Twaalfde voortgangsrapportage programma ERTMS
Rapportageperiode 1 juli 2019 – 31 december 2019

Datum
Peildatum rapportage
Status

1 april 2020
31 december 2019
Definitief

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

●

Inhoudsopgave

●

Inhoudsopgave—2

1
1.1
1.2

Inleiding—3
Opdracht—3
Samenvatting hoofdpunten verslagperiode—3

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Ontwikkelingen binnen en rond het programma ERTMS—5
Ontwikkelingen binnen het programma ERTMS—5
Overige ontwikkelingen buiten het programma ERTMS (raakvlakken)—7
Ontwikkelingen in Europa—8
Correspondentie met de Tweede Kamer over ERTMS—9

3
3.1
3.2
3.3

De scope van het programma ERTMS—10
Programmascope—10
Scopebeheer—10
Batenmanagement—10

4
4.1
4.2

Planning van het programma ERTMS—11
Ontwikkelingen in de mijlpalenplanning van het programma ERTMS—11
Planning in relatie tot EU-verplichtingen en buurlanden—13

5
5.1
5.2

Risicomanagement en toetsing binnen het programma ERTMS—14
Risicomanagement realisatiefase—15
Toetsing—17

6
6.1
6.2

Financiën van het programma ERTMS—19
Totaaloverzicht programmabudget—19
Aangegane verplichtingen, uitgaven en ontvangsten—20

Pagina 2 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

1

Inleiding

1.1
Opdracht
Het bestaande treinbeveiligingssysteem ATB (Automatische treinbeïnvloeding) is toe
aan vervanging. Met de aanleg van het Europese beveiligingssysteem ERTMS wordt
het systeem gemoderniseerd, waardoor een robuust en toekomstvast
beveiligingssysteem ontstaat dat hoogfrequent spoor kan faciliteren en bijdraagt
aan het Trans-Europese Netwerk voor Transport (TEN-T).
In februari 2012 concludeerde de commissie Kuiken in haar onderzoeksrapport
‘Onderhoud en Innovatie op het spoor’ dat een achterstand bestaat op het gebied
van onderhoud van de spoorbeveiliging in Nederland en dat er voldoende
aanknopingspunten waren om het European Rail Traffic Management System,
afgekort ERTMS, landelijk in te voeren (Kamerstukken II 2011/12, 32707, nr. 9). In
reactie hierop nam de minister van Infrastructuur en Milieu in juni 2012 het
principebesluit tot implementatie van ERTMS (Kamerstukken II 2011/12, 32707, nr.
16). Conform de MIRT-systematiek heeft dit op 11 april 2014 geleid tot de
Voorkeursbeslissing ERTMS (Kamerstukken II 2013/14, 33652, nr. 14), waarna de
planuitwerkingsfase is gestart. Dit heeft op 17 mei 2019 geleid tot de
programmabeslissing ERTMS (Kamerstukken II 2018/19, 33652, nr. 65).
In 2013 heeft de Tweede Kamer de invoering van het ERTMS aangemerkt als Groot
Project, waarmee het programma ERTMS onder de Regeling Grote Projecten valt.
Daarom is tegelijkertijd met de voorkeursbeslissing in 2014 de basisrapportage voor
de planuitwerkingsfase naar de Tweede Kamer verzonden. Hierin staan de
referentiewaarden van het programma voor de voortgangsrapportages vermeld. Elk
halfjaar verzendt de staatssecretaris van IenW een voortgangsrapportage naar de
Tweede Kamer, waarin ontwikkelingen binnen het programma worden weergegeven
ten opzichte van de referentiewaarden uit de basisrapportage. Elk voorjaar wordt
een accountantsrapport van de Auditdienst Rijk (ADR) met de rapportage
meegestuurd. In deze verslagperiode heeft de Kamer de uitgangspuntennotitie uit
2013 herijkt en de minister van IenW verzocht op de geactualiseerde
uitgangspuntennotitie te reageren. De geactualiseerde uitgangspuntennotitie en de
reactie hierop van de minister is op 4 maart 2020 met de Kamer gesproken. De
voorliggende voortgangsrapportage is nog opgesteld volgens de structuur van de
voorgaande voortgangsrapportages. De geactualiseerde basisrapportage zal voor 1
oktober 2020 naar de Kamer worden gestuurd en de basis bieden voor volgende
voortgangsrapportages.
Hoofdstuk 2 bevat een toelichting op ontwikkelingen die zich in de verslagperiode
hebben voorgedaan binnen en rond het programma ERTMS. In de daaropvolgende
hoofdstukken komen de ontwikkelingen in de scope (3), planning (4), risico’s (5) en
financiën (6) van het programma ERTMS aan bod.
1.2

Samenvatting hoofdpunten verslagperiode

H2 Ontwikkelingen binnen en rond het programma ERTMS
In de verslagperiode is vooral energie gestoken in het opvolgen van de BITaanbevelingen en het verder voorbereiden van de aanbestedingsdossiers van zowel
het materieel (NS, Arriva en de goederenvervoerders/materieeleigenaren) als de
infrastructuur. Onderdeel hiervan was het verder uitwerken van de marsroute naar
2030 onder regie van de programmadirectie ERTMS. Het formuleren van

Pagina 3 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

tussenstappen (zo’n 50 “migratiedeelstappen”) en het opzetten van het
kwaliteitssysteem vormden hiervan een belangrijk onderdeel.
Op raakvlakgebied heeft het programma ERTMS te maken met het programma
Hoogfrequent Spoorvervoer, ZuidasDok en de HSL-Zuid. Deze onderlinge relaties
worden in dit hoofdstuk toegelicht. Op Europees vlak is er in de verslagperiode
afgestemd met zowel de Belgische als de Duitse railinfrastructuurbeheerder en zijn
ontwikkelingen van andere landen in kaart gebracht.
H3 De scope van het programma ERTMS
Ten opzichte van de elfde voortgangsrapportages zijn de scope en verwachte baten
niet gewijzigd.
H4 Planning van het programma ERTMS
Ten opzichte van de elfde voortgangsrapportages is de planning niet gewijzigd.
Tegelijkertijd geldt dat sinds de programmabeslissing diverse ontwikkelingen zich
hebben voorgedaan. Zo is in de elfde voortgangsrapportage (Kamerstukken II
2019/20, 33652, nr. 74) gemeld dat nog enkele BIT-acties onderhanden waren en
dat meer tijd nodig was om het aanbestedingsdossier voor de infrastructuur in lijn
te krijgen met het kabinetsbesluit om ERTMS landelijk uit te gaan rollen na 2030. In
hoofdstuk 2 van deze rapportage staat dat de programmadirecties van ERTMS en
PHS met elkaar in gesprek zijn over de ontwikkelingen op OV SAAL en ZuidasDok.
In hoofdstuk 5 is een aantal risico’s geïdentificeerd die van invloed zullen zijn op de
planning. Het effect van deze ontwikkelingen op de mijlpalen wordt momenteel door
de programmadirectie ERTMS in beeld gebracht, inclusief eventuele
beheersmaatregelen om grote vertragingen te voorkomen.
H5 Risicomanagement en toetsing binnen het programma ERTMS
In deze voortgangsrapportage zijn de risico’s van het programma ERTMS op een
nieuwe wijze gepresenteerd. Deze structuur past beter bij de realisatiefase en
besturing van het programma. De programmadirectie heeft tien ongewenste
topgebeurtenissen geformuleerd. De primaire oorzaken (van geclusterde risico’s) die
kunnen leiden tot het optreden hiervan gaan over: organisatie en samenwerking, de
kwaliteit van het uitgevoerde werk, de kosten voor de realisatie, externe invloeden
op het programma ERTMS, tijdige besluitvorming over migratiestappen, toelating
van het materieel en tijdig ombouw van het eerste baanvak. De beheersing en het
hiermee (deels) voorkomen van het optreden van deze risico’s heeft uiteraard de
volle aandacht van alle betrokkenen.
H6 Financiën van het programma ERTMS
Het programmabudget is € 2,47 mld aan het einde van de verslagperiode.
Het programma rapporteert eind 2019 een voorziene budgetspanning van afgerond
€ 47 mln (1,7%). Deze spanning wordt voor zo’n € 20 mln veroorzaakt doordat de
prijsbijstelling vanuit het ministerie lager is dan de berekende indexering. Daarnaast
heeft de Europese Commissie aangegeven de aan Nederland beschikte CEFsubsidies deels terug te vorderen waar niet aan de voorwaarden is voldaan. In de
verslagperiode is zo’n € 60 mln verplicht en zo’n € 44 mln uitgegeven voor
werkzaamheden door ProRail en NS. De ontwikkelingen in de post onvoorzien zijn
opgenomen. De post is per saldo bijna € 5 mln lager ten opzichte van de
programmabeslissing ERTMS in mei 2019. In deze verslagperiode is geld onttrokken
voor niet-geraamde kosten voor investeringen bij de verkeersleiding van ProRail en
ter dekking van kosten voor de CEF-upgrade van de goederenvervoerders. Ook is de
post onvoorzien geïndexeerd naar prijspeil 2019.

Pagina 4 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

2

Ontwikkelingen binnen en rond het programma ERTMS

2.1

Ontwikkelingen binnen het programma ERTMS

Kwaliteitssysteem in relatie tot BIT-aanbevelingen
Een kwaliteitssysteem is een managementinstrument om de kwaliteit van de
bedrijfsvoering te waarborgen en te verbeteren. Het kwaliteitssysteem van het
programma voor de realisatiefase is aan het einde van de verslagperiode in opzet
gereed. Dit betekent dat processen, inclusief bijbehorende werkinstructies,
productbeschrijvingen en kennisdocumenten, zijn vastgesteld. Daarbij is ook de
door het Bureau ICT-toetsing aanbevolen aanpak op basis van de ‘systems
engineering’-methodiek ingebed in de processen. Hiermee is een belangrijke
mijlpaal behaald in het programma en een intensief proces afgerond. Bestaan en
werking zullen zich de komende periode moeten bewijzen. De lopende projecten zijn
niet stilgelegd gedurende het ontwikkelen van het kwaliteitssysteem. Daar waar
nodig worden voor reeds lopende projecten de aanpassingen doorgevoerd op basis
van de eisen van het inmiddels ingevoerde kwaliteitssysteem.
Definiëren van tussenstappen
ERTMS wordt stapsgewijs ingevoerd. Bij de programmabeslissing zijn tien
migratiestappen (go/no go faseovergang) geformuleerd aan de hand waarvan
ERTMS wordt ingevoerd en vijf baanvakken vastgesteld (de eerste twee baanvakken
zijn benoemd als migratiestap 9 en 10). In de verslagperiode zijn deze stappen
opgeknipt in zo’n vijftig tussenstappen, genaamd migratiedeelstappen, die tussen
nu en 2030 gezet zullen worden. Het vastleggen van deze migratiedeelstappen is
een belangrijk onderdeel van het invulling geven aan de aanbevelingen van het
bureau ICT-toetsing.
Ombouw van materieel bij de vervoerders

NS: NS heeft in de verslagperiode toegewerkt naar de start van de dialoogfase
met de industrie voor de treinserie VIRM (Verlengd InterRegio Materieel,
dubbeldekstrein van NS). Daarbij wordt invulling gegeven aan de laatste
openstaande BIT-acties voor de aanbesteding.

Regionale vervoerders: met Arriva en de provincie Limburg zijn de besprekingen
opgestart over wat nodig is om gegeven de huidige regionale concessie de
treinen van ERTMS te voorzien. Het ministerie zal de provincie Limburg conform
kabinetsbesluit vergoeden voor de kosten van de regionale vervoerder.

Goederenmaterieel: Op 6 december 2019 is een aanvulling op de
subsidieregeling ERTMS in de Staatscourant gepubliceerd ten behoeve van het
realiseren van acht prototypes. Zoals aangekondigd bij de achtste
voortgangsrapportages zal worden gestart met het project ten aanzien van het
ontwikkelen van prototypes. De afgelopen verslagperiode zijn de offertes voor 8
prototypen door materieeleigenaren ontvangen. De onderhandelingen met de
industrie over de hiervoor te sluiten contracten verlopen moeizaam hetgeen erin
heeft geresulteerd dat contractondertekening in 2019, zoals gerapporteerd in de
vorige rapportage, nog niet heeft plaatsgevonden. Eigenaren zien nog grote
risico’s en het is dan ook te verwachten dat verschillende eigenaren hun
medewerking aan dit project zullen stopzetten, dan wel door het niet aan de
subsidievoorwaarden kunnen voldoen.

Pagina 5 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)





Materieeleigenaren van aannemersmaterieel geven aan dat zij ondanks de
aangeboden compensatie, net als de goederenvervoerders, geen positieve
business case zien voor de ombouw van hun materieel. Er wordt daarom
onderzocht welke alternatieven bestaan zonder ERTMS volledig hoeven in te
bouwen.
Ook met de eigenaren van historisch materieel wordt gekeken naar oplossingen
waarbij treinen verplaatst kunnen worden zonder dat het ERTMS-systeem
integraal hoeft te worden ingebouwd.

Uitgifte licenties STM door programmadirectie ERTMS
Een STM-ATB EG is een module die, in het geval de trein over ATB-baanvakken
rijdt, de vertaling maakt van het ATB-signaal in het spoor naar het beeldscherm van
de machinist in de cabine van een trein voorzien met ERTMS. In de
programmabeslissing is opgenomen dat het programma zorg draagt voor de
beschikbaarheid van een STM ATB EG tegen voor iedere partij gelijke condities
(level playing field). Omdat slechts twee leveranciers beschikken over een STM ATB
EG zouden deze partijen een voorsprong genieten bij de aanbesteding van ERTMSmaterieel. Daarom is gekozen de STM ATB-EG (inclusief technische specificaties) als
eerste separaat beschikbaar te maken en zo de afhankelijkheid van deze
leveranciers te beperken. De afgelopen verslagperiode is door de programmadirectie
ERTMS gewerkt aan de ontwikkeling van deze STM-ATB EG. Binnen het programma
ERTMS zijn hiervoor een blauwdruk en prototype ontwikkeld die tegen een laag
bedrag beschikbaar worden gesteld. De informatievoorziening met de markt is op
gang gebracht.
Opstarten van diverse projecten binnen ProRail
Binnen ProRail is doorgewerkt aan het opstellen van het dossier voor de eerste grote
aanbesteding van de infrastructuur: de uitrol van ERTMS op het proefbaanvak en de
zeven baanvakken. Het verwerken van de BIT-acties speelt hierin een belangrijke
rol. Specifiek ten aanzien van het proefbaanvak geldt dat ProRail in de
verslagperiode heeft geconstateerd dat de aanpak moet worden herzien om deze
zowel juridisch als technisch passend te krijgen. Hierover zal de komende periode
worden besloten.
Parallel hieraan zijn ondertussen zo’n veertig projecten opgestart binnen ProRail.
Enkele voorbeelden zijn de pilots naar de capaciteit van GSM-R voor het gebruik van
ERTMS op grote emplacementen, ervaringsrijden op Amsterdam-Utrecht en
Hanzelijn, aanpassen van regelgeving, processen en procedures bij verkeersleiding
en het aanpassen van treinbijsturing- en plansystemen.
Goederenvervoer en toezegging over rangeren
In 2019 is de programmadirectie ERTMS samen met de goederenvervoerders en het
ministerie een verkenning gestart naar mogelijke verbeterinitiatieven, opdat de
spoorgoederenvervoerders op bedrijfseconomisch verantwoorde manier over kunnen
gaan tot implementatie van ERTMS baseline 3. Inzet is de problematiek waar de
goederenvervoerders mee te maken hebben beter in beeld te krijgen.
Tijdens het Algemeen Overleg Spoor op 4 maart 2020 is toegezegd in deze
voortgangsrapportage nader op het onderwerp rangeren in te gaan in relatie tot
verstoringen.
In Nederland worden rangeerbewegingen uitgevoerd door of voor alle vervoerders.
Voor goederenvervoerders, vervoerende aannemers en historisch museumvervoer
bestaat het rangeerproces uit het samenstellen van treinen door het sorteren en in
de gewenste volgorde plaatsen van (goederen)wagons. Voor reizigersvervoerders

Pagina 6 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

bestaat het rangeerproces voornamelijk uit het voorbrengen en wegbrengen van
treinstellen of het combineren / splitsen van treinstellen.
Zodra een baanvak voorzien wordt van ERTMS L2 ‘only’, verdwijnen de lichtseinen
die de machinist inzicht geven over de rijtoestemming en rijweg. Deze informatie is
dan zichtbaar op het display in de cabine. Bij het uitvoeren van geduwde
rangeerbewegingen bevindt de locomotief zich achteraan (of in het midden van) de
trein en de wagons vooraan. Hierbij bedient de machinist de trein via
radiobediening. Hij staat dus buiten de cabine aan de voorkant van de trein en kan
daarom de informatie op de display niet meer raadplegen of informatie op de display
invoeren.
De programmadirectie ERTMS onderzoekt op welke manier de vervoerders op een
efficiënte en veilige manier toch kunnen rangeren bij de uitrol van ERTMS L2 only.
Uitgangspunt hierbij is dat het rangeerproces ten opzichte van nu niet onveiliger of
veel inefficiënter mag worden. In het onderzoek wordt gewerkt aan een oplossing
die in Nederland bruikbaar is. Daarnaast wordt met andere Europese landen
overlegd over een lange termijn oplossing op basis van nog te ontwikkelen Europese
specificaties.
Een tweede vraagstuk dat speelt met betrekking tot rangeren is dat deze
rangeerbewegingen op dit moment vaak worden uitgevoerd met locomotieven die
om technische en economische redenen niet meer kunnen worden uitgerust met
ERTMS. Voor de korte termijn onderzoekt de programmadirectie onder welke
voorwaarden het mogelijk is om deze bewegingen te kunnen blijven uitvoeren met
deze locomotieven. Onderdeel van het hierboven genoemde onderzoek naar
verbeterinitiatieven is het bepalen van een aanpak die er voor moet zorgen dat er
moderne rangeerlocomotieven met ERTMS voor de Nederlandse markt beschikbaar
komen.
2.2

Overige ontwikkelingen buiten het programma ERTMS (raakvlakken)

Het programma heeft veel raakvlakken met andere projecten en programma’s. Er is
een raakvlakmanagementproces dat is gericht op het bewaken van de externe
samenhangen en het monitoren en beheersen van voortschrijdende ontwikkelingen.
Programma Hoogfrequent Spoorvervoer
Het programma voert intensief raakvlakmanagement uit en er is regelmatig een
directieoverleg PHS-ERTMS om verdere synergiekansen te benutten en risico’s te
beheersen.

De programmadirectie ERTMS is in gesprek om de consequenties en
beheersmaatregelen in kaart te brengen van vertraging ZuidasDok voor de
uitrol van ERTMS op de corridor Hoofddorp-Duivendrecht (SAAL-west).

In de eerste helft van 2019 is gebleken dat de geplande PHS-dienstregeling op
de SAAL-corridor niet maakbaar was. Voor een nieuwe maakbaarheidstoets zijn
in de verslagperiode de functionaliteitswaarden van ERTMS geactualiseerd. De
komende periode zullen simulaties opnieuw worden uitgevoerd en zullen
eventuele consequenties voor het programma ERTMS duidelijk worden.
HSL-Zuid
In de verslagperiode heeft de programmadirectie verder gewerkt aan de quick scan
over de aansluitingen van de HSL-Zuid op de ERTMS-baanvakken die vanaf 2026
van ERTMS zullen worden voorzien vanuit het programma ERTMS. Het gaat om de
aansluitingen bij Zevenbergschenhoek, Breda en Hoofddorp. De quick scan ERTMS

Pagina 7 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

zal samen met de quick scan spanningssluizen in 2020 aan de Kamer worden
aangeboden.
Vervangen van ATB-NG door ERTMS op Noordelijke lijnen
ProRail heeft aangegeven dat het huidige treinbeveiligingssysteem in Friesland en
Groningen toe is aan vervanging en mogelijk investeringen kunnen worden
vermeden door ERTMS aan te leggen. De programmadirectie onderzoekt momenteel
wat de voor- en nadelen zijn van het toevoegen van ERTMS op deze regionale lijnen
aan de scope van het programma. Daarbij wordt ook gekeken of invulling kan
worden gegeven aan de ambities van de concessieverlener (provincies Groningen en
Fryslân) gericht op een innovatief treinnetwerk met gebruik van automatisch rijden 1.
Vanuit het ministerie is aangegeven dat in het onderzoek scherp moet worden gelet
op de consequenties voor het programma en de samenhang met de landelijke uitrol.
Een stabiele start van de realisatie is immers van groot belang en het is de vraag in
hoeverre dat te waarborgen is als in deze fase een dergelijke omvangrijke
scopetoevoeging gedaan zou worden.

2.3

Ontwikkelingen in Europa

Kennisuitwisseling met buurlanden
In de afgelopen verslagperiode hebben zowel met de Belgische
infrastructuurbeheerder Infrabel als met het Duitse DB Netz verschillende
gesprekken plaatsgevonden over de planning van de uitrol van ERTMS aan
weerszijden van de grens. Eind oktober heeft een expert meeting plaatsgevonden
met DB Netz waarin informatie is uitgewisseld over het maken van
beveiligingsontwerpen van baanvakken met ERTMS. Een voorbeeld hiervan is het
automatisch toepassen van bepaalde ontwerpregels.
Ontwikkelingen per land
België: De aanpassingen op het grenstraject Roosendaal – Essen zijn door ProRail
en Infrabel vastgelegd en ter goedkeuring voorgelegd aan de beide nationale
inspecties (ILT en DVIS). Het betreft eerst de aanleg van ERTMS in België; de
aanpassingen voor de aanleg van ERTMS in Nederland volgen later.
Denemarken: Implementatie van level 2 op het gehele netwerk loopt. Planning
gereed 2030. Eerste lijn is in gebruik.
Duitsland: In de verslagperiode werkte Duitsland toe naar besluitvorming over de
eerste projecten voor de periode 2020 – 2024. In dit zogenaamde “Starterpakket”
vallen de ombouw van de TEN-T corridor Scandinavian-Mediterranean (ScandinaviëHamburg-München-Oostenrijk e.v.), de regio Stuttgart inclusief de S-banen, en de
Hogesnelheidslijn Keulen-Frankfurt.
Frankrijk: Eind 2019 zijn zes dubbelspoorlijnen voorzien van ERTMS; 110 km level 1
op normale lijnen en in totaal 1.050 km level 2 op hogesnelheidslijnen. Frankrijk is
gestart met twee pilotprojecten voor level 2 only: tussen Marseille – Ventimiglia
(Italië) en op de hogesnelheidslijn Parijs – Lyon.
Italië: Het besluit om het gehele netwerk tegen 2035 te hebben voorzien van
ERTMS is in uitvoering. In totaal gaat het om 16.800 km spoor en 5.000
railvoertuigen. Gelijk met de implementatie van ERTMS zal het bestaande class B
systeem worden ontmanteld.
1

Startdocument Nationaal programma Groningen, 5 oktober 2018
Pagina 8 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

Noorwegen: Het besluit om in het gehele land level 2 only voor 2034 uit te rollen is
in uitvoering. In 2018 zijn daarvoor contracten met leveranciers gesloten.
Spanje: De prioriteit voor de uitrol van ERTMS ligt op de corridors, de
hogesnelheidslijnen en de forenzen lijnen rond de grote steden.
Verenigd Koninkrijk: Nationale implementatie is in 2011 gestart met de Cambrian
line. Gevolgd door ATO over ETCS op de Thameslink in 2018. De aanbesteding East
Coast Main Line (160 km tussen London King’s Cross en Grantham) loopt.
Zweden: De paar al van ERTMS level 2, baseline 2 voorziene lijnen worden in 2020
opgewaardeerd naar Baseline 3 release 2. Daarnaast zijn er plannen om het gehele
netwerk uiterlijk 2035 te voorzien van level 2 only.
Zwitserland: Het gehele netwerk is voorzien van ERTMS. Dit is of level 1 LS (Limited
Supervision) of level 2.
Luxemburg: Het gehele netwerk is voorzien van ERTMS.
2.4
Correspondentie met de Tweede Kamer over ERTMS
In de verslagperiode hebben de staatssecretaris en de minister van IenW
onderstaande brieven over het programma ERTMS naar de Tweede Kamer
verstuurd.
Tabel 2.1: Correspondentie van / met de Tweede Kamer
Datum

Onderwerp

27-08-2019
29-10-2019
06-11-2019
21-11-2019

Kamerbrief over nadere duiding achtergronddocumenten programma ERTMS
Kamerbrief bij de elfde voortgangsrapportage programma ERTMS
Geactualiseerde uitgangspuntennotitie groot project ERTMS (realisatiefase)
Kamerbrief inzake de Uitgangspuntennotitie ERTMS

De volgende aangenomen moties en toezeggingen staan open of zijn uitgevoerd in
deze verslagperiode:
Tabel 2.2: Moties en toezeggingen tot en met 31 december 2019
Datum

Onderwerp

Status

14-06-2019
33652, nr.
67.

In antwoord op vraag 16 in de lijst van vragen
over de programmabeslissing ERTMS heeft de
staatssecretaris aangegeven te rapporteren over
de totale waarde van de risicoreservering en te
onderzoeken wat het betekent om in volgende
voortgangsrapportages een overzicht op te
nemen van alle risico’s groter dan € 10 miljoen.

In uitvoering. Zie
hoofdstuk 5 van deze
voortgangsrapportage

20-06-2019
33652, nr.
71.

In de quick scan die wordt uitgevoerd naar
verbeteringen op de HSL wordt meegenomen hoe
de investeringen in de borging van ATB op dat
traject zich verhouden tot een eventuele
versnelde uitrol van ERTMS.

In uitvoering. De Kamer
wordt hierover in 2020
geïnformeerd.

20-06-2019
33652, nr.
71.

Er zal een externe toetsing plaatsvinden om te
bepalen of de aanbevelingen van het BIT
voldoende zijn opgevolgd in het programma
ERTMS. De staatssecretaris informeert de Kamer
daarover in de volgende voortgangsrapportage
ERTMS.

In uitvoering

Pagina 9 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

3

De scope van het programma ERTMS

3.1
Programmascope
Bij de programmabeslissing ERTMS is onderstaande vastgesteld:

Systeemontwerp conform de specificaties en passende bij ERTMS level 2 only,
baseline 3, release 2. Waar mogelijk wordt voorbereid op (hybride) level 3;

Ruim zestig primaire gebruikersprocessen voor het rijden van treinen (zoals
starten, stoppen, keren) moeten worden aangepast of toegevoegd;

Opleiden/instrueren van ten minste 15.000 gebruikers, die in meer of mindere
mate door de invoering van ERTMS worden geraakt. Het gaat bijvoorbeeld om
machinisten en treindienstleiders;

Operationeel harmoniseren van het bestaande ERTMS-baanvak AmsterdamUtrecht, opdat machinisten ervaring kunnen opdoen met rijden onder ERTMS;

Zowel Amsterdam-Utrecht als de Hanzelijn geschikt maken voor 160 km/u;

Ombouw van materieel dat in aanmerking komt voor vergoeding op basis van
een aantal criteria. Op grond van de huidige inschatting wordt rekening
gehouden met ruim 1.300 materieeleenheden (treinen en locomotieven);

Het inrichten van een centrale organisatie voor cybersecurity;

Inrichten van de Hanzelijn en emplacement Lelystad als proefbaanvak;

7 baanvakken (345 km) conform tabel 3.1.
Tabel 3.1: Baanvakken binnen de scope van het programma ERTMS
Kijfhoek – Roosendaal – Belgische grens
OV SAAL (oost)
Hoofddorp – Schiphol – Duivendrecht (OV
SAAL west)
Utrecht – Meteren
Roosendaal – Den Bosch
Eindhoven – Venlo – Duitse grens
Meteren – Eindhoven

3.2
Scopebeheer
In de afgelopen verslagperiode hebben geen scopewijzigingen plaatsgevonden.
3.3
Batenmanagement
In de afgelopen verslagperiode hebben geen wijzigingen in de te verwachte baten
plaatsgevonden.

Pagina 10 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

4

Planning van het programma ERTMS

4.1
Ontwikkelingen in de mijlpalenplanning van het programma ERTMS
ERTMS wordt stapsgewijs ingevoerd op basis van onderstaande tien
migratiestappen, zoals vastgesteld bij de programmabeslissing. De mijlpalen in tabel
4.1. zijn niet gewijzigd ten opzichte van de elfde voortgangsrapportage.
Tegelijkertijd geldt dat sinds de programmabeslissing diverse ontwikkelingen zich
hebben voorgedaan. Zo is bij de elfde voortgangsrapportage (Kamerstukken II
2019/20, 33652, nr. 74) gemeld dat nog enkele BIT-acties onderhanden waren.
Mede hierdoor duren de voorbereidingen van de aanbesteding van de treinserie
VIRM en de aanbesteding van de systeemleverancier voor de infrastructuur langer
dan gepland. Ook is in de vorige voortgangsrapportage aangegeven dat meer tijd
nodig is om het aanbestedingsdossier voor de infrastructuur in lijn te krijgen met
het kabinetsbesluit om ERTMS landelijk uit te gaan rollen na 2030. In hoofdstuk 2
van deze rapportage staan de ontwikkelingen beschreven ten aanzien het
proefbaanvak, OV SAAL en ZuidasDok. In de risicoparagraaf van deze
voortgangsrapportage (H5) zijn eveneens bijbehorende risico’s geïdentificeerd die
invloed kunnen hebben op het verschuiven van onderstaande mijlpalen,
bijvoorbeeld de duur van het proefbedrijf. Het effect van deze ontwikkelingen en
risico’s op onderstaande mijlpalen wordt momenteel door de programmadirectie
ERTMS in beeld gebracht, inclusief eventuele beheersmaatregelen om verdere
vertraging te beperken.

Pagina 11 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

Tabel 4.1: Migratiestappen ERTMS in Nederland
Mijlpalen
Beheerprocessen en systemen
Migratiestap 1: ketenbeheer gereed voor
operatie
Migratiestap 2: logistieke keten gereed voor
operatie
Materieelombouw
Migratiestap 3: Naar ERTMS omgebouwd
reizigersmaterieel start commerciële inzet op
ATB-infrastructuur
Migratiestap 4: Naar ERTMS omgebouwd
goederenmaterieel start commerciële inzet op
ATB-infrastructuur
Migratiestap 7: Start commerciële inzet
opgewaardeerd materieel in de operatie in het
buitenland

Criterium voor
migratiestap
Ketenbeheer
operationeel
Logistieke
systemen
omgebouwd

2021

2024

First in class eerste
serie toegelaten

2022-2023

First in class eerste
serie toegelaten

2022-2023

First in class eerste
serie toegelaten

2022-2023

Opgeleid personeel doet ervaring op met ERTMS
Migratiestap 5: Ervaringsleren personeel
Opgeleid personeel
gestart op geharmoniseerd baanvak Hanzelijn
gaat rijden
Migratiestap 6: Ervaringsleren personeel
gestart op geharmoniseerd baanvak
Opgeleid personeel
Amsterdam-Utrecht
gaat rijden
Opgeleid personeel doet ervaring op met ERTMS level 2, baseline 3
Migratiestap 8: Start commerciële operatie op
Reeds opgeleid
proefbaanvak Hanzelijn/Lelystad met ERTMS
personeel gaat
level 2 dual signalling (baseline 3)
rijden
Rijden onder ERTMS level 2 – only
Migratiestap 9: Start commerciële operatie op
Kijfhoek – Roosendaal – Belgische grens met
ERTMS level 2 only
Migratiestap 10: Start commerciële operatie
op OV SAAL (oost) met ERTMS level 2 only

Planning
6.3.

Reeds opgeleid
personeel gaat
rijden
Reeds opgeleid
personeel gaat
rijden

Start exploitatie overige baanvakken
Hoofddorp – Schiphol – Duivendrecht (OV SAAL west)
Utrecht – Meteren
Roosendaal – Den Bosch
Eindhoven – Venlo – Duitse grens
Meteren – Eindhoven

2022-2023

2022-2023

2026-2026

2026-2028
2027-2029

2028-2029
2028-2029
2028-2030
2029-2031
2030-2031

Pagina 12 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

4.2
Planning in relatie tot EU-verplichtingen en buurlanden
De TEN-T verordening (EU) nr. 1315/2013 beschrijft op welke corridors lidstaten
verplicht zijn ERTMS aan te leggen als onderdeel van het Trans-Europese Netwerk
voor Transport (TEN-T). Het European Deployment Plan (EDP – commission
implementing regulation (EU) 2017/6) voorziet in de realisatie van ERTMS op negen
kerncorridors uiterlijk in 2030, waarvan drie starten/eindigen in Nederland. In 2023
zal de Commissie de doelen evalueren en kunnen op basis van de voortgang, of op
basis van nieuwe inzichten, de tussendoelen voor 2023 en/of het eindbeeld 2030
worden aangepast. Ten opzichte van de elfde voortgangsrapportage zijn er geen
ontwikkelingen in de mijlpalen in tabel 4.2.
Tabel 4.2: Overzicht Nederlandse trajecten op TEN-T corridors
Opdrachtgever

Trajecten

Planning 6.3.

Rhine – Alpine: Amsterdam/Rotterdam naar Genua
Nederland
Rotterdam Maasvlakte – Kijfhoek
Nederland
Rotterdam – Zevenaar – Duitse grens (Betuweroute)
Duitsland
Nederlandse grens – Emmerich – Oberhausen

Gereed
Gereed
> 2026*

North sea – Mediterranean: Amsterdam/Rotterdam naar Marseille, Cork/Glasgow
Nederland
Rotterdam Maasvlakte – Kijfhoek
Gereed
Nederland
Kijfhoek – Roosendaal – Belgische grens
2026-2028
België
Nederlandse grens – Essen – Antwerpen
2020
North sea – Baltic: Amsterdam/Rotterdam naar Warschau en Tallinn
Nederland
Amsterdam / Rotterdam – Utrecht – Amersfoort - Deventer –
Oldenzaal – Duitse grens
Duitsland
Nederlandse grens – Berlijn

Na 2030
Nog niet
ingepland

Overige Europees verplichte TEN-T Corridors (Kernnetwerk 2030)
Nederland
Amsterdam Westhaven – Centraal – Amsterdam Bijlmer
Nederland
Amsterdam Bijlmer – Utrecht
Nederland
Amsterdam Riekerpolder – Amsterdam Centraal
Nederland
Utrecht Centraal
Nederland
Utrecht – Meteren (aansluiting Betuweroute)
Nederland
Utrecht - Arnhem – Zevenaar
Nederland
Vlissingen – Roosendaal
Nederland
Den Haag – Rotterdam

Na 2030
Gereed
Na 2030
Na 2030
2028-2029
Na 2030
Na 2030
Na 2030

Overige grensovergangen: omleiding Betuweroute
Nederland
Eindhoven – Venlo – Duitse grens
Duitsland
Nederlandse grens – Kaldenkirchen – Keulen

2029-2031
2023

* Afhankelijk van voortgang tracé/MER-procedures in Duitsland. In de Kamerbrief over de voortgang van het
spoorgoederenvervoer en Betuweroute van 18 juli 2019 (Kamerstukken II 2018/19, 29984, nr. 858) staat
dat te verwachten is dat de aanleg van het Derde spoor niet voor 2026 zal zijn afgerond.

Pagina 13 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

5

Risicomanagement en toetsing binnen het programma ERTMS

De omvang, complexiteit en looptijd van het programma ERTMS betekent dat er
altijd sprake zal zijn van onzekerheden, zoals ontwikkelingen in de technologie of de
keuzes die andere landen maken. Daarbij is een beheerste en stapsgewijze aanpak
gebaseerd op bewezen technologie van belang. Dit biedt de kans tijdig bij te sturen
als voortschrijdend inzicht daar aanleiding voor geeft. Deze langetermijnopgave
voor de sector kent vele risico’s en kansen. Door intensieve afstemming en
communicatie worden risico’s gesignaleerd en kunnen adequate maatregelen
worden getroffen om risico’s te vermijden of de gevolgen te beperken. Het is daarbij
belangrijk dat interne, maar vooral ook externe partijen periodiek de peilstok in het
programma ERTMS steken om risico’s te ontdekken, hierop bij te sturen en te
verzekeren dat een verantwoorde en doelmatige uitrol plaatsvindt (H5.2 Toetsing).
Risico’s per ongewenste topgebeurtenis
Zoals aangekondigd in de elfde voortgangsrapportage heeft de programmadirectie
ERTMS gewerkt aan een nieuwe systematiek om over risico’s te rapporteren. Dit
sluit aan bij de aanbeveling van de ADR in het accountantsrapport bij de achtste
voortgangsrapportage (Kamerstukken II 2017/18, 33652, nr. 62) om te kiezen voor
een thema-indeling, waardoor koppelingen van risico's met producten, projecten en
verantwoordelijkheden zichtbaar worden. Om de risico’s die zich op verschillende
niveaus binnen het programma voordoen met elkaar te kunnen verbinden is een
structuur van tien Ongewenste Topgebeurtenissen (OTG’s) opgesteld (A tot en met
J) die direct bepalend zijn voor het behalen van de programmadoelen. Voor de
ongewenste topgebeurtenissen zijn ca 30 clusters van risico’s gedefinieerd die de
primaire oorzaak vormen voor het mogelijk optreden van de ongewenste
gebeurtenissen. De gezamenlijke clusters bevatten honderden individuele risico’s die
door de implementatie-organisaties binnen de projecten gevolgd en beheerst
worden.
In de afgelopen verslagperiode is gewerkt aan de ontwikkeling van een
risicomanagement methode die aansluit bij de organisatie en governance tijdens de
realisatiefase. Dit ter borging en uniformering van de werkwijze en structuur van
risicomanagement binnen het programma ERTMS. Zo is de OTG-structuur met
onderliggende primaire oorzaken en daaronder liggende specifieke risico’s opgezet
en wordt deze nu kwalitatief verder uitgewerkt. In de komende periode wordt ook
de kwantitatieve uitwerking opgepakt. Hierbij wordt gekeken of en hoe ik aan uw
verzoek tegemoet kan komen om te rapporteren over risico’s >10 mln.
Er is een beoordeling toegekend op basis van vijf kleuren gegeven de zwaarte van
de clusters van risico’s:
• Paars: Een actueel probleem waarbij hulp van de opdrachtgever / stuurgroep
ERTMS is gewenst;
• Rood: Een actueel probleem dat door de programmadirectie ERTMS wordt
beheerst;
• Oranje: Een zorg die om verhoogde waakzaamheid en beheersing vraagt bij de
programmadirectie ERTMS;
• Groen: Een aandachtspunt dat momenteel niet tot een knelpunt leidt;
 Grijs: De impact van dit risico kan aan meerdere oorzaken worden gekoppeld. Om
dubbeling te voorkomen zijn deze weergegeven bij een andere ongewenste
topgebeurtenis.

Pagina 14 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

Risico’s in relatie tot andere hoofdstukken van de voortgangsrapportage
De geclusterde risico’s met gevolgen in tijd hebben invloed op de bandbreedte die is
gehanteerd in de planning (H4.1 Planning). Risico’s met financiële gevolgen vormen
de onderbouwing voor de benoemde risico’s in de post onvoorzien (H6.1.3).
Exogene en endogene risico’s
De risico’s in deze voortgangsrapportage zijn voor het programma ERTMS; het
programma kan hierop beheersmaatregelen treffen en bij het optreden wordt het
gevolg in beginsel uit het programmabudget gefinancierd. Het programma kent ook
exogene risico’s. Dit zijn risico’s die buiten de (te beheersen) scope van het
programma vallen, maar wel gevolgen kunnen hebben voor kostenposten en/of de
planning van het programma. Bijvoorbeeld: wijzigingen in wet- en regelgeving,
beschikbare capaciteit in de markt of meer prijsstijging dan verkregen
prijscompensatie. In de komende periode zal ook worden gekeken naar de
samenhang tussen exogene en endogene risico’s in relatie tot de nieuwe
systematiek binnen het programma.
5.1
Risicomanagement realisatiefase
In tabel 5.1. op de volgende pagina zijn de belangrijkste risico’s op 31 december
2019 opgenomen per ongewenste topgebeurtenis. Hieronder wordt een toelichting
gegeven op primaire oorzaken dan wel de geclusterde risico’s die paars en rood
gekleurd zijn.
A1. Organisatie en samenwerking zijn onvoldoende
De organisatie en samenwerking zijn een kritische succesfactor binnen het gehele
programma en krijgen veel managementaandacht. De belangrijke risico’s gaan over
het onvoldoende werkend krijgen van het fundament onder het programma: de
governance, het kwaliteitssysteem, het opvolgen van de BIT-aanbevelingen inzake
de decompositie van de programmascope (van de topdoelen in het programma van
eisen tot op het niveau van projecten bij de implementatieorganisaties). Als
beheersmaatregel wordt gezamenlijk een training gevolgd die specifiek is gericht om
samen te werken en daarbij om te gaan met het erkennen en bespreken van
belangen.
C1. Negatieve externe invloed op het programma ERTMS
Het programma ERTMS wordt beïnvloed door externe ontwikkelingen, zoals
ongewenste ontwikkelingen in raakvlakprojecten en -programma’s in Nederland of
invloed vanuit buurlanden en de EU over ontwikkelingen, versies en
implementatiesnelheid. De vertraging van ZuidasDok heeft impact op de planning
van ERTMS voor het baanvak Hoofddorp-Duivendrecht. Ook zijn ontwikkelingen in
het maakbaar krijgen van de dienstregeling PHS, mede doordat nieuwe
gebruikswaarden vanuit het programma ERTMS benodigd waren voor het kunnen
uitvoeren van de nieuwe maakbaarheidstoetsen, van invloed op de planning van dit
baanvak. De uitdaging is en blijft een goede synergie te bereiken tussen deze grote
spoorprojecten en programma’s. De programmadirectie ERTMS is in gesprek met
betrokken partijen om een inschatting te maken van de gevolgen van voorziene
vertragingen en beheersmaatregelen te treffen waar dat kan.

Pagina 15 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

Tabel 5.1: overzicht met ongewenste topgebeurtenissen en risico’s.

Pagina 16 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

D2. Het ontwerp, inbouw en toelating van ETCS in het materieel komt niet tijdig tot
stand.
Uit gewijzigde wet- en regelgeving vanuit Europa, het 4e spoorwegpakket, volgt dat
omgebouwde voertuigen van een materieelserie niet direct na verstrekking van de
verklaring van conformiteit in commerciële dienst kunnen worden genomen. In
plaats daarvan is er voor individuele voertuigen uit een materieelserie een
vergunning nodig. Dat zal meer tijd kosten dan voorheen. Vanuit ProRail en
vervoerders is er contact met de ILT en ERA om het probleem van doorlooptijden en
gevolgen hiervan voor de onttrekkingen te benoemen om de gevolgen te beperken.
F1. Kijfhoek – Roosendaal – Belgische grens is niet tijdig omgebouwd
Het ombouwen van de infrastructuur kan verdere vertraging oplopen indien de
contracten niet tijdig tot stand komen of het ontwerp en bouw niet conform planning
wordt gerealiseerd. Voor de start van de aanbestedingen is een subsidiebeschikking
nodig van het ministerie aan ProRail. De aansluiting tussen de projectenraming van
de implementatie-organisatie en de kaders van het programma ERTMS is nog niet
voldoende gemaakt. Het risico is dat niet tijdig genoeg aan de voorwaarden is
voldaan en de start van de aanbesteding hierop moet wachten. Het onderwerp zal
daarom worden besproken met leden van de stuurgroep ERTMS.
G2. De besluitvorming over de te nemen migratiestap duurt langer dan verwacht
In 2026 staat de oplevering van het proefbaanvak op de Hanzelijn gepland. Het
proefbaanvak moet de kans op verstoringen op de ERTMS-only baanvakken
verkleinen. Op dit moment worden er twee belangrijke risico’s ten aanzien van het
proefbaanvak gesignaleerd: de representativiteit en de duur van de proefperiode.
De kans op verstoringen op het eerste ERTMS Only baanvak zal kleiner zijn
naarmate de representativiteit van het proefbaanvak groot is en ProRail en
vervoerders het proefbaanvak langer kunnen testen om praktijkervaring op te doen.
Het in kaart brengen en verwerken van deze wijzigingen op de
programmabeslissingsdocumenten is een belangrijke beheersmaatregel op dit risico.
5.2

Toetsing

5.2.1 Auditdienst Rijk
De programmadirectie en de ADR overleggen periodiek om de aandachtspunten en
voortgang van de verbeteracties met elkaar te bespreken. Deze
voortgangsrapportage gaat vergezeld van een accountantsrapport met de jaarlijkse
controleverklaring en een rapportage van feitelijke bevindingen.
5.2.2 Onafhankelijke toetsing en advies door ECF en CIO 2
Zowel de ECF als CIO geven aan dat in de verslagperiode hard is gewerkt aan
plannen en de verdere beschrijving van het kwaliteitssysteem. Het daadwerkelijk
‘sturen en beheersen’ op basis van de in het kwaliteitssysteem opgenomen
procedures en processen behoeft nog verbetering. De ECF geeft aan dat de nadruk
daarmee meer van de ‘techniek’ achter het vormgeven van het kwaliteitssysteem
naar de programmabeheersing kan en dan met name op de aspecten effectiviteit,
efficiëntie en doelmatigheid. De CIO signaleert dat enkele belangrijke
managementacties naar aanleiding van het BIT advies niet zijn afgerond binnen de
gestelde termijn. Dit zijn met name 1.5 (apportionering), 1.7 (expliciteren van
verantwoordelijkheid van de kwaliteit en systeemintegratie) en 2.1
(kwaliteitsbeheersingsmethode opnemen in de aanbesteding). De
programmadirectie geeft aan dat de belangrijkste oorzaak hiervan voortkomt uit de
keuze om meer tijd te nemen om: (1) de system-engineeringsaanpak goed in het
2

Eigenstandige Control Functie (ECF) en Chief Information Officer (CIO).
Pagina 17 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

kwaliteitssysteem op te nemen (december 2019 gereed gekomen); (2) de
dialoogfase met de markt nodig is om tot volledige afronding van de specificaties
VIRM te komen; (3) Het ontwikkelen van een gedegen strategie bij het aanbesteden
van de infrastructuur en (4) het verwerken van de BIT-aanbevelingen in het
aanbestedingsdossier.
5.2.3. Opvolging van de BIT-acties
Begin 2019 heeft het bureau ICT-toetsing vier bevindingen en aanbevelingen voor
het programma ERTMS gepubliceerd. De programmadirectie heeft daarop 23 acties
geformuleerd (Kamerstukken II 2019/20, 33652, nr. 74). Deze maatregelen hebben
vooral betrekking op het aantrekken van extra expertise en het operationaliseren
van de aanbevolen systems-engineering aanpak om de inhoudelijke sturing van de
programmadirectie te versterken.
Van de 23 BIT-acties zijn vijftien aangemerkt als geheel of gedeeltelijk relevant voor
de start van de grote aanbestedingen, inclusief het opzetten van het
kwaliteitssysteem. Zoals aangegeven bij de elfde voortgangsrapportage worden drie
van deze vijftien aanbevelingen in samenspraak met de industrie tijdens de
dialoogfase van de aanbesteding van de VIRM nader ingevuld. In de verslagperiode
is hard naar dit punt toegewerkt teneinde de dialoogfase in januari 2020 te kunnen
starten. Eind 2019 zijn de gesprekken van het ministerie met de programmadirectie
gestart over de planning en inhoud van de externe toetsen ten aanzien van de
opvolging van de BIT-aanbevelingen.
De overige acht aanbevelingen staan los van de aanbesteding en vormen daarom
geen onderdeel van de externe toetsen. Hiervan zijn vijf aanbevelingen afgerond.
Drie aanbevelingen nemen meer tijd in beslag dan verwacht, zoals het opzetten van
de centrale organisatie voor cybersecurity. Over de opvolging hiervan zal via de
voortgangsrapportages worden gerapporteerd.

Pagina 18 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

6

Financiën van het programma ERTMS

6.1

Totaaloverzicht programmabudget

6.1.1 Programmabudget ERTMS
Het programmabudget bedraagt € 2,47 mld (inclusief BTW, prijspeil 2019). Dit
budget staat grotendeels begroot op artikel 17 van het Infrastructuurfonds. Van de
€ 2,47 mld staat € 18 mln op artikel 98 van het begrotingshoofdstuk XII voor
apparaatsuitgaven van het ministerie, zoals inhuur of opdrachten voor externe
audits. Tabel 6.1 geeft hiervan een overzicht, waarbij op artikel 17 van het
Infrastructuurfonds een onderscheid is gemaakt tussen de planuitwerkingsfase en
de realisatiefase.
Tabel 6.1: Programmabudget ERTMS
t/m
2019
2020
2021
2022
2023
2024
Totaal
2018
e.v.
11
2
1
1
1
1
1
18

x € 1 mln, inclusief BTW
HXII Infrastructuur en Waterstaat

111

64

210

134

159

223 1.553 2.454

Wv. 17.07.01 Realisatie (voorbereiding)

39

50

201

134

159

223

1.553

2.359

Wv. 17.07.02 Planuitwerkingsfase

72

14

9

0

0

0

0

95

122

66

211

135

160

224 1.554 2.472

66

211

135

160

224 1.554 2.480

A. Infrastructuurfonds

Totaal budget voor Programma ERTMS

8

17.07.02.995 Afrekening voorschotten

130

Totaal bruto-begroting

8

Bron: Najaarsnota 2019

Het programma rapporteert eind 2019 een voorziene budgetspanning van afgerond
€ 47 mln (1,7%). Deze spanning wordt voor zo’n € 20 mln veroorzaakt doordat de
prijsbijstelling vanuit het ministerie lager is dan de berekende indexering. In de
verslagperiode heeft de Europese Commissie daarnaast aangegeven de aan
Nederland beschikte CEF-subsidies deels terug te vorderen daar niet aan de
voorwaarden is voldaan (niet voor 2023 klaar).
6.1.2 Budgetmutaties sinds de programmabeslissing ERTMS (2019)
Tabel 6.2 toont een overzicht van de budgetmutaties ten opzichte van de
programmabeslissing ERTMS (d.d. 17 mei 2019). De aansluiting ten opzichte van de
voorkeursbeslissing is hierin nog eenmalig meegenomen.
Tabel 6.2: Mutatieoverzicht budget van het programma ERTMS
X € 1 mln, inclusief BTW

Totaal Bron
bedrag VGR-nr.

Toelichting

Voorkeursbeslissing

2.570

-

Basisrapportage (prijspeil 2013)

Mutaties VGR 1 t/m 10

-150

3-7, 10

Programmabeslissing

2.420

Saldo van diverse mutaties die in de periode 20142019 hebben plaatsgevonden.
Railmap 4.0 (prijspeil 2017)

Aanvulling prijsbijstelling 2018

6

11

Technische correctie prijsbijstelling 2018 (VGR 10).

Prijsbijstelling 2019

46

12

Prijsbijstelling 2019

Stand Najaarsnota 2019

2.472

Totaalbudget, inclusief BTW, prijspeil 2019. In
tabel 6.1 getoonde netto-totaalbedrag

Bron: Najaarsnota 2019

Pagina 19 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

6.1.3 Programma post onvoorzien
De totale waarde van de post onvoorzien was bij de programmabeslissing ERTMS
circa € 450 mln (incl. BTW, prijspeil 2017). Zo’n € 205 mln was gereserveerd voor
benoemde risico’s in het risicodossier en circa € 245 mln voor risico’s die nog niet in
beeld waren.
In tabel 6.3. is de ontwikkeling opgenomen van de post onvoorzien sinds de
programmabeslissing ERTMS. Er is € 26 mln gebruikt om tegenvallers op te vangen
voor niet-geraamde kosten voor investeringen bij de Verkeersleiding van ProRail en
voor dekking van meerkosten voor de CEF-upgrade van de goederenvervoerders. Er
is zo’n 22 mln bijgekomen door indexering. Hiermee komt de post onvoorzien op
€ 445 mln.
Tabel 6.3: mutaties post onvoorzien
VTW-Id*

Titel wijziging

Raming

Stand onvoorzien Programmabeslissing
VTW0007

€ 449,4

VTW0009

Onttrekking onvoorzien voor hogere kosten doorvoeren ERTMS bij
Verkeersleiding (deel 1)
Indexering post onvoorzien naar prijspeil 2018

VTW0010

Actualisatie meevaller programmakosten 2018

VTW0015

Indexering post onvoorzien naar prijspeil 2019

VTW0016

Onttrekking onvoorzien voor hogere kosten doorvoeren ERTMS bij
Verkeersleiding (deel 2)
Onttrekking onvoorzien voor CEF Upgrade project (goederen) als
gevolg van gestegen kosten.

VTW0018

- € 1,9
€ 11,2
€ 1,2
€ 9,3

Stand VGR 12

- € 5,0
- € 19,6
€ 444,7

* VTW-Id = nummers van het Voorstel tot wijziging (VTW). Som der delen kan afwijken van het
totaal door afrondingen.

6.2

Aangegane verplichtingen, uitgaven en ontvangsten

6.2.1 Aangegane verplichtingen
Tabel 6.4 geeft inzicht in de aangegane verplichtingen voor ERTMS die tot en met
31 december 2019 ten laste zijn gebracht van de Rijksbegroting. In de
verslagperiode is € 60,2 mln verplicht; waarvan € 12,5 mln voor afronding van de
planuitwerkingsfase en € 47,7 mln voor de realisatiefase. Het betreft met name
subsidieverplichtingen aan ProRail voor de organisatie en projectactiviteiten voor de
implementatie-opdracht ten aanzien van de infrastructuur (€ 41 mln) en aan NS
voor organisatie en projectactiviteiten voor de materieelombouw (€ 16 mln).
Tabel 6.4: Aangegane verplichtingen programma voor ERTMS
VGR 1 t/m 10
01-04-2014 t/m
31-12-2018

VGR 11
01-01 t/m
30-06-2019

VGR 12
01-07 t/m
31-12-2019

Totaal

12,6
12,6

0,7
0,7

-0,5
-0,5

12,8
12,8

Infrastructuurfonds
17.07.01 Realisatiefase
17.07.02 Planuitwerkingsfase

164,8
82,2
82,6

12,3
12,1
0,2

60,2
47,7
12,5

237,3
142,0
95,3

Totaal programmaverplichtingen

177,4

13,0

59,7

250,1

X € 1 mln, inclusief BTW
HXII Infrastructuur en Waterstaat
12.98 Apparaatsuitgaven

Bron: Ministerie van IenW. Som der delen kan afwijken van het totaal door afrondingen.

Pagina 20 van 21

Twaalfde voortgangsrapportage European Rail Traffic Management System (ERTMS)

6.2.2 Gerealiseerde uitgaven
Tabel 6.5 geeft inzicht in de gerealiseerde uitgaven voor ERTMS die tot en met 31
december 2019 ten laste zijn gebracht van de Rijksbegroting. In de verslagperiode
is € 44,3 mln uitgegeven. Het betreft voornamelijk € 27 mln voor de afronding van
de planuitwerkingsfase en een voorschot aan ProRail voor de coördinatieopdracht
van de programmadirectie en voor de implementatie-opdracht ten aanzien van de
infrastructuur. € 16 mln is betaald aan NS om de planuitwerkingsfase af te ronden
en voor de kosten van hun implementatie-opdracht.
Tabel 6.5: Gerealiseerde uitgaven programma voor ERTMS
VGR 1 t/m 10

VGR 11

01-04-2014 t/m
31-12-2018

01-01 t/m
30-06-2019

01-07 t/m
31-12-2019

HXII Infrastructuur en Waterstaat

11,7

0,2

0,4

12,3

12.98 Apparaatsuitgaven

11,7

0,2

0,4

12,3

103,8

19,2

43,9

166,9

39

17,7

31,8

88,5

17.07.02 Planuitwerkingsfase

64,8

1,5

12,1

78,4

Totaal programma-uitgaven

115,5

19,4

44,3

179,2

7,5

0

0

7,5

123,0

19,4

44,3

186,7

X € 1 mln, inclusief BTW

Infrastructuurfonds
17.07.01 Realisatiefase (voorbereiding)

17.07.02.9995 Terug ontvangen voorschotten
Totaal bruto programma-uitgaven

VGR 12 Totaal

Bron: Ministerie van IenW. Som der delen kan afwijken van het totaal door afrondingen.

Van de totale uitgaven op artikelonderdeel 17.07 van het Infrastructuurfonds staan
per 31-12-2019 nog te verrekenen voorschotten open van € 73,3 mln. Deze
voorschotten worden in 2020 of later verrekend met de door de ontvangers
werkelijk gemaakte kosten.
6.2.3 Ontvangsten
Tabel 6.6 geeft inzicht in de ontvangsten voor ERTMS die tot en met 31 december
2019 zijn ontvangen op de Rijksbegroting. In de verslagperiode is een bedrag van
€ 0,7 mln ontvangen; het betreft vooral ontvangsten uit Europese subsidies.
Tabel 6.6: Ontvangsten
VGR 1 t/m 10
X € 1 mln, inclusief BTW
HXII Infrastructuur en Waterstaat

VGR 11

VGR 12 Totaal

01-04-2014 t/m
01-01 t/m
01-07 t/m
31-12-2018 06-30-2019 31-12-2019

12.98 Apparaatsuitgaven

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

Infrastructuurfonds (17.07.01 + 17.07.02)

2,8

1,1

0,7

4,6

0

0

0

0

17.07.02 Planuitwerkingsfase

2,8

1,1

0,7

4,6

Totaal programma-ontvangsten

2,8

1,1

0,7

4,6

17.07.02.9995 Terug ontvangen voorschotten

7,5

0

0

7,5

10,3

1,1

0,7

12,1

17.07.01 Realisatiefase (voorbereiding)

Totaal bruto programma-ontvangsten

Bron: Ministerie van IenW. Som der delen kan afwijken van het totaal door afrondingen.

Pagina 21 van 21