Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 113

Initiatiefnota van het lid Van Nispen: «Beter ten
halve gekeerd dan ten hele gedwaald: een
overheidsfonds voor onderzoek naar justitiële
dwalingen»

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
1. Justitiële dwalingen
Het vertrouwen van de Nederlanders in de rechtspraak is terecht groot.
Met de meeste vonnissen in onder andere strafzaken is namelijk niets mis.
Toch komt het ook in Nederland nog steeds voor dat verdachten ten
onrechte veroordeeld worden voor een ernstig misdrijf. We spreken dan
van een justitiële dwaling. Het kan dan gaan om een rechterlijke dwaling
of een dwaling van het Openbaar Ministerie. Aan deze fouten kunnen
verschillende redenen ten grondslag liggen, of deze nu verwijtbaar of niet
verwijtbaar zijn. Te denken valt aan getuigenverklaringen die niet blijken
te kloppen of verklaringen waar juist te weinig of teveel gewicht aan
wordt toegekend. Of een valse aangifte, bewijs dat is kwijtgeraakt of
fouten in het forensisch onderzoek.
Een paar voorbeelden van justitiële dwalingen zijn de Schiedammer
Parkmoord, de Puttense moordzaak, de zaak van Lucia de Berk, de
Bredase moordzaak en de zogenaamde Spelonk-zaak. En er zijn er zeker
meer. Hoeveel meer, dat is een vraag die niet beantwoord kan worden.
Wat wel duidelijk is, is dat een onterechte veroordeling en daarmee de
vaak langdurige gevangenisstraf ernstige psychische schade kan
opleveren voor zowel veroordeelde als familie. Na vrijlating zullen zij
bovendien hun hele leven in verband gebracht worden met het ernstige
misdrijf waaraan zij niet eens schuldig zijn. Dit kan ook weer gevolgen
hebben voor hun kansen op de arbeidsmarkt en voor hun sociale leven.
Slachtoffers van justitiële dwalingen hebben daarom ook recht op een
schadevergoeding. Hoe hoog deze is hangt af van de omstandigheden
van het geval. In bijvoorbeeld de Spelonkzaak kregen de twee onterecht
veroordeelde mannen samen ruim 1,4 miljoen euro vanwege de lage
leeftijd van de mannen, de ernstige psychische schade die zij opliepen en
de starre houding van het Openbaar Ministerie.1

1

kst-34113-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

http://nos.nl/artikel/635567-schadevergoeding-in-spelonkzaak.html.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 113, nr. 2

1

2. Achtergrond
Het is vaak moeilijk om vast te stellen of een verdachte of (onterecht)
veroordeelde onschuldig is. Daarom is in 2006 mede naar aanleiding van
het onderzoeksrapport van de commissie Posthumus inzake de Schiedammer parkmoord de Commissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken
(hierna: CEAS) in het leven geroepen.2 Deze commissie had als doel om te
onderzoeken of zich in een specifieke strafzaak tijdens de opsporing,
vervolging of terechtzitting ernstige gebreken hadden voorgedaan die een
evenwichtige beoordeling van de feiten door de rechter in de weg hadden
gestaan. Vervolgens was het aan de Hoge Raad om op basis van dat
advies te bekijken of herziening gerechtvaardigd was. Een aantal
beroemde onderzoeken die zijn gevoerd door de CEAS zijn de zaak van
Ina Post, Lucia de Berk en de Enschedese ontuchtzaak.
Al snel na de instelling van de CEAS ontstond er echter kritiek op de
toegankelijkheid en de bevoegdheden van deze commissie. Veroordeelden mochten bijvoorbeeld zelf niet om een onderzoek vragen, dit was
alleen voorbehouden aan wetenschappers en functionarissen. Deze
gebreken werden niet alleen in het jaarverslag van de CEAS zelf geconstateerd3, maar ook naar voren gebracht in een symposium georganiseerd
door de SP over de crisis in de rechtsstaat. Tijdens deze bijeenkomst
bespraken rechtspsychologen en rechtswetenschappers hun zorgen over
justitiële dwalingen en werd breed steun uitgesproken voor een onafhankelijke Revisieraad.4 Deze onafhankelijke instantie staat los van de
overheid en de rechterlijke macht en doet onderzoek naar afgesloten
strafzaken. Bij gerede twijfel aan de juistheid van een rechterlijk vonnis
moet de burger een klacht kunnen indienen bij deze Revisieraad, die
vervolgens niet alleen diepgaand het onderzoek door de politie en het
openbaar ministerie opnieuw bekijkt, maar ook het oordeel van de rechter
analyseert. Dat onderzoek kan dan uitmonden in een – bindend – advies
aan de Hoge Raad om tot herziening over te gaan.
Toch besluit voormalig Minister van Justitie, Hirsch Ballin, anders en komt
met een minder vergaand wetsvoorstel: de Wet herziening ten voordele,
die per 1 oktober 2012 in werking treedt.5 In plaats van de CEAS is er nu
de adviescommissie afgesloten strafzaken (hierna: ACAS), die processtukken bestudeert, mensen hoort en opdrachten verstrekt aan deskundigen. Uiteindelijk geeft deze commissie advies over de wenselijkheid van
nader onderzoek naar de aanwezigheid van een grond voor herziening.
Voordat de adviescommissie een zaak van een veroordeelde in behandeling mag nemen, moet de veroordeelde op grond van artikel 461
Wetboek van Strafvordering éérst aan de procureur-generaal van de Hoge
Raad een verzoek doen tot nader onderzoek in zijn of haar zaak. Voor
honorering van dat verzoek is vereist dat sprake is van aanwijzingen dat
mogelijkerwijs sprake is van een novum (artikel 457 lid 1 sub c Wetboek
van Strafvordering). Dit kan zijn een nieuwe feitelijke omstandigheid,
maar ook nieuwe inzichten van deskundigen. Daarbij moet het wel nog
steeds gaan om een nieuw gegeven dat het ernstige vermoeden doet
ontstaan dat de rechter tot een ander oordeel zou zijn gekomen als hij
daarvan had geweten.

2

http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2005/09/13/
evaluatieonderzoek-in-de-schiedammer-parkmoord-rapport-posthumus.html.
3
http://www.om.nl/onderwerpen/commissie_evaluatie/@127205/jaarverslag_2007/.
4
http://www.sp.nl/nieuwsberichten/5302/080215-symposium_sp_crisis_in_rechtsstaat.html.
5
http://www.rechtspraak.nl/Organisatie/Hoge-Raad/OverDeHogeRaad/cassatierechtspraak/Pages/
Wetherzieningtenvoordele.aspx.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 113, nr. 2

2

3. Huidige praktijk
Ondanks de inwerkingtreding van de Wet herziening ten voordele ervaren
advocaten, wetenschappers en veroordeelden nog steeds een aantal
problemen bij het indienen van een verzoek om nader onderzoek naar
specifieke strafzaken. Voordat een procureur-generaal bij de Hoge Raad
hiertoe besluit moet de gewezen verdachte namelijk aantonen dat er
sprake is van aanwijzingen dat er mogelijkerwijs sprake is van een novum.
Het verzoek mag door hem worden afgewezen als hij vindt dat (a) er
onvoldoende aanwijzingen zijn; (b) het door de advocaat verzochte
onderzoek niet noodzakelijk is.6
De gewezen verdachte kan alleen aantonen dat er aanwijzingen zijn door
eerst zelf onderzoek te verrichten. Want zonder voldoende aanwijzingen
wijst de procureur-generaal het verzoek af en krijgt verzoeker niet de
mogelijkheid om de Hoge Raad te tonen dat hij mogelijk ten onrechte is
veroordeeld. De ACAS-verzoeken die tot op heden zijn behandeld, tonen
bovendien aan dat het bestaan van aanwijzingen niet eenvoudig wordt
aangenomen.7 Dat is een knelpunt, want de veroordeelden die van
mening zijn dat hun veroordeling ten onrechte is, verkeren zelden in de
omstandigheid dat zij zelf het noodzakelijke (forensisch) onderzoek en een
advocaat kunnen betalen. Zonder dat onderzoek, dat gepresenteerd zou
moeten worden bij de procureur-generaal of de ACAS om hen er van te
overtuigen dat er «aanwijzingen» zijn, maken die veroordeelden geen
schijn van kans, leert de ervaring.8
Het verrichten van eigen onafhankelijk onderzoek kost op deze manier
veel geld voor een veroordeelde die zijn onschuld alsnog wil aantonen.
Aanvullend technisch onderzoek en het inschakelen van een advocaat is
immers niet gratis. Omdat het hier vaak gaat om mensen die jarenlang
vastzitten en financieel aan de grond zitten kunnen zij dan ook geen
onafhankelijk onderzoek betalen en daarmee niet aan de procureurgeneraal bij de Hoge Raad bewijzen dat nader onderzoek in hun strafzaak
noodzakelijk is.
In antwoord op schriftelijke vragen van de Tweede Kamerfractie van de SP
over dit probleem ging verantwoordelijk Minister Opstelten niet in op de
kern.9 Volgens hem biedt de Wet herziening ten voordele de mogelijkheid
een verzoek tot nader onderzoek in te dienen bij de procureur-generaal
waarna – indien dit verzoek wordt toegewezen – de kosten voor rekening
van de Staat komen. Zoals hiervoor al vermeldt zet dit geen zoden aan de
dijk. Voordat een verzoek wordt toegewezen moeten er immers voldoende
aanwijzingen zijn waaruit blijkt dat mogelijkerwijs sprake is van een
novum. Hiervoor is eigen onafhankelijk onderzoek nodig door de
veroordeelde, die de kosten daarvoor zelf moet dragen en dat vaak niet
kan. Mogelijk zitten hierdoor meerdere mensen onterecht achter de tralies
omdat zij dergelijk aanvullend onderzoek niet kunnen betalen.
Tevens geeft Opstelten in dezelfde antwoorden aan dat de Raad voor
Rechtsbijstand in een vergoeding voor advocaten in herzieningszaken
voorziet. De Raad voorziet echter niet in financiering (in afgedane
strafzaken) van nieuw (forensisch) onderzoek om het bestaan van

6

Artikel 461 lid 3 Wetboek van Strafvordering.
Strafblad, juli 2014, «36. Herziening ten voordele in strafzaken: werkelijk een voordeel?», Prof.
dr. Mr. G.G.J. Knoops en mr. E.L.I. Bell, MSc, pagina 246.
8
Strafblad, juli 2014, «36. Herziening ten voordele in strafzaken: werkelijk een voordeel?», Prof.
dr. Mr. G.G.J. Knoops en mr. E.L.I. Bell, MSc, pagina 248.
9
Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel van de Handelingen, nummer 2144;
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2014/06/05/antwoordenkamervragen-inzake-het-pleidooi-voor-een-fonds-om-justitiele-dwalingen-te-voorkomen.html.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 113, nr. 2

3

«aanwijzingen» aan te tonen ten behoeve van een kansrijk verzoek tot het
instellen van een voorbereidend onderzoek. 10
4. Voorstel
Onterechte veroordelingen zijn een ramp. In de eerste plaats voor de
betrokkene, maar ook voor de gehele samenleving en het vertrouwen in
de rechtsstaat. In het recht staat de waarheidsvinding voorop. Als er
twijfel is dat er sprake is van een onjuist vonnis dan staat volgens
initiatiefnemer buiten kijf dat dat moet worden onderzocht en zo nodig
gecorrigeerd. Wat initiatiefnemer betreft rust hier een zware verantwoordelijkheid op de overheid.
Na de invoering van de Wet herziening ten voordele trokken deskundigen
al snel aan de bel over de drempels waar veroordeelden tegenaan lopen
bij het indienen van een verzoek tot nader onderzoek. Aangetoond moet
eerst worden dat er aanwijzingen zijn die aantonen dat het te verrichten
onderzoek noodzakelijk is. Veel veroordeelden zitten echter financieel aan
de grond en kunnen zonder externe hulp niet aantonen dat er iets fors is
misgegaan in hun strafzaak. Daarom moet er een overheidsfonds komen
om justitiële dwalingen te herstellen door bij gerede twijfel aanvullend
technisch onderzoek mogelijk te maken.11 Dit fonds kan op een aantal
manieren worden beheerd.
Er kan gekozen worden voor een commissie van deskundigen die dit
fonds beheert en bepaalt of extra technisch onderzoek uit het overheidsfonds betaald kan worden. Een veroordeelde die geen of onvoldoende
financiële middelen tot zijn beschikking heeft kan vervolgens, afhankelijk
van de resultaten van dit onderzoek, aantonen dat zijn zaak moet worden
herzien. Het bedrag dat hiervoor gereserveerd dient te worden kan dan
bijvoorbeeld worden toegevoegd aan het budget dat beschikbaar is voor
het inschakelen van deskundige particuliere onderzoeksbureaus, omdat
het vrijwel steeds zal gaan om contra-expertise.
Een andere mogelijkheid is om de Raad voor Rechtsbijstand verantwoordelijk te maken voor de financiering in afgedane strafzaken van onafhankelijke deskundigen om te komen tot een kansrijk verzoek tot het instellen
van een voorbereidend onderzoek door de procureur-generaal en
uiteindelijk de ACAS.
Het verzoek aan de Raad voor Rechtsbijstand dient door de advocaat met
redenen omkleed te zijn. Gemotiveerd dient te worden waarom een
tegemoetkoming in de deskundigenkosten nodig is en waar de advocaat
dat op baseert. Om te controleren of sprake is van een gerechtvaardigde
aanvraag kan worden aangesloten bij de huidige controlepraktijk van de
Raad voor Rechtsbijstand.12
Op dit moment ontvangen advocaten van veroordeelden die financieel
aan de grond zitten bovendien geen vergoeding van de Raad voor
Rechtsbijstand om in afgedane strafzaken nieuw technisch onderzoek te
laten verrichten om het bestaan van aanwijzingen aan te tonen. Ze krijgen
slechts een vergoeding voor herzieningszaken zelf. Echter, indien niet aan
de procureur-generaal bij de Hoge Raad kan worden aangetoond dat
herziening noodzakelijk is zal er niet snel een herzieningszaak worden
gestart. De overheid moet daarom tevens voorzien in een vergoeding van
de advocaat in de voorfase van een herzieningszaak.
Initiatiefnemer is van mening dat de overheid de verantwoordelijkheid
heeft om ook financieel bij te dragen aan onderzoeken naar justitiële
dwalingen. Omdat waarheidsvinding voorop moet staan, moeten justitiële
10

http://kenniswijzer.rvr.org/werkinstructies-toevoegen/strafzakennietverdachten/z250-overigestrafzaken.html.
http://brandpunt.incontxt.nl/seizoenen/2014/afleveringen/20-04-2014/fragmenten/justitieledwalingen/pleidooi-fonds-justitiele-dwalingen.
12
http://www.rvr.org/nl/subhome_rbv/high_trust/controlevormen.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 113, nr. 2

4

dwalingen hersteld kunnen worden. We kunnen de kans niet aanvaarden
dat er mensen onterecht vastzitten omdat zij een eigen aanvullend
onderzoek niet kunnen betalen. Daarom moet er een overheidsfonds
komen om onderzoek naar dwalingen ook financieel mogelijk te maken.
5. Aanbevelingen
I. Er komt een overheidsfonds om onderzoek te financieren om
justitiële dwalingen te herstellen.
Ook min- en onvermogenden moeten in staat worden gesteld om om de
Hoge Raad te tonen dat zij ten onrechte zijn veroordeeld. Bij gerede twijfel
aan de juistheid van de veroordeling, te bepalen door bijvoorbeeld een
commissie van deskundigen die het fonds beheert, kan technisch/
forensisch onderzoek uit het overheidsfonds betaald worden.
Er kan echter ook voor gekozen worden dit fonds aan te laten sluiten bij
de Raad voor de rechtsbijstand. De Raad zou dan verantwoordelijk kunnen
worden voor de financiering in afgedane strafzaken van onafhankelijke
deskundigen om te komen tot een kansrijk verzoek tot het instellen van
een voorbereidend onderzoek door de procureur-generaal en uiteindelijk
de ACAS.
II. De overheid moet tevens voorzien in een vergoeding van de
advocaat in de voorfase van een herzieningszaak.
Op dit moment ontvangen advocaten van veroordeelden die financieel
aan de grond zitten slechts een vergoeding voor herzieningszaken. De
fase daaraan voorafgaand wordt niet vergoed, terwijl juist de activiteiten
in het kader van dit vooronderzoek noodzakelijk zijn (gebleken) om
toegang te krijgen tot de herzieningsprocedure. Daarom dient de Raad
voor Rechtsbijstand ook deze kosten van de advocaat te vergoeden.
6. Financiële consequenties
Het instellen van een overheidsfonds en het vaker dan nu het geval is
vergoeden van advocaten en deskundigenkosten zal beperkte effecten
hebben op de rijksbegroting. Hoewel het moeilijk is een nauwkeurige
inschatting te maken hoeveel dit precies zal kosten, houdt initiatiefnemer
rekening met een bedrag van 1 à 2 miljoen euro. Het is zeker niet gezegd
dat dit bedrag jaarlijks zal moeten worden bijgestort in het fonds, al zal de
toekomst dit uit moeten wijzen.
Van Nispen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 113, nr. 2

5