Verbindend Water
Routewijzer innovatie Waterketen

Verbindend Water
Routewijzer innovatie Waterketen

Deze Routewijzer Innovatie Waterketen hoort bij ‘Verbindend Water’ Langetermijnvisie op de waterketen

3

Routewijzer innovatie Waterketen

Een nieuw vertrekpunt
Met de langetermijnvisie op de waterketen gaan de
partners van het Bestuursakkoord Waterketen de uitdaging aan om vernieuwingen in de waterketen te realiseren. De uitgangspunten daarbij zijn dat de waterketen bijdraagt aan een prettige leefomgeving en een
goed watersysteem en energie levert, dat afvalstromen worden gescheiden en verwerkt tot grondstoffen
en dat het principe cradle to cradle volledig wordt toegepast.
Deze vernieuwingen komen niet zomaar tot stand met
het neerleggen van een gezamenlijke visie. Daar zijn
forse investeringen voor nodig. Wat weer niet wil zeggen dat we bij nul beginnen. Er lopen al veel initiatieven en projecten die de gewenste ontwikkelingen tot
stand brengen, en waar wij graag bij aansluiten.
De Routewijzer Innovatie Waterketen beschrijft de
strategie die wij willen hanteren bij het realiseren van
de langetermijnvisie. Daarbij worden de uitdagingen
die op ons wachten, beschreven. Met de routewijzer

willen we een proces op gang brengen om initiatieven
te starten, nieuw elan te creëren en, zeker niet in de
laatste plaats, zinvolle bijdragen te leveren aan lopende projecten. De routewijzer geeft geen beschrijving
van al deze lopende en gewenste nieuwe initiatieven.
Die analyse moet deels nog gemaakt worden. Dat doen
we graag samen met u. We nodigen u dan ook uit om
met ons mee te denken over de uitdagingen, benodigde activiteiten en de bijdrage die ú aan het geheel kunt
leveren.
Drie thema’s
In de Routewijzer Innovatie Waterketen richten wij
ons op drie aandachtsgebieden die nauw met elkaar
samenhangen. Technische innovaties dragen bij aan
het toepassen van cradle to cradle, het scheiden van
afvalstromen en het in de wijk opwekken van energie.
Daarnaast willen we aandacht besteden aan kennisontwikkeling, kennisdeling, het opleiden en motiveren van de medewerkers van de toekomst en educatie
van kinderen en volwassenen. Wij denken verder dat

4

Verbindend Water

nieuwe allianties en nieuwe werkwijzen bijdragen aan
het daadkrachtig implementeren van innovaties en het
vergroten van het werkplezier in de sector.

Technische
innovaties

Kennis en
educatie

Netwerken
en allianties

Inhoud Routewijzer Innovatie
Waterketen
De routewijzer beschrijft achtereenvolgens de uitdagingen op het gebied van:
•
•
•

Technische innovaties
Kennis en educatie
Netwerken en allianties

Daarbij worden voorbeelden uit de praktijk en mogelijke toekomstbeelden genoemd. De lijst met voorbeelden is zeker niet compleet, maar illustreert wel
de richting waarin wij met de visie willen gaan.
Tot slot zijn de strategie voor de komende jaren en de
specifieke aanpak voor 2009 beschreven in ‘Een nieuwe aanpak’.

5

Routewijzer innovatie Waterketen

Technische innovaties

Technische
innovaties

Kennis en
educatie

Netwerken
en allianties

‘Ik woon nu comfortabel en duurzaam.’
Januari 2025, Yassir Benali, voorzitter bewonersvereniging
Nieuwater, vertelt:

“Ik woon nu twee jaar in deze wijk en ben er apetrots
op. Ons huis is lekker comfortabel. Vooral die koeling
’s zomers is ideaal. Dat komt door koude-warmteopslag in de grond. Onze energierekening is lager dan
ooit. We hebben een verwarmingsketel waarin ook
het restafval en de menselijke mest worden omgezet
in energie. En de restwarmte van het douchewater
wordt hergebruikt tijdens het douchen. Ik hoef mij
niet schuldig te voelen als ik eens lekker wegdroom.
In mijn huis lopen overigens alle leidingen via speciale leidinggoten. Daardoor kun je leidingen makkelijk
verleggen. Ik heb mijn wasmachine nu toch maar van
de berging naar de zolder verplaatst.

2025

Mogelijk toekomstbeeld 2025

Ook buiten het huis zijn nieuwe vindingen toegepast.
Zo lopen de verschillende leidingen in de straat door
één buis. Vanuit de buis wordt via slimme koppelingen aangesloten op de woningen. Ik heb begrepen
dat vanuit die koppelstukken ook reiniging plaats kan
vinden. Daarbij gebruiken ze ultrasone technieken.
En bijna midden in de wijk staat een kleine zuivering.
Daar winnen ze stoffen terug uit het restafvalwater
en uit de urine, die gescheiden wordt ingezameld. Van
het zuiveringsgebouw is een speelobject gemaakt en
onder en rondom het gebouw kan water worden geborgen. Dat loopt er via open goten naar toe. Onze
kinderen weten nu dat ze daar geen troep in moeten
gooien, want dan kunnen ze niet in de regenwaterbakken spelen. De kinderen willen niet meer weg uit
de wijk en ik ook niet!”

6

Verbindend Water

De toekomstbeelden uit de langetermijnvisie Verbindend Water bevatten nieuwe technologische elementen. Deels zijn die al in ontwikkeling en is versterking
van het initiatief nodig. Deels moeten we de ontwikkeling nog initiëren. Dat vraagt om samenwerking tussen
partijen als kenniscentra, projectontwikkelaars, architecten, producenten, installateurs, consumentenorganisaties en natuurlijk de waterketenpartners zelf. Wij
denken dat voor de totstandkoming en brede toepassing van innovaties een cultuur nodig is van vernieuwen, ondernemingszin, netwerken, prikkelen en lef. De
uitdaging is om niet te blijven steken in technologieontwikkeling, maar ook zorg te dragen voor de brede
toepassing van deze nieuwe technologie. Daar willen
we graag de gebruikers bij betrekken.

Het is overigens niet de bedoeling hals over kop overal nieuwe systemen aan te leggen. We willen eerst
ervaringskennis opdoen met de nieuwe systemen.
Dat betekent dat we volop aandacht houden voor de
bestaande systemen. Sterker nog: ook daar ligt een
grote uitdaging, namelijk het excellent beheren van
de systemen over de volle breedte van de waterketen.
Dat zorgt voor het fundament om nieuwe ontwikkelingen met vertrouwen op te pakken.

Excellent
beheer
waterketen
Nu

Innovatieve
technieken

7

Routewijzer innovatie Waterketen

Technische innovaties: uitdagingen
Een greep uit de uitdagingen:
Installaties voor
water en energie
in huis

Ontwikkelen van
kleinschallige,
modulaire systemen

Koude-warmte-opslag:
koel in zomer, warm in
winter

Ontwikkeling membraantechnologie

Hergebruik warmte
douchewater

Afvalwatermachines
in huis of in de wijk

Energielevering uit
GFT en afvalwater

Grondstoffen en
enErgie uit afvalwater
Gescheiden inzameling
van urine en faecaliën
Fosfaatwinning uit urine
Eliminatie van medicijnresten
Energielevering aan het
electriciteitsnet
Verwijdering van schadelijke
reststoffen door oxidatie,
adsorptie en UV

Innovatief inzamelen
en transporteren van
multi-afvalstromen

De snel aanpasbare
woning

Gecombineerde buizen voor
bijvoorbeeld drinkwater,
stroom, telecom

Centrale leidingenkoker
in nieuwbouwhuizen

Ontwikkeling universele
koppeling voor
huisaansluitingen
Makkelijk onderhoud van
buizen via centrale toegangspunten en door ultrasone
technieken

In ontwerpen rekening
houden met ontwikkelingen

8

Verbindend Water

Technische innovaties: praktijkvoorbeelden
Wijk Zeewolde verwarmd door
koeienmest, 7 januari 2009
Een complete nieuwbouwwijk in Zeewolde wordt
sinds kort verwarmd door energie uit koeienmest.
Het gaat om 3000 woningen die voorzien worden
van groene warmte.

Hergebruik reststoffen van
drinkwaterbedrijven: 94%
Wat een reststof is voor het ene bedrijf, kan een
grondstof zijn voor het andere. De Reststoffenunie
is door de drinkwaterbedrijven in 1995 opgericht om
nieuwe bestemmingen te zoeken voor reststoffen
van drinkwaterproductie. Doel is om oplossingen
te vinden die het milieu minder of niet belasten en
tevens financieel aantrekkelijk zijn voor drinkwaterbedrijven. Alle drinkwaterbedrijven in Nederland
zijn aandeelhouder van de Reststoffenunie.

Routewijzer innovatie Waterketen

Sneek
In Sneek worden de urine en fecaliën van de inwoners van 32 nieuwbouwwoningen apart gehouden
en in de garage van een van de bewoners vergist.
Het biogas dat zo ontstaat, wordt gebruikt om de
vergister te laten draaien en tevens om het huis
waarin de vergister staat, te verwarmen.
Deze proefopstelling wordt binnenkort op grotere schaal toegepast in een herstructureringswijk
in Sneek. Voor de vergister wordt hier een apart
energiegebouw gebouwd. De woningen krijgen een
keukenafvalvermaler, waardoor ook het organische
afval, zoals schillen, naar de vergister wordt gezogen.
Binnen de wijk wordt ook het douche- en badwater
behandeld: zeep- en vetdeeltjes worden ingevangen door slibdeeltjes, die vervolgens weer naar de
vergister worden gepompt. Het gezuiverde water
wordt over een zandfilter gevoerd en zonder problemen geloosd op het oppervlaktewater.

9

10

Verbindend Water

Kennis en educatie

Technische
innovaties

Kennis en
educatie

Netwerken
en allianties

‘Door mijn opleiding aan de Wateruniversiteit ga ik naar Lissabon!’

2020

Mogelijk toekomstbeeld 2020
December 2020, Maaike Vossen, student Wateruniversiteit, vertelt:
“Ik volg mijn master aan de Wateruniversiteit. Hiervoor heb ik sociologie gedaan in Utrecht. Ik ben altijd
geïnteresseerd geweest in de rol die de leefomgeving
speelt in het gedrag van mensen. De Wateruniversiteit combineert allerlei aandachtsgebieden, zoals
water en wonen, water en gezondheid, water en
veiligheid, water en leven, water en ontwikkelingssamenwerking. Hier kom ik dus volop aan mijn trekken! Ik heb net een gecombineerde stage gelopen bij
de gemeente Groningen en het waterschap Hunze en

Aa’s. Ik heb voor deze organisaties een studie gedaan
naar de ervaringen van bewoners met nieuwe waterconcepten, zoals de regenwaterbassins in Groningen.
De kennis en ervaringen van de bewoners in Groningen worden gebruikt bij het ontwerp van de nieuwe
wijk in Delfzijl. Ik vond de opdracht erg interessant,
ook door de samenwerking met drie andere studenten van de Wateruniversiteit, die als bachelor bouwkunde, biologie en antropologie hebben gedaan. Het
is zelfs zo goed gegaan, dat wij de resultaten van
ons onderzoek mogen presenteren op de European
Waterweek in Stockholm! Mijn broertje wil nu ook
aan de Wateruniversiteit gaan studeren.”

11

Routewijzer innovatie Waterketen

Op het gebied van kennis en educatie wachten ons
verschillende uitdagingen. Ten eerste willen we inzetten op het verhogen van de kennis van de werking
van onze huidige systemen. Zo is bijvoorbeeld de kennis van het functioneren van ons rioolstelsel onder de
maat. Daarnaast is het van belang meer gebruik te maken van ervaringskennis, naast kennis uit metingen en
modelstudies. Ook de uitwisseling van kennis willen
we bevorderen. Hierbij richten we ons niet alleen op
Nederland, maar ook op het buitenland.
Ten tweede ligt er een uitdaging in het opleiden van de
medewerkers van de toekomst. De huidige opleidingen
hebben te maken met teruglopende studentenaantallen. Onderwijsinstellingen en de organisaties waar de
studenten uiteindelijk terechtkomen, kunnen hiermee
samen aan de slag. Want niet alleen het onderwijs, ook
de werkomgeving kan interessanter worden gemaakt
voor potentiële studenten.

Tot slot willen we investeren in educatie. Bewoners
kunnen bijvoorbeeld betere informatie krijgen over
een goed rioolgebruik. In educatie zijn kinderen ook
heel belangrijk. Zij voeden hun ouders op! Er zijn al
veel aansprekende voorbeelden van lespakketten op
scholen over water in en rondom huis. Initiatieven die
eraan bijdragen dat meer scholieren op de middelbare
school kiezen voor de profielen Natuur en Gezondheid
of Natuur en Techniek. We willen ook inzetten op het
verleiden van scholieren om hun profielwerkstukken
over water te maken.

12

Verbindend Water

Kennis en educatie: uitdagingen
Verbeteren kennisniveau
en -uitwisseling

Opleiden medewerkers
van de toekomst

Betere kennis huidige systeem en
basisgegevens op orde

Verbinding opleiding en
maatschappij (scholen – MKB)

Jobrotation

Aansprekende lesmethoden
(videobeelden, multimediaal leren)

Verbindingen tussen jong en oud
Vakkennis digitaal en in beelden

(Buitenlandse) gastdocenten en
excursie in onderwijsprogramma

Permanente educatie van
vakmensen

Integrale stages en onderzoeken:
regionaal traineeship

Netwerken voor kennis delen

Leerstoel Water en Energie

Educatie
Lespakketten met lokale
voorbeelden
Themapark Water
Speelgoed (game waterspel,
waterketenbouwdoos)
Voorlichting gebruik water en
energie

13

Routewijzer innovatie Waterketen

Kennis en educatie: praktijkvoorbeelden
Het Technasium: Een formule voor beter
bètaonderwijs op VWO en havo
Kinderen gaan aan de slag met actuele onderwerpen
in de maatschappij. Echte opdrachtgevers en een kijkje
nemen in een fabriek, bouwplaats, ziekenhuis of natuurgebied horen bij het leren op een technasium. Niet
incidenteel, maar structureel. Samenwerking met beroepsbeoefenaren, bedrijven en vervolgopleidingen
is een belangrijk aspect op het technasium. Leerlingen
krijgen de kans om aan hun persoonlijke kwaliteiten
te werken en zich vaardigheden eigen te maken die
aansluiten bij de praktijk van hoger opgeleide bètatechnici. Het technasium werkt met competenties die
zijn geformuleerd vanuit de beroepspraktijk. Verschillende scholen in Nederland zijn er al mee gestart. Kijk
voor meer informatie op: www.technasium.nl

uit en richt zich op de werving van nieuw personeel,
op het onderwijs (van basis- tot wetenschappelijk onderwijs) en op personeelsmanagement. Kijk voor meer
informatie op: www.nwp.nl
Interactieve excursiesite
Basis- en voortgezet onderwijs
Wetsus/Vitens

Deze kaart toont een kleine selectie uit wat er in
Nederland gebeurt op het gebied van communicatie naar jongeren.
Een korte inventarisatie leverde al 285 initiatieven op.

VMBO beroepencarrousel
Waterbedrijf Groningen

Gezamenlijk gebruik onderzoeksopstelling
MBO-school en Brightwork,
Gedoneerd door Brightwork

Masterclass
arbeidsmarktcommunicatie
NWP HCW

Studieroute International
Water Technology
Norit / Saxion Hogescholen

Een dag op de stoel van...
KVWN / NVA

BetaMentality Clinic
Hogeschool Zeeland

Human Capital Roadmap
Het programma Human Capital Water is opgericht om
het aanbod van gekwalificeerde mensen op het gebied
van water te vergroten. Het NWP voert het programma

Wandelen voor water
(250 basisscholen)
Sponsorloop, lespakket
en gastles
Aqua for All

Multicompany
traineeship
NWP / Jelmer

Deelname Jet-Net,
met begeleiding
profiel werkstukken
Royal Haskoning

14

Verbindend Water

Pilot ‘profielwerkstukken voor de
watersector’
Deze pilot richt zich op het profielwerkstuk, een verplicht onderdeel van het examenprogramma van alle
havo- en vwo-leerlingen. De bedoeling is een landelijk aanbod van profielwerkstukken te creëren op het
gebied van water, begeleid door werknemers uit de
watersector. Hierin zullen adviesbureaus, overheden,
onderzoeksinstellingen en uitvoerders (aannemers,
fabrikanten van waterzuiveringen) participeren.
Hiermee wordt beoogd meer leerlingen te interesseren
voor de watersector. Tevens geeft de begeleiding van
leerlingen door experts uit de praktijk een kwalitatieve
impuls aan het onderwijs. Het verwachte effect is dat
jaarlijks 150 tot 200 havo- en vwo-leerlingen extra zullen instromen in watergerelateerde vervolgopleidingen. De pilot start in 2009.

15

Routewijzer innovatie Waterketen

Netwerken en allianties

Technische
innovaties

Kennis en
educatie

Netwerken
en allianties

‘Mijn werk is veel dynamischer geworden’

2015

Mogelijk toekomstbeeld 2015
Mei 2015. De heer Strukof, gemeentelijk waterregisseur,
vertelt:
“Sinds we meer ‘van buiten naar binnen’ werken, zoals dat zo mooi heet, is mijn werk veel dynamischer
geworden. Eerst moest ik wel wennen aan al die verschillende mensen en disciplines. De twee studenten die ik begeleid, kijken toch heel anders tegen de
wereld aan dan ik. Maar dit levert wel leuke nieuwe

inzichten op. In ons pand zit nu ook een vestiging
van de universiteit, het waterschap en wat kleine bedrijfjes. Hierdoor is de buitenwereld meteen een stuk
dichterbij gekomen. Met de mensen van het waterschap heb ik nu veel vaker contact dan vroeger. En
met de waterregisseurs van andere gemeenten zijn
we sinds kort een intervisieclubje gestart. Uiteindelijk lopen we toch allemaal tegen dezelfde problemen
aan. Ik zou nooit meer anders willen!”

16

Verbindend Water

Deze innovatieagenda vertrekt vanuit de gedachte dat
innoveren meer is dan ‘nieuwe technische oplossingen
bedenken voor technisch - inhoudelijke verbeterpunten’. In de visie op de waterketen gaan we uit van een
waterketen die sterk verbonden is met de leefomgeving
en het watersysteem. Vanuit deze opvatting staan ook
de diensten voor de burger/bewoner centraal. Innoveren op een maatschappelijk georiënteerde wijze vraagt
om reflectie op houding en werkwijze van de professionals in de waterketen. Hoe wordt er nu gewerkt?
De vertaling van de langetermijnvisie in concrete initiatieven vraagt onder andere om het vormen van
nieuwe netwerken met partijen binnen en buiten de
watersector. Om effectief te opereren in deze nieuwe
netwerken, is ook de wijze waarop wordt samengewerkt essentieel. Een brede kijk op de opgave en je
verdiepen in de belangen van anderen zijn hier voorbeelden van. Het vraagt ook om een open setting, waar
onverwachte partijen bij aan kunnen haken, en om
een organisatiestructuur die ruimte biedt voor onverwachte oplossingen. Dergelijke (tijdelijke) samenwerkingsvormen zijn een innovatie op zich. Natuurlijk

bestaan hier al succesvolle voorbeelden van, maar nog
lang niet overal wordt op deze manier gewerkt. Deze
verandering vraagt om denkkracht en het investeren
van tijd en geld in het samenbrengen van partijen en
belangen in allianties. Dit alles geldt overigens niet
alleen voor nieuwe, maar ook voor bestaande netwerken.

You have to walk, before you can run
Niet elke partij hoeft de wereld te veroveren met
innovatieve concepten of producten en nieuwe samenwerkingsvormen. Maar iedere partij gaat wel
samenwerking aan met bijvoorbeeld een (buur-)
gemeente, een kennisinstelling of het (naburig) waterschap. Ook in deze ‘vanzelfsprekende’, bestaande samenwerkingsvormen kunnen vernieuwing en
enthousiasme worden gebracht met meer integrale
en maatschappelijk gedragen resultaten als gevolg.

17

Routewijzer innovatie Waterketen

Netwerken en allianties: uitdagingen
Uitdaging voor de komende jaren is om innovatieve
netwerken op te zetten en nieuwe allianties aan te
gaan, om innovaties op het gebied van techniek, educatie en kennis te realiseren en/of meer rendement uit
bestaande projecten in de waterketen te halen. Dit
kan door bestaande samenwerkingsvormen nog eens
tegen het licht te houden of nieuwe netwerken te vor-

men. Daarbij gaat het er vooral om de slag te maken
van de huidige overlegcultuur naar gezamenlijk inhoud
creëren. Deze ontwikkeling is nodig om op termijn ook
de dienstverlening op niveau te houden. Sleutelbegrippen hierbij zijn: persoonlijke inzet, nieuw elan, flow,
plezier in het werk en dingen voor elkaar krijgen.

Netwerken

Werkwijze

Opzoeken partijen voor adoptie
van innovatie

Benaderen van bestaande
projecten voor gesprek over
open source benadering

Workshop over alliantievorming
Communicatie over voortgang
en voorbeeldprojecten via website

Aanbieden van houtvuurgesprek
met sleutelfiguren
Begeleiden van de waterambassadeurs
Groepsgesprekken over
vernieuwing van werkwijze
met gemeenten, waterschappen
en provincies

18

Verbindend Water

Nieuwe netwerken
Een netwerk vormen is meer dan mensen bij elkaar
brengen. Bij het vormen van een netwerk komen bijvoorbeeld de volgende hoofdvragen kijken:
Partijen: Wie heb je nodig en waarom? Is de diversiteit
van je team groot genoeg, bestaat het netwerk uit een
mix van denkers, doeners, trekkers en verbinders?
Prikkels: Wat is het gezamenlijke vertrekpunt en wat
zijn de beoogde doelen en resultaten?

Emoties: Wat zijn de onderlinge verhoudingen, hoe
staat het met het commitment van alle deelnemers,
hoe is de sfeer, is er vertrouwen?
Organisatie: Wat is het mandaat van het netwerk, hoe
ziet het netwerk zijn taakopvatting (hoe breder, hoe
aantrekkelijker voor interdisciplinair werken)? Zorg er
ook voor dat het netwerk geen gesloten bolwerk wordt,
blijf ook na de opstartfase openstaan voor nieuwe partijen die zich willen aansluiten en/of partijen die zich
na een bepaalde fase weer losmaken.

Vernieuwingsdrang

Beter en goedkoper

Prikkels

Heldere spelregels

Flexibiliteit
Innovatief
netwerk

Organisatie

Brede visie en taakopvatting

Lef

Zakelijke opstelling

Vertrouwen
Emotie/
kenmerken

Verantwoordelijkheid

Inspiratie

Commitment

Partijen

Verrassende partners

Betrokkenheid maatschappelijkmiddenveld

19

Routewijzer innovatie Waterketen

Nieuwe werkwijze:
open source benadering
De open source benadering komt voort uit de ICT-sector. Het begrip open source betekent daar dat andere
partijen dan de oorspronkelijke ontwerpers de mogelijkheid krijgen software verder te ontwikkelen. Daarnaast verwijst open source naar het gebruik van multimedia met als doel via verschillende kanalen kennis
uit te wisselen en te communiceren. Denk bijvoorbeeld
aan: weblogs, discussiefora en mobilisatieplatforms
op internet.
Voor deze Routewijzer Innovatie Waterketen gebruiken we open source als een typering om ons polder-

Maatschappelijke
omgeving overheid,
markt, burgers

(Huidige)
netwerken

Ik?

model nieuw leven in te blazen. Daarbij gaat het om
open, flexibele en levende allianties met partijen. Stel
uzelf eens de vraag met wie u werkt in netwerken en
hoe u dit verder kunt ontwikkelen.

Hoe werk jij?
Om de open source benadering concreet te maken voor de werkomgeving, kunnen de volgende stappen
doorlopen worden:
1. Hoe ziet de relevante context van je werkomgeving eruit?
2. Vanuit welke missie, visie en doelen sta je in je werk? Kun je je missie ook breder maken?
3. Wat is jouw inbreng en welke inbreng heb je van anderen nodig?
4. Hoe vind je aansluiting bij die anderen (onder andere wat zijn hun missie, visie en doelen)?
5. Met welke aanpak ga je met de anderen de gezamenlijke doelen realiseren?

20

Verbindend Water

Netwerken en allianties: praktijkvoorbeelden
HeliXeR is een publiek-privaat samenwerkings­verband
dat zich richt op het creëren van potentiële producten
op de watermarkt. Deelnemende partijen zijn onder andere Philips en Brabant Water. Kenmerken voor de aanpak van HeliXeR zijn: flexibel, transparant, ruimte voor
creativiteit en snel kunnen inspelen op ontwikkelingen
in de markt. HeliXeR gaat voor innovatie en ontwikkeling en gaat samenwerkingsverbanden aan tussen
overheden, bedrijven en kennisinstellingen. Ook wordt
er gewerkt met trendwatchers voor optimale aansluiting op de behoeften van consumenten. Een innovatie
die is geadopteerd door HeliXeR is TENQ. De TENQ is
een watercooler voor het middelbaar onderwijs, die
is ontwikkeld in opdracht van de Stichting Waterwijs.
Een innovatie die door HeliXeR wordt uitgewerkt in
een speciale versie voor basisscholen (TENQY).

21

Routewijzer innovatie Waterketen

TENQ. “Deze waterkoeler kun je overal neerzetten om

met chiptechnologie intelligentie aan het flesje toege-

een flesje water mee te vullen. Ze staan al op vierhon-

voegd. “De chip weet dan hoe vaak het flesje al is gevuld

derd scholen.” Veel jongeren hebben een flesje bij zich,

en of het uit oogpunt van hygiëne aan vervanging toe is.

maar vullen die onder kraantjes die daar eigenlijk niet

Ook geeft de chip informatie over de gebruiker, zodat je

geschikt voor zijn. “Bij de TENQ kunnen scholieren hun

op het beeldscherm op de klant toegesneden informa-

flesje vullen met leidingwater, gekoeld of gebubbeld. Tij-

tie kunt laten zien.” Momenteel wordt bekeken of een

dens het vullen, kijken ze naar een scherm met informa-

kleinere variant, de TENQY, ook op basisscholen kan

tie en beelden die aansluiten bij hun belevingswereld.

worden geplaatst. “Bijkomend voordeel is dat de school-

Dit met als doel het product voor jongeren aantrekkelijk

prestatie verbetert wanneer je voldoende en regelmatig

te maken en het in een latere fase ook voor marketing-

water drinkt. Ook leveren we hiermee een bijdrage aan

doeleinden in te zetten, zoals reclame. Je kunt er ook

de bestrijding van obesitas”, aldus Bjorn Hoogwout,

informatie over lesroosters op kwijt. Wij noemen TENQ

bedrijfsdirecteur Brabant Water, partner in HeliXeR.

de dorpspomp nieuwe stijl.” In een volgende fase wordt

22

Verbindend Water

Een nieuwe aanpak
Was 2008 het jaar van het formuleren van de visie en
de Routewijzer Innovatie Waterketen, 2009 is het jaar
van het communiceren en uitdagen. Visie en routewijzer worden breed verspreid en gepresenteerd aan
(in ieder geval) de partijen uit het Bestuursakkoord
Waterketen. We nodigen partijen uit aan te geven
welke bijdrage zij willen leveren aan het realiseren van
de langetermijnvisie. Verder gaan we in 2009 aan de

slag om verder invulling te geven aan de drie sporen
uit de Routewijzer Innovatie Waterketen: Technische
innovaties, Kennis en educatie en Netwerken en allianties. Vanaf 2010 verwachten wij dat de activiteiten
en initiatieven daadwerkelijk van de grond komen en
in 2015 willen we stilstaan bij de bereikte resultaten en
eventueel nieuwe afspraken met elkaar maken.

23

Routewijzer innovatie Waterketen

2008 Focus & inspiratie
Resultaat
• Vormen stuurgroep en kernteam
• Visie en toekomstbeelden
• Concept innovatieagenda
Opdrachtgever
• Bestuurlijk overleg waterketen (BOW)
Trekker
• Vrom

2009 Uitdaging & verankering
Resultaat
• Visie breed bekend, veld enthousiast
• Partijen eigen bijdrage bepaald
• Overzicht lopende initiatieven en gewenste
nieuwe initiatieven
• Eigenaren van acties in de startblokken
Opdrachtgever
• Rijk, UvW, IPO, VNG, VEWIN
Trekker
• Aanjaagteam

2010 Netwerken in actie
Resultaat
• Initiatieven in volle gang
• Successen met elkaar delen
• Overzicht initiatieven
Opdrachtgever
• Rijk, UvW, IPO, VNG, VEWIN en alle deelnemende
partijen
Trekker
• Trekker per initiatief
• Trekker voor algemene coördinatie

... 2015 Reflectie
R 5102 ...
Resultaat
• Voortgang bepaald en proces bijgestuurd
Opdrachtgever
• Rijk, UvW, IPO, VNG, VEWIN
Trekker
• T.z.t. aanwijzen

24

Verbindend Water

Aanpak 2009
In 2009 gaat een aanjaagteam aan de slag om de lange
termijn visie Verbindend Water en de bijbehorende
Routewijzer Innovatie Waterketen breed te communiceren en partijen te enthousiasmeren voor visie en
aanpak. Daarnaast geeft het aanjaagteam invulling
aan de drie sporen. Het team start met een inventarisatie van bestaande initiatieven en programma’s,
zoals onder andere (niet uitputtend):
•
•
•
•
•
•
•
•

Innovatieprogramma Watertechnologie
Innovatieplatform
Maatschappelijke Innovatieagenda water
Human Capital Roadmap
Kennisplatform Water
WaterKIP
Klimaatconvenant rijk en provincies
Regionale initiatieven

Vervolgens haakt het in overleg met de betrokken partijen aan bij lopende initiatieven en start het aanvullende initiatieven op. Op dit moment hebben wij nog
geen goed beeld van de regionale initiatieven, maar wij
komen graag in contact met trekkers hiervan.
De precieze invulling van het programma voor 2009
staat nog niet vast. Wij houden u op de hoogte
van de ontwikkelingen en activiteiten via www.
samenwerkenaanwater.nl.
Communiceren van en enthousiasmeren LTV en routewijzer

Inventariseren lopende initiatieven

Aanhaken en zinvolle bijdragen leveren

Nieuwe activiteiten intiëren, partijen bij elkaar brengen

25

Routewijzer innovatie Waterketen

Aanjaagteam
Het aanjaagteam bestaat uit vertegenwoordigers van
rijk, provincies, gemeenten en waterschappen, aangevuld met enkele boegbeelden en externe adviseurs.
Binnen het aanjaagteam zijn er drie trekkers (ieder
verantwoordelijk voor een van de drie sporen en de
samenhang daartussen), professionals en facilitatoren. Behalve uit het aanjaagteam bestaat de projectorganisatie ook uit boegbeelden en de gemeentelijke
waterambassadeurs. De boegbeelden zijn mensen in
het veld die al bezig zijn met de gewenste initiatieven
en veranderingen en die een ambassadeursrol in het
proces willen vervullen.
Het aanjaagteam zoekt in 2009 aansluiting bij een
veelheid van partijen, zoals:

Waterwereld

Gemeenten, Waterschappen, Drinkwaterbedrijven
Kennisinstellingen
Belangenorganisaties
Ingenieursbureaus
Netherlands Water Partnership

Bouwwereld

Architecten
Projectontwikkelaars
Woningbouwcorporaties
Ministerie van VROM
CUR

Producenten
en
consumenten

Producenten
Installateurs
Consumentenorganisaties
Ministerie van VWS

Onderwijs

Universiteiten, HBO- en MBO-instellingen
Middelbare en lagere scholen
Privaat onderwijs
(Toekomstige) studenten
Ministerie van Onderwijs
Stageaanbieders en afnemers van studenten

Experts
allianties

Hoogleraren Bestuurskunde en Organisatiekunde
Innovatieplatform

26

Verbindend Water

Goed idee?
U hoeft echter niet te wachten tot wij bij u langskomen. U kunt ook contact met ons opnemen. Graag bekijken wij
samen met u uw idee en bepalen wij hoe wij elkaar kunnen versterken. U kunt zich wenden tot een van de leden
van het aanjaagteam:
Marion Fokké-Baggen,
Projectleider vanuit VROM
070 - 3394954
Marion.Fokke-Baggen@minvrom.nl

Annemieke Hendriks
Trekker thema Allianties
030 - 2916455
a.hendriks@berenschot.com

Hans van der Eem,
Trekker thema Technische innovaties
06 - 17104473
h.vandereem@welldra.nl

Martine Olde Wolbers
Projectsecretaris
030 - 2916455
m.oldewolbers@berenschot.com

Govert Geldof
Trekker thema Kennis en educatie
06 - 53334301
govert@geldofcs.nl

Peter Regoort
Lid aanjaagteam vanuit het Ministerie van
Verkeer en Waterstaat
070 - 3518678
Peter.Regoort@minvenw.nl

27

Routewijzer innovatie Waterketen

André Struker
Lid aanjaagteam vanuit Waternet
020 - 608 6033
Andre.struker@waternet.nl

Martijn van den Berg
Lid aanjaagteam vanuit de gemeente Ede
T 0318 - 680697
Martijn.van.den.berg@ede.nl

Tom Voskamp
Lid aanjaagteam vanuit het waterschap
Regge en Dinkel
0546 - 832672
t.j.voskamo@wrd.nl

Francis van Zandbrink
Lid aanjaagteam vanuit de gemeentelijke
waterambassadeurs
T 06 - 50222689
Francis@van-Zandbrink.nl

Wilma Timmers
Lid aanjaagteam vanuit de provincie Utrecht
T 030 - 258 3525
wilma.timmers@provincie-utrecht.nl

28

Verbindend Water

Colofon
De Routewijzer Innovatie Waterketen hoort bij de langetermijnvisie Waterketen ‘Verbindend Water’.
De routewijzer is tot stand gekomen onder leiding van het kernteam Waterketen, dat bestaat uit:
Marion Fokké, Ministerie van VROM
Peter Regoort, Ministerie van V&W
Tom Voskamp, waterschap Regge en Dinkel
André Struker, Waternet
Martijn van den Berg, gemeente Ede

Wilma Timmers, provincie Utrecht
Govert Geldof, Geldof c.s.
Hans van der Eem, Welldra
Annemieke Hendriks, Berenschot
Martine Olde Wolbers, Berenschot

Inmiddels is het kernteam omgevormd tot aanjaagteam Waterketen en versterkt met Francis van Zandbrink,
gemeentelijk waterambassadeur.
Mei, 2009.
De Langetermijnvisie Waterketen en Routewijzer Innovatie Waterketen zijn gemaakt voor een zo breed mogelijke verspreiding
en kunnen worden gebruikt ter ondersteuning en/ of inspiratie voor de waterketen. Daarom mag alles in deze uitgave worden
verveel-voudigd, en/ of openbaar gemaakt worden met vermelding van bron, echter uitsluitend voor niet commerciële doeleinden.
Grafische vormgeving: Johan van den Tol, Dordrecht.
Drukwerk: AVANT GPC, Werkendam.
Fotografie: Wim Roefs, Landustrie Sneek BV, Dreamstime.com