Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 358

Wijziging van de Wet rechtspositie rechterlijke
ambtenaren, de Tweede Verzamelspoedwet
COVID-19 en enkele andere wetten in verband
met het treffen van een tijdelijke voorziening
voor het benoemen van
rechters-plaatsvervangers in hun
eenenzeventigste levensjaar

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 4 oktober 2023
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van het verslag van de vaste
commissie voor Justitie en Veiligheid. Ik dank de leden van de verschillende fracties voor hun inbreng en ben hun verder zeer erkentelijk voor de
voortvarende behandeling. Zoals ook vermeld in de memorie van
toelichting bij het wetsvoorstel is de regeling voor de benoeming tot
rechters-plaatsvervangers van zeventig jaar en ouder in de Tweede
Verzamelspoedwet Covid-19 (hierna: Tweede Verzamelspoedwet) op
15 juli 2023 komen te vervallen.
Hieronder ga ik in op de gestelde vragen. De vragen worden, waar
mogelijk, thematisch beantwoord. Indien leden van meer fracties een
vraag stellen over een samenhangend onderwerp, beantwoord ik de
vragen gezamenlijk. Omwille van de lengte van het verslag zijn de vragen
samengevat en verkort weergegeven.
I. ALGEMEEN
2. Uitzondering op de hoofdregel
De leden van de SP-fractie constateren dat de tekorten in de rechtspraak
voor een groot deel zijn ontstaan door een jarenlang gebrek aan structurele investeringen. Dat deze tekorten deels en tijdelijk worden opgelost
door het verhogen van de maximumleeftijd achten zij niet bepaald ideaal.
Zij vragen of de tijdelijke benoeming tot raadsheer-plaatsvervanger of
rechter-plaatsvervanger vrijwillig van aard is, zowel voor de betrokken
plaatsvervanger als voor het gerechtsbestuur.
Het gaat inderdaad om een tijdelijke benoeming voor maximaal drie jaar
die voor zowel de raadsheer-plaatsvervanger of rechter-plaatsvervanger
(hierna tezamen: rechter-plaatsvervanger) als voor het betrokken
gerechtsbestuur vrijwillig van aard is. De rechter die de leeftijd van
zeventig jaar heeft bereikt en met leeftijdsontslag als bedoeld in
artikel 46h, derde lid, van de Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren
(hierna: Wrra) is gegaan, kan in aanmerking komen voor herbenoeming

kst-36358-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

1

tot rechter-plaatsvervanger als hij dat wil. Het is vervolgens aan het
betrokken gerechtsbestuur om een aanbeveling tot benoeming te doen
aan de Raad voor de rechtspraak (hierna: de Rvdr).
Als de rechter-plaatsvervanger eenmaal is benoemd, is in het
wetsvoorstel geregeld dat hij in ieder geval wordt ontslagen als hij de
leeftijd van drieënzeventig jaar heeft bereikt. Daarnaast is hoofdstuk 6A
van de Wrra, dat onder meer strekt tot regels over het ontslag van een
rechterlijk ambtenaar, ook van toepassing op de rechtersplaatsvervangers die op grond van de regeling in het wetsvoorstel (hierna
ook: nieuwe regeling) worden benoemd. Dat betekent bijvoorbeeld dat de
rechter-plaatsvervanger op eigen verzoek kan worden ontslagen.1 Een
rechter-plaatsvervanger kan ook tussentijds door de Hoge Raad worden
ontslagen als zich een van de situaties bedoeld in Hoofdstuk 6A van de
Wrra zich voordoen. Voorbeelden daarvan zijn ziekte2 of een onherroepelijke veroordeling wegens het plegen van een misdrijf.3
3. Aanleiding voor het wetsvoorstel
3.1. De regeling in de Tweede Verzamelspoedwet
De leden van de VVD-fractie lezen dat de rechters-plaatsvervangers van
zeventig jaar en ouder 14.000 zaken op jaarbasis zullen afdoen. Zij vragen
of per rechtsgebied een inschatting kan worden gemaakt hoeveel zaken
deze groep zal afdoen. Daarnaast vragen zij naar de mogelijkheid voor
gerechtsbesturen om rechters terug te vragen voor een specifiek
rechtsgebied waar de nood het hoogst is.
Het is niet mogelijk om per rechtsgebied een inschatting te maken van het
aantal zaken die een rechter-plaatsvervanger kan afdoen. Dat heeft ermee
te maken dat het cijfer van 14.000 zaken een schatting op jaarbasis betreft.
De inzet van een rechter-plaatsvervanger van zeventig jaar en ouder kan
echter sterk verschillen per gerecht, rechtsgebied en periode. Het is aan
de afzonderlijke gerechtsbesturen hoe en waar een rechterplaatsvervanger binnen hun gerecht wordt ingezet. Een rechterplaatsvervanger kan bijvoorbeeld gedurende de gehele duur van zijn
benoeming op één rechtsgebied worden ingezet, omdat hij daarin een
bepaalde expertise met zich brengt. Het is ook mogelijk dat het gerechtsbestuur een rechter-plaatsvervanger telkens of gelijktijdig inzet op
verschillende rechtsgebieden, bijvoorbeeld omdat daar de nood het
hoogst is.
Verder gaat het gerechtsbestuur niet alleen over de inzet van de rechterplaatsvervanger binnen het betrokken gerecht, maar ook over de rechters
die zij bij de Rvdr aanbevelen voor benoeming tot rechterplaatsvervanger. In antwoord op de laatste vraag van de VVD-fractie staat
het de gerechtsbesturen daarbij vrij om bepaalde rechters die met
leeftijdsontslag zijn gegaan terug te vragen en na hun herbenoeming in te
zetten op een specifiek rechtsgebied.
De leden van de VVD-fractie vragen de regering in te gaan op de overige
maatregelen die sinds het uitbreken van COVID-19 zijn getroffen om de
achterstanden binnen de rechtspraak in te lopen. Daarbij zijn zij in het
bijzonder benieuwd naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van deze
maatregelen en of deze een structureel karakter krijgen.

1

Artikel 46h, eerste lid, van de Wrra.
Artikel 46i, eerste lid, van de Wrra.
3
Artikel 46m, eerste lid, van de Wrra.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

2

Naar aanleiding van de uitbraak van COVID-19 en de daarop genomen
overheidsmaatregelen zijn in 2020 in de Tijdelijke wet COVID-19 Justitie
en Veiligheid (hierna: Tijdelijke wet) onder meer voorzieningen getroffen
om de continuïteit van de rechtspraak te kunnen borgen. Deze voorzieningen waren, kort samengevat, het gebruik van de verlenging van de
ondertoezichtstelling van een minderjarige, het gebruik van videoconferentie in het bestuurs-, civiel- en strafrecht en het telehoren of verhoren in
strafzaken. Daarnaast zijn er ook maatregelen getroffen binnen de
geldende regelgeving, voornamelijk in de strafrechtketen.4 Inmiddels zijn
de voorzieningen uit de Tijdelijke wet komen te vervallen en zijn de
achterstanden in de rechtspraak ten gevolge van de uitbraak van
COVID-19 grotendeels ingelopen.5
In het aan uw Kamer aangeboden rapport van Pro Facto van 1 september
20226 is onderzocht of bepaalde voorzieningen uit de Tijdelijke wet of
elementen daarvan permanent konden worden geregeld. Bij brief van
11 april 20227 heb ik uw Kamer geïnformeerd dat voor een van de
belangrijkste van deze voorzieningen, het gebruik van videoconferentie in
het bestuurs- en civielrecht, een structurele wettelijke regeling nader
wordt uitgewerkt. In deze brief is uw Kamer ook geïnformeerd over de
mogelijkheden die het Besluit videoconferentie nu al biedt om videoconferentie binnen het strafrecht in te zetten. Er zijn op dit moment geen
plannen om andere voorzieningen uit de Tijdelijke wet op het gebied van
de rechtspraak structureel te regelen.
Maatregelen die binnen de geldende regelgeving zijn getroffen, zijn onder
meer de aanpak van de geïntensiveerde OM-strafbeschikking en het
enkelvoudig behandelen van strafzaken die doorgaans door de
meervoudige kamer zouden worden behandeld. De aanpak van de
geïntensiveerde OM-strafbeschikking wordt nog steeds toegepast. De
toepassing van de OM-strafbeschikking en het beleid hierover is
overigens een autonome bevoegdheid van het Openbaar Ministerie
(hierna: het OM). Het afhandelen van zaken door de enkelvoudige kamer
in plaats van de meervoudige wordt voortgezet onder de gezamenlijke
aanpak om de strafrechtketen te ontlasten. Ik heb uw Kamer hierover
geïnformeerd bij brief van 13 april 2023.8
Parallel aan de getroffen maatregelen ten gevolge van de uitbraak van
COVID-19 is de rechtspraak in 2020 gestart met het programma Tijdige
Rechtspraak. De looptijd van het programma zou aanvankelijk tot 2023
duren, maar is verlengd tot eind 2025. Het doel van het programma is het
verkorten van de doorlooptijden en het beter informeren van rechtszoekenden over de verschillende stappen in een procedure. Hiertoe worden
de werkprocessen doorgelicht en verbeteringen en versnellingen
doorgevoerd. Zo wordt het roosteren en inplannen van zaken verder
geprofessionaliseerd en de managementinformatie zodanig ingericht dat
meer inzicht ontstaat over de bestaande werkvoorraden en de gerealiseerde doorlooptijden. Verder is de rechtspraak in 2021 gestart met de
landelijke inloopkamer. Rechtbanken kunnen de hulp van de inloopkamer
inschakelen om achterstanden op het gebied van bestuursrecht, civiel

4

Over de aanpak van de achterstanden ten gevolge van COVID-19 in de strafrechtketen heb ik
uw Kamer geïnformeerd bij brieven van 25 juni 2020, 18 september 2020, 10 mei 2021 en
19 november 2021, Kamerstukken II, 29 279, nrs. 601, 614, 651 en 686.
5
Jaarverslag 2021 van de Raad voor de rechtspraak van 26 april 2022, p. 22 en p. 28.
6
Rapport van Pro Facto van 1 september 2022, «Ervaringen met elementen uit de tijdelijke
COVID-19-wetgeving Justitie en Veiligheid».
7
Kamerstukken II 2021/22, 29 279, nr. 709.
8
Kamerstukken II 2022/23, 29 279, nr. 780.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

3

recht en strafrecht weg te werken. De inloopkamers hebben in 2022 ruim
17.000 zaken voor verschillende gerechten afgehandeld.9
3.2. Achterstanden en capaciteit in de rechtspraak
De leden van de VVD-fractie denken dat het belangrijk is dat rechtersplaatsvervangers van zeventig jaar en ouder naast het afdoen van zaken
ook kunnen worden ingezet om rechters-in-opleiding (hierna: rio’s) op te
leiden. Zowel de leden van de VVD-fractie als die van de D66-fractie
vragen of het wetsvoorstel in die mogelijkheid voorziet. De leden van de
D66-fractie vragen of in dat geval extra opleidingsplaatsen kunnen
worden gerealiseerd.
Het wetsvoorstel is gericht op de inzet van rechters-plaatsvervangers van
zeventig jaar en ouder bij de afdoening van zaken, zodat de achterstanden
daarin sneller kunnen worden ingelopen. Deze groep beschikt over veel
werkervaring waardoor zij op korte termijn efficiënt daaraan een bijdrage
kunnen leveren. Hoewel minder gebruikelijk, zouden deze rechtersplaatsvervangers ook kunnen worden ingezet als praktijkopleiders van
rio’s. Zij moeten dan wel beschikken over een (actuele) certificering als
praktijkopleider. Dit gaat waarschijnlijk wel ten koste van de inzetbaarheid
van de betreffende rechter-plaatsvervanger bij de afdoening van zaken.
Het is daarom de vraag of de inzet van de rechter-plaatsvervanger als
praktijkopleider altijd de meest efficiënte is. Het is aan het betrokken
gerechtsbestuur om die afweging te maken, aangezien zij beslissen over
hoe en waar de rechter-plaatsvervanger wordt ingezet.
Verder is het niet mogelijk om extra opleidingsplaatsen te realiseren, zo
antwoord ik de leden van de D66-fractie. Zoals zij terecht opmerken, heeft
de rechtspraak te kennen gegeven dat met 130 opleidingsplaatsen per jaar
de grenzen van de opleidingscapaciteit zijn bereikt. Dat heeft niet alleen te
maken met de beschikbare capaciteit bij de gerechten, maar ook die bij
het Studiecentrum Rechtspleging (hierna: het SSR), het opleidingsinstituut van de rechtspraak en het OM. De inzet van rechtersplaatsvervangers van zeventig jaar en ouder als praktijkopleider bij de
gerechten betekent niet dat de capaciteit van de SSR ook groter wordt.
Daarnaast is de huidige groep rechters-plaatsvervangers van zeventig jaar
en ouder relatief beperkt van omvang (19,4 fte). Zelfs als zij uitsluitend als
praktijkopleiders kunnen worden ingezet, ligt het niet voor de hand dat
daarmee de opleidingscapaciteit evenredig en substantieel binnen de
gerechten kan worden vergroot. Verder ziet de Rvdr nu geen aanleiding
om de opleidingscapaciteit verder uit te breiden, omdat met de instroom
van 130 rio’s per jaar en de rechters-plaatsvervangers van zeventig jaar en
ouder op korte termijn de leeftijdsgebonden uitstroom kan worden
opgevangen en het totaal aantal rechters in de komende jaren geleidelijk
zal toenemen. De Rvdr voorziet in 2024 een evaluatie van het opleidingsen selectiestelsel.10
De leden van de CDA-fractie constateren dat voortvarend handelen
geboden is vanwege de druk op de rechterlijke macht en het tekort aan
rechters. Zij vragen of de regering het standpunt van de Raad van State
deelt dat het niet aannemelijk is dat het laten doorwerken van rechters na
hun zeventigste levensjaar het tekort aan rechters in drie jaar kan
wegnemen.

9
10

Jaarverslag 2022 van de Raad voor de rechtspraak van 26 april 2023, p. 28.
Kamerstukken II 2022/23, 29 279, nr. 799.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

4

De regering deelt het standpunt van de Raad van State dat het tekort aan
rechters niet door het wetsvoorstel binnen drie jaar zal zijn weggenomen.
Dat is ook niet aan de orde, omdat het wetsvoorstel erop is gericht om
tijdelijk de capaciteit binnen de rechtspraak op te hogen. Daarnaast
onderken ik dat de in het wetsvoorstel getroffen maatregel relatief beperkt
van omvang is. Ten tijde van het peilmoment in september 2022 stond het
aantal rechters-plaatsvervangers van zeventig jaar en ouder dat werkzaam
was binnen de rechtspraak gelijk aan 19,4 fte op jaarbasis. Ik ga er vanuit
dat dit ongeveer hetzelfde blijft onder de nieuwe regeling. Verwacht wordt
dat de nieuwe regeling tot medio 2029 extra capaciteit oplevert.11 In
combinatie met de instroom van 130 rio’s op jaarbasis kan daarmee op
korte termijn de leeftijdsgebonden uitstroom worden opgevangen en zal
de capaciteit in de komende jaren in ieder geval geleidelijk toenemen.
De leden van de CDA-fractie lezen de constatering van de Raad van State
dat cijfers ontbreken over de omvang van het huidige tekort aan rechters
en over de verwachte in- en uitstroom in de komende jaren. Zij vragen de
regering deze cijfers aan de Kamer te doen toekomen. Volgens de
voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR)
bedraagt het tekort zo’n 800 rechters.12
Nadat het verslag over dit wetsvoorstel op 22 juni 2023 is vastgesteld, heb
ik uw Kamer bij brief van 27 juni 202313 nader geïnformeerd over de stand
van zaken rondom het tekort aan capaciteit binnen de rechtspraak. Graag
vat ik kort samen wat daarin staat. De gemiddelde pensioenleeftijd van
rechters en raadsheren (hierna tezamen ook: rechters) ligt momenteel
rond achtenzestig jaar. Op basis van de door de Rvdr verstrekte prognoses
is de in- en uitstroom 884 respectievelijk 806 rechters in de periode 2023
tot en met 2030. Dat brengt mee dat het totaal aantal rechters in 2030 met
ongeveer 80 rechters zal stijgen. Deze verwachte toename van het aantal
rechters is vooral het resultaat van de maatregel om het aantal opleidingsplaatsen uit te breiden naar 130 rio’s op jaarbasis. Verder staat in de
memorie van toelichting14 dat de Rvdr de omvang van het tekort aan
rechters schat op ongeveer 200 fte. De Rvdr heeft mij te kennen gegeven
dat zij inschatten dat dit cijfer nog steeds actueel is. Het tekort wordt mede
beïnvloed door verschillende factoren die kunnen fluctueren, zoals de
instroom van zaken, de complexiteit daarvan en de impact van nieuwe
wetgeving.
De leden van de CDA-fractie vragen of het klopt dat het aannamebeleid
130 rio’s per jaar bedraagt voor de in- en uitstroom in de jaren 2017 tot en
met 2021, gezien de cijfers in het jaarverslag van de Rvdr.
De leden van de CDA-fractie wijzen in het kader van hun vraag op een
tabel in het jaarverslag van de Rvdr over 2021,15 waarin de in- en
uitstroom van rechterlijke ambtenaren over de jaren 2017 tot en met 2021
is weergegeven. Uit deze tabel volgt dat gemiddeld genomen 137
rechterlijke ambtenaren per jaar instromen. Deze groep bestaat niet alleen
uit rio’s, maar ook uit gerechtsauditeurs en rechters-plaatsvervangers van
zeventig jaar en ouder die op basis van een aanwijzing zijn aangesteld.
Pas sinds 2021 stromen jaarlijks 130 rio’s in.

11

Kamerstukken II 2022/23, 29 279, nr. 799, p. 2.
NRC Handelsblad, 23 februari 2023, «Rechters en officieren dreigen met toga-opstand tegen
de Minister».
13
Kamerstukken II 2022/23, 29 279, nr. 799.
14
Kamerstukken II 2022/23, 36 358, nr. 3, p. 2.
15
Jaarverslag 2021 van de Raad voor de rechtspraak van 26 april 2022, p. 69.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

5

Het lid van de BBB-fractie heeft vernomen dat strafzaken worden
geseponeerd vanwege personeelstekorten en zij spreekt hierover haar
schok uit. Zij vraagt op grond van welke criteria deze strafzaken zijn
geseponeerd en welke verdenkingen of incidenten onbestraft zijn gelaten.
Daarnaast vraagt zij onder verwijzing naar de seponering van 1.500 zaken
bij de rechtbank Gelderland of de regering naar een overzicht van dit soort
problemen bij andere rechtbanken. Zij vraagt ook om een overzicht van
seponering van niet-strafrechtelijke zaken, voor zover zich dat voordoet.
Tot slot vraagt zij hoe de regering dit in de toekomst gaat oplossen.
Allereerst is van belang dat ik geen signalen heb ontvangen dat bij andere
rechtbanken dergelijke grote sepotacties zoals bij de rechtbank Gelderland
nodig zijn. De sepotactie bij de rechtbank Gelderland in 2022 betrof 1.500
lichtere politierechterzaken, zoals belediging, verkeersovertredingen en
bezit van hennep. In veel van deze zaken waren geen slachtoffers
betrokken. Dat laat overigens onverlet dat ik de sepotactie bij de rechtbank
Gelderland zeer betreur. Ik verwijs voor meer achtergrond naar de brief
van 8 juli 202216 en de beantwoording van de Kamervragen van het lid
Mutluer op 19 september 2022,17 waarin ik uw Kamer over de sepotactie
nader heb geïnformeerd.
Seponering van zaken komt daarnaast alleen in het strafrecht voor. Een
sepot houdt in dat de officier van justitie de beslissing heeft genomen om
niet (verder) te vervolgen en de zaak dus te laten rusten. Dit is een
bevoegdheid die exclusief aan het OM is toegekend (opportuniteitsbeginsel).18
De laatste vraag van het lid van de BBB-fractie gaat over oplossingen in
de toekomst. Op grond van het coalitieakkoord wordt de justitiële keten
versterkt door te investeren in de organisaties van het OM en de rechtspraak. Hiervoor is een bedrag vrijgemaakt dat oploopt tot structureel
€ 200 miljoen per jaar. Met deze middelen kunnen deze organisaties
toekomstbestendig worden gemaakt, onder meer ten aanzien van
capaciteit, wendbaarheid (gelet op bijvoorbeeld nieuwe ontwikkelingen in
de criminaliteit), de kwaliteit van informatievoorziening, digitalisering en
innovatie en verbetering van de ketensamenwerking.19 Bij het OM wordt
onder meer € 35 miljoen structureel per jaar extra besteed aan de
informatievoorziening en € 20 miljoen aan de versterking van de eigen
organisatie, zoals de capaciteit. Bij de rechtspraak wordt onder andere
€ 42 miljoen per jaar extra besteed aan versterking van de organisatie en
kwaliteit. Ook de politie heeft er middelen bijgekregen, onder meer om de
politieorganisatie te versterken. Ik wijs in dit verband verder graag op het
antwoord dat ik heb gegeven op de vraag van de leden van de SP-fractie
naar de plannen om het tekort aan rechters duurzaam op te lossen. Deze
uiteenzetting van de door mij getroffen maatregelen staan onder het kopje
«3.3. Tijdelijk ophogen van capaciteit binnen de rechtspraak».
Daarnaast zijn er maatregelen getroffen om het functioneren van de
strafrechtketen te verbeteren. Dit wordt nader toegelicht in het antwoord
op de vraag van de leden van de VVD-fractie onder het kopje «7. Advies
en consultatie».

16

Kamerstukken II 2021/22, 29 279/33 552, nr. 728.
Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 4060.
18
Artikel 167, tweede lid, van het Wetboek van Strafvordering.
19
Kamerstukken II 2021/22, 35 925 VI, nr. 132.
17

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

6

3.3. Tijdelijk ophogen van capaciteit binnen de rechtspraak
De leden van de SP-fractie vragen waarom ervoor gekozen is om alleen
rechters-plaatsvervangers en raadsheren-plaatsvervangers onder de
reikwijdte van het wetsvoorstel te brengen.
Het wetsvoorstel regelt dat rechterlijke ambtenaren als bedoeld in
artikel 1, aanhef en onder b, onder 2° en 3°, van de Wet op de rechterlijke
organisatie (hierna: Wro) en de leden die bij de Centrale Raad van Beroep
(hierna: CRvB) en het College van Beroep voor het bedrijfsleven (hierna:
CBb) belast zijn met rechtspraak kunnen worden benoemd tot rechterplaatsvervanger of raadsheer-plaatsvervanger. Dat betekent dat de
raadsheren en raadsheren-plaatsvervangers in de gerechtshoven, de
rechters en rechters-plaatsvervangers in de rechtbanken en de raadsheren
en raadsheren-plaatsvervangers die werkzaam zijn bij de CRvB en het CBb
gebruik kunnen maken van de regeling in het wetsvoorstel.
De leden van de D66-fractie, de SP-fractie en het lid van de BBB-fractie
vragen, kort samengevat, de regering toe te lichten waarom gekozen is
voor het creëren van een tijdelijke voorziening in plaats van een structurele regeling. Daarbij merken de leden van de D66-fractie op dat ervoor
gekozen kan worden om geen gebruik te maken van een structurele
regeling als daartoe geen noodzaak is. De leden van de SP-fractie vragen
daarnaast of nagedacht wordt over verlenging van de nieuwe regeling of
dat de regeling in het wetsvoorstel een éénmalige oplossing van tijdelijke
aard is.
Er is gekozen voor een tijdelijke regeling, zodat niet vooruit wordt gelopen
op de principiële discussie over de wettelijke ontslagleeftijd van rechterlijke ambtenaren. Om tot een structurele regeling te komen die hieraan
recht doet, is het noodzakelijk om eerst de in het wetsvoorstel getroffen
voorziening te evalueren. Het wetsvoorstel voorziet daarom in een
evaluatie. Naar aanleiding van het advies van de Raad van State wordt
daarbij onderzocht of bepaalde criteria moeten worden geformuleerd om
te bepalen wie in aanmerking komt voor herbenoeming tot rechterplaatsvervanger en hoe daarbij onder meer moet worden omgegaan met
een verminderde individuele geschiktheid voor het rechtersambt die met
ouderdom gepaard kan gaan. Aan de hand van de conclusies van deze
evaluatie zal ik, in afstemming met de betrokken organisaties, onderzoeken of en zo ja, binnen welke kaders een structurele regeling mogelijk
is. Verder was het mijn voornemen om het wetsvoorstel zo spoedig
mogelijk bij uw Kamer in te dienen, omdat de oude regeling uit de Tweede
Verzamelspoedwet op 15 juli 2023 is komen te vervallen. Binnen dat
tijdsbestek was het niet mogelijk om een structurele regeling uit te werken
die recht zou doen aan de discussie over de wettelijke ontslagleeftijd.
Gelet op mijn voornemen om na de evaluatie van het wetsvoorstel te
bezien of een structurele regeling mogelijk is, ligt het niet voor de hand
om over een aantal jaar de nieuwe regeling te verlengen.20 Het
wetsvoorstel voorziet ook niet in die mogelijkheid, zo antwoord ik de
leden van de SP-fractie.
De leden van de SP-fractie vragen de regering uiteen te zetten welke
plannen er zijn om het tekort in de rechtspraak duurzaam op te lossen,
voor zowel de korte als lange termijn.

20

Kamerstukken II 2022/23, 36 358, nr. 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

7

De Rvdr heeft samen met de gerechten en het SSR het aantal opleidingsplaatsen uitgebreid naar 130 rio’s op jaarbasis.21 Het is in de afgelopen
jaren gelukt om het maximale aantal rio’s te werven. De door de Rvdr
verstrekte prognose laat zien dat daardoor in 2023 het aantal rechters in
totaal met ongeveer 60 fte zal toenemen. Hierbij zijn de (verwachte)
effecten van de inzet van de groep rechters-plaatsvervangers van zeventig
jaar en ouder meegenomen. In 2030 stijgt het totaal aantal rechters naar
verwachting met ongeveer 80 rechters. Het tekort aan rechters wordt nu
geschat op ongeveer 200 fte. Ik verwijs in dit kader graag naar mijn
antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie over de cijfers
over het tekort aan rechters onder het kopje «3.2. Achterstanden en
capaciteit in de rechtspraak». Dit betekent dat het tekort aan rechters op
de lange termijn ten dele zal afnemen. Aangezien de Rvdr te kennen heeft
gegeven dat de grenzen van de opleidingscapaciteit zijn bereikt, ligt het bij
de huidige stand van zaken niet voor de hand om meer maatregelen op
dat vlak te treffen. Wel voorziet de Rvdr in 2024 een evaluatie van het
opleidings- en selectiestelsel. Zie ook mijn antwoord op de vraag van de
leden van de D66-fractie over het realiseren van extra opleidingsplaatsen
onder het kopje «3.2. Achterstanden en capaciteit in de rechtspraak». De
rechtspraak heeft in het kader van de prijsafspraken 2023–2025 voor onder
meer het vergroten van de personele capaciteit extra financiële middelen
ontvangen. Het betreft € 13,6 miljoen in 2023, € 19,4 miljoen in 2024 en
€ 27,1 miljoen in 2025, oplopend naar € 34,8 miljoen vanaf 2027.
Verder worden er ook maatregelen getroffen om de huidige capaciteit aan
rechters op korte termijn efficiënter te benutten. Er wordt in dat kader
geïnvesteerd in het vergroten van de capaciteit aan gerechtsjuristen en
administratieve medewerkers.22 Daarnaast wordt gewerkt aan het
ontlasten van rechters en raadsheren van ondersteunende projectwerkzaamheden en managementtaken. Gerechten en hoven kunnen bovendien
bij gebrek aan voldoende zittingscapaciteit elkaar onderlinge bijstand
verlenen.23
4. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
De leden van de VVD-fractie vragen de regering waarom geen vergelijkbare regeling is getroffen voor staatsraden die bij de Afdeling
Bestuursrechtspraak van de Raad van State (hierna: de Afdeling) werken,
aangezien ook daar de doorlooptijden zijn opgelopen. Zij vragen of de
regering de inschatting deelt dat het verstandig zou zijn om een dergelijke
regeling voor staatsraden te treffen.
Zowel tijdens de voorbereiding van de Tweede Verzamelspoedwet als het
wetsvoorstel heeft de Afdeling desgevraagd te kennen gegeven dat er
geen tekort is aan staatsraden en dat zij daarom geen behoefte heeft aan
de mogelijkheid om staatsraden van zeventig jaar en ouder in te zetten bij
de afdoening van zaken. Uit het jaarverslag van de Raad van State blijkt,
zoals de leden van de VVD-fractie terecht opmerken, dat in 2022 de
gemiddelde doorlooptijd van zaken hoger was dan in de jaren daarvoor.
Naast de stijgende moeilijkheidsgraad van veel zaken is dat een gevolg
van een groot tekort aan juristen bij de directie Bestuursrechtspraak.24

21

Kamerstukken II 2022/23, 29 279, nr. 799.
Jaarverslag 2022 van de Raad voor de rechtspraak van 26 april 2023, p. 47.
23
Artikelen 46a en 62a van de Wet op de rechterlijke organisatie.
24
Jaarverslag 2022 van de Raad van State, p. 48.
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

8

De leden van de VVD-fractie vragen naar de effecten van het wetsvoorstel
op de werklast van de gerechtsauditeurs en andere juridische
medewerkers in de rechtspraak. Zij vragen of er aanvullende afspraken
nodig zijn om de werklast van deze ondersteuners te beperken.
De Rvdr heeft te kennen gegeven dat het aantal gerechtsauditeurs en
andere juridisch medewerkers door investeringen al fors is toegenomen
van 2682 fte in 2015 naar 3227 fte in 2022. Ik ga er vanuit dat de groep
rechters-plaatsvervangers van zeventig jaar en ouder ook onder de
nieuwe regeling ongeveer 19,4 fte zal vertegenwoordigen. Gelet hierop zal
de impact hiervan op de werklast van de juridische ondersteuning
verwaarloosbaar zijn. Aanvullende afspraken over het beperken van hun
werklast is daarom niet nodig.
4.3. Einde benoeming
De leden van de D66-fractie en het lid van de BBB-fractie vragen de
regering uit te leggen waarom gekozen is om aan de benoeming van een
rechter-plaatsvervanger van zeventig jaar en ouder een termijn van drie
jaar te verbinden. De leden van de D66-fractie vragen of de regering het
wenselijk acht om aan rechters-plaatsvervangers van drieënzeventig jaar
een tweede termijn te gunnen, omdat zij ook daarna nog van toegevoegde
waarde kunnen zijn voor de rechtspraak. Het lid van de BBB-fractie vraagt
in dit kader of de regering bereid is om de ontslagleeftijd van rechterlijke
ambtenaren als bedoeld in artikel 46h, derde lid, van de Wrra te verhogen.
Het wetsvoorstel regelt inderdaad dat rechters-plaatsvervangers uiterlijk
de maand volgende op die waarin zij de leeftijd van drieënzeventig jaar
hebben bereikt bij koninklijk besluit worden ontslagen. Dat betekent dat
een rechter-plaatsvervanger die op grond van de nieuwe regeling is
benoemd maximaal drie jaar het rechtersambt kan uitoefenen. Daarmee is
aangesloten bij de oude regeling in de Tweede Verzamelspoedwet en de
in artikel 3b, tweede lid, van het Besluit rechtspositie rechterlijke ambtenaren vastgestelde maximale termijn voor het vervullen van het ambt van
onder meer een rechter-plaatsvervanger. Dat neemt niet weg dat op
zichzelf genomen elke leeftijdsgrens arbitrair is. Met de leden van de
D66-fractie en het lid van de BBB-fractie ben ik het eens dat niet kan
worden uitgesloten dat een rechter-plaatsvervanger van drieënzeventig
jaar ook nog toegevoegde waarde kan hebben voor de rechtspraak.
Tegelijkertijd moet worden onderkend dat dit niet voor iedere rechterplaatsvervanger zal gelden en dat het vorderen van de leeftijd invloed kan
hebben op de individuele geschiktheid voor het rechtersambt. Met de
leeftijdsgrens van drieënzeventig jaar wordt zoveel mogelijk gewaarborgd
dat er geen geschillen zullen ontstaan over de geschiktheid van de
rechter-plaatsvervanger of dat de geschiktheid per geval moet worden
beoordeeld. Bij de evaluatie van de regeling in het wetsvoorstel zal aan de
orde komen hoe moet worden omgegaan met de verminderde individuele
geschiktheid voor het rechtersambt die met ouderdom gepaard kan gaan.
Als wordt overgegaan tot een structurele regeling, zal opnieuw moeten
worden bezien welke leeftijdsgrens het meest geschikt is.
7. Advies en consultatie
De leden van de VVD-fractie vragen of er nog meer tijdelijke voorzieningen kunnen worden getroffen in verband met het verkorten van de
doorlooptijden in de strafrechtketen en het wegwerken van de achterstanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

9

In reactie op de moties van leden Mutluer en Ellian heb ik uw Kamer bij
brief van 13 april 2023 geïnformeerd over het Actieplan strafrechtketen.25
Hieronder zal ik kort de maatregelen toelichten die in dat kader zijn
getroffen. Ik verwijs voor meer uitgebreide informatie naar de genoemde
brief. Onder het Actieplan zijn maatregelen getroffen die kunnen bijdragen
aan het verkorten van de doorlooptijden van VVC-Zaken (Veel Voorkomende Criminaliteit). Deze zaken vormen 70% van het totaal aan
strafrechtzaken. De maatregelen gaan over de inzet van het snelrecht in
alle arrondissementen, een betere benutting van het snelrecht, procesverbeteringen binnen de «Zorgvuldig, Snel en op Maat-aanpak», en in
aansluiting hierop procesaanpassingen in de tenuitvoerlegging, waardoor
straffen sneller en effectiever worden toegepast. Daarnaast worden veel
zaken door de enkelvoudige kamer van de gerechten afgedaan in plaats
van de meervoudige kamer, wat leidt tot een snellere afdoening van
zaken. Verder wordt in toenemende mate gebruik gemaakt van procesafspraken tussen het OM en de verdediging/verdachte. Ondersteunend aan
de aanpak van de voorraden heeft het Bestuurlijk Ketenberaad26 ketenbrede normen voor doorlooptijden vastgesteld op geprioriteerde
zaakstromen. Het Bestuurlijk Ketenberaad monitort de voortgang in het
behalen van deze normen.
Verder is de rechtspraak in 2020 gestart met het programma Tijdige
Rechtspraak. Ik verwijs naar mijn antwoord op de vraag van de leden van
de VVD-fractie over de maatregelen die sinds het uitbreken van COVID-19
zijn getroffen om de achterstanden binnen de rechtspraak in te lopen. Dit
is terug te vinden onder het kopje «3.1. De regeling in de Tweede
Verzamelspoedwet».
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Nederlandse Verenging voor
Rechtspraak (hierna: NVvR) zich op het standpunt stelt dat het wenselijk
zou zijn als voor officieren van justitie een soortgelijke regeling als die in
het wetsvoorstel voor rechters van zeventig jaar en ouder wordt getroffen.
Zij vragen of de regering hierop alsnog kan ingaan, aangezien zij in de
memorie van toelichting geen reactie hierop lezen. Verder vragen de
leden van de VVD-fractie wat de financiële gevolgen en die voor de
uitvoering zouden zijn als wordt overgegaan tot een soortgelijke regeling.
Heeft de regering het voornemen om met de NVvR te kijken naar de
mogelijkheid om medewerkers van het OM na hun pensioengerechtigde
leeftijd te laten doorwerken.
De organisatie van het OM, waaronder de capaciteit, wordt momenteel al
versterkt met financiële middelen die op grond van het coalitieakkoord
beschikbaar zijn gesteld. Ik verwijs in dit verband naar het antwoord op
het lid van de BBB-fractie onder het kopje «3.2. Achterstanden en
capaciteit in de rechtspraak». Verder heeft het OM geen signaal afgegeven
dat er alternatieve maatregelen nodig zijn, zoals het langer laten
doorwerken van officieren of andere medewerkers. Daarom is er geen
onderzoek gedaan naar de consequenties van een dergelijke maatregel en
is er ook geen voornemen om met de NVvR in gesprek te gaan op dit
punt.
De leden van de VVD-fractie wijzen erop dat zich bij het OM een forse
onderuitputting van de apparaatsuitgaven ter hoogte van € 15 miljoen
voordoet. De leden vragen naar de reactie van de regering hierop en naar

25
26

Kamerstukken II 2022/23, 29 279, nr. 780.
Dit ketenberaad is een strategisch beraad waarin organisaties uit de strafrechtketen en het
Ministerie van Justitie en Veiligheid afspraken maken over de samenwerking en prestaties van
de strafrechtketen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

10

toelichting of de onderuitputting kan worden gebruikt voor maatregelen
voor werving en behoud van OM-medewerkers.
De onderuitputting van de apparaatsuitgaven bij het OM bedroeg in 2022
€ 16,8 miljoen. Deze onderuitputting is grotendeels veroorzaakt door
vertraging in de bouw van het nieuwe IV-systeem (ad. € 10 miljoen) en
doordat in 2022 de CAO rechterlijke macht niet is afgesloten. Naar
verwachting zal dat met terugwerkende kracht alsnog tot uitgaven in 2023
leiden. De onderuitputting is daarom geen (structurele) meevaller, maar
van tijdelijke aard en nodig om de uitgaven in 2023 te dekken. Deze
bedragen zijn via de eindejaarsmarge-regeling naar 2023 verschoven,
waardoor deze middelen niet kunnen worden ingezet voor andere
doeleinden.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de NVvR erop heeft gewezen dat
een senior rechter die na het bereiken van de ontslagleeftijd wordt
benoemd tot rechter-plaatsvervanger met een aanwijzing ook als senior
rechter zou moeten worden beloond. Zij vragen of het niet meer passend
en geboden is om binnen de beschikbare middelen voor de rechtspraak in
te zetten op het stimuleren van het behouden van jonge rechters in plaats
van het extra belonen van rechters-plaatsvervangers van zeventig jaar en
ouder, die een ruime pensioenuitkering genieten.
Ik heb geen aanwijzingen dat het rechtersambt voor jonge rechters niet
aantrekkelijk genoeg zou zijn. De belangstelling voor de opleiding tot
rechter is groot en het lukt ieder jaar om de maximale capaciteit aan rio’s
te werven. Daarnaast bedraagt de uitstroom van rechters ongeveer 1%,
uitgezonderd de uitval tijdens de opleiding en de leeftijdsgebonden
uitstroom. Onder deze omstandigheden zie ik op dit moment geen
aanleiding om hierover in gesprek te gaan met de NVvR.
De leden van de VVD-fractie merken op dat in het recentelijk afgesloten
arbeidsvoorwaardenakkoord voor de rechterlijke macht een regeling voor
verlofsparen en een aanvullende overgangsregeling zijn getroffen voor
rechters die gebruik maken van of zicht hadden op de Partiële Arbeidsparticipatie Senioren (PAS)-regeling. Dit zorgt ervoor dat het financieel
relatief aantrekkelijk blijft voor rechters om minder dagen per week te
werken. In het akkoord zijn voor zover bekend geen maatregelen
afgesproken die eraan bijdragen dat het aantrekkelijker wordt om méér
uren per week te gaan werken. Zij vragen of de regering hun inschatting
deelt dat de werkdruk binnen de rechtspraak aanzienlijk zou kunnen
worden verlaagd en de doorlooptijden zouden kunnen worden verkort als
meer rechters voltijds zouden (blijven) werken. Kan bij de Rvdr worden
nagevraagd of zij in dat kader erop inzetten om rechters desgewenst meer
uren te laten werken. Verder vragen de leden van de VVD-fractie naar het
standpunt van de regering over een meerurenbonus of een tegemoetkoming voor rechters die geen gebruik maken van de
PAS-(overgangs)regeling.
Rechters en raadsheren hebben momenteel gemiddeld een aanstelling
van 0.93 fte. De Rvdr heeft desgevraagd te kennen gegeven dat het
toekennen van een extra bonus niet tot een verdere verhoging van de
gemiddelde aanstelling zal leiden. Het is bovendien de vraag of en in
hoeverre een verhoging van de aanstelling leidt tot een lagere werkdruk
en kortere doorlooptijden. Overigens kan een rechter altijd verzoek
indienen om zijn arbeidsduur te laten wijzigen.27 In dat geval wordt het
salaris dienovereenkomstig aangepast. Verder krijgen rechterlijke

27

Artikel 3, tweede lid, van het Besluit rechtspositie rechterlijke ambtenaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

11

ambtenaren vanaf 1 januari 2024 ongeacht hun leeftijd jaarlijks 64
IKB-uren bij een volledige aanstelling van gemiddeld 36 uur per week.28
II. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel VI
De leden van de SP-fractie vragen waarom ervoor is gekozen om het
betrokken bestuur van het gerechtshof of de rechtbank slechts één dag de
tijd te geven na inwerkingtreding van deze wet om een aanbeveling aan
de Rvdr te doen. Zij achten dit te strikt en vragen de regering deze termijn
te veranderen naar een maand na inwerkingtreding.
De vraag van de leden van de SP-fractie gaat over de termijn voor het
betrokken gerechtsbestuur om een aanbeveling te doen aan de Rvdr voor
de benoeming van de rechters die onder de reikwijdte van het overgangsrecht van het wetsvoorstel vallen. Alleen rechters die drie tot negen
maanden voor de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel met
leeftijdsontslag zijn gegaan, kunnen op grond van het overgangsrecht
alsnog gebruik maken van de nieuwe regeling. Het is de verwachting dat
het om een relatief kleine groep zal gaan.
Ik deel het standpunt van de leden van de SP-fractie dat de termijn van
één dag na inwerkingtreding van het wetsvoorstel te strikt is. Daarom bied
ik uw Kamer gelijktijdig met dit verslag een nota van wijziging aan. In
overeenstemming met de Rvdr wordt vorenbedoelde termijn verruimd
naar twee weken na inwerkingtreding van het wetsvoorstel. Met deze
termijn wordt geborgd dat enerzijds zo snel mogelijk de aanbevelingen tot
benoeming van rechters-plaatsvervangers worden doorgezet naar de Rvdr
en anderzijds dat rekening kan worden gehouden met onvoorziene
omstandigheden. Hierbij is in aanmerking genomen dat het betrokken
gerechtsbestuur, ongeacht of de termijn een dag, twee weken of een
maand bedraagt, de aanbevelingen op zichzelf al in beginsel voor de
inwerkingtreding van het wetsvoorstel zal moeten opstellen. De termijn
van twee weken ziet dus alleen op de administratieve handeling van het
doorzetten van de aanbevelingen naar de Rvdr.
De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind

28

Circulaire uitvoering arbeidsvoorwaardenovereenkomst rechterlijke macht 2022–2024, p. 11
(niet gepubliceerd).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 358, nr. 6

12