Spitsmijden
in de trein

Resultaten Praktijkproef Spitsmijden in de trein

Treinen raken tijdens de
spitstijden steeds voller. Terwijl er
tijdens daluren juist meer dan
voldoende capaciteit is in de trein.

Spitsmijden
in de trein

Voorwoord

Spitsmijden
in de trein

Treinen raken tijdens de spitstijden steeds voller. Terwijl er tijdens daluren juist meer dan voldoende capaciteit is in de
trein. De beschikbare capaciteit wordt dus niet altijd optimaal benut. Het vermijden van de spits betekent enerzijds een
betere spreiding van bestaande reizigers over de beschikbare capaciteit en anderzijds ruimte voor nieuwe treinreizigers.
Dit leidt ertoe dat er met hetzelfde materieel meer mensen kunnen worden vervoerd. En dat betekent voor Nederland
een betere bereikbaarheid.
Als spoorvervoerders hebben wij daarom, samen met het ministerie van IenM en een aantal regionale (concessie verlenende) overheden,
het initiatief genomen voor de gezamenlijke proef Spitsmijden in de trein. Met als doel om inzicht te krijgen in de mate waarin treinreizigers,
en dan specifiek forenzen, bereid zijn om hun reisgedrag aan te passen èn om te onderzoeken in welke mate werkgevers dit mogelijk maken.
De resultaten van Spitsmijden in de trein laten zien dat er een potentieel bestaat om treinreizigers te verleiden om hun reistijdstip aan te
passen: treinforenzen uit de praktijkproef blijken bereid om hun reisgedrag tegen een beloning aan te passen. Werkgevers kunnen hier - door
het mogelijk maken van flexibel werken en als financier van de abonnementen - een belangrijke stimulerende rol bij spelen. Bij bijna driekwart
van de ondervraagde werkgevers hebben werknemers de mogelijkheid om in enige vorm flexibel te werken. Voor de interesse onder werknemers
om structureel meer in daluren met de trein te reizen is het naar verwachting onder meer bepalend hoe het financieel voordeel van een
treinabonnement dat hierop is gericht tussen werkgever en werknemer wordt verdeeld. Uitdagingen voor de vervoerders zijn het vergroten van
de bekendheid van de mogelijkheden van de verschillende treinkaartsoorten en het enthousiasmeren van werkgevers om reizen in de daluren
te stimuleren.
De spoorvervoerders zullen op basis van de uitkomsten van de proef nagaan of de structurele invoering van dalurenabonnementen voor
trajectkaarthouders meerwaarde heeft en haalbaar is en/of dat het verbeteren en promoten van comfortelementen (zoals zitplaatsgarantie)
in de daluren een betere aanpak is.
De stuurgroep Spitsmijden in de Trein1

Bestaande uit vertegenwoordigers van: Ministerie van IenM, NS, Veolia Transport, Syntus, Arriva, Transumo
Footprint en Stadsregio Arnhem Nijmegen namens de regionale overheden.
1

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I3

Waarom een praktijkproef Spitsmijden in de trein?

Spitsmijden
in de trein

Met de wetenschappelijke praktijkproef Spitsmijden in de trein heeft een samenwerkingsverband van spoorvervoerders (NS, Veolia Transport, Arriva en Syntus), onderzoekers, adviseurs en het ministerie van IenM onderzocht in welke
mate frequente reizigers tegen een tijdelijke financiële beloning, bereid zijn om buiten de spits met de trein te reizen,
èn in welke mate werkgevers dit voor hun werknemers mogelijk maken.
De proef bestaat uit twee delen. In een praktijkproef gericht op de
treinreiziger is onderzocht in welke mate vaste reizigers in de trein, tegen
een tijdelijke financiële beloning, bereid zijn om buiten de spits te reizen.
Daarnaast is een werkgeversonderzoek uitgevoerd waarbij is verkend wat
de bereidheid is van werkgevers om hun werknemers de spits te laten
mijden en welke mogelijkheden zij hiervoor concreet bieden. De resultaten van Spitsmijden in de trein zijn vastgelegd in drie rapportages.
Voorliggende rapportage schetst de achtergrond en opzet van de
praktijkproef en geeft een samenvatting van de belangrijkste resultaten.
In de achterliggende rapportages van de VU en TNO worden respectievelijk
de resultaten van het reizigersonderzoek en van het werkgeversonderzoek
gepresenteerd.

4

I Spitsmijden in de trein

Wat levert het op?
Spitsmijden betekent een betere spreiding van reizigers over de
beschikbare capaciteit. Dit leidt ertoe dat er met hetzelfde materieel
meer mensen kunnen worden vervoerd. En daarmee kan een bijdrage
worden geleverd aan de bereikbaarheid van Nederland. Voor treinreizigers
betekent spitsmijden (naast een financiële beloning) ook meer comfort
tijdens de treinreis. Voor de vervoerders betekent spitsmijden efficiëntere
inzet van materieel en/of ruimte voor nieuwe reizigers. Voor werkgevers
betekent het ondersteunen van spitsmijden niet alleen dat zij bijdragen
aan de verbetering van de bereikbaarheid van Nederland. Zij kunnen
door het mogelijk maken van spreiding van reistijden (door flexibele
werktijden) werknemers meer tevreden maken en hun aantrekkelijkheid als werkgever vergroten.

De praktijkproef Spitsmijden in de trein

Spitsmijden
in de trein

De praktijkproef Spitsmijden in de trein duurde van augustus 2012 tot en
met mei 2013. Spitsmijden in de trein bouwt voort op een eerdere proef uit
2008/20092. De geografische scope en deelnemersgroep van die proef waren
te klein om uitspraken te doen over aanpassingen in reisgedrag. De resultaten
vormden echter wel aanleiding voor vervoerders en het ministerie van IenM
om een vervolgonderzoek uit te voeren.
In deze praktijkproef hebben zich zo’n 1250 treinforenzen aangemeld om in aanmerking te
komen voor een dagelijkse beloning door buiten de treinspits naar hun werk te reizen.
Zowel het mijden van de ochtend- als de avondspits werd beloond. Afhankelijk van de
reisafstand en de werkelijke reistijdstippen kon een deelnemer hierbij wekelijks zo’n
e 30,- euro verdienen, oplopend tot e 600,- over de gehele looptijd van de praktijkproef.
De reisafstand en het reistijdstip werden geregistreerd met een speciaal voor deze proef
ontwikkelde ‘smartphone-app’.

In 2009 is, in het kader van Transumo, op het
treintraject Utrecht - Den Haag onder een
groep van 125 deelnemers onderzocht in welke
mate treinreizigers in staat zijn om de spits te
mijden. Voor 20% van de deelnemers bleek een
‘Dalurentrajectabonnement’ een aantrekkelijk
aanbod. Het gedragsmodel liet hierbij benodigde
bedragen zien tussen de e 2,30 en e 4,05, voor
het aanpassen van het reistijdstip met 1 uur.
Bij doorvertaling van de gevonden resultaten
naar veranderingen in reisgedrag blijkt dat het,
op een traject van 30 - 40 kilometer mogelijk
is met een positieve prijsprikkel 5,8% van de
reizen tijdens de ochtendspits te verschuiven
naar buiten de ochtendspits.

2

Beloning
De beloningsperiode duurde 15 tot 18 weken, afhankelijk van het moment waarop een
deelnemer zich had aangemeld voor de proef. De totale deelnameperiode besloeg
maximaal 25 weken, waarvan 3 weken voormeting, gevolgd door de beloningsperiode en
tenslotte een nameting van 4 weken.

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I5

Om ook de effecten van de hoogte van de beloning te kunnen meten
Spitsmijden
inkon
de trein
elke deelnemer tijdens de ene helft van zijn beloningsperiode een

hogere beloning verdienen dan tijdens de andere helft, waarbij de
volgorde ‘eerst hoog-dan laag’ even vaak voorkwam als ‘eerst laag-dan
hoog’. De gemiddelde beloning werd, in drie categorieën, bepaald door
de reisafstand van de deelnemer. Omdat het om een gedragsexperiment
gaat, werd de beloning direct aan de deelnemer uitgekeerd, ook als de
werkgever het abonnement betaalt.
Reisafstand

≤ 25 km

25–40 km

≥ 40 km

Hoge beloning

Lage beloning

€ 7,00

€ 5,00

€ 5,00

€ 9,00

€ 3,00

€ 5,00

Per dag kon maximaal twee keer een spits worden gemeden en beloond;
in de ochtend en in de avond. De spitstijden zijn van 06.30 uur tot 09.00
uur en van 16.00 uur tot 18.30 uur. De deelnemer ontving uitsluitend een
beloning voor het maken van een door de app geregistreerde treinreis op
het vaste reistraject met een vertrektijdstip, vanaf het beginstation van
dat traject, buiten de spitsuren. Dat betekent dat de deelnemer geen
beloning ontving voor thuiswerken of het gebruik van andere
vervoerswijzen. Dit was om te voorkomen dat door de telefoon uit of
thuis te laten een beloning zou kunnen worden verdiend. Deelnemers
hadden de beschikking over een persoonlijke webpagina waar zij onder
andere hun gemaakte ritten en opgebouwde beloning konden inzien.
Naast het mijden van de spits dienden zij de aangeboden enquêtes en
eens in de 6 weken zogeheten ‘logboeken’ (dagboeken over hun
mobiliteitsgedrag) in te vullen. Alleen dan werd de beloning daadwerkelijk

6

I Spitsmijden in de trein

uitgekeerd. Voor vragen en ondersteuning gedurende de gehele looptijd
van de praktijkproef hadden de deelnemers de mogelijkheid om contact
op te nemen met een speciaal hiervoor ingerichte servicedesk.
Hoe is de privacy van deelnemers geborgd?
Privacy van deelnemers tijdens en na afloop van de proef is op
verschillende manieren gewaarborgd. In de eerste plaats registreerde de
app alleen de aanwezigheid van deelnemers in de directe nabijheid van
de stations van het vaste reistraject dat deelnemers hebben opgegeven.
In de tweede plaats worden gegevens van deelnemers alleen gebruikt
voor deze praktijkproef en niet aan derden beschikbaar gesteld. Verder
vindt rapportage van de gegevens uitsluitend plaats over de gehele
groep deelnemers en is niet terug te voeren tot een individu. Ook wordt
de lijst van deelnemers niet openbaar gemaakt. Spitsmijden in de trein
heeft de verwerking van de persoonsgegevens aangemeld bij het
College Bescherming Persoonsgegevens. En uiteraard is de database
goed beschermd.

Hoe werkt de app?
De app registreerde de afgelegde reisafstand en het
reistijdstip. Registratie vond automatisch plaats in de
nabijheid van NS stations. De deelnemer hoefde dus
geen extra handeling te verrichten om de app de reis
te laten registreren. Voor registratie van een treinreis
was ten minste een aankomst- en vertrekstation nodig.
Verblijf op of bezoek aan een enkel station werd niet
opgeslagen. De verkregen data van app werd gedurende de proef real time opgeslagen in een database en
getoond aan de deelnemer via zijn persoonlijke pagina.

Over de werving

Spitsmijden
voor de praktijkproef bestond uit reizigers die (bijna)
inDe
de doelgroep
trein

dagelijks met de trein via een vast traject naar hun werk en terug reizen
(forenzen). Dit zijn zowel zakelijke abonnementhouders als
abonnementhouders uit het zogeheten consumentensegment. Ook
treinreizigers zonder abonnement, maar met een vast woon-werk traject,
konden aan de proef deelnemen. Zij zijn via campagneborden op diverse
stations uitgenodigd om deel te nemen.
De werving van abonnementhouders, van wie de e-mailadressen bij de
vervoerders bekend zijn, heeft rechtstreeks vanuit de vervoerders
plaatsgevonden. Deze abonnementhouders hebben een persoonlijke
uitnodiging ontvangen, voor zover dat binnen het privacybeleid van
vervoerders mogelijk was. De zogeheten permissiestructuur van
vervoerders biedt de mogelijkheid aan werkgevers om - vanuit het
contract dat zij met hun vervoerder hebben - aan te geven of hun
werknemers wel of niet direct door de vervoerder benaderd mogen
worden. Veel werkgevers hebben voor het rechtstreeks benaderen van
hun werknemers geen toestemming gegeven.

wervingsronde plaatsgevonden met nog eens 800 aanmeldingen als
resultaat. In vergelijking met spitsmijdenprojecten op de weg lijkt de
deelnamegraad relatief laag. Naast genoemde privacy-gerelateerde
beperkingen is een belangrijke mogelijke verklaring hiervoor dat niet alle
potentiële deelnemers over de noodzakelijke smartphone beschikken3.
Omdat vervoerders in een groot aantal gevallen niet over het postadres
van hun abonnementhouders beschikken, heeft de werving daarnaast
per e-mail plaatsgevonden in plaats van met een brief op het thuisadres.
Het gerealiseerde aantal deelnemers is wel voldoende om uitspraken te
doen over de mate waarin treinforenzen met mogelijkheden tot
flexibiliteit zich laten prikkelen om hun reistijdstip aan te passen.

De app was alleen beschikbaar voor
iPhone en Android smartphones en niet
voor Windows of BlackBerry versies.

3

Na een eerste wervingsronde in de zomer van 2012 (met 450
aanmeldingen als resultaat) heeft in oktober 2012 een nieuwe

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I7

Wie zijn die spitsmijders?

Spitsmijden
in de trein

Ruim 1.250 treinreizigers hebben zich ingeschreven voor deelname aan de proef. Van deze groep zijn ongeveer 1.000 deelnemers daadwerkelijk gaan meedoen aan de proef; dat wil zeggen dat van deze deelnemers minimaal één spitsmijding is
geregistreerd4. Op basis van de door deelnemers ingevulde enquêtes5 èn een non-responsonderzoek kunnen eigenschappen van deelnemers met die van niet-deelnemers worden vergeleken6.
Meer dan 60% van de deelnemers reist met een Jaartrajectkaart dan wel
Altijdvrij-abonnement, de rest reist met een OV- of een NS-jaarkaart.
De gemiddelde maandprijs van het abonnement van deelnemers
bedraagt e 240,-. Dit bedrag wordt voor bijna 60% van de deelnemers
door de werkgever betaald, 14% betaalt zelf voor het abonnement en
voor 23% van de deelnemers vergoedt de werkgever een deel van de
kosten (de kleine restgroep heeft andere arrangementen).
Gemiddeld verrichten deelnemers 4,66 dagen per week betaald werk.
Omdat het een proef onder (grotendeels) abonnementhouders betreft,
ligt een hoge werktijdfactor voor de hand. Daarnaast hebben deelnemers
gemiddeld één dag per week de mogelijkheid om thuis te werken.
Als het gaat om leeftijd, inkomen en andere socio-economische
eigenschappen wijken deelnemers aan de praktijkproef niet heel sterk af
van niet-deelnemers. Wel zijn deelnemers gemiddeld hoger opgeleid dan
niet-deelnemers en werken vaker als onderzoeker, ingenieur, docent of
vakspecialist bij de overheid of in het onderwijs, en juist minder vaak bij
financiële instellingen. Deelnemers hebben vaker dan niet-deelnemers
een gebruikelijke vertrektijd buiten de spitsperioden en beoordelen hun
werktijden als flexibeler dan dat niet-deelnemers dat doen.
Het wekelijkse aantal spitsritten van deelnemers verschilt niet veel van
de niet-deelnemers.
8

I Spitsmijden in de trein

Gevraagd naar de reden voor (niet) deelname blijkt dat flexibele werktijden
en -locaties een belangrijke rol spelen bij de afweging. Deelnemers geven
aan flexibeler te zijn dan niet-deelnemers als het gaat om de
mogelijkheden die de werkgever biedt. In nog sterkere mate geldt dat
deelnemers flexibeler zijn dan niet deelnemers in de persoonlijke
levenssfeer. Dit beeld wordt bevestigd door het opleidingsniveau en het
type werk van deelnemers.

Deze 1000 actieve deelnemers kwamen dus in aanmerking voor uitkering
van een beloning. Voor de andere 250 inschrijvingen geldt dat deze reizigers
na aanmelding niet als spitsmijder ‘actief’ zijn geworden omdat ze na installatie van de app deze direct weer hebben gedeactiveerd of nooit een spitsmijding hebben gerealiseerd.

4

5

649 deelnemers hebben zowel de startenquête als de tussenenquête ingevuld.

Er is een vergelijking gemaakt van eigenschappen van 649 deelnemers met
eigenschappen van 489 niet-deelnemers. Het non-responsonderzoek is uitgevoerd onder zakelijke abonnementhouders die wel waren uitgenodigd voor
de proef maar zich niet hebben aangemeld. De verschillen die we in de tekst
noemen zijn statistisch significant (op 5% niveau).
6

Hoe ervaren deelnemers de flexibiliteit
van hun werkgever?
Deelnemer
Niet-deelnemer

Flexibiliteit werknemer

100

100

80

80

avond

90

90

70

70

60

60

40

40

20

20

50

50

30

30

10

10
0

ochtend

Kan later beginnen met
werken dan gebruikelijk

Kan later eindigen met
werken dan gebruikelijk

De factoren die de flexibiliteit beperken zijn goed vergelijkbaar tussen
deelnemers en niet-deelnemers. In beide groepen vormt de zorg voor
kinderen de meest belangrijke beperking in de ochtend en vormen
activiteiten in de vrije tijd de meest beperkende factor in de avond.
Verder heeft een groot aantal niet-deelnemers wel degelijk overwogen

0

Kan eerder dan
gebruikelijk van
huis vertrekken

Kan later dan
gebruikelijk van
huis vertrekken

Kan eerder dan
gebruikelijk van
werk vertrekken

Kan later dan
gebruikelijk van
werk vertrekken

om deel te nemen, maar uiteindelijk besloten hiervan af te zien.
De genoemde hoofdredenen om niet deel te nemen: te weinig
mogelijkheden om buiten de spits te reizen, weinig interesse voor het
onderzoek, en tenslotte de tijd die nodig is om enquêtes en logboeken
in te vullen.

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I9

Resultaten - in welke mate hebben deelnemers de spits gemeden?

Spitsmijden
in de trein

Het inzetten van een financiële beloning blijkt, net als in experimenten met spitsmijden op de weg, een effectief
instrument om treinreizigers te prikkelen om hun reisgedrag aan te passen.
Onder de meer dan 1000 actieve deelnemers heeft de app ruim 100.000
geldige ritten geregistreerd op de reistrajecten van deze deelnemers.
Zo’n 600 deelnemers hebben alle verplichte onderdelen van de proef
doorlopen. Dat wil zeggen dat zij alle enquêtes hebben ingevuld en
daarmee voldeden aan de voorwaarde voor uitkering van de opgebouwde beloning. Gemiddeld hebben zij iets meer dan E 140,- verdiend met
hun deelname.
In de analyse is gebruikgemaakt van de ritgegevens van 479 deelnemers
die (naast de beloningsperiode) ook in de voormeting met minimaal
5 ritten geregistreerd zijn èn van wie het aantal geregistreerde ritten per
week geen al te grote verandering laat zien gedurende de proef. Voor 238
deelnemers geldt dat ze daarnaast ook in de nameting met tenminste
5 ritten geregistreerd zijn. Deze tweede groep is 50% kleiner dan de
eerste groep. Dit lijkt erop te wijzen dat de motivatie om deel te nemen
gedurende de looptijd van de proef voor een deel van de deelnemers is
afgenomen. De resultaten van beide groepen zijn echter bijna gelijk.
Hoe ervaren deelnemers de ochtend- en avondspits in de trein?
Deelnemers ervaren langere vertragingen tijdens de avondspits dan in
de ochtendspits. Ook de drukte in de trein en het ontbreken van zitplaatsen blijkt door deelnemers in sterkere mate te worden ervaren tijdens de
avondspits dan in de ochtendspits.

10

I Spitsmijden in de trein

In het algemeen ervaren deelnemers een forse meerderheid van de
treinreizen als stipt of weinig vertraagd. Ongeveer 6 op de 10 reizen
worden echter als te druk ervaren. Op bijna 3 van 10 reizen moeten tenminste enkele reizigers staan omdat er te weinig zitplekken beschikbaar
zijn. De gerapporteerde ervaringen van deelnemers bevestigen overigens
het bestaande beeld dat de ervaren drukte hoger is op korte afstanden
dan op lange afstanden.

Deelnemers verminderden spitsreizen met 22%

Spitsmijden
van de ritregistratie van deelnemers laat een daling van 22%
inDe
de analyse
trein

van het aandeel spitsritten zien in het totaal van de ritten op de deelnametrajecten (dat aandeel daalt met 13 procentpunt, van 59% in de voormeting
naar 46% tijdens de beloningsperiode)7.

Aandeel spitsreizen
60

59

50

57
46

40

Het lijkt erop dat de aanpassing van de vertrektijd het eenvoudigst is op
deze dagen. Woensdag en vrijdag zijn ook de dagen met het kleinst aantal
reizen in het geheel. Deelnemers passen hun vertrektijd dus vooral aan op
weekdagen waarop minder reizigers onderweg zijn, en in mindere mate op
de drukste dagen van de week. Dit is niet onverwacht: het feit dat op andere
dagen een grotere drukte geaccepteerd wordt door de reizigers geeft in
zekere zin ook al aan dat men op die dagen de spits minder makkelijk kan
ontwijken. Het geeft natuurlijk wel aan dat het effect van de beloning
relatief kleiner is (maar nog steeds substantieel ) op dagen waarop de
drukte het grootst is. Uiteindelijk zou dat een aanleiding kunnen zijn om
de beloning/korting voor reizen in daluren te variëren over weekdagen.

30

Voormeting

20

Beloningsperiode

Nameting

10
0

Voormeting

Beloningsperiode

Deze afname is het sterkst op woensdagen (een afname van 25%
spitsritten) en vrijdagen (24%) en het laagst op donderdagen (17%)8.
Op woensdagen en vrijdagen is ook de afname van het aantal spitsreizen
in de nameting ten opzichte van de voormeting het grootst (en thuiswerken werd in deze proef niet geregistreerd en beloond).

25

32

41

Nameting

54
21

27

n ochtendspits

7
8

n avondspits

31

44
26

n dalperiode

Deze percentages zijn gebaseerd op de kleine groep van 238 deelnemers.
Deze verschillen zijn statistisch significant.

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I 11

Het aandeel spitsritten in de nameting is lager dan in de voormeting.

Spitsmijden
Dit wijst erop dat sommige deelnemers na beëindiging van de beloningsin de trein

periode niet (meteen) terugkeren naar hun oorspronkelijke (onbeloonde)
reisgedrag. Dit patroon vertoont gelijkenissen met wat andere
spitsmijden-experimenten (ook op de weg) laten zien. Als reizigers door
het experiment meer inzicht hebben gekregen in de voor- en nadelen
van buiten de spits reizen, en met name wanneer dit minder
onaantrekkelijk blijkt te zijn dan ze voorheen hadden gedacht, dan kan
dit een blijvend effect zijn.

Spitsmijden vooral vóór de spits
Deelnemers hebben zowel de ochtend- als de avondspits gemeden.
De rode lijn in de figuur hieronder laat zien dat deelnemers hun reis
vooral naar de ‘voorkant’ van de ochtendspits en (in iets mindere mate)
naar de ‘voorkant’ van de avondspits verplaatst hebben. Het minst
hebben deelnemers hun reis naar een tijdstip na de avondspits verplaatst.

35
30

aandeel treinreizen

25
20

voormeting

15

beloningsperiode

10

nameting

5

vertrektijd treinreis

12

I Spitsmijden in de trein

00:00

23:00

21:00

22:00

20:00

19:00

18:00

17:00

15:00

16:00

14:00

12:00

13:00

11:00

10:00

09:00

08:00

07:00

06:00

05:00

0

Waar mijden deelnemers de spits het meest?

Spitsmijden
9
inTijdens
de trein de voormeting was het aandeel spitsreizen in de regio Randstad

het kleinst. Mogelijk doordat in de Randstad relatief meer banen zijn in
sectoren die meer flexibiliteit bieden dan buiten de Randstad.
De verandering van het aandeel spitsreizen is hoger in de regio’s Randstad
en Zuid Nederland dan in de regio’s Noord en Oost. Daarnaast laat het
onderzoek zien dat de grootte van de aanpassingen het sterkst
samenhangt met het type werk; zelfstandigen zijn het minst buiten de
spits gaan reizen, deelnemers met ondersteunende en uitvoerende
functies het meest.
Waardering kenmerken van treinreis
De mate waarin reizen buiten de spits aantrekkelijk is, hangt af van
verschillende factoren. Naast de hoogte van de beloning, spelen factoren
als zitcomfort, reisduur en kans op vertraging een rol. Om na te gaan in
welke mate het mijden van de spits aantrekkelijk is, is het dus van belang
om te weten in hoeverre treinreizen buiten de spits beter of slechter op
deze factoren scoren èn welke waardering reizigers hieraan geven.
Het reisgedrag van de deelnemers met en zonder beloning maakt het
mogelijk te analyseren hoe deelnemers hun keuzes in het reisgedrag
maken. Eenzelfde soort analyse kan gemaakt worden op basis van
enquêtes, voor zowel deelnemers als niet-deelnemers. De uitkomsten
geven aan in welke mate verschillende kenmerken van een treinreis het
keuzegedrag beïnvloeden.

9
De regio Randstad omvat de provincies Noord- en Zuid-Holland, Utrecht en
Flevoland, de regio Noord en Oost omvat de provincies Groningen, Friesland,
Drenthe, Overijssel en Gelderland. De regio Nederland Zuid omvat de provincies
Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Deelnametrajecten zijn daarbij toegewezen aan
de provincie met het grootste aandeel in de afstand tussen begin- en eindstation.

Doordat één van die kenmerken de hoogte van de beloning is, kan de
waardering voor de andere kenmerken in geld uitgedrukt worden, en
daarmee onderling vergelijkbaar gemaakt worden. Dit levert de volgende
conclusies op.
Uit het werkelijke keuzegedrag (het gedrag van deelnemers tijdens de
praktijkproef) valt af te leiden dat deelnemers de volgende waarderingen
toekennen aan de verschillende kenmerken van een treinreis:
Aanpassen reistijdstip:
		 ‘s Ochtends eerder op het werk aankomen dan op het meest 		
		 gewenste moment, zou volgens deelnemers met E 13,- per uur
		 gecompenseerd moeten worden, tegenover E 6,- per uur om
		 ’s avonds eerder te vertrekken van hun werk.
		 Voor later dan gewenst aankomen op het werk zouden 		
		 deelnemers E 7,- per uur willen krijgen. Voor ’s avonds later 		
		 thuiskomen is dat E 6,- per uur.
Zitcomfort: Grotere drukte in de trein blijkt slechts beperkt negatief
gewaardeerd te worden: een bedrag van E 1,50 compenseert reeds
voor een zodanige drukte dat niet iedereen kan zitten.
Kans op vertraging (groter dan 10 minuten): voor een betrouwbare
verbinding (kans op vertraging kleiner dan 2,5%) ten opzichte van een
onbetrouwbare verbinding (kans op vertraging groter dan 2,5%) 		
hebben deelnemers E 16,- over.
Reisduur: Tegenover een langere reisduur van 12 minuten extra
(ten opzichte van de normale reisduur) zou volgens deelnemers een
bedrag van ruim E 5,- moeten staan (E 26,- per uur).

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I 13

Niet-deelnemers kennen andere waarderingen aan deze kenmerken

Spitsmijden
toe dan deelnemers. Zij blijken pas bij veel hogere beloningen
in de trein

(ongeveer 4 keer zo hoog) dezelfde gedragsaanpassingen te gaan
maken als de deelnemers. De gedragseffecten van deelnemers aan de
proef zijn dus niet representatief voor wat de gemiddelde spitsreiziger
zou doen. Dit is wat van tevoren verwacht werd, aangezien deelname
vrijwillig is en aantrekkelijker is voor hen die makkelijker buiten de spits
kunnen reizen.
De analyse van de (economische) waardering van verschillende
kenmerken van de treinreis laat zien dat deelnemers ook zonder

Spitsmijden
in de trein

beloning vaker tijdens daluren zouden kunnen gaan reizen, als de
kwaliteit van die treinverbindingen beter is (of wordt ervaren) dan in
de spits. Bijvoorbeeld wanneer er buiten de spits frequentere
treinverbindingen en minder vertragingen zijn dan tijdens de spits, of
wanneer er meer comfort, zitplaatsgarantie of rust is. Het is daarbij de
vraag wat de meest kosteneffectieve manier is: het bieden van een
beloning of investeren in het verbeteren van (één of meer) genoemde
kenmerken van een treinreis. De resultaten van deze proef stellen
vervoerders in staat om hierin een betere afweging te maken.

Na afloop van de proef

Spitsmijden
in de trein

Wat zeggen deelnemers na afloop van de praktijkproef?
Na afloop van de praktijkproef gaf 27% van de deelnemers10 aan vaker
de ochtendspits gemeden te hebben dan vooraf verwacht. Voor 56%
was dit ‘even vaak’ en voor 17% juist minder vaak. ‘Minder vaak’ omdat
in veel gevallen de inspanning voor een aanpassing van het reisgedrag
groter bleek dan verwacht. ‘Vaker’ bijvoorbeeld omdat het ongemak
om privéafspraken aan te passen, kleiner was dan vooraf gedacht. Voor
de avondspits werden vergelijkbare resultaten verzameld.

Wat zeggen deelnemers over de opzet van de proef?
Tijdens de praktijkproef had 62% van de deelnemers contact met de
servicedesk. Daarbij wordt de afhandeling van de vragen/klachten
door 82% als zeer goed of redelijk goed beoordeeld, en de bereikbaarheid wordt door 93% als zeer goed of redelijk goed beoordeeld. 87%
van de deelnemers beoordeelt de praktijkproef in het geheel als heel
duidelijk of duidelijk. Als het minst duidelijke onderdeel worden de in
te vullen logboeken en de nieuwsbrieven genoemd.

Wat verwachten deelnemers van hun reisgedrag na afloop van het
experiment?
De enquêteresultaten laten zien dat ongeveer 70% van de deelnemers
de spits vaker wil mijden na afloop van de proef dan voorafgaand aan
deelname. Dat lijkt een hoog percentage. Tegelijkertijd blijkt uit de
enquête ook dat de ervaring dat het prettig is om buiten de spits te
reizen, de belangrijkste reden vormt om vaker te gaan mijden.
De hoofdreden om na afloop van de proef minder vaak de spits te
mijden dan tijdens de proef is, niet verbazingwekkend, het wegvallen
van de beloning.

De app wordt door 60% van de deelnemers beoordeeld als positief of
vrij positief; de rest van de deelnemers oordeelt (vrij) negatief.
Het grootste punt van kritiek is de impact van de app op het
batterijverbruik: 72% van de deelnemers die de app als (vrij) negatief
beoordelen zijn het er (geheel) mee eens dat de levensduur van de
batterij te snel omlaag gaat als de app aanstaat. Volgens 19% van de
deelnemers zijn alle ritten juist geregistreerd, de rest geeft aan dat
gemiddeld 71% van de ritten juist geregistreerd werd. Een deel van de
deelnemers die gedurende de proef hun deelname hebben beëindigd
noemde de problemen met de ritregistratie als reden, een andere
belangrijke reden was het batterijverbruik van de app. Er is geen reden
aan te nemen dat het aandeel niet-juist geregistreerde ritten
systematisch zou verschillen tussen spits- en dalritten, of dat de
betrouwbaarheid zou variëren tussen meetperiodes (voor- en nameting
en beloningsperiode). Daarmee heeft de incorrecte ritregistratie naar
verwachting geen invloed gehad op de betrouwbaarheid van de
onderzoeksresultaten.

Interesse in een dalurenabonnement?
Als deelnemers zouden kunnen kiezen tussen hun huidige abonnement
en een speciaal dalurenabonnement, dan blijkt de gemiddelde
deelnemer te kiezen voor een dalurenabonnement wanneer dat
tenminste E 26,8 korting per maand oplevert, voor elke euro die per
spitsrit als toeslag betaald zou moeten worden. Uiteraard zal dit
kantelpunt per individu verschillen.

10

Enquêteresultaten van 604 deelnemers.
Eindrapport Spitsmijden in de trein

I 15

Nog een keer deelnemen?

Spitsmijden
Gevraagd om opnieuw deel te nemen zou 82% (vrij) zeker nog een keer
in de trein

meedoen aan Spitsmijden in de trein, 13% zegt dit (vrij) zeker niet te
zullen doen, en de rest weet het niet. Belangrijkste reden om opnieuw
mee te doen is dat de proef een leuke mogelijkheid is om geld te
verdienen (66%), omdat het een interessant onderzoek is (46%), en
omdat de proef een aanleiding is om over het eigen mobiliteitsgedrag
na te denken (36%); er waren meerdere redenen per persoon mogelijk.
De opgegeven redenen om van een nieuwe deelname af te zien
hebben betrekking op de onjuistheden in de ritregistratie, het
batterijverbruik van de app en de moeite die het kost om de logboeken
en enquêtes in te vullen.
En de werkgever?
De betrokkenheid van de werkgever blijkt voor 81% van de deelnemers
beperkt, aangezien ze geen toestemming van de werkgever nodig
hadden om deel te nemen aan de proef. Dit neemt niet weg dat 64%
inschat dat hun werkgever de proef als (heel) positief ziet. Slechts 6%
geeft een (vrij) negatieve houding aan, en 30% kent de mening van de
werkgever niet.

16

I Spitsmijden in de trein

Het werkgeversonderzoek Spitsmijden in de trein

Spitsmijden
in de trein

Het aanpassen van het reisgedrag hangt niet alleen af van de eigen bereidheid, maar - voor veel reizigers - ook van die
van hun werkgever. Daarom is naast de praktijkproef ook onderzocht in welke mate werkgevers hun werknemers in staat
stellen om hun reisgedrag (reistijdstip en werklocatie) aan te passen. Met andere woorden, welke mogelijkheden bieden
werkgevers aan hun werknemers om hun reisgedrag aan te kunnen passen? En in welke mate kan een speciale dalurenkaart het voor de werkgever aantrekkelijk(er) maken om het reizen buiten de spits te stimuleren?
Tot de doelgroep voor het werkgeversonderzoek behoorden Nederlandse
werkgevers uit alle sectoren, zowel publiek als privaat, met meer dan
100 werknemers. De HR-managers van bijna 1300 werkgevers hebben
een digitale enquête ontvangen, met een volledige respons van 104
werkgevers als resultaat (8%). Aan hen is gevraagd welke mogelijkheden
voor flexibiliteit in hun organisatie (in de praktijk - dus niet volgens het
formele beleid) aan werknemers worden geboden. De resultaten zijn
representatief voor deze groep werkgevers.

Hoeveel eerder of later mag een werknemer
beginnen of eindigen?

En bieden werkgevers flexibiliteit in werktijden?
De meerderheid van de werkgevers (67%) biedt een bepaalde mate
van flexibiliteit in werktijden aan. Bij 33% van de werkgevers is het niet
mogelijk om flexibel te werken.

25

Hoeveel eerder of later mag een werknemer beginnen of eindigen?
Bij 19% is het mogelijk om een half uur eerder of later te starten of te
eindigen met werken, bij 42% is dat een uur eerder of later. Bij 6% kan de
werknemer zelf bepalen hoeveel eerder of later hij start of eindigt met
werken.

45

40
35

42
33

30

19

20
15

10

6

5

0

niet

half uur
eerder of later

uur eerder
of later

werknemer kan
dit zelf bepalen

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I 17

Hoe vaak mag er afgeweken worden van de werktijden?

Spitsmijden
Bij 21% van de werkgevers kan alleen incidenteel worden afgeweken van
in de trein

de reguliere werktijden. Bij 32% kan dat altijd. Bij 13% kan er 2 tot 4 dagen
per week worden afgeweken van de reguliere werktijden en bij 2% kan
dat 1 keer per week. Het aandeel werkgevers waarbij altijd kan worden
afgeweken van de reguliere werktijden is bijna even groot als het aandeel
waarbij de werknemer nooit kan afwijken van de reguliere werktijden.

Frequentie waarmee werknemers kunnen
afwijken van de reguliere werktijden
35

32

32

30
25

21

20
13

15
10
5
0

2
nooit

incidenteel

1 keer
2 tot 4 dagen
per week
per week

altijd

Het bieden van flexibiliteit in werklocaties kan (anders dan bij werktijden)
vooral indirect bijdragen aan een verschuiving van treinreizen naar de daluren.
Men kan er bijvoorbeeld voor kiezen om eerst thuis te werken en vervolgens
in daluren naar het werk te reizen. Het draagt daarmee in algemene zin, ook
als er niet gereisd wordt, ook bij aan een betere bereikbaarheid.

11

18

I Spitsmijden in de trein

Bieden werkgevers flexibiliteit in werklocatie?
Werkgevers blijken minder flexibiliteit te bieden in werklocaties dan in
werktijden11. Bij bijna 40% van de werkgevers kunnen werknemers niet
kiezen op welke locatie ze werken. Iets meer dan 60% van de werkgevers
biedt wel flexibiliteit in werklocaties, 8% daarvan doet dat in grote mate,
bij de rest gaat het om kleine of enige mate van flexibiliteit in werklocaties. Geen van de werkgevers laat de werknemer volledig vrij in de
werklocatiekeuze.
De vraag is vervolgens hoe vaak werknemers 1) thuis, 2) op een andere
vestiging of 3) op een andere locatie dan thuis of een andere vestiging
(bij de klant, of bijvoorbeeld in een restaurant) kunnen werken.
De meest gangbare vorm van flexibiliteit in werklocaties is ‘incidenteel
thuiswerken’, wat bij iets meer dan de helft van de werkgevers met een
vorm van flexibiliteit in de werklocaties (34% van alle werkgevers) mogelijk
is. Deze vorm van spitsmijden werd in de praktijkproef niet beloond.
Eén dag in de week thuiswerken is bij 17% van alle werkgevers mogelijk,
terwijl het bij 2% van de werkgevers nooit mogelijk is om thuis te werken.
Ten aanzien van werken op een andere vestiging valt op dat dit - in
vergelijking met thuiswerken of op een andere locatie dan thuis of een
andere vestiging - bij meer dan twee keer zoveel werkgevers altijd kan
(11%). Aan de andere kant is er ook een substantieel deel van de werkgevers dat aangeeft dat dit nooit (19%) of alleen incidenteel (18%) een
optie is.
De laatste optie - werken op een andere locatie dan thuis of een andere
vestiging - is, in vergelijking met thuiswerken of op een andere vestiging
werken, de minst aangeboden optie. Bij 33% van de werkgevers kan dit
incidenteel. Voor het werken op een andere locatie kan natuurlijk niet
worden gezegd of dit spitsdrukte zal verminderen of juist verergeren;
dit hangt af van de ligging van de gebruikelijke en de alternatieve
werklocatie en of het totaal aantal reizen op één dag efficiënt wordt
ingepland.

Frequentie waarmee werknemers op andere
locaties kunnen werken

Waarom bieden werkgevers flexibiliteit?
Tevredenheid van werknemers wordt als belangrijkste reden genoemd
om flexibiliteit in werktijden of werklocaties te bieden. Daarna volgt
als reden ‘de werving en behoud van personeel’; wat natuurlijk deels
voortkomt uit die eerste reden. Argumenten als kostenbesparing,
imago en betere bereikbaarheid spelen een minder belangrijke rol
voor werkgevers.

Spitsmijden
in de trein

40%
35%
30%

Waarom bieden werkgevers geen flexibiliteit?
Als belangrijkste reden om geen flexibiliteit te bieden aan werknemers
geldt het belang dat werkgevers hechten aan ‘vaste werktijden’
(bijvoorbeeld omdat werkgevers van mening zijn dat de aard van het
werk dit noodzakelijk maakt). Argumenten als onvoldoende kostenbesparing, administratieve lasten en een onduidelijke scheiding
tussen werk en privé spelen ook, maar in veel mindere mate, een rol.

25%
20%
15%
10%
5%
0%

Geen
flexibiliteit in
werklocaties

De optie is
nooit
mogelijk

Thuiswerken
Andere vestiging
Andere locatie

De optie is
incidenteel
mogelijk

De optie is 1
De optie is
dag in
2 tot 4 dagen
de week
in de week
mogelijk
mogelijk

De optie is
altijd
mogelijk

Verwachten werkgevers hun houding in de toekomst te veranderen?
Er is aan werkgevers gevraagd of zij van plan zijn om binnen nu en
één jaar meer flexibiliteit (in werktijden of -locaties) te bieden,
ongeacht de mate van flexibiliteit die zij nu bieden. Iets minder dan
de helft (46%) zegt dit van plan te zijn. Hoewel dit percentage dus niet
zomaar wil zeggen dat in het komend jaar grote veranderingen
verwacht mogen worden, zegt het wel iets over de intentie van
werkgevers om - wellicht op langere termijn en beetje bij beetje flexibiliteit te vergroten.
Daarbij is het interessant om te constateren dat de meeste werkgevers vooral van plan zijn om meer flexibiliteit in werktijden te
bieden (38%), gevolgd door het aanbieden van de mogelijkheid om
thuis te werken (29%).

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I 19

Intentie werkgevers om meer flexibiliteit te bieden
100

Nee

90

Ja

80
70

60
50

40
30

20
10
0

Werktijden Thuiswerken

Andere
vestigingen

Andere
locatie

Werken
onderweg

Welke werkgevers bieden flexibiliteit?
De werkgevers die relatief veel flexibiliteit bieden, blijken significant
vaker werkgevers uit de sectoren financiële dienstverlening,
advisering, onderzoek en openbaar bestuur, overheidsdiensten en
verplichte sociale verzekeringen. Dit sluit aan bij de kenmerken van
deelnemers aan de praktijkproef. Ten opzichte van niet-deelnemers
werken die vaker bij de overheid of in het onderwijs als onderzoeker,
ingenieur, docent of vakspecialist. Verder zijn de heel grote werkgevers
(meer dan 250 werknemers iets flexibeler dan de grote werkgevers
(100-250 werknemers).

Spitsmijden
in de trein

Zouden werkgevers interesse hebben in een dalurenabonnement

Spitsmijden
voor hun werknemers?
in de trein

Ongeveer een derde van de werkgevers denkt dat het stimuleren van
treinreizigers om in de daluren te reizen kan bijdragen aan het oplossen
van capaciteitstekort in de trein en een betere bereikbaarheid.
Wanneer wordt gevraagd naar de houding van werkgevers ten opzichte
van een dalurenabonnement blijkt dat 15% van de werkgevers hier
positief tegenover staat. Slechts 8% van de werkgevers denkt dat hun
werknemers interesse zouden hebben in een dergelijk aanbod.
Deze beperkte interesse in een dalurenabonnement kan in de eerste
plaats mogelijk verklaard worden door het kleine aandeel dat het OV
inneemt in de modaliteitskeuze van de werknemers; uit de resultaten
blijkt dat bij meer dan 70% van de werkgevers minder dan 10% van de
werknemer met het OV naar het werk reist. Twaalf procent van de
werkgevers schat dat tussen de 10 en 25% van de werknemers met de
trein naar het werk reist, 14% denkt tussen de 25 en 50% en slechts 2% van
de werkgevers geeft aan dat meer dan de helft van hun werknemers met
de trein naar het werk reist. Omdat de enquête niet alleen onder
werkgevers vlak bij stations is uitgezet, is het aandeel werknemers dat
met de trein reist niet verrassend laag; het komt overeen met wat over
heel Nederland wordt gezien12.
Waarschijnlijk samenhangend met de beperkte interesse in een
dalurenabonnement is de (on)bekendheid met de verschillende
beschikbare treinkaartsoorten. Slechts 30% van de ondervraagde
werkgevers is volledig of in grote mate bekend met treinkaartsoorten,
22% ‘in enige mate’ en 31% is in kleine mate of helemaal niet bekend met
treinkaartsoorten. Verwacht mag worden dat deze (on)bekendheid met

treinkaartsoorten sterk samenhangt met het kleine aandeel OV-gebruik
onder werknemers van de ondervraagde werkgevers. De kennis van
kaartsoorten zal groter zijn bij werkgevers met een groter aandeel
OV-gebruik onder werknemers. Ook is het mogelijk dat de
verantwoordelijkheid voor de inkoop (en daarmee de kennis) van OVabonnementen bij een andere functie is belegd dan bij de HR-manager.
Ook blijkt uit dit onderzoek dat werkgevers kostenbesparing niet als
belangrijkste motief noemen als het gaat om het wel of niet aanbieden
van flexibiliteit. ‘Tevredenheid van werknemers’ en ‘werving en behoud
van personeel’ blijken de belangrijkste factoren. De beperkte interesse in
een dalurenabonnement hoeft dus niet zoveel te zeggen over de mate
waarin werkgevers het voor hun werknemers mogelijk willen maken om
in de daluren met de trein te reizen.
De interesse in een dalurenabonnement onder werkgevers en werknemers
hangt naar verwachting voor beiden onder meer af van de concrete
invulling die hier aan wordt gegeven. Bijvoorbeeld: “Hoe wordt een
kostenvoordeel ten opzichte van het huidige abonnement verdeeld?” en
“Welke mogelijkheden om flexibel om te gaan met de werktijden en/of
-locaties worden door de werkgever daadwerkelijk aan de werknemer
geboden?” Als één van de twee er op achteruit gaat terwijl de ander erop
vooruit gaat, zal de kans op concrete interesse waarschijnlijk kleiner zijn
dan als een voordeel gedeeld wordt.

12

Zie bijvoorbeeld Mobiliteitsbalans 2012, Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I 21

Het inzetten van een financiële
beloning blijkt een effectief
instrument om treinreizigers
te prikkelen hun reisgedrag
aan te passen.
Spitsmijden
in de trein

En wat weten we nu?

Spitsmijden
in de trein

Het doel van Spitsmijden in de trein was om te onderzoeken in welke mate frequente reizigers in de trein, tegen
een tijdelijke financiële beloning, bereid zijn om buiten de spits te reizen, èn in welke mate werkgevers dit voor hun
werknemers mogelijk maken.
Lessen over ‘spitsmijd-gedrag’:
Het inzetten van een financiële beloning blijkt, net als in andere
experimenten met Spitsmijden op de weg, een effectief instrument
om treinreizigers te prikkelen om hun reisgedrag aan te passen.
Tijdens de praktijkproef zijn deelnemers 22% meer buiten de spits
gaan reizen. Deelnemers hebben daarbij de spits op alle dagen
gemeden, maar sterker op woensdagen en vrijdagen wat relatief niet
de drukste werkdagen van de week zijn.
Het aandeel spitsritten ligt na de proef iets lager dan voor de proef.
Dit wijst erop dat sommige deelnemers na beëindiging van de
beloningsperiode niet (meteen) terugkeren naar hun oorspronkelijke
(onbeloonde) reisgedrag. Als reizigers door het experiment meer inzicht
hebben gekregen in de voor- en nadelen van buiten de spits reizen,
en met name wanneer dit minder onaantrekkelijk blijkt te zijn dan ze
voorheen hadden gedacht, dan kan dit een blijvend effect zijn. Ook is
het mogelijk dat deelnemers naar aanleiding van de praktijkproef met
hun werkgever (individuele) afspraken hebben gemaakt, die ook na de
proef nog van kracht waren. Een langere nameting is echter nodig om
te bepalen of spitsmijdend gedrag werkelijk beklijft.

Analyse van de (economische) waardering van verschillende
kenmerken van de treinreis laat zien dat deelnemers ook zonder
beloning vaker tijdens daluren zouden kunnen gaan reizen, als de
kwaliteit van die treinverbindingen beter is (of wordt ervaren) dan
in de spits. Bijvoorbeeld wanneer er buiten de spits frequentere
treinverbindingen en minder vertragingen zijn dan tijdens de spits, of
wanneer er meer comfort, zitplaatsgarantie of rust is. Het is daarbij
de vraag wat de meest kosteneffectieve manier is: het bieden van een
beloning of investeren in het verbeteren van (één of meer) genoemde
kenmerken van een treinreis. De resultaten van deze proef stellen
spoorvervoerders in staat om hierin een betere afweging te maken.
De proef heeft het type deelnemer getrokken dat verwacht mocht
worden: relatief flexibel in het aanpassen van werktijden. Dit geeft
aan dat het voor deelnemers vooraf voldoende duidelijk was wat ze
van de proef mochten verwachten, maar ook dat op basis van hun
gedrag geen voorspellingen voor de gemiddelde forens gemaakt
mogen worden.

Eindrapport Spitsmijden in de trein

I 23

In deze praktijkproef is onderzocht hoe treinreizigers (met een

Spitsmijden
abonnement) hun reisgedrag aanpassen om een beloning te verdienen.
in de trein

Reizigers die hun gedrag niet kunnen aanpassen, hebben in mindere
mate deelgenomen aan het experiment. De proef trok dus niet de
representatieve reiziger. Het laat onverlet dat er nu een scherper beeld
bestaat van de groep reizigers die wél mogelijkheden tot flexibiliteit
heeft, en die daarom naar verwachting veel eerder vrijwillig zouden
kiezen voor een dalurenabonnement (of andere arrangementen met
spits-dal-variatie).

De interesse in een dalurenabonnement onder treinreizigers van de
wie werkgever het abonnement (gedeeltelijk) betaalt, hangt naar
verwachting onder meer af van de concrete invulling die hier aan wordt
gegeven; hoe wordt een kostenvoordeel ten opzichte van het huidige
abonnement verdeeld tussen werkgever en werknemer?
Lessen over de opzet en het verloop van de proef:
Mede door (technische en privacy-gerelateerde) beperkingen in
de werving van deelnemers, was de respons van Spitsmijden in de
trein laag in vergelijking met spitsmijdenprojecten op de weg. Het
gerealiseerde aantal deelnemers is echter voldoende om uitspraken
te doen over de mate waarin treinforenzen met mogelijkheden tot
flexibiliteit zich laten prikkelen om hun reistijdstip aan te passen.
De app waarmee reisafstand en -tijdstip van deelnemers werden
geregistreerd is speciaal voor deze praktijkproef ontwikkeld. Dat betekent
dat juistheid en volledigheid van de registratie van ritten op een
groot aantal uiteenlopende trajecten niet vooraf gegarandeerd
kon worden. Tijdens de proef is vastgesteld dat de app - ondanks

24

I Spitsmijden in de trein

uitgebreide testen - op sommige trajecten incomplete of incorrecte
reisgegevens registreerde. Dit betekent dat de onderzoekers de GPSdata voorafgaand aan de analyse hebben moeten ‘opschonen’. Omdat
er geen reden is aan te nemen dat er een systematisch verschil zit in
de kwaliteit van de GPS-metingen tussen spits- en dalritten, en ook
niet tussen de verschillende meetperiodes (voormeting, beloning,
nameting), mag verwacht worden dat deze selectie niet tot een
vertekening van de resultaten heeft geleid.
B
 ijna de helft van de deelnemers heeft zijn deelname gedurende
de proef beëindigd of heeft niet (tot het eind van de proef) actief
deelgenomen. Dit valt onder andere te verklaren doordat deze
groep deelnemers een lager aantal wekelijkse treinreizen maakt
dan deelnemers die de proef wel helemaal hebben afgemaakt.
Daarnaast is voor deze groep ook het aandeel dalritten in het totale
aantal treinreizen kleiner. Er viel voor deze groep dus minder te
verdienen. Deelnemers die de proef voortijdig beëindigden wezen
zelf op het batterijverbruik van de app en op de hiervoor genoemde
problemen met de ritregistratie van de app. De technische specificaties
van de app, maar ook de eerder genoemde inspanningen die van
deelnemers worden gevraagd (invullen van enquêtes), vormen dus
aandachtspunten voor eventuele toekomstige experimenten.
En wat weten we nu over de werkgevers uit dit onderzoek?
B
 ijna driekwart van de ondervraagde werkgevers biedt op dit moment
- in verschillende vormen en mate - de mogelijkheid om flexibel te
werken. Eerder of later beginnen of eerder of later stoppen met werken
is daarbij wat vaker mogelijk dan thuiswerken, werken op een andere
vestiging of werken op een andere locatie.

Bijna driekwart van de
ondervraagde werkgevers biedt
op dit moment - in verschillende
vormen en mate - de mogelijkheid
om flexibel te werken.

Spitsmijden
in de trein

Iets minder dan de helft van de werkgevers is van plan om binnen nu en

Spitsmijden
één jaar meer flexibiliteit te bieden. Dit geldt vooral voor het vergroten
in de trein

van flexibiliteit in werktijden en (in iets mindere mate) in werklocaties.
Hoewel dit percentage niet zomaar wil zeggen dat in het komend jaar
grote veranderingen verwacht mogen worden, zegt het wel iets over de
intentie van werkgevers om - wellicht op langere termijn en beetje bij
beetje - flexibiliteit te verbeteren.

Bij 70% van de ondervraagde werkgevers reist minder dan 10% van
de werknemers met de trein. Dit betekent dat de moeite die het voor
werkgevers kost om het mijden van de spits door hun werknemers te
stimuleren, hiermee in verhouding moet staan. De voordelen (zoals de
tevredenheid van een (klein) deel van de werknemers of een mogelijke
kostenbesparing voor werkgever en/of werknemer) zullen dus moeten
opwegen tegen bijvoorbeeld de administratieve lasten van (het in
inkopen van) een extra abonnementsoort voor werknemers. Bedrijven
en instellingen die vlak bij een station gelegen zijn, en waar daarom
meer werknemers met de trein zullen reizen, zullen hierin waarschijnlijk
een andere afweging maken dan bedrijven waar weinig werknemers
met de trein reizen.
 anneer wordt gevraagd naar de houding van werkgevers ten
W
opzichte van een dalurenabonnement blijkt dat 15% van de werkgevers
hier positief tegenover staat. Slechts 8% van de werkgevers denkt

26

I Spitsmijden in de trein

dat hun werknemers interesse zouden hebben in een dergelijk
aanbod. Deze beperkte interesse kan mogelijk verklaard worden
door het kleine aandeel OV-gebruik onder werknemers van de
ondervraagde werkgevers, en de daarmee samenhangende
onbekendheid van ondervraagde werkgevers met treinkaartsoorten.
Deze onbekendheid volgt mogelijk uit het feit dat niet altijd de HRmanager verantwoordelijk is voor de inkoop en organisatie van de OVabonnementen.
 erder blijkt uit dit onderzoek dat kostenbesparing voor werkgevers niet
V
leidend is als het gaat om het wel of niet aanbieden van flexibiliteit.
‘Tevredenheid van werknemers’ en ‘werving en behoud van personeel’
waren de belangrijkste factoren. De beperkte interesse in een
dalurenabonnement hoeft dus niets te zeggen over de mate waarin
werkgevers het voor hun werknemers mogelijk willen maken om in de
daluren met de trein te reizen.
D
 e huidige en voorgenomen flexibiliteit in werktijden geven - ondanks
een beperkte interesse in een dalurenabonnement - aan dat er aan de
kant van de werkgevers kansen bestaan voor vervoerders om reizen in
de daluren extra te stimuleren. Deze kansen liggen met name in het
vergroten van de bekendheid met de verschillende treinkaartsoorten
en het inzetten op de bijdrage van flexibel werken (en reizen) aan de
tevredenheid van werknemers.

Verantwoording

Spitsmijden
in de trein

Eindrapportage Praktijkproef in opdracht van de stuurgroep
Spitsmijden in de trein
Datum | september 2013
Opdrachtgever | Stuurgroep Spitsmijden in de trein, bestaande uit
vertegenwoordigers van Ministerie van Infrastructuur en Milieu, NS,
Veolia Transport, Syntus, Arriva, Transumo Footprint en Stadsregio
Arnhem Nijmegen namens de regionale overheden.
Projectbureau Spitsmijden in de trein | BNV Mobility
Projectmanagement | Annelies Dijkzeul, Kwink Groep (projectleiding)
en Rien van der Knaap, OC Mobility (projectsecretaris)

Spitsmijden
in de trein

Spitsmijden
in de trein

Spitsmijden in de trein
Postbus 1920, 4801 BX Breda
Telefoon: 076 762 01 51

Eindrapportage Praktijkproef in opdracht van de stuurgroep Spitsmijden in de trein
Tekst | Annelies Dijkzeul (Kwink Groep) en Chrétienne Hoek (BNV Mobility), Vormgeving | Campagne
© Spitsmijden in de trein

In samenwerking met: