Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3997
Vragen van het lid Azarkan (DENK) aan de Staatssecretarissen van Financiën
over de berichten «Meeste toeslagenouders hebben migratieachtergrond, vaak
met schulden», nieuwe data van het CBS: «Kenmerken van gedupeerde
gezinnen toeslagenaffaire» en «Belastingdienst wist in 2019 al van etnisch
profileren in toeslagenaffaire» (ingezonden 15 juli 2022).
Antwoord van Staatssecretaris Van Rij (Financiën – Fiscaliteit en
Belastingdienst), mede namens de Staatssecretaris van Financiën (Fiscaliteit
en Belastingdienst) (ontvangen 13 september 2022).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het NOS-artikel van 28 juni 2022: «Meeste
toeslagenouders hebben migratieachtergrond, vaak met schulden»?1
Antwoord 1
Ja, het artikel is bekend
Vraag 2
Heeft u kennisgenomen van nieuwe data van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS): «Kenmerken van gedupeerde gezinnen toeslagenaffaire»?2
Antwoord 2
Ja, de genoemde data is bekend.
Vraag 3 en 4
Kunt u een reactie en zienswijze geven op het NOS-artikel van 28 juni 2022:
«Meeste toeslagenouders hebben migratieachtergrond, vaak met schulden»?
Zo nee, waarom niet?
Kunt u een reactie en zienswijze geven op nieuwe data van het CBS:
«Kenmerken van gedupeerde gezinnen toeslagenaffaire» wat op 28 juni 2022
is gepubliceerd? Zo nee, waarom niet?

1

NOS, 28 juni 2022 (nos.nl/artikel/2434452-meeste-toeslagenouders-hebbenmigratieachtergrond-vaak-met-schulden).
2
CBS, 28 juni 2022 (www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/26/kenmerken-van-gedupeerde-gezinnentoeslagenaffaire).

ah-tk-20212022-3997
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Antwoorden 3 en 4
De Inspectie Justitie en Veiligheid (IJenV) onderzoekt of gedupeerde ouders
vaker te maken kregen met een kinderbeschermingsmaatregel.3 Hiervoor
heeft de IJenV aan het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gevraagd
statistische gegevens aan te leveren om hun kwantitatieve onderzoeksvragen
te kunnen beantwoorden. De publicatie van het CBS is de eerste analyse die
in dit kader tot stand is gekomen. In het artikel van de NOS wordt bij de
uitkomsten stil gestaan.
Uit de analyse blijkt dat vooral veel eenoudergezinnen, veel gezinnen met een
migratieachtergrond en veel gezinnen met een laag inkomen door de
problemen met de kinderopvangtoeslag zijn getroffen. Binnen de brede
hersteloperatie toeslagen komen deze mensen die geraakt zijn door institutionele vooringenomenheid en de hardheid van het stelsel ook duidelijk terug.
Zoals in de kabinetsreactie op de analyse van het CBS is gemeld, zijn de
uitkomsten pijnlijk en een bevestiging van de noodzaak voor het herstel van
het verleden.4
Vraag 5
Deelt u de mening dat het uiterst zorgelijk en uiterst schokkend is, dat de
nieuwe gegevens van het CBS over het toeslagenschandaal laten zien dat 70
procent van de gedupeerden een migratieachtergrond heeft? Zo nee, waarom
niet?
Vraag 6 t/m 10
Kunt u een reactie en verklaring geven voor het feit, dat uit de analyse van
het CBS, waarbij gekeken werd naar de achtergrond van 10.265 gezinnen
waarvan is vastgesteld dat zij gedupeerde zijn van het Toeslagenschandaal,
blijkt dat de vier volgende groepen Caribische Nederlanders, Surinaamse
Nederlanders, Turkse Nederlanders en Marokkaanse Nederlanders relatief het
zwaarst getroffen en extreem oververtegenwoordigd zijn? Zo nee, waarom
niet?
Kunt u een verklaring geven waarom Caribische Nederlanders, terwijl zij geen
tweede nationaliteit hebben en dus Nederlandse staatsburgers zijn, ten
opzichte van Nederlanders zonder migratieachtergrond, naar verhouding 32
keer vaker gedupeerde zijn van het toeslagenschandaal? Zo nee, waarom
niet?
Kunt u een verklaring geven waarom Surinaamse Nederlanders, terwijl de
meeste enkel de Nederlandse nationaliteit hebben en dus geen tweede
nationaliteit hebben, ten opzichte van Nederlanders zonder migratieachtergrond, 22 keer vaker gedupeerde zijn van het toeslagenschandaal? Zo nee,
waarom niet?
Kunt u een verklaring geven waarom Turkse Nederlanders, ten opzichte van
Nederlanders zonder migratieachtergrond, naar verhouding acht keer vaker
gedupeerde zijn van het toeslagenschandaal? Zo nee, waarom niet?
Kunt u een verklaring geven waarom Marokkaanse Nederlanders, ten
opzichte van Nederlandse-Nederlanders, naar verhouding zes keer vaker
gedupeerde zijn van het toeslagenschandaal? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 6 t/m 10
Zoals in de kabinetsreactie op de analyse van het CBS is gemeld, zijn de
uitkomsten pijnlijk en een bevestiging van de noodzaak voor het herstel van
het verleden voor alle gedupeerden.5
Er is geen analyse gemaakt op waarom bepaalde achtergronden vaker
voorkomen dan anderen. Het is van belang om te benadrukken dat Toeslagen
niet beschikt over informatie over etniciteit en afkomst van burgers en
Toeslagen heeft hier dan ook niet actief op geselecteerd, ook is niet geselecteerd op achternaam of geboorteplaats. In het Toeslagen Verstrekkingen
Systeem (TVS) was de tweede nationaliteit wel zichtbaar voor behandelaren.
Het is niet zo, en dat is ook niet door de AP vastgesteld6, dat de behandelaren in dit verband geselecteerd hebben op tweede nationaliteit. Wel is bekend
3

Kamerstuk 31 066, nr. 921.
Kamerstuk 31 066, nr. 1063.
5
Kamerstuk 31 066, nr. 1063.
6
Zie het rapport van de AP inzake «De verwerking van de nationaliteit van aanvragers van
kinderopvangtoeslag».
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

dat in het verleden in een aantal toeslag gerelateerde CAF-zaken onderzoeken
hebben plaatsgevonden naar gastouderbureaus waarvan de eigenaren en/of
klanten een van de genoemde achtergronden had. Bij het risicoclassificatiemodel van Toeslagen gold dat onder andere Nederlanders met lage inkomens
en alleenstaanden, maar ook mensen met een andere nationaliteit, relatief
vaker geselecteerd werden voor handmatige behandeling.7
Vraag 11 en 20
Deelt u de mening dat het werken met etnisch geladen risicoprofielen en het
bijhouden van de tweede nationaliteit en geboorteplaats (eventueel van hun
ouders) heeft geleid tot extra benadeling van deze burgers en dus tot
«ongekend onrecht» en leed? Zo nee, waarom niet?
Bent u het eens met de stelling dat deze oververtegenwoordiging van
Nederlanders met een migratieachtergrond een direct gevolg is van het
gebruik van etnisch geladen risicoprofielen en een schoolvoorbeeld is van
institutioneel racisme? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 11 en 20
De werkwijzen van Toeslagen konden als gevolg hebben dat verschillende
groepen burgers een grotere kans hadden om geselecteerd te worden voor
een handmatige beoordeling, en heeft daarmee geleid tot een onbedoelde
ongelijkheid in de behandeling tussen mensen. Zoals met uw Kamer gedeeld
op 21 april jl. gold dit onder andere voor Nederlanders met lage inkomens en
alleenstaanden, maar gold dit ook voor mensen met een andere nationaliteit,
zonder dat hier een deugdelijke grondslag voor was.8 Naast de inzet van het
risicoclassificatiemodel kende en kent Toeslagen ook andere manieren
waarop toeslagaanvragen voor handmatige beoordeling worden geselecteerd. Uw Kamer is hierover geïnformeerd in onder andere de Kamerbrief van
8 december 2021.9
In de brief van 21 april jl.10 heb ik uw Kamer toegezegd dat de geselecteerde
groep uit het risicoclassificatiemodel vergeleken zou worden met de populatie
aanmeldingen bij UHT en de burgers die door Toeslagen in FSV zijn
geregistreerd. Deze vergelijking is inmiddels afgerond (zie tabel 1) en hieruit
blijkt dat slechts een beperkt deel van de geselecteerde groep uit het model
zich ook heeft gemeld bij UHT.

Tabel 1. Vergelijking geselecteerde groep uit het model met UHT en FSV

Geselecteerde groep uit
het risicoclassificatiemodel

Totaal

Gedupeerden1

Door Toeslagen
geregistreerd in FSV

74.288

4.477

2.154

1

Ouders die bij UHT na de lichte toets en/of de integrale beoordeling als gedupeerd staan
geregistreerd.

Vraag 12 en 14
Kunt u aangeven welke maatregelen zijn genomen en welke waarborgen
inmiddels binnen Toeslagen en de Belastingdienst zijn geïmplementeerd om
te voorkomen dat dit in de toekomst ooit weer kan voorkomen? Zo nee,
waarom niet?
Kunt u aangeven welke lessen hier uit getrokken worden en hoe dit zal
resulteren in een Belastingdienst die daadwerkelijk ten dienste staat van de
burgers, zonder enige vorm voor vooringenomenheid? Zo nee, waarom niet?

7

Kamerstuk 31 066, nr. 938.
Kamerstuk 31 066, nr. 938.
9
Kamerstuk 31 066, nr. 938.
10
Kamerstuk 31 066, nr. 938.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Antwoord 12 en 14
Het voorkomen van institutioneel racisme binnen het toezicht van Toeslagen
in de toekomst vereist een breed pakket aan maatregelen. Zowel in relatie tot
het verbeteren tot processen als in relatie tot het menselijk toezicht. Het doel
van het kabinet is ervoor te zorgen dat dit niet nogmaals gebeurt. Enkele
voorbeelden van reeds genomen maatregelen:
Om te zorgen dat medewerkers dit thema beter herkennen en ruimte voor
handelingsperspectief voelen, krijgen de onderwerpen «discriminatie en
racisme» en «inclusieve organisatiecultuur» een expliciete plek binnen de
interventies die er zijn op leiderschap, cultuur, diversiteit en inclusie. Hierbij
wordt ook de samenwerking gezocht met de Nationaal Coördinator tegen
Discriminatie en Racisme die als regeringscommissaris verantwoordelijk is
om de aanpak van discriminatie en racisme te versterken. En worden de
ontwikkelingen ten aanzien van de Staatscommissie tegen discriminatie en
racisme gevolgd om nieuwe wetenschappelijke inzichten op het gebied van
de aanpak van discriminatie en racisme toe te passen.
Toeslagen neemt actief deel aan het meerjarenprogramma «Vooroordelen
Voorbij» van het College voor de Rechten van de Mens. Het programma
draagt eraan bij dat burgers niet worden gediscrimineerd door uitvoeringsinstanties van de overheid, waarbij in het bijzonder aandacht is voor het
voorkomen van discriminatie op grond van ras op het terrein van de sociale
bescherming. We werken via deze weg aan de onderliggende oorzaken, zoals
ingeslepen mechanismen, denkwijzen, werkwijzen en handelingspatronen die
leiden tot discriminatie. De eerste pilotgroep waarin de uitvoeringspraktijk
van Toeslagen is meegenomen start in september 2022.
Daarnaast worden gesprekken gevoerd met management en medewerkers
aan de hand van de aangetroffen voorbeelden. Ook worden casussen en
ethische dilemma’s in het toezicht in groepen besproken. Hierbij wordt
aandacht besteed aan bewuste en onbewuste vooroordelen.
De onafhankelijke en externe Adviescommissie Analytics gaat bijdragen aan
het ethisch verantwoord omgaan met risicomodellen en algoritmen en het
met deze inzichten op orde brengen van de bedrijfsprocessen.
Het risicoclassificatiemodel Toeslagen is in juli 2020 stopgezet, momenteel
wordt gewerkt aan nieuwe manieren van toetsing en handhaving. Bijna 8
miljoen burgers ontvangen één of meerdere toeslagen. Het is niet mogelijk
om alle nieuwe aanvragen en wijzigingen in lopende aanvragen (handmatig)
te bekijken, daarmee blijft risicogericht selecteren in het toezicht en dienstverlening noodzakelijk. Door middel van objectief bepaalde risicoprofielen kan
onderscheid worden gemaakt tussen groepen burgers om te bepalen waar
extra toezicht nodig is. Overheidsorganisaties die gebruik maken van
risicoprofielen moeten zich ervan bewust zijn dat dit onderscheid het risico
op discriminatie met zich meebrengt. Van discriminatie mag nooit sprake zijn,
maar niet elk onderscheid is discriminerend wanneer er een rechtvaardigingsgrond voor is om onderscheid te maken tussen groepen. Daarom onderzoeken de Belastingdienst, Toeslagen en Douane gezamenlijk welke waarborgen
nodig zijn om de rechtmatigheid, objectiviteit en transparantie van de
risicoselectie te garanderen. Het streven is dit jaar het kader vast te stellen
waaraan processen getoetst kunnen worden. De toekomst van risicogericht
toezicht is ook een belangrijk onderwerp in de handhavingsstrategie van
Toeslagen die op dit moment verder wordt uitgewerkt, resulterend in een
toekomstbestendige strategie voor 2023 en verder.
De problemen die de afgelopen jaren aan het licht zijn gekomen met de
kinderopvangtoeslag hebben daarnaast ook duidelijk gemaakt dat het van
groot belang is om meer aandacht te hebben voor de schrijnende situaties en
uitzonderingen die op individueel niveau kunnen ontstaan. Toeslagen werkt
daarom ook aan het verbeteren de dienstverlening, het versterken van de
menselijke maat in de werkprocessen en richt signaalmanagement in als een
keten van de werkvloer tot opdrachtgevers. Om sneller te kunnen acteren in
knellende situaties bij individuele burgers biedt signaalmanagement de basis
om fouten te voorkomen en te blijven leren over (nieuwe) knelpunten en voor
verbetermogelijkheden.
Vraag 13
Kunt een verklaring geven waarom ambtenaren van de Belastingdienst en
Toeslagen het nodig achtten om de tweede nationaliteit überhaupt bij te
houden en hierop te selecteren, dan wel op geboorteplaats (van hun ouders),

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

etniciteit/afkomst of exotisch klinkende achternaam? Is er volgens u een
rechtvaardiging hiervoor geweest? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 13
Voor Toeslagen geldt dat de aanspraak op toeslag mede afhankelijk is van de
nationaliteit van de aanvrager, omdat dit een element is bij het bepalen op
welke grond er sprake kan zijn van rechtmatig verblijf. De verwerking van de
dubbele nationaliteit van Nederlanders is echter niet noodzakelijk voor deze
taak, dat heeft ook de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) geconcludeerd. Het is
niet zo, en ook niet door de AP vastgesteld, dat de behandelaren in dit
verband geselecteerd hebben op tweede nationaliteit.
De Belastingdienst ontving tot 31 januari 2015 van burgers met een Nederlandse nationaliteit ook de eventuele tweede nationaliteit uit de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA). Deze werd door de Belastingdienst verwerkt in
het door alle onderdelen van de Belastingdienst gebruikte systeem Beheer
van Relaties (BVR) en werd vervolgens overgenomen door het Toeslagen
Verstrekkingen Systeem (TVS). In TVS zijn zogenaamde «regels» ingebouwd
waarmee de situatie van de burger kan worden weergegeven in relatie tot de
wettelijke vereisten. De behandelaren van Toeslagen hadden zodoende
toegang tot de (historische) gegevens over de tweede nationaliteit. De
verwerking van de dubbele nationaliteit had niet gemogen en de AP heeft
daarvoor ook een boete opgelegd. Toeslagen hield geen gegevens bij over de
afkomst van burgers. Het is wel bekend dat er naar aanleiding van externe
signalen over misbruik of oneigenlijk gebruik bij een aantal gastouderbureaus
(fraude)onderzoeken hebben plaatsgevonden waarvan de eigenaren en/of
klanten een van de genoemde migratieachtergronden had. Bij het risicoclassificatiemodel van Toeslagen gold dat onder andere Nederlanders met lage
inkomens en alleenstaanden, maar ook mensen met een andere nationaliteit,
relatief vaker geselecteerd werden voor handmatige behandeling.11
Bij de Belastingdienst is het gegeven geboorteplaats en geboorteland van een
belastingplichtige voor een beperkt deel van de medewerkers beschikbaar
voor de uitvoering van hun taak. De doelbinding hiervoor is de Successiewet
1956, erfbelasting en een koppeling met het Centraal Testamenten Register.
In sommige gevallen kan gereconstrueerd worden hoe een casus is ontstaan.
Voor de Belastingdienst werd in de niet formeel vastgestelde «handleiding
voor analisten aan de Poort» voor de selectie van aangiften inkomstenbelasting de combinatie van hoge aftrek van medicijnkosten met achternamen
eindigend op -ic genoemd als voorbeeld van een opvallend patroon van
uitgaven dat voor fraudeonderzoek in aanmerking komt. Een aantal van deze
aangiften is opgeleverd voor controle en de zorgkosten bleken onjuist te zijn,
vermoedelijk gefingeerd. Dat was aanleiding om in de handleiding voor de
analisten aan de poort inzake het volgende belastingjaar op te nemen dat ze
moesten letten op dit patroon. Op 25 januari12, 24 februari13, 29 maart14 en
30 mei15 jl. heeft ook de Staatssecretaris voor Financiën – Fiscaliteit en
Belastingdienst aangegeven dat hij de bepaling van het risico op fraude
gebaseerd op persoonskenmerken als nationaliteit en uiterlijk voorkomen ten
strengste afkeurt.
Vraag 15
Kunt u aangeven wat u zal ondernemen wanneer ambtenaren wederom
burgers zullen selecteren op tweede nationaliteit, afkomst, religie en
«buitenlandse achternamen»/exotisch klinkende achternamen? Kunt u
aangeven of er inmiddels een nieuw kader is met betrekking tot het sanctioneren van ambtenaren die zich schuldig maken aan racisme en discriminatie?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 15
Binnen de Belastingdienst en Toeslagen wordt nagedacht over de wijze
waarop risicoselectie en handhaving kunnen worden vormgegeven met oog
voor de omgang met risico’s bij selecties en het voorkomen van het maken
11

Kamerstuk 31 066, nr. 938.
Kamerstuk 31 066, nr. 957.
13
Kamerstuk 31 066, nr. 977.
14
Kamerstuk 31 066, nr. 992.
15
Kamerstuk 31 066, nr. 1030.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

van onbedoeld onderscheid en de manier waarop hierover verantwoording
kan worden afgelegd. Wanneer individuele ambtenaren over de schreef gaan
op welke manier dan ook, volgt altijd een gesprek en waar nodig passende
maatregelen. Racisme en discriminatie worden – en werden ook in het
verleden – hierbij niet getolereerd.
Vraag 16
Kunt u een verklaring geven voor het feit dat in de risicoprofielen selectiecriteria stonden zoals: «allochtoon (niet westerse landgenoten)», «van buitenlandse origine», «ondernemers van allochtone afkomst» en «belastingplichtigen wier achternaam eindigt op ... IC»? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 16
De voorbeelden die u noemt zijn geen selectiecriteria geweest in risicoprofielen, maar voorbeelden van kenmerken waar door ambtenaren van de
Belastingdienst handmatig naar gekeken werd. Zie ook de laatste alinea van
het antwoord op vraag 13.
Daarnaast merkt PwC in zijn onderzoek16 naar de effecten van FSV binnen
MKB op dat het verschillende documenten waargenomen heeft over het
beleid rondom de selectie van ondernemers voor startersbezoeken. Dit zijn
geen controlebezoeken, maar bezoeken waarin de Belastingdienst kennismaakt met een beginnend bedrijf en ondernemers informeert over hun
rechten en plichten. Daarin kwam het voor dat de herkomst (nationaliteit) van
ondernemers als een van de leidende selectiecriteria wordt genoemd. Deze
voorbeelden zijn op 24 februari jl.17 met uw Kamer gedeeld. In één van de
voorbeelden uit 2009 wordt het culturele aspect in de benadering als
mogelijke verklaring genoemd. In een ander voorbeeld uit 2008 wordt het
verhoogde risico op oneigenlijk ondernemerschap bij «westerse buitenlandse
origine» en op vroegtijdige beëindiging en betalingsachterstand bij «nietwesterse buitenlandse origine» genoemd. Hierbij wordt een vergelijking
gemaakt van een aantal indicatoren over aangifte- en betaalgedrag en
overlevingskans, die een mogelijke verklaring biedt.
Vraag 17
Kunt u aangeven hoeveel ambtenaren van de Belastingdienst bij het
beoordelen van «frauderisico’s» bij giften selecteerden op giften aan
islamitische organisaties en moskeeën en of u dit afkeurt en kwalificeert als
een vorm van islamofobie en/of moslimdiscriminatie? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 17
De vermelding van donaties aan moskeeën heeft PwC aangetroffen in de
«handleiding voor analisten aan de Poort». In zijn rapport over query’s aan de
Poort geeft PwC aan dat vijf analisten de kritische processen binnen de Poort
verrichtten. Achtergrond van de vermelding van giften aan moskeeën is dat,
zoals PwC aangeeft in zijn rapport, 50 van de ca. 500 moskeeën in Nederland
de ANBI-status hebben, en giften aan niet-ANBI’s niet aftrekbaar zijn. Naar
aanleiding van signalen dat sprake zou zijn van valse kwitanties, heeft nader
onderzoek plaatsgevonden op basis waarvan enkele aangiften zijn gecorrigeerd en heeft strafrechtelijk onderzoek plaatsgevonden naar degenen die
verdacht werden van handel in deze kwitanties. Gegeven deze achtergrond
kan niet worden geconcludeerd dat islamofobie ten grondslag ligt aan de
vermelding van giften aan moskeeën in de handleiding. In de nieuwe
handleiding voor analisten aan de Poort, die uw Kamer op 17 juni jl. heeft
ontvangen, worden giften aan moskeeën niet meer genoemd.
Vraag 18
Kunt u aangeven hoeveel van de burgers, die in de Fraudesignaliseringsvoorziening (FSV) hebben gestaan, een tweede nationaliteit hebben? Zo nee,
waarom niet?

16
17

Kamerstuk 31 066, nr. 992.
Kamerstuk 31 066, nr. 977.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6

Antwoord 18
Nee, in FSV waren geen gegevens beschikbaar over de eerste of tweede
nationaliteit van de burgers. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) geeft in
haar rapport18 aan dat in het vrije tekstveld voor 0,3% van de registraties (1%
voor Toeslagenregistraties) informatie staat die te relateren is aan nationaliteit, maar niet of het hier tweede nationaliteit betreft en of deze informatie
klopt. Daarnaast geldt voor Toeslagen dat de data met betrekking tot een
tweede nationaliteit in de datakluis staat opgeborgen en daarom niet
geraadpleegd wordt.
Vraag 19
Bent u het eens met de stelling dat burgers er van uit moeten kunnen gaan
dat ze te maken hebben met een niet-vooringenomen overheid? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 19
Zoals ook vermeld staat in het coalitieakkoord, is voor institutioneel racisme
geen plek in onze samenleving. Overheids- en uitvoeringsorganisaties
moeten hierbij het goede voorbeeld geven. Tegelijkertijd leren we van de
geldende definities rond institutioneel racisme ook dat dit tot stand komt
omdat we bewust en onbewust werken of denken in ingebakken procedures,
gewoontes of gedragsvormen die op soms lastig herkenbare wijze een nadeel
opleveren voor bepaalde groepen mensen op grond van hun afkomst. Het
adresseren van dit thema is daarom belangrijk, zodat we ervan kunnen leren
en hopelijk ervoor kunnen zorgen dat we het in ons eigen gedrag herkennen.
Het doel van het kabinet is ervoor te zorgen dat dit niet nogmaals gebeurt.
Vraag 21 t/m 23
Kunt u aangeven wat u ervan vindt dat uit de nieuwe cijfers van het CBS
blijkt dat een vijfde van de huishoudens juist in de bijstand zat toen zij
geraakt werden door het toeslagenschandaal, terwijl de Kamer hiervoor ervan
uitging dat het vrijwel alleen om werkende ouders ging, die gedupeerd zijn in
het toeslagenschandaal? Zo nee, waarom niet?
Kunt u aangeven waarom de menselijke maat niet werd toegepast, gelet op
het feit dat nu blijkt dat de brieven van de Belastingdienst vaak terecht
kwamen bij gezinnen, die al worstelden met schulden van duizenden euro’s?
Zo nee, waarom niet?
Kunt u aangeven of er überhaupt rekening werd gehouden met de financiële
situatie van burgers? Kunt u aangeven wat u ervan vindt dat twee derde van
de toeslagenouders al meer schulden dan bezittingen hadden toen de
Belastingdienst aanklopte met vorderingen van vaak duizenden euro’s? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 21 t/m 23
Zoals in de kabinetsreactie op de analyse van het CBS is gemeld, zijn de
uitkomsten pijnlijk en een bevestiging van de noodzaak voor het herstel van
het verleden voor alle gedupeerden.19 Tijdens de fase van de handmatige
beoordeling werd binnen Toeslagen tot en met oktober 2019 uitgegaan van
een strikte toepassing van de wet- en regelgeving. De focus lag veelal op het
tegengaan van misbruik en oneigenlijk gebruik en op het voorkomen van
hoge terugvorderingen, zeker als een hoge terugvordering tot een naar
verwachting grote impact voor de burger leidde.
Toeslagen zijn bedoeld om vitale voorzieningen voor iedereen betaalbaar te
maken. Het uitkeren van toeslagen is voor veel mensen onmisbaar om de
kosten te betalen van de zorgverzekering, de zorg voor kinderen en ruimte
om te wonen. De cijfers van het CBS zijn daarom gedeeltelijk te verklaren
vanuit demografisch perspectief, onder meer omdat burgers met lage
inkomens de hoogste toeslagen krijgen uitgekeerd en Toeslagen juist wilde
voorkomen dat zij met hoge terugvorderingen te maken krijgen. Echter, de
gebeurtenissen van de afgelopen jaren hebben laten zien dat de werkwijzen
van controles bij Toeslagen in het verleden niet voldoende gericht waren op
het ondersteunen en helpen van deze groep mensen.

18
19

Kamerstuk 31 066, nr. 911.
Kamerstuk 31 066, nr. 1063.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

7

Dit geldt zeker voor burgers die in de bijstand zitten. Mensen in de bijstand
hebben recht op kinderopvangtoeslag wanneer zij in een naar-werk-traject
zitten, om de arbeidsparticipatie te bevorderen. Het is dus niet zo dat alleen
werkende ouders recht hebben op kinderopvangtoeslag en daarmee als enige
gedupeerd konden zijn.
Vraag 24
Vindt u het schokkend dat nu blijkt dat maar liefst 70 procent van de
gedupeerden in het toeslagenschandaal een migratieachtergrond heeft?
Antwoord 24
Dit is in lijn met de eerdere conclusie dat bij het toezicht van Toeslagen
sprake is geweest van institutioneel racisme. De werkwijze van Toeslagen had
tot gevolg dat onder andere Nederlanders met lage inkomens en alleenstaanden, en mensen met een andere nationaliteit, een grotere kans hadden om
geselecteerd te worden voor een handmatige beoordeling.
Vraag 25
Kunt u aangeven wat u zult ondernemen om het vertrouwen van CaribischeNederlanders, Surinaamse-Nederlanders, Turkse Nederlanders en Marokkaanse Nederlanders in de Belastingdienst/Toeslagen en de overheid in het
algemeen te herstellen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 25
De Toeslagenaffaire heeft in de samenleving en ook bij diverse groepen
daarbinnen waar u een aantal van noemt, veel teweeggebracht wat schadelijk
is geweest voor het vertrouwen in de overheid. Dat geldt voor alle gedupeerden. Het vertrouwen dient weer opgebouwd te worden door onder andere de
geleden schade te herstellen, te laten zien dat van de fouten in systemen en
structuren geleerd is en deze tevens worden verbeterd.
Daartoe zetten onder andere de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen
(UHT), de Sociale Bank Nederland (SBN) en de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) zich in om recht te doen aan de fouten die Toeslagen in
het verleden heeft gemaakt, door het bieden van erkenning aan de ouders,
financieel herstel, emotioneel herstel (heling) en brede hulp. Zij doen dit
vanuit het bewustzijn van het onrecht dat ouders, kinderen en jongeren is
aangedaan en zien het als hun plicht een nieuwe start mogelijk te maken.
Door middel van de voortgangsrapportages over de hersteloperatie Toeslagen (VGR) wordt uw Kamer geïnformeerd over de laatste stand van zaken
van de hersteloperatie. Hierbij wordt uitgebreid ingegaan op de verschillende
manieren waarop wordt gewerkt aan het herstelproces van de gedupeerden
gezinnen. Voor de volledigheid verwijs ik u naar de laatste VGR, die op 15 juli
jl. naar uw Kamer verzonden is.20
Vraag 26 en 27
Kunt u aangeven in hoeverre de gedupeerden Nederlanders zonder migratieachtergrond toch een link hebben met Nederlanders met een migratieachtergrond? Kunt u tevens aangeven hoeveel van deze gedupeerden een
(ex-)partner hebben met een migratieachtergrond of hun kind was ingeschreven bij een gastouderbureau of een buitenschoolse opvang (BSO), waar
iemand met een migratieachtergrond de eigenaar was? Zo nee, waarom niet?
Kunt u aangeven hoeveel eigenaren van de gastouderbureaus of BSO’s, die
onder de loep werden genomen in de diverse CAF-zaken (Combiteam Aanpak
Facilitators) en andere zaken, een tweede nationaliteit hadden, dan wel een
partner hadden met een migratieachtergrond of roots hebben in het
buitenland? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 26 en 27
Nee, dat kan ik niet. Om dit te analyseren is informatie nodig over de afkomst
van toeslagaanvragers en deze informatie wordt en werd niet bijgehouden bij
Toeslagen. Daarnaast staat de data met betrekking tot een tweede nationaliteit in de datakluis van Toeslagen opgeborgen en wordt daarom niet
geraadpleegd. Zoals ook eerder in de antwoorden van deze set is benoemd,
20

Kamerstuk 31 066, nr. 1047.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

8

is wel bekend dat in het verleden in een aantal toeslag gerelateerde
CAF-zaken onderzoeken hebben plaatsgevonden naar gastouderbureaus
waarvan de eigenaren en/of klanten een van de genoemde achtergronden
had. Verdere analyse hierop heeft niet plaatsgevonden en is om de hierboven
genoemde redenen ook niet mogelijk.
Vraag 28 t/m 30
Kunt u aangeven waarom er in de beantwoording op mijn Kamervragen van
juli 201921 en juli 202022 is ontkend dat tweede nationaliteit, afkomst,
etniciteit, geboorteplaats en achternaam werd bijgehouden door de
Belastingdienst/Toeslagen en er actief op werd geselecteerd? Zo nee, waarom
niet?
Kunt u aangeven waarom er in de beantwoording op mijn Kamervragen van
juli 2019 en juli 2020 werd ontkend dat er zwarte lijsten zouden bestaan? Zo
nee, waarom niet?
Kunt u aangeven waarom er is gelogen in de beantwoording op mijn
Kamervragen van juli 2019 en juli 2020 over etnisch profileren, terwijl de
Belastingdienst al in 2019 wist dat er sprake was van etnisch profileren en er
op niet-Nederlandse afkomst werd geselecteerd in fraudeonderzoeken bij de
kinderopvangtoeslag? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 28 t/m 30
In de beantwoording van uw Kamervragen in 2019 is door mijn voorganger
steeds verwezen naar het destijds lopende advies van de adviescommissie
Donner, het onderzoek van de ADR en het onderzoek van de AP naar
verwerking van nationaliteit. Uw Kamervragen uit 2020 zagen op project 1043
van de Belastingdienst. In beide sets is ingegaan op de destijds aanwezige
informatie. Verschillende onderzoeken en rapporten hebben later meer inzicht
gegeven.
Een belangrijke conclusie is ook eerder geweest dat de Belastingdienst en
Toeslagen de informatiehuishouding niet goed op orde hadden. Dit zorgt
ervoor dat het niet altijd goed mogelijk is een volledig beeld te hebben, waar
en hoe zaken fout zijn gegaan en dat soms op een later moment nieuwe
informatie naar bovenkomt. Het is van belang om te benadrukken dat
Toeslagen geen etniciteit en afkomst van burgers heeft vastgelegd of
bijgehouden en hier dan ook niet actief op heeft geselecteerd. Hetzelfde geldt
voor selectie op achternaam, geboorteplaats of tweede nationaliteit. Het
kabinet heeft maatregelen genomen om de informatiehuishouding te
verbeteren. Het Ministerie van Financiën werkt hard aan de uitvoering van die
maatregelen en rapporteert daarover door middel van het programma
Herstellen, Verbeteren, Borgen (HVB).
Vraag 31
Heeft u kennisgenomen van het NOS/Nieuwsuur-artikel van 13 juli 2022:
«Belastingdienst wist in 2019 al van etnisch profileren in toeslagenaffaire»?23
Kunt u een reactie en uw zienswijze geven op dit artikel? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 31
Ja, het artikel is bekend. Dit artikel gaat in op documenten die openbaar zijn
gemaakt naar aanleiding van een Commissieverzoek en een verzoek op grond
van de Wet open overheid. Het ging daarbij om een groot aantal documenten
waarbij diverse onderwerpen aan bod kwamen. De hoofdmoot van dit
verzoek had betrekking op het verkrijgen van inzicht in discussies rondom
schadevergoeding of vormen van compensatie naar aanleiding van de
uitspraak van de Raad van State van 2017, het rapport van de Nationale
ombudsman «Geen powerplay maar fair play» of het memo van de vaktechnisch coördinator.
21

Aanhangsel Handelingen II, vergaderjaar 2019–2020, nr. 61 (Antwoord op vragen van het lid
Azarkan (DENK) over de verbijsterende CAF-affaire met de kinderopvangtoeslag: 2019D36856).
22
Aanhangsel Handelingen II, vergaderjaar 2020–2021, nr. 357 (Antwoord op vragen van het lid
Azarkan (DENK) over tienduizenden burgers die jaren last hadden van «fraudevermoedens»
van de Belastingdienst: 2020D40542).
23
NOS, 13 juli 2022 (nos.nl/nieuwsuur/artikel/2436477-belastingdienst-wist-in-2019-al-vanetnisch-profileren-in-toeslagenaffaire).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

9

Voorop staat dat in het verleden grote fouten zijn gemaakt bij de Kinderopvangtoeslag. Het vorige kabinet heeft daar verantwoordelijkheid voor
genomen en er is een omvangrijke operatie gestart om gedupeerde ouders
herstel te bieden. Ook al is het daarmee niet klaar. Duidelijk is ook, en dat
blijkt weer uit deze documenten, dat er in het verleden signalen zijn geweest
dat er zaken fout gingen en dat daar actie op had moeten worden ondernomen, maar er is te weinig met de signalen gedaan. In het artikel wordt echter
een aantal onderwerpen aangehaald waarop een aantal nuanceringen zijn toe
te brengen. In de antwoorden op de vragen 32 t/m 34 wordt dit nader
toegelicht.
Vraag 32
Nemen de Belastingdienst en het Ministerie van Financiën de Kamer nog wel
serieus nu blijkt dat de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (POK) in 2020 niet alle informatie heeft gekregen?
Antwoord 32
De Parlementaire ondervragingscommissie (POK) heeft meerdere keren
informatie gevorderd. Allereerst heeft de POK informatie gevorderd over het
rapport van de Nationale ombudsman «Geen powerplay maar fair play» en
de opvolging daarvan, voor zover die informatie het niveau van plaatsvervangend DG had bereikt. De reikwijdte van het Woo-verzoek en de informatievordering overlappen slechts ten dele. Stukken uit het Woo-verzoek hebben
bijvoorbeeld niet allemaal het niveau van plaatsvervangend DG bereikt en
vielen daarom niet onder de informatievordering van de POK. Deze stukken
zijn dan ook niet verzameld ten behoeve van de informatieverstrekking aan
de POK en of intern nader geraadpleegd. De POK heeft in oktober 2020 ook
informatie gevorderd over het «memo Palmen». Dit was een afgebakende
vordering die op verzoek van de POK binnen een week moest worden
aangeleverd. Binnen de beschikbare tijd heeft het Ministerie van Financiën
haar uiterste best gedaan informatie te verstrekken om een zo goed mogelijk
beeld te geven van de gang van zaken rondom het memo Palmen. De
behandeling van het Woo-verzoek heeft ongeveer een jaar geduurd.
Vraag 33
Kunt u garanderen dat Toeslagen en de Belastingdienst daadwerkelijk zijn
gestopt met de CAF-onderzoeken en CAF-teams? Kunt u tevens garanderen
dat de CAF-teams niet onder een andere naam zijn verder gegaan? Kunt u
aangeven waar de afkorting STEAM voor staat en waarom het bestaan
hiervan al die tijd door de Belastingdienst, Toeslagen en het Ministerie van
Financiën is verzwegen voor de Kamer en de POK? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 33
Toeslagen en de Belastingdienst zijn gestopt met de CAF-onderzoeken en
CAF-teams.24 Het screeningsteam (ofwel: STEAM) is niet het Combiteam
Aanpak Facilitators (CAF) onder een andere naam of de opvolger van CAF. Dit
is ten onrechte wel zo genoemd in conceptantwoorden op Kamervragen die
in het Woo-verzoek verstrekt zijn. De conceptversie is nooit naar de Kamer
verzonden omdat dit antwoord feitelijk onjuist was. Het screeningsteam is in
2016 ingericht bij Belastingdienst/Toeslagen en werkte ter ondersteuning van
het intensief toezicht proces. Het team bestond met name uit medewerkers
van Handhavingsregie, Fraude en Intensief Subjectgericht Toezicht (IST). Bij
het screeningsteam kwamen signalen binnen van mogelijk misbruik of
oneigenlijk gebruik die op basis van bij Belastingdienst/Toeslagen beschikbare informatie aan een eerste analyse werden onderworpen. Voorbeelden
hiervan zijn het opstellen van casusbeschrijvingen en evaluatierapporten,
zoals we deze kennen uit de CAF-casussen. Hierbij stond de vraag centraal of
het signaal aanleiding kon zijn voor een nader onderzoek. Als daar aanleiding
voor was werd een zaak voor verder onderzoek doorgegeven aan een andere
afdeling zoals, Toezicht, IST, het fraudeteam of het CAF-team.
De positie en werkwijze van het screeningsteam als onderdeel van de
fraudeaanpak bij Belastingdienst/Toeslagen, met inbegrip van de relatie tot
CAF, staat reeds beschreven op pagina 59 in het eindrapport van de
24

Kamerstuk 31 066, nr. 807.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

10

Commissie Advies Uitvoering Toeslagen (AUT) uit 2020.25 In 2021 heeft de
Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed een rapport opgeleverd over de
naleving van de Archiefwet bij Toeslagen, waarin vanaf pagina 35 ook de
positionering en werkwijze van het screeningsteam nader wordt geduid.26
Ook in de Kamerbrief van 21 april jl. is het screeningsteam genoemd.27
Vraag 34
Deelt u de mening dat het uiterst zorgelijk en schandalig is dat er in 2019
intern al bekend was dat er sprake was van etnisch profileren en al duidelijk
was dat de toeslagenaffaire veel breder speelde en dit niet naar voren kwam
tijdens de verhoren van de POK eind 2020? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 34
Dit onderwerp heeft in het verleden niet de aandacht gekregen die het
verdiende. Echter, de constatering dat de Belastingdienst al in 2019 wist dat
er sprake was van etnisch profileren en er op niet-Nederlandse afkomst werd
geselecteerd in fraudeonderzoeken, is niet juist. Dit lijkt te zijn gebaseerd op
een mailwisseling tussen ambtenaren uit maart 2019 waarin de evaluatierapporten van meerdere toeslag gerelateerde CAF-zaken zijn bekeken. Voor zover
nu is te reconstrueren op basis van deze stukken lijkt het dat op dat moment
nog niet duidelijk was of er bij de CAF-zaken iets dergelijks speelde en dat
juist daarom deze medewerkers de evaluatierapporten zijn gaan lezen. Een
aantal maanden later, op 11 juni 2019, is een brief naar de Kamer gegaan
«Richting een oplossing voor ouders in de CAF-11 zaak»28 waarin Staatssecretaris Snel onder andere ingaat op het gebruik van nationaliteit. Specifiek
op het Risicoclassificatiemodel en de query’s voor toeslag gerelateerde
CAF-zaken, waarbij gegevens over (eerste en tweede) nationaliteit werden
gebruikt. Hieruit kan worden opgemaakt dat naar aanleiding van de signalen
van deze medewerkers verder onderzoek is gedaan naar het selecteren op
«niet-Nederlandse aanvragers». Verdere beoordeling van dit thema is ook
onderdeel geweest van de opdrachtverstrekking aan de Adviescommissie
Uitvoering Toeslagen en de rapporten van de AUT en de ADR in maart 2020
besteden hieraan aandacht. Van selecteren op afkomst of etnisch profileren
was geen sprake, omdat Toeslagen deze informatie niet tot haar beschikking
heeft gehad.
De AP heeft ook in haar rapport «De verwerking van de nationaliteit van
aanvragers van kinderopvangtoeslag» in juli 2020 geconstateerd dat er geen
sprake is geweest van etnisch profileren door Toeslagen. Reden hiervoor is
dat er geen direct verband bestaat tussen de nationaliteit en het ras of de
etnische afkomst van een persoon en dat Toeslagen niet beschikte over
gegevens over ras of etnische afkomst.
Vraag 35
Begrijpt u dat bij een deel van de Kamer het gevoel heerst dat er geen sprake
was van een gebrekkige informatiehuishouding, maar van willens en wetens
informatie achterhouden? Kunt u hier uw reactie en zienswijze over geven?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 35
Het informeren van de Kamer is een grondwettelijke taak die zeer serieus
genomen wordt.
Vraag 36
Bent u op de hoogte van de berichtgeving dat vanaf volgende maand de
Belastingdienst bijna alleen nog maar toekomt aan ouders die via de rechter
afgedwongen hebben om op tijd behandeld te worden?29

25

Kamerstuk 31 066, nr. 608.
Kamerstuk 31 066, nr. 815.
Kamerstuk 31 066, nr. 938.
28
Kamerstuk 31 066, nr. 490.
29
NOS, 14 juli 2022 (nos.nl/artikel/2436650-belastingdienst-komt-alleen-toe-aantoeslagenouders-die-naar-rechter-gingen).
26
27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

11

Antwoord 36
Ja, in de 11e VGR-kinderopvangtoeslag is uw Kamer hierover geïnformeerd.30
Vraag 37
Klopt het dat er inmiddels twee miljoen euro is betaald aan dwangsommen in
1500 zaken? Klopt het dat er inmiddels 12.000 ingebrekestellingen zijn? Klopt
het dat er 70 miljoen euro is gereserveerd voor toekomstige dwangsommen?
Om hoeveel zaken zou her in totaal gaan bij deze 70 miljoen euro?
Antwoord 37
Op dit moment is er € 2.8 miljoen uitbetaald aan dwangsommen voor 1.960
ingebrekestellingen en 15 beroepen niet tijdig beslissen31. Daarnaast klopt het
dat 70 miljoen euro is gereserveerd voor toekomstige dwangsommen
(inclusief apparaatskosten), zoals ook staat opgenomen in de 11e VGRkinderopvangtoeslag32. Dit betreft zo’n 46.000 zaken.
Vraag 38
Klopt het dat de totale afhandeling misschien wel tot 2026 gaat duren? Wat
gaat u doen om het vastgelopen proces bij de Uitvoeringsorganisatie Herstel
Toeslagen (UHT) weer los te trekken?
Antwoord 38
In de 11e VGR-kinderopvangtoeslag is uw Kamer geïnformeerd over de
gevolgen van het stijgende aantal ingebrekestellingen en beroepen niet tijdig
beslissen. Hierin is de Kamer ook geïnformeerd over de inspanningen van
UHT om ervoor te zorgen dat ouders zo snel als mogelijk te helpen en de
knelpunten op te lossen.33
Vraag 39
Klopt het dat er bij de UHT een personeelsverloop is van drie tot vier procent
per maand? Klopt het dat er een lange inwerktijd nodig is voor sommige
functies binnen de UHT? Klopt het dat er veel met tijdelijke contracten wordt
gewerkt? Wat kunt u doen om duurzaam meer personeel aan de UHT te
binden?
Antwoord 39
Ja, dat klopt. In juni was het personeelsverloop 3,2% per maand. Hierover is
uw Kamer ook geïnformeerd in de 11e VGR.34 Net zoals bij andere nieuw
opgerichte organisaties vergt het inwerken van medewerkers tijd. Voor een
beperkt aantal functies binnen UHT is een paar maanden inwerktijd noodzakelijk gegeven de complexe materie en processen en de zorgvuldigheid die
betracht moet worden. Ongeveer 75% van de medewerkers heeft als externe
een tijdelijk contract. Er loopt een traject om meer medewerkers aan de
organisatie te binden. Het gaat daarbij om het behoud van huidige medewerkers, bijvoorbeeld door 300 FTE een vaste aanstelling bij UHT aan te bieden,
en het verder opschalen van de personele capaciteit. In de huidige krappe
arbeidsmarkt is en blijft dat een uitdaging.
Vraag 40
Bent u bereid om de bovenstaande vragen afzonderlijk te beantwoorden en te
voorzien van een toelichting? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 40
Om herhaling in de antwoorden zoveel mogelijk te voorkomen zijn enkele
vragen in de beantwoording samengevoegd.

30

Kamerstuk 31 066, nr. 1093.
Peildatum 5 augustus 2022.
32
Kamerstuk 31 066, nr. 1093.
33
Kamerstuk 31 066, nr. 1093.
34
Kamerstuk 31 066, nr. 1093.
31

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

12