Michel Planije, Mathijs Tuynman

Monitor Stedelijk
Kompas 2010
Plan van aanpak maatschappelijke opvang
in 39 centrumgemeenten

Trimbos-instituut,
Utrecht, 2011

Colofon
Financiering
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Ambtelijk opdrachtgever
Mieke Pollmann, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Projectleiding
Mathijs Tuynman
Redactie
Michel Planije
Mathijs Tuynman
Productiebegeleiding
Joris Staal
Omslagontwerp
Ladenius Communicatie
Productie
Ladenius Communicatie
Beeld
www.istockphoto.com
ISBN: 978-90-5253-708-5
Deze uitgave is te bestellen via www.trimbos.nl/webwinkel met artikelnummer AF1045
Trimbos-instituut
Da Costakade 45
Postbus 725
3500 AS Utrecht
T: 030-2971100
F: 030-2971111
www.trimbos.nl
© 2011, Trimbos-instituut, Utrecht.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming van het Trimbos-instituut.

Inhoud
Voorwoord5
Samenvatting en conclusies

1.1
1.2
1.3
1.4
2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.1.3
2.2
2.3
2.4
2.5
2.5.1
2.5.2
2.5.3
2.6

3
3.1
3.2
3.3
3.4

7

Inleiding
Stedelijk Kompas
Monitor Stedelijk Kompas
Informatieverzameling
Leeswijzer

11
11
12
12
13

Uitvoering van het beleid in 2010
Focus van beleid
Impuls van het Stedelijk Kompas
Gemeentelijke inzet 2010 ten opzichte van 2009
Financiën
Zorg en ondersteuningsaanbod
Ketensamenwerking
Persoonsgerichte benadering
Knelpunten
Financieel kader
Onvoldoende capaciteit en uitbreiding voorzieningen
Ontwikkeling ketenaanpak en regionale samenwerking
Succesfactoren

17
17
18
19
20
22
26
29
33
33
35
36
38

Omvang doelgroepen
Feitelijk daklozen
Residentieel daklozen
Potentieel of dreigend daklozen
Zwerfjongeren

43
43
47
49
51

4
Doelbereik en prestaties
4.1
Voortgang ‘top vijf’ meetbare doelen
4.1.1	Het verminderen van het aantal huisuitzettingen en/of voorkomen
van dakloosheid als gevolg van huisuitzetting 
4.1.2 Daklozen voorzien van een individueel trajectplan
4.1.3 Het verminderen van overlast
4.1.4	Het voorkomen van dakloosheid als gevolg van ontslag uit detentie
en/of uitsluiting uit een zorginstelling
4.2
Beschouwing

Trimbos-instituut

57
58
58
60
61
61
61

3

5	Doelbereik en verrichte prestaties per gemeente
5.1
Alkmaar
5.2
Almelo
5.3
Almere
5.4
Amersfoort
5.5
Apeldoorn
5.6
Arnhem
5.7
Assen
5.8
Bergen op Zoom
5.9
Breda
5.10 Delft
5.11 Den Bosch
5.13 Deventer
5.14 Doetinchem
5.15 Dordrecht
5.16 Ede
5.17 Eindhoven
5.18 Emmen
5.19 Enschede
5.20 Gouda
5.21 Groningen
5.22 Haarlem
5.23 Heerlen
5.24 Helmond
5.25 Hilversum
5.26 Hoorn
5.27 Leeuwarden
5.28 Leiden
5.29 Maastricht
5.30 Nijmegen
5.31 Oss
5.32 Purmerend
5.33 Spijkenisse
5.34 Tilburg
5.35 Venlo
5.36 Vlaardingen
5.37 Vlissingen
5.38 Zaanstad
5.39 Zwolle

65
65
66
67
68
69
72
73
74
76
77
78
81
82
83
85
85
87
88
89
90
93
94
94
95
96
97
98
99
100
101
103
103
104
105
106
106
107
108

6
Literatuur
Bijlage 1 Instrumenten Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang in de G4
Bijlage 2 OGGz-bouwstenen

111
115
117

4

Trimbos-instituut

Voorwoord
Het Stedelijk Kompas is de overkoepelende naam van het plan van aanpak van centrumgemeenten om de aantallen daklozen te verminderen, hen te laten doorstromen naar
een zo zelfstandig mogelijk bestaan, hun kwaliteit van leven te verbeteren en de overlast
te verminderen die daklozen veroorzaken. In dit tweede jaarbericht van de Monitor
Stedelijk Kompas vindt u een overzicht van de voortgang die negenendertig centrumgemeenten hebben geboekt bij het bereiken van deze doelen en de inspanningen die
zij daartoe hebben verricht. De voortgang van het plan van aanpak voor de maatschappelijke opvang van de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht
wordt elders gerapporteerd.
De auteurs danken de ambtelijk opdrachtgever van het Ministerie van VWS voor
haar commentaar op conceptversies. We bedanken alle cliëntvertegenwoordigers,
medewerkers van uitvoerende instellingen, beleidsambtenaren en wethouders voor
hun medewerking aan interviews. Tot slot danken we alle beleidsambtenaren van de
centrumgemeenten die meewerkten aan de monitor voor hun medewerking, kritische
commentaar en nuttige aanvullingen.

Trimbos-instituut

5

Samenvatting en conclusies
In navolging van de vier grote steden hebben de 39 centrumgemeenten in 2008 een
Stedelijk Kompas1 opgesteld waarin een plan van aanpak maatschappelijke opvang wordt
beschreven. Het beleid, zoals beschreven in de Stedelijk Kompassen, is erop gericht de
leefomstandigheden van mensen die dak- of thuisloos zijn (of dat dreigen te worden) te
verbeteren en de daarmee gepaard gaande overlast en criminaliteit sterk te verminderen.
Het uiteindelijke streven is dakloosheid sterk te verminderen en doorstroming naar een zo
zelfstandig mogelijk bestaan evenals de kwaliteit van leven te bevorderen.

Stand van zaken 2010 procesmatig
Voor veel centrumgemeenten heeft het beleid ter bestrijding en voorkoming van
dakloosheid meer prioriteit gekregen als gevolg van het Stedelijk Kompas. Veel van de
39 centrumgemeenten hebben in de afgelopen twee jaar een goede start gemaakt met
de uitvoering van de voornemens uit het Kompas. Daarbij zitten niet alle centrumgemeenten in dezelfde fase van uitvoering. De focus van het beleid verschilt dan ook per
gemeente. Bij veel gemeenten lag in 2010 de beleidsprioriteit bij het organiseren van de
ketensamenwerking en het stellen van kaders. Andere beleidsprioriteiten liggen bij het
in zorg brengen van feitelijk en residentieel daklozen en het verbeteren van de door- en
uitstroom uit de maatschappelijke opvang. Een deel van de gemeenten is nog bezig met
het in kaart brengen van de doelgroep en het op orde brengen van de beleidsinformatie.
Ook wordt ingezet op het voorkomen van dakloosheid.
Vrijwel alle centrumgemeenten zijn eind 2010 in meer of mindere mate bezig met het
vormgeven van de persoonsgerichte benadering en het ontwikkelen van de werkwijze
van individuele trajectplannen. De meeste gemeenten zien dit als factoren die bijdragen
aan een succesvolle uitvoering van het beleid ten aanzien van het Stedelijk Kompas.
Door veel gemeenten wordt daartoe gewerkt aan het realiseren van een cliëntvolgsysteem. Om de instroom en het aanbod van de maatschappelijke opvang effectiever
te organiseren, kiezen veel gemeenten voor de inrichting van een vorm van centrale
toegang. Dat kan in de vorm van een fysiek meld- of coördinatiepunt, maar ook in de
vorm van een digitale centrale voordeur waarbij de aanmelding in de maatschappelijke
opvang plaatsvindt bij de instellingen, maar alle gegevens wel centraal geregistreerd.
Een aantal gemeenten zegt voldoende zicht te hebben op de doelgroep met de reeds
bestaande voorzieningen en door de regionale ketensamenwerking verloopt de zorgtoewijzing naar wens.

1

Er worden ook andere benamingen gehanteerd, zoals Regionaal Kompas of Regiokompas. Om de tekst zo
leesbaar mogelijk te houden kiezen we er voor in de gehele tekst één benaming te hanteren, namelijk Stedelijk
Kompas.

Trimbos-instituut

7

Er wordt ingezet op het verbeteren en intensiveren van de ketensamenwerking met
verschillende partijen zoals woningcorporaties, zorgaanbieders en maatschappelijke dienstverleners.
Opvallend is dat vrijwel alle centrumgemeenten aangeven dat er onvoldoende
capaciteit is in het beschikbare aanbod aan zorg en ondersteuning voor de doelgroep
van het Stedelijk Kompas. Vooral het tekort aan plekken in begeleide of beschermde
woonvormen springt daarbij in het oog. Daarnaast valt op dat het aantal plaatsen in de
maatschappelijke opvang in de meeste gemeenten tekort schiet, evenals het aanbod
aan dagbesteding en financiële hulp. In veel gemeenten wordt dan ook hard gewerkt
aan het uitbreiden van de bestaande opvangcapaciteit en/of het realiseren van nieuwe
(woon)voorzieningen voor de doelgroep van de maatschappelijke zorg.
Gemeenten ervaren verschillende knelpunten die de uitvoering van het beleid ten
aanzien van het Stedelijk Kompas bemoeilijken. Het gaat vooral om ontwikkelingen in
het financieel kader, een tekort aan capaciteit, de moeizame uitbreiding van voorzieningen en de ontwikkeling van de ketenaanpak en regionale samenwerking.

Doelbereik in cijfers
Om effecten van beleid cijfermatig te kunnen onderbouwen, is het noodzakelijk dat
doelstellingen gekwantificeerd worden opgesteld. Belangrijk is om de juiste indicatoren bij
de doelstellingen te definiëren en hierover afspraken te maken met de betrokken partijen.
Twee jaar na de start van het Stedelijk Kompas blijkt het voor de meeste gemeenten
nog te vroeg om aan de hand van kwantitatieve gegevens de resultaten inzichtelijk te
maken. Veel gemeenten hebben hun doelstellingen nog niet meetbaar geoperationaliseerd. Ook hebben veel gemeenten nog niet vastgesteld welk jaartal gehanteerd wordt
als nulmeting, om de resultaten van de geleverde inspanningen tegen af te kunnen zetten.
Enkele gemeenten geven aan dat hun doelstellingen, op basis van voortschrijdend inzicht,
opnieuw gedefinieerd moeten worden, evenals de afspraken ten aanzien van de nulmeting en de indicatoren.
Slechts van twee doelstellingen (verminderen aantal huisuitzettingen en daklozen voorzien van een individueel trajectplan) is van een aantal gemeenten cijfermatige informatie
beschikbaar. Van twintig gemeenten is informatie bekend over het aantal huisuitzettingen.
In vrijwel al deze gemeenten daalde het aantal huisuitzettingen. Daarnaast hebben zes
centrumgemeenten kwantitatieve gegevens verstrekt over hun doelstellingen aangaande
het werken met individuele trajecten.
Zoals hierboven is beschreven, zijn veel gemeenten nog volop bezig met verwezenlijken
van een aantal randvoorwaarden zoals het orde krijgen van een sluitende registratie, het
inrichten van een vorm van centrale toegang en/of het opzetten van cliëntvolgsystemen.
Verschillende gemeenten spreken de verwachting uit dat zij voor de volgende Monitor
Stedelijk Kompas meer cijfermatige informatie kunnen aanleveren indien deze randvoorwaarden zijn gerealiseerd.

8

Trimbos-instituut

Omvang doelgroepen
Er is steeds meer overeenstemming over definities van feitelijk en residentieel daklozen en
zwerfjongeren. Tot de doelgroep potentieel of dreigend daklozen worden nog verschillende groepen gerekend. Naar schatting zijn er in totaal (alle 43 centrumgemeenten
samen) 17.500 feitelijk daklozen, 13.000 residentieel daklozen en 6.200 zwerfjongeren.
De schattingen van het aantal dreigend daklozen lopen uiteen, maar zijn in de orde van
grootte van enige tienduizenden.
Vier op de tien centrumgemeenten telden voor (minstens) de tweede keer de omvang
van de doelgroepen van hun Stedelijke Kompas. Er zijn meer gemeenten waar het aantal
feitelijk daklozen afnam (9) dan steeg (6) en tegelijkertijd zijn er meer gemeenten waar het
aantal residentieel daklozen steeg (9) dan afnam (5). Wat betreft de aantallen dreigend
daklozen en zwerfjongeren zijn er ongeveel even veel gemeenten waar deze aantallen
toenamen als waar deze afnamen.
Gemeenten schrijven de veranderingen in omvang van de doelgroepen over het
algemeen niet gauw toe aan succesvol of falend beleid, maar eerder aan veranderingen
van definities of manieren van tellen en registreren, aan externe oorzaken of geven
geen mogelijke verklaring. Ongeveer twee op de tien gemeenten die veranderingen in
de omvang van doelgroepen constateerden, schreven dit toe aan hun beleid: verbeterde
registratie en signalering of toegenomen capaciteit in opvang en begeleiding.

Trimbos-instituut

9

1 Inleiding
1.1 Stedelijk Kompas
Er zijn in Nederland 43 centrumgemeenten die van het Rijk middelen ontvangen voor
de Wmo-prestatievelden maatschappelijke opvang, OGGz en verslavingsbeleid. Al deze
centrumgemeenten zijn bezig om de situatie van (potentieel) dak- en thuislozen te verbeteren. In 2006 kreeg het beleid op het gebied van de maatschappelijke opvang een flinke
impuls met het Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang in de vier grote steden (G4)
(Rijk en grote vier steden, 2006). Hierin werden twee pijlers geformuleerd om dakloosheid
te verminderen en doorstroom naar een zo zelfstandig mogelijk bestaan te bevorderen.
Deze twee pijlers zijn: (1) een honderd procent sluitende ketensamenwerking op zowel
bestuurlijk als uitvoerend niveau tussen alle betrokken partijen en instellingen onder regie
van de gemeente en het zorgkantoor; (2) een persoonsgerichte benadering met behulp
van individuele trajectplannen en aan de individuele personen gekoppelde cliëntmanagers. Verder werden meetbare doelstellingen geformuleerd en instrumenten opgesteld
(zie bijlage 1). Deze instrumenten bieden concrete handvatten om voor mensen in een
kwetsbare situatie een individueel trajectplan op te stellen. De insteek van de zogenoemde
trajectplannen is het opnemen van persoonlijke doelen op de terreinen wonen, inkomen,
zorg en dagbesteding met als streven doorstroming naar een zo zelfstandig mogelijk
bestaan en het verbeteren van de ervaren kwaliteit van leven.
Op verzoek van het ministerie van VWS hebben de overige 39 centrumgemeenten
in 2008 een Stedelijk Kompas opgesteld waarin een plan van aanpak maatschappelijke
opvang wordt beschreven. Het beleid, zoals beschreven in de Stedelijk Kompassen,
is erop gericht de leefomstandigheden van mensen die dak- of thuisloos zijn (of dat
dreigen te worden) te verbeteren en de daarmee gepaard gaande overlast en criminaliteit sterk te verminderen. Het uiteindelijke streven is dakloosheid sterk te verminderen
en doorstroming naar een zo zelfstandig mogelijk bestaan evenals de kwaliteit van leven
te bevorderen.
Voor de centrumgemeenten betekende het Stedelijk Kompas geen volstrekt nieuwe
aanpak op het gebied van maatschappelijke opvang. De gemeenten hadden vaak al
voor aanvang van uitvoering van het Stedelijk Kompas eigen beleid ontwikkeld gericht
op het verbeteren van de situatie van (potentieel) dak- en thuislozen. Ook was er reeds
in alle centrumgemeenten in meer of mindere mate sprake van voorzieningen voor de
maatschappelijke opvang en samenwerking met de verschillende ketenpartners. Wel is
voor sommige gemeenten het formuleren van de doelstellingen in het Stedelijk Kompas
een extra stimulans geweest om bijvoorbeeld de samenwerking of het beleid te evalueren of te bezien. Voor veel centrumgemeenten vormt het Stedelijk Kompas dan ook
een actualisatie, uitwerking, verdieping of nadere invulling van reeds vastgesteld beleid,
bijvoorbeeld in het kader van de Wmo en/of de OGGz (Planije, Maas & Been, 2010).

Trimbos-instituut

11

1.2 Monitor Stedelijk Kompas
Sinds 2006 rapporteert het Trimbos-instituut jaarlijks over de voortgang van het Plan
van Aanpak in de G4 (Rensen, 2007, Rensen & Planije, 2008; Maas & Planije, 2009;
2010, Tuynman & Planije, 2011). Op verzoek van het ministerie van VWS voert het
Trimbos-instituut sinds 2010 de Monitor Stedelijk Kompas uit voor de overige 39
centrumgemeenten. Door middel van de Monitor Stedelijk Kompas (MSK) volgt het
ministerie van VWS de voortgang (Ministerie van VWS, 2009).
Naar analogie van de Monitor Plan van Aanpak G4 wordt gedurende de uitvoering
van het Stedelijk Kompas de voortgang van de verschillende doelstellingen gemonitord.
In jaarlijkse rapportages worden de voortgang, nieuwe ontwikkelingen en eventuele
knelpunten in de uitvoering van de plannen van de centrumgemeenten inzichtelijk
gemaakt. Hiermee zal een landelijk beeld ontstaan van de (beleidsmatige) ontwikkelingen binnen de maatschappelijke opvang met de Stedelijk Kompassen als uitgangspunt.
In de eerste rapportage van de Monitor Stedelijk Kompas (Planije, Maas & Been,
2010) werd de uitgangspositie in 2009 beschreven. Daarbij lag de focus op de doelstellingen, de doelgroepen, de ketensamenwerking en de persoonsgerichte aanpak. De
opzet van de huidige rapportage is om de stand van zaken eind 2010 te beschrijven.
De opzet, en tevens vraag van het ministerie van VWS, is om voor zover mogelijk te
beginnen met het rapporteren van de kwantitatieve resultaten van het Stedelijk Kompas.
Hierbij zal ook gerapporteerd worden over de processen die ten grondslag liggen aan de
realisatie van de doelstellingen. Deze processen scheppen immers de voorwaarden voor
de totstandkoming van kwantitatieve gegevens en kunnen onderbouwen wat geleid
heeft tot bepaalde successen of juist waar de knelpunten zaten in een bepaald jaar.

1.3 Informatieverzameling
Om zicht te krijgen op de stand van zaken met betrekking tot het beleid gericht op
de maatschappelijke opvang is op verschillende manieren informatie verzameld.
In november 2010 is aan alle centrumgemeenten in een vragenlijst om informatie
gevraagd. De vragenlijst bestond uit een algemeen deel en een gemeentespecifiek deel.
In het algemene deel van de vragenlijst kwam de inrichting van de beleidsprocessen aan
bod. In het gemeentespecifieke deel werd gevraagd of er nieuwe gegevens beschikbaar
waren over de omvang van de doelgroep. Ook is iedere gemeente gevraagd om per
doelstelling aan te geven of er inmiddels een meetbare definitie (uitwerking, indicator,
operationalisatie) en een nulmeting is vastgesteld.2

2

Ten tijde van de Monitor Stedelijk Kompas 2009 hadden de meeste centrumgemeenten nog geen meetbare
definities geformuleerd. Ook hadden de meeste gemeenten nog niet vastgesteld welk jaartal zij als nulmeting
beschouwen, terwijl dit wel van belang is om de voortgang binnen een centrumgemeente (en bijbehorende
regio) goed te kunnen monitoren.

12

Trimbos-instituut

Deze vragenlijst is door alle 39 centrumgemeenten geretourneerd. De centrumgemeenten die aangeven dat ze (een) meetbare definitie(s) en/of (een) nulmeting(en)
hebben vastgesteld, zijn in februari 2011 opnieuw benaderd met kwantitatieve vragen
over doelbereik en prestaties. Aanvullend op de informatie uit de vragenlijsten, is
gekeken naar (voortgangsrapportages van) de Stedelijk Kompassen en overige relevante beleidsdocumentatie.
Ter verdieping zijn in zes centrumgemeenten interviews gehouden met de portefeuillehouder maatschappelijke opvang, de coördinerend beleidsambtenaar, een cliëntenvertegenwoordiger en een uitvoerende instelling.

1.4 Leeswijzer
Deze rapportage vervolgt met hoofdstuk 2 waarin wordt ingegaan op de uitvoering van
het beleid door de 39 centrumgemeenten in 2010. In hoofdstuk 3 wordt een vergelijking
gemaakt van de omvang van de verschillende doelgroepen in de centrumgemeenten.
Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 gekeken naar het doelbereik en de prestaties in het
jaar 2010, beperkt tot de gemeenten die beschikken over kwantitatieve resultaten van
de uitvoer van de doelstellingen in het Stedelijk Kompas. Ten slotte wordt in hoofdstuk
5 per gemeente een korte weergave gegeven van het doelbereik en de verrichte prestaties in het beleid ten aanzien van de maatschappelijke opvang. De bevindingen uit de
dieptestudies in de zes centrumgemeenten zijn met behulp van tekstkaders geïntegreerd
in deze rapportage opgenomen.

Trimbos-instituut

13

DEEL I: Procesmatige inrichting
Stedelijke Kompassen in
39 centrumgemeenten

2 Uitvoering van het beleid in 2010
2.1 Focus van beleid
De resultaten van de enquête laten zien dat vrijwel alle centrumgemeenten in 2010 in
meer of mindere mate bezig geweest met het realiseren van de doelstellingen uit het
Stedelijk kompas. Zoals al in de rapportage Monitor Stedelijk Kompas 2009 (Planije,
Maas & Been, 2010) is vermeld, zitten niet alle centrumgemeenten in dezelfde fase
van uitvoering. Zo ligt bij de ene gemeente de nadruk op het realiseren van voldoende
wooncapaciteit voor de uitstroom uit de maatschappelijke opvang, terwijl een andere
gemeente nog druk doende is om een volledig beeld te krijgen van de doelgroep.
De focus van het beleid verschilt dan ook per gemeente. Zeven gemeenten geven
bijvoorbeeld aan dat zij zich in 2010 beperkten tot 1 of 2 doelen, terwijl 9 gemeenten
zich op vier of meer doelstellingen richten.
Zoals figuur 2.1 laat zien, geeft een groot deel (69%) van de gemeenten aan dat
in 2010 de beleidsprioriteit lag bij het organiseren van de ketensamenwerking en het
kaders stellen. Ruim de helft (54%) van de gemeenten geeft aan bezig te zijn met
het verbeteren van de door- en uitstroom uit de maatschappelijke opvang. In 2010
lag bij 41% van de centrumgemeenten de nadruk van beleid op het in zorg brengen
van feitelijk en residentieel daklozen. Tweederde (36%) van de centrumgemeenten
richtte zich op het in kaart brengen van de doelgroep, het op orde brengen van de
beleidsinformatie en het voorkomen van dakloosheid. Bij minder dan een derde (31%)
van de gemeenten lag de focus van beleid op het in zorg brengen van zwerfjongeren.
Figuur 2.1 Focus van het beleid ten aanzien van het Stedelijk Kompas in 2010

Kaders stellen en
ketensamenwerking
organiseren
Verbeteren van door- en
uitstroom uit de
maatschappelijke opvang
In zorg brengen van
feitelijk en/of
residentieel daklozen
In kaart brengen van de
doelgroep/ beleidsinformatie op orde brengen
Preventie, voorkomen
dakloosheid
In zorg brengen van
zwerfjongeren

0

10

20

30

Trimbos-instituut

40

50

60

70

80

17

Verschillende gemeenten noemen nog andere onderwerpen waar in 2010 veel aandacht
naar uitging. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om de start van nieuwe (opvang) voorzieningen of de uitbreiding van bestaande capaciteit. Daarnaast zijn er enkele gemeenten
die aangeven dat zij door gebrek aan financiële middelen slechts ten dele uitvoering
hebben kunnen geven aan het beleid ten aanzien van de maatschappelijke opvang.

2.1.1 Impuls van het Stedelijk Kompas
Volgens een meerderheid (63%) van de centrumgemeenten heeft het beleid ter
bestrijding en voorkoming van dakloosheid meer prioriteit gekregen als gevolg van
het Stedelijk Kompas. Daarnaast blijkt uit figuur 2.2 dat meer dan de helft (53%) van
de centrumgemeenten van mening is dat door het Stedelijk Kompas de aanpak van
dakloosheid is verbeterd.
Figuur 2.2 Impuls aanpak dakloosheid als gevolg van het Stedelijk Kompas (N=38)

Daklozenbeleid
meer prioriteit

63

Aanpak dakloosheid
verbeterd

53

Ongewijzigde
voortzetting beleid

29

0%
mee eens

29

37

18

20%

niet eens/ niet oneens

40%

8

11

53

60%

80%

100%

mee oneens

Eveneens geeft meer dan de helft (53%) van de gemeenten aan dat het Stedelijk
Kompas heeft geleid tot een wijziging van het daklozenbeleid. Van deze 20 gemeenten
zijn er 17 van mening dat het daklozenbeleid meer prioriteit heeft gekregen en dat de
aanpak van dakloosheid is verbeterd. Er zijn 11 centrumgemeenten die vinden dat het
Stedelijk Kompas een ongewijzigde voortzetting van het bestaande beleid betekent.

18

Trimbos-instituut

‘Het Kompas is een prima initiatief, goed dat het gebeurt. Aandacht besteden
en middelen inzetten voor een kwetsbare groep.’ (Cliëntvertegenwoordiger)
‘De opdracht voor het opstellen van een Stedelijk Kompas, naar analogie van
de G4, was welkom en noodzakelijk. Er was een forse stijging van het aantal
daklozen, dus het was ook bittere noodzaak, ook omdat het voorzieningenniveau ontoereikend was. Ook zonder opdracht van het Rijk hadden we dakloosheid moeten aanpakken. In een geciviliseerde samenleving mag dakloosheid
niet voorkomen.’ (Wethouder)
‘Het Stedelijk Kompas sloot goed aan bij wat er al was, maar het is een extra
prikkel geweest om het beleid vorm te geven (…). Nieuw is dat we nu voor
elke cliënt uitgaan van individuele begeleiding. Dat heeft op elkaar ingewerkt.
Het Kompas heeft stimulerend en als stok achter de deur gewerkt om de rit af
te maken. Met alleen de [lokale beleidsmatige voorganger van het Kompas]
weet je niet hoe dat had uitgepakt.’ (Directeur opvanginstelling)
‘Als je dat leest dan denk ik: waarom wil je dat doen, gemeente? Wat voegt het
toe aan wat er al is. Dat is mij nog niet zo duidelijk.’ (Cliëntvertegenwoordiger)

2.1.2 Gemeentelijke inzet 2010 ten opzichte van 2009
Figuur 2.3 laat zien of en in hoeverre de inzet van centrumgemeenten om de doelen van
het Stedelijk Kompas te bereiken in 2010 is gewijzigd ten opzichte van 2009. Daarbij is
gekeken naar de personele inzet, de inzet van financiële middelen (niet als gevolg van
personele inzet), de mate waarin door de gemeente toezicht wordt gehouden op de
uitvoering en de mate waarin verantwoording over het beleid moet worden afgelegd
aan de gemeenteraad. Er zijn drie centrumgemeenten die aangeven dat de inzet op alle
genoemde onderdelen is toegenomen.

Trimbos-instituut

19

Figuur 2.3 Gemeentelijk inzet om de doelen van het Stedelijk Kompas te bereiken,
2010 ten opzichte van 2009

Mate van toezicht op
uitvoering (N=38)

45

Inzet financiële
middelen (N=37)

43

Mate waarin verantwoording
aan GR moet worden
afgelegd (N=38)

33

0%
gelijk gebleven

5

43

39

Personele inzet
(N=38)

toegenomen

50

20%

40%

60%

14

55

5

62

3

80%

100%

afgenomen

Volgens 45% van de centrumgemeenten is er in 2010 sprake van meer toezicht op de
uitvoering van het beleid dan in 2009. Dit is vaker het geval in gemeenten met meer
dan 100.000 inwoners dan in gemeenten met minder dan 100.000 inwoners. De helft
(50%) van de centrumgemeenten geeft aan dat de mate van toezicht gelijk is gebleven.
De inzet van financiële middelen is volgens 43% van de gemeenten toegenomen. Bij
14% van de gemeenten is de inzet van financiële middelen afgenomen. Volgens 39%
van de gemeenten is de mate waarin verantwoording aan de gemeenteraad moet
worden afgelegd over het beleid ten aanzien van het Stedelijk Kompas toegenomen. In
gemeenten met meer dan 100.000 inwoners is dat vaker het geval dan in gemeenten
met minder dan 100.000 inwoners. Tweederde (62%) van de gemeenten geeft aan dat
er geen veranderingen zijn in personele inzet, bij een derde (33%) van de gemeente is
de personele inzet om de doelen van het Kompas te bereiken toegenomen.
In de 24 centrumgemeenten die aangeven dat het daklozenbeleid meer prioriteit
heeft gekregen (figuur 2.2), is bij de helft sprake van een toegenomen inzet van financiële middelen in 2010 ten opzichte van 2009. Ook geven deze 24 gemeenten aan dat
de mate van toezicht op de uitvoering van het beleid is toegenomen.

2.1.3 Financiën
Tot 1 januari 2010 ontvingen de centrumgemeenten maatschappelijke opvang, verslavingsbeleid en OGGz van het Rijk middelen voor deze prestatievelden uit de Wmo.
Zestien centrumgemeenten kregen deze middelen via een specifieke uitkering op grond
van de Wmo en 27 centrumgemeenten via de Brede doeluitkering Sociaal, Integratie
en Veiligheid. Sinds 1 januari 2010 ontvangen alle centrumgemeenten jaarlijks een

20

Trimbos-instituut

decentralisatie-uitkering maatschappelijke opvang, verslavingsbeleid en OGGz. Deze
decentralisatie-uitkering behoort tot de algemene middelen van de gemeente en is
voor de gemeente vrij te besteden. Financiële verantwoording hiervan vindt plaats aan
de gemeenteraad in plaats van aan het Rijk. Wel worden met het Rijk op hoofdlijnen
afspraken gemaakt (Ministerie van VWS, 2009b).
Een meerderheid (67%) van de centrumgemeenten geeft aan dat zij in 2009 meer
uitgaven dan ze aan budget via de specifieke uitkering of doeluitkering binnenkregen.
Ook blijkt uit figuur 2.4 dat volgens driekwart (74%) van de centrumgemeenten in 2010
de uitgaven hoger lagen dan de verstrekte middelen via de decentralisatie-uitkering.
Volgens de Raad voor de financiële verhoudingen is de rijksbijdrage niet bedoeld als
kostendekkende uitkering. De Rijksoverheid gaat er vanuit dat centrumgemeenten
en regiogemeenten ook eigen middelen vrijmaken voor de bekostiging van relevante
uitgaven (Cebeon, 2009).
Figuur 2.4 Uitgaven en budget

uitgaven 2010

74

uitgaven 2009

21

67

0%
meer uitgaven dan ontvangen

20%

40%

budgetneutraal

60%

5

31

3

80%

100%

minder uitgaven dan ontvangen

Van de 39 centrumgemeenten zegt een meerderheid dat de uitgaven ten behoeve van
de maatschappelijke zorg (MO, VB en OGGZ) hoger liggen dan de toegekende rijksbudgetten. Het aandeel centrumgemeenten dat aangeeft evenveel uit te geven als de door
het Rijk toegekende middelen, is in 2010 met 10% gedaald ten opzichte van 2009.

Verantwoording van het beleid aan de gemeenteraad
Bij 31 centrumgemeenten (79%) is het beleidsplan ten aanzien van het Stedelijk Kompas
in 2009 of 2010 formeel vastgesteld door de gemeenteraad, bij 8 centrumgemeenten
moet vaststelling van het beleid (op onderdelen) nog plaatsvinden. Bij 26 gemeenten
(67%) zijn de resultaten en effecten van het beleid gericht op de maatschappelijke opvang

Trimbos-instituut

21

in het jaar 2010 verantwoord aan de gemeenteraad. Bij de 20 van de 26 gemeenten
maakte dat onderdeel uit van de reguliere beleidscyclus, bij 6 gemeenten was er sprake
van specifieke beleidsverantwoording. In 2 van deze 26 centrumgemeenten heeft de
reactie van de gemeenteraad geleid tot aanpassing van onderdelen van het beleidsplan.
Het lijkt er op dat gemeenten die het Kompasbeleid apart verantwoorden het beleidsterrein hoger op de agenda hebben staan dan gemeenten die het beleid in de reguliere
jaarstukken verantwoorden. De 6 gemeenten met specifieke beleidsverantwoording
geven aan dat als gevolg van het Kompas de aanpak van dakloosheid meer prioriteit
heeft gekregen in de gemeente. Bij de 20 gemeenten met reguliere verantwoording
was dit bij 13 het geval.

2.2 Zorg en ondersteuningsaanbod
Het aanbod in de keten van de maatschappelijke opvang is de afgelopen jaren sterk
veranderd. De capaciteit is stapsgewijs gegroeid, er is meer differentiatie gekomen
(verschillende soorten aanbod), de kwaliteit is verbeterd (professionalisering) en er is
veel meer samenwerking tussen verschillende partners (VNG, 2007). Aan de hand van
12 OGGz-bouwstenen (zie bijlage 2) laat tabel 2.1 zien of en in hoeverre de centrumgemeenten een helder beeld hebben van de aard en omvang van het beschikbare aanbod
aan zorg en ondersteuning voor de doelgroep van het Stedelijk Kompas. Daarnaast
wordt in beeld gebracht of de beschikbare capaciteit volgens de gemeente voldoende is.
Tabel 2.1 Zorgaanbod en ondersteuning voor MO/OGGz-doelgroepen in de regio
Duidelijk beeld

Voldoende capaciteit

N

%

N

%

Maatschappelijke opvang

39

95

37

46

Signalering en geïndiceerde preventie

39

87

36

64

Integrale bemoeizorg GGZ/Verslavingszorg

38

87

29

62

Beschermd wonen / langdurig verblijf

36

86

30

37

Financiële hulp

38

79

34

41

Integrale toegang en screening

39

77

32

66

Curatieve GGZ/ Verslavingszorg

37

73

31

52

Medische basiszorg

38

71

27

89

Veiligheid

37

70

31

55

Begeleid (zelfstandig) wonen

37

68

31

26

Dagbesteding

38

66

32

34

Sociaal netwerk

37

32

23

44

De centrumgemeenten hebben gemiddeld van 9 OGGz-bouwstenen een duidelijk beeld.
Acht centrumgemeenten hebben een volledig beeld, dat wil zeggen dat zij van alle 12

22

Trimbos-instituut

bouwstenen de aard en omvang van het regionale zorg-, en ondersteuningsaanbod in
kaart hebben. Er zijn 15 gemeenten die zicht hebben op 9 of meer bouwstenen. Daarnaast zijn er 14 centrumgemeenten met een minder compleet beeld van het aanbod
(vijf gemeenten hebben slechts van 5 bouwstenen een goed beeld).
De meeste gemeenten hebben een goed zicht op het aanbod van de maatschappelijke opvang. Daarbij valt op dat bijna de helft (46%) van de gemeenten vindt dat de
capaciteit onvoldoende is. Andere OGGz bouwstenen waarvan de meeste gemeenten
een goed beeld hebben zijn signalering & geïndiceerde preventie, integrale bemoeizorg
en beschermd woonvormen. Bij de meeste centrumgemeenten is het zicht op het zorgen ondersteuningsaanbod betreffende het sociaal netwerk beperkt.
Voor vrijwel alle bouwstenen geven de centrumgemeenten aan dat er onvoldoende
capaciteit is voor de MO/OGGz-doelgroepen. Vooral het tekort aan plekken in begeleide
of beschermde woonvormen springt daarbij in het oog. Steden met meer dan 100.000
inwoners geven vaker aan dat er onvoldoende capaciteit is voor beschermd wonen of
woonvormen voor langdurig verblijf dan steden met minder dan 100.000 inwoners.
Ook de capaciteit van het aanbod aan dagbesteding laat bij veel gemeenten te
wensen over, evenals de ondersteuning op het terrein van financiële hulp. Als het gaat
om het zorg-, en ondersteuningsaanbod voor het sociaal netwerk van de MO/OGGZ
doelgroep, geven kleinere gemeenten (<100.000 inwoners) minder vaak een capaciteitstekort aan dan grotere gemeenten (>100.000 inwoners).
Aanvullend is gevraagd of de centrumgemeenten in het kader van het Stedelijk
Kompas de behoefte aan specifieke woonruimte voor de MO/OGGZ doelgroep hebben
vastgesteld. Er zijn 23 gemeenten die dit reeds hebben vastgesteld, 5 centrumgemeenten
gaan dit in 2011 in kaart brengen. Opvallend genoeg geven 5 gemeenten aan dat zij
geen beeld hebben van de behoefte aan woonruimte van de doelgroep, en zij zijn ook
niet voornemens dit alsnog te gaan doen.

Trimbos-instituut

23

Lokale zorgnetwerken
Verschillende centrumgemeenten geven aan dat in de regio lokale zorgnetwerken operationeel zijn. Dat is de lokale gemeenschappelijke structuur van
veldpartijen en gemeente(n) waarbinnen de hulp in complexe zorgsituaties
wordt gecoördineerd en afgestemd. Het gaat dan om situaties die zich vanuit
verschillende domeinen aandienen zoals veiligheid, onderwijs, jeugdzorg, zorg
en OGGz.
‘We hebben teams in de regio’s, bestaande uit allerlei partijen, bijvoorbeeld
politie, woningcorporaties, opvang, etc. In het team wordt besproken wie naar
welke cliënt gaat. We bekijken wie het meeste vertrouwen heeft bij de cliënt.
Het gaat vaak om korte interventies, bijvoorbeeld door het maatschappelijk
werk. Bij complexe, meervoudige problematiek met langdurige ondersteuning
wordt dat woonbegeleiding, soms jarenlang. Soms gaat het om meervoudige
problemen bij een gezin, dat kost soms al heel veel tijd om in contact te komen
met die mensen. In totaal is dat een dure operatie, maar het is goedkoper dan
een opname.’ (Directeur opvanginstelling)
‘We hebben gekozen voor afgebakende lokale zorgnetwerken. Niet alleen
voor daklozen maar voor de 1-2% van de mensen die aan onderkant van de
samenleving zitten. De zorgcoördinatie binnen de lokale zorgnetwerken, dat
klinkt heel technisch maar het werkt als een trein. Dat je mensen niet meer
laat rondhoppen tussen verschillende instanties. Als je dat op wijkniveau goed
organiseert, dat werkt heel goed.’ (Wethouder)

Voorzieningen of maatregelen ten behoeve van de MO/OGGz doelgroep
De 39 centrumgemeenten kunnen voor de uitvoering van het beleid gebruik maken
van de dertien instrumenten uit het Plan van Aanpak (zie bijlage 1), maar zijn daarin
vrij om te kiezen. In overleg met ketenpartners kunnen centrumgemeenten bepalen of
en in welke mate instrumenten meerwaarde hebben en hoe ze eventueel vormgegeven
kunnen worden. Of en in hoeverre gemeenten gebruik maken van de instrumenten is
afhankelijk van de bestaande situatie vóór het Stedelijk Kompas, de operationalisering
van de doelstellingen en de doelgroepafbakening. Naar aanleiding hiervan bepalen
de gemeenten welke instrumenten zij uitwerken om de persoonsgerichte en sluitende
ketenaanpak te realiseren (VNG, 2007).
Zoals uit figuur 2.5 blijkt, hadden veel centrumgemeenten reeds vóór het Stedelijk
Kompas maatregelen of voorzieningen getroffen ten behoeve van de MO/OGGZ doelgroep. Daarnaast zijn onder impuls van het Stedelijk Kompas ook de nodige initiatieven
genomen. Van de zes gevraagde voorzieningen en maatregelen zijn er drie die door alle
centrumgemeenten getroffen zijn of dat zullen worden: het afsluiten van collectieve

24

Trimbos-instituut

zorgverzekeringen voor bijstandsgerechtigden, een aanpak voor schuldhulpverlening
en projecten ter voorkoming van huisuitzettingen. Daartegenover staat dat er ook
drie maatregelen zijn die niet alle centrumgemeenten van plan zijn om te nemen: het
realiseren van mogelijkheden voor gedwongen opname of behandeling, het voorkomen
van onverzekerdheid en dagloonprojecten.
Figuur 2.5 Voorzieningen of maatregelen ten behoeve van de MO/OGGz doelgroep

Collectieve zorgverzekeringen
(bijstandsgerechtigden)
(N=38)

58

Aanpak schuldhulpverlening
(N=39)

32

44

Mogelijkheden voor
gedwongen
opname/behandeling (N=38)

36

53

Project ter voorkoming van
huisuitzettingen (N=39)

29

0%
Reeds voor SK gerealiseerd

8

33

46

Dagloonprojecten (N=38)

21

18

33

Maatregelen ter voorkoming
van onverzekerdheid (N=37)

10

20%
Gerealiseerd

33

16

21

40%
In ontwikkeling

21

22

16

26

24

60%

80%

100%

Niet, ook niet voornemens

Bijna alle (90%) centrumgemeenten hebben inmiddels met zorgverzekeraars een collectieve verzekering afgesloten voor inwoners met een bijstandsuitkering. Dakloze cliënten
met een bijstandsuitkering kunnen daarvan gebruik maken. Gemeenten kunnen wel een
collectieve verzekering afsluiten voor bijstandsgerechtigden, maar de doelgroep moet
deze premies wel kunnen betalen. Wanneer de (collectief) verzekerde zijn verplichtingen niet nakomt, raakt hij of zij alsnog onverzekerd. Om dat te voorkomen kunnen
gemeenten maatregelen nemen in het kader van budgetbeheer en doorbetaling van de
premie ondanks schulden. Opmerkelijk is dat hoewel alle gemeenten collectieve zorgverzekeringen afsluiten of voornemens zijn dat te doen, er 6 gemeenten (16%) zijn die
niet van plan zijn om te voorkomen dat de doelgroep alsnog onverzekerd raakt doordat
zij hun premies niet betalen vanwege hun schulden. Van deze 6 centrumgemeenten zijn
er 5 met minder dan 100.000 inwoners en 1 met meer dan 100.000 inwoners.
Een aanzienlijk deel van de daklozen heeft schuldenproblematiek. Door het bieden
van schuldsanering, bewindvoering en inkomensbeheer kunnen schulden aangepakt
worden. In een ruime meerderheid (80%) van de gemeenten is de aanpak van schuldhulpverlening gerealiseerd, bij de overige gemeenten is dit nog in ontwikkeling.
In bijna driekwart (71%) van de gemeenten zijn voorzieningen gerealiseerd die een
gedwongen opname of dwangbehandeling mogelijk maken. In 8% van de gemeenten

Trimbos-instituut

25

is dit nog in ontwikkeling. Een vijfde (21%) van de gemeenten heeft geen voornemens
op dit terrein.
Tweederde (66%) van de centrumgemeenten heeft maatregelen genomen ter voorkoming van huisuitzettingen. Het betreft bijvoorbeeld afspraken met woningcorporaties
om tijdig overlast en schulden te signaleren en vroegtijdig in te grijpen of het inrichten
van een meldpunt huisuitzettingen. Een derde van de gemeenten is nog bezig met
maatregelen ter voorkoming van huisuitzettingen. In steden met meer dan 100.000
inwoners is dat vaker het geval dan in steden met minder dan 100.000 inwoners.
De helft van de centrumgemeenten heeft dagloonprojecten gerealiseerd voor de
doelgroep. In dagloonprojecten kunnen deelnemers een dag of dagdeel meewerken als
ze zich daartoe in staat voelen. Indien een deelnemer tijdelijk niet in staat is om deel te
nemen (bijvoorbeeld door psychische en/of lichamelijke problemen of detentie), kan hij
zich altijd later weer aanmelden. De beloning voor de verrichte werkzaamheden krijgen
de deelnemers direct, het zogenaamde ‘boter bij de vis’-principe (Davelaar, Nederland,
Wentink & Woerds, 2005). Bij een kwart (24%) van de gemeenten is dit nog in ontwikkeling, terwijl 21% van de gemeenten hier geen nut of noodzaak van inziet.

2.3 Ketensamenwerking
Samenwerking met andere partijen
De 39 centrumgemeenten hebben vrijwel dezelfde ambities, namelijk het voorkomen
en terugdringen van dak- en thuisloosheid en het verbeteren van de kwaliteit van leven
van personen uit de doelgroep (zie ook hoofdstuk 5). Om deze ambities te kunnen
realiseren is een sluitende ketensamenwerking noodzakelijk, evenals een persoonsgerichte benadering. Afspraken op schrift kunnen ertoe bijdragen dat partijen zich meer
verbonden voelen aan de gezamenlijke opgaaf en nodige onderlinge samenwerking
om de keten op verschillende niveaus goed sluitend te maken en sluitend te laten
functioneren.

Overigens betekent het ontbreken van schriftelijk samenwerkingsafspraken niet
dat er geen gezamenlijke (keten) aanpak bestaat. Een beleidsambtenaar verwoordt
dit als volgt:
‘Het Kompas geldt als gezamenlijke plan van aanpak. Dat is niet door alle
partijen ondertekend maar heeft wel bij alle partijen voldoende draagvlak, ook
op bestuursniveau. Het Kompas wordt regelmatig besproken met de bestuurders
van zorginstellingen. Op deelterreinen zijn specifieke afspraken vastgelegd in
samenwerkingsovereenkomsten, op andere onderdelen worden de afspraken
vastgelegd in subsidiebeschikkingen.’ (Beleidsambtenaar)

26

Trimbos-instituut

In tabel 2.2 is te zien met welke organisaties schriftelijk vastgelegde samenwerkingsafspraken zijn gemaakt over de uitvoering van het Stedelijk Kompas.
Tabel 2.2 Partijen waarmee gemeenten schriftelijke samenwerkingsafspraken hebben gemaakt,
in procenten van centrumgemeenten (N=39)
Samenwerkingsorganisaties

%

Verslavingszorg

85

Maatschappelijke opvang

82

GGz

77

GGD

72

Begeleid wonen/woonbegeleiding

69

Algemeen maatschappelijk werk

64

Woningcorporaties

64

Sociale dienst

54

Advies- en meldpunt huiselijk geweld

39

Schuldhulpverlening / Kredietbank

39

Zorgkantoor / zorgverzekeraars

39

Cliëntenorganisaties

36

Justitie/ OM

33

Politie

33

Jeugdzorg

28

Gevangeniswezen

21

Schoolmaatschappelijk werk en/ of jeugdwerk

21

Provincie

18

Wijkbeheer

10

Sociaaljuridische hulpverlening

10

Sociale werkplaatsen

8

Indicatiestellers

5

UWV

5

Er zijn 6 centrumgemeenten die aangeven dat ze met geen enkele organisatie schriftelijke vastgelegde samenwerkingsafspraken hebben gemaakt. Enkele gemeenten geven
aan dat ze wel voornemens zijn om in de toekomst de samenwerking te intensiveren.
De overige 33 centrumgemeenten hebben gemiddeld met 10 organisaties samenwerkingsafspraken vastgelegd. Deze 33 centrumgemeenten hebben bijna allemaal
schriftelijke samenwerkingsafspraken vastgelegd met instellingen voor verslavingszorg
en maatschappelijke opvang. Driekwart van deze gemeenten heeft afspraken over
samenwerking met GGz instellingen en GGD op papier staan. Ook hebben veel
gemeenten afspraken in schrift met instellingen voor begeleid wonen, het algemeen
maatschappelijk werk en woningcorporaties.

Trimbos-instituut

27

Dertien gemeenten (33% van de 39 centrumgemeenten) hebben samenwerkingsafspraken gemaakt met 8 of minder partners (minstens 5), meestal zijn dat de
verslavingszorg, maatschappelijke opvang, de geestelijke gezondheidszorg, de GGD,
voorzieningen voor beschermd wonen, het maatschappelijk werk en de corporaties.
Dit zouden we de ‘basisketen’ kunnen noemen. Tien gemeenten (26%) hebben een
‘uitgebreide keten’ met meer dan 13 samenwerkingspartners (max. 17), en nog eens
tien (26%) hebben een samenwerkingsketen gevormd die in lengte daartussen in zit
(9 tot 13 partners).
Van de 15 gemeenten die met het zorgkantoor samenwerkingsafspraken hebben
gemaakt, geven 2 gemeenten aan dat het gaat om verregaande afstemming en samenwerking bij de inkoop van zorgproducten. Volgens 7 gemeenten betreft het afspraken op
hoofdlijnen, en 5 gemeenten geven aan dat er geen schriftelijke vastgelegde afspraken
bestaan over de zorginkoop.

Ketensamenwerking in de praktijk, de regierol van de gemeente
De centrumgemeenten geven op verschillende wijzen vorm aan hun regierol. In
de interviews met de gemeenten passeerden twee voorbeelden de revue met
betrekking tot een sluitende keten: een opschaalmodel en het vastleggen van
ketensamenwerking in subsidiebeschikkingen.
‘Het komt voor dat een cliënt ‘moeilijk plaatsbaar’ is. Als de opvanginstelling
er niet zelf uit komt met de ketenpartners, moet soms een doorbraak worden
geforceerd. Daarvoor hebben we hebben afspraken vastgelegd: er kan worden
opgeschaald tot de burgemeester een knoop doorhakt (…). Die afspraken
werken alleen als alle partijen accepteren dat je af en toe een cliënt krijgt die je
niet wil. Als je nou weet: deze keer krijg ik die cliënt, maar volgende keer krijg
jij hem, dan werkt dat wel.’ (Beleidsambtenaar)
‘In onze subsidiebeschikkingen vragen we de instellingen niet alleen om zelf te
presteren, maar ook om samenhang tot stand te brengen, we kijken ook naar
hun positie in de keten. Als een instelling niet samenwerkt met anderen en
dat ten koste gaat van de hulp, zullen we die instelling daar op afrekenen. We
sturen niet alles dirigerend aan, maar we vinden samenwerken wel gewenst
gedrag. Een Chinese wijsgeer zegt: goed regeren is er met je vingers van
afblijven. Pas als het verkeerd gaat gaan we bijsturen.’ (Beleidsambtenaar)
Een vertegenwoordiger van een uitvoerende organisatie noemt als gunstig effect
van het Stedelijk Kompas dat de gemeente haar regierol beter is gaan oppakken.
De gemeente kan bijvoorbeeld bij woningcorporaties en het zorgkantoor zaken
voor elkaar krijgen die de GGD voorheen niet lukte:

28

Trimbos-instituut

‘We hebben nu veel frequenter contact, over de dingen waarover het moet
gaan. Bijvoorbeeld: dit zijn de doelstellingen en hoe gaat het daarmee. En we
kunnen nu in kaart brengen welke woonvoorzieningen we nodig hebben, maar
de gemeente moet daar de regie op voeren en als er knelpunten gesignaleerd
worden dan kan ik niet de woningcorporaties bij elkaar zetten, maar de
gemeente kan dat wel.’ (Teammanager GGD)

2.4 Persoonsgerichte benadering
Naast een sluitende ketensamenwerking, is een persoonsgerichte benadering een van de
voorwaarden om de ambities uit de Stedelijke Kompassen te verwezenlijken. Zoals in de
Monitor Stedelijk Kompas 2009 (Planije et al, 2010) al werd vastgesteld, kan de persoonsgerichte benadering op verschillende wijzen worden vormgegeven. Naast een sluitende
ketensamenwerking, een gezamenlijke visie en duidelijke afspraken, is er een omgeving
nodig waarin personen toegeleid worden naar de voor hen best passende zorg. Hiervoor
is het noodzakelijk om alle sociaal kwetsbare personen op individueel niveau bekend te
krijgen en om een op de persoon gericht integraal zorgaanbod te kunnen bieden. In veel
gemeenten wordt hierin (deels) voorzien door lokale zorgnetwerken.
Om de persoonsgerichte benadering vorm te geven, zijn een aantal instrumenten
ontwikkeld die handvatten bieden om voor mensen in een kwetsbare situatie een
individueel trajectplan3 op te stellen. De insteek van de zogenoemde trajectplannen
is het opnemen van persoonlijke doelen op de terreinen wonen, inkomen, zorg en
dagbesteding met als streven doorstroming naar een zo zelfstandig mogelijk bestaan en
het verbeteren van de ervaren kwaliteit van leven (Planije et al, 2010).
Ten tijde van het opstellen van de Monitor Stedelijk Kompas 2009 ontbrak in veel
gemeenten nog een systematische persoongerichte aanpak, waarbij op basis van screening en gezamenlijke afstemming een integraal op het individu toegesneden trajectplan
wordt samengesteld. In 2010 zijn door de centrumgemeenten (verdere) inspanningen
verricht om onderdelen van de persoonsgerichte aanpak te ontwikkelen.

3

Een persoonsgebonden dossier dat de te bereiken doelen ter verbetering van de situatie van betrokkene op
de diverse leefgebieden, de daartoe te ondernemen acties en de daaraan gekoppelde rechten en plichten van
betrokkene beschrijft.

Trimbos-instituut

29

‘De ‘oude’ cliënten merken in eerste instantie [van de persoonsgerichte benadering] dat ze nu ineens steeds dezelfde hulpverlener krijgen die ze ook nog eens
blijft opzoeken en die ineens iets van ze wil. Eerst kwamen ze er altijd zo lekker
mee weg. Dat is een hele omschakeling.’ (Teammanager GGD)
‘Waar cliënten zich zorgen over maken – naar mijn mening niet terecht– is dat
er een begeleider komt die met je meegaat van voorziening naar voorziening,
dat een cliënt het hele traject zijn begeleider houdt. Dan heb je te maken met
jouw vaste individuele begeleider en nog met een begeleider van de woonvoorziening, die daar de huishoudelijke dingen regelt en verantwoordelijk is voor
geldzaken.’ (Cliëntenvertegenwoordiger)

Figuur 2.6 laat zien dat slechts enkele gemeenten al voor het Stedelijk Kompas werkten
met de persoonsgerichte benadering. Vrijwel alle centrumgemeenten zijn eind 2010 in
meer of mindere mate bezig met het vormgeven van (onderdelen van) de persoonsgerichte benadering.
Figuur 2.6 Onderdelen van de persoonsgerichte aanpak

Klantmanager (N=39)

15

Afspraken gegevensuitwisseling (N=36)

14

Individueel
trajectplan (N=39)
Traject- of
veldregisseur (N=38)

41

53

9

3

Cliëntvolgsysteem
(N=38)

39

51

5

37

40

0%
Reeds voor SK gerealiseerd

Gerealiseerd

17

41

26

20%

5

34

41

8

3

33

47

8

Centrale toegang
(N=35)
Gestandaardiseerd
screeningsformulier (N=37)

49

16

61

40%
In ontwikkeling

60%

5

80%

100%

Niet, ook niet voornemens

Onder impuls van het Kompas zijn vrijwel alle (92%) centrumgemeenten bezig met de
(ontwikkeling van de) werkwijze van individuele trajectplannen. Veel gemeenten (82%)
overwegen het werken met cliëntmanagers die verantwoordelijk zijn voor de coördinatie,
afstemming en uitvoering van de trajectplannen. Met behulp van een uniform, gestandaardiseerd screenings-/diagnose formulier kan de uitgangssituatie per cliënt worden

30

Trimbos-instituut

vastgelegd. Een deel van de gemeenten (41%) heeft dit onderdeel van de persoonsgerichte aanpak inmiddels gerealiseerd, bij eenzelfde deel van de gemeenten is dit nog in
ontwikkeling. Om de voortgang van de individuele trajectplannen te bewaken, kunnen
traject-, of veldregisseurs worden ingezet. Bij de meeste (90%) centrumgemeenten is
dit inmiddels gerealiseerd of in voorbereiding. In enkele gemeenten (5%) werd reeds
voor de start van het Kompas met trajectregisseurs gewerkt.

‘In onze tellingen zijn niet alle personen in de regio opgenomen om de doodeenvoudige reden dat men in de regio niet of weinig registreert. Nu we een centraal
registratiesysteem hebben, hopen we het aantal dak en thuislozen in de gehele
regio beter in beeld te krijgen. De regiogemeenten worden ook aangesloten op
het systeem en kunnen in het systeem eventuele cliënten opzoeken maar er
wordt van hen ook verwacht dat zij cliënten aanmelden. Het registratiesysteem
is tweeledig. Enerzijds registreren wij alle cliënten die tot de doelgroep behoren.
Anderzijds is het een cliëntvolgsysteem voor die cliënten die op traject zijn.’
(Beleidsambtenaar)

In een cliëntvolgsysteem (CVS) worden persoonsgegevens van cliënten geregistreerd.
Ook moet het CVS inzicht geven in de bewegingen van de cliënt in de zorgketen. Het
doel is om door informatie-uitwisseling te bevorderen dat de doelgroep zorg op maat
krijgt en dat betrokken partijen hierin met elkaar samenwerken. Een grote meerderheid
(87%) van de centrumgemeenten werkt aan een CVS. Hiervan heeft een kwart (26%)
van de gemeenten inmiddels een CVS gerealiseerd, 61% van de gemeenten is nog druk
doende met de opzet. Daar waar verschillende partijen samenwerken rondom een cliënt,
moeten de randvoorwaarden rond onderlinge gegevensuitwisseling op persoonsniveau
goed geregeld zijn. Een groot deel (86%) van de centrumgemeenten heeft dit inmiddels
gerealiseerd of is nog bezig met de voorbereiding.
Om de instroom en het aanbod van de maatschappelijke opvang effectiever te
organiseren, kan gekozen worden voor de organisatie van een zogenoemde centrale
voordeur. Dat kan in de vorm van een concreet (dat wil zeggen fysiek) meld- of coördinatiepunt, maar ook in de vorm van een digitale centrale voordeur waarbij de aanmelding in de maatschappelijke opvang plaatsvindt bij de instellingen, maar alle gegevens
wel centraal geregistreerd worden (zie ook Planije et al, 2010). Van de gemeenten heeft
40% inmiddels een centrale toegang gerealiseerd, terwijl een derde van de gemeenten
bezig is met de ontwikkeling ervan. Zes gemeenten (17%) zijn niet voornemens een
centrale toegang te realiseren. Deze gemeenten hebben met de reeds bestaande voorzieningen voldoende zicht op de doelgroep en door de regionale ketensamenwerking
verloopt de zorgtoewijzing adequaat (zie ook Planije et al, 2010).

Trimbos-instituut

31

Centrale Toegang
Om de instroom en het aanbod van de maatschappelijke opvang effectiever te
organiseren, zijn veel gemeenten bezig met de organisatie van een vorm van
centrale toegang. De centrale toegang is een van de wijzen waarop wordt vorm
gegeven aan het in beeld krijgen van sociaal kwetsbare mensen.
‘We hebben de centrale toegang vrij dwingend opgelegd, we zijn er heel
directief mee aan de slag gegaan met alle betrokken instellingen. De centrale
toegang heeft zichzelf gefinancierd door andere subsidies deels te beëindigen,
dat kon alleen door het draagvlak wat we hadden bij de instellingen. Iedereen
zag de noodzaak, we signaleerden dat er teveel klanten weer uit beeld
verdwenen.’ (Beleidsambtenaar)
‘De Veldmonitor is van meerwaarde, het in beeld brengen en houden van de
klanten. Door de veldmonitor heb je eindelijk in beeld waar de knelpunten
zitten en die kan je dan oplossen. Ook mensen die uitvallen of geschorst
worden, daar weten we nu van dat hij nu in de nachtopvang zit, en hoe lang
dat duurt. Naar ons idee is er echt een kwaliteitsverbetering zichtbaar.’ (Teammanager GGD)
‘Goed is dat er is ingezet op een Brede Centrale Toegang met in principe één
OGGz- toeleidings- en begeleidingsteam, niet meer met mensen in dienst van
de afzonderlijke instellingen en dat ook ketenpartners daar deel van uitmaken,
zoals SoZaWe. (…) Dit lijkt redelijk te gaan functioneren. Maar ik heb er nog
weinig zicht op of er wel echt een centrale ‘intake’ plaatsvindt en of er trajectregie is.’ (Cliëntvertegenwoordiger).
‘Prioriteit heeft bij ons de inrichting van een Centrale Toegang, met daaraan
gekoppeld het bemoeizorgteam. We hebben nu nog onvoldoende, onvolledige beleidsinformatie als het gaat om de MO/OGGZ doelgroep. Er is nog
sprake van dubbeltellingen, we hebben geen compleet beeld van de aard en
omvang van de doelgroep. De inrichting van de CT, met een daaraan gekoppeld cliëntvolgsysteem moet daarin verbetering aanbrengen. Om de CT te
kunnen realiseren is samenwerking van GGZ, MO, VZ en GGD noodzakelijk. In
opdracht van de gemeente neemt de ketenregisseur hiervoor het voortouw, hij
is sturend.’ (Beleidambtenaar)

32

Trimbos-instituut

2.5 Knelpunten
In de vragenlijst is de centrumgemeenten verzocht om van een aantal factoren aan
te geven of die bevorderend of belemmerend zijn voor het welslagen van het beleid
ten aanzien van het Stedelijk Kompas. Figuur 2.7 laat zien dat de centrumgemeenten
de opstelling van samenwerkingspartners het vaakst als bevorderend ervaren, gevolgd
door de opstelling van de regiogemeenten. Van de gemeenten vindt 38% dat er een
bevorderende werking uitgaat van de opstelling van het Rijk. Een derde (30%) van de
gemeenten is echter minder te spreken over de informatievoorziening, kaderstelling en
verstrekking van middelen vanuit het Rijk.
Figuur 2.7 Bevorderende en belemmerende factoren

Opstelling van
samenwerkingspartners
in de regio (N=36)

69

Opstelling van
regiogemeenten (N= 39)

28

41

46
53

Informatievoorziening,
kaderstelling en middelen
vanuit het Rijk (N=37)

38

Prioriteitsstelling van
beleidsterrein door eigen
gemeentebestuur (N=36)

36

0%
Eerder bevorderend

Neutraal

13
37

32

30

56

20%

3

40%

60%

8

80%

100%

Eerder belemmerend

Naast bovengenoemde belemmerende en bevorderende factoren, noemen gemeenten
zelf verschillende knelpunten die (deels) een succesvolle uitvoering van het beleid
bemoeilijken. Het gaat in het bijzonder om ontwikkelingen in het financieel kader, een
tekort aan capaciteit, de moeizame uitbreiding van voorzieningen en de ontwikkeling
van de ketenaanpak en regionale samenwerking.

2.5.1 Financieel kader
In de eerste rapportage van de Monitor Stedelijk Kompas (Planije, Maas & Been, 2010)
is al uitgebreid een beeld geschetst van de ontwikkelingen die van invloed zijn op het
financiële kader. Het ging daarbij ondermeer over veranderingen in het financiële beleid,
zoals de verdeelsleutel middelen MO, OGGz en verslavingsbeleid, de decentralisatieuitkering en hervormingen in de AWBZ financiering (schrappen grondslag psychosociaal
voor de functie Ondersteunende Begeleiding, inperking aanspraak op AWBZ voor

Trimbos-instituut

33

de functie begeleiding). Verschillende gemeenten merken op dat zij ook in 2010 de
gevolgen hiervan nog ondervinden.
Er zijn gemeenten die aangeven dat zij weliswaar gecompenseerd zijn voor de
pakketmaatregelen in de AWBZ (schrappen grondslag psychosociaal voor de functie
Ondersteunende Begeleiding, inperking aanspraak op AWBZ voor de functie begeleiding), maar dat geen sprake is geweest van een overheveling van taken en verantwoordelijkheden, of een kostendekkende toevoeging aan het gemeentebudget.
Daarnaast beperken de bezuinigingen op het gemeentebudget de mogelijkheden
om middelen in te zetten op alle beleidsonderdelen. Volgens de gemeenten kan dit tot
gevolg hebben dat hierdoor minder financiële ruimte ontstaat voor de Wmo prestatievelden 7, 8 en 9. Ook verwachten veel gemeenten dat ze de komende jaren fors moeten
bezuinigen als gevolg van de economische crisis. Het is nog onduidelijk wat daarvan de
gevolgen zijn voor het gemeentelijk sociaal beleid.
Naast bovengenoemde ontwikkelingen, maken veel gemeenten zich zorgen om een
aantal aangekondigde maatregelen die gevolgen hebben voor de MO/OGGz-doelgroep.
Het gaat daarbij ondermeer om de volgende maatregelen:
• Vanaf 2013 worden de inloopactiviteiten GGZ overgeheveld naar de gemeente.
• De functies dagbesteding en begeleiding worden vanuit de AWBZ overgeheveld
naar de gemeenten (Wmo). De structurele invoering start in 2014, met 2013 als
overgangsjaar.
• In de AWBZ wordt overgegaan tot het scheiden van wonen en zorg. Zorginstellingen dienen huur en servicekosten direct in rekening te brengen bij cliënten, die
hier via een verlaging van de eigen bijdrage en via gebruik van de huurtoeslag voor
worden gecompenseerd.
• Voor cliënten met een IQ boven de 70 wordt de gehandicaptenzorg geschrapt,
waarbij 50% van de huidige kosten wordt gereserveerd voor het financieren van de
zogenoemde ‘weglek’ naar andere regelingen, zoals de Wmo.
• Korting op het participatiebudget. Besloten is het reïntegratie voor gemeenten en
het UWV vanaf 2012 te korten met €190 mln. Hierdoor bestaat bij gemeenten de
vrees dat als gevolg van de inkrimping van de reïntegratiebudgetten een groot deel
van de doelgroep van de maatschappelijke zorg niet meer in aanmerking komt voor
gemeentelijke activeringsactiviteiten.
• Beëindiging ‘Van Montfrans-gelden’. Dit zijn tijdelijke middelen die een aantal
centrumgemeenten krijgen om overlast en verloedering te bestrijden.
• Het programma Sluitende Aanpak Nazorg Detentie is eindig en de middelen die
daartoe ter beschikking zijn gesteld dus ook.
• Uitbreiding van AWBZ-gefinancierde verblijfsplaatsen is tijdelijk moeilijker vanwege
een beperkt budget onder strikte voorwaarden.4

4

34

In 2011 wordt hier verder over besloten.

Trimbos-instituut

De gevolgen van de geschetste ontwikkelingen op de uitvoering van het beleid met
betrekking tot de maatschappelijke opvang zijn nog onduidelijk. Gemeenten geven
aan dat de verschillende maatregelen op verschillende wijzen op elkaar ingrijpen met
nadelige gevolgen voor de (O)GGz- doelgroep. Het is hierdoor voor gemeenten lastig
om (op casusniveau) te overzien welke gevolgen deze ontwikkelingen hebben.
Voor een aantal gemeenten leidt de onzekere financiële situatie ertoe dat doelstellingen worden getemporiseerd of aangepast. Een tekort aan financiële middelen kan
ook tot gevolg hebben dat de uitvoering van plannen in de wacht wordt gezet en
verwachtingen voor investeringen in de maatschappelijke opvang neerwaarts worden
bijgesteld. Anderzijds wordt ook aangegeven dat men nog nadrukkelijker op zoek gaat
naar alternatieve oplossingen om de inzet voor kwetsbare mensen te blijven waarborgen.

‘Omdat de middelen al maximaal benut worden en bezuinigingen noodzakelijk
zijn, is inzet voor nieuwe activiteiten alleen mogelijk door optimalisatie van de
inzet van andere geldstromen zoals van woningcorporaties en de inzet van Zvw
en AWBZ, betere afstemming en slimme combinaties van voorzieningen en
budgetten, herverdeling op basis van beter inzicht in de aansluiting van vraag
en aanbod.’ (Beleidsambtenaar)

2.5.2 Onvoldoende capaciteit en uitbreiding voorzieningen
Veel gemeenten geven aan dat de capaciteit van het zorg- en ondersteuningsaanbod
nog niet op het benodigde peil is (zie ook §2.2). Knelpunten die daarbij worden gesignaleerd zijn dat de omvang van de MO/OGGz doelgroep toeneemt bij gelijkblijvende
capaciteit. Dit veroorzaakt toenemende druk op de voordeur van de opvang. Ook wordt
gewezen op de beperkte door-, en uitstroom mogelijkheden. Hiervoor worden verschillende oorzaken genoemd, zoals de moeizame realisering van nieuwe voorzieningen. Bij
de realisatie van nieuwe voorzieningen, is het aan de gemeenten om geschikte locaties
te vinden. Dit is niet eenvoudig. Het kan soms tot langdurige en complexe processen
leiden, bijvoorbeeld door overleg met omwonenden en bezwaarschriftprocedures.
Verschillende gemeenten geven aan dat de uitstroom uit de maatschappelijke opvang
naar begeleid (zelfstandig) wonen stroef verloopt omdat er onvoldoende woningen
beschikbaar zijn. In een aantal gemeenten ontbreekt het aan voorzieningen voor bijzondere (moeilijke) doelgroepen.

Trimbos-instituut

35

‘Het realiseren van extra voorzieningen is moeilijk, enerzijds door beperkte
beschikbaarheid van geschikte locaties, anderzijds door weerstand vanuit de
stad. Dat is gestoeld op vrees en zorgen. Dat is voor een deel ook begrijpelijk,
dat mensen zich druk maken over beheersbaarheid en veiligheid in de buurt.
Het zijn intensieve en langdurige trajecten, dat zet je niet zomaar even neer.’
(Beleidsambtenaar)
‘De gemeente is de regie kwijt. Ze laten te veel over aan initiatieven van
anderen en onhandige introducties in de wijk van instellingen, met te weinig
oog voor wettelijke rechten en mogelijk nuttige inbreng van cliëntenraden.’
(Cliëntenvertegenwoordiger)
‘Voor de totale doelgroep zijn er wel voldoende opvangmogelijkheden, maar we
missen een specifieke opvanglocatie voor zwerfjongeren. De algemene opvang is
onvoldoende geschikt voor deze bijzondere doelgroep.’ (Beleidsambtenaar)

2.5.3 Ontwikkeling ketenaanpak en regionale samenwerking
Vrijwel alle gemeenten zijn bezig met het sluitend maken van de ketensamenwerking,
maar daarbij worden ook een aantal obstakels genoemd. Verschillende gemeenten
geven aan dat ze het lastig vinden om de ketenaanpak te sturen. Ze worstelen met
de vraag hoe te komen tot een samenwerkingsplan dat door alle partijen gedragen
wordt. Dit wordt soms bemoeilijkt door verkokering en de aparte financieringsstromen
van zorgaanbieders. Door gemeenten wordt opgemerkt dat de financieringssystematiek
van de AWBZ de samenwerking tussen zorgaanbieders bemoeilijkt. Ook geven enkele
gemeenten aan dat zorgaanbieders soms nog de neiging hebben om de doelgroep ‘in
eigen huis’ te houden, met het oog op exploitatiedoeleinden. Dat maakt het leveren van
persoonsgericht maatwerk met ketenpartners soms erg lastig. Een aantal gemeenten
is dan ook van plan om de samenwerking met het zorgkantoor te intensiveren zodat
gezamenlijk afspraken over zorginkoop gemaakt kunnen worden. Enkele gemeenten
geven aan dat het politieke en maatschappelijke draagvlak afneemt.
Er zijn centrumgemeenten die aangeven dat het niet eenvoudig is om met alle
regiogemeenten een gezamenlijke aanpak tot stand te brengen (zie ook kader, Samenwerking in de regio, hierna).

36

Trimbos-instituut

Samenwerking in de regio
De meningen van centrumgemeenten over de samenwerking met regiogemeenten lopen uiteen. Er worden positieve voorbeelden gegeven maar ook
worden situaties genoemd die voor verbetering vatbaar zijn.
‘Wij zijn de centrumgemeente, dus we bieden ook noodopvang, nachtopvang.
Wat wel gebeurde was dat als iemand in een regiogemeente dakloos werd en
die persoon zich hier meldde bij de nachtopvang, dat dan de regiogemeente
zijn handen van die persoon aftrok. Dat is niet de bedoeling. We zijn wel de
centrumgemeente maar voor het vervolg moet zo’n persoon weer terug. Er is
ook een soort Calimero-effect, waarbij de regiogemeenten lijken te denken dat
wij als centrumgemeente bepalen wat er met het geld gebeurt. Dat is niet de
praktijk maar zo wordt het wel ervaren. Een ander voorbeeld is dat in regiogemeente X een opvangvoorziening is, daar hebben wij extra in geïnvesteerd, die
is uitgebreid, en dat is heel goed maar de regiogemeente beschouwt het als haar
voorziening waar wij geen mensen mogen plaatsen. Dat soort discussies voeren
we continue.’ (Beleidsambtenaar)
‘Ambulante woonondersteuning werd voorheen betaald door het zorgkantoor,
nu moeten de regiogemeenten zelf daarvoor zorgen. Dat hebben we in heel
goed overleg gedaan. Wij vinden dat regiogemeenten zich moeten inspannen
voor preventie, maar dat de opvang geen taak voor ze is. Zij moeten zorgen
voor voorkomen huisuitzetting, schuldhulpverlening en maatschappelijk werk,
dan vangen wij hun daklozen op.’ (Beleidsambtenaar)
‘De opvang is de verantwoordelijkheid van centrumgemeente, maar voor
preventie van huisuitzettingen is ook inzet van de regiogemeenten nodig.
De regionale samenwerking loopt prima met regiogemeenten en ook met de
woningcorporaties.’ (Wethouder)
‘Hier in de regio hebben we een samenwerkingsverband via de GGD. De
regiovisie is leidend, daarin staat wat de centrumgemeente doet en wat de
regiogemeenten doen. Met de regiogemeenten stemmen we wel af, maar voor
de kleine gemeenten is het een ver van m’n bed show. Het is veel lastiger
om daar aan te haken. Die hebben maar weinig ambtenaren die een heleboel
beleidsterreinen moeten doen.’ (Beleidsambtenaar)

Trimbos-instituut

37

‘Wat nog beter moet is de samenwerking met de regiogemeenten. Er is wel een
goede samenwerking in overlegstructuur en afspraken op ‘papier’, maar echte
effecten zijn nog onvoldoende zichtbaar. De urgentie is in de regio wellicht nog
onvoldoende geland en misschien is het ook wel echt minder urgent in kleinere
gemeenten. Als je echt gaat kijken naar effecten, dan vind ik dat tegenvallen.
Afspraken met corporaties over huisuitzettingen en afspraken over terugkeer
vanuit de opvang naar zelfstandig wonen zijn nog niet regionaal.’
(Beleidsambtenaar)

2.6 Succesfactoren
De gemeenten noemen verschillende factoren die bijdragen aan een succesvolle uitvoering van het beleid ten aanzien van het Stedelijk Kompas. Bevorderende factoren zijn
onder meer het inrichten van onderdelen van de persoonsgerichte benadering en het
werken met individuele trajectplannen.

‘De inzet op trajectplannen is echt heel succesvol geweest. Er zijn 100
trajectplannen opgesteld, daarvan zijn nu al 65 mensen van de straat binnen
1 tot 1,5 jaar. Het succes is dat we mensen niet eerst in allerlei voorzieningen
hebben geplaatst maar met die individuele trajecten meteen het hele verhaal
in beeld hebben proberen te krijgen.’ (Wethouder)
‘De afgelopen 13, 14 maanden hebben we in een aantal cases ook echt
successen geboekt. We hebben mensen nu in een betere woonvoorziening
gekregen en mensen op traject gekregen waarbij de teloorgang eigenlijk is
gestopt en mensen heel langzaam maar zeker een opgaande weg op gaan.’
(Teammanager GGD)

Ook de opzet van een centrale toegang/ centrale intake wordt als een succesfactor
gezien, mede om met behulp van registratiegegevens de doelgroep in beeld te
brengen en te kunnen volgen (zie kader Centrale Toegang §2.4). Daarnaast geven veel
gemeenten aan dat de (bereidheid tot) samenwerking met ketenpartners een belangrijke bijdrage levert aan de uitvoering van het beleid voor de MO/OGGz-doelgroep.
Ook de afstemming met regiogemeenten wordt genoemd als positieve factor (zie ook
kader ‘Samenwerking’ in de regio hiervoor).

38

Trimbos-instituut

‘Succesfactoren zijn de hele goede relatie en afspraken met de corporaties,
organisaties zijn bereid om samen te werken en de betrokken bestuurders hier
bij het stadhuis en bij de instellingen.’ (Wethouder)
‘Samen met de partners werken we structureel in de wijk samen. De hele
opvang, verslavingszorg en GGz doet het hier in de regio goed. Er is wel
concurrentie, maar de samenwerking is sterker.’ (Beleidsambtenaar)

Andere, door de centrumgemeenten genoemde, bevorderende factoren zijn de uitbreiding van capaciteit in de opvangvoorzieningen, het realiseren van AWBZ-gefinancierde
voorzieningen voor (langdurig) verblijf, de betrokkenheid van de uitvoerend werkers,
een breed gedragen visie op het plan van aanpak, convenanten en/of afspraken met
woningcorporaties, de regierol van de gemeente en de beschikbaarheid van ‘good
practices’ bij andere gemeenten.

Trimbos-instituut

39

DEEL II: Omvang doelgroepen
en doelbereik

Toelichting
Deel II van deze monitor heeft betrekking op de omvang van de doelgroepen, het
doelbereik en de geleverde inspanningen van gemeenten ten aanzien van het Stedelijk Kompas.
Zoals in §1.3 is aangegeven, is aan de 39 centrumgemeenten gevraagd of er nieuwe
gegevens beschikbaar waren over de omvang van de doelgroep. Ook is iedere
gemeente gevraagd om per doelstelling aan te geven of er inmiddels een meetbare
definitie en een nulmeting is vastgesteld.
In totaal hebben 32 centrumgemeenten aangegeven dat ze beschikten over nieuwe
omvangcijfers en/of vastgestelde meetbare definitie(s) en/of (een) nulmeting(en).
Deze gemeenten zijn in februari 2011 opnieuw benaderd met een korte gemeentespecifieke vragenlijst. De vragenlijst bestond uit maximaal drie vragenblokken:
• Veranderingen in de omvang van de doelgroep.
• Gemeenten die meetbare doelen hadden zonder dat er een nulmeting beschikbaar
was, werd gevraagd om een inschatting te geven of de gestelde doelen gehaald
zouden worden.
• Gemeenten met meetbare doelen en een nulmeting werd verzocht om de cijfers
over doelbereik en prestaties.
Aanvullend op de informatie uit de vragenlijsten, is gekeken naar (voortgangsrapportages van) de Stedelijk Kompassen en overige relevante beleidsdocumentatie.

42

Trimbos-instituut

3 Omvang doelgroepen
De centrumgemeenten hebben bij het indienen van hun Stedelijk Kompas aantallen
feitelijk daklozen, residentieel daklozen, dreigend of potentieel daklozen en zwerfjongeren vermeld. De cijfers van de verschillende centrumgemeenten zijn niet goed met
elkaar vergelijkbaar om de volgende vier redenen:
• Niet alle gemeenten hanteren dezelfde definities;
• Gemeenten tellen niet op dezelfde manier: sommige gemeenten extrapoleerden
landelijke schattingen naar hun lokale bevolking, andere schatten het aantal op
basis van interviews met professionals, en weer andere gebruiken de registraties
van opvanginstellingen als basis;
• Sommige gemeenten geven aantallen voor de gehele regio waarvoor zij verantwoordelijk zijn, terwijl andere alleen rapporteren over de in de centrumgemeente
verblijvende daklozen;
• De cijfers hebben betrekking op verschillende jaartallen, waardoor sommige actueel
zijn en andere inmiddels verouderd zijn.
Desondanks zullen we in dit hoofdstuk de relatieve omvang van de verschillende doelgroepen in de centrumgemeenten voorzichtig met elkaar vergelijken. We menen dat
dit gerechtvaardigd is omdat een telling van het aantal feitelijk daklozen van het CBS
en de opgaven van de centrumgemeenten elkaar niet veel ontlopen. Daarbij tonen we
de omvang van de doelgroepen als aandeel van de bevolking in vier brede categorieën:
gemeenten met relatief veel daklozen, de gemeenten met een boven gemiddeld aandeel
daklozen, de gemeenten met minder daklozen dan gemiddeld en de gemeenten met
relatief weinig daklozen.5 Voor die gemeenten die voor de Monitor Stedelijk Kompas
2010 nieuwe aantallen leverden, tonen we bovendien of het aantal is gestegen of
gedaald ten opzichte van de vorige meting en de voornaamste reden daarvan.

3.1 Feitelijk daklozen
Nagenoeg alle centrumgemeenten hebben zich aangesloten bij de definitie van feitelijk
daklozen zoals gehanteerd door de VNG (Heineke, Bosker en van Deth, 2007: 11) en
door de vier grootste steden in het Plan van Aanpak (2006: 7). Volgens deze definitie
zijn feitelijk daklozen “personen die niet beschikken over een eigen woonruimte en
die voor een slaapplek gedurende de nacht ten minste één nacht (in de maand) waren
aangewezen op buiten slapen ofwel overnachten in de openlucht en in overdekte open5

Als grens tussen de uiterste en de middelste categorieën hanteerden we 1 standaarddeviatie boven of
onder gemiddeld.

Trimbos-instituut

43

bare ruimten (portieken, fietsenstallingen, stations, winkelcentra of een auto) en binnen
slapen in passantenverblijven van de maatschappelijke opvang, inclusief eendaagse
noodopvang, of binnen slapen bij vrienden, kennissen of familie, zonder vooruitzichten
op een slaapplek voor de daarop volgende nacht.”
De opgaven van het aantal feitelijk daklozen volgens de centrumgemeenten en een
recente telling door het CBS ontlopen elkaar nauwelijks. Volgens opgaven van de 39
centrumgemeenten bedraagt het aantal feitelijk daklozen in totaal samen 9.700. Opgeteld bij de in 2006 geschatte 7.650 feitelijk daklozen in de vier grootste steden (Rijk en
vier grote steden, 2006) komt het totaal op 17.350 volgens tellingen en schattingen
van alle 43 centrumgemeenten. Begin 2009 telde het CBS 17.500 feitelijk daklozen in
Nederland (CBS, 2010: 60).
Er zijn meer gemeenten waar het aantal feitelijk daklozen daalde dan steeg. Er zijn
negentien gemeenten die het aantal feitelijk daklozen in hun regio voor de tweede maal
(of vaker) geteld hebben. In die negentien gemeenten is het aantal feitelijk daklozen
gelijk gebleven in vier gemeenten, in zes gemeenten is het aantal gestegen en in negen
gedaald.
De daling van het aantal feitelijk daklozen kan echter niet zonder meer toegeschreven
worden aan het succes van het Stedelijk Kompas. Bij zeven van de negen gemeenten
waar het aantal lager is dan in de vorige meting ligt dit (mede) aan een definitiewijziging
of een andere manier van tellen dan bij de eerste meting. Daarnaast geven vier van
deze negen gemeenten aan dat de daling van de feitelijk daklozen het gevolg is van
hun beleid: zij brengen feitelijk daklozen onder in woonvoorzieningen of kunnen hen
beter doorgeleiden en doorverwijzen.
Evenzo kan een stijging van het aantal feitelijk daklozen niet zonder meer toegeschreven worden aan falend gemeentelijk beleid. Bij twee van de zes gemeenten waar
het aantal toenam speelden definitiewijzigingen en andere manieren van tellen een
belangrijke rol.
Twee gemeenten stellen dat de financiële crisis er toe heeft geleid dat mensen hun
schulden niet meer konden betalen en daardoor dakloos raakten. Er zijn ook twee
gemeenten waar een stijging van het aantal feitelijk daklozen op te vatten is als een
succes van beleid: in een gemeente worden daklozen door betere bemoeizorg en doorgeleiding beter gesignaleerd en geregistreerd, en in de andere verbeterde de registratie
en nam de capaciteit in de opvang toe. Hierdoor registreerden zij meer daklozen. Twee
gemeenten gaven geen toelichting op de stijging (tabel 3.1).

44

Trimbos-instituut

Tabel 3.1 Vergelijking feitelijk daklozen per 1.000 inwoners per regio waarvoor elke centrum­
gemeente verantwoordelijk is; stijging en daling t.o.v. vorige meting en vermoedelijke
oorzaken van stijging of daling.

à



æ

Almere





Amersfoort





ä

Apeldoorn





æ



Arnhem





æ



Assen





Bergen Op Zoom

onbekend: feitelijk en residentieel daklozen samen

Bredab





Delft





Den Boschc





Den Helder





Deventera





Doetinchem







Dordrecht







ä



Ede





Eindhoven







æ



Emmen




ä



Enschede









deel stroomt door naar
woonvoorzieningen

ä

meer geregistreerd en­
registratie verbeterd




à

äc



Beleid





Niet bekend



Almeloa

Externe
oorzaken

Alkmaar

a

Oorzaak stijging/ daling:

Definitie
methode

Feitelijk daklozen
Stijging/ daling

Centrum
gemeente

betere registratie door betere
signalering en doorgeleiding

à





Gouda







Groningen







Haarlem





Heerlen





Helmond







Hilversum







Hoorn





Leeuwarden





Leiden





Maastricht





ä


betere doorgeleiding en meer
samenwerking



à
æ



æ




æ



Trimbos-instituut

eerste resultaten beleid
worden nu zichtbaar

45







Purmerend

onbekend: feitelijk en residentieel daklozen samen

Spijkenisse

onbekend: feitelijk en residentieel daklozen samen

Tilburg





Venlo





Vlaardingen





Vlissingen



Zaanstad





Zwollea





æ


Beleid



Oss

Niet bekend

Nijmegen

Externe
oorzaken

Oorzaak stijging/ daling:

Definitie
methode

Feitelijk daklozen
Stijging/ daling

Centrum
gemeente





deel stroomt door naar
­woonvoorzieningen

æ

a Met uitzondering van Enschede leverden de vier Overijsselse centrumgemeenten geen nieuwe gegevens
aan over de omvang van de doelgroep. Gebruikt zijn de meest recente gegevens volgens Biesma et al
(2010). Voor de veranderingen t.o.v. de vorige meting zijn de gegevens van deze gemeenten voor 2009
vergeleken met die van 2008.
b De definitie in Breda is ruimer dan die van de VNG en G4. In de groep die in Breda als dak- en thuisloos
zijn geregistreerd, zijn ook mensen opgenomen die kortstondig dakloos zijn geweest en verder geen gebruik
hebben gemaakt van het zorgaanbod.
c Den Bosch heeft in 2010 een nieuwe telling gehouden van de bijzondere doelgroepen. Het totaal steeg
met 19%, maar in de nieuwe telling wordt geen onderscheid gemaakt tussen feitelijk, residentieel of dreigend daklozen en zwerfjongeren. Het is dus niet duidelijk in hoeverre deze stijging ook optrad bij feitelijk
daklozen. Voor de berekening van het relatieve aantal (bolletjes) is in deze tabel gebruik gemaakt van het
oude aantal uit 2006.
Betekenis van de symbolen
relatieve aantallen (bolletjes)

veranderingen (pijltjes)

: relatief weinig (Z < -1)

ä: meer dan 10% gestegen t.o.v. MSK 2009

: minder dan gemiddeld (-1 ≤ Z < 0)

à: minder dan 10% gestegen of gedaald

: meer dan gemiddeld (0 ≤ Z < 1)

æ: meer dan 10% gedaald t.o.v. MSK 2009

: relatief veel (Z ≥ 1)

Geen pijltje: geen nieuwe gegevens of in MSK 2009
nog geen gegevens

46

Trimbos-instituut

3.2 Residentieel daklozen
Bijna alle centrumgemeenten hanteren de definitie van residentieel daklozen zoals
gehanteerd door de VNG (Heineke, Bosker en van Deth, 2007: 11) en door de vier
grootste steden in het Plan van Aanpak (2006: 7). Volgens deze definitie zijn residentieel daklozen “personen die als bewoner staan ingeschreven bij instellingen voor
maatschappelijke opvang (internaten en sociale pensions, woonvoorzieningen op basis
van particulier initiatief dat zich richt op semipermanente bewoning door daklozen en
particuliere commerciële pensions waar voornamelijk daklozen wonen).”Er zijn ook
enkele gemeenten een iets afwijkende definitie hanteren. In Enschede behoren bewoners van woonvoorzieningen bijvoorbeeld tot de doelgroep begeleid wonen en niet tot
de residentieel daklozen.
Van 35 van de 39 centrumgemeenten zijn aantallen residentieel daklozen bekend. In
totaal tellen zij ongeveer 7.800 residentieel daklozen. De vier grootste steden schatten
in 2006 dat er 2.500 residentieel daklozen binnen hun regio waren (Rijk en vier grote
steden, 2006). Daarmee zou het totaal aantal residentieel daklozen op 10.300 komen.
Op basis van Stedelijke Kompassen schat Cebeon het aantal residentieel daklozen op
13.000 (Cebeon, 2011: 15). De Stedelijke Kompassen gaan uit van een aantal residentieel daklozen op een bepaald meetmoment. Wanneer we echter kijken naar het totaal
aantal mensen dat gedurende een heel jaar gebruik maakte van de maatschappelijke
opvang – ook al is het maar enkele nachten– komt het aantal aanzienlijk hoger uit. Naar
schatting maakten 50.000 cliënten in 2009 op enig moment gebruik van de maatschappelijke opvang (Tuynman en Planije, 2011).6
Bij 17 centrumgemeenten zijn de gegevens geactualiseerd en de overige gemeenten
werken met de aantallen residentieel daklozen volgens schattingen en tellingen bij inlevering van hun Stedelijk Kompas. In 9 centrumgemeenten steeg het aantal residentieel
daklozen ten opzichte van de vorige meting, in 5 daalde het aantal, en in 3 bleef het
aantal min of meer gelijk. Een veelgenoemde oorzaak voor stijging van aantallen residentieel daklozen is dat instellingen de groep beter registreren. Drie gemeenten schreven
de toename van het aantal residentieel daklozen in hun regio toe aan uitbreiding van de
capaciteit van hun opvangvoorzieningen. De gemeenten waar de aantallen residentieel
daklozen daalden gaven over het algemeen geen oorzaak aan voor de daling (tabel 3.2).

6	Schatting gebaseerd op een telling van het totaal aantal unieke cliënten dat in 2009 op enig moment gebruik
maakte van instellingen voor maatschappelijke opvang die aangesloten zijn bij de Federatie Opvang.

Trimbos-instituut

47

Tabel 3.2. Vergelijking residentieel daklozen per 1.000 inwoners per regio waarvoor elke
­centrumgemeente verantwoordelijk is; stijging en daling t.o.v. vorige meting en
­vermoedelijke oorzaken van stijging of daling.



Almere





ä



Amersfoort





ä



Apeldoorn





æ



Arnhem





Assen



Bergen Op Zoom

onbekend: feitelijk en residentieel daklozen samen

Breda





Delft





Den Bosch





Den Helder





Deventera





Doetinchem

onbekend

Dordrecht





Ede





Eindhoven







Emmen







Enschedea



Gouda
Groningen
Haarlem



Heerlen









Helmond









Hilversum







Hoorn





Leeuwarden





Leiden





Maastricht







Nijmegen







Oss





Uitbreiding capaciteit
­crisisopvang

ä



æ





Toename basisvoorzieningen



æ



æ





ä



ä





ä







ä





à
æ

Beleid

Almeloa

Niet bekend



Externe
oorzaken

Alkmaar

48

Oorzaak stijging/ daling:

Definitie
methode

Residentieel
daklozen

Stijging/ daling

Centrum
gemeente







à

à


Trimbos-instituut

onbekend: feitelijk en residentieel daklozen samen

Tilburg





Venlo





Vlaardingen





Vlissingen





Zaanstad





Zwollea





Beleid

Spijkenisse

Niet bekend

onbekend: feitelijk en residentieel daklozen samen

Externe
oorzaken

Purmerend



Oorzaak stijging/ daling:

Definitie
methode

Residentieel
daklozen

Stijging/ daling

Centrum
gemeente


ä







Uitbreiding capaciteit

ä

a Met uitzondering van Enschede leverden de vier Overijsselse centrumgemeenten geen nieuwe gegevens
aan over de omvang van de doelgroep. Gebruikt zijn de meest recente gegevens volgens Biesma et al
(2010). Voor de veranderingen t.o.v. de vorige meting zijn de gegevens van deze gemeenten voor 2009
vergeleken met die van 2008 (en niet met de omvangschattingen in de MSK 2009).
Betekenis van de symbolen
relatieve aantallen (bolletjes)

veranderingen (pijltjes)

: relatief weinig (Z < -1)

ä: meer dan 10% gestegen t.o.v. MSK 2009

: minder dan gemiddeld (-1 ≤ Z < 0)

à: minder dan 10% gestegen of gedaald

: meer dan gemiddeld (0 ≤ Z < 1)

æ: meer dan 10% gedaald t.o.v. MSK 2009

: relatief veel (Z ≥ 1)

Geen pijltje: geen nieuwe gegevens of in MSK 2009
nog geen gegevens

3.3 Potentieel of dreigend daklozen
Gemeenten hanteren verschillende definities van potentieel of dreigend daklozen (zie
ook Planije, Maas en Been, 2010: 18). Er zijn twee hoofdgroepen van definities te
onderscheiden:
• Brede definitie: sommige gemeenten rekenen tot de potentieel daklozen de gehele
brede doelgroep van het gemeentelijke beleid op het terrein van de openbare
geestelijke gezondheidszorg (OGGz) in het kader van prestatieveld 8 van de Wet
maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Daarbij gaat het om mensen met meervoudige problematiek, die sociaal kwetsbaar zijn en onvoldoende zelfredzaam. Ze
confronteren de omgeving met hun problemen doordat zij overlast veroorzaken of
doordat hun omgeving zich zorgen over hen maakt.
• Smalle definitie: de meeste gemeenten spitsen de omschrijving van de doelgroep
echter toe op specifiekere groepen, bijvoorbeeld ex-daklozen die weer zelfstandig
zijn gaan wonen, mensen die vanwege huurschulden uit huis gezet dreigen te

Trimbos-instituut

49

worden, personen die ontslagen worden uit detentie of klinische zorg zonder huisvesting, maar met een zorgvraag, of het aantal cliënten van vangnetteams.
De methoden om de omvang van de doelgroep vast te stellen verschillen ook. Een
grote groep gemeenten schat de omvang van de potentieel daklozen in hun verzorgingsgebied door landelijke omvangschattingen te vertalen naar het totaal aantal
inwoners in hun regio. Een andere groep telt specifieke mensen die bij hen bekend
zijn via meldingen en registraties, bijvoorbeeld mensen die uit huis gezet dreigen te
worden of ex-gedetineerden. De aantallen in deze gemeenten zijn over het algemeen
veel lager dan in de gemeenten die landelijke omvangschattingen naar hun eigen regio
extrapoleren.
Van de 39 centrumgemeenten waren er 30 die een omvangschatting van de doelgroep potentieel of dreigend daklozen gaven. Het totaal van de omvangschattingen
van deze 30 gemeenten bedraagt 33.300 personen, variërend van 1 per 10.000 regioinwoners tot 101 (gemiddeld 32). Dit is een aanwijzing dat de meeste gemeenten niet de
brede definitie hanteren en dus niet alle mensen met OGGz-problematiek als potentieel
daklozen beschouwen. Het aantal is namelijk –ook wanneer we rekening houden met
de gemeenten waarvoor geen gegevens beschikbaar zijn– veel lager dan schattingen
van de omvang van de brede OGGz-doelgroep. Recentelijk schatte de Gezondheidsraad
dat “150.000 mensen in Nederland niet in hun eigen bestaansvoorwaarden [kunnen]
voorzien, door een combinatie van psychische en andere problemen.” (Gezondheidsraad, 2011: 3).7 Cebeon (2011: 15) schat de omvang van de doelgroep –gebaseerd op
Stedelijke Kompassen en tellingen van langdurig arme huishoudens met betalingsachterstanden– indicatief op 60.000.
Gezien het feit dat gemeenten zulke verschillende definities en methoden hanteren
presenteren we geen tabel met relatieve omvang, alleen de verschillen ten opzichte van
de vorige meting (tabel 3.3). Amersfoort en Ede rapporteerden dit jaar een omvangschatting van de doelgroep en in het vorige jaarbericht nog niet (Planije et al, 2010).
Er zijn negen gemeenten die (minstens) voor de tweede maal een omvang van de
doelgroep rapporteerden. Vijf van deze gemeenten rapporteerden een lager aantal dan
in het jaarbericht 2009, twee gemeenten tellen een hoger aantal dreigend daklozen dan
de vorige meting, en in twee bleef het aantal min of meer gelijk.
Er kan niet veel gezegd worden over de oorzaken van de daling in vijf gemeenten:
Haarlem rapporteerde dit jaar het aantal dreigend daklozen in een deel van zijn verzorgingsgebied en in de vorige monitor voor het gehele verzorgingsgebied; Eindhoven
corrigeerde zijn cijfers en de andere drie steden waar het aantal dreigend daklozen
daalde rapporteerden geen mogelijke oorzaken.

7

50

De Gezondheidsraad baseert zich op omvangschattingen van SGBO en Research voor Beleid.

Trimbos-instituut

Tabel 3.3 stijging en daling van aantallen dreigend daklozen t.o.v. vorige meting en vermoedelijke

Almeloa

æ

Almere

ä

Breda

à

Deventera

æ

Eindhoven

æ



Enschedea

ä



Groningen

à

Haarlem

æ

Zwolle

a

Beleid

Niet bekend

Externe
oorzaken

Oorzaak stijging/ daling:

Definitie
methode

Centrum gemeente

Stijging/ dalingb

oorzaken van stijging of daling.










æ



a Met uitzondering van Enschede leverden de vier Overijsselse centrumgemeenten geen nieuwe gegevens aan
over de omvang van de doelgroep. Gebruikt zijn de meest recente gegevens volgens Biesma et al (2010). Voor de
veranderingen t.o.v. de vorige meting zijn de gegevens van deze gemeenten voor 2009 vergeleken met die van
2008 (en niet met de omvangschattingen in MSK2009).
b Een verandering van 10% of minder ten opzichte van de vorige meting beschouwen we als gelijk gebleven ().

3.4 Zwerfjongeren
In 2010 kwamen het Rijk, lokale overheden en zorgaanbieders de definitie van zwerfjongeren overeen (Ministerie voor Jeugd en Gezin 2010). Volgens deze definitie zijn
zwerfjongeren “feitelijk of residentieel daklozen onder de 23 jaar met meervoudige
problemen.” In 2010 hanteerden de meeste gemeenten nog eigen definities. Deze
definities lijken daar over het algemeen op, maar kennen vaak een andere leeftijdsgrens:
meestal tot 25 jaar. Een klein aantal gemeenten telde deze groep bij de feitelijk en
residentieel daklozen. De Algemene Rekenkamer heeft veel pionierswerk verricht op het
gebied van zwerfjongeren en veel gemeenten baseren zich voor hun omvangschattingen
dan ook op schattingen en tellingen van de Algemene Rekenkamer. Er zijn echter steeds
meer gemeenten die op basis van eigen registraties en tellingen tot omvangschattingen
komen: een teken dat gemeenten de doelgroep steeds beter in beeld krijgen.
Van de 39 centrumgemeenten zijn er 30 die een omvangschatting gaven van het
aantal zwerfjongeren in hun gemeente. Zij komen in totaal op bijna 2.700 zwerfjongeren:
dat komt neer op gemiddeld 2 per 10.000 regio-inwoners. Wanneer we op basis van
dit gemiddelde het aantal zwerfjongeren in de overige 9 centrumgemeenten schatten,
komen we uit op een totaal van 3.170 zwerfjongeren in 39 centrumgemeenten. Het

Trimbos-instituut

51

aantal zwerfjongeren in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht bedroeg in 2007
volgens opgaven van deze steden 3.070 (Algemene Rekenkamer 2008: 55). Dat zou
betekenen dat er naar schatting in totaal ongeveer 6.200 zwerfjongeren zijn. In 2009
waren er naar schatting 5.300 cliënten van 18 tot en met 22 jaar die gebruik maakten
van de maatschappelijke opvang (Tuynman en Planije, 2011).
Twee gemeenten rapporteerden het aantal zwerfjongeren in hun regio dit jaar voor
het eerst. Zeventien gemeenten rapporteerden voor (minstens) de tweede keer het
aantal zwerfjongeren in hun regio. In 7 van deze 17 gemeenten daalde het aantal
zwerfjongeren, in 8 steeg dat, en in 2 bleef het aantal min of meer gelijk. Slechts 3
gemeenten schreven deze veranderingen mede toe aan hun beleid, de overige gaven
geen verklaring of noemden andere (externe) oorzaken (tabel 3.4).
Tabel 3.4 Vergelijking zwerfjongeren per 1.000 inwoners per regio waarvoor elke centrumgemeente
verantwoordelijk is; stijging en daling t.o.v. vorige meting en vermoedelijke oorzaken van
stijging of dalinga



Almerec



Amersfoort



Apeldoornd

Intensivering (traject)begeleiding, ook voor jongeren die
niet langer in de voorziening
gehandhaafd kunnen worden.
Daardoor wervende werking
in regio.

ä









c









Arnhem







æ



Assen



Bergen Op Zoom





Breda







æ



Delft

onbekend

Den Bosch

onbekend

Den Helder

onbekend

Deventerb



æ



Doetinchem

onbekend

Dordrecht



Ede



Eindhoven
Emmen

æ

















Enschedeb







Gouda

onbekend

Groningen



Haarlem



52



ä



à







Beleid

Almelob

Niet bekend



Externe
oorzaken

Alkmaar

Oorzaak stijging/ daling:

Definitie
methode

Zwerfjongeren
Stijging/ daling

Centrum
gemeente

ä



ä



ä






æ



æ





Trimbos-instituut







Hoorn





Leeuwarden



Leiden



Maastricht

onbekend

Nijmegen







Oss







Purmerend



Spijkenisse

onbekend

Tilburg







Venlo







Vlaardingen







Vlissingen





Zaanstad





Zwolleb







ä

Beleid



Hilversum

Niet bekend

onbekend

Helmonde

Externe
oorzaken

Heerlen

Oorzaak stijging/ daling:

Definitie
methode

Zwerfjongeren
Stijging/ daling

Centrum
gemeente




Recidive neemt af door
­verbetering registratie

æ

ä



Zwerfjongeren eerder in beeld
en eerder en beter passende
hulp en begeleiding.




à




ä



a Voor de weergave van het aantal bolletjes is het gemiddelde en de standaarddeviatie gebruikt exclusief Almere.
b Met uitzondering van Enschede leverden de vier Overijsselse centrumgemeenten geen nieuwe gegevens aan
over de omvang van de doelgroep. Gebruikt zijn de meest recente gegevens volgens Biesma et al (2010). Voor
de veranderingen t.o.v. de vorige meting zijn de gegevens van deze gemeenten voor 2009 vergeleken met die
van 2008 (en niet met de omvangschattingen in MSK 2009).
c Almere telde een uitzonderlijk hoog aantal. Naast oorzaken als goede registratie en een jonge bevolking spelen
hierbij mee dat Almere een ruimere leeftijdsgrens (tot 25 jaar) hanteert en dat kinderen die met hun ouder(s)
worden opgevangen ook meegeteld worden. Overigens zijn de meeste Flevolandse zwerfjongeren 18 jaar of
ouder (Benschop en Korf, 2009:99). Betreft gegevens 2009.
d Apeldoorn telt risicojongeren, een bredere groep dan de zwerfjongeren.
e Helmondse zwerfjongeren betreft alleen de residentieel daklozen
Betekenis van de symbolen
relatieve aantallen (bolletjes)

veranderingen (pijltjes)

: relatief weinig (Z < -1)

ä: meer dan 10% gestegen t.o.v. MSK 2009

: minder dan gemiddeld (-1 ≤ Z < 0)

à: minder dan 10% gestegen of gedaald

: meer dan gemiddeld (0 ≤ Z < 1)

æ: meer dan 10% gedaald t.o.v. MSK 2009

: relatief veel (Z ≥ 1) incl. Almere

Geen pijltje: geen nieuwe gegevens of in MSK 2009
nog geen gegevens

Trimbos-instituut

53

Good practice: laagdrempelig onderwijs op woonvoorziening
voor zwerfjongeren8
Eén van de geïnterviewde uitvoerende organisaties betrof een opvanginstelling
voor dak- en thuisloze jongeren. Deze instelling biedt –naast opvang en begeleiding– ook onderwijs binnen de woonvoorziening zelf, aangeboden door het ROC.
De provincie steunt dit project.
Laagdrempelig onderwijs op de woonvoorziening zelf heeft voordelen. Zo is de
relatie met de docenten persoonlijk en direct en de trainingsgroepen zijn klein
en sluiten aan op de dagroutines van de woonzorg. Ook voelen de jongeren
zich in deze bekende omgeving meer op hun gemak dan op een grootschalige
campus van een ROC.
De betrokkenen slagen erin jongeren weer het onderwijs in te laten stromen.
Van de 27 jongeren volgen er nu 20 onderwijs. Een aantal jongeren is er zelfs
in geslaagd door te stromen naar een volgend onderwijsniveau. Een tweede
resultaat is dat de woonzorg er beter in slaagt jongeren effectief te begeleiden
bij het werken aan hun probleemgedrag, omdat ze de gevolgen van hun gedrag
op ‘school’ direct merken in de woonvoorziening en andersom. Woonbegeleiders
en docenten zijn beter in staat jongeren te stimuleren, activeren en motiveren,
omdat ze directer van docenten signalen krijgen over het gedrag van de jongeren.
De nieuwe situatie leidt regelmatig tot onrust. Als er in de woonzorg ’s avonds
ongeregeldheden ontstaan, dan werkt dat de volgende dag door in het onderwijs. Het omgekeerde was ook het geval. Een jongere die de trainingsgroep uit
wordt gestuurd wegens ontoelaatbaar gedrag, zorgt voor onrust in de dagelijkse
routines van de woonzorg. Het vergt intensieve afstemming en doorzettingsvermogen van zowel de docenten als de woonbegeleiding om woonzorg en
onderwijs goed te laten verlopen.
Het ROC gaat haar onderwijs ontwikkelen op basis van door woonbegeleiders
gesignaleerde leervragen. Denk hierbij aan werkvaardigheden als ‘op tijd
opstaan’ of ‘omgaan met geld’. De dagroutine van de woonzorg biedt ook
mogelijkheden voor het onderwijs: een gezamenlijk ontbijt kan bijvoorbeeld
worden uitgevoerd door jongeren die kooklessen volgen.

8

54

De informatie in dit kader is ontleend aan het interview en aan Terwijn (2010).

Trimbos-instituut

De instelling, het ROC en de jongeren lopen wel tegen financiële en administratieve drempels aan. Om het schoolgeld te kunnen betalen moeten jongeren
–veelal kampend met problematische schulden– een aanvullende beurs krijgen
van DUO (de landelijke Dienst Uitvoering Onderwijs). Daarvoor is echter een
verklaring nodig van de ouders dat deze niet kunnen meebetalen, maar de
doelgroep heeft meestal geen contact meer met hun ouders en kunnen deze
verklaring daarom niet krijgen. DUO ziet daarin echter geen reden om van haar
regels af te wijken, zodat het verkrijgen van voorschotten voor schoolgeld bij
andere instanties zoals gemeente en schuldhulpverlening veel bureaucratische
inspanningen vergt.

Trimbos-instituut

55

4 Doelbereik en prestaties
Zoals in de rapportage van de Monitor Stedelijk Kompas over 2009 al werd vastgesteld,
hebben de 39 centrumgemeenten globaal dezelfde ambities. Samengevat komt dat neer
op het terugdringen en voorkomen van dak- en thuisloosheid en het verbeteren van de
kwaliteit van leven van de betreffende doelgroep. Om deze ambities te kunnen verwezenlijken heeft het merendeel van de gemeenten dezelfde doelstellingen opgenomen als
in het Plan van Aanpak G4. Een aantal doelstellingen is door de 39 centrumgemeenten
anders geformuleerd of aangevuld met andere doelstellingen (zie ook Planije, Maas &
Been, 2010). Om de kwantitatieve resultaten van het Stedelijk Kompas inzichtelijk te
maken, is het gewenst dat gemeenten meetbare doelstellingen vaststellen9. Daarbij is
ook uitleg noodzakelijk over de processen die ten grondslag liggen aan de mate van
voortgang. Als er bijvoorbeeld grote vooruitgang is geweest in een bepaalde periode
heeft het meerwaarde om inzichtelijk te maken wat het succes veroorzaakt. Hetzelfde
geldt als de voortgang ogenschijnlijk minder groot is. In de MSK rapportage 2009
(Planije, Maas & Been, 2010) werd geconstateerd dat veel doelstellingen nog niet door
alle gemeenten dusdanig uitgewerkt zijn dat ze meetbaar zijn. 8
In dit hoofdstuk wordt gekeken naar het doelbereik en de prestaties in het jaar
2010. Daartoe beperken we ons tot de gemeenten die beschikken over kwantitatieve resultaten met betrekking tot het bereiken van de doelstellingen in het Stedelijk
Kompas. De gegevens van de centrumgemeenten zijn niet met elkaar vergelijkbaar. Het
is niet altijd duidelijk of en in hoeverre de aangeleverde gegevens van de centrumgemeenten betrekking hebben op de gehele regio of op de gemeente zelf. Ook hebben
de gepresenteerde cijfers betrekking op verschillende jaartallen. Daarnaast hanteren de
gemeenten verschillende definities, bijvoorbeeld over wat exact wordt verstaan onder
een individueel trajectplan of hoe overlast wordt gemeten.
In hoofdstuk 5 wordt voor iedere centrumgemeente een kort overzicht gegeven van
de stand van zaken. Daarin wordt ook informatie gegeven over de doelstellingen die
(nog) niet meetbaar zijn geformuleerd.

9

Een voorbeeld van een meetbare doelstelling is dat het aantal huisuitzettingen in de periode 2008-2011 met
30% afneemt.

Trimbos-instituut

57

4.1 Voortgang ‘top vijf’ meetbare doelen
Er zijn 29 centrumgemeenten die aangeven dat zij (een deel van) de doelstellingen meetbaar hebben opgesteld. Van de 29 centrumgemeenten die aangeven dat ze meetbare
doelstellingen hebben opgesteld, zijn er 20 die kwantitatieve informatie hebben verstrekt.
Van deze 20 gemeenten zijn er 6 die voor iedere meetbare doelstelling kwantitatieve
gegevens hebben geleverd. De andere 14 gemeenten hebben voor een deel van de
doelstellingen cijfermatige informatie verstrekt.
Het betreft doelen die overeenkomen met de vijf hoofddoelstellingen van de vier
grote steden in hun Plan van Aanpak maatschappelijke opvang. Daarnaast zijn door
een aantal gemeenten aanvullende meetbare doelstellingen opgesteld. Het betreft
bijvoorbeeld doelen over het uitbreiden van de opvangcapaciteit of het in zorg brengen
van zwerfjongeren en/of tienermoeders. De volgende doelen zijn door tien of meer
gemeenten in meetbare doelstellingen geformuleerd:
• Het verminderen van het aantal huisuitzettingen en/of voorkomen van dakloosheid
als gevolg van huisuitzetting.
• Daklozen voorzien van een individueel zorgtraject.
• Het voorkomen van dakloosheid als gevolg van ontslag uit detentie.
• Het voorkomen van dakloosheid als gevolg van uitsluiting uit zorginstellingen.
• Het verminderen van overlast.
In dit hoofdstuk schetsen we de voortgang van het bereiken van deze vijf doelen op
basis van die gemeenten die daarover kwantitatieve gegevens konden leveren.

4.1.1 Het verminderen van het aantal huisuitzettingen en/of voorkomen
van dakloosheid als gevolg van huisuitzetting
Van twintig centrumgemeenten is kwantitatieve beleidsinformatie beschikbaar over
hun doelbereik aangaande het verminderen van het aantal huisuitzettingen (tabel 4.1).
Aanvullende informatie is gevonden in regionale dak- en thuislozenmonitors. Slechts
één gemeente heeft informatie verstrekt over het aantal personen dat als gevolg van
huisuitzetting dakloos is geworden.

58

Trimbos-instituut

Tabel 4.1 Doelbereik verminderen van het aantal huisuitzettingen: aantal huisuitzettingen bij
­nulmeting, tussenmeting en de gemiddelde jaarlijkse daling in %
Gemeente
Almelo (regio)a
Almere (gemeente)

b

Apeldoorn
Arnhem (regio)
Assen (regio)

c

Den Helder (gemeente)
Deventer (regio)

a

Nulmeting

Tussenmeting

Gemiddelde jaarlijkse
daling in %

2008: 104

2009: 86

17

2006: 196

2009: 162

4

2006: 46

2010: 27

10

2009: 205

2010: 200

2

2007: 100

2008: 94

6

2007: 16

2010: 14

4

2008: 78

2009: 70

10

Doetinchem (regio)

2006: 100

2010: 86

4

Dordrecht (regio)

2005: 241

2010: 140

8

a

2008: 248

2009: 216

13

2008: 146

2010: 126

7

2008: 279

2009: 258

8

Haarlem (gemeente)

2005: 122

2009: 57

13

Heerlen (gemeente)

2009: 129

2010: 65

50

Helmond (gemeente)

2007: 86

2010: 67

7

Leeuwarden (regio)e

2008: 275

2009: 225

18

Leiden (gemeente)

2007: 46

2009:42

4

Nijmegen

2007: 133

2010: 87

12

Purmerend (gemeente)

2005: 30

2009: 27

2

2008: 62

2009: 73

-

Enschede (regio)

Eindhoven (gemeente)
Groningen (regio)

Zwolle (regio)

d

a, f

Bronnen: a Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010 (Biesma et al, 2010); b Flevomonitor 2009
(Benschop en Korver, 2009) c Dak- en thuislozenmonitor 2006-2008 Assen (Oldersma et al, 2010);
d Dak- en thuislozenmonitor Groningen 2003-2009 (Oldersma et al, 2010); e Dak- en thuislozenmonitor
Fryslân (Oldersma et al, 2011).
f In 2009 is in de regio Zwolle het aantal huisuitzettingen over een groter aantal woningcorporaties
berekend dan in 2008.

Het betreft alleen huisuitzettingen bij woningcorporaties. Het is voor gemeenten niet
mogelijk om afspraken te maken met particuliere verhuurders. In vrijwel alle gemeenten is
het aantal huisuitzettingen is gedaald. Er bestaan grote verschillen tussen de gemeenten.
In twee gemeenten was de gemiddelde jaarlijkse daling van het aantal huisuitzettingen
slechts 2%, terwijl in Heerlen sprake was van een daling van 50% (zie §5.22). Hierbij
moet rekening worden gehouden met het feit of het de aantallen huisuitzettingen in
de centrumgemeente of in de hele regio betreft. Ook zijn de aantallen huisuitzettingen
afhankelijk van het aantal meegetelde corporatiewoningen. Zo daalde in Arnhem het
aantal huisuitzettingen met 2%, maar wanneer gecorrigeerd wordt voor de toename

Trimbos-instituut

59

van het aantal corporatiewoningen in die regio (zoals de gemeente zelf ook doet) daalde
het aantal huisuitzettingen per 1.000 woningen er met 8%.

4.1.2 Daklozen voorzien van een individueel trajectplan
Zes centrumgemeenten hebben kwantitatieve gegevens verstrekt over hun doelstellingen aangaande het werken met individuele trajecten (tabel 4.2).109
Tabel 4.2 Doelbereik feitelijk- en/of residentieel daklozen in traject: aantal mensen in traject
bij nulmeting, tussenmeting en aantal daklozen
Gemeente

Nulmeting

Tussenmeting

Totaal aantal daklozen

Apeldoorn*

13 trajecten (2009)

19 trajecten (2010), 46
personen zijn gescreend
en hebben intake gehad

117 feitelijk daklozen (2010)
412 residentieel daklozen (2010)

Arnhem

7 trajecten (2010)

-

219 feitelijk daklozen (2010)
± 98 residentieel daklozen (2010)

Den Helder

85 trajecten (2010)

-

46 feitelijk daklozen (2007)
41 residentieel daklozen (2007)

Doetinchem

45 trajecten (2009)

103 trajecten (t/m
november 2010)

251 feitelijk daklozen (2008)

Dordrecht**

0 trajecten (2009)

22 ex-gedetineerden in
traject, 27 overlastgevers
in traject.

444 feitelijk daklozen (2007)
146 residentieel daklozen (2007)

Eindhoven

-

299 trajecten (stand
februari 2011)

569 feitelijk daklozen (2009)
393 residentieel daklozen (2009)

Zwolle

-

94 trajecten (juni 2010)

246 feitelijk daklozen (2009)
248 residentieel daklozen (2009)

* Bron: Monitor Regionaal Kompas Oost-Veluwe Metingen 2009 en 2010 (Intraval, 2011). Het betreft
alleen trajecten voor feitelijk daklozen.
** Dordrecht heeft de ambities voor individuele trajecten voor de gehele doelgroep maatschappelijke zorg
losgelaten. De ambitie voor individuele trajecten is nu enkel gericht op ex-gedetineerden en overlastgevers
met meervoudige problematiek.

De gemeenten Apeldoorn en Arnhem hebben ook gegevens verstrekt over het aantal
trajecten voor zwerfjongeren en tienermoeders. In Apeldoorn heeft in 2009 en 2010
in totaal met 102 zwerfjongeren een intakegesprek plaatsgevonden. Hiervan zijn 31
trajecten gestart. In dezelfde periode is met 111 tienermoeders een intakegesprek
afgenomen, bij 91 tienermoeders heeft dat geleid tot een traject (zie §5.5 voor meer
informatie over Apeldoorn). In Arnhem is in 2009 en 2010 voor 82 zwerfjongeren een
individueel trajectplan opgesteld, 22 jongeren zijn uitgestroomd met een stabiele mix
(zie ook §5.6).
10	Er zijn ook gemeenten die spreken over persoonlijke begeleidingsplannen.

60

Trimbos-instituut

In hoofdstuk 5 is bij de afzonderlijke gemeenten te lezen wat er bekend is over het
werken met individuele trajectplannen.

4.1.3 Het verminderen van overlast
De door de centrumgemeenten verstrekte kwantitatieve informatie met betrekking tot
het beperken van overlast is zeer beperkt (tabel 4.3). Enkele gemeenten geven aan dat
op basis van signalen van veldwerkers de indruk bestaat dat de overlast is afgenomen.
Van twee centrumgemeenten (Almelo, Enschede) is enige informatie bekend uit de regionale dak- en thuislozen monitor. Alleen voor de gemeente Enschede kan op basis van
cijfers gezegd worden dat de door daklozen veroorzaakte overlast in 2009 is gedaald
ten opzichte van 2008.
Tabel 4.3 Doelbereik verminderen van overlast
Gemeente

Nulmeting

Meest recente meting

Almelo

-

2009: overlastgevend gedrag door 29% van
de feitelijk daklozen

Doetinchem

Sterke daling van het aantal meldingen van overlast sinds de ingebruikname van een dagcentrum met alcoholgebruikruimte. Een cijfermatige onderbouwing ontbreekt vooralsnog.

Dordrecht

-

2010: 27 overlastgevers in traject

Enschede

2008: overlastgevend gedrag door 22%
van de feitelijk daklozen en door 8% van de
residentieel daklozen

2009: overlastgevend gedrag door 17%
van de feitelijk daklozen en door 5% van de
residentieel daklozen

Haarlem

Het aantal daklozen op straat is verminderd volgens waarneming van de veldwerkers. Een
cijfermatige onderbouwing ontbreekt vooralsnog, het registratiesysteem van de veldmonitor is
nog niet operationeel.

Helmond

In 2007 30 meldingen wegens (vermoedens
van) drugsoverlast

-

Leiden

7% (Leefbaarheidsmonitor 2007)

5% (Veiligheidsmonitor 2009)

Purmerend

-

In 2010 geen overlast van daklozen

4.1.4 Het voorkomen van dakloosheid als gevolg van ontslag uit
detentie en/of uitsluiting uit een zorginstelling
Het voorkomen van dakloosheid als gevolg van ontslag uit detentie en/of uitsluiting
uit een zorginstelling wordt door veel centrumgemeenten als doelstelling genoemd.
Hoewel minstens tien gemeenten aangeven dat zij hiervoor meetbare doelstellingen
hebben geformuleerd, is er slechts één gemeente die enige cijfermatige onderbouwing
heeft verstrekt over de voortgang (zie 5.32).

4.2 Beschouwing
In de MSK rapportage 2009 werd opgemerkt dat om effecten van doelstellingen cijfermatig te kunnen weergeven, het noodzakelijk is dat doelstellingen gekwantificeerd

Trimbos-instituut

61

worden opgesteld. Belangrijk is om de juiste indicatoren bij de doelstellingen te definiëren en hierover afspraken te maken met de betrokken partijen.
Een jaar later blijkt dat het voor de meeste gemeenten nog te vroeg is om aan
de hand van kwantitatieve gegevens de resultaten inzichtelijk te maken11. Van slechts
twee doelstellingen (verminderen aantal huisuitzettingen en daklozen voorzien van
een individueel trajectplan) wordt door een beperkt aantal gemeenten een cijfermatige
onderbouwing gegeven. Voor veel gemeenten geldt dat zij nog geen meetbare doelstellingen hebben vastgesteld. Ook is bij veel gemeenten nog niet vastgesteld welk jaartal
gehanteerd wordt als nulmeting, om de resultaten van de geleverde inspanningen tegen
af te kunnen zetten. Enkele gemeenten geven aan dat hun doelstellingen, op basis van
voortschrijdend inzicht, opnieuw gedefinieerd moeten worden, evenals de afspraken
ten aanzien van de nulmeting en de indicatoren. Veel gemeenten zijn nog volop bezig
met verwezenlijken van een aantal randvoorwaarden zoals het orde krijgen van een sluitende registratie, het inrichten van een vorm van centrale toegang en/of het opzetten
van cliëntvolgsystemen. Een mogelijk hulpmiddel bij het kwantificeerbaar maken van
de doelstellingen is de ‘Handreiking operationalisatie doelstellingen Monitor Stedelijk
Kompas’ van het Trimbos-instituut (Maas, Planije en Been, 2010).10

Stedelijk Kompas vanuit cliëntenperspectief
Wat opvalt, is dat er voor cliënten en hun vertegenwoordigers nog een grote
afstand lijkt te bestaan tussen de beleidsplannen in het Stedelijk Kompas en de
alledaagse realiteit in de opvang.
‘Dat Kompas is een ambtelijk stuk met statistische informatie. Maar waar
blijven de cliënten?’
‘Natuurlijk besteden we vanuit de cliëntenraad ook aandacht aan dat Kompas,
het staat ook iedere keer op de agenda, maar praktische zaken zijn ook heel
belangrijk. De prioriteit ligt voor ons nu bij het werken aan vertrouwen bij
de achterban. Vragen van cliënten gaan vooral over praktische, interne zaken
[zoals de maaltijdvoorziening, veiligheid of de beschikbaarheid van internet].
De mensen moeten zien dat er ook echt iets wordt gedaan met hetgeen bij de
cliëntenraad wordt neergelegd.’

11	Ook in de G4 heeft het de nodige tijd gekost om de voortgang van de doelstellingen te kunnen monitoren.
Door moeilijkheden met de implementatie van de vereiste werkvormen en organisatie van gegevens, hadden de
vier gemeenten niet eerder dan in 2009 een volledig operationeel cliëntvolgsysteem.

62

Trimbos-instituut

• Nog weinig zicht op effecten
Omdat veel van de voornemens uit het Kompas nog in ontwikkeling zijn, is
het voor de meeste cliëntvertegenwoordigers nog moeilijk te beoordelen welke
praktische gevolgen het heeft. Ook is er een enkele cliëntenvertegenwoordiger
die geen zicht heeft op de uitwerking van verschillende plannen omdat hij
onvoldoende geïnformeerd wordt.
• Positieve punten
Cliëntvertegenwoordigers vinden het positief dat de gemeente aandacht
besteedt aan een doelgroep die in hun ogen vaak onderbelicht blijft. In een
aantal steden merken cliënten dat er meer (opvang)voorzieningen zijn gerealiseerd en dat instellingen meer willen gaan samenwerken. Een ander door
cliënten genoemd positief punt is regiospreiding:
‘De nieuwe voorzieningen in de regiogemeenten, de signalen daarop zijn positief, dat mensen kunnen terugvallen op hun eigen roots. Dat zie je bijvoorbeeld
als aan de mensen die in de algemene opvang zitten gevraagd wordt wie er
terug wil naar z’n eigen regio, dat wordt over het algemeen als heel prettig
wordt ervaren.’
• Cliëntenraadpleging
De meeste geïnterviewde cliëntvertegenwoordigers geven aan dat zij door de
opvanginstelling en gemeente worden geïnformeerd over en betrokken bij de
plannen. Vaak is het overleg met gemeente er ook formeel geregeld:
‘Zorg dat het Stedelijk Kompas blijft bestaan. Dat het Rijk stimuleert dat de
gemeente daar echt aandacht aan geeft, aan maatschappelijke opvang, vrouwenopvang, verslavingszorg, jeugdzorg, psychiatrie. Als je dat allemaal in de
Wmo-raad zou bespreken heb je niet van iedere instelling iemand, daar mogen
maar een paar mensen in. Dat motiveert niet. Zoals het nu is [met aparte cliëntenraadpleging voor prestatievelden 7-9] krijg je echt te horen wat er speelt.
Dan luisteren ze ook meer.’
In een andere gemeente verving het Kompas de OGGz-platforms zonder dat er
iets voor in de plaats kwam:
‘Voorheen waren er nog wel OGGz-overlegplatforms. Nu niet meer. Nu trek
ik zelf aan de bel over individuele gevallen, of ik word uitgenodigd. Er is
geen formeel overleg, alleen een enkel formeel adviesverzoek aan Wmo-raad.
Overleg zou nog worden vormgegeven, maar dat is nog niet gebeurd.’

Trimbos-instituut

63

• Moeilijk plaatsbaren
Een terugkerend thema is dat de voorzieningen niet met alle doelgroepen even
goed weten om te gaan en dat voor de ‘ moeilijk plaatsbaren’ letterlijk nergens
plaats lijkt te zijn.
‘Erken dan dat niet alle mensen zo geholpen kunnen worden, dat er ook een
groep is die om speciale, extra aandacht vraagt. Zij vallen overal tussen omdat
ze niet passen. Niet iedereen is in eenzelfde keurslijf te dwingen.’
• Taalgebruik
Cliënten noemden het taalgebruik vaak als een struikelblok:
‘Het Kompas bevat toch best pittig taalgebruik, het is niet altijd even
­gemakkelijk om te lezen.’
‘De regels en contracten in die begeleidingsplannen zijn soms moeilijk
te begrijpen voor de cliënten. Ze moeten goed geïnformeerd worden, in
­begrijpelijke taal.’
• Cliëntgerichtheid
Volgens sommige cliëntvertegenwoordigers hebben cliënten meer baat van hulp
wanneer de hulpverlener beter naar de cliënt luistert in plaats van andersom:
‘Begeleiding moet altijd uitgaan van wat de cliënt graag zou willen. […] Ze
moeten meer uitgaan van dat de cliënt het moet zeggen en dat de cliënt het
moet doen. Nu is het nog vaak zo van: jullie moeten luisteren naar óns.’

64

Trimbos-instituut

5 Doelbereik en verrichte
prestaties per gemeente
5.1 Alkmaar
Tabel 5.1 Doelbereik Stedelijk Kompas Alkmaar (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar:
wordt doel in 2014 gehaald?

1. In 2014 zitten alle daklozen in een traject.

weet niet

2. Voor minimaal 60% van de daklozen is in 2014 huisvesting
en dagbesteding geregeld.

waarschijnlijk niet

3. Dakloosheid als gevolg van detentie of uitsluiting door
instellingen komt vrijwel niet meer voor.

waarschijnlijk niet

4. In 2014 is overlastgevend gedrag van de doelgroep teruggebracht tot maximaal 70% van het niveau van 2007.

waarschijnlijk wel

5. In 2011 is dakloosheid op grond van huisuitzetting gedaald
is tot minder dan 30% van het niveau in 2006.

weet niet

Begin november 2010 is Alkmaar gestart met de centrale toegang en trajectplanning en
begeleiding. Het is nog onzeker of men erin slaagt om in 2014 alle daklozen te hebben
voorzien van een trajectplan. Dit omdat een deel van de doelgroep nog onvoldoende in
beeld is en er (nog) geen passend zorgaanbod is voor bepaalde bijzondere doelgroepen.
Door een tekort aan financiële middelen zijn voorgenomen voorzieningen, zoals hostels
of Skaeve Huse12, nog niet gerealiseerd.11
In 2010 is de gemiddelde verblijfsduur in de opvang sterk opgelopen, terwijl de
wachtlijsten voor woningen zijn toegenomen. Dit wordt volgens de gemeente Alkmaar
veroorzaakt door het beperkte aantal woningen dat ter beschikking komt voor speciale
doelgroepen. Ook wordt door zorginstellingen opgemerkt dat woningcorporaties terughoudend zijn geworden in het maken van afspraken over bewoning door bijzondere
doelgroepen. Waar voorheen huurovereenkomsten met betrokken bewoners werden
gesloten, wensen de corporaties nu eerst een overeenkomst met de instellingen te sluiten.
Op de sociale werkvoorziening wordt, mede door Rijksbeleid, fors bezuinigd waardoor deze voor dagbesteding beduidend minder te bieden heeft. Alkmaar voert overleg
met de centrumgemeenten Hoorn en Den Helder en het zorgkantoor om te bezien hoe
het aanbod aan dagbestedingactiviteiten voor thuiswonende psychiatrische cliënten op
peil kan blijven.

12 Skaeve Huse zijn eenvoudig ingerichte eenpersoonswoningen die op enige afstand van andere huizen staan. Het
is een vorm van beperkt begeleid wonen op maat. De naam Skaeve Huse komt uit Denemarken waar al enige
jaren ervaring is opgedaan met dit soort woonvoorzieningen.

Trimbos-instituut

65

Alkmaar verwacht de overlast doelstelling wel te behalen, dankzij de trajectplanning
en begeleiding, de verbreding van het GAVO (geïntegreerde aanpak verslaafde overlastgevers) en de positie die Actief Talent (dagbesteding verslaafden) heeft verworven
(128 deelnemers in 2010). Ook wordt ervan uitgegaan dat de recent gestarte gecoördineerde, regionale aandacht voor de nazorg voor ex-gedetineerden resultaten zal
opleveren.
Over huisuitzettingen worden in regionaal verband afspraken gemaakt. Omdat nog
niet bekend is of en in hoeverre de woningcorporaties bereid zijn mee te werken, is het
nog niet mogelijk uitspraken te doen over de haalbaarheid van de doelstelling.

5.2 Almelo
Tabel 5.2 Doelbereik Stedelijk Kompas Almelo (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve informatie)
Doel

Inschatting beleids­
ambtenaar: wordt doel
in 2014 gehaald?

toelichting

1. D
 akloosheid ten gevolge van
huisuitzetting komt (vrijwel) niet
meer voor.

waarschijnlijk wel

Ondanks inspanningen en afspraken over
vroegtijdige melding van huurschulden tussen
woningstichtingen, gemeente en stadsbank
en de aanpak van meervoudige problematiek
binnen de Almelose zorgstructuur zullen zich
altijd situaties voordoen, waarbij huisuitzetting
toch wordt geëffectueerd. Afhankelijk van de
beschikbare capaciteit in de MO kan dakloosheid in een enkel geval het gevolg zijn.

2. D
 akloosheid ten gevolge van
detentie komt (vrijwel) niet meer
voor.

waarschijnlijk wel

Ondanks inspanningen en afspraken in het
kader van het meldpunt nazorg detentie,
de zorgstructuur Multi-problematiek en
het veiligheidshuis, kan in voorkomende
gevallen spraken zijn van een situatie, waarin
de ex-gedetineerde toch dakloos dreigt te
worden.

3. D
 akloosheid ten gevolge van
uitval uit zorginstellingen komt
(vrijwel) niet meer voor.

waarschijnlijk wel

De zorgstructuur van signalering, doorverwijzing en opschaling, die ook gericht is op
dreigende maatschappelijke uitval van mensen
met psychische en psychiatrische problematiek, is in 2014 naar alle waarschijnlijkheid
voldoende doorontwikkeld, om deze groep
waar nodig te signaleren en toe te leiden naar
de juiste zorg-, hulp of dienstverlening.

4. D
 e huidige daklozen en de
daklozen die er vanaf nu
nog bij komen, zijn voorzien
van een traject bestaande uit
inkomen, structurele vormen
van woonvoorzieningen passend
bij de betrokken individuen,
niet-vrijblijvende zorgtrajecten
en, voor zover mogelijk, vormen
van dagbesteding of werk.

waarschijnlijk wel

In Almelo wordt gewerkt aan het realiseren
van een woonladder, waarin aan verschillende
doelgroepen een vorm van begeleid wonen
wordt aangeboden.

66

Trimbos-instituut

Doel

Inschatting beleids­
ambtenaar: wordt doel
in 2014 gehaald?

toelichting

5. Bij een groot deel van de
doelgroep is het overlastgevende
gedrag verminderd.

waarschijnlijk wel

Naast het bieden van algemene voorzieningen
als (begeleid) wonen en werken naar
vermogen (dagbesteding) en uiteenlopende
vormen van opvang (daginloop; gebruikersruimte) zal ook ingezet worden op hele
specifieke behoeften van de doelgroep, zoals
een gedoogplek/hangplek waar ook alcohol
gebruikt mag worden. De overlast, in het
bijzonder in e binnenstad zal daardoor sterk
worden gereduceerd.

De gemeente Almelo heeft geen kwantitatieve gegevens geleverd over de voortgang
op haar doelstellingen. Uit de Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010 (Biesma et
al, 2010) blijkt dat er in 2008 in de regio Almelo 104 huisuitzettingen hebben plaatsgevonden (5,0 per 1.000 corporatiewoningen), in 2009 ging het om 86 huisuitzettingen
(3,8 per 1.000 corporatiewoningen). Het aantal huisuitzettingen is dus gedaald.

5.3 Almere
Almere en haar partners hebben het Plan van aanpak Stedelijk Kompas Flevoland
geëvalueerd. Als gevolg daarvan hebben zij nieuwe beleidsdoelstellingen geformuleerd.
Voor geen van deze doelstellingen is nog goede beleidsinformatie beschikbaar over
de voortgang. De omvang en de samenstelling van de doelgroepen van het Stedelijk
Kompas worden goed in beeld gebracht met de jaarlijkse Flevomonitor. De voortgang
op de Almeerse hoofddoelen 2 en 4 kunnen naar verwachting goed gemonitord worden
op basis van die monitor.
Tabel 5.3 Doelbereik Stedelijk Kompas Flevoland
Doel

Streefwaarde

Inschatting beleidsambtenaar: wordt doel
in 2014 gehaald?

Hoofddoel 1. Het verbinden van
verschillende beleidsterreinen.

In 2014 is in alle relevante beleidsdocumenten
van de gemeenten in Flevoland opgenomen
hoe de doelgroepen (dreigend) daklozen en
zwerfjongeren binnen dit beleidsonderdeel zijn
opgenomen en hoe de realisatie van dit beleid
wordt gemonitord.

waarschijnlijk wel

Hoofddoel 2. Meer preventie en
stabilisatie groei.

In 2014 is de totale omvang van de groep
daklozen inclusief zwerfjongeren als percentage
van de totale bevolking gelijk gebleven aan
de omvang in 2010. De verhouding dreigend
daklozen/feitelijk daklozen/residentieel daklozen
is verschoven naar 40% minder feitelijk daklozen.

waarschijnlijk wel

Trimbos-instituut

67

Doel

Streefwaarde

Inschatting beleidsambtenaar: wordt doel
in 2014 gehaald?

Hoofddoel 3. Meer integrale
persoonsgerichte trajecten.

95% van degenen die een integraal traject
doorlopen hebben een inkomen, passende
woonvoorziening, begeleiding/zorg, vorm van
participatie, dagbesteding en zo mogelijk werk.

onbekend

Hoofddoel 4. Meer nazorg
ex-gedetineerden en
­overlastvermindering.

70% van de ex-gedetineerden ontvangt, indien
gewenst een nazorg traject gericht op één of
meer van de vijf gebieden: ID, werk/inkomen,
huisvesting, zorg en schuldhulpverlening.

waarschijnlijk wel

Hoofddoel 5. Minder
­zwerfjongeren.

Het percentage zwerfjongeren in de bevolkingsgroep 18-25 is in 2014 gelijk gebleven ten
opzichte van het percentage in 2010.

onbekend

Hoofddoel 6. Minder uitval
uit zorg.

Dakloosheid ten gevolge van uitval uit zorginstellingen komt in 2014 (vrijwel) niet meer voor.

waarschijnlijk wel

In Flevoland is het aantal daklozen en zwerfjongeren toegenomen. De centrumgemeente
Almere noemt hiervoor twee oorzaken: 1) de opvangcapaciteit is uitgebreid (conform
beleid) waardoor meer mensen geregistreerd worden, en 2) de instellingen verbeterden
hun registraties. Daarnaast houdt de gemeente er rekening mee dat de huidige economische crisis en de wijzigingen in de AWBZ van invloed zijn op de groei. Om de groei
op te vangen heeft de gemeente in 2010 de volgende maatregelen genomen:
1. Extra preventiemaatregelen ter voorkoming van huisuitzetting (gemeentelijke samenwerkingsprotocollen) en schulden.
2. Extra opvangcapaciteit gerealiseerd in 2009 en 2010 voor dak- en thuislozen en
chronisch verslaafden.
3. Extra plaatsen gerealiseerd voor begeleid wonen (zwerf)jongeren en tienermoeders.
4. Er zijn bestaande woningen beschikbaar gekomen door een ‘10% maatregel woonruimte verdeling maatschappelijke organisaties’ (Gemeente Almere, 2010).

5.4 Amersfoort
De gemeente Amersfoort heeft onderstaande doelstellingen in 2010 als ‘inspanningsverplichtingen’ toegezonden in een brief aan het ministerie van VWS. Daarbij werd het
voorbehoud gemaakt dat inspraak en de raadsbehandeling nog wijzigingen zou kunnen
opleveren. De gemeente Amersfoort geeft aan dat er voor het jaar 2011 wel prestaties
zijn vastgelegd, maar niet voor 2014. Met het oog op bezuinigingen, acht Amersfoort
het niet reëel om hoge ambities op te leggen aan de maatschappelijke organisaties.
Niettemin maakt Amersfoort zich sterk voor de inzet voor de kwetsbare inwoners van
Amersfoort en de regio.

68

Trimbos-instituut

Kader 5.4 Doelstellingen Stedelijk Kompas Amersfoort (niet meetbaar uitgewerkt)

1.	Het aantal personen dat in een jaar een beroep doet op de ambulante
verslavingszorg ligt in 2014 15% hoger dan in 2010.
2.	Het aantal personen dat een hulpverleningstraject met goed resultaat afsluit
ligt in 2014 15% hoger dan in 2010.
3a.	Het aantal personen dat door bemoeizorg wordt bereikt
(vanaf start toeleidingstraject) ligt in 2014 10% hoger dan in 2010.
3b.	Het aantal cliënten dat met succes (toegeleid naar zorg of gestabiliseerd en in
beeld bij reguliere hulpverlening) uitstroomt uit bemoeizorg ligt in 2014 10%
hoger dan in 2010.
4.	Voor 85% van de cliënten van achttien jaar en ouder die worden ontslagen
uit intramurale instellingen voor jeugdzorg, GGZ en detentie, is in 2014 een
warme overdracht met vervolgtraject gereed vóór het moment dat men de
­instelling verlaat.
5.	Het aantal huisuitzettingen bedraagt in 2014 maximaal 75% van het aantal
huisuitzettingen in 2010.
6.	In 2014 is voor 85% van de nieuw ingestroomde volwassenen, jongeren en
gezinnen binnen drie maanden een persoonlijk/ gezinstrajectplan opgesteld;
na uiterlijk negen maanden beschikt 60% van de (op)nieuw ingestroomde
volwassenen, jongeren en gezinnen over een stabiele mix van hulp, huisvesting,
dagbesteding en inkomen.
7.	Het aantal personen dat door- of uitstroomt vanuit de laagdrempelige
­maatschappelijke opvang en binnen drie jaar weer instroomt, bedraagt in 2014
maximaal 30% van de totale populatie.
8. 	Het totaal aantal meldingen van overlast en crimineel gedrag van de personen die
gebruik maken van de maatschappelijke opvang (of bereikt worden via bemoeizorg), is in 2014 binnen één jaar na aanmelding gemiddeld met 25% verminderd

5.5 Apeldoorn
Tabel 5.5a Doelbereik Stedelijk Kompas Apeldoorn (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar:
wordt doel in 2011 gehaald?

In 2011 zijn alle residentieel daklozen met kortdurend verblijf (< 1 jaar)
gescreend op de mogelijkheid tot doorstroom naar zelfstandig wonen (met
woonbegeleiding) en/of andere alternatieven en zijn de mogelijkheden voor
AWBZ-financiering optimaal benut.

waarschijnlijk wel

In 2011 zijn alle residentieel daklozen met langdurig verblijf (> 1 jaar) gescreend
op de mogelijkheid tot doorstroom naar zelfstandig wonen (met woonbegeleiding) en zijn de mogelijkheden voor AWBZ-financiering optimaal benut.

waarschijnlijk wel

Trimbos-instituut

69

De gemeente Apeldoorn geeft als toelichting bij tabel 5.5a dat er voor residentieel
daklozen met langdurig verblijf op het Hoogeland Beekbergen (Iriszorg) een specifiek
plan van aanpak loopt voor de doorstroom en de omschakeling van gemeentefinanciering naar AWBZ-financiering. Eind 2010 zijn van de 128 beschikbare plaatsen 99
plaatsen AWBZ gefinancierd en 10 plaatsen IFZ (Indicatiestelling Forensische Zorg)
door Justitie gefinancierd. Hierdoor resteren er nog 19 plaatsen voor gemeentelijke
financiering in 2011. De gemeente Apeldoorn verwacht dat op termijn nog 9 plaatsen
kunnen worden omgezet naar AWBZ-financiering. Dan resteren 10 ongefinancierde
plaatsen. Daarnaast is de toekomst van de justitiële IFZ-plaatsen onzeker. Alle bewoners
van het Hoogeland zijn gescreend en de doorstroom naar andere woonvoorzieningen
of zelfstandig wonen verloopt volgens plan.
Tabel 5.5b Doelbereik Stedelijk Kompas Apeldoorn (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

In 2011 is de capaciteit voor bemoeizorg (toeleiding
naar de zorg voor in het bijzonder zorgwekkende
zorgmijders vanaf achttien jaar) toegenomen van 70
cliënten in 2007 naar 100 cliënten op jaarbasis.

70 cliënten in 2007

in 2009: 148
in 2010: 135

Het aantal geëffectueerde vonnissen tot huisuitzettingen in Apeldoorn om reden van huurschuld, woonoverlast of meervoudige problematiek is afgenomen
van 46 huisuitzettingen in 2006 naar maximaal 10
huisuitzettingen in 2011. In 2009 worden de regiogemeenten aangesloten op de huidige convenanten voor
eerste kansbeleid, preventieve woonbegeleiding en
laatste kansbeleid.

46 huisuitzettingen in
2006

in 2009: 38
in 2010: 27

In 2011 zijn alle zwerfjongeren opgespoord, geregistreerd en is met hen een intakegesprek gevoerd. Met
minimaal 90% van de geregistreerde personen is in
2011 een traject gestart en voor zover relevant is er
afstemming met de ketens jeugd en huiselijk geweld.

In 2011 zijn alle tienermoeders opgespoord, geregistreerd en is met hen een intakegesprek gevoerd. Met
minimaal 90% van de geregistreerde personen is in
2011 een traject gestart. Voor zover relevant is er

70

in 2009: 52 geteld, 48x
intake en 19 nieuwe
plannen gestart
in 2010: 86 geteld, 54x
intake en 12 nieuwe
plannen gestart
Op basis van onderzoek
30 tienermoeders per jaar
verwacht.

Trimbos-instituut

In 2009 en 2010 zijn bij
elkaar 58 + 68 = 126
meldingen geweest bij
het coördinatiepunt en
zijn 40 + 51 = 91 begeleidingsplannen gestart.

Doel

Nulmeting

2011 kan aan alle verslaafde inwoners van OostVeluwe die daarvoor in aanmerking komen, een
passend afkickprogramma worden aangeboden. Van
alle in 2008 gestarte specifieke abstinentieprogramma’s is in 2011 minimaal 80% van de programma’s
succesvol afgerond, wat inhoudt dat volledige
abstinentie van alcohol of harddrugs bereikt is.

Met de instelling voor
verslavingszorg (Tactus)
is afgesproken dat
een steekproef van 52
cliënten uit de regio
wordt gevolgd voor een
resultaatmeting
Van de 52 cliënten
volgen er 47 een
methadonprogramma en
14 cliënten volgen een
heroïneprogramma.

Meest recente meting

Er zijn 13 opiaatverslaafde
personen die een abstinentieprogramma volgen
bij het Leger des Heils.
In 2011 zijn alle feitelijk daklozen (23 jaar en
ouder) opgespoord, geregistreerd en is met hen een
intakegesprek gevoerd. Met minimaal 90% van de
geregistreerde feitelijk daklozen is in 2011 een traject
gestart. Door de intakegesprekken is gewaarborgd dat
niemand onvrijwillig op straat slaapt.

Het minimumaantal feitelijk daklozen in 2009 was
94, waarvan 24 personen een intakegesprek hebben
gehad en met 13 personen een begeleidingsplan
is gestart. In 2010 was het minimumaantal
feitelijk daklozen 117, waarvan 22 personen een
intakegesprek hebben gehad en met 6 personen een
begeleidingsplan is gestart.

In 2011 is voor minimaal 60% van alle feitelijk
daklozen met traject huisvesting geregeld. Dit kan zijn
residentieel wonen of zelfstandig wonen. Voor alle
voortijdig afgebroken trajecten is de reden bekend en
ligt buiten de invloedsfeer van de betrokken instelling
voor maatschappelijke zorg. Een reden is bijvoorbeeld
detentie.

Het aantal buitenslapers is beperkt en zijn bij het
outreachend team bekend en worden ook bezocht.
In het najaar van 2011 wordt gestart met 3
wooneenheden Skaeve Huse. In 2010 zijn 42 cliënten
doorgestroomd naar zogenaamde Opstapwoningen
(wonen met begeleiding). In 2008 3 en in 2009
16, zodat inmiddels 61 cliënten (begeleid) zijn gaan
wonen. Daarvan hebben 27 de woning op eigen
naam gekregen door het “omklappen” van de
opstapwoning. Deze cliënten wonen nu dus regulier
(zonder begeleiding). Daarnaast zijn binnen Omnizorg
(24-uurs opvangvoorziening voor chronisch verslaafde
daklozen) 37 cliënten doorgestroomd van de passantenopvang (stapelbed) naar hostelwonen. 19 cliënten
zijn uitgestroomd naar (begeleid) wonen.

Een traject met huisvesting wordt aangeboden indien
sprake is van feitelijke dakloosheid ten gevolge van
de detentie. Bijvoorbeeld omdat een verhuurder het
huurcontract na x maanden leegstand opzegt of
omdat de ex-gedetineerden niet terug kan naar huis
door verstoorde relaties. Het gaat om personen die
vóór hun detentie niet feitelijk of residentieel dakloos
waren.

In principe krijgen alle aangemelde ex-gedetineerden
die behoefte hebben aan begeleiding ook daadwerkelijk een begeleidingsplan aangeboden. Een deel
daarvan wenst echter geen hulp.
2009: 129 basisdocumenten ontvangen,
60 plannen gestart
2010: 405 basisdocumenten ontvangen,
84 plannen gestart

Trimbos-instituut

71

5.6 Arnhem
Tabel 5.6 Doelbereik Stedelijk Kompas Arnhem (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

Dakloosheid ten gevolge van huisuitzetting komt
(vrijwel) niet meer voor. Het aantal huisuitzettingen is
gedaald tot minder dan 30% van het aantal in 2007.

2009: 205 huisuitzettingen op 55.546
corporatiewoningen in
de regio Arnhem

2010:200 huisuitzettingen op 58.718
corporatiewoningen in
de regio Arnhem

Alle Arnhemse feitelijk en residentieel daklozen zijn
voorzien van passende huisvesting inclusief de benodigde zorg en ondersteuning. Concreet betekent dit dat
in 2014 ten minste 70% van deze zeshonderd daklozen
in een traject zitten en 100% van de daklozen die er
vanaf nu nog bij komen.

2010: 7 trajecten via de
CT (39 gekoppeld aan
instellingen in CT) 23
personen uitgestroomd
met stabiele mix*

Bij een groot deel van de doelgroep is het overlastgevende
gedrag verminderd (tot 75% van het huidige niveau).

4% (Veiligheidsmonitor, 2009)

Zwerfjongeren worden zodanig individueel ondersteund
met een specifiek op hun leefsituatie afgestemd traject,
dat zij direct kunnen participeren in de samenleving.

2009: 40 trajecten
10 jongeren zijn
uitgestroomd met een
stabiele mix

2010: 42 trajecten
12 jongeren zijn
uitgestroomd met een
stabiele mix

In een toelichting merkt de gemeente Arnhem op dat uit gegevens van de Centrale
Toegang/Zorgmonitor blijkt dat op 31 december 2010 7 personen waren voorzien van een
individueel traject plan. Daarnaast zijn 39 daklozen gekoppeld aan een instelling. Bij deze
koppeling wordt ervan uitgegaan dat de gekoppelde instelling een individueel zorgplan
opstelt (dit is geen trajectplan zoals bedoeld in de Centrale Toegang). De groep die gekoppeld is aan een instelling is zeer waarschijnlijk in de praktijk groter dan nu is geregistreerd.
Van de 52 daklozen die zijn uitgestroomd hebben 14 personen een individueel trajectplan doorlopen. Hiervan beschikken 10 personen over een stabiele mix van huisvesting,
geregeld inkomen en een stabiel contact met hulpverlening. Van de overige afgesloten
dossiers is de veronderstelling dat 13 daklozen over een stabiele mix beschikken. In
totaal betreft het dus 23 daklozen met een stabiele mix.
Op 1 januari 2010 is de ‘Zwerftafel Jongeren’ gestart, een overlegvorm waarin alle
instellingen die betrokken zijn bij hulp aan ‘multi-problem’-jongeren met elkaar om tafel
zitten. Gestart werd met 15 openstaande casussen. In de loop van 2010 zijn nog 34
zwerfjongeren aangemeld via de zwerftafel, waarvan 6 passanten en 1 advies vraag. Bij
deze 7 jongeren is geen trajectplan opgesteld. In 2010 zijn in totaal 42 zwerfjongeren
voorzien van een individueel opgesteld trajectplan. Daarnaast zijn er nog 77 jongeren
die (nog) niet zijn besproken aan de zwerftafel maar zijn wel gekoppeld aan een instelling. Vanaf 2011 worden ook deze jongeren in de Centrale Toegang ingevoerd.
In de Veiligheidsmonitor Arnhem 2009 wordt gerapporteerd over door de inwoners
(5.800 personen van 15 jaar en ouder) ervaren problemen in de buurt waar zij wonen.
Het betreft dus geen objectieve gegevens maar een meting van subjectieve veiligheidsgevoelens. Van een aantal vormen van overlast is nagegaan in hoeverre die volgens de
inwoners in hun buurt voorkomen. Overlast van zwervers of daklozen komt volgens 4%

72

Trimbos-instituut

van de inwoners vaak voor. Overlast van zwervers/daklozen komt in Arnhem even vaak
voor als gemiddeld in de grote steden. De overlast door zwervers en daklozen wordt
vooral vaak gerapporteerd in het centrum en in de wijk Spijkerkwartier.

5.7 Assen
De centrumgemeente Assen benoemde in haar Stedelijk Kompas tien ‘deelaspecten’,
elk met verschillende subdoelen, ambities en te ondernemen acties. Als voorbeeld het
deelaspect 5, effectieve preventiestrategieën. Dit deelaspect is uitgewerkt in zeven
subdoelen, die over het algemeen meetbaar zijn geformuleerd. Zo is subdoel 5a
‘preventie van huisuitzetting’ uitgewerkt in de ambitie: ‘Alle voorgenomen huisuitzettingen worden tijdig in de OGGz netwerken gemeld. Het aantal huisuitzettingen zonder
hulpaanbod vooraf daalt naar nul’ (Gemeente Assen, 2008). De 38 indicatoren die uit
al deze subdoelen voortvloeien, zouden een gedetailleerd beeld moeten geven van de
voortgang van het Kompas.
Kader 5.7 Doelstellingen Stedelijk Kompas Assen

1. Beleid en aansturing op hoofdlijnen.
2. Informatieverzameling, informatiebeheer en kennismanagement.
3.	Een breed gedifferentieerd aanbod van woningen voor zelfstandige huisvesting
van mensen die niet in eigen huisvesting kunnen voorzien.
4. Ontwikkelen, beheren, volgen en evalueren van persoonlijke begeleidingsplannen
5. Effectieve preventiestrategieën.
8.	Voorzieningen voor gespecialiseerde zorg, in het bijzonder voor mensen met
psychiatrische beperkingen, verslavingsgedrag en de combinatie van beide.
9.	Aantallen gebruikers van dagbesteding, activering en/ of aantallen cliënten die
bemiddeld zijn naar betaald werk
10. Effectieve aanpak van overlast en veel voorkomende criminaliteit

Voor twee doelstellingen (deelaspecten 6 en 7) zijn meetbare definities geformuleerd
zonder nulmeting. De voortgang daarvan is weergegeven in tabel 5.7. Op ambtelijk
niveau is er wel gedetailleerde cijfermatige beleidsinformatie beschikbaar over huisuitzettingen, de aantallen daklozen en zwerfjongeren en hun gebruik van voorzieningen
en zorg. Zo blijkt uit de dak- en thuislozenmonitor 2006-2008 Assen (Oldersma,
Beukeveld, Daalman & Don, 2010), dat in 2007 en 2008 in de regio Assen in totaal
respectievelijk 100 en 94 huisuitzettingen hebben plaatsgevonden. In 2008 waren er
per duizend verhuurde corporatiewoningen bijna drie huisuitzettingen (0,29%). Ook
blijkt uit de monitor dat van de 165 personen die in 2006-2007 uit huis zijn gezet,
er zes (4%) binnen een jaar na uitzetting gebruik maakten van een maatschappelijke
opvangvoorziening.

Trimbos-instituut

73

Bij doelstelling 9 merkt de gemeente Assen op dat er 75 geregistreerde gebruikers
van dagbesteding zijn. Het gaat daarbij veelal om mensen met ernstige verslavingsproblemen. Er zijn gemiddeld 15 personen per dag, het aantal uren is wisselend. Inmiddels is de doelstelling aangepast. De doelgroep is uitgebreid, van overlastplegers naar
mensen met grote afstand tot arbeidsmarkt. Ook is bemiddeling naar betaald werk niet
langer het primaire doel vanwege de grote afstand tot de arbeidsmarkt, het doel is nu
activering van de doelgroep.
Tabel 5.7 Doelbereik Stedelijk Kompas Assen (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve informatie)
Doel

Inschatting beleids­
ambtenaar: wordt doel
in 2014 gehaald?

toelichting

Deelaspect 6: Ambulante zorg voor kwetsbare mensen
met psychiatrische en/of verslavingsproblemen en
zorg voor mensen die te maken hebben met geweld in
afhankelijkheidsrelaties

waarschijnlijk wel

Assen biedt ambulante
zorg voor de doelgroep.

Deelaspect 7: Voorzieningen voor tijdelijke en
langdurige opvang

waarschijnlijk wel

Assen opent in 2011
nieuwe voorzieningen
voor opvang van zwerfjongeren en kortdurende
opvang voor daklozen.

5.8 Bergen op Zoom
Kader 5.8 Doelstellingen Stedelijk Kompas Bergen op Zoom (niet meetbaar uitgewerkt)

Inzet van het Kompas van Bergen op Zoom is om een aantal maatschappelijke
effecten in de regio te bewerkstelligen. Deze maatschappelijke effecten hebben
betrekking op zowel de persoonlijke situatie van sociaal kwetsbaren als op de
samenleving als geheel. Specifiek houdt in dat ingezet wordt op:
1. Meer (overlastgevende) zorgmijders in de zorg krijgen.
2.	De leefsituatie van sociaal kwetsbare mensen verbeteren.
3.	Verminderen van gevoelens van onveiligheid veroorzaakt door het gedrag van
een deel van de doelgroep.
4. Bestrijden van verloedering en overlast.

Door middel van het investeren in preventie, opvang en herstel wordt ernaar gestreefd
om de sociaal kwetsbare mensen te bereiken, te ondersteunen en naar zorg toe te
leiden. Om dit te kunnen realiseren, onderscheidt Bergen op Zoom drie aandachtsvelden
waarop geïnvesteerd wordt: 1) voldoende infrastructuur; 2) een sluitend signaleringsen zorgnetwerk van bemoeizorg/toeleiding naar zorg, en 3) effectieve persoonsgerichte
zorg. Hieronder zijn de gewenste resultaten weergegeven en is aangegeven in hoeverre
deze gerealiseerd zijn.

74

Trimbos-instituut

Aandachtsveld 1: Voldoende infrastructuur met betrekking tot huisvesting van de kwetsbare mensen
Doelstelling

Stand van zaken

Convenant woonvoorzieningen gemeenten en
zorgaanbieders

Dit is gerealiseerd in 2008

Prestatieafspraken woningcorporaties en de gemeente
Bergen op Zoom

De gemeente Bergen op Zoom heeft meerjarige
prestatieafspraken gemaakt met de woningstichting,
over een breed scala van onderwerpen

De realisatie van 6 tot 7 wooneenheden volgens het
concept van “Skaeve Huse” voor daklozen

Dit project loopt al enige tijd. De doelgroep voor de
“Skaeve Huse” is aangepast; voor deze woonvorm
komen mensen in aanmerking die onaangepast woongedrag vertonen. De doelgroep daklozen was te klein
en in aantal te fluctuerend om voldoende bezetting
van de woningen te krijgen. Het project bevindt zich
in de realisatiefase.

Het creëren van een woonvoorziening voor chronisch
drugsverslaafden in Roosendaal

Over dit project heeft besluitvorming in de gemeenteraad plaatsgevonden, waarmee overgegaan kan
worden tot realisatie van de woonvoorziening.

Het creëren van een woonvoorziening voor chronisch
alcoholverslaafden in Bergen op Zoom

Er is een vijftal plaatsen gerealiseerd door uitbreiding
van de bestaande structurele opvang van kwetsbare
mensen. Dit aantal was voldoende voor de beoogde
doelgroep.

Aandachtsveld 2: Een sluitend signalerings- en zorgnetwerk van bemoeizorg / toeleiding naar zorg
Doelstelling

Stand van zaken

Regionale uitwerking van bemoeizorg

In samenspraak met de relevante zorgaanbieders,
maatschappelijk werk en de GGD is een projectplan
bemoeizorg opgesteld. Dit bevindt zich in de afrondende fase. De vervolgstap is het vaststellen van een
convenant waar de inspanningen ten aanzien van de
bemoeizorg per deelnemer worden vastgelegd.

Uitbreiding van de Maatschappelijk Steunsystemen

In 2010 zijn in alle zes regiogemeenten van de regio
Bergen op Zoom Maatschappelijke Steunsystemen
actief.

Aandachtsveld 3: Effectieve persoonsgerichte zorg
Doelstelling

Stand van zaken

Het maken van afspraken om de huidige MO/OGGZketen en de ondersteunende voorzieningen beter op
elkaar aan te sluiten.

Ten aanzien van de doelgroep van de doelgroep
ex-gedetineerden is een districtcoördinator Nazorg
aangesteld die zorgt voor afstemming tussen de
partijen.
Voor overige doelgroepen is het nog niet tot afspraken
gekomen.

Trimbos-instituut

75

5.9 Breda
Tabel 5.9 Doelbereik Stedelijk Kompas Breda (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar:
wordt doel in 2014 gehaald?

1.	Vanaf 2013 volgen alle geregistreerde dak- en thuislozen in Breda
een passend traject.

waarschijnlijk wel

2.	Met ingang van 2013 is ten minste 60% van de geregistreerde daken thuislozen regulier en duurzaam gehuisvest.

waarschijnlijk wel

3.	Vanaf 2010 is dakloosheid als gevolg van huisuitzetting teruggebracht tot minder dan 30% van het niveau van 2007.

waarschijnlijk wel

4.	Dakloosheid als gevolg van detentie of afwenteling door andere
instellingen is uitgebannen.

waarschijnlijk wel

5.	In 2015 is overlast door dak en thuislozen teruggedrongen tot ten
hoogste 75% van het huidige niveau.

weet niet

In een toelichting merkt de gemeente Breda op dat zij iedere 2 jaar tellingen van het
aantal daklozen uitvoeren. In maart 2011 wordt gestart met de vulling van het registratiesysteem. Naar verwachting moet daardoor eind 2011 meer zicht komen op het
doelbereik. In de afgelopen jaren heeft Breda reeds de nodige inspanningen geleverd
ten behoeve van de MO/OGGz doelgroep, en in maart 2011 wordt gestart met de
individuele aanpak. Om die redenen verwacht Breda de ambities voor 2014 te kunnen
realiseren.
Het beleid zoals vastgelegd in het Stedelijk Kompas is toepasbaar voor de gehele regio.
De gemeente Breda heeft met de regiogemeenten een convenant afgesloten waarin is
opgenomen wat de verantwoordelijkheden zijn van centrum en regiogemeenten. In
de uitvoering van het Stedelijk Kompas is ook een ‘plan van aanpak regiogemeenten’
opgenomen. Daarin staat aangegeven wat Breda als centrumgemeente verwacht van
de regiogemeenten. Het gaat in het bijzonder om afspraken met woningcorporaties en
afstemming tussen gemeentelijke taken en die van de woningcorporaties en partners
in de gemeenten.

76

Trimbos-instituut

5.10 Delft
Kader 5.10 Doelstellingen Stedelijk Kompas Delft (niet meetbaar uitgewerkt)

1.	In 2013 zijn alle daklozen binnen Delft Westland Oostland voorzien van een
traject- en/of zorgplan.
2.	In 2013 is voor minimaal 80% van de daklozen passende huisvesting geregeld.
3.	In 2013 is het aantal huisuitzettingen als gevolg van huurschulden of overlast
substantieel verminderd in vergelijking met het niveau van 2005. Waar huisuitzetting onvermijdelijk blijkt, is vervolgopvang geregeld.
4.	In 2013 komt dakloosheid als gevolg van detentie of afwenteling door andere
instellingen praktisch niet meer voor.
5.	In 2013 is overlastgevend gedrag als gevolg van dakloosheid en ernstige verslavingsproblematiek afgenomen met 25%, vergeleken met het niveau van 2007.

De Delftse inspanningen van de afgelopen periode hebben vooral in het teken gestaan
van een procesaanpak gericht op (gezamenlijke) invulling van randvoorwaarden voor
de concrete inzet van persoonsgerichte trajecten. Via diverse werkgroepen c.q. deelprojecten is gewerkt aan de concretisering van de aanpak. In 2009 is de uitvoering door
partners gestart. Kenmerkend voor de aanpak is de inrichting van een casuïstiekoverleg
en de inzet van CTI (critical time intervention) als intensieve vorm van casemanagement.
Partners zetten tevens hun reguliere aanbod in om trajecten invulling te kunnen geven.
Om de trajectaanpak extra te ondersteunen wordt vanuit het Kompas gewerkt aan
extra aanbod in de vorm van dagbesteding binnen de dagopvang, begeleid (zelfstandig)
wonen en huisvesting voor mensen met een zogenaamde dubbele diagnose. Bovendien
is extra budgetbeheer ingekocht vanuit de gemeente waar het CTI direct een beroep op
kan doen. Sinds september 2009 bestaat een team samengesteld uit drie casemanagers,
afkomstig van drie zorginstellingen. Het is de bedoeling dat vanuit dit team jaarlijks 25
individuele trajecten worden gestart.
Ten behoeve van het stimuleren van een duurzame uitstroom uit de MO, is eind
2010 een contract afgesloten met een nieuwe partner, dat voorziet in woonbegeleiding
voor een periode van maximaal 1,5 jaar. Cliënten krijgen in eerste instantie een huurcontract op naam van deze instelling, welke wordt ‘omgeklapt’ bij een stabiele situatie.
Het gaat om 10 woningen per jaar. Voor mensen met een zogeheten dubbele diagnose
is de gemeente Delft in gesprek met de regionale GGz-instelling om in huisvesting te
voorzien.
Sinds 2009 bestaat er een laagdrempelig aanbod aan dagbestedingactiviteiten voor
dak- en thuislozen. Kern van de (succesvolle) aanpak bestaat uit laagdrempelige activiteiten vanuit de dagopvang waarbij de samenwerking wordt gezocht met partners. Als
gevolg van lokale bezuinigingen is het aanbod vanaf 2011 versoberd.
Het aantal mensen met een postadres ligt rond de 180 mensen. Hierbinnen is sprake
van een grote dynamiek, mensen die tijdelijk zijn aangewezen op een postadres, maar

Trimbos-instituut

77

toch zelf in staat zijn opnieuw de woningmarkt te betreden, maar ook mensen die
terugvallen in een situatie van dakloosheid.
De gemeente Delft merkt op dat het Stedelijk Kompas is ontwikkeld in een periode
waarin de beoogde hoofdaannemer van de uitvoering te maken had met grote organisatorische en financiële problemen. De betrokkenheid bij en benodigde continuïteit van
de inzet binnen het Kompas heeft hierdoor onder druk gestaan. Discontinuïteit binnen
het management leidde bovendien tot veel informatie -en draagvlakverlies, waardoor
uitgangspunten en afspraken herhaaldelijk toelichting behoefden en/of ter discussie
werden gesteld. Vanaf 2010 is sprake van een zekere stabiliteit en meer professionaliteit
in de organisatie. Ondanks dat het tij niet mee geeft gezeten, merkt Delft op dat zij
erin geslaagd zijn een nieuwe aanpak te starten en de samenwerking tussen partijen
te intensiveren. De komende periode brengt nieuwe uitdagingen omdat door bezuinigingen een heroriëntatie nodig is op het aanbod van instellingen. Delft gaat daarbij de
samenhang van het Kompas met het reguliere aanbod opnieuw bezien.

5.11 Den Bosch
Tabel 5.11 Doelbereik Stedelijk Kompas Den Bosch (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar: wordt doel in
2014 gehaald?

1. Eind 2014 zitten alle daklozen in ‘s-Hertogenbosch
in een traject.

waarschijnlijk niet

2. Voor minimaal 60% (N=300) van de daklozen is
huisvesting en dagbesteding geregeld.

In de afgelopen jaren is ingezet op de uitvoering van
woonprogrammering voor bijzondere groepen. Door
het vertraagde traject van de Hostels zal het aantal
van 300 niet behaald worden. Wel is inmiddels duidelijk dat er twee hostels gerealiseerd zullen worden en
zijn goede resultaten geboekt voor dak- en thuislozen
die zelfstandig kunnen wonen met ambulante
begeleiding.

3. In 2010 is dakloosheid als gevolg van huisuitzetting
minder dan 30% van het niveau in 2007.

-

4. Dakloosheid als gevolg van detentie is (vrijwel)
uitgebannen.

Den Bosch merkt op dat in de afgelopen jaren beleid
en uitvoering rond nazorg ex-gedetineerden tot stand
is gekomen. Daarbij wordt ook aandacht besteed aan
de eventuele huisvestingsproblematiek. Ook hiervoor
is een aantal zelfstandige woningen met ambulante
begeleiding gerealiseerd.

5. Dakloosheid ten gevolge van uitval uit zorginstellingen komt vrijwel niet meer voor.

-

78

Trimbos-instituut

De gemeente Den Bosch geeft aan dat bij gelijkblijvende omstandigheden doelstelling
1 (alle 517 daklozen in traject) waarschijnlijk niet wordt behaald. De reden daarvoor is
dat er in de randvoorwaardelijke sfeer allerlei voorzieningen getroffen zouden moeten
worden om direct zorg te kunnen leveren. Doordat hiervoor geen extra middelen
beschikbaar zijn, ontstaan er wachtlijsten. Mensen worden dus wel in traject gebracht,
maar of zij ook allen direct zorg kunnen ontvangen is nog de vraag.
Den Bosch merkt op dat doelstellingen 2 t/m 5 niet zijn gemeten. Er is wel beleid op
ingezet maar door de financiële omstandigheden niet zo intensief als wenselijk.
Tabel 5.11 Doelbereik Stedelijk Kompas Den Bosch (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

6. In 2014 is overlastgevend
gedrag tot maximaal 75%
van het huidige niveau teruggedrongen.

Den Bosch geeft aan dat ruim zes
procent van de inwoners vindt
dat openbare dronkenschap in de
buurt vaak voorkomt. Het betreft
een hele lichte stijging ten opzichte
van 2008. Van de inwoners van
’Den Bosch vindt 6,6% dat er
vaak drugsoverlast in de buurt
voorkomt, ten opzichte van 7,8%
in 2008.

5.12 Den Helder
Tabel 5.12 Doelbereik Stedelijk Kompas Den Helder (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

1. De huidige feitelijk en residentieel daklozen en degenen die er
vanaf nu nog bijkomen zitten in
2014 in een traject.

In 2007 46 feitelijk daklozen en 41 residentieel daklozen
In 2010 zijn er 85 personen voorzien van een traject

2. Van de groep marginaal
gehuisvesten (of potentieel
daklozen) is de woon- en
begeleidingsbehoefte in beeld
gebracht en daar waar mogelijk
en wenselijk is een aansluitend
traject op maat geboden
(streefcijfer 80%).

In 2007 151 potentieel daklozen

In 2010 257 potentieel daklozen

3. Dak- en thuisloosheid tengevolge van huisuitzetting komt
(vrijwel) niet meer voor.

16 huisuitzettingen
(2007)

14 huisuitzettingen (2010)

Trimbos-instituut

79

Kader 5.12 Doelstellingen Stedelijk Kompas Den Helder - niet meetbaar uitgewerkt

4.	Dakloosheid tengevolge van detentie of afwenteling door andere instellingen
komt (vrijwel) niet meer voor.
5.	Het voorzieningenniveau in de regio (op het gebied van zorg en hulpverlening,
begeleiding, dagbesteding/werk, sociaal-culturele activiteiten en woon- en
verblijfsvormen) is toereikend om alle trajectplannen te kunnen realiseren.
6.	Bij een groot deel van de doelgroep is overlastgevend gedrag verminderd.

De gemeente Den Helder merkt op dat in 2009 en 2010 diverse stappen zijn gezet ten
behoeve van de ontwikkeling van een Centrale Toegang (of meldpunt). Een procesbeschrijving Centraal Meldpunt is in hoofdlijnen gereed. Er is een cliëntvolgsysteem
aangeschaft en in samenwerking met de meeste betrokken ketenpartners is een start
gemaakt met de implementatie en invoering van cliëntgegevens. In 2010 is besloten een
ketenregisseur Stedelijk Kompas in gemeentedienst aan te trekken met als hoofdtaak
om het coördinatiepunt in 2011 operationeel te laten worden. Afstemming van het
Veiligheidshuis en de jeugdketen maakt ook deel uit van de taken van de ketenregisseur.
Omdat er in 2010 nog geen sprake was van een operationeel centraal meldpunt en
cliëntvolgsysteem zijn de cijfers over het doelbereik (zie tabel 5.12) afkomstig van de
verschillende ketenpartners.
Wat betreft doelstelling 4 merkt Den Helder op dat in de afgelopen periode de pilot
nazorg ex-gedetineerden is afgerond en dat is besloten de nazorgaanpak te continueren. Ook is er een tijdelijke noodopvang voor ex-gedetineerden gerealiseerd. Voor
doelstelling 5 geldt dat het voorzieningenniveau in de afgelopen jaren is uitgebreid om
zo tot een meer sluitende keten van opvang, zorg/begeleiding en werk/dagbesteding te
komen. Er is ondermeer een noodopvang voor gezinnen gerealiseerd, de mogelijkheden
van dagopvang/activering zijn uitgebreid waardoor overlastgevend gedrag is verminderd, voor jongeren met meervoudige problematiek is het project Vast en Verder gestart
en er is een kleinschalige crisisopvang voor jongeren gerealiseerd.

80

Trimbos-instituut

5.13 Deventer
Kader 5.13 Doelstellingen Stedelijk Kompas Deventer (niet meetbaar uitgewerkt)

1. In 2014 is er jaarlijks met 180 zorgwekkende zorgmijders contact om hen te
motiveren tot het accepteren van zorg, hulp, begeleiding of behandeling. Van
deze 180 wordt het aanbod door minimaal honderd zorgwekkende zorgmijders
geaccepteerd.
2. In 2014 zijn 1.650 kwetsbare burgers met meervoudige problematiek (op basis
van 3 uit 8 model) in traject gericht op wonen, zorg, werk en inkomen.
4. In 2014 komt dakloosheid als gevolg van afwenteling door andere instellingen
(vrijwel) niet meer voor.
6. Wanneer dak- en thuisloosheid in 2014 toch nog voorkomt, zijn alle dak- en
thuislozen afkomstig uit de regio Midden-IJssel (waaronder zwerfjongeren) in een
traject dat gericht is op wonen, zorg, werk en inkomen.
8. In 2014 is er aanbod op maat van activering voor kwetsbare burgers met meervoudige problematiek.

Tabel 5.13 Doelbereik Stedelijk Kompas Deventer (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar: wordt doel in
2014 gehaald?

3. In 2014 zijn met alle woningbouwcorporaties in de regio
afspraken gemaakt rondom voorkomen huisuitzetting.

waarschijnlijk wel

5. In 2014 zijn er afspraken gemaakt met woningcorporaties ten aanzien van het voorkomen van dakloosheid als
gevolg van detentie.

waarschijnlijk wel

7. In 2014 is er voor minimaal 60% van de dak- en
thuislozen uit de regio Midden-IJssel huisvesting op
maat beschikbaar.

weet niet

9. In 2014 is er sprake van een cliëntenvertegenwoordiging

waarschijnlijk wel

De gemeente Deventer heeft geen kwantitatieve gegevens geleverd over de voortgang
op haar doelstellingen. Uit de Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010 (Biesma et
al, 2010) blijkt dat er in 2008 in de regio Deventer 78 huisuitzettingen hebben plaatsgevonden (3,9 per 1.000 corporatiewoningen), in 2009 ging het om 70 huisuitzettingen
(3,7 per 1.000 corporatiewoningen).

Trimbos-instituut

81

5.14 Doetinchem
Tabel 5.14 Doelbereik Stedelijk Kompas Doetinchem (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

1. Het aantal daklozen is in 2013
ten opzichte van 2007 verminderd met minimaal 75%.

251 feitelijk daklozen in 2008

Eind december 2010: Meer dan
100 daklozen hebben sinds begin
2009 een individueel trajectplan
aangemeten gekregen gericht op
uitstroom uit dakloosheid. Sinds
juni 2008 zijn in totaal 60 daklozen
vanaf de straat doorgestroomd
naar een woonplek.

2. Het aantal dreigende daklozen is
in 2013 ten opzichte van 2007
verminderd met minimaal 87%.

265 dreigend daklozen in 2008

-

3. Dakloosheid als gevolg van
huisuitzetting komt vrijwel
niet meer voor. Het aantal
huisuitzettingen als gevolg van
huurschulden of overlast is in
2013 ten opzichte van 2007
afgenomen met 90%.

100 huisuitzettingen
(2006)

86 huisuitzettingen
(2010)*

4. Dakloosheid ten gevolge van
detentie komt in 2013 substantieel minder voor in vergelijking
met 2007.

In 2010 hebben de gemeenten de coördinatie van de nazorg na detentie
opgepakt. In meerdere gemeenten is deze coördinatie gekoppeld aan het
coördinatorschap van het lokale zorgnetwerk.

5. Dakloosheid ten gevolge van
uitval uit zorginstellingen komt
in 2013 (vrijwel) niet meer voor.

-

-

6. Er zal altijd vervolgopvang
geregeld zijn indien een huisuitzetting onvermijdelijk blijkt.

-

-

7. De overlast als gevolg van
dakloosheid en ernstige verslavingsproblematiek is in 2013
afgenomen ten opzichte van
2007 (streefpercentage is een
afname van minimaal 50%).

Sinds in december 2008 dagcentrum De Werkplaats in gebruik is
genomen, is het aantal meldingen van overlast door daklozen sterk
teruggelopen. In het dagcentrum is een alcoholgebruikruimte aangebracht. Daklozen zijn sindsdien niet langer gedwongen hun alcohol in
de openbare ruimte te gebruiken. Dat heeft sterk bijgedragen aan de
vermindering van de overlast. De afname van overlast wordt bevestigd
door waarneming van de wijkagent. Een cijfermatige onderbouwing
ontbreekt vooralsnog. Mogelijk vindt in april 2011 een nulmeting plaats
bij een voorziening voor beschermd wonen.

8. Er functioneert in elke Achterhoekse gemeente een lokaal
zorgnetwerk voor afstemming
en ketenafspraken over de hulp
bij multiprobleemsituaties.

In de loop van 2010 zijn in alle acht regiogemeenten de lokale zorgnetwerken gestart. Deze lokale zorgnetwerken zijn de lokale gemeenschappelijke structuur van veldpartijen en gemeente waarbinnen de hulp in
complexe zorgsituaties wordt gecoördineerd en afgestemd. Het gaat
dan om situaties die zich vanuit verschillende domeinen aandienen zoals
veiligheid, onderwijs, jeugdzorg, zorg enOGGz.

82

Trimbos-instituut

Doel

Nulmeting

9. Het voorzieningenniveau (wat
betreft zorg- en hulpverlening,
begeleiding, dagbesteding
en werk, sociaal-culturele
activiteiten en woon- en
verblijfsvormen) in deze regio
is in 2013 toereikend om alle
trajectplannen te kunnen
realiseren.

Sinds 2008 zijn een aantal opvangvoorzieningen voor daklozen gerealiseerd en verbeterd:

Meest recente meting

- In juni 2008 is een sociaal pension in gebruik genomen voor 10
plaatsen.
- In december 2008 is dagcentrum “De Werkplaats” in gebruik
genomen. In dit dagcentrum is o.a. een voorziening aanwezig waar
alcoholverslaafde daklozen hun drank kunnen gebruiken.
- In 2009 is de kwaliteit van de nachtopvang verbeterd en uitgebreid
naar 12 plekken.
- De capaciteit voor opvang van jongeren in crisissituaties is in 2008 en
2009 uitgebreid met 10 plaatsen in twee woningen van de Stichting
Jongerenopvang Doetinchem.

* Doetinchem merkt op dat ondanks het gegeven dat partijen zich aan een leidraad preventie huisuitzettingen hebben verbonden, het aantal uitzettingen per jaar niet vermindert. Het aantal uitzettingen bedroeg
in 2008 76, in 2009 91 en in 2010 86.

Binnen de lokale zorgnetwerken, maken partijen afspraken maken over een onderling
afgestemd en passend hulp- en begeleidingsplan voor individuele clienten en gezinnen
in complexe zorgsituaties. De woningcorporaties in de Achterhoek hebben in hun
plan ‘Werken aan perspectief’ de intentie vastgelegd dat zij gezamenlijk jaarlijks 30
woningen beschikbaar stellen voor de OGGz-doelgroepen (uitstromende daklozen,
ex-gedetineerden, zwerfjongeren e.d.). In de herfst van 2010 hebben de gemeenten
alle projecten en voorzieningen met dagopvang/dagbesteding voor kwetsbare groepen
geinventariseerd. Op basis van een analyse van deze gegevens zal bepaald worden wat
voor gemeentelijk beleid nodig en mogelijk is.

5.15 Dordrecht
Tabel 5.15 Doelbereik Stedelijk Kompas Dordrecht (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

1. In 2009 is van alle geregistreerde OGGz cliënten bekend
of ze een uitkering ontvangen,
of zij verzekerd zijn voor ziektekosten en of er behoefte is aan
budgetbeheer en begeleiding.

1 % van de totale bevolking regio
Zuid-Holland Zuid: 3.000 mensen

2010: doelgroep overlast
en ex-gedetineerden volledig in
beeld

2. In 2009 is er voor alle zwerfjongeren nachtopvang.

Monitor maatschappelijke zorg
2007: 103 zwerfjongeren.

Uit een aanvullend onderzoek
bleek dat alleen crisisplaatsen
tienermoeder noodzakelijk waren
en die zijn gerealiseerd.

3. In 2011 zijn alle bekende
dak- en thuislozen in een
hulpverleningstraject opgenomen, inclusief opvang voor
huisvesting.

De gemeente Dordrecht merkt op dat zij de ambitie van individuele
trajecten voor de gehele doelgroep maatschappelijke zorg heeft
losgelaten. De ambitie voor individuele trajecten is nu enkel gericht op
ex-gedetineerden en overlastgevers met meervoudige problematiek. Zie
ambitie 4

Trimbos-instituut

83

Doel

Nulmeting

Meest recente meting

4. In 2011 zijn alle veelplegers
en ex-gedetineerden in beeld
en waar nodig in een traject
opgenomen.

-

2010: 22 ex-gedetineerden in
traject, 27 overlastgevers in traject.

5. In 2014 zijn ook de bekende
zorgmijders in een traject
opgenomen.

Ambitie is in 2009 losgelaten vanwege uitblijven extra financiering
stedelijk kompas

6. Het omlaag brengen van de
gemiddelde verblijfduur in de
residentiële maatschappelijke
opvang van 484 dagen in 2004
naar de 397 dagen in 2009
(daling van 18%)

2004: 484 dagen

2010: 397 dagen

7. Het omlaag brengen van de
gemiddelde verblijfsduur van
beleid wonen van 490 dagen
in 2004 naar 407 dagen in
2009 (17%) waardoor er
meer mensen kunnen worden
opgevangen.

2004: 490 dagen

2010: 406 dagen

8. Eind 2011 zijn er 50% minder
meldingen van overlast door
dak- en thuislozen vergeleken
met 2007 en in 2014 is dat
70%. Hierbij wordt er vanuit
gegaan dat er geen afwenteling
plaatsvindt vanuit andere regio’s
en ieder zijn verantwoordelijkheid neemt.

In 2010 zijn er 463 overlastmeldingen door dak- of thuislozen geregistreerd. In 2010 is een zeer intensieve overlastaanpak gestart, gericht op
het centrum van Dordrecht en 1 specifieke straat waarin veel overlast
wordt gemeld. In het centrum zijn 108 verslaafde dakloze overlastgevers
bekend. Het is de bedoeling dat deze personen via de centrale toegang
met een persoonsgebonden aanpak naar zorg worden geleid.

9. Vanaf 2008 worden er geen
gezinnen met kinderen onder
de achttien jaar uit huis gezet
zonder opvang en hulpverlening.

Uitgevoerd middels het protocol dreigend dakloze gezinnen. Dit protocol
is vastgesteld door ketenpartners en is nog steeds actief. Er worden geen
gezinnen meer op straat gezet.

10. Voor 2009 is voor alle
ex-gedetineerden in beeld of
zij bij in vrijheidstelling ondersteuning nodig hebben.

Alle ex-gedetineerden zijn in beeld, er is inmiddels een coördinatiepunt
ex-gedetineerden

11. Alle zwerfjongeren die buiten
slapen krijgen onderdak. Dit is
vóór 2009 gerealiseerd.

Zie ambitie 2

12. Vanaf 2011 wordt gewerkt
met een persoonsgericht
regiemodel.

Vanaf 2010 wordt gewerkt binnen de centrale toegang met een
persoonsgerichte aanpak voor de doelgroep ex-gedetineerden en
overlastgevers.

84

Trimbos-instituut

5.16 Ede
Kader 5.16 Doelstellingen Stedelijk Kompas Ede (niet meetbaar uitgewerkt)

1. De omvang van de groep dak- en thuislozen en de mensen die dat dreigen te
worden verminderd met 75%.
2. Dakloosheid als gevolg van huisuitzetting terugdringen tot minder dan 30%.
3. Alle daklozen in traject op basis van een persoonlijke persoongerichte benadering
en voor een minimaal vastgesteld percentage huisvesting geregeld te hebben
4. Overlastgevend gedrag tot maximaal 75% terug te dringen.

De gemeente Ede merkt op dat zij de doelstellingen nader wil specificeren en kwantificeren, om deze vervolgens samen met de regiogemeenten te kunnen vastleggen. Om
de doelstellingen te kunnen meten zullen gegevens beschikbaar moeten komen. In
2010 is gestart met een werkwijze volgens het Centrale Toegang werkmodel. In 2011
zal een nulmeting worden uitgevoerd, aan de hand van de bevindingen uit de Centrale
Toegang.

5.17 Eindhoven
Tabel 5.17a Doelbereik Stedelijk Kompas Eindhoven (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar:
wordt doel in 2014 gehaald?

2. Met ingang van 2014 is ten minste 60% van
de geregistreerde dak- en thuislozen regulier en
duurzaam gehuisvest. Als norm voor duurzame
huisvesting geldt de ‘stabiele mix’, wat inhoudt dat
een persoon gedurende minimaal drie maanden
voorzien is van huisvesting, legaal inkomen en zorg.

waarschijnlijk wel: twee hostels zijn gerealiseerd. Een
hostel en een zorghotel zullen eind 2011 gerealiseerd
worden.
Om uitstroom te bevorderen startten initiatieven tav
woonbegeleiding.

4. Met ingang van 2010 is het aantal dak- en
thuislozen ten gevolge van afwenteling door
penitentiaire of andere instellingen ten hoogste 5%
van het totale aantal dak- en thuislozen.

waarschijnlijk wel, maar afhankelijk van de ontwikkeling van de ketenzorg en de juiste aansturing en
medewerking van in het bijzonder justitie/OM in de
keten

5. In 2014 is overlast door dak- en thuislozen teruggedrongen tot ten hoogste 75% van het niveau
van 2007.

onbekend

6. Met ingang van 2014 is ten minste 60% van de
geregistreerde zwerfjongeren regulier en duurzaam
gehuisvest. Als norm voor duurzame huisvesting
geldt de ‘stabiele mix’, wat inhoudt dat een
persoon gedurende minimaal drie maanden voorzien is van huisvesting, legaal inkomen en zorg.

waarschijnlijk wel

Trimbos-instituut

85

Tabel 5.17b Doelbereik Stedelijk Kompas Eindhoven (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

1. Vanaf 2011 hebben alle
geregistreerde dak- en
thuislozen in Eindhoven een
passend traject.
3. Vanaf 2010 kan maximaal
20% van alle dreigende
of aangekondigde huisuitzettingen niet worden
voorkomen

Meest recente meting
500 personen aangemeld bij
stedelijk kompas waarvan
299 een passend traject
(februari 2011)

2008: 146 huisuitzettingen
(aantal aangezegde huisuitzettingen onbekend)

2010: 126 huisuitzettingen
op 307 aangezegde huisuitzettingen via Exploot van
kennisgeving (=41% niet
voorkomen).

De Eindhovense inspanningen hebben in de afgelopen periode vooral in het teken
gestaan van het invoeren en operationaliseren van de diverse instrumenten t.b.v. het
Stedelijk Kompas en het scheppen van de organisatorische randvoorwaarden. Eind 2009
stelden gemeente en instellingen het werkproces Stedelijk Kompas gezamenlijk vast.
Tevens startte toen de trajecttoewijzingscommissie, waarin alle trajectplannen worden
afgestemd en vastgesteld. Deze commissie bestaat uit vertegenwoordigers van instellingen en wordt voorgezeten door gemeente en ketenregisseur. Ook is eind 2010 het
elektronisch cliëntvolgsysteem operationeel geworden en dienen instellingen via dit
systeem ook trajecten in.
Op basis van herhalingsonderzoek naar de omvang van de doelgroepen concludeert
de gemeente Eindhoven nu ongeveer halverwege te zijn met het vormen van trajecten
voor de doelgroep. Gezien de procesmatige vorderingen verwacht Eindhoven dat eind
2011 iedereen in beeld is met een passend trajectplan.
In 2009 en 2010 startte Eindhoven de implementatie van de benodigde prioritaire
woonvoorzieningen (hostels, zorghotel, zie tabel 5.17a). Daarnaast zijn er initiatieven
gestart om uitstroom te bevorderen, vooral op het terrein van woonbegeleiding. Ten
slotte heeft Eindhoven een onafhankelijke (niet gelieerd aan instellingen of cliëntenraden) Klankbordgroep Dak- en thuislozen vanuit de doelgroep zelf (KDET).
In 2011 en verder versterkt Eindhoven de woonbegeleidingscomponent; -worden
instellingen omgezet ten behoeve van instroom en uitstroom (bijvoorbeeld door afbouw
van de nachtopvang en deze om te zetten in een instroomhuis); -zet de gemeente in op
het preventief werkproces Stedelijk Kompas om instroom te beperken; -gaat ze verder
met ontwikkelen van alternatieve woonconcepten (bijv. principe van Housing First is al
als pilot gestart); -wordt de geïntegreerde outreachende aanpak van kwetsbare groepen
herijkt; en - worden de contouren van trajectfinanciering nader uitgewerkt.

86

Trimbos-instituut

5.18 Emmen
De centrumgemeente Emmen benoemt in haar Kompas de volgende tien ‘deelaspecten’,
elk met verschillende subdoelen, ambities en te ondernemen acties. De subdoelen en
bijbehorende ambities bestaan bij deelaspect 3 bijvoorbeeld uit het voorkomen van
huisuitzettingen en het voorkomen dat ex-gedetineerden na detentie zijn aangewezen
op opvangvoorzieningen voor huisvesting.
Kader 5.18 Doelbereik Stedelijk Kompas Emmen (niet meetbaar uitgewerkt)

1. Beleid en aansturing op hoofdlijnen.
2. Informatieverzameling, informatiebeheer en kennismanagement.
3. Een breed gedifferentieerd aanbod van woningen voor zelfstandige huisvesting
van mensen die niet in eigen huisvesting kunnen voorzien.
4. Ontwikkelen, beheren, volgen en evalueren van persoonlijke begeleidingsplannen
5. Effectieve preventiestrategieën.
6. Ambulante zorg voor kwetsbare mensen met psychiatrische en/of
­verslavings­problemen en zorg voor mensen die te maken hebben met geweld
in afhankelijkheidsrelaties.
7. Voorzieningen voor tijdelijke en langdurige opvang.
8. Voorzieningen voor gespecialiseerde zorg, in het bijzonder voor mensen met
­psychiatrische beperkingen, verslavingsgedrag en de combinatie van beide.
9. Aantallen overlastplegers.
10 Effectieve aanpak van overlast en veel voorkomende criminaliteit

Over doelstelling 6, de zorg voor mensen die te maken hebben met geweld in afhankelijkheidsrelaties, merkt de gemeente Emmen op dat er in de afgelopen jaren sprake is van
een afname van het aantal incidenten, aangiften en slachtoffers van huiselijk geweld.
Met betrekking tot doelstelling 7 geldt dat in het najaar van 2010 een inloopvoorziening
voor dak- en thuislozen is geopend. Naast de al aanwezige nachtopvang en crisisopvang is er nu ook dagopvang voor (zeer) kwetsbare personen in de gemeente Emmen
gerealiseerd. Gemiddeld bezoeken 25 personen dagelijks de voorziening, geëxploiteerd
door het Leger des Heils.
Om het aantal veelplegers te verminderen wordt intensief samengewerkt met politie,
reclassering en het Openbaar Ministerie in het Veiligheidshuis Emmen. Vanuit het Justitieel Casus Overleg (JCO) worden aanpakken voorbereid en interventies uitgevoerd.
Aangezien een betrouwbaar en actueel overzicht van het aantal veelplegers ontbreekt,
kan met de nodige voorzichtigheid gemeld worden dat er in 2010 53 veelplegers in
Emmen geregistreerd staan. De dak- en thuislozenmonitor 2006 t/m 2008, die in 2010
is verschenen, levert volgens de gemeente Emmen indicaties voor de verdere vormgeving van het preventief beleid. Daarnaast is in 2010 het aantal instellingen dat gegevens
aanlevert voor de monitor sterk uitgebreid.

Trimbos-instituut

87

5.19 Enschede
Kader 5.19 Doelstellingen Stedelijk Kompas Enschede (niet meetbaar uitgewerkt)

Dakloosheid na uitval uit zorginstellingen komt (vrijwel) niet meer voor.

Tabel 5.19a Doelbereik Stedelijk Kompas Enschede (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar: wordt doel in
2014 gehaald?

Dakloosheid na detentie komt (vrijwel) niet
meer voor.

waarschijnlijk wel

De gemeente Enschede geeft als toelichting dat conform het nazorgbeleid voor een
ex-gedetineerde maatschappelijke opvang geregeld wordt indien nodig. De gemeente
Enschede beschouwt in een dergelijke situatie de instroom in de maatschappelijke opvang
van de ex-gedetineerde als een succes van het beleid. Volgens Enschede blijkt uit de
monitor Nazorg van het Ministerie van Justitie dat de recidive behoorlijk vermindert.
Tabel 5.19b Doelbereik Stedelijk Kompas Enschede (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

Dakloosheid ten gevolge van
huisuitzetting komt (vrijwel) niet
meer voor.

171 huisuitzettingen in de
gemeente, 248 in de regio (2008)

140 huisuitzettingen in de
gemeente, 216 in de regio (2009)*

De huidige daklozen en de
daklozen die er vanaf nu nog bij
komen, zijn voorzien van een
traject bestaande uit inkomen,
structurele vormen van woonvoorzieningen passend bij de betrokken
individuen, niet-vrijblijvende zorgtrajecten en, voor zover mogelijk,
vormen van dagbesteding of werk
die haalbaar zijn.

100 %: alle feitelijk, residentieel
en dreigend daklozen hebben een
traject

Bij een groot deel van de doelgroep
is het overlastgevende gedrag
verminderd.

14% vd feitelijk daklozen komt
voor in politieregistraties wegens
overlast (2009).
2 residentieel daklozen komen voor
in politieregistraties

* Het betreft voornamelijk een daling van het aantal huisuitzettingen in de gemeente Enschede

Volgens de Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010 (Biesma et al, 2010), hebben
er in 2008 in de regio Enschede 248 huisuitzettingen plaatsgevonden (4,5 per 1.000
corporatiewoningen), in 2009 ging het om 216 huisuitzettingen (4,0 per 1.000 corporatiewoningen). In geheel Overijssel bedroeg het aantal huisuitzettingen 492 in 2008

88

Trimbos-instituut

(4,0 per 1.000 corporatiewoningen) en 445 in 2009 (3,4 per 1.000 corporatiewoningen).
Het betreft alleen de huisuitzettingen bij woningcorporaties.
Over de trajecten merkt de gemeente Enschede op dat in de regio Twente het
standpunt wordt gehanteerd dat zodra opname in de opvang wordt gerealiseerd altijd
direct een traject start. Men probeert de cliënt ‘vast’ te houden en door te geleiden
naar zorg.

5.20 Gouda
Kader 5.20 Doelstellingen Stedelijk Kompas Gouda (niet meetbaar uitgewerkt)

In Gouda is bij de formulering van doelstellingen uitgegaan van al geformuleerde
doelstellingen op regioniveau (Regionale beleidsvisie (O)GGZ), te weten:
1. Bestrijding van eenzaamheid en psychosociale problematiek.
2. Bestrijding van drugsgebruik en alcoholverslaving en het creëren van passende
voorzieningen voor verslaafden.
3. Bestrijding van dak- en thuisloosheid en het creëren van passende voorzieningen
voor dak- en thuislozen.
4. Het vroegtijdig signaleren van psychiatrische problematiek en mensen met psychiatrische problematiek toeleiden naar passende zorg.
5. Het komen tot een sluitende keten (O)GGZ.
6. Het opzetten van een cliëntvolgsysteem.
7. Het beschrijven van risico-indicatoren voor (O)GGZ-problematiek, waaronder
psychiatrische problematiek.
8. Het uitwerken van lokale vormen van vroegsignalering.
9. Het verder verfijnen en optimaliseren van de OGGz monitor.
10. Het ondersteunen van mantelzorgers van OGGz–cliënten.

De gemeente Gouda geeft aan dat specifieke ambities binnen het Stedelijk Kompas
op meerdere onderdelen (niet meetbaar uitgewerkt) zijn geformuleerd. Belangrijkste
aandachtsvelden voor Gouda zijn:
1. Preventie: aanpak onverzekerdheid en budgetbeheer; inzetten schuldhulpverleningstrajecten, aanpak voorkomen huisuitzettingen.
2. Meedoen: laagdrempeliger maken van opvang- en dagbestedingvoorzieningen;
ontwikkelen maatschappelijke steunsystemen in de wijk; specifieke aandacht voor
zwerfjongeren.
3. Vangnet: verbeteren doorstroom naar zelfstandig wonen; verbeteren kwaliteit
opvangvoorziening.
Volgens de gemeente Gouda blijkt uit de OGGZ-monitor 2008-2009 dat de omvang
van de groep OGGZ-cliënten stabiel blijft op 2.200 mensen. Daarvan vormt 10 procent

Trimbos-instituut

89

de harde kern, die meerdere jaren in zorg of opvang is. Het aantal meldingen bij het
meldpunt Zorg en Overlast stijgt gestaag, van 100 in 2004 naar 518 in 2009. Het
aantal cliënten in de opvang (breed) is gedaald van 291 in 2006 naar 232 in 2009.
Deze daling lijkt volgens Gouda het gevolg van wijziging in het bezettingsbeleid en
betekent niet dat de behoefte er niet is. Het aantal feitelijk daklozen (nachtopvang) is
gestegen van 114 in 2008 naar 116 in 2009, in 2009 waren er 38 residentieel daklozen
(ook lichte stijging). Het beeld in Gouda is dat de doorstroom naar zelfstandig wonen
onvoldoende op gang komt. Exacte cijfers over doorstroom en gemiddelde verblijfsduur zijn in ontwikkeling.
In 2010 is de OGGz-monitor 2008-2009 verschenen. De gemeente Gouda merkt
op dat zij voornemens is om de OGGz- monitor directer te verbinden met kwantitatieve beleidsdoelstellingen. De aanpak voorkomen huisuitzettingen is succesvol en
wordt gecontinueerd. De schuldhulpverlening is opnieuw aanbesteed. Met de nieuwe
aanbieder wordt gewerkt aan kwaliteitsverbetering. Met de gemeente zijn afspraken
gemaakt over verzekering van onverzekerden. In het mantelzorgbeleid is specifiek
aanbod voor OGGz-cliënten opgenomen. Er is een aanpak ontwikkeld om tot betere
registratie van zwerfjongeren te komen. Er zijn plannen voor opvang zwerfjongeren.
Met de woningcorporaties worden afspraken gemaakt over het bevorderen van doorstroom vanuit de opvang naar zelfstandig wonen.
Tot slot merkt de gemeente Gouda op dat bij het opstellen van het Stedelijk Kompas
voor de regio Gouda nog werd uitgegaan van een positief effect van het nieuwe
verdeelmodel MO-middelen. Gouda is echter nadeelgemeente. Tot en met 2011 heeft
Gouda uit eigen middelen bijgepast. In 2010 is vooral aandacht gegaan naar het bezuinigingstraject. Dit heeft uiteraard consequenties voor het ambitieniveau en haalbaarheid
van doelen. In 2011 en 2012 is het voornemen nieuwe arrangementen te ontwikkelen
en tot nieuw beleid te komen.

5.21 Groningen
De centrumgemeente Groningen benoemt in haar Kompas de volgende tien ‘deelaspecten’, elk met verschillende subdoelen, ambities en te ondernemen acties. Een van
de ambities bestaat bijvoorbeeld uit het intensiveren van het beleid om huisuitzettingen
te voorkomen en het gericht benaderen van mensen met een postadres bij een van de
opvangvoorzieningen.

90

Trimbos-instituut

Kader 5.21 Doelstellingen Stedelijk Kompas Groningen

1. Beleid en aansturing op hoofdlijnen.
2. Informatieverzameling, informatiebeheer en kennismanagement.
3. Een breed gedifferentieerd aanbod van woningen voor zelfstandige huisvesting
van mensen die niet in eigen huisvesting kunnen voorzien.
4. Ontwikkelen, beheren, volgen en evalueren van persoonlijke begeleidingsplannen.
5. Effectieve preventiestrategieën.
6. Ambulante zorg voor kwetsbare mensen met psychiatrische of verslavings­
problemen, of een combinatie van beide. De zorg voor mensen die te maken
hebben met geweld in afhankelijkheidsrelaties.
7. Voorzieningen voor tijdelijke en langdurige opvang, zo gedifferentieerd en
­kleinschalig als economisch mogelijk is.
8. Voorzieningen voor gespecialiseerde zorg, in het bijzonder voor mensen met
psychiatrische beperkingen, verslavingsgedrag en de combinatie van beide.
9. Een niet-vrijblijvend aanbod van dagbesteding, activering, arbeidsreïntegratie
en al dan niet loonvormende arbeid.
10. Effectieve aanpak van overlast en veel voorkomende criminaliteit

De Groningse Dak- en thuislozenmonitor 2003-2009 (Oldersma, Beukeveld, Daalman,
& Don, 2010) laat zien dat het totale aantal huisuitzettingen in de stad en provincie
Groningen varieert tussen de 285 en 308 op jaarbasis in de periode van 2002-2006.
In 2007 daalt het aantal huisuitzettingen tot 243, waarna het weer oploopt tot 279 in
2008. In 2009 waren er 258 huisuitzettingen. Ook blijkt uit de monitor dat van de 943
personen die in de periode 2003-2008 in de stad Groningen uit huis zijn gezet, er in
totaal 88 personen (9%) binnen een jaar na uitzetting overnachten in een voorziening
voor nachtopvang.
De Groningse dak- en thuislozen monitor registreert al sinds 2003 gegevens van de
dak- en thuislozen in de gemeente Groningen. Hierdoor beschikt men over een goed
inzicht in de ontwikkeling van het aantal dak- en thuislozen en de geboden hulpverlening
in Groningen. In het Regionaal Kompas ‘Onder Dak’ is het beleid met betrekking tot het
tegengaan van dak- en thuisloosheid in de provincie Groningen t/m 2012 vastgesteld.
In 2010 is een werkgroep aan de slag gegaan om de gevraagde monitorgegevens te
toetsen aan de eisen die het Regionaal Kompas ‘Onder Dak’ stelt en zonodig aan te
passen. Dat heeft geleid tot een actualisering van de monitor met de volgende doelstellingen en indicatoren om de resultaten van ‘Onder Dak’ te kunnen meten.

Trimbos-instituut

91

Doelstelling

Indicator

Jaarlijks maken niet meer dan 800 individuele
personen gebruik van onze voorzieningen van maatschappelijke opvang.

- Per specifieke opvang voorziening op basis van
het GBA van de gemeente Groningen (en mogelijk
andere Groninger gemeenten) meten van het aantal
unieke dak- en thuislozen.
- Het percentage ingestroomde dak- en thuislozen
per gemeente t.o.v. de percentuele verdeling van de
Groninger bevolking per gemeente.
(nadere specificatie bestaande gegevensset monitor
en aanleiding dakloosheid)

Minimaal 80% van de gebruikers van de MO
voorzieningen re-integreert binnen een jaar in de
samenleving.

Het aantal dak- en thuislozen en % dak- en thuislozen
die we na vijf jaar weer in de opvang voorzieningen
aantreffen.

Dakloosheid ten gevolge van huisuitzetting komt
(vrijwel) niet voor.

a. Het aantal dreigende- en feitelijke huisuitzettingen
bij woningcorporaties in verhouding tot het aantal
corporatiewoningen in de provincie Groningen
b. Consultatie en betrokkenheid hulpverlening voorafgaand of bijdreigende huisuitzetting
c. Aantal uit huis gezette personen dat zich meldt bij
Maatschappelijke Opvang binnen dertig dagen na
huisuitzetting en in die periode dakloos was.

Alle ex- gedetineerden dienen begeleid te worden
naar identiteitspapieren, huisvesting, zorg en inkomen

Aantal tot de doelgroep behorende ex- gedetineerde
mensen dat zich meldt bij MO binnen dertig dagen
na ontslag uit detentie en in die periode dakloos was,
t.o.v. van het totaal aantal gedetineerden.

Iedere cliënt heeft na opname in een MO voorziening
binnen 3 maanden een zorgplan.

Aantal en percentage cliënten > 3maanden met een
zorgplan

Niet meer dan 20% van de uitgestroomde gebruikers
van intramurale voorzieningen valt terug in thuis- en
dakloosheid

Aantal en percentage tot de doelgroep behorende
mensen voorzien van een stabiele mix van verblijf,
inkomen en zorg.

Toeleiding van zorgmijders naar reguliere zorg, waarbinnen de kwaliteit van leven kan worden verbeterd
en het verminderen van overlast

Aantal cliënten bekend bij de OGGz naar gemeente
naar verhouding naar het aantal inwoners (instroom,
doorstroom en uitstroom)

Om beleid te kunnen voeren gericht op de aanpak van zwerfjongeren, is informatie
nodig over de omvang van de groep zwerfjongeren en de aard van de problematiek.
Daarom heeft de gemeente Groningen in 2010 onderzoek laten uitvoeren om beter
inzicht te krijgen in de groep zwerfjongeren binnen de gemeente Groningen.

92

Trimbos-instituut

5.22 Haarlem
Tabel 5.22a Doelbereik Stedelijk Kompas Haarlem (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar: wordt doel in
2014 gehaald?

Het aantal daklozen ten gevolge van detentie is
verminderd tot 70%.

waarschijnlijk wel

Alle daklozen zijn bekend en hebben allen binnen
drie maanden een traject richting dagbesteding
(activering, werk).

waarschijnlijk niet

De gemeente Haarlem merkt op dat zij door de bezuinigingen op het participatiebudget
niet langer kan garanderen dat alle daklozen binnen drie maanden een traject kunnen
krijgen gericht op dagbesteding of reïntegratie.
Tabel 5.22b Doelbereik Stedelijk Kompas Haarlem (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

Niemand wordt dakloos na ontslag
uit een kliniek (100%).

-

-

Niemand wordt meer uit huis gezet
en dakloos door huurschulden
(100%).

2005: 122

2009: 57

Er is een gedifferentieerd aanbod
van woon- en opvangvoorzieningen voor daklozen (mogelijk
met een centrale intake).

In 2010 is de uitbreiding van gedifferentieerde voorzieningen én een
centrale intake gerealiseerd

Daklozen, alcoholverslaafden
en overlastgevenden zijn uit het
straatbeeld verdwenen.

Hoewel cijfers nog ontbreken, is het aantal daklozen op straat aantoonbaar verminderd. De gemeente Haarlem baseert zich hierbij op de
veldmonitor en op de veldwerkers

Er is voor alle zeer actieve veelplegers een sluitende aanpak

Door de implementatie Veiligheidshuis, gecombineerd met de GAVOaanpak, is er voor alle veelplegers een sluitende aanpak.

In 2010 heeft de gemeente Haarlem een nieuw en verbeterd convenant afgesloten met
de woningcorporaties.

Trimbos-instituut

93

5.23 Heerlen
Kader 5.23 Doelstellingen Stedelijk Kompas Heerlen (niet meetbaar uitgewerkt)

1. Elke dakloze neemt in 2014 deel aan een traject.
2. Dakloosheid als gevolg van detentie of afwenteling door andere instellingen
(vrijwel) uitbannen.
3. De huidige inspanningen met betrekking tot overlast voortzetten.

Tabel 5.23 Doelbereik Stedelijk Kompas Heerlen (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

In 2011 zal de dakloosheid als gevolg
van huisuitzetting minder dan 30%
van het niveau van 2006 zijn.

129 huisuitzettingen in 2009

65 huisuitzettingen in 2010

In Heerlen bestaat sinds oktober 2007 een loket voor schuldhulpverlening. Volgens de
gemeente Heerlen lukt het steeds vaker om vanuit dit loket aangezegde huisuitzettingen alsnog te voorkomen. Geprobeerd wordt om al in een eerder stadium te interveniëren. Woningcorporaties kunnen mensen met huurachterstanden melden bij het
loket, waarna medewerkers van het loket contact zoeken met betrokkenen. Een ander
project dat volgens Heerlen bijdraagt aan het terugdringen van het aantal huisuitzettingen is het Meldpunt Zeer Moeilijk Plaatsbaren (ZMP). Het Meldpunt ZMP is opgezet
door RIMO, de gemeente Heerlen en de gezamenlijke woningcorporaties met als doel
het vinden van een duurzame oplossing voor notoire overlastveroorzakers. Huisvesting
wordt geboden op voorwaarde dat de overlastveroorzaker professionele hulpverlening
en begeleiding aanvaardt.

5.24 Helmond
Tabel 5.24 Doelbereik Stedelijk Kompas Helmond (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

1. Vanaf 2010 volgen alle
daklozen een traject met een
trajectplan.

geen nulmeting (in 2011 start trajectplanbenadering voor feitelijk
daklozen. Helmond is nog bezig te bepalen hoeveel feitelijk daklozen er
zijn)

2. Voor 60% van de (feitelijke)
daklozen is huisvesting
geregeld.

zie doel 1

Dakloosheid als gevolg van een
huisuitzetting is in 2013 verminderd tot minimaal 30% van het
niveau in 2007.

Dit wordt herijkt: is het verantwoordelijkheid van corporaties
of van gemeente? Er worden
afspraken gemaakt met corporaties
over doorgeleiden van mensen met
meervoudige problematiek.

94

Meest recente meting

Trimbos-instituut

67 huisuitzettingen in 2009

Doel

Nulmeting

Meest recente meting

3. Dakloosheid als gevolg van
detentie of afwenteling door
andere instellingen is vrijwel
uitgebannen.

Nog onbekend.
Helmond is bezig met het verhelderen van de vraag of dit onder de
verantwoordelijkheid van justitie of de gemeente valt.

4. Overlastgevend gedrag is
in 2013 terug gebracht tot
maximaal 75% van het huidige
niveau.

in 2007 nulmeting:
30 meldingen volgens Politie
Monitor code 553 (drugsoverlast).
Maar: politie registreert hieronder
ook vermoedens.

in 2008 registratie veranderd

Het Helmondse college van Burgemeester en Wethouders stelt begin juni het nieuwe
Regionaal Kompas 2012-2015 vast. De gemeente Helmond wil in de volgende periode
voortbouwen op de belangrijkste doelstelling van het Stedelijk Kompas: de invoering
van de trajectplanbenadering voor dak- en thuislozen. Deze trajectplanbenadering is
voor de komende periode hét instrument om deze doelstelling te bereiken. De prioriteit
ligt daarbij bij de feitelijk daklozen en er wordt ingezet op versterking van ketensamenwerking in de regio.

5.25 Hilversum
Kader 5.25 Doelstellingen Stedelijk Kompas Hilversum (niet meetbaar uitgewerkt)

1. Dakloosheid ten gevolge van huisuitzetting komt (vrijwel) niet meer voor. Het
aantal huisuitzettingen is in 2012 gedaald tot minder dan 30% van het aantal
in 2007.
2. Dakloosheid ten gevolge van detentie komt in 2012 (vrijwel) niet meer voor.
3. Feitelijke dakloosheid ten gevolge van uitval uit zorginstellingen komt in 2012
(vrijwel) niet meer voor.
4. De totale groep van 360 daklozen en de daklozen die er vanaf nu bijkomen
zijn in 2012 voorzien van inkomen, van structurele vormen van woonvoorzieningen passend bij de betrokken individuen, van niet vrijblijvende ‘evidence
based’ zorgtrajecten en, voor zover mogelijk, van vormen van werk die
haalbaar zijn.
5. Van alle zwerfjongeren in de regio zit honderd procent in een
ondersteuningstraject.
6. De groep zwerfjongeren binnen en buiten de opvang is met 50%
afgenomen in 2012.

Trimbos-instituut

95

De gemeente Hilversum merkt op dat het Regionaal Kompas Hilversum niet formeel
is vastgesteld door de gemeenteraad. Dit wordt onder meer verklaard door tegenvallende financiële ruimte. Bij betrokken wethouders en regiogemeenten is de wil er om
situatie van doelgroep te verbeteren. De haalbaarheid van de ambities is afhankelijk
van de beschikbare financiële middelen. Er wordt nu gezocht naar alternatieve financieringsbronnen en andere initiatieven, bijvoorbeeld een pilot met woonbegeleiding van
mensen met zware alcoholverslaving in sociale woningbouw.

5.26 Hoorn
Tabel 5.26 Doelbereik Stedelijk Kompas Hoorn (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
­informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar:
wordt doel in 2014 gehaald?

Verkennen ketenaanpak zwerfjongeren

waarschijnlijk wel

Ontwikkelen visie op woonvormen

waarschijnlijk wel

Naast bovenstaande doelstellingen, wil de gemeente Hoorn inzetten op de volgende
punten:
• Een sluitende zorgketen door de inzet van een ketenregisseur
• Reorganisatie van het OGGz-team
• Uitwerken en evalueren van de ingezette ontwikkelingen m.b.t. uitbreiding
­maatschappelijke opvang
Inmiddels is een ketenregisseur ingezet om de organisaties aan te sturen op nakoming van
de afspraken. De ketenregisseur is verscheidene malen opgetreden op de manier die
voorzien was, aldus de gemeente Hoorn. De reorganisatie van het OGGz-team heeft
geleid tot samenwerking in een team van multidisciplinaire professionals. Dit levert een
goede ingang op bij de zorgverlenende organisaties. Het zicht op de doelgroep is beter
geworden en de toeleiding loopt goed. Er vallen niet langer van gaten in de dienstverlening waardoor mensen niet meer tussen wal en schip vallen. De gemeente Hoorn is
een meerjarige subsidierelatie aangegaan met de maatschappelijke opvangorganisatie, ter
invulling van het hulpverleningstraject. De uitbreiding van de maatschappelijke opvang
heeft ertoe geleid dat de versnippering in het hulpverleningstraject wordt teruggedrongen.
Er zijn casemanagers aangesteld die gedurende een verblijf hét aanspreekpunt van een
cliënt blijven.

96

Trimbos-instituut

5.27 Leeuwarden
De centrumgemeente Leeuwarden benoemt in haar Kompas de volgende tien ‘deelaspecten’, elk met verschillende subdoelen, ambities en te ondernemen acties (zie kader
5.27).
Een van de ambities bij deelaspect 3 is bijvoorbeeld dat dakloosheid uitsluitend als
gevolg van ontslag uit een detentie-inrichting niet meer voorkomt. Bij deelaspect 4 wordt
genoemd dat voor alle cliënten van de maatschappelijke opvang en crisisopvang een
individueel begeleidingsplan wordt opgesteld. De indicatoren die uit al deze subdoelen
voortvloeien, zouden een gedetailleerd beeld moeten geven van de voortgang van het
Kompas.
Kader 5.27 Doelstellingen Stedelijk Kompas Leeuwarden

1. Beleid en aansturing op hoofdlijnen.
2. Informatieverzameling, informatiebeheer en kennismanagement.
3. Een breed gedifferentieerd aanbod van woningen voor zelfstandige huisvesting
van mensen die niet in eigen huisvesting kunnen voorzien.
4. Ontwikkelen, beheren, volgen en evalueren van persoonlijke begeleidingsplannen.
5. Effectieve preventiestrategieën.
6. Ambulante zorg voor kwetsbare mensen met psychiatrische of verslavingsproblemen, of een combinatie van beide. De zorg voor mensen die te maken hebben
met geweld in afhankelijkheidsrelaties.
7. Voorzieningen voor tijdelijke en langdurige opvang, zo gedifferentieerd en kleinschalig als economisch mogelijk is.
8. Voorzieningen voor gespecialiseerde zorg, in het bijzonder voor mensen met
psychiatrische beperkingen, verslavingsgedrag en de combinatie van beide.
9. Een niet-vrijblijvend aanbod van dagbesteding, activering, arbeidsreïntegratie en al
dan niet loonvormende arbeid.
10. Effectieve aanpak van overlast en veel voorkomende criminaliteit

De gemeente Leeuwarden spreekt in haar Kompas niet over individuele trajectplannen
maar over persoonlijke begeleidingsplannen. In de subsidiebeschikking met opvanginstellingen stelt de gemeente Leeuwarden als voorwaarde dat voor iedere cliënt die
huisvesting of begeleiding krijgt een begeleidingsplan wordt opgesteld die voldoet aan
de maatstaven van de landelijke koepelorganisatie. De begeleidingsplannen dienen
schriftelijk of digitaal vastgelegd te worden.
Uit de Dak- en thuislozenmonitor Fryslân 2006-2009 (Oldersma, Beukeveld,
Daalman & Don, 2011) blijkt dat in 2007 en 2008 respectievelijk 276 en 275 huisuitzettingen hebben plaatsgevonden in de provincie Friesland. Daarna daalt het aantal
huisuitzettingen tot 225 in 2009. Per duizend verhuurde corporatiewoningen vinden
in 2009 gemiddeld drie huisuitzettingen (0,30%) plaats. Na 2008 lijkt in de provincie

Trimbos-instituut

97

Friesland een daling te worden ingezet in het aantal huisuitzettingen in verhouding tot
het aantal corporatiewoningen. Ook laat de monitor zien dat van de 1004 personen
die uit huis zijn gezet in de periode 2006-2009, 47 personen (5%) binnen een jaar na
uitzetting gebruik maakten van een voorziening voor nachtopvang.
In 2007 is van 37 van de 179 ex-gedetineerden (21%) vastgesteld dat zij binnen
dertig dagen na detentie hebben overnacht in de maatschappelijke opvang in de
provincie Friesland. In 2008 gaat het om 36 van de 232 personen (16%) en in 2009 om
57 van de 270 personen (21%). Het betreft hier ex-gedetineerden die nazorg krijgen
van het Veiligheidshuis Friesland.

5.28 Leiden
Kader 5.28 Doelstellingen Stedelijk Kompas Leiden (niet meetbaar uitgewerkt)

Alle daklozen in de regio zijn in beeld en voorzien van een trajectplan.

Tabel 5.28a Doelbereik Stedelijk Kompas Leiden (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar:
wordt doel in 2014 gehaald?

Vervolgopvang is altijd geregeld indien
huisuitzetting onvermijdelijk is.

waarschijnlijk niet

De gemeente Leiden merkt op dat zij voor het zorgdragen van vervolgopvang mede
afhankelijk is van de bereidheid van de woningcorporaties tot het maken van heldere
afspraken hierover.
De focus ligt in eerste instantie op het optimaal uitvoeren van het Herzien Convenant
Voorkomen Huisuitzetting bij Huurschuld, welke in januari 2011 door de bestuurders
van de deelnemende partijen is ondertekend.
Tabel 5.28b Doelbereik Stedelijk Kompas Leiden (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

Huisuitzettingen als gevolg van
huurschulden of overlast zijn met
75% afgenomen

46 huisuitzettingen in Leiden in
2007

42 huisuitzettingen in Leiden in
2009

Het totaal aantal daklozen is
verminderd met 75% ten opzichte
van de omvangschatting in 2005

500 daklozen in 2005

313 (laatste meting okt. 2009)

De ervaren overlast als gevolg van
dakloosheid is afgenomen met
25% ten opzichte van 2007

7%
(Leefbaarheidsmonitor, 2007)

5%
(Veiligheidsmonitor, 2009)

98

Trimbos-instituut

In de Veiligheidsmonitor Leiden 2009 wordt gerapporteerd over door de inwoners
ervaren problemen in de buurt waar zij wonen. Het betreft dus geen objectieve gegevens maar een meting van subjectieve veiligheidsgevoelens. Van een aantal vormen
van overlast is nagegaan in hoeverre die volgens de inwoners in hun buurt voorkomen.
Overlast van zwervers of daklozen wordt door 5% van de inwoners genoemd.

5.29 Maastricht
Kader 5.29 Doelstellingen Stedelijk Kompas Maastricht (niet meetbaar uitgewerkt)

• Verbetering kwaliteit van de voorzieningen voor dak- en thuislozen
• Kwantitatieve uitbreiding van het aantal woonvoorzieningen voor (verslaafde)
dak- en thuislozen
• Toetsen maatschappelijke effecten, resultaten en knelpunten bij doelgroepen
PV 7,8,9 Wmo
• Verbeteren gezondheid en welzijn (maatschappelijke participatie) van 60 langdurig
verslaafden met problematiek
• Aanvullende preventiemaatregelen

Tabel 5.29 Doelbereik Stedelijk Kompas Maastricht (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar: wordt
doel in 2014 gehaald?

Ketenregie van de persoonsgerichte aanpak. De met succes afgeronde/
lopende trajecten loopt op van 40% in 2008 tot 60% in 2010

-

Community art met dak- en thuislozen

-

Aantal huisuitzettingen wegens huurachterstand of overlast neemt in
de periode 2008-2011 met 30% af

-

Ontwikkelen van vervolgtrajecten naar (vrijwilligers)werk in
2008, zowel voor (verslaafde) dak- en thuislozen, als voor vrouwen
in de opvang

-

Trimbos-instituut

99

5.30 Nijmegen
Kader 5.30 Doelstellingen Stedelijk Kompas Nijmegen (niet meetbaar uitgewerkt)

• Terugdringen van dakloosheid
• Beter aansluitende zorg
• Terugdringen van overlast veroorzaakt door dak- en thuislozen
• Meer samenhang in bestaande aanbod
• Verbeteren in- door- en uitstroom
• Een gedifferentieerd aanbod van zorg en hulp, toegesneden op de wensen en
mogelijkheden van de cliënt (individueel trajectplan)

De gemeente Nijmegen geeft prioriteit aan het operationeel krijgen van de centrale
toegang, inclusief een cliëntregistratiesysteem. Op deze wijze wil Nijmegen objectief
zicht krijgen op de cijfers. Dit moet leiden tot een vertaling van de doelstellingen in
meetbare indicatoren.
De trajecten budgetbeheer voor dak- en thuislozen zijn verder uitgebreid, ook in
het nazorgtraject voor de veelplegers wordt budgetbeheer ingezet om terugval te
voorkomen. Om te zorgen voor meer continuïteit in de medische basiszorg is gestart
met het project Praktijk Buitenzorg. Een project van samenwerkende huisartsen en de
GGD die tweewekelijks open spreekuren houden op verschillende locaties waar dak- en
thuislozen terecht kunnen en waarbij de huisartsen gezamenlijk de dossiers bijhouden.
Daarmee kan worden toegezien op continuïteit van zorg. Inmiddels is er sprake van 7
wijkteams van waaruit vroegtijdig kan worden ingegrepen bij (multi-)probleemhuishoudens om huisuitzettingen te voorkomen.
Ter voorkoming van huisuitzettingen hanteert de gemeente Nijmegen het beleid van
begeleide herkansing. Sinds de start van het beleid is het aantal huisuitzettingen sterk
afgenomen. In 2007 vonden er 133 huisuitzettingen plaats, in 2009 waren dat er 70
(een daling van meer dan 40%). In het jaar 2010 steeg het aantal huisuitzettingen tot
87. Deze stijging is volgens Nijmegen te verklaren door de geïntensiveerde aanpak van
woonfraude. De evaluatie van het beleid begeleide herkansing vindt in 2011 plaats.
Het instrument lijkt, gelet op daling van het aantal huisuitzettingen succesvol, partijen
ervaren het als een waardevol instrument. In de regio Rivierenland zijn de corporaties
ook bezig met het voorbereiden van een beleid begeleide herkansing.
Voor wat betreft de uitbreiding/doorontwikkeling van de woonzorg Sancta Maria voor
jongeren is een pas op de plaats gemaakt. De gemeente Nijmegen wil eerst de stand van
zaken evalueren in verband met de verschillende financieringsstromen, de complexiteit en
diversiteit van de problematieken. Het voornemen is om in 2011 te starten met een woonleerproject ‘Kamers met Kansen’. De nachtopvang blijkt een zeer goed aanknopingspunt
(vindplaats) te bieden om jongeren verder toe te leiden naar zorg.
Binnen de crisisopvang wordt bekeken of er meer met ambulante trajecten gewerkt
kan worden. Er is een experiment gestart waarbij in een aantal huurwoningen groeps-

100

Trimbos-instituut

begeleid wonen en ambulante begeleidingstrajecten worden geboden. De eerste
resultaten zijn volgens de gemeente Nijmegen veelbelovend: het is minder kostbaar
en de begeleiding kan korter ingezet worden. Naar verwachting zal in 2011 het Multifunctioneel Centrum (dag- en nachtopvang voor mensen met een chronische drugs- of
alcoholverslaving) worden verkleind. Tegelijkertijd worden aansluitend aan het MFC 35
verblijfsplaatsen gerealiseerd, waarvan 10 voor vrouwen. In Rivierenland is een tussenvoorziening geopend en zal dit jaar een beschermde woonvorm in combinatie met
nachtopvang geopend worden. Het Domushuis voor dak- en thuisloze mensen met een
psychiatrische en/of verslavingsachtergrond is inmiddels (tijdelijk) geopend (18 plaatsen)
en zal eind 2012 worden verplaatst naar een nieuwe locatie in Nijmegen (24 plaatsen).
Er wordt hard gewerkt aan de realisatie van de eerste 8 Skaeve Huse. In april 2011
is gestart met de medische heroïnebehandeling waarmee aan 25 heroïneverslaafden
nieuwe perspectief wordt geboden op herstel en verbetering van de gezondheid en
leefsituatie. Het betreft veelal cliënten die nu nog in de opvang verblijven.
De aanpak veelplegers en nazorg- ex-gedetineerden is in de afgelopen jaren gecontinueerd en verder uitgebreid.

5.31 Oss
Kader 5.31 Doelstellingen Stedelijk Kompas Oss (niet meetbaar uitgewerkt)

1. Alle daklozen van Brabant-Noordoost hebben een trajectplan in 2014.
2. In 2014 is voor minimaal 60% huisvesting en dagbesteding geregeld.
3. Dakloosheid als gevolg van huisuitzetting minder bedraagt dan 30% van het
niveau van 2008.
4. Dakloosheid ten gevolge van detentie of afwenteling door andere instellingen is
(vrijwel) uitgebannen.
5. Overlastgevend gedrag van daklozen is teruggebracht tot een kwart van het
niveau van 2008.

Begin 2011 verscheen het Uitvoeringsplan Regionaal Kompas Brabant-Noordoost.
Daarin wordt geconstateerd dat een aantal knelpunten uit het Regionaal Kompas
van 2008 niet meer bestaan. De belangrijkste overgebleven knelpunten die worden
genoemd zijn:
1). Het Verdihuis vangt ongeveer 500 personen op van de 1000 personen die zich
aanmelden; 500 personen worden afgewezen.
2). Het inzicht in de totale doelgroep (opgenomen zowel als afgewezen) is onvol doende
en daardoor is goed beleid maken onmogelijk. Van echte ketensamenwerking rond
de doelgroep (dreigend) daklozen is nog geen sprake.
3). De preventie van dakloosheid via lokale zorgnetwerken kan beter.

Trimbos-instituut

101

Het uitvoeringsplan noemt twee prioriteiten. De eerste opgave is het vergroten van het
inzicht in de doelgroep en de behoefte aan zorg/opvang. Door het inrichten van de
Centrale Toegang en Bemoeizorg (CTB) zal voor elke (dreigende) dakloze een op de
persoon toegesneden trajectplan worden gemaakt en uitgevoerd. Op deze wijze wordt
gaandeweg inzicht in de doelgroep opgebouwd. Het voornemen is om het huidige intaketeam van het Verdihuis en de bemoeizorgteams aan elkaar te koppelen en vandaar
uit de persoonsgerichte aanpak vorm te geven. De tweede opgave bestaat uit het
beperken van de toestroom naar de maatschappelijke opvang. Om dit te realiseren is
centrumgemeente Oss van plan om de lokale zorgnetwerken te versterken, in ieder
geval in Oss en Uden/Veghel en wordt een integrale zwerfjongerenaanpak (inclusief
preventie) ontwikkeld. De vijf hoofddoelstellingen uit het Regionaal Kompas (zie kader
5.31) zijn in het uitvoeringsplan als volgt geherformuleerd:
Doelstelling

Indicator

1. Signalering: Lokale zorgnetwerken signaleren alle
personen in een zeer kwetsbare situatie (doelgroep
OGGz)

Aantal personen dat tussen wal en schip raakt en
gemeld wordt bij het CTB, waarbij geen enkel lokaal
zorgnetwerk bemoeienis heeft

2. Preventie MO: Dakloosheid ten gevolge van
(a) huisuitzetting, (b) detentie en (c) ontslag uit
zorginstellingen komt vrijwel niet meer voor.

Aantal (a) personen uit huis gezet (b) ex-gedetineerde
mensen en (c) mensen ontslagen uit een zorginstelling, dat zich binnen een half jaar meldt bij de
maatschappelijke opvang (CTB).

3. Toegang MO: Alle meldingen zijn gescreend.
Toegang tot de MO is bepaald op basis van aard/
ernst van problemen.

Aantal meldingen dat gescreend is en (a) wel is
toegelaten (b) niet is toegelaten, maar is verwezen
(warme overdracht)

4. Persoonsgerichte hulptrajecten MO:
Voor alle toegelaten daklozen is een integraal
trajectplan opgesteld.

Aantal daklozen met een intake en een individueel
trajectplan op alle leefdomeinen. (Vanaf medio 2011
krijgen alle nieuwe daklozen een integraal trajectplan).

5. Persoonsgerichte trajecten Bemoeizorg: Voor alle
bemoeizorg cliënten is een integraal toeleidingsplan
opgesteld.

Aantal cliënten met een integrale probleemverheldering en toeleidingsplan. (Vanaf het najaar van 2011
krijgen alle nieuwe cliënten een toeleidingsplan).

6. Nazorg als preventie: Bestendigen herstel en voorkomen terugval na uitstroom uit de MO (monitoring vanuit CTB of de lokale zorgnetwerken).

Aantal (ex-)daklozen dat gedurende 12 maanden
voorzien is van stabiele huisvesting, stabiele financiële
situatie, (stabiel) contact met hulpverlening en een
stabiele vorm van dagbesteding.

7. Aanpak zwerfjongeren: Voor alle zwerfjongeren is
een integraal trajectplan opgesteld: specialistische
zorg waar nodig, snel doorstromen naar begeleid
wonen & werken waar mogelijk.

Aantal zwerfjongeren: (a) dat binnen 3 maanden
doorstroomt naar wonen & werken; (b) dat passende
specialistische zorg ontvangt binnen 3 maanden.

8. Preventie jongeren: Dakloosheid van jongeren ten
gevolge van ontslag uit de jeugdzorg komt vrijwel
niet meer voor

Aantal jongeren dat zich binnen half jaar na jeugdzorg
meldt bij de MO voor volwassenen of bij de specifieke
opvang voor zwerfjongeren

102

Trimbos-instituut

5.32 Purmerend
Tabel 5.32 Doelbereik Stedelijk Kompas Purmerend (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

In 2013 zijn alle daklozen in
traject en is voor minimaal 60%
huisvesting geregeld.

geschat aantal in 2008: 164
(min. 104, max. 223)

december 2010:
- 47 feitelijk daklozen
- 45 residentieel daklozen
- 68 personen in detentie/
verslavingskliniek/psychiatrische
inrichting/tijdelijke huisvesting
zonder uitzicht op vast adres

In 2013 is dakloosheid als gevolg
van huisuitzetting teruggedrongen
tot minder dan 30% van het
niveau in 2005.

2003 t/m 2005:
gemiddeld 30 uitzettingen per jaar

2009:
aantal huisuitzettingen 27
(cijfers over 2010 nog niet
beschikbaar)

Dakloosheid als gevolg van
detentie of afwenteling door
andere instellingen komt in 2013
vrijwel niet meer voor.

2008:
113 personen uitgestroomd uit
detentie, waarvan 19 personen
geen huisvesting. Van 12 personen
was de huisvestingssituatie
onbekend.

2009 (1/2jaar):
46 personen uitgestroomd uit
detentie, waarvan 1 persoon geen
huisvesting hand. Van 8 personen
was de huisvestingssituatie
onbekend.

In 2013 is overlastgevend gedrag
teruggedrongen tot maximaal 75%
van het huidige niveau.

onbekend

2010:
geen overlast van daklozen

5.33 Spijkenisse
Tabel 5.33 Doelbereik Stedelijk Kompas Spijkenisse (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar: wordt doel in 2014 gehaald?

1. Voor nagenoeg alle (bekende) daklozen
is een trajectplan opgesteld en voor zover
mogelijk zijn zij voorzien van inkomen,
huisvesting, dagbesteding en/of werk,
eventueel zorg en hulp (2014).

waarschijnlijk wel: Voor de daklozen uit de regio Zuid-Hollandse
eilanden die gebruik maken van de maatschappelijke opvang
in Spijkenisse wordt een individueel zorgplan opgesteld. Hierbij
wordt aandacht besteed aan de diverse leefgebieden van
de cliënt. De multidisciplinaire begeleiding is gericht op een
succesvolle terugkeer naar de lokale samenleving. De hulp richt
zich op het weerbaar maken van de cliënt en het vergroten van de
zelfredzaamheid van de cliënt.

2. Dakloosheid als gevolg van huisuitzetting is fors teruggedrongen (2014).

waarschijnlijk wel: De gemeente Spijkenisse en de woningcorporaties hebben nieuwe samenwerkingsafspraken gemaakt om
het aantal huisuitzettingen terug te dringen. De samenwerkingsafspraken zijn gericht op het snel en integraal aanpakken van
burgers die door de woningcorporatie uitgezet dreigen te worden.
Huurders krijgen in dit kader vroegtijdig trajecten aangeboden
waarin afspraken worden gemaakt om de problemen integraal aan
te pakken en daarmee huisuitzetting te voorkomen.

Trimbos-instituut

103

Doel

Inschatting beleidsambtenaar: wordt doel in 2014 gehaald?

3. Dakloosheid als gevolg van detentie of
uitval uit zorginstellingen komt bijna niet
meer voor (2014).

voor ex-gedetineerden wordt de ambitie waarschijnlijk gehaald: de
afgelopen jaren is beleid en uitvoering rond nazorg van ex-gedetineerden tot stand gekomen. Dit houdt in dat ex-gedetineerden,
indien aan de orde, een nazorgtraject op maat ontvangen. In
dit kader is op Rotterdam-Rijnmond niveau ook het convenant
nazorg ex-gedetineerden Rotterdam-Rijnmond 18+ afgesloten.
Hierin is geregeld dat het nazorgtraject voor ex-gedetineerden
minimaal bestaat uit: identiteitsbewijs, onderdak, inkomen,
schuldhulpverlening en zorg.

4. Bij een groot deel van de doelgroep is
overlastgevend gedrag verminderd (2014).

waarschijnlijk wel: In 2009 heeft een tijdelijke uitbreiding van
de maatschappelijke opvang plaatsgevonden, hierdoor kunnen
meer daklozen uit de regio Zuid-Hollandse eilanden worden
opgevangen. Hiermee is ook overlastgevend gedrag verminderd.
In 2010 zijn wederom toeleidingstrajecten ingezet. De toeleidingsactiviteiten zijn gericht op het toeleiden van zorgwekkende
zorgmijders/ bemoeizorgcliënten naar reguliere hulp en zorg.
Hiermee wordt gestreefd naar een kwalitatief beter bestaan
voor de zorgmijders/bemoeizorgcliënten en wordt getracht om
verloedering en overlast in de wijken tegen te gaan.
In 2011 zal verder vorm worden gegeven aan het regionale veiligheidshuis. Verwachting is dat door de aanpak in het veiligheidshuis overlastgevend gedrag verder kan worden teruggedrongen.

5.34 Tilburg
Kader 5.34 Doelstellingen Stedelijk Kompas Tilburg (niet meetbaar uitgewerkt)

• In 2014 zijn er meer uitstroommogelijkheden naar de reguliere woningmarkt
(regionaal) en is er meer maatwerk in de toewijzing van woonaanbod voor de
doelgroep.
• In 2014 is overlastgevend gedrag teruggebracht naar 75% van het niveau in 2007.

Tabel 5.34a Doelbereik Stedelijk Kompas Tilburg (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar:
wordt doel in 2014 gehaald?

In 2013 zijn alle daklozen in een traject ondergebracht. Voor minimaal 80% van deze groep is passende huisvesting en een zinvolle
dagbesteding geregeld.

waarschijnlijk wel

In 2014 is er voor minimaal 70 % van de OGGz doelgroep zinvolle
dagbesteding georganiseerd

waarschijnlijk niet

Dakloosheid als gevolg van detentie komt (vrijwel) niet meer voor
door een goede aansluiting tussen reclassering en zorg.

waarschijnlijk wel

Dakloosheid als gevolg van afwenteling door andere instellingen
komt (vrijwel) niet meer voor.

waarschijnlijk wel

104

Trimbos-instituut

Tabel 5.34b Doelbereik Stedelijk Kompas Tilburg (met kwantitatieve informatie)
Doel

Nulmeting

Meest recente meting

In 2013 is dakloosheid als gevolg
van huisuitzetting tot 30% van het
niveau in 2007 teruggedrongen.

-

-

In 2009 is er een verbreding van
het Stedelijk Bemoeizorgteam naar
de regio Midden Brabant.

13,5% uit de regio

21,1% uit de regio

5.35 Venlo
Kader 5.35 Doelstellingen Stedelijk Kompas Venlo (niet meetbaar uitgewerkt)

1. Dakloosheid ten gevolge van huisuitzetting komt (vrijwel) niet meer voor.
2. Dakloosheid ten gevolge van detentie komt (vrijwel) niet meer voor.
3. Dakloosheid ten gevolge van uitval uit zorginstellingen komt (vrijwel)
niet meer voor.
4. Voor alle daklozen in de regio NML is een trajectplan opgesteld en zijn zij,
voor zover mogelijk, voorzien van inkomen, passende huisvesting, effectieve
ondersteuning, zorg, zinvolle dagbesteding en werk.
5. Terugdringen van overlast: Bij een groot deel van de doelgroep is het
­overlastgevende gedrag in 2014 gedaald met 75% ten opzichte van 2009.
6. Betrokkenen bij huiselijk geweld weten het Steunpunt Huiselijk Geweld te
bereiken en worden snel en goed doorgeleid voor de integrale aanpak.
7. Aanpak zwerfjongeren: zwerfjongeren worden ondersteund met een
specifiek op hun leefsituatie afgestemd traject. Zwerfjongeren met
complexe problemen krijgen de specialistische zorg die nodig is (GGZ/Vz).
Zwerfjongeren met relatief eenvoudige problemen stromen snel door naar
begeleid wonen & werken.

Trimbos-instituut

105

5.36 Vlaardingen
Kader 5.36 Doelstellingen Stedelijk Kompas Vlaardingen (niet meetbaar uitgewerkt)

1. In 2013 alle daklozen in een zorgtraject.
2. In 2012 is voor minimaal 60% van de dak en thuislozen passende huisvesting
geregeld.
3. Dakloosheid als gevolg van huisuitzetting tot minder dan het niveau in 2005
terugdringen.
4. Dakloosheid als gevolg van detentie of afwenteling door andere instellingen
(vrijwel) uit te bannen.
5. Overlastgevend gedrag terugbrengen.

5.37 Vlissingen
Kader 5.37 Doelstellingen Stedelijk Kompas Vlissingen (niet meetbaar uitgewerkt)

1. De huidige bijna driehonderd dak- en thuislozen en de dak- en thuislozen die
er vanaf nu nog bij komen, zijn in 2014 voorzien van: inkomen; structurele
vormen van woonvoorzieningen passend bij de betrokken individuen; nietvrijblijvende, bewezen effectieve, zorgtrajecten (zo mogelijk tijdelijk, waar
nodig structureel) en, voor zover mogelijk, van vormen van dagbesteding en
werk die haalbaar zijn.
3. Dakloosheid ten gevolge van detentie komt (vrijwel) niet meer voor.
4. Dakloosheid ten gevolge van uitval uit zorginstellingen komt (vrijwel) niet meer
voor.
5. Bij een groot deel van de doelgroep is overlastgevend gedrag verminderd (tot
maximaal 75% van het huidige niveau in zeven jaar).

Tabel 5.37 Doelbereik Stedelijk Kompas Vlissingen (meetbaar uitgewerkt, zonder kwantitatieve
informatie)
Doel

Inschatting beleidsambtenaar:
wordt doel in 2014 gehaald?

2. Dakloosheid tengevolge van huisuitzetting komt (vrijwel) niet meer
voor. Het aantal huisuitzettingen is in 2010 gedaald tot minder dan
30 % van het aantal in 2006. Voor zover nog wel huisuitzettingen
voorkomen, wordt alternatieve passende woonruimte aangeboden.

waarschijnlijk wel

106

Trimbos-instituut

De gemeente Vlissingen geeft aan dat, met behulp van de rijksbijdrage en op basis van
de bestuurlijke afspraak tussen het ministerie van Justitie en de VNG, het project nazorg
voor ex-gedetineerden is opgezet voor de provincie Zeeland. Binnen het project Nazorg,
wordt geprobeerd een sluitende aanpak te realiseren. De verwachting is, dat met behulp
van dit programma de doelstelling waarschijnlijk wel gehaald zal worden. Het project is
in het najaar van 2010 gestart en heeft een doorloop tot in het najaar van 2012.

5.38 Zaanstad
Kader 5.38 Doelstellingen Stedelijk Kompas Zaanstad (niet meetbaar uitgewerkt)

1. In 2014 volgen alle feitelijk daklozen een trajectplan en is voor minimaal 60%
(niveau 2006) van hen de huisvesting is geregeld.
2. In 2014 volgen alle residentieel daklozen een trajectplan en is doorstroming of
vervolghuisvesting voor 60% (niveau 2006) van hen is geregeld.
3. In 2014 is overlastgevend gedrag door leden van de doelgroep tot maximaal 75%
van het niveau van 2006 teruggedrongen.
4. In 2014 is dakloosheid onder de groep risicovolle zorgmijders en mensen met een
acuut huisvestingsprobleem tot maximaal 30% van het niveau van 2006 teruggedrongen.

De gemeente Zaanstad geeft aan dat in 2011 de doelstellingen en ambities voor de
verschillende doelgroepen uit het Kompas opnieuw worden beoordeeld. Gezien de
bezuinigingen worden de ambities van het plan nog een keer kritisch bekeken om te
bepalen of de opgave realistisch is. Ook het beleid op het terrein van schuldhulpverlening
en ten aanzien van huisuitzettingen op basis van signalen huurachterstand, staat binnen
de gemeente ter discussie. In 2011 wordt dit beleid mogelijk herzien. Daarnaast wordt
in de loop van 2011 het tweede WMO beleidsplan vastgesteld, waarin de gemeente bij
de zorg voor kwetsbare mensen (waaronder de doelgroep uit het Stedelijk Kompas en
daarbij behorende instrumenten) meer de nadruk legt op eigen verantwoordelijkheid.
Dit heeft mogelijk ook gevolgen voor de doelstellingen uit het Kompas.

Trimbos-instituut

107

5.39 Zwolle
De doelstellingen uit het Stedelijk Kompas Zwolle staan in kader 5.39.
Kader 5.39 Doelstellingen Stedelijk Kompas Zwolle

1. Alle 250 daklozen in de stad Zwolle zitten in 2014 in een traject. Dit getal wordt
nog bijgesteld voor het totaal aantal daklozen in de regio (vooralsnog wordt
uitgegaan van een totaal van 375 daklozen in de stad en regio).
2. Voor minimaal 60% is huisvesting én dagbesteding geregeld.
3. In 2009 is dakloosheid als gevolg van huisuitzetting tot minder dan 30% van het
niveau van 2005.
4. Dakloosheid als gevolg van detentie of afwenteling door andere instellingen komt
(vrijwel) niet meer voor.
5. In 2014 is overlastgevend gedrag van daklozen teruggebracht naar 75% van het
niveau in 2007.

Medio 2010 verscheen een eerste tussentijdse rapportage over het Stedelijk Kompas
Zwolle (Van der Veen, 2010). Daarin zijn ook kwantitatieve resultaten opgenomen,
bijvoorbeeld dat sinds mei 2009 ten minste 94 daklozen een traject aangeboden hebben
gekregen of dat van het aantal personen dat in 2009 in de stad Zwolle uit huis is
geplaatst zich er 12 rechtstreeks hebben gemeld bij de maatschappelijke opvang. Uit
de Overijsselse dak- en thuislozenmonitor 2010 (Biesma et al, 2010) blijkt dat er in
2008 in de regio Zwolle 62 huisuitzettingen hebben plaatsgevonden (2,3 per 1.000
corporatiewoningen), in 2009 ging het om 73 huisuitzettingen (2,2 per 1.000 corporatiewoningen).
Volgens de gemeente Zwolle is er na de eerste twee jaar van het Kompas een duidelijk waarneembaar effect te zien. Volgens ketenpartners is er meer dynamiek ontstaan
rondom de (problematiek van) doelgroep. Er is een duidelijke focus op de doelgroep,
hun problematiek en het benodigd aanbod. Ook wordt duidelijk richting gegeven waar
gemeente Zwolle, samen met haar ketenpartners, naar toe wil (Van der Veen, 2010).
Op basis van deze eerste stand van zaken is het voor de gemeente Zwolle nog te
vroeg om aan te geven of álle doelstellingen en ambities ultimo 2014 worden gehaald.
Van een aantoonbare daling van het aantal daklozen is nog geen sprake. Volgens de
gemeente Zwolle heeft dit deels te maken met het feit dat de eerste periode is benut
voor het inrichten van het benodigde instrumentarium (o.a. centrale toegang). Daarnaast dienen ten aanzien van doelstellingen 3, 4 en 5 nadere prestatieafspraken met
ketenpartners te worden gemaakt. Een aantal doelstellingen wordt, op basis van het
voortschrijdend inzicht, opnieuw gedefinieerd, evenals de afspraken ten aanzien van de
nulmeting en de indicatoren (Van der Veen, 2010).

108

Trimbos-instituut

Om meer recht te doen aan de brede doelgroep van het Stedelijk Kompas Zwolle (naast
daklozen, ook thuislozen en zwerfjongeren), acht de gemeente Zwolle een aanscherping van de definities van de doelstellingen noodzakelijk. Voorgesteld wordt om de
doelstellingen van het Stedelijk Kompas als volgt te (her)definiëren:

1. In 2014 zitten alle dak- en thuislozen, die bekend zijn bij de centrale toegang,
in een traject.
2. In 2014 is voor ten minste 95 % van de daklozen, bekend bij de centrale
toegang, huisvesting gerealiseerd.
3. In 2014 is voor ten minste 60 % van de daklozen, bekend bij de centrale
toegang, dagbesteding gerealiseerd.
4. Het aantal mensen dat dakloos raakt ten gevolge van huisuitzettingen is in
2014 minder dan 5% van het totaal aantal daklozen.
5. Het aantal mensen dat dakloos raakt ten gevolge van detentie of afwenteling
door andere instellingen is in 2014 minder dan 5 % van het totaal aantal
daklozen.
6. In 2014 is overlastgevend gedrag van daklozen teruggebracht naar 75% van
het niveau in 2010.
7. In 2014 is het aantal zwerfjongeren in de regio Zwolle teruggebracht met
50 % ten opzichte van het jaar 2008.
8. Eind 2010 zijn de preventie maatregelen om thuis- en dakloosheid te voorkomen “smart” beschreven. Tevens is er een plan van aanpak gerealiseerd.

Trimbos-instituut

109

6 Literatuur
Algemene Rekenkamer (2008). Opvang zwerfjongeren 2007. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2007-2008, 31 323, nr. 1. Den Haag: SDU.
Benschop, A., en D.J. Korf (2009), Flevomonitor 2009. Kwetsbare groepen en
huiselijk geweld. Amsterdam: Bonger Instituut voor Criminologie.
CBS (2010), De Nederlandse samenleving in 2010. Den Haag: Centraal Bureau voor
de Statistiek.
CPB (2010). Analyse economische effecten financieel kader. CPB Notitie, nummer
2010/33. Den Haag: Centraal Planbureau.
Cebeon (2009). Verdeelsystematiek specifieke middelen voor maatschappelijke
opvang, verslavingsbeleid en openbare geestelijke gezondheidszorg. Amsterdam:
Cebeon, Centrum Beleidsadviserend Onderzoek B.V.
Cebeon (2011). Kosten en baten van Maatschappelijke opvang. Bouwstenen voor
effectieve inzet van publieke middelen. Rapport 560010 – 012. Amsterdam:
Cebeon.
Davelaar, M., Nederland, T., Wentink, M., & Woerds, S. ter (2005). Aan de slag in de
rafelrand, werk en activering voor daklozen en verslaving. Assen: Koninklijke Van
Gorcum BV.
Gemeente Almere (2010). Bijlage: brief van het College van burgemeester en
wethouders aan de gemeenteraad bij de Flevomonitor rapportage 2009 op 8
oktober 2010 in de fractiekamer gelegd.
Gemeente Assen (2008), Van de straat, zorg op maat! Programma ter bestrijding
van (dreigende) dakloosheid en verslaving. Stedelijk Kompas 2008 – 2011
centrumgemeente Assen.
Heineke, D., R. Bosker en A. van Deth (2007). Stappenplan Stedelijk Kompas.
Intensivering van de aanpak van dakloosheid. Den Haag: Vereniging Nederlandse
gemeenten.
Intraval (2011). Monitor Regionaal Kompas Oost-Veluwe Metingen 2009 en 2010.
Concept 1 maart 2011. Groningen-Rotterdam: INTRAVAL.
Biesma, S., Kruize, A., Wolters, G., Bruin, P. de, Lohuis, J. (2010). Overijsselse
dak- en thuislozenmonitor 2010. Groningen-Rotterdam: Intraval/ Enschede: I&O
Research/
Maas, M., & Planije, M. (2009). Monitor Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang:
Rapportage 2008: Amsterdam, Den Haag, Utrecht en Rotterdam. Utrecht:
Trimbos-instituut.
Maas, M., Planije, M. & Been, W. (2010). Handreiking operationalisatie
doelstellingen Monitor Stedelijk Kompas. Utrecht: Trimbos-instituut.
Maas, M., & Planije, M. (2010). Monitor Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang:
Rapportage 2009: Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht. Utrecht:
Trimbos-instituut.

Trimbos-instituut

111

Ministerie van VWS (2009). Brief met kenmerk DMO/SSO-2926664 van de
staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de wethouders
maatschappelijke opvang van de centrumgemeenten. Verdeelsleutel
decentralisatie-uitkering. Den Haag: Ministerie van VWS.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2010). Brief met referentie
FEZ/BG/2010/21309 EN 21308 van de Minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Kamervragen over de begroting en het jaarverslag van het ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid met bij bijlage: Antwoorden op de Kamervragen over
de begroting 2011 van het ministerie van SZW. Den Haag: Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid.
Ministerie van VWS (2010). Brief met kenmerk DMO/SSO- 3009739 van de minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal. Voortgangsrapportage maatschappelijke opvang. Den Haag:
Ministerie van VWS.
Ministerie van VWS (2010). Brief met kenmerk DLZ/KZU3009236 van de minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal. Laatste voortgangsrapportage pakketmaatregel AWBZ. Den
Haag: Ministerie van VWS.
Ministerie voor Jeugd en Gezin (2010). Definitie zwerfjongeren. Brief van de
minister voor Jeugd en Gezin met kenmerk DMO/SSO-2995315. Tweede Kamer,
2009/2010, 32267 nr. 5. Den Haag: SDU.
Oldersma, F., M. Beukeveld, Daalman, M. Don, J. (red.) (2010). Dak- en
thuislozenmonitor 2006-2008. Verzorgingsgebied van de centrumgemeente
Assen. Groningen: Onderzoek en Statistiek Groningen.
Oldersma, F., Beukeveld, M., Daalman, M. Don, J. (red.) (2010). Dak- en thuisloos
in Groningen. Dak- en thuislozenmonitor Groningen 2003-2009. Groningen:
Onderzoek en Statistiek Groningen.
Oldersma, F., Beukeveld, M., Daalman, M. Don, J. (red.) (2011). Dak- en
thuislozenmonitor Fryslân 2006-2009. Verzorgingsgebied van de
centrumgemeente Leeuwarden. Groningen: Onderzoek en Statistiek Groningen.
Planije, M., Maas, M, Been, W. (2010). Monitor Stedelijk Kompas 2009. Plan van aanpak
maatschappelijke opvang in 39 centrumgemeenten. Utrecht: Trimbos-instituut.
Rensen, P., & Planije, M. (2007). Monitor Plan van Aanpak Maatschappelijke
Opvang: Eerste rapportage 2006; Het startjaar in Amsterdam, Rotterdam, Utrecht
en Den Haag. Utrecht: Trimbos-instituut.
Rensen, P., & Planije, M. (2008). Monitor Plan van Aanpak Maatschappelijke
Opvang: Rapportage 2007; Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag.
Utrecht: Trimbos-instituut.
Rijk en vier grote steden (2006). Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang. Den
Haag: SDU uitgevers.
Sleegers, J. (red.) (2005). Kwetsbaar in de grote stad. G4 Visie op een
samenhangende Openbare Geestelijke Gezondheidszorg. Opgesteld door: de

112

Trimbos-instituut

gemeenten Amsterdam, Den Haag, Utrecht, Rotterdam en de aanbieders van
geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg in deze steden.
Terwijn, R. (2010). ‘ Opvang en onderwijs onder één dak in Leerwerkhuis SaM’, in:
Zorg + Welzijn d.d. 3 november 2010, www.zorgwelzijn.nl
Tuynman, M. en M. Planije (2011). Monitor Maatschappelijke Opvang Jaarbericht
2010. Vraag- en aanbodgegevens van de maatschappelijke opvang en
vrouwenopvang in 2009. Utrecht: Trimbos-instituut.
Van der Veen, T-J (2010). Stand van zaken Stedelijk Kompas. Liggen we op koers?
Gemeente Zwolle: Maatschappelijke Ontwikkeling.
VNG (2007). Stappenplan Stedelijk Kompas: Intensivering van de aanpak van
dakloosheid. Den Haag: Vereniging van Nederlandse Gemeenten.

Trimbos-instituut

113

Bijlage 1 Instrumenten Plan van
Aanpak Maatschappelijke
Opvang in de G4
In het Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang (Rijk en vier grote steden, 2006)
wordt het volgende opgemerkt over de 13 geformuleerde instrumenten:
De instrumenten zijn de hulpmiddelen die bestuurders en uitvoerders ter beschikking
staan om het Plan uit te voeren. De instrumenten die worden aangeboden zijn niet
dwingend bedoeld. Zij zijn facilitair13. Het staat lokale partijen vrij deze instrumenten
al of niet te gebruiken. Als men meent dat een andere aanpak effectiever is, dan
moet men die hanteren. Maatstaf is maximale effectiviteit. Alleen het resultaat telt.
Ook voor het uitvoerende niveau geldt dat de instrumenten niet als dwangbuis
mogen gelden. Integendeel, ruimte voor creativiteit, ruimte voor onorthodoxe oplossingen voor mensen met ingewikkelde problemen op velerlei terreinen moeten er
blijven. De instrumenten betreffen een breed scala. Ze bieden in de gehele keten van
maatschappelijke opvang – vanaf de signalering tot en met de uitstroom naar een
stabiele woonsituatie – de bestuurders en uitvoeders handvatten om de stappen in
het trajectplan uit te voeren.12
Instrumenten Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang G4
1. Model Aanmeldings- en Diagnoseformulier
2. Model Persoonsgerichte benadering (cliëntmanager)
3. Modelconvenant gegevensuitwisseling
4. Model individueel trajectplan
5. Richtingwijzer hantering BOPZ
6. Modelprocedure effectuering levering zorg
7. Modelaanpak onverzekerdheid en budgetbeheer
8. Modelaanpak effectuering levering van specifieke woonvoorzieningen
9. Model protocol preventie huisuitzettingen
10. Model aanpak schuldhulpverlening en schuldsanering
11. Regeling dagloon projecten
12. Model procedure aansluiting nazorg bij ontslag uit detentie
13. Aanpak realisatie voorzieningen duurzaam verblijf

13 Uitzondering op het facilitaire karakter van de instrumenten betreft instrument 11; regeling dagloonprojecten;
deze regeling geeft het wettelijk kader weer.
Trimbos-instituut

115

Bijlage 2 OGGz-bouwstenen
De notitie ‘Kwetsbaar in de grote stad’ (Sleegers, 2005) is opgesteld door de gemeenten
Amsterdam, Den Haag, Utrecht, Rotterdam en de aanbieders van geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg in deze steden. Het geeft de G4 visie op een samenhangende Openbare Geestelijke Gezondheidszorg (OGGz). Er worden 12 bouwstenen
onderscheiden die in meer of mindere mate nodig zijn in resocialisatietrajecten van
individuele personen:
1. Signalering en geïndiceerde preventie
a. Meldpunt/lokaal zorgnetwerk/signaleringsteam
b. Laagdrempelige inloopvoorziening
c. Veldwerk
d. Vroege interventie
2. Integrale toegang en screening
a. Inschatten zorgbehoefte en treffen van de noodzakelijke maatregelen
b. Integrale diagnostiek
c. Toeleiden naar opvang en (bemoei)zorg
3. Maatschappelijke opvang
a. Nachtopvang, passantenopvang, ziekenboegbedden, crisisbedden
b. 24-uurs opvang, meerzorgbedden
c. Activerende begeleiding
d. Ondersteunende begeleiding
e. Verpleging en verzorging
4. Medische basiszorg
a. Huisarts
b. GGD (infectieziektebestrijding/vangnet/gezondheidsbevordering)
5. Curatieve GGz/Vz
a. Medisch psychiatrische diagnostiek
b. Behandeling (ambulant/klinisch)
c. Acute psychiatrie
6. Beschermd wonen/Langdurig verblijf
a. Beschermd wonen
b. Verblijf psychiatrie/verslavingszorg
c. Verblijf dubbele diagnose patiënten
7. Begeleid (zelfstandig) wonen
a. Aanbod woningen
b. Groepswonen
c. Ambulante woonbegeleiding individueel
d. Extra intensieve woonbegeleiding individueel
8. Integrale bemoeizorg GGz/Vz
a. Standaard bemoeizorg en trajectbewaking
b. Intensieve bemoeizorg (bijvoorbeeld conform ACT methode)

Trimbos-instituut

117

9. Financiële hulp
a. Stabiel inkomen/uitkering
b. Schuldhulpverlening
c. Verantwoord omgaan met geld
d. (eventueel inkomensbeheer)
10. Dagbesteding
a. Werk
b. Reïntegratietraject/vrijwilligerswerk/werkprojecten
c. Opleiding/cursus
d. Dagactiviteiten
11. Sociaal netwerk
a. Herstel relatie ouders, familie, buren en vrienden
b. Uitbreiden van het sociaal netwerk (buiten de doelgroep)
c. Opbouwen professioneel netwerk (huisarts/tandarts/etc.)
12. Veiligheid
a. Extra veilige plekken maatschappelijke opvang en GGz/Vz-verblijf
b. Signaleringsfunctie politie
c. Inrichting stelselmatige daders; d. Inbewaringstelling/rechterlijke machtiging

118

Trimbos-instituut