1

Internationale Haaien Strategie 2019 (IHS-19)

Deze beleidsstrategie is gebaseerd op het rapport “Nederlandse Strategie voor haaien in
internationaal beheer en beleid, inclusief Caribisch Nederland” dat door de Nederlandse
Elasmobranchen Vereniging (NEV) in 2018 op verzoek van het ministerie van LNV is gemaakt. In
bedoeld rapport zijn wetenschappelijke bronnen, analyses en gedetailleerde beleidssuggesties
opgenomen. Deze Internationale Haaien Strategie 2019 (IHS-19) is de beleidsmatige vertaling
hiervan.
Haaien- en roggenpopulaties hebben wereldwijd te maken met verschillende drukfactoren die hun
voorkomen en gezondheid beïnvloeden. De belangrijkste is visserij (zowel gericht als bijvangst).
Daarnaast zijn habitatverstoring, vervuiling en klimaatverandering en de effecten die dit heeft op
de gehele voedselketen van invloed.
Haaien en roggen groeien langzaam, zijn pas op hoge leeftijd geslachtsrijp en brengen weinig
jongen voort. Deze biologische eigenschappen maken haaien en roggen erg kwetsbaar voor extra
sterfte door visserij en habitatverstoring of -vernietiging. Om deze reden zal een programma
gericht op herstel van haaien- en roggenpopulaties een lange-termijnvisie van enkele tientallen
jaren moeten bevatten en zal de lange generatietijd van deze soorten centraal moeten staan in het
beleid.
Deze strategie geeft een meerjarig kader om haaien- en roggenpopulaties goed te beheren en bij
te dragen aan herstel in (inter)nationale wateren, inclusief Caribisch Nederland. De strategie wil
zoveel mogelijk aansluiten bij en complementair zijn aan bestaande EU en (inter)nationale
regelgeving en beheermaatregelen. De doelstellingen van de Food and Agriculture Organization of
the United Nations (FAO) Plan of Action for Sharks vormen de leidraad. Deze doelstellingen zijn:
(1) de kennis over de haaienvisserij, de haaiensoorten en de rol die zij spelen in het ecosysteem
uitbreiden; (2) ervoor te zorgen dat de duurzaamheid van de gerichte haaienvisserij gewaarborgd
is en dat de bijvangst van haaien in het kader van andere visserijtakken goed wordt
gereglementeerd; en (3) de samenhang tussen het interne en externe communautaire beleid
betreffende haaien te stimuleren.
De ambitie van deze strategie richt zich op drie verschillende beleidsniveau’s (deel A): de EU
binnen de invloed van het Gemeenschappelijk Visserij Beleid (GVB); internationaal buiten GVB; en
tenslotte Caribisch Nederland. De feitelijke acties van deze strategie richten zich op vier
beleidsdoelen (deel B): versterking en verbetering van wetenschap; aanscherpen van
beheermaatregelen; stakeholders en educatie; en inzet in internationale verdragen.

Deel A. de ambities per beleidsniveau
Beleidsniveau 1. EU binnen Gemeenschappelijk Visserij Beleid
Binnen het GVB worden bestanden van commercieel gevangen soorten beheerd via de TAC en
Quota verordening waarbinnen jaarlijks de Total Allowable Catches (TACs) voor visbestanden
worden vastgesteld (voor 2016: verordening (EU) 2016/72). Sinds 2009 geldt er een ‘groeps-TAC’
voor alle roggen die regulier worden (bij)gevangen in de EU-visserij. Dit betekent dat er geen
vangstlimieten zijn per soort, maar gezamenlijk voor alle soorten die gevangen mogen worden.
Aangezien er over de overgrote meerderheid van de roggensoorten die onder dit TAC vallen geen
volledige bestandsschatting (stock assessment) gedaan kan worden, wordt het TAC gebaseerd op
soort-specifiek advies over populatie trends van de International Council for the Exploration of the
Sea (ICES). Toepassing van het voorzorgsbeginsel en een negatieve trend in een aantal van de
populaties van roggen soorten binnen de EU, zorgen dat deze TAC sinds de instelling een aantal
keer naar beneden is bijgesteld.
Vanuit discussies met internationale stakeholders in het kader van de uitvoering van de
doelstellingen binnen de Kaderrichtlijn Mariene Strategie blijkt dat er behoefte is om de groeps-TAC
te evalueren om het bestandsbeheer beter te laten aansluiten op overige beleidsinstrumenten zoals
de aanlandplicht, waarbij aandacht is voor een regionale aanpak en ruimtelijke beheermaatregelen.

Internationale Haaien Strategie 2019

2

De TAC en quota verordening bevat tevens een lijst van verboden soorten (artikel 13 in de
verordening voor 2018). Het is voor vissersvaartuigen van de Unie verboden deze soorten te
bevissen, aan boord te houden, over te laden en aan te landen. Indien ze toch incidenteel
bijgevangen worden dienen zij ongedeerd direct teruggezet te worden. Er worden geen
aanvullende maatregelen verplicht gesteld om deze soorten te ontwijken of anderszins de
mortaliteit terug te dringen.
Bij de GVB-herziening van 2013 (verordening (EU) Nr 1380/2013) is er een aanlandplicht (discard
ban) opgenomen voor de soorten die commercieel beheerd worden. Deze aanlandplicht wordt
gefaseerd ingevoerd vanaf 2015 en geldt vanaf 1 januari 2019 ook voor roggen.
Van kraakbeenvissen is bekend dat ze als groep een hogere kans hebben dan ander vissoorten om
teruggooi te overleven. Het ontbreken van een zwemblaas, de stevige huid zonder schubben en
een zekere stressresistentie dragen alle bij aan de veerkrachtigheid van de dieren. Op initiatief van
Nederland is door de zgn. Scheveningen groep een voorstel gedaan voor een uitzondering op de
aanlandplicht. Dit uitzonderingsplan bestaat uit 2 onderdelen: een GAP-analyse (om kennislacunes
te identificeren) en een best practice protocol. De uitzondering is gebaseerd op de aanname dat
haaien en roggen – afhankelijk van de vismethode, duur en omvang van de trek en mits goed
behandeld aan boord – een aanzienlijke kans hebben op overleving. Echter dit is slechts voor een
handvol soorten en tuigen daadwerkelijk onderzocht. De GAP-analyse geeft aan welk onderzoek de
komende jaren prioriteit moet krijgen om deze kennis hiaten te vullen. Daarnaast moeten allen die
gebruik willen maken van de uitzondering een visplan aanleveren waarin ze aangeven welke
maatregelen zij op gebied van avoidance, selectivity en survival1 gaan nemen.
Voor het beheer van roggen een quotum (TAC)systeem in plaats. Voor een groot deel van
haaiensoorten die door de Nederlandse vissers gevangen worden zijn er weinig beheermaatregelen
in werking. Om er voor te zorgen dat ook deze soorten beschermd worden tegen overbevissing zou
er op termijn aanvullende beheermaatregelen op Europees niveau moeten komen waaronder
maatregelen die de bijvangsten in de gemengde visserij terugdringen en eventueel een
mechanisme om noodmaatregelen te nemen mochten de populaties beneden een duurzaam niveau
komen.

Beleidsniveau 2. Internationaal buiten Gemeenschappelijk Visserij Beleid
Nederland is actief in veel internationale verdragen en overeenkomsten die relevant zijn voor
beheer en bescherming van haaien en roggen. Het beter afstemmen van internationaal beleid lijkt
een belangrijke voorwaarde om soorten effectief te kunnen beschermen, zowel op nationaal als op
internationaal niveau. Om de effectiviteit te vergroten dient de ambitie van deze haaienstrategie
door Nederland te worden uitgedragen in alle Regionale Visserij Beheerorganisaties (RFMO’s) waar
Nederland actief is. Dit geldt ook voor de internationale natuur- en handelsverdragen die direct of
indirect betrekking hebben op haaien en roggen. Dit geldt onder andere voor de Convention on
Migratory Species (CMS), Convention on International Trade of Endangered Species (CITES), het
Oslo-Parijs verdrag (OSPAR) en verschillende regionale zee conventies zoals het SPAW Protocol in
het Caribisch gebied en de Sargasso Sea Commission in de Atlantische oceaan.
Een versteviging van de internationale inbreng zou kunnen gebeuren door beleids- en
wetenschappelijke expertise goed op elkaar af te laten stemmen. Deelname van de Nederlandse
wetenschappers aan wetenschappelijke fora kan de inbreng op beleidsniveau verstevigen en vice
versa. Dit gebeurt nu voor ICCAT (Internationale Commissie voor het beschermen van de
Atlantische tonijn) omdat er sprake is van overbevissing van de haaiensoorten in de wateren van
ICCAT. Wanneer er bij andere RFMO’s sprake is van overbevissing van haaiensoorten is het
wenselijk om de beschikbare Nederlandse wetenschappelijke expertise in te zetten. Nederland zou
in dat geval binnen de RFMO’s kunnen versterken door twee aspecten op te pakken: (1) het helpen
1

avoidance: zorg dat je geen haaien of roggen vangt door bijvoorbeeld (tijdelijk) niet te vissen op
‘biodiversiteitshotspots’ .selectivity: ontwikkel aanpassingen voor vistuig zodat de soorten kunnen ontsnappen
of niet gevangen worden. survival: zorg ervoor dat de haaien en roggen levend overboord gezet worden –
bijvoorbeeld via afvoergoten (‘chutes’) op kleine schepen, de vangsten nat te houden op grotere schepen en
zorgvuldig behandeling aan boord.

Internationale Haaien Strategie 2019

3

onderbouwen van een nieuwe aanpak voor beheer zoals de Management Strategy Evaluations; en
(2) expertise inbrengen in de versterking van bestandsbeoordelingen voor zgn ”data-poor” soorten.
Nederland zet de huidige inspanning voort om in alle RFMOs het praktijk van ontvinnen stop te
zetten en dwingende vangstafspraken te maken over specifieke soorten2.
Verder zijn er kansen binnen de zgn Fisheries Partnership Agreements (FPAs) van de EU met derde
landen om afspraken over beschermingsmaatregelen voor haaien op te nemen3. Ook de afspraken
over sectorale steun aan de visserij kunnen hieraan gekoppeld worden.
Er is er al heel veel gedaan in CITES verband zoals de richtlijnen voor Non-Detriment Finding
(NDF), risk assessments, soorten identificatie en het herkennen van vinnen.
Daarnaast zou er mondiaal meer aandacht besteed kunnen worden aan het feit dat in veel landen
vinnen nog apart aangeland kunnen worden van de rest van de haai. In de EU is er sinds een paar
jaar wetgeving voor ‘fins naturally attached’ zodat de vinnen niet apart in de handel terecht
komen. Ook kan de gegevensverzameling van bestaande visserij verbeterd worden, bijvoorbeeld
over welke soorten gevangen worden in de verschillende vormen van visserij, ook als het gaat om
bijvangst. Verder kan er nog een verbetering komen in de afstemming tussen landen als het gaat
om exploitatie van dezelfde populaties, bijvoorbeeld in de Middellandse Zee en de Cariben.

Beleidsniveau 3. Caribisch Nederland
In september 2015 zijn de wateren (EEZ en Territoriale Wateren) van Saba en Bonaire tot
zeezoogdieren- en haaienreservaat verklaard, het ‘Yarari’ Reservaat. Eind september 2018 heeft
ook Sint Eustatius een intentieverklaring hiertoe getekend. Instelling van een haaienreservaat kan
het bewustwordingsproces versterken en daarmee bijdragen aan de effectieve bescherming van de
haaienpopulaties. Om deze reservaten tot een succes te maken is het nodig afspraken te maken
over toegestaan gebruik, controle en handhaving. Hiervoor zal het nodig zijn om het Visserijbesluit
BES aan te passen waarbij maatregelen om de (bij)vangst van haaien en roggen zo veel mogelijk
te beperken, zoals technische maatregelen en gebruik van vistuig. Ook een verbod op ontvinnen
van haaien is een van de maatregelen die meegenomen bij de genoemde wetswijziging. Naast het
aanpassen van de regelgeving is een effectieve handhaving van belang. Zo is het ontvinnen van
haaien is op Bonaire verboden, maar de handhaving blijkt lastig te zijn. Voor succesvol
visserijbeheer is een samenwerking tussen beleid, visserij en onderzoekers nodig, in overleg met
de natuurparken. Hiervoor zou de visserijsector dusdanig georganiseerd moeten zijn dat er een
aanspreek punt is.
Om recht te doen aan het hoog migrerende karakter van veel haaien- en roggensoorten is
samenwerking in de gehele Caribische regio van belang. Het enige grensoverschrijdende wettelijke
instrument specifiek voor de Caribische regio is het SPAW protocol (Protocol for the Special
Protection of Areas and Wildlife). Op voordracht van Nederland zijn een aantal haaien en
roggensoorten in 2017 toegevoegd aan dit protocol. Er is echter nog veel onduidelijkheid over hoe
het protocol uitgevoerd dient te worden, met name voor mariene soorten.
Nederland kan daarom het voortouw nemen in het uitrollen van goed beheer in de regio door zich
aan te sluiten bij initiatieven in de regio -bijvoorbeeld Honduras, Belize en de Bahama’s en andere
landen waar nationale actieplannen zijn opgesteld- en het stimuleren van de samenhang met
regionale FAO initiatieven zoals Regional Plan of Action for the wider Caribbean Region.

Deel B: de acties per beleidsdoel

2

Bijvoorbeeld de blauwe haai en kortvin mako en bescherming van de bijvangst soorten, zoals de voshaai,
zijdehaai en mobular en manta roggen.
3
. Bijvoorbeeld in het nieuwe akkoord met Kaapverdië zijn er maatregelen voor het beschermen van haaien
afgesproken . Bij het bereiken van 30-40% aan haaienvangsten worden er nieuwe beheermaatregelen voor
haaien ingesteld en er komt geld vrij voor onderzoek met de EU en Kaapverdië naar de haaien populaties en
habitats.

Internationale Haaien Strategie 2019

4

Beleidsdoel 1. Wetenschappelijk onderzoek & data collectie
1. Stimuleren van populatie genetisch onderzoek dat gecombineerd wordt met onderzoek naar
aanwezigheid (abundantie) van haaien en roggen en hun habitatgebruik en migratiepatronen.
Deze kennis kan als onderbouwing dienen voor nadere (ruimtelijke) beheermaatregelen, zoals
het (tijdelijk) beschermen van paai- of opgroeigebieden.
2. Binnen RFMO’s stimuleren van reguliere visbestandbeoordelingen en het vergroten van visserijonafhankelijke data. Hiermee kan meer inzicht verkregen worden in de conditie van de
populaties van kwetsbare en bedreigde haaien en roggen. Tevens is het van belang om de
lacunes en tekortkoming van huidige data te onderzoeken en te kijken naar nieuwe
mogelijkheden en modellen om deze te verbeteren. Dit kan bijvoorbeeld door meer focus te
leggen op nieuwe bestand beoordeling-methodologieën voor ‘data-poor’ stocks.
3. Verbeteren van kennis over het belang van haaien en roggen en hun rol in het ecosysteem in
de hele keten.
4. Invullen van hiaten uit de GAP-analyse over kennis omtrent overleving van roggen binnen de
door Nederland bepleitte uitzondering onder de Europese aanlandplicht.
5. Inzetten op het vullen van de hiaten in kennis binnen RFMOs. Bijvoorbeeld bijgedragen aan de
Management Strategy Evaluations in ICCAT, meewerken aan het global RFMO overleg en aan
ICES/ICCAT “data poor” workshops. In het kader van de bestaande haaien werkgroep bij de
regionale visserijorganisatie (WECAFC), wordt het vullen van deze hiaten door middel van
onderzoek naar de biologie van haaien, maar ook onderzoek naar selectieve visserij en
verminderen van bijvangst in de visserij aanbevolen.

Beleidsdoel 2. Verscherpen en aanvullen van beheermaatregelen voor de visserij
1. Vangsten van soorten waarvoor een TAC geldt (roggen, diepzee haaien, doornhaai) moeten op
een wetenschappelijk onderbouwd duurzaam niveau zijn, in lijn met hiervoor geldende
wetgeving en richtlijnen.
2. Voor soorten waar nu geen beheer voor is vastgesteld, is het gewenst dat beheersmaatregelen
ontwikkeld worden die ongewenste visserijmortaliteit tegengaan en terugdringen.
3. Het bijdragen aan het ontwikkelen en stimuleren van maatregelen die de ongewenste
bijvangsten van haaien voorkomen en reduceren en bijdragen aan maatregelen die de
overleving aan boord vergroten. Als onderdeel van de uitzondering op de aanlandplicht in
2019, moeten er visserijplannen komen die aangeven welke maatregelen er omtrent
avoidance, selectivity & survival genomen gaan worden om de (bij)vangst van roggen te
verminderen. Deze zullen in nauwe samenwerking met vissers ontwikkeld moeten worden
zodat ze in de praktijk uitvoerbaar en handhaafbaar zijn.
4. Faciliteren van de ontwikkeling en implementatie van een vangst registratiesysteem voor
commerciële en sportvisserij in de territoriale wateren en de EEZ van de eilanden in Caribisch
Nederland.
5. Aanpassen van de visserijregelgeving in Caribisch Nederland in de komende twee jaar, o.a. ten
behoeve van haaienreservaten en verscherpen van controle- en handhavingsregelgeving.
Waaronder een algeheel verbod op ontvinnen en een verbod op gerichte vangst van haaien.
6. Opstellen van richtlijnen voor beheer en behandeling van haaien die bijgevangen worden in de
visserijen in Caribisch Nederland.
7. Handhaven van binnen RFMO’s en Natuurverdragen overeengekomen
beschermingsmaatregelen van de meest bedreigde soorten. Voor de EU betekent dit
handhaving van de verboden soortenlijst en deze versterken door duidelijke richtlijnen op te
stellen voor het gebruik van de lijst. Deze afgesproken bescherming moet niet alleen
uitgevoerd worden binnen de invloedsfeer van het GVB, maar ook daar buiten.
8. Verkennen of een systeem van ruimtelijke maatregelen, zoals (tijdelijke) gebiedssluiting kan
bijdragen aan de bescherming van paaigronden of kraamkamers. Ruimtelijke maatregelen
kunnen een effectieve manier zijn om (jonge) haaien en roggen in een bepaalde tijd van het
jaar te beschermen.

Internationale Haaien Strategie 2019

5

Beleidsdoel 3. Stakeholders en public awareness
1. Inzetten op educatie en communicatie in de visserijketen richting zowel vissers als visserijambtenaren en anderen in de visserijketen, inclusief de sportvisserij. Daarnaast is het
belangrijk dat vissers beschikken over gerichte educatie en communicatiemiddelen met
betrekking tot terugzetten van incidenteel gevangen soorten om hun overlevingskansen te
vergroten.
2. Ontwikkelen van een geschikte identificatie handleiding ten behoeve van soortenidentificatie
voor de stakeholders
3. Opstellen van een gedragscode voor het terugzetten van haaien en roggen voor alle visserijen
(commercieel en recreatief) waarin eenvoudig de beste manier van terugzetten wordt
uitgelegd. Een dergelijke gedragscode geldt al voor sportvissers aangesloten bij Sportvisserij
Nederland en er moet onderzocht worden hoe zo’n gedragscode in Caribisch Nederland
geïntroduceerd kan worden.

Beleidsdoel 4. Inzet in Internationale verdragen en RFMO’s
1. Het beter afstemmen van de Nederlandse inzet bij internationale beleidsontwikkeling is
essentieel om soorten effectief te kunnen beschermen. Het is van belang om afstemming te
hebben tussen nationaal beleid en regelgeving en Europese en internationale beleidsprocessen.
Daarnaast is het belangrijk om internationaal een level playing field te creëren tussen
afspraken van internationale verdragen en RFMO’s. Om de effectiviteit te vergroten, dient deze
Internationale Haaien Strategie consequent te worden uitgedragen in de verschillende RFMO’s
en andere relevante internationale verdragen.
2. Goede monitoring en beheer van de handel en vangst van soorten die nu op de CITES en CMS
lijsten zijn geplaatst.
3. Stimuleren van internationale beheerplannen voor migrerende soorten; bij voorkeur door
RFMO’s in samenwerking met relevante internationale Natuurverdragen.
4. Harmonisatie van aanpak door alle relevante soorten die nu reeds onder CITES of onder
CMS/Shark MoU vallen, ook op de Annexen van het SPAW Protocol te plaatsen.
5. Belang uitdragen van ‘fins naturally attached’ wetgeving op het gebied van ontvinnen van
haaien op mondiaal niveau, met speciale aandacht voor het Caribisch gebied.

Uitvoering van de haaienstrategie
De Internationale Haaien Strategie zoals in dit document verwoord is een levende strategie
waarvoor gezamenlijke uitvoering en samenwerking tussen wetenschap, beleid, sector en andere
stakeholders nodig is.
De strategie dient als kader voor het ontwikkelen en implementeren van beleid omtrent haaien en
roggen voor de Nederlandse overheid. Het is aannemelijk dat de strategie in de loop der tijd
aangevuld zal worden met nieuwe inzichten en verbeterde kennis.

Internationale Haaien Strategie 2019