Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

24 170

Gehandicaptenbeleid

Nr. 399

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 november 2020
Op 6 oktober heb ik uw Kamer het eindrapport «Onbeperkt cultuur
beleven» van onderzoeksbureau Significant APE gestuurd (Kamerstukken
32 820 en 24 170, nr. 391). Dit rapport heb ik laten uitvoeren naar
aanleiding van de motie van de leden Ellemeet en Assher1. Het rapport
geeft relevante inzichten en aanbevelingen voor zowel het heden als de
toekomst. Hierbij stuur ik u mijn beleidsreactie op het uitgevoerde
onderzoek.
In deze brief ga ik achtereenvolgens in op de aanleiding van het
onderzoek, over wie het gaat en de verscheidenheid van belemmeringen;
hoe toegankelijkheid te meten en de toegankelijkheid in een aantal
sectoren. Tenslotte ga ik in op de Code Diversiteit en Inclusie en een
aantal verdere stappen.
Onderzoek toegankelijkheid cultuurinstellingen
In de motie van de leden Ellemeet en Assher verzochten zij de regering te
onderzoeken hoe het gesteld is met de toegankelijkheid van cultuurinstellingen en wat mogelijke belemmeringen zijn voor mensen met een
beperking. Het onderzoek heb ik laten uitvoeren van mei tot en met
september 2020. Het doel van het onderzoek was om te inventariseren
wat er reeds bekend is over toegankelijkheid bij cultuurinstellingen en wat
mogelijke belemmeringen zijn voor mensen met een beperking bij
cultuurbeoefening of bij een bezoek aan een cultuurinstelling. Om de
uitkomsten toegankelijk te maken voor zoveel mogelijk mensen heb ik
naast het eindrapport «Onbeperkt cultuur beleven», een samenvatting in
eenvoudige taal en een vertaling van de samenvatting in gebarentaal
laten opleveren.

1

kst-32820-399
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 94.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 820, nr. 399

1

Om wie gaat het?
In het onderzoek is gekeken naar de toegankelijkheid van cultuurinstellingen voor mensen met een beperking. Het onderzoek gaat uit van de
omschrijving die wordt gegeven in het VN-verdrag Handicap, dat in 2016
door Nederland geratificeerd is. Deze omschrijving luidt: «Personen met
een handicap omvat personen met langdurige fysieke, mentale, intellectuele of zintuigelijke beperkingen die hen in wisselwerking met diverse
drempels kunnen beletten volledig, effectief en op voet van gelijkheid met
anderen te laten participeren in de samenleving.»2 Het onderzoek heeft op
basis van bovenstaande omschrijving gekeken naar toegankelijkheid bij
cultuurinstellingen voor mensen met een fysieke, verstandelijke of
zintuigelijke beperking en naar toegankelijkheid voor mensen met
psychische kwetsbaarheid of hoog sensitiviteit.
Verscheidenheid aan belemmeringen
Het onderzoek geeft aan de hand van verschillende fasen van een bezoek
aan een culturele instelling aan wat mogelijke belemmeringen zijn voor
mensen met een beperking. Zo blijken er vaak belemmeringen te zijn
tijdens de oriëntatiefase van een bezoek, bij het boeken van tickets, het
opzoeken van informatie op de website en het achterhalen van de
bereikbaarheid van cultuurinstellingen. Bij binnenkomst worden onder
andere het ontbreken van een invalidenparkeerplaats, drempels, smalle
paden, onveilige trappen, slecht vindbare routes en steile hellingen
genoemd. Tijdens het bezoek wordt het gebrek aan of slecht werkende
voorzieningen genoemd als mogelijke belemmeringen. Dit omvat onder
andere geen ondertiteling bij video’s of een gebrek aan ringleiding op een
locatie. Ook bejegening door personeel van cultuurinstellingen lijkt de
ervaring van mensen met een beperking te kleuren, in zowel positieve als
negatieve zin. Na het bezoek wordt het vinden van, of gebrek aan, vervoer
naar huis als mogelijke belemmering benoemd.
De belemmeringen die benoemd worden lopen dus uiteen. De voorkeuren
voor hoe een locatie, product of dienst toegankelijk dient te worden
vormgegeven verschilt, evenals de informatiebehoefte vanuit mensen met
een beperking. Dit is ook het geval binnen een groep van mensen met
een, op het eerste gezicht, soortgelijke beperking. Daarnaast geeft het
rapport aan dat belemmeringen in sommige gevallen verschillen per
cultuurdiscipline zoals bijvoorbeeld bij musea en theaters. Voor cultuurinstellingen betekent deze verscheidenheid in voorkeuren en informatiebehoeften dat zij, door het leveren van zowel universeel ontwerp als
maatwerk, de toegankelijkheid voor iedere bezoeker en beoefenaar
kunnen bevorderen. Het onderzoek signaleert bovendien dat alleen
voldoen aan de wettelijke eisen voor fysieke toegankelijkheid niet
betekent dat mensen met een beperking hun bezoek of het beoefenen van
cultuur in de instelling ook daadwerkelijk als toegankelijk ervaren. Hierom
beveelt het onderzoek aan dat er intensief wordt samengewerkt tussen
cultuurinstellingen en ervaringsdeskundigen, waarbij mede gebruik wordt
gemaakt van, in samenwerking met ervaringsdeskundigen, opgestelde
handreikingen.
Meten van toegankelijkheid
Het onderzoek signaleert dat de meeste gevonden literatuur zich richt op
mensen met een fysieke of zintuigelijke beperking. Er is minder bekend
over cultuurbeleving van mensen met hoog sensitiviteit, psychische
2

Verenigde Naties (2006). Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. New York.
Zie ook: https://wetten.overheid.nl/BWBV0004045/2016-07-14#Verdrag_2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 820, nr. 399

2

kwetsbaarheid of een verstandelijke beperking. Daarnaast is minder
documentatie te vinden over deelname aan amateurkunst, cultuureducatie
en over toegankelijkheid bij bijvoorbeeld bioscopen en theaters. Om meer
informatie te verkrijgen over amateurkunst wordt er in de monitor
amateurkunst, uitgevoerd door het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA), een nieuwe categorie «Beperkingen en
drempels» opgenomen. Deze monitor wordt in 2021 uitgevoerd. Om de
juiste aanpak te kiezen om de toegankelijkheid te vergroten is het
allereerst belangrijk om meer informatie beschikbaar te hebben. Ik ga
daarom in gesprek met de betrokkenen (onder andere ervaringsdeskundigen, belangenorganisaties, cultuurinstellingen en brancheorganisaties)
om te verkennen hoe toegankelijkheid in de cultuursector verder gemeten
en bevorderd kan worden.
Toegankelijkheid in de verschillende sectoren
In het onderzoek komen voorbeelden van toegankelijkheid en maatregelen in diverse cultuursectoren aan de orde. Hieronder ga ik in op de
uitkomsten in een aantal disciplines. Daar waar al beleid gevoerd wordt of
bekend is ga ik daar op in voor zover deze binnen mijn reikwijdte vallen.
Een aantal sectoren komt in het onderzoek minder prominent naar voren.
Wanneer ik in deze sectoren wel beleid voer neem ik dat hieronder op.
Toegankelijkheid in podiumkunsten en musea
Naast het kijken naar belemmeringen heeft het onderzoeksbureau ook
gekeken naar goede voorbeelden uit de praktijk of uit de literatuur die
door mensen met een beperking als positief zijn ervaren. Van sommige
van deze voorbeelden kan veel geleerd worden omdat zij een oplossing
bieden voor enkele in het onderzoek geïdentificeerde belemmeringen.
Goede voorbeelden om het aanbod van cultuurbeoefening voor mensen
met een beperking te vergroten zijn het Kiem Theater, Misiconi Dance
Company en Danceable. Organisaties zoals Special Arts Nederland en het
LKCA brengen in kaart welke organisaties activiteiten aanbieden voor
mensen met een beperking. Ook bij verschillende podia wordt goed
rekening gehouden met toegankelijkheid voor mensen met een beperking.
Genoemde voorbeelden zijn Tivoli Vredenburg, Poppodium 013, Theatergezelschap Vis-à-Vis en HNTonbeperkt van Het Nationale Theater.
Laatstgenoemd voorbeeld verzorgt bijvoorbeeld prikkelarme voorstellingen, voorstellingen met gebarentolken, schrijftolken en audiodescriptie.
Binnen festivals worden Festival Circolo, De Parade, Festival Oerol en
Theaterfestival Boulevard genoemd. Zij bieden onder andere voorstellingen in gebarentaal, met audiodescriptie of een «Meet en feel». In een
«Meet en feel» wordt voorafgaand aan de voorstelling kennisgemaakt met
acteurs die laten horen hoe zij klinken in hun rol. Bovendien kunnen
mensen met een visuele beperking het decor en de kostuums alvast
voelen. Een ander voorbeeld dat genoemd wordt in het onderzoek is de
nog te lanceren Routekaart Toegankelijke festivals en evenementen. Dit
initiatief is tot stand gekomen vanuit de Coalitie voor Inclusie in samenwerking met verschillende festivalorganisatoren.
Over toegankelijkheid bij musea zijn de meeste documenten, voorbeelden
en handreikingen te vinden. Belemmeringen die mensen met een
beperking ervaren bij een bezoek gaan veelal over voorzieningen en de
fysieke toegankelijkheid. Als goede voorbeelden worden het Van
Abbemuseum, Rijksmuseum, Van Gogh museum, Cobra museum,
Tropenmuseum en Rijksmuseum van Oudheden genoemd. Zij bieden
programma’s en voorzieningen voor mensen met verschillende beper-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 820, nr. 399

3

kingen waaronder multi-zintuigelijke rondleidingen waarbij kunstwerken
mogen worden aangeraakt, rondleidingen in gebarentaal of prikkelarme
rondleidingen. Het Rijksmuseum leert medewerkers op de vloer daarnaast
10 gebaren in gebarentaal en zet in op het creëren van verdere bewustwording bij eigen medewerkers door hen door het museum te laten lopen
in beperkingenpakken. Als een medewerker het pak draagt is alles
zwaarder en hoort en ziet een medewerker minder.
Actief cultuur maken en beoefenen
De belemmeringen voor het actief cultuur maken en beoefenen zijn veelal
hetzelfde als bij het bezoeken van een cultuurinstelling. In de periode
2021–2024 stimuleer ik specifiek de toegankelijkheid van cultuurbeoefening en cultuur maken door het programma cultuurparticipatie, dat in
uitvoering is bij het Fonds voor Cultuurparticipatie. Hiervoor stel ik in de
periode 2021–2024 ruim € 5 miljoen per jaar beschikbaar. Vanuit de
aanloopregeling «Samen cultuurmaken verbreden» die in januari 2020
van start ging was er in totaal € 3,6 miljoen beschikbaar. Het subsidieplafond is in september 2020 bereikt. Van het beschikbare budget is
inmiddels € 1,35 miljoen toegekend aan projecten die zich specifiek
richten op het verlagen van drempels voor cultuur maken voor mensen
met een verstandelijke of fysieke beperking.
Toegankelijkheid van monumenten
Het onderzoeksrapport gaat niet specifiek in op toegankelijkheid bij
monumenten voor mensen met een beperking. Er wordt wel benoemd dat
hoge kosten van aanpassingen en voorzieningen bij cultuurinstellingen
zoals monumenten kunnen belemmeren in het vergroten van hun
toegankelijkheid.3 Om eigenaren van monumenten en historische
plaatsen te stimuleren om de toegankelijkheid van hun locatie te
verbeteren heb ik twee regelingen ingesteld die liepen van 2019 tot en
met 2020. In de «Subsidieregeling restauratie rijksmonumenten
2019–2020» kon de eigenaar extra subsidie krijgen indien de eigenaar in
combinatie met de restauratie van het rijksmonument ook werkzaamheden verricht ter verbetering van de publiekstoegankelijkheid of
toegankelijkheid van het rijksmonument. In de «Subsidieregeling
tienjarige ondersteuning iconische rijksmonumenten» zijn de kosten die
een monumenteigenaar maakt ter verbetering van de toegankelijkheid
subsidiabel gesteld. Het gaat om kosten voor het fysiek toegankelijk
maken van het gebouw voor mensen met een visuele of motorische
beperking, voor het toegankelijk maken van goederen of diensten voor
deze doelgroep en voor kosten van materiële voorzieningen voor het ter
plaatse informeren van bezoekers over het rijksmonument of voor het
digitaal ontsluiten van het rijksmonument.
Toegankelijkheid bij bioscopen en filmtheaters
Het eindrapport geeft aan weinig documentatie over de toegankelijkheid
van cultuurinstellingen zoals bioscopen en filmtheaters te hebben
gevonden. Uit de klantreisbijeenkomsten die zij hebben gehouden komt
naar voren dat mensen met een auditieve of visuele beperking bij
bioscopen en filmtheaters belemmeringen ervaren. Genoemde mogelijke
belemmeringen zijn een gebrek aan of slecht werkende voorzieningen, de
plaats in de zaal en slechte zichtbaarheid van op- en afstapjes in donkere
zalen.4 Bij goede voorbeelden worden voorzieningen genoemd waarmee
bioscopen en filmtheaters hun faciliteiten zoveel mogelijk voor iedereen
3
4

Significant APE (2020). Eindrapport «Onbeperkt cultuur beleven», p. 95.
Significant APE (2020). Eindrapport «Onbeperkt cultuur beleven», p. 115

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 820, nr. 399

4

toegankelijk maken. Zo bieden zij onder andere vaste rolstoelplekken aan
en monteren zij bijvoorbeeld automatische deuren. Verder zijn er
mogelijkheden om via techniek of apps zoals ringleiding, cinema connect
systeem, Earcatch en Subcatch films te volgen met ondertiteling of
audiodescriptie. De Nederlandse Vereniging van Bioscopen en Filmtheaters (NVBF) verspreidt bovendien informatie onder haar leden over het
toegankelijk maken van producten en voorzieningen.
Om Nederlandse films toegankelijk te maken voor mensen met een
visuele en auditieve beperking dienen alle door het Nederlandse
Filmfonds gesteunde speelfilms, documentaires, animatiefilms en series
voorzien te zijn van ondertiteling en audiodescriptie bij films. Dat maakt
niet alleen onderdeel uit van de verplichtingen maar een deel van
selectieve toegekende bijdrage is daarvoor ook geoormerkt en de kosten
worden mede gedekt vanuit de semiautomatische regeling van het Fonds
(Production incentive).
Toegankelijkheid bij bibliotheken
In 2019 gaf het College voor de Rechten van de Mens in de jaarlijkse
rapportage over het VN-verdrag Handicap aan dat fysieke toegankelijkheid
bij de bibliotheken over het algemeen goed is geregeld.5
Wat betreft de dienstverlening is er bij bibliotheken aandacht voor het
verbeteren van de toegankelijkheid. Zo zijn er voorleesuren voor mensen
met een verstandelijke beperking of voorleesuren in gebarentaal voor
dove kinderen. Op nationaal niveau is toegankelijkheid opgenomen in de
audits van de certificeringsorganisatie CBCT, die de kwaliteit van
bibliotheekorganisaties toetst.
De Koninklijke Bibliotheek (KB) is op grond van de wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen verantwoordelijk voor de bibliotheekvoorziening, voor mensen met een leesbeperking (Aangepast Lezen). De KB
verstrekt hiervoor jaarlijks subsidies op grond van het subsidiereglement
en de Tijdelijke subsidieregels Aangepast Lezen, waarin afspraken staan
over de dienstverlening, de (re)productie en distributie en ruimte voor
innovatie. Toegankelijkheid van diensten en producten is geregeld in
netwerkverband. Binnen het netwerk worden voor mensen met een
visuele beperking materialen omgezet door partijen als Dedicon en CBB
(naar braille, jumboletter, maatwerk en reliëf) en deze worden beschikbaar
gesteld door Bibliotheekservice Passend Lezen.
Bovendien wordt extra ingezet op het bevorderen van toegankelijkheid
vanaf de bron, zowel voor materialen als voor platforms, om inclusief
publiceren te stimuleren. Het streven is om via de Online Bibliotheek en
de openbare bibliotheken een voor iedereen toegankelijke collectie aan te
kunnen bieden.
Code Diversiteit en Inclusie
Een belangrijke maatregel om de bewustwording over toegankelijkheid te
vergroten is de Code Diversiteit en Inclusie. Dit is een initiatief van de
cultuursector zelf op het gebied van diversiteit, inclusie en toegankelijkheid. In november 2019 heeft de samenwerking tussen alle cultuurinstellingen en brancheorganisaties geleid tot een vernieuwde Code
Diversiteit en Inclusie (Codedi). Deze vernieuwde code geeft ruimte aan
meer vormen van diversiteit en inclusie met als doel dat de culturele en
5

College voor de Rechten van de Mens (2019). Jaarlijkse rapportage over VN-verdrag voor de
rechten van personen met een handicap, p. 55.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 820, nr. 399

5

creatieve sector de brede diversiteit van de Nederlandse samenleving
representeert. De Code wijdt aandacht aan verschillende vormen van
toegankelijkheid die ook voor dit onderzoek zijn gebruikt.
De meeste cultuurinstellingen onderschrijven de Codedi en passen deze in
verschillende mate toe in de praktijk. Over de toepassing van onder
andere de Codedi ben ik periodiek in gesprek met de instellingen die deel
uitmaken van de landelijke culturele basisinfrastructuur (BIS). Ik vind het
dan ook belangrijk dat de Codedi een wezenlijk onderdeel uitmaakt van de
visie en het beleid van culturele instellingen. Een van de speerpunten
vanuit de Codedi is het oprichten van een duurzaam netwerk waar
kennisuitwisseling kan plaatsvinden.
Tot slot
Ik sta voor cultuur waar iedereen zich welkom voelt en die uitnodigend en
toegankelijk is. Dit rapport geeft een eerste inzicht in mogelijke belemmeringen en kennislacunes voor cultuur bezoeken, actieve cultuurdeelname
en cultuurbeoefening voor mensen met een beperking. Door het
onderzoeksbureau wordt onderstreept dat het daadwerkelijk toegankelijk
maken van de cultuursector niet valt te realiseren zonder intensieve
samenwerking met ervaringsdeskundigen en cultuurinstellingen. Niets
over ons, zonder ons is dan ook een bekend geluid vanuit belangenorganisaties en mensen met een beperking. Ik sluit mij hier volledig bij
aan en faciliteer daarom de komende tijd gesprekken en samenwerkingsverbanden tussen ervaringsdeskundigen, belangenorganisaties, brancheorganisaties, medewerkers van cultuurinstellingen en andere professionals in de cultuursector. Zodat cultuurinstellingen met hulp van
ervaringsdeskundigen kunnen leren om zo een toegankelijkere cultuursector te bewerkstelligen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 820, nr. 399

6