Een betere gezondheid door
schone lucht

Effect van
houtstook op
luchtkwaliteit
en gezondheid

Inleiding
Het stoken van hout verontreinigt de lucht. En luchtverontreiniging is slecht voor onze gezondheid.
Kennis over de bijdrage van houtstook aan luchtverontreiniging en het effect op gezondheid helpt om
gericht maatregelen te nemen. De informatie in deze factsheet helpt u als beleidsmaker om maatregelen
af te wegen op het gebied van houtstook.
De factsheet gaat in op de volgende vragen:
1. Welke (en hoeveel) stoffen komen er vrij bij verbranding van hout (emissies)?
2. Wat is het effect van houtstook op de luchtkwaliteit (concentraties)?
3. Wat betekent het inademen van deze stoffen (blootstelling) voor de gezondheid (effect)?
Definitie sector consumenten in de Emissieregistratie
De uitstoot van luchtverontreinigende stoffen in Nederland wordt bijgehouden door de Emissie­
registratie (www.emissieregistratie.nl). In de Emissieregistratie is de uitstoot van verschillende sectoren
opgenomen. Het stoken van hout valt onder de sector consumenten. Naast houtstook valt ook roken,
vuurwerk, woningbrand en vreugdevuur in de sector consumenten. Deze factsheet gaat alleen over
het stoken van hout, zoals in sfeerverwarming (haarden, houtkachel), vuurkorven of barbecues.

1.	Welke stoffen komen vrij bij verbranding van hout?
In houtrook zitten verschillende stoffen, waaronder fijnstof, koolmonoxide, vluchtige organische
stoffen (VOS), polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAKs) en roet.
Fijnstof
Fijnstof is een verzamelnaam voor verschillende deeltjes in de lucht. De grootte van fijnstofdeeltjes
is mede bepalend voor de effecten. Fijnstof kleiner dan 10 micrometer in doorsnede wordt PM10
genoemd. Deeltjes kleiner dan 2,5 micrometer heten PM2,5 en deeltjes kleiner dan 0,1 micrometer
PM0,1 (ultrafijnstof). In PM10 zit dus ook de deeltjes van PM2,5 en PM0,1. Hoeveel van de
verschillende deeltjes vrijkomen hangt onder andere af van de bron. De fijnstofemissie (PM10) van
houtstook bestaat bijna volledig uit PM2,5.

Bijdrage van houtstook aan uitstoot fijnstof
PM10
De bijdrage van houtstook bedraagt in 2021
ongeveer 1/6 deel van de totale PM10-uitstoot
door bronnen in Nederland (figuur 1). De bijdrage
van de totale sector consumenten (waarbinnen
houtstook valt) aan de PM10-uitstoot is in het jaar
2021 ongeveer 1/4 van de totale PM10-uitstoot in
Nederland.

Effect van houtstook op luchtkwaliteit en gezondheid

PM2,5
De bijdrage van houtstook bedraagt in 2021
ongeveer 1/4 deel van de totale PM2,5-uitstoot door
bronnen in Nederland (figuur 2). De bijdrage van de
totale sector consumenten aan de PM2,5-uitstoot
is in het jaar 2021 ongeveer 1/3 deel van de totale
PM2,5-uitstoot in Nederland.

2

Figuur 1. PM10-uitstoot door Nederlandse bronnen in 2021
Mobiele werktuigen

Consumenten hoofdverwarming
Houtstook (sfeer+buitenshuis)
+ barbecue

Wegverkeer

Binnen- en recreatievaart

Consumenten
overige bronnen

Zeescheepvaart
en visserij

Handel, Diensten,
Overheid en bouw

Luchtvaart en railverkeer

Landbouw

Industrie

Bron: De Emissieregistratie

Figuur 2. PM2,5-uitstoot door Nederlandse bronnen in 2021
Mobiele werktuigen

Consumenten hoofdverwarming

Wegverkeer

Houtstook (sfeer+buitenshuis)
+ barbecue

Binnen- en recreatievaart

Zeescheepvaart
en visserij
Consumenten
overige bronnen
Luchtvaart en railverkeer

Handel, Diensten,
Overheid en bouw

Landbouw
Industrie
Bron: De Emissieregistratie

Effect van houtstook op luchtkwaliteit en gezondheid

3

Herkomst fijnstof
Houtstook is een grote bron van fijnstofuitstoot
(figuur 1 en 2). Ter vergelijking: houtstook is een
grotere bron van fijnstof dan wegverkeer. Voor
zowel PM10 als PM2,5 geldt dat sfeerverwarming
met ruim 2/3 deel van de uitstoot de grootste bron
is binnen de sector consumenten. De sectoren
die zijn weergegeven in figuur 1, 2 en later ook 3
komen zoveel mogelijk overeen met de sectoren die
gebruikt worden in de berekeningen van het Schone
Lucht Akkoord (SLA). In de SLA berekeningen wordt
uitgegaan van PM10. Om de vergelijking met het
SLA te kunnen maken gaat deze factsheet vooral in
op PM10.

Uitstoot van andere stoffen
De bijdrage van houtstook aan de uitstoot van
stikstofoxiden (NOx) is heel klein. Deze is minder
dan 1/100 deel van de totale NOx uitstoot door
Nederlandse bronnen in 2021. Voor PAKs is de
bijdrage wel aanzienlijk: de bijdrage van houtstook
bepaalt bijna 3/4 deel van de totale PAKs uitstoot
in Nederland. In de Europese richtlijnen zijn grenswaarden opgenomen voor o.a. NO₂. Voor PAKs
gelden geen wettelijke normen.

2.	Wat is het effect van houtstook op de luchtkwaliteit?
Door het gebruik van een houtkachel, open haard
of barbecue komen er verontreinigende stoffen in
de lucht. Dit is slecht voor de luchtkwaliteit.
De luchtkwaliteit wordt bepaald door hoeveel
verontreinigende stoffen er in de lucht zitten.
Dit wordt ook wel concentratie genoemd.
De concentratie wordt weergegeven in microgram stof per kubieke meter (µg/m³). Om de
gezondheidseffecten te bepalen wordt in het SLA
gerekend met de gemiddelde concentratie over een
jaar. Het RIVM bepaalt de gemiddelde concentratie
met behulp van metingen van de luchtkwaliteit
(www.luchtmeetnet.nl) en met modellen. Hierbij
wordt houtstook in de sector consumenten
meegenomen en niet als een aparte bron.

Effect van houtstook op luchtkwaliteit en gezondheid

Bijdrage houtstook aan jaargemiddelde
concentratie fijnstof
De binnenlandse bijdrage van houtstook aan de
jaargemiddelde concentratie PM10 in Nederland
was in 2021 0,7 µg/m³. Dat is ongeveer 1/25 deel
van de totale PM10-concentratie voor 2021. De
bijdrage van houtstook aan de totale PM10-uitstoot
door Nederlandse bronnen in 2021 is met ongeveer
1/6 deel veel groter. De binnenlandse bijdrage van de
totale sector consumenten aan de jaargemiddelde
concentratie PM10 in Nederland was in 2021
0,9 µg/m³. De beperkte bijdrage van houtstook
aan de totale concentraties fijnstof in de lucht
(zie figuur 3) komt doordat:
• Een deel van de hoeveelheid fijnstof uit het
buitenland komt. En een deel van de Nederlandse
uitstoot verdwijnt naar het buitenland;
• Een deel van het fijnstof niet direct door bronnen
wordt uitgestoten. Secundair fijnstof wordt pas in
de lucht gevormd (zie kadertekst voor uitleg);
• Een deel uit natuurlijke bronnen afkomstige is en
dus niet door menselijke activiteiten wordt bepaald.
Figuur 3 laat zien wat de gezamenlijke bijdrage
is van Nederlandse sectoren aan de primaire en
secondaire (anorganische) fijnstofconcentraties
(PM10 en PM2,5). De bijdrage van buitenlandse
bronnen is apart zichtbaar gemaakt. Voor PM2,5
is die bijdrage veel groter dan voor PM10. Figuur 3
toont ook de bijdrage van natuurlijke- (waaronder
zeezout) en overige bronnen. Voor PM10 is die
bijdrage veel groter dan voor PM2,5. Ook de
vorming van secundair organische deeltjes is apart
zichtbaar gemaakt.
Primair en secundair fijnstof
Primair fijnstof wordt direct door een bron
uitgestoten. Door bronmaatregelen te
nemen kan de uitstoot direct afnemen. Dit in
tegenstelling tot secundair fijnstof, dit wordt
gevormd door chemische reacties van gassen
in de atmosfeer. Er zijn twee vormen van
secundair fijnstof: anorganisch en organisch.
Stikstofoxiden, zwavelverbindingen en
ammoniak zijn belangrijk voor de vorming
van anorganisch fijnstof in Nederland.
Secundair organisch fijnstof ontstaat door
reacties van vluchtige organische stoffen in
de lucht zoals verdamping van brandstof.

4

Figuur 3. Bijdrage sectoren (volgens SLA-indeling) aan fijnstofconcentratie (PM2,5 en PM10) in Nederland in 2021
PM2.5

PM10
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Industrie

Verkeer

Overig verkeer

Landbouw

Consumenten

Handel, Diensten, Overheid en bouw

Int. scheepvaart

Buitenland

Zeezout + bodemstof/overig

Sec. organisch aerosol

Bron: www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2022-0059.pdf

3.	Wat betekent het inademen
van deze stoffen voor de
gezondheid?
Rook, ook van een houtvuur, bevat altijd
schadelijke stoffen. Dus is houtrook in algemene
zin schadelijk voor de gezondheid. Blootstelling
vindt plaats door deze rook in te ademen.
Mensen kunnen zowel in huis als daarbuiten
met houtrook in aanraking komen. Hoe groot de
bloostelling is hangt onder andere af van:
• Hoe hoog de concentratie ter plekke is;
• Hoe diep de inademing is (dieper bij activiteit).
Lokaal kan de hoeveelheid stoffen in de lucht
door houtstook flink oplopen. Vooral bij bepaalde
omstandigheden, zoals windstil of mistig weer,
wanneer de rook blijft hangen.

Gezondheidsgevolgen
Recent onderzoek bevestigt dat fijnstof afkomstig
van houtstook leidt tot gezondheidsklachten.
Mensen met bestaande luchtwegaandoeningen,
hart- en vaatziekten, ouderen en kinderen zijn
gevoeliger. Zij kunnen meer en eerder klachten
ontwikkelen als zij met fijnstof van houtstook in
aanraking komen.

Effect van houtstook op luchtkwaliteit en gezondheid

Niet alleen fijnstof is schadelijk
Over de nadelige effecten van fijnstof op de
gezondheid is het meest bekend. En er komt veel
fijnstof vrij bij het verbranden van hout. Hierdoor
wordt vaak alleen naar fijnstof gekeken als het gaat
over de effecten van houtrook op de gezondheid.
Maar het is belangrijk om te bedenken dat het bij
houtrook om een mengsel van stoffen gaat. In dat
mengsel zitten andere stoffen, zoals koolmonoxide,
VOS, PAKs en roet die ook effecten kunnen hebben
op onze luchtkwaliteit en gezondheid. Ook kunnen
mensen geurhinder ondervinden van houtstook.

Kortetermijneffecten
Als er meer houtrook in de lucht zit, kan dat leiden
tot kortademigheid in rust en extra medicijngebruik
voor luchtwegklachten. Uit het onderzoek blijkt
geen eenduidig bewijs voor aantasting van de
longfunctie (Samenwerking Houtrookonderzoek
| RIVM). Ook in internationale onderzoeken zijn
gezondheidseffecten gevonden bij volwassenen en
kinderen. Voorbeelden zijn: chronische obstructieve
longziekte (COPD), slechtere longfunctie, longontsteking, longkanker, oorontsteking bij kinderen
en een lager geboortegewicht. Maar in andere
onderzoeken zijn deze effecten niet gevonden.
Op basis hiervan is daarom geen eenduidige
conclusie te trekken over de mogelijke gevolgen
voor de gezondheid als mensen in en buiten
het huis blootstaan aan houtrook. Hiervoor is
meer informatie nodig over de daadwerkelijke
blootstelling.

5

Korter leven door luchtverontreiniging

Seizoensgebonden

Door blootstelling aan luchtverontreiniging leeft
iedereen korter. Houtstook is één van de bronnen
die hieraan bijdraagt. Dit levensduurverlies wordt
onder andere berekend voor het SLA. Daarbij
gaat het RIVM uit van de blootstelling aan de
jaargemiddelde concentratie van een combinatie
van twee stoffen: PM10 en stikstofdioxide (NO₂).
Het RIVM heeft berekend dat de gemiddelde
Nederlander in 2016 gemiddeld 8 maanden korter
leeft door blootstelling aan luchtverontreiniging
(Ruyssenaars et al., 2021). De bijdrage van de sector
consumenten (waarvan houtstook een belangrijk
onderdeel uitmaakt) bedraagt 1/7 deel van het
totale levensduurverlies in 2016. Dit is groter dan de
bijdrage van de industrie in Nederland (figuur 4).

De meeste houtstook door consumenten vindt
plaats in de wintermaanden. Het SLA maakt voor de
berekening van de luchtkwaliteit echter gebruik van
jaargemiddelde concentraties. Daarmee middelt de
hogere concentratiebijdrage van houtstook in de
winter uit over een heel jaar. Houtstook in de zomer
vindt vooral plaats door het gebruik van vuurkorven
en barbecues.

Plaatsgebonden
De concentratie op een bepaalde locatie wordt sterk
bepaald door houtstook in de directe omgeving.
Dichtbij een houtvuur is de bijdrage hoger dan op
enige afstand. Toch blijkt het effect van (blootstelling
aan) houtrook veel minder lokaal dan gedacht. Uit
het Samenwerking Houtrookonderzoek bleek dat de
blootstelling op de verschillende locaties vergelijkbaar
was. Voor de aanpak van gezondheidsklachten door
houtstook moet dus gekeken worden naar een groter
gebied en niet alleen naar afzonderlijke bronnen van
houtstook vlakbij.

Figuur 4. Relatieve bijdrage van verschillende sectoren aan het levensduurverlies in 2016
Industrie (incl. energie, afval,
op- en overslag)

Totaal consumenten

Handel, Diensten,
Overheid en bouw

Landbouw
Totaal wegverkeer
Binnenvaart, recreatievaart

Zeescheepvaart en visserij
Luchtvaart en railverkeer

Mobiele werktuigen

Bron: Eerste voortgangsmeting SLA, RIVM rapport 2021-0114, https://www.rivm.nl/publicaties/monitoringsrapportage-doelbereik-schone-lucht-akkoord-eerste-voortgangsmeting

Effect van houtstook op luchtkwaliteit en gezondheid

6

Ook gezondheidseffect door (geur)hinder
De Gezondheidsraad beschouwt hinder ook als
een gezondheidseffect. Dus ook de hinder door de
geur van houtstook.
Geuren afkomstig van open haarden en allesbranders,
barbecues en vuurkorven zijn samen met geuren
van buren de belangrijkste bronnen voor ernstige
geurhinder (figuur 5). Dit blijkt uit het Onderzoek
Beleving Woonomgeving (OBW). Geurhinder
van open haarden en allesbranders is in 2021
toegenomen ten opzichte van 2020. De hinder van
barbecues en vuurkorven is afgenomen. Ook in

gevallen waar de hinder als minder ernstig wordt
ervaren scoren deze bronnen hoog. Uit de jaarlijkse
vragenlijst van het OBW blijkt verder dat ruim
1/6 deel van de Nederlanders in 2021 minstens
enigszins gehinderd was door geur afkomstig van
open haarden en allesbranders. Voor barbecues
en vuurkorven was dit ruim 1/5 deel (van Poll &
Simon 2022). In 2021 vond ongeveer 1/13 deel van
de Nederlanders dat hun slaap minstens enigszins
was verstoord door geur afkomstig van open haard,
allesbrander, barbecue en vuurkorf.

Figuur 5. Belangrijkste veroorzakers van ernstige geurhinder. Onderzoek Beleving Woonomgeving 2021
Buren
Barbecue en vuurkorven
Open haard en allesbrander
Riolering
Argrarische bedrijven
Wegverkeer
Fabrieken en bedrijven
Vliegverkeer
Stallen met vee
Restaurant, snackbar
Scheepvaart
0

1

2

3
% van de bevolking

4

5

6

Bron: Onderzoek Beleving Woonomgeving (OBW). RIVM Rapport 2022-0083, Geurhinder per bron, 2021 | Compendium voor de Leefomgeving (clo.nl)

Effect van houtstook op luchtkwaliteit en gezondheid

7

Auteurs
M.E. Gerlofs-Nijland | S. Teeuwisse | K.J Rijs |
P.G. Ruyssenaars | F. Borlée
Contact
Miriam Gerlofs-Nijland
Centrum Duurzaamheid Milieu en Gezondheid
Afdeling Milieu & Gezondheid
miriam.gerlofs@rivm.nl
Deze factsheet is opgesteld in opdracht van het
ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, directie
Duurzame Leefomgeving en Circulaire Economie in
het kader van de opdracht DLO.21 Houtstook van
Programma 24 Duurzame Leefomgeving

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
juni 2023

014779

De zorg voor morgen
begint vandaag