowa A, Dransfeld B. Greenhouse gas benefits of fighting obesity. Ecological Economics
2008; 66: 298-308.

114

Edwards P, Roberts I. Population adiposity and climate change. Int J Epidemiol 2009; 38(4): 11371140.

115

Baroni L, Cenci L, Tettamanti M, Berati M. Evaluating the environmental impact of various dietary
patterns combined with different food production systems. Eur J Clin Nutr 2007; 61(2): 279-286.

116

Gerbens-Leenes PW, Nonhebel S. Food and land use. The influence of consumption patterns on the
use of agricultural resources. Appetite 2005; 45: 21-31.

117

Frey S, Barrett J. Our health, our environment: The Ecological Footprint of what we eat. http://
www.brass.cf.ac.uk/uploads/Frey_A33.pdf geraadpleegd: 18-8-2010.

118

Swartz W, Sala E, Tracey S, Watson R, Pauly D. The spatial expansion and ecological footprint of
fisheries (1950 to present). PLoS One 2010; 5(12): e15143.

119

Blonk H, Luske B, Kool A. Milieueffecten van enkele populaire vissoorten. Gouda: Blonk
Milieuadvies; 2009.

120

Brunner EJ, Jones PJ, Friel S, Bartley M. Fish, human health and marine ecosystem health: policies
in collision. Int J Epidemiol 2009; 38(1): 93-100.

121

Voedingscentrum. Hoe gezond is vis? http://www.voedingscentrum.nl/nl/eten-herkomst/
voedingsmiddelen/vis/hoe-gezond-is-vis.aspx?highlight=portie+vis geraadpleegd: 23-3-2011.

122

Welch AA, Lund E, Amiano P, Dorronsoro M, Brustad M, Kumle M e.a. Variability of fish
consumption within the 10 European countries participating in the European Investigation into
Cancer and Nutrition (EPIC) study. Public Health Nutr 2002; 5(6B): 1273-1285.

123

Factsheet Markttrends. http://ec.europa.eu/fisheries/documentation/publications/cfp_factsheets/
market_trends_nl.pdf geraadpleegd: 30-3-2011.

124

Nichols PD, Petrie J, Singh S. Long-chain omega-3 oils - an update on sustainable sources. Nutrients
2010; 2: 572-585.

125

Daley CA, Abbott A, Doyle PS, Nader GA, Larson S. A review of fatty acid profiles and antioxidant

126

Tou JC, Jaczynski J, Chen YC. Krill for human consumption: nutritional value and potential health

content in grass-fed and grain-fed beef. Nutr J 2010; 9: 10.
benefits. Nutr Rev 2007; 65(2): 63-77.
127
128

Schiermeier Q. Ecologists fear Antartic krill crisis. Nature 2010; 467(7311): 15.
Erb K-H, Haberl H, Krausman F, Lauk C, Plutzar C, Steinberger JK e.a. Eating the planet: Feeding
and fueling the world sustainably, fairly and humanely - a scoping study. Vienna: Institute of Social
Ecology; 2009: Social Ecology Working Paper 116.

129

Wirsenius S, Azar C, Berndes G. How much land is needed for global food production under
scenarios of dietary change and livestock productivity increases in 2030? Agricultural Systems 2010;
103: 621-638.

76

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

130

Carlsson-Kanyama A, Gonzalez AD. Potential contributions of food consumption patterns to climate
change. Am J Clin Nutr 2009; 89(5): 1704S-1709S.

131

Reijnders L, Soret S. Quantification of the environmental impact of different dietary protein choices.
Am J Clin Nutr 2003; 78(3 Suppl): 664S-668S.

Literatuur

77

78

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

A

Adviesaanvraag

B

Deelnemers werkconferentie

C

Samenvatting van de internationale werkconferentie over gezonde en
duurzame voeding

Bijlagen

79

80

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Bijlage

A
Adviesaanvraag

Op 29 april 2010 ontving de voorzitter van de Raad het verzoek van de toenmalige minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit advies uit te brengen
over ‘Richtlijnen duurzame voeding’. De minister schreef (brief nr. VDC 20101238):
Via deze brief wil ik, als minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), de Gezondheidsraad (GR) vragen een advies uit te brengen over de laatste stand van de wetenschap op het
gebied van ‘Richtlijnen Duurzame Voeding’ en handvatten voor de keuze van voedsel producten door
consumenten. Hieronder kunt u een toelichting vinden over de achtergrond van deze adviesaanvraag.
Verschillende mensen hechten verschillend belang aan de verschillende waarden rond voedsel. De
overheid acht het haar taak te bevorderen dat de consument voldoende gewicht geeft aan voedselveiligheid, voedselkwaliteit en gezondheid. Deze onderdelen worden grotendeels geborgd in bestaande
beleidsprogramma’s die onder andere via het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS), LNV, via de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) en via het Voedingscentrum lopen. In de
Nota Duurzaam Voedsel wordt daarnaast de nadruk gelegd op nieuwe voedselkwaliteitwaarde: verduurzaming van voedsel. Het belang van dit onderwerp is nog eens benadrukt in het debat over de
Nota Duurzaam Voedsel in de Tweede Kamer waarin bijvoorbeeld de hoeveelheid geconsumeerde
dierlijke eiwitten veelvuldig aan milieuaspecten werd gekoppeld. Verduurzaming van de voedselproductie en -consumptie is ook in toenemende mate een onderwerp van maatschappelijke aandacht vanuit de consument, het bedrijfsleven, de overheid en ook de wetenschap. Het uiteindelijke doel is om
een transitie te bewerkstelligen naar een duurzamer en gezonder voedselpatroon en deze visie te

Adviesaanvraag

81

onderbouwen met een gedegen kennisbasis. Handelingsperspectieven voor zowel ondernemers als
consumenten over hoe duurzamer te consumeren, worden steeds vaker gevraagd. In het LNV-beleid
worden aan de kant van het aanbod van duurzamer voedsel via het platform verduurzaming voedsel
al stappen gezet. Aan de kant van de consument is het minder duidelijk wat de handelingsperspectieven en de kennisbasis hieronder zijn.
Uit een eerste verkennende literatuurstudie van het Voedingscentrum komt naar voren dat diverse
onderzoeken laten zien dat er een lagere milieudruk voortkomt uit het voedingspatroon dat geconsumeerd wordt volgens de ‘Richtlijnen Goede Voeding’ en de daarop gebaseerde schijf van vijf, in vergelijking met voedings-patronen die hier niet aan voldoen. Er is behoeft aan een basis voor
eenduidige communicatie van de consument. Dit is soms lastig. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat het
consumeren van een bepaald voedselproduct weer leidt tot verhoging van de druk op biodiversiteit,
terwijl het de gezondheid juist weer ondersteunt. Een voorbeeld hiervan is de consumptie van vis,
waarbij de consumptie van 2 keer vis per week ten koste zou kunnen gaan van de mariene biodiversiteit door overbevissing. Ook een punt van aandacht is de mogelijke tegenspraak tussen adviezen die
betrekking hebben op verduurzaming van voedsel en eisen die worden gesteld aan voedselveiligheid
en gezondheid.
De ontwikkeling van een begrippenkader, zogenaamde ‘Richtlijnen Duurzame Voeding’ is wenselijk
om met deze complexiteit om te kunnen gaan. Daarnaast kan zo’n begrippenkader helpen om de toekomstige ontwikkelingen rondom de waarden van voedsel in te schatten en elementen aan te dragen
voor een periodieke effectmeting van de inspanningen van het ministerie van LNV op dit terrein.
Dit brengt mij ertoe de Gezondheidsraad te vragen naar een advies over de laatste stand van de
wetenschap op het gebied van zgn. ‘Richtlijnen Duurzame Voeding’ en handvatten voor de keuze van
specifieke voedselproducten op het snijvlak gezondheid en van milieu- en biodiversiteitaspecten van
voedsel. Ik verzoek de Gezondheidsraad daarbij de volgende zaken mee te nemen bij het opstellen
van het onderzoek:
•

Ik verzoek u, uitgaande van aan de ‘Richtlijnen Goede Voeding’, te komen met kwalitatieve
richtlijnen voor een duurzame en gezonde voedselkeuze voor de gehele bevolking als onderdeel
van een duurzamere leefwijze. Het Voedingscentrum heeft hiervoor een voorzet gedaan. Deze
voorzet dient getoetst te worden aan de stand van de wetenschap en zodoende aangescherpt te
worden. Ik verzoek de Gezondheidsraad een aantal voorbeelden van operationalisering op het
gebied van duurzame eiwitten in het advies op te nemen.

•

Langs welke lijnen zou de wetenschappelijke kennis zich nationaal, Europees en internationaal
op dit gebied de komende jaren bij voorkeur moeten ontwikkelen? Ik verzoek u te inventariseren
welke soortgelijke uitvoeringen van kwalitatieve ‘Richtlijnen Duurzame Voeding’ in andere landen worden toegepast, zoals onder andere Zweden en Groot-Brittannië, en wat hiervan het effect
is.

82

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

•

Het advies zal mogelijk ook worden gebruikt in correspondentie naar de Tweede Kamer en dient
hiervoor in de vorm van een uitgebreid rapport gepresenteerd worden aan LNV uiterlijk eind
november 2010.

Ik zie uw advies met belangstelling tegemoet en wens u veel succes bij het opstellen daarvan.
De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
w.g.
G. Verburg

Adviesaanvraag

83

84

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Bijlage

B
Deelnemers werkconferentie

Op 25 november 2010 vond een werkconferentie over ‘healthy and sustainable
diets’ plaats onder voorzitterschap van prof. dr. ir. D. Kromhout, vicevoorzitter
van de Gezondheidsraad, met secretariële ondersteuning van dr. H.F.G. van Dijk,
drs. E.J. Schoten, dr. ir. C.J.K. Spaaij, N. Steenhuisen-Premchand en dr. ir. R.M.
Weggemans.
Deelnemers:
•
•

•
•

•
•

prof. dr. ir. D. Kromhout, voorzitter
vicevoorzitter Gezondheidsraad, Den Haag
dr. H. Aiking
universitair hoofddocent scheikunde en voedsel, toxicoloog, Vrije
Universiteit Amsterdam
dr. ir. R.A. Bausch-Goldbohm
voedingskundige, epidemioloog, TNO Voeding, Zeist
drs. M.K. Boshuizen
beleidsmedewerker, ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, Den Haag
ir. W. Bosman
voormalig secretaris beraadsgroep Voeding, Gezondheidsraad, Den Haag
ir. B.C. Breedveld
hoofd afdeling Kennis, Voedingscentrum, Den Haag

Deelnemers werkconferentie

85

•

•
•

•
•
•
•
•
•
•
•

•
•

•

•
•

86

dr. E. Claupein
senior-wetenschapper, Max Rubner Federal Research Institute for Nutrition
and Food, Karlsruhe, Duitsland
dr. H. Crawley
lector Voedingsbeleid, City University, Londen, Groot-Brittannië
dr. A.D. Dangour
universitair hoofddocent, London School of Hygiene & Tropical Medicine,
Groot-Brittannië
ir. C. van Dooren
kennisspecialist voedselkwaliteit, Voedingscentrum, Den Haag
prof. ir. N.D. van Egmond
hoogleraar milieukunde, Universiteit van Utrecht
T. Garnett, M.Sc.
onderzoeksassistent, University of Surrey, Guildford, Groot-Brittannië
prof. dr. L.J. Gunning-Schepers
voorzitter Gezondheidsraad, Den Haag
dr. J.E. Hermansen
hoofd onderzoekseenheid, Research Centre Foulum, Tjele, Denemarken
prof. dr. M.B. Katan
hoogleraar voedingsleer, Vrije Universiteit, Amsterdam
ir. H.R.J. van Kernebeek
assistent in opleiding dierlijke productiesystemen, Wageningen University
dr. C. Lagerberg Fogelberg
senior-wetenschapper, Swedish University of Agricultural Sciences,
Uppsala, Zweden
prof. dr. ir. E.T. Lammerts-Van Bueren
hoogleraar biologische plantenveredeling, Wageningen University
mr. J. Lok
beleidsmedewerker, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Den
Haag
ir. T. Martens
beleidsmedewerker, ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, Den Haag
dr. S. Nonhebel
universitair hoofddocent milieukunde, Rijksuniversiteit Groningen
drs. T. Rood
beleidsonderzoeker duurzaam produceren en consumeren, Planbureau voor
de leefomgeving, Bilthoven

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

•

•

•

prof. dr. A. Tukker
programmamanager Duurzame Innovatie / hoogleraar Duurzaam Innoveren,
TNO Delft / Norwegian University of Science and Technology, Trondheim,
Noorwegen
dr. H.M.G. van der Werf
onderzoekswetenschapper Milieuanalyse van landbouwkundige
productiesystemen, INRA, Rennes, Frankrijk
ir. H.J. Westhoek
senior beleidsondersteuner, Planbureau voor de leefomgeving, Bilthoven

Deelnemers werkconferentie

87

88

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

Bijlage

C
Samenvatting van de internationale
werkconferentie over gezonde en
duurzame voeding
Inleiding
Op 25 november 2010 organiseerde de Gezondheidsraad een internationale
werkconferentie over gezonde en duurzame voeding. Doel was om inzichten en
overwegingen van binnen- en buitenlandse deskundigen te kunnen betrekken bij
het opstellen van het onderhavige advies.
Tijdens de conferentie ontspon zich een levendige discussie over de vele
facetten van het thema ‘duurzame voeding’. Bij herhaling wees men erop dat het
om meer gaat dan alleen ecologische duurzaamheid: ook zaken als dierenwelzijn
en eerlijke handel zouden erbij horen. Echter, omdat het advies conform de
adviesaanvraag van de minister beperkt blijft tot de invloed van de voedselconsumptie en –productie op de leefomgeving, richt ook dit verslag zich vooral op
wat de conferentiedeelnemers over deze problematiek naar voren brachten. Verder betreft het een verslag op hoofdlijnen. Met andere woorden, de belangrijkste
conclusies en discussiepunten staan centraal. De vele voorbeelden en deelproblemen die de revue passeerden vormden daarbij een opstap om tot de kernboodschap te komen. Een uitvoerige beschrijving van dergelijke detailkwesties is
achterwege gelaten. Daarmee zou namelijk het zicht op het beeld als geheel bij
de huidige stand van kennis slechts worden belemmerd.
Ten slotte: voor de inleidingen per sessie zij verwezen naar de betreffende
rapporten die daarbij aan de orde kwamen. In dit verslag gaat het om de gedachtewisseling naar aanleiding van de inleidende voordrachten.

Samenvatting van de internationale werkconferentie over gezonde en duurzame voeding 89

Sessie I: Indicatoren van ecologische duurzaamheid in relatie tot voeding
Consensus was er over de volgende kwesties:
•

•

•

•

Tot de belangrijkste indicatoren van ecologische duurzaamheid behoren:
broeikasgasemissie, biodiversiteit, energiegebruik, watergebruik, landgebruik en vermesting.
Deze indicatoren hangen nauw samen, al varieert de kennis over de details
van de onderlinge verbanden. De samenhang komt door de grote invloed van
de productie van dierlijk eiwit op deze indicatoren.
Vanwege de zojuist bedoelde samenhang maakt het weinig uit welke indicator men kiest om duurzaamheidseffecten van voeding te bepalen, althans op
supranationaal niveau.
Het supranationale niveau is het belangrijkste aangrijpingspunt voor maatregelen om de ecologische duurzaamheid van voeding te verbeteren en voor
monitoring van dat verbeteringsproces. Een en ander zou moeten beginnen
op regionaal (bijvoorbeeld Europees) niveau en moeten toegroeien naar het
mondiale niveau. Essentieel is te kijken naar het totale leefomgevingssysteem en naar de additionele effecten van extra consumptie van een bepaald
soort voedingsmiddel.

Discussie was er over de volgende kwestie:
•

Het is de vraag in hoeverre of onder welke voorwaarden verschillen tussen
landen met betrekking tot bijvoorbeeld landgebruik en biodiversiteit, een
plaats kunnen krijgen bij de ontwikkeling van richtlijnen voor duurzame voeding. In ieder geval dreigen handelsbelangen dan al gauw de boventoon te
gaan voeren.

Sessie II: Richtlijnen goede voeding
Consensus was er over de volgende kwesties:
•

90

De richtlijnen voor een goede voeding komen wereldwijd in grote lijnen
overeen. Dat maakt het makkelijker om daaraan op termijn richtlijnen voor
duurzame voeding toe te voegen, zodra er overeenstemming over is.

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht

•

Duurzame voeding is niet alleen een zaak van veranderende consumptiepatronen. Ook producenten en bijvoorbeeld supermarkten kunnen een grote bijdrage leveren aan het duurzamer maken van voeding.

Discussie was er over de volgende kwesties:
•

•
•

De aanbeveling om twee keer per week vis te eten, waarvan ten minste één
keer vette vis, is aan herziening toe. De wetenschappelijke onderbouwing
van deze richtlijn lijkt zwakker dan gedacht.
Er zijn gezondheidskundige redenen om bij de actualisering van de richtlijnen goede voeding ook aandacht te geven aan de consumptie van rood vlees.
De hoge voedingsnormen voor calcium in verband met de inname van zuivel
moeten onder de loep worden genomen.

Sessie III: Ecologisch duurzame voeding
Consensus was er over de volgende kwesties:
•
•
•
•
•

Verlaging van de inname van dierlijk eiwit (zowel vlees als zuivel) draagt het
sterkst bij aan het duurzamer maken van voeding.
Vergeleken met die bijdrage heeft de vervanging van de ene door de andere
vleessoort een veel geringere invloed.
Overbevissing dient krachtig te worden tegengegaan.
Kweekvis is niet zonder meer een ecologisch goed alternatief voor wilde vis.
Vliegverkeer is de ecologisch meest belastende vorm van transport, zij het
dat het effect beperkt is vergeleken met dat van de totale voedselproductie en
-consumptie zelf.

Discussie was er over de volgende kwestie:
•

Welk type voedingsmiddel binnen een productgroep ecologisch het slechtst
scoort, hangt mede af van de duurzaamheidsindicatoren die bij de analyse
betrokken worden.

Sessie IV: Richtlijnen voedselkeuze in relatie tot ecologische
duurzaamheid
Consensus was er over de volgende kwesties:

Samenvatting van de internationale werkconferentie over gezonde en duurzame voeding 91

•

•
•
•
•

Vanuit het oogpunt van ecologische duurzaamheid is het wenselijk de inname
van vlees en zuivel te verlagen en deze voedingsmiddelen waar nodig te vervangen door volkoren graanproducten, peulvruchten, groente en fruit of
plantaardige vleesvervangers
Er is een spanningsveld tussen de aanbeveling om twee keer per week vis te
eten, waarvan ten minste één keer vette vis, en een duurzame visstand.
Er is nog veel ecologische winst te boeken door voedselafval te verminderen.
Een lagere inname van verzadigde vetzuren levert ecologische winst op.
Bij groente en fruit is het wenselijk seizoensproducten of geconserveerde
producten te gebruiken. Het ecologisch effect daarvan is echter beperkt ten
opzichte van het effect van het minderen van de vlees- en zuivelinname.

Discussie was er over de volgende kwestie:
•

92

Alternatieven voor vlees vallen lang niet bij iedereen in de smaak. Productinnovatie kan hier wellicht uitkomst bieden.

Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht