Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 650

Voorstel van wet van de leden Bergkamp, Van
den Hul en Özütok tot wijziging van de
Algemene wet gelijke behandeling ter nadere
invulling van het verbod om ongeoorloofd
onderscheid te maken op grond van geslacht
(Wet verduidelijking rechtspositie transgender
personen en intersekse personen)

Nr. 6

MEMORIE VAN TOELICHTING ZOALS GEWIJZIGD NAAR
AANLEIDING VAN HET ADVIES VAN DE AFDELING ADVISERING
VAN DE RAAD VAN STATE
I. ALGEMEEN DEEL
1. Inleiding
Het voorliggende initiatiefwetsvoorstel beoogt de wettelijke bescherming
tegen het ongeoorloofd onderscheid maken op grond van geslacht, die
voortvloeit uit de Algemene wet gelijke behandeling (Awgb), nader uit te
werken en te expliciteren. Daarmee worden mogelijke interpretatieverschillen over de toepasselijkheid van de Awgb weggenomen. Het
wetsvoorstel wil benadrukken dat de Awgb van toepassing is op het
volledige spectrum aan variaties van de discriminatiegrond geslacht, en
zo duidelijk maken dat de Awgb eveneens bescherming biedt tegen het
ongeoorloofd onderscheid maken op grond van een ieders geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie.
Hoewel er strikt juridisch beschouwd geen noodzaak bestaat om de
gronden geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie toe te
voegen aan de Awgb, is er wel een maatschappelijk belang om de
discriminatie van transgender personen en intersekse personen buiten
enige twijfel te stellen en meer zichtbaar uit te dragen. De voorgenomen
explicitering en vermelding in de wet vergroot de rechtszekerheid. Tevens
wordt – ook voor normadressaten – de kenbaarheid van de reikwijdte van
de Awgb vergroot.
2. Aanleiding en probleembeschrijving
Zichtbaar jezelf kunnen zijn. Dat is het maatschappelijke ideaal dat de
initiatiefnemers nastreven. Voor veel personen die niet voldoen aan het
binaire man/vrouw-beeld, zoals intersekse personen en transgender
personen, is dit helaas nog steeds geen dagelijkse realiteit.

kst-34650-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

1

Wetgeving beoogt het zorgvuldig beschrijven en reguleren van
maatschappelijke fenomenen. Het indelen en onderscheiden van groepen
kan hiervan een onderdeel zijn. Het is de overtuiging van de initiatiefnemers dat op het moment dat de overheid iemands psychologische of
fysieke zijn niet erkent en ondersteunt, mensen zich gedwongen kunnen
voelen om zich te conformeren aan de bestaande kaders indien zij
maatschappelijk willen functioneren. Dat geldt ook voor de indeling van
personen in de categorieën man of vrouw. Een uitgesproken organisatie
van de samenleving rondom een systeem van twee elkaar uitsluitende
opties vergroot de kans dat bestaande indelingen niet meer aansluiten bij
veranderende maatschappelijke conventies en mensen zich niet per
definitie identificeren met bestaande binaire categorieën die voor vele
jaren gegeven waren. De groep die zich niet wil conformeren wordt niet
officieel erkend en beschermd, heeft minder kans om zichzelf zichtbaar te
maken of te emanciperen. Dat kan een directe inbreuk vormen op de
persoonlijke en lichamelijke integriteit van mensen en onzichtbaarheid,
discriminatie en marginalisering in de hand werken.
2.1 Geslachtskenmerken
De term geslacht verwijst naar de fysische anatomie van een persoon. Het
biologische geslacht wordt – indien mogelijk – vastgesteld bij de
geboorte. Wetenschappelijk onderzoek toont evenwel aan dat het
biologisch geslacht meer variaties kent dan ons binaire systeem van
man/vrouw.1 Het biologisch geslacht wordt immers bepaald door
meerdere factoren zoals hormonen, anatomie en chromosomen, die in
verschillende combinaties voorkomen. Aan personen die zijn geboren met
een lichaam dat biologisch gezien niet voldoet aan de normatieve definitie
van vrouw of man refereren we met de term intersekse personen.
De fysieke geslachtskenmerken van intersekse personen zijn het meest
directe bewijs dat een deel van de mensen niet voldoet aan de binaire
categorieën man of vrouw. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 1 op de 200
mensen een intersekseconditie heeft, hetgeen neerkomt op ongeveer
85.000 Nederlanders. De bejegening van intersekse personen door
anderen kenmerkt zich vooral door ongewenste reacties die voortkomen
uit onwetendheid, ongemak en onbegrip.2
De Nederlandse regering onderschrijft de Jogjakarta Beginselen, waarin
onder meer is vastgelegd hoe mensenrechten dienen te worden toegepast
in het kader van genderidentiteit. Principle 18 onder b roept de ondertekenaars op om «Take all necessary legislative, administrative and other
measures to ensure that no child’s body is irreversibly altered by medical
procedures in an attempt to impose a gender identity without the full, free
and informed consent of the child in accordance with the age and
maturity of the child and guided by the principle that in all actions
concerning children, the best interests of the child shall be a primary
consideration.»3
De Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa stelt dat – mede
door achterhaalde en stereotiepe beelden in de zorg en het geldende
medische protocol voor intersekse personen – fundamentele rechten als
lichamelijke integriteit, reproductie en zelfbeschikking van intersekse
personen systematisch worden geschonden. Recent onderzoek van het

1

Zie bijvoorbeeld: J. Butler, Undoing Gender, Routledge, New York: 2004.
J. van Lisdonk, Leven met intersekse/DSD. Een verkennend onderzoek naar de leefsituatie van
personen met intersekse/DSD, SCP: juni 2014.
3
www.yogyakartaprinciples.org/principles_en.pdf
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

2

EU-Bureau voor de grondrechten (FRA)4 bevestigt dit beeld en komt met
een vergelijkbare conclusie.
Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat het intersekse lichaam vaak wordt
beschouwd als een medische aandoening.5 Uit dat beeld vloeit voort dat
kinderen met een intersekse lichaam op jonge leeftijd geopereerd worden
om het kind fysiek zoveel mogelijk te laten lijken op wat men in het
algemeen beschouwt als man of vrouw. Deze operaties zijn voornamelijk
niet-functioneel en louter gericht op het «passend» maken van kinderen –
daarmee de binaire categorieën vrouw en man in stand houdend. Ook in
Nederland gaven medici en pedagogen ouders veelal het advies het kind
met een intersekse lichaam sekse-stereotypisch op te voeden. Daarbij
werden het kind en diens omgeving door de artsen niet altijd volledig
geïnformeerd over de intersekse conditie van het kind.6
In Nederland is de richtlijn onder medische professionals die intersekse
personen behandelen sinds 2006 het verstrekken van volledige informatie7: Kinderen en jongeren worden in medisch gespecialiseerde centra
gefaseerd geïnformeerd, zodat de informatie aansluit bij de ontwikkeling
van het kind of de jongere. Toch geeft een aantal intersekse personen aan
nog steeds geen goede informatie over hun conditie en de behandelingen
te krijgen. De hoeveelheid informatie die artsen geven lijkt sterk te
verschillen tussen de verscheidene medische centra. Dit kan te maken
hebben met de mate waarin centra gespecialiseerd zijn in de betreffende
conditie, maar aanwijzingen waar men dan wel voor meer informatie
terecht kan, blijft soms eveneens achterwege.8 Volgens het Nederlands
Netwerk Intersekse/DSD (NNID) vinden er in Nederland nog altijd
niet-noodzakelijke operaties plaats.9 Ook het VN Comité inzake de
uitbanning van discriminatie van vrouwen (CEDAW) heeft zijn zorg
uitgesproken dat in Nederland medisch onomkeerbare geslachtsoperaties
en andere behandelingen worden uitgevoerd op kinderen met een
intersekse lichaam.10 Intersekse personen bij wie pas op latere leeftijd een
intersekse conditie wordt vastgesteld, ervaren vaak dezelfde indringende
behandeling – zonder dat zij hiervoor toestemming hebben gegeven op
basis van feitelijk beschikbare informatie.11 CEDAW geeft Nederland de
aanbeveling een gezondheidsprotocol voor intersekse kinderen te
ontwikkelen en in te voeren. Fundamentele rechten zouden daarbij het
uitgangspunt moeten zijn. Een dergelijk protocol zou moeten garanderen
dat intersekse kinderen en hun ouders juist worden geïnformeerd over
alle mogelijke interventies. Intersekse kinderen zouden, zo veel als
mogelijk, betrokken moeten worden bij de besluiten over medische

4

European Union Agency for Fundamental Rights, The fundamental rights situation of intersex
people, 2015.
5
A. Fausto-Sterling, «Of Gender and Genitals» in: A. Fausto Sterling, Sexing the Body, Gender
Politics and the Construction of Sexuality, New York: 2000, pp 45–77.
6
M.A. van Heesch, Ze wisten niet of ik een jongen of een meisje was: kennis en keuze en
geslachtsvariaties – Over het leven met en kennen van intersekse condities in Nederland
(proefschrift), Universiteit van Amsterdam: 2015.
7
J. Van Hoof en M. van der Have, 10 keer vraag en antwoord over intersekse, MOVISIE: oktober
2016.
8
J. van Lisdonk, Leven met intersekse/DSD. Een verkennend onderzoek naar de leefsituatie van
personen met intersekse/DSD, SCP: juni 2014.
9
J. Van Hoof en M. van der Have, 10 keer vraag en antwoord over intersekse, MOVISIE: oktober
2016.
10
Committee on the Elimination of Discrimination against Women, Concluding observations on
the sixth periodic report of The Netherlands, adopted by the Committee at its sixty-fifth
session (24 October–18 November 2016).
11
Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa, Human rights and intersex people, april
2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

3

interventies; de door kinderen gemaakte keuzes zouden daarbij leidend
moeten zijn.12
Het issue paper Human Rights and Intersex People van de Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa uit 201513 schetst een indringend
beeld van de gevolgen van het bovenstaande: In essentie leiden de
operaties of andere geslachtsveranderende medische interventies tot
schending van het recht op fysieke integriteit van intersekse personen.
Ook wordt hen de mogelijkheid ontnomen om een eigen genderidentiteit
te ontwikkelen. Die keuze wordt immers a priori reeds voor hen gemaakt.
De interventies verstoren vaak hun fysieke en psychologische welbevinden en leiden tot levenslange consequenties als onvruchtbaarheid,
ernstige vorming van littekenweefsel, infecties, vermindering of verlies
van seksueel genot, een aanpassing van de natuurlijke hormoonhuishouding, afhankelijkheid van medicijnen en een diep gevoel van
aantasting van hun persoonlijkheid. De Mensenrechtencommissaris roept
lidstaten op intersekse personen te beschermen in de nationale gelijkebehandelingswetgeving. De wet zou dan zo moeten worden aangepast dat
deze ook wettelijke bescherming biedt tegen het ongeoorloofd onderscheid maken op grond van geslachtskenmerken.14 De oproep van de
Mensenrechtencommissaris staat niet op zichzelf en vloeit voort uit
stellingnames van onder meer de Raad van de Europese Unie15, het
Europees Parlement16, de Raad van Europa17, de VN Hoge Commissaris
voor de Mensenrechten18 en de Special Rapporteur on torture and other
cruel, inhuman or degrading treatment or punishment van de Verenigde
Naties19 dat intersekse personen – vooral gedurende hun jeugd –
stelselmatig te maken krijgen met discriminatie en andere mensenrechtenschendingen.
Door het verbod op het ongeoorloofd onderscheid maken op grond van
geslachtskenmerken te expliciteren in de Awgb geven de initiatiefnemers
met dit wetsvoorstel uitvoering aan de oproep van de Mensenrechtencommissaris.
De onzichtbaarheid van intersekse personen in de samenleving is een
ander serieus probleem. Hun leven speelt zich vaak grotendeels af in
verborgenheid en schaamte; vaak hebben zij geen weet van hun intersekse conditie en van de medische ingrepen die zij als klein kind hebben
12

Committee on the Elimination of Discrimination against Women, Concluding observations on
the sixth periodic report of The Netherlands, adopted by the Committee at its sixty-fifth
session (24 October–18 November 2016).
13
Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa, Human rights and intersex people, april
2015.
14
Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa, Human rights and intersex people, april
2015, p.9, aanbeveling 5.
15
Raad van de Europese Unie, Guidelines to promote and protect the enjoyment of all human
rights by lesbian, gay, bisexual, transgender and intersex (LGBT) persons, Luxemburg, 24 juni
2013.
16
Europees Parlement, Report on the EU Roadmap against homophobia and discrimination on
grounds of sexual orientation and gender identity (e2013/2183(INI)), Plenaire zitting nr.
A7–0009/2014, 7 januari 2014, Straatsburg
17
Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa, Resolutie 1952 (Children’s rights to
physical integrity), Straatsburg 2013. Zie ook het commentaar «A boy or a girl or a person –
intersex people lack recognition in Europe» van de Mensenrechtencommissaris van de Raad
van Europa, 9 mei 2014.
18
VN Hoge Commissaris voor de Mensenrechten, Discriminatory laws and practices and acts of
violence against individuals based on their sexual orientation and gender identity, 19e
Vergadering van de Mensenrechtenraad, Rapport nr. A/HRC/19/41, 17 november 2011
19
Report of the Special Rapporteur on torture and other cruel, inhuman or degrading treatment
or punishment, Juan E. Méndez, 23e vergadering van de Mensenrechtenraad, Rapport nr.
A/HRC/22/53, 1 februari 2013. Zie ook paragraaf 34 en 35 van de Concluding observations on
the seventh periodic report of France van de Convention against Torture, juni 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

4

moeten ondergaan. Een diep ervaren angst voor stigmatisering en sociale
uitsluiting dwingt de meeste intersekse personen «in de kast» te blijven
wanneer zij zich bewust worden van hun intersekse lichaam. Bovendien
blijft de maatschappij overwegend onwetend over het bestaan van
intersekse personen vanwege de zeer beperkte informatie over het
fenomeen die beschikbaar is voor het grote publiek. Als een gevolg
daarvan zijn mensenrechtenschendingen van intersekse personen lange
tijd onderbelicht of zelfs onbesproken gebleven.20
Uit onderzoek naar de leefsituatie van intersekse personen in Nederland21
blijkt dat ook hier te lande schending van rechten van intersekse personen
leidt tot ongelijkheid in de domeinen die onder het toepassingsbereik van
de Awgb vallen. Het onderzoek laat onder meer zien dat intersekse
personen veel onbegrip en negatieve reacties ervaren. In sommige
gevallen leidt dit tot een verminderd psychosociaal welbevinden, hetgeen
de participatie van intersekse personen in opleiding, werk en vrije tijd
ongunstig kan beïnvloeden: Er zijn intersekse personen die aangeven dat
hun conditie heeft geleid tot een negatieve schoolbeleving, pesten en het
voortijdig afbreken van een opleiding. In het werk zijn intersekse personen
aangelopen tegen onnodige en onvrijwillige arbeidsongeschiktheidsverklaringen, aanpassing van de werkomgeving of uitsluiting van bepaalde
professies. Intersekse personen hebben in hun vrije tijd discriminatie en
uitsluiting ervaren bij (professionele en competitieve) sportbeoefening en
activiteiten waarbij zij hun lichaam zouden moeten tonen, zoals het
zwembad, het strand of de sauna.22
Het College voor de Rechten van de Mens heeft geoordeeld dat sprake is
van onderscheid op grond van geslacht als een intersekse persoon
vanwege diens intersekse conditie ongelijk wordt behandeld.23 Tegelijkertijd betwijfelt het College of intersekse personen in alle gevallen door
vigerende wetgeving worden beschermd, zo blijkt uit het verzoek van het
College aan de VN om de Nederlandse regering op te roepen hierover
meer duidelijkheid te geven.24 Het huidige wetsvoorstel neemt de
onduidelijkheid weg, door expliciet te maken dat onder onderscheid op
grond van geslacht mede wordt verstaan onderscheid op grond van
geslachtskenmerken, hetgeen de rechtszekerheid en de kenbaarheid
vergroot. Het belang van kenbaarheid is eerder benadrukt door het
College.25 Met dit wetsvoorstel zetten de initiatiefnemers een concrete
stap om de rechten van intersekse personen te eerbiedigen.

20

Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa, Human rights and intersex people, april
2015
21
J. van Lisdonk, Leven met intersekse/DSD. Een verkennend onderzoek naar de leefsituatie van
personen met intersekse/DSD, SCP: juni 2014.
22
De initiatiefnemers geven hier enkele voorbeelden van gevolgen voor participatie die door de
geïnterviewden voor het onderzoek van Van Lisdonk zijn genoemd. Op grond van de
beschikbare informatie uit eerder onderzoek en de interviews is het niet mogelijk gebleken,
om goed in beeld te krijgen in hoeverre intersekse personen frequent belemmeringen in
participatie binnen opleiding, werk en in de vrije tijd ondervinden. Een gedegen beeld van alle
condities ontbreekt en voor zover er wel gevolgen voor participatie bekend zijn, zijn de
verschillen groot. Soms zijn de gevolgen voor participatie beperkt tot de periode waarin
intersekse personen het nieuws over hun conditie moeten verwerken, waardoor het psychosociaal welbevinden tijdelijk verminderd is. Dit kan bijvoorbeeld het functioneren op school en
op het werk beïnvloeden. Soms zijn de gevolgen voor participatie langduriger en verstrekkender van aard.
23
Zie bijvoorbeeld Oordeelnummer 2014–78
24
The Netherlands Institute for Human Rights Submission to the UN Committee against Torture
on the List of issues Prior to Reporting for The Netherlands, juli 2015
25
Brief over Hoofdlijnenbrief Emancipatiebeleid 2013–2016, College voor de Rechten van de
Mens, 7 juni 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

5

2.2 Genderidentiteit en genderexpressie26
Volgens de Jogjakarta Beginselen dienen landen transgender personen
wettelijke bescherming te bieden tegen discriminatie.27 De Parlementaire
Assemblée van de Raad van Europa heeft in een resolutie over de rechten
van transgender personen aanbevolen om het verbod van discriminatie te
expliciteren.28 De Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa
roept lidstaten op discriminatie van transgender personen expliciet te
verbieden in hun nationale non-discriminatie wetgeving29 en heeft de
aanbeveling gedaan genderidentiteit op te nemen in de lijst van discriminatiegronden.30 Het Europese Parlement heeft dezelfde aanbeveling
gedaan.31 Het rapport «Trans zijn in de Europese Unie» van het EU-Bureau
voor de Grondrechten (FRA) bevat een aanbeveling aan de Europese
wetgever ervoor te zorgen dat de wetgeving discriminatie op grond van
genderidentiteit omvat. Het Bureau adviseert Lidstaten om genderidentiteit en genderexpressie als beschermde gronden mee te nemen bij
beleidsmaatregelen, actieplannen en bewustmakingscampagnes op het
gebied van mensenrechten en non–discriminatie.32 Met dit wetsvoorstel
komen de initiatiefnemers tegemoet aan dit pleidooi.
In de Hoofdlijnenbrief emancipatiebeleid 2013–2016 van 10 mei 201333 is
toegezegd dat de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
een verkenning zal opstellen met de vraag of, en zo ja hoe, het verbod van
discriminatie op grond van genderidentiteit en genderexpressie in de
Awgb kan worden geëxpliciteerd. In de mid-term review van dit beleid van
19 december 201434 is deze toezegging herhaald en is deze tevens
aangescherpt in dier voege dat de verkenning zal zien op de wijze waarop
deze gronden kunnen worden geëxpliciteerd. Voorts is daarin toegezegd
dat bij de verkenning zal worden gekeken naar onderzoek, de wettelijke
bescherming van transgender personen in andere landen en internationale aanbevelingen. In een brief van de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties van 23 juni 201635 zijn de contouren van een
beperkte wijziging van de Awgb aangekondigd.
Het College voor de Rechten van de Mens adviseerde de regering en de
Tweede Kamer al in 2013 een verbod op discriminatie wegens genderidentiteit en -expressie toe te voegen aan de Awgb. Het College benadrukt
dat het belangrijk is dat de samenleving en transgender personen weten
dat deze vorm van discriminatie verboden is.36 Het Sociaal Cultureel
26

In het wetsvoorstel verwijst «genderidentiteit» naar de diepe innerlijke overtuiging en
individuele beleving van eenieder van de eigen kunne, met inbegrip van de eigen lichaamsbeleving, die al dan niet overeenkomt met het geslacht dat bij geboorte werd toegewezen.
«Genderexpressie» verwijst naar de manier waarop iemand (onder meer door kleding, spraak
en manier van gedragen) vormgeeft aan deze genderidentiteit, en de manier waarop deze
gepercipieerd wordt door anderen. Genderexpressie omvat eveneens occasionele, of tijdelijke
vormen van uitdrukking geven aan gender.
27
www.yogyakartaprinciples.org/principles_en.pdf
28
Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Resolution 2028 (2015).
29
Council of Europe Commissioner for Human Rights, Human rights and gender identity, 2009,
p.44
30
Commissioner for Human Rights, Discrimination on grounds of sexual orientation and gender
identity in Europe, september 2011.
31
European Parliament resolution of 4 February 2014 on the EU Roadmap against homophobia
and discrimination on grounds of sexual orientation and gender identity (2013/2183(INI)).
32
Fundamental Rights Agency, Trans zijn in de Europese Unie – vergelijkende analyse van
gegevens uit de Europese LHBT enquête, samenvatting, mei 2015. Zie ook http://fra.europa.eu/
sites/default/files/fra-2015-being-trans-eu-comparative-summary_nl.pdf
33
Kamerstukken II 2012/13, 30 420, nr. 180
34
Kamerstukken II 2014/15, 30 420, nr. 211
35
Kamerstukken II 2015/16, 30 420, nr. 247
36
Brief over Hoofdlijnenbrief Emancipatiebeleid 2013–2016, College voor de Rechten van de
Mens, 7 juni 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

6

Planbureau (SCP) geeft aan dat veel transgender personen graag zouden
zien dat de overheid een expliciet verbod op discriminatie van transgender personen verankert in de wet.37
Transgender personen zijn personen die een discrepantie ervaren tussen
hun beleving of expressie van gender en het geslacht dat hen bij de
geboorte werd toegekend. Hoeveel transgender personen er in Nederland
zijn, is niet bekend en hangt bovendien af van de gehanteerde definitie.
Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat in Nederland 4,6% van de
personen die als man worden geboren en 3,2% van de personen die als
vrouw worden geboren een ambivalente genderidentiteit hebben.38 Er zijn
in Nederland naar schatting ruim 48.000 personen van 15 tot 70 jaar die
een ambivalente of incongruente genderidentiteit rapporteren in
combinatie met onvrede met het eigen lichaam en een wens tot (gedeeltelijke) aanpassing van het geboortegeslacht door middel van hormonen
en/of operaties. Op de bevolking van 15 tot 70 jaar gaat het om 0,6% van
de mannen en 0,2% van de vrouwen.39
Uit onderzoek blijkt dat niet alle transgender personen conform hun
genderidentiteit (kunnen) leven, met name uit angst voor negatieve
consequenties, onzekerheid en schaamte.40 Een aantal transgender
personen hecht er zeer aan om erkend te worden in het geslacht dat
overeenkomt met hun genderidentiteit. Anderen met een incongruente of
ambigue genderidentiteit lopen tegen het binaire seksemodel aan. In
sociaal en moreel opzicht is voor de acceptatie van een fluïde geslachtsbegrip nog een lange weg te gaan, ingebakken als het zit in onze
samenleving en onze taal om in twee statische categorieën – vrouw en
man – te denken en belang te hechten aan duidelijkheid daaromtrent. Een
incongruente of ambigue genderidentiteit kan gedoe of verlegenheid
opleveren, maar het kan ook leiden tot discriminatie.41 Transgender
personen hebben daarnaast te maken met pestgedrag en uitsluiting: zij
lopen tegen de heersende opvattingen aan over hoe mannen en vrouwen
eruitzien of horen te zien.
Het SCP heeft onderzocht dat 42% van de geïnterviewde transgender
personen in het jaar voorafgaand aan het onderzoek weleens een
negatieve reactie kreeg op het transgender zijn.42 Deze negatieve reacties
deden zich voor in de openbare ruimte, maar ook op het werk en op
school. De overgrote meerderheid van degenen die een of meer negatieve
reacties hebben gekregen in het jaar voorafgaand aan het onderzoek,
heeft daarover geen klacht ingediend of aangifte gedaan.
De arbeidsmarktpositie van transgender personen is zorgelijk. Transgender werknemers ervaren (in)directe discriminatie door hun werkgever,
met name in relatie tot hun transitie. Bijvoorbeeld wanneer zij verordonneerd worden vakantiedagen op te nemen, voor medisch niet strikt
noodzakelijk geachte ingrepen die voortvloeien uit hun transitieproces.
Anderen wordt geweigerd de bedrijfskleding te dragen die zij het meest
passend vinden in relatie tot hun genderidentiteit of genderexpressie. De
arbeidsparticipatie van transgender personen is beperkt. Waar zij wel de
37

S. Keuzenkamp, Worden wie je bent. Het leven van transgenders in Nederland, SCP: 2012, p.
87.
38
L. Kuyper en C. Wijsen, Gender Identities and Gender Dysphoria in the Netherlands, Springer
Media: 2013
39
S. Keuzenkamp, Worden wie je bent. Het leven van transgenders in Nederland, SCP: 2012, p.
87.
40
S. Keuzenkamp, Worden wie je bent. Het leven van transgenders in Nederland. Den Haag: SCP,
2012.
41
Ibid.
42
Ibid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

7

toegang tot de arbeidsmarkt vinden, werken zij vaak onder hun opleidingsniveau en een beperkt aantal uren per week. De arbeidsuitval is hoog.
Transgender personen zijn relatief vaak arbeidsongeschikt en hebben
relatief vaak een uitkering.43 Transgender personen in transitie breken
vaker dan gemiddeld (noodgedwongen) hun opleiding af.44
Uit de oordelen die het College voor de Rechten van de Mens heeft
gegeven naar aanleiding van klachten van transgender personen volgt ten
slotte dat transgender personen soms te maken krijgen met (in)directe
discriminatie, omdat in wet- en regelgeving bewust of onbewust geen
rekening is gehouden met transgender personen.45 Transgender vrouwen
in transitie hebben bijvoorbeeld geen recht op vergoedingen in de zorg
waar andere vrouwen wel recht op hebben.
De initiatiefnemers stellen voor om in de Awgb te expliciteren dat onder
onderscheid op grond van geslacht mede verstaan dient te worden het
maken van onderscheid op grond van genderidentiteit of genderexpressie.
Mede door het feit dat Nederland geen wettelijke bepalingen kent die
intersekse personen en transgender personen expliciet tegen discriminatie beschermen, is ons land gezakt op de LHBTI-rechten ranglijst van de
Europese belangenorganisatie ILGA Europe. Een groeiend aantal
EU-lidstaten heeft hun wetgeving op het gebied van geslachtskenmerken,
genderidentiteit en genderexpressie inmiddels beter op orde dan
Nederland. Daarmee dreigt Nederland zijn positie als gidsland te
verliezen. ILGA Europe heeft tijdens het IDAHO-forum 2016 in Kopenhagen laten weten dat meer aandacht voor de rechten van transgender
personen en intersekse personen noodzakelijk is om de best presterende
landen bij te houden. Met dit wetsvoorstel voorkomen de initiatiefnemers
dat de achterstand van Nederland ten aanzien van internationale
ontwikkelingen verder oploopt.46
3. Probleemaanpak
Het beginsel van gelijke behandeling en non-discriminatie is een van de
fundamentele waarden van onze democratische rechtsstaat. Alle mensen
worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren – in de woorden
van artikel 1 van de Universele verklaring van de rechten van de mens.47
Eenieder heeft dan ook aanspraak om op gelijke voet met anderen zijn
waardigheid te dragen en zijn rechten uit te oefenen. Discriminatie in de
zin van ongeoorloofd onderscheid is niet aanvaardbaar omdat en zodra
het iemand in zijn maatschappelijk functioneren belemmert. Dit rechtsbeginsel heeft zijn wortels in internationale verdragen en is uitgedrukt in
artikel 1 van de Grondwet. De Awgb beoogt bescherming te bieden tegen
discriminatie en aldus de deelneming op gelijke voet aan het maatschap43

M. Geerdinck, L. Muller, C. Verkleij en C. van Weert, Transseksuelen in Nederland. Is er sprake
van ongelijkheid? Den Haag: CBS, 2011.
44
S. Keuzenkamp, Worden wie je bent. Het leven van transgenders in Nederland. Den Haag: SCP,
2012.
45
Zie bijvoorbeeld: College voor de Rechten van de Mens 1 juli 2014, oordeel 2014–6 over een
zorgverzekeraar die in de correspondentie met hun klanten geen alternatief bood voor het
aanschrijven met «Geachte heer» of «Geachte mevrouw» dan het automatische template in de
software van de verzekeraar dat zich louter baseerde op de informatie over het geslacht zoals
dat vermeld staat in de Gemeentelijke Basis Administratie (GBA). Het College meende dat
geen rekening was gehouden houden met het daadwerkelijke geslacht van transgender
personen, waardoor deze niet hun geslachtsverandering in hun zakelijke en persoonlijke leven
kunnen laten doorwerken.
46
Voor de meest actuele stand van zaken: zie http://www.ilga-europe.org/resources/rainboweurope/2016
47
Trb , 1969, 99

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

8

pelijk leven te bevorderen. De wet werkt het grondwettelijke discriminatieverbod nader uit voor het handelen tussen burgers onderling op de in de
wet genoemde terreinen: arbeid, wonen, maatschappelijke dienstverlening, gezondheidszorg, ouderenzorg, onderwijs en (overig) openbaar
aanbod van goederen en diensten. De Awgb verbiedt daarmee discriminatie op terreinen waarop het maatschappelijk functioneren van mensen
in ernstige mate kan worden belemmerd.
In artikel 1 van de Grondwet en in de Awgb is het verbod van onderscheid
op grond van geslacht neergelegd. Uit jurisprudentie van het Hof van
Justitie van de Europese Gemeenschappen en uit oordelen van het
College voor de Rechten van de Mens vloeit voort dat dit verbod zich
tevens uitstrekt op het maken van onderscheid op grond van geslachtkenmerken, genderidentiteit en genderexpressie.48 Het College voor de
Rechten van de Mens heeft in een oordeel uit 2014 aldus verwoord wie er
een beroep kunnen doen op het verbod van discriminatie op grond van
geslacht: «Om de bescherming van de gelijkebehandelingswetgeving te
kunnen genieten is het niet noodzakelijk dat iemand wordt gediscrimineerd omdat hij/zij man of vrouw is. Ook wanneer iemands genderidentiteit in het geding is die buiten de binariteit van man en vrouw valt, kan
een beroep op de gelijkebehandelingswetgeving worden gedaan.»49
Dat discriminatie op grond van geslacht niet alleen het man of vrouw zijn
betreft, maar dat eenieder ook bescherming van de gelijkebehandelingswetgeving geniet op basis van geslachtskenmerken, genderidentiteit of
genderexpressie, staat dan ook niet ter discussie. Wel bevelen diverse
(internationale) organisaties aan het verbod om ongeoorloofd onderscheid te maken op grond van geslachtskenmerken, genderidentiteit,
genderexpressie te expliciteren in de gelijkebehandelingswetgeving, om
zodoende de rechtszekerheid en de kenbaarheid van dit verbod te
vergroten.
In veel andere Europese landen is dit ook al gebeurd. Malta en
Griekenland hebben discriminatie op grond van geslachtskenmerken,
genderidentiteit en genderexpressie expliciet opgenomen in de gelijkebehandelingswetgeving. België (Vlaanderen), Noorwegen, Zweden, Finland
en Kroatië kennen een vergelijkbaar verbod voor de gronden genderidentiteit en genderexpressie.50 Een aantal andere Europese landen kiest een
andere terminologie om in de gelijkebehandelingswetgeving aan te
duiden dat het verboden is om mensen te discrimineren op basis van hun
genderidentiteit, zoals seksuele identiteit (Duitsland, Spanje en Hongarije)
of genderidentificatie (Slowakije).51
Dit wetsvoorstel heeft als doel de toepasselijkheid van de Awgb op de
grond geslacht nader uit te werken en te expliciteren. Daarmee worden
mogelijke onduidelijkheden en interpretatieverschillen weggenomen,
hetgeen de rechtszekerheid en kenbaarheid van de reikwijdte van de wet
vergroot. In het onderhavige wetsvoorstel hebben de initiatiefnemers
48

Zie ook het rapport van de European Network of Legal Experts in the non-discrimination field,
Trans and intersex people – Discrimination on the grounds of sex, gender identity and gender
expression, European Commission, juni 2011, dat een overzicht geeft van de jurisprudentie
van het Hof van Justitie van de EU.
49
College voor de Rechten van de Mens 1 juli 2014, oordeel 2014–78. Dit oordeel betrof
overigens een klacht van een persoon met een intersekse-conditie. Dezelfde lijn is echter
daarna herhaald in een oordeel over een klacht van een transgender persoon, oordeel
2015–58.
50
Een actueel overzicht is te vinden op de website van ILGA Europe, http://www.ilga-europe.org/.
51
Zie het rapport van de European Network of Legal Experts in the non-discrimination field,
Trans and intersex people – Discrimination on the grounds of sex, gender identity and gender
expression, European Commission, June 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

9

ervoor gekozen transgender personen en intersekse personen expliciet als
categorieën te benoemen, zonder daarmee te willen suggereren dat deze
aanvullend zijn op de categorieën vrouw en man en de discriminatiegrond
geslacht aldus uit vier, elkaar uitsluitende categorieën bestaat. Het is het
doel van de initiatiefnemers te expliciteren dat eenieder beschermd is
tegen het ongerechtvaardigd maken van onderscheid op grond van
iemands bij de geboorte toegekend geslacht, later juridisch verkregen
geslacht, geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie. Het
maken van onderscheid op grond van geslacht is daarbij niet slechts
gelegen in een ongelijke behandeling tussen mannen en vrouwen, maar
ook op basis van masculiniteit en femininiteit, of op basis van genderspecifieke kenmerken en gedragingen die aan vrouwen of mannen worden
toegewezen. Het is de verwachting van de initiatiefnemers dat door het
aanpassen van de wet en het hanteren van de gangbare termen geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie meer mensen zich ervan
bewust zullen zijn dat de Awgb hen beschermt. Tegelijkertijd worden ook
normadressaten direct aangesproken op de uit de wet voortvloeiende
verplichting tot gelijke behandeling en het verbod op het maken van direct
of indirect onderscheid zonder een expliciete wettelijke uitzonderingsmogelijkheid. Daardoor zal naar verwachting ook makkelijker een beroep op
de wet worden gedaan. De initiatiefnemers worden in die verwachting
ondersteund door het College van de Rechten van de Mens.52
De initiatiefnemers willen de genoemde doelen bereiken door in de tekst
van de wet te expliciteren dat geslachtskenmerken, genderidentiteit en
genderexpressie onder de grond geslacht.
4. Verhouding tot andere wetgeving
Dit wetsvoorstel expliciteert voor de discriminatiegrond geslacht wie een
beroep kan doen op de Awgb. Het voorstel beoogt geen hernieuwde
beoordeling van de vigerende onderlinge verhouding van de grondrechten op non-discriminatie, vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, de vrijheid van vereniging, het recht op eerbiediging van de
persoonlijke levenssfeer en de vrijheid van godsdienst (resp. artikelen 1, 6,
8, 10 en 23 van de Grondwet), voor zover van belang voor de terreinen die
dit wetsvoorstel bestrijkt. In het wetsvoorstel staat het verbod van direct
of indirect onderscheid op grond van geslacht voorop. Direct onderscheid
op deze grond is verboden; indirect onderscheid is alleen toegestaan
indien daarvoor een objectieve rechtvaardiging bestaat.
5. Gevolgen
Omdat geen materiële wijziging van de wetgeving is beoogd maar
uitsluitend een verduidelijking, bestaat er in beginsel geen noodzaak om
naast de Awgb andere wet- en regelgeving aan te passen. Desalniettemin
past in het verduidelijken van de normstelling dat ook wordt nagedacht
over mogelijke gevolgen voor wet- en regelgeving waarin expliciet
onderscheid wordt gemaakt tussen vrouwen en mannen en een eventueel
daaruit voortvloeiende noodzaak om ook die wet- en regelgeving te
wijzigen. Daarbij gaat het om onder meer de Wet gelijke behandeling van
mannen en vrouwen, het Besluit gelijke behandeling, het Besluit
beroepsvereisten waarvoor het geslacht bepalend is en de bepalingen
waarin een onderscheid wordt beoogd tussen vrouwen en mannen die

52

Brief over Hoofdlijnenbrief Emancipatiebeleid 2013–2016, College voor de Rechten van de
Mens, 7 juni 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

10

worden genoemd in de bijlage bij het rapport «M/V en verder».53 De
lopende initiatieven op het gebied van sekseregistratie, aangekondigd in
de brief van 28 september 2015 van de Minister van Veiligheid en Justitie
aan de Tweede Kamer54, vallen buiten de reikwijdte van dit wetsvoorstel.
Opgemerkt is nog (onder andere door Transgender Netwerk Nederland)
dat, in plaats van de term «moederschap» het woord «ouderschap» zou
moeten worden gehanteerd. De initiatiefnemers stellen voor deze
discussie niet in het kader van deze wetswijziging te agenderen en de
huidige juridische situatie waarbij uit titel 1.11 BW voortvloeit dat
kinderen juridisch altijd een moeder hebben en (in de regel) een vader of
een meemoeder. «Ouder» is juridisch beschouwd niet meer of minder dan
het genus van beide begrippen. In het dagelijks spraakgebruik zal
uiteraard wel sprake kunnen zijn en blijven van «ouderschap».
Gelet op de bestaande gebondenheid van de overheid aan de
gelijkebehandelings- en non-discriminatienorm valt een significante
verzwaring van de bestuurlijke lasten door dit initiatief niet te verwachten.
Weliswaar zullen meerdere personen zich door de explicitering gesteund
voelen om een oordeel van het College voor de Rechten van de Mens of
de civiele rechter te vragen, tegelijkertijd zullen gevallen van (vermeende)
discriminatie ook tussen benadeelden en normadressaten onderling
worden opgelost, omdat de wetgeving de ruimte voor interpretatie
vermindert. Voor zover additionele lasten voor bedrijfsleven, non-profitinstellingen en particulieren zijn te verwachten vloeien deze voort uit het
nadrukkelijk oogmerk van de wetgever om discriminatie op grond van
geslacht in brede zin te verbieden.
6. Consultatie
De initiatiefnemers hebben zich bij het opstellen van het Voorstel voor
Wet en de memorie van toelichting gebaseerd op de brief van de Minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 23 juni 201655 waarin
de contouren van de wijziging van de Awgb zijn aangekondigd. Ook de
brief van het College voor de Rechten van de Mens aan de voorzitter van
de Vaste Kamercommissie voor Binnenlandse Zaken van 20 september
2016 heeft een belangrijke rol gespeeld bij de gemaakte afwegingen. Bij
de verdere uitwerking hebben de initiatiefnemers zich gebaseerd op
rapporten, beschouwingen en aanbevelingen van internationale gouvernementele organisaties als de VN, de Raad van Europa en de Europese
Unie. Ook zijn – op informele basis – de meest betrokken belangenorganisaties (Transgender Netwerk Nederland, Nederlands Netwerk
Intersekse/DSD, COC Nederland, ILGA Europe en Transgender Europe)
geconsulteerd. Hun adviezen liggen mede ten grondslag aan de door de
initiatiefnemers gemaakte juridische en beleidskeuzes.

53

M. van den Brink, J. Tigchelaar, M/V en verder, sekseregistratie door de overheid en de
juridische positie van transgenders. Utrecht Centre for European Research into Family Law
(UCERF) / WODC, Utrecht/Den Haag:2014.
54
Kamerstukken II, 2015/16, 27 859 nr. 82
55
Kamerstukken II 2015/16, 30 420, nr. 247

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

11

II. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel I
Onderdeel A (explicitering dat onder geslacht mede wordt
verstaan geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie)
Er zijn meerdere mogelijkheden om vorm te geven aan het verbod van
discriminatie van personen die zijn geboren met een lichaam dat
biologisch gezien niet voldoet aan de normatieve definitie van vrouw of
man (intersekse personen) en personen die een discrepantie ervaren
tussen hun beleving of expressie van gender en het geslacht dat hen bij
de geboorte werd toegekend (transgender personen). Bij de gemaakte
keuzes hebben de initiatiefnemers gekeken naar de duidelijkheid van de
normstelling, de wetssystematiek en de praktische hanteerbaarheid van
de norm voor diegenen die hem moeten toepassen.
De initiatiefnemers wijzen erop dat reeds bij de Wet van 15 september
2005 tot wijziging van de Algemene wet gelijke behandeling en enkele
andere wetten naar aanleiding van onderdelen van de evaluatie van de
Algemene wet gelijke behandeling, de Wet gelijke behandeling van
mannen en vrouwen en artikel 646 van Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek
(Evaluatiewet Awgb) de keus is gemaakt om verschijningsvormen van
verboden onderscheid op grond van geslacht – in dit geval zwangerschap
en moederschap – te expliciteren in de Awgb. Het onderhavige initiatief is
een volgende stap tot explicitering van de Awgb die past in de eerder
gehanteerde redeneertrant en systematiek. Daarbij is de explicitering in
lijn met advies van het College voor de Rechten van de Mens aan de
regering en de Tweede Kamer om een verbod op discriminatie wegens
genderidentiteit en -expressie toe te voegen aan de Awgb.56
De initiatiefnemers hebben gemeend dat de rechtszekerheid en daarmee
de kenbaarheid van de normstelling en de praktische hanteerbaarheid het
best wordt gediend door het toevoegen van een nieuw lid aan artikel 1.
Daardoor wordt duidelijk gemaakt dat – in lijn met de huidige jurisprudentie – de interpretatie van het begrip geslacht zich niet beperkt tot een
binaire indeling in vrouwen en mannen, maar als een continuüm dient te
worden beschouwd. Met die keuze wordt ook het risico op afbakeningsproblemen geminimaliseerd.
Het ware mogelijk geweest om geslachtskenmerken, genderidentiteit en
genderexpressie in artikel 1, lid 1 onder b en c als separate gronden te
benoemen. Voor deze optie is niet gekozen, omdat zij de rechter en het
College voor lastige interpretatieproblemen kan stellen en aanleiding kan
geven tot een ongewenst restrictieve uitleg van de grond geslacht als een
binaire indeling van mensen in vrouwen en mannen op grond van
dominante biologische kenmerken. Immers, veel personen verzetten zich
nu juist tegen deze indeling. Dit wetsvoorstel beoogt te expliciteren dat
vrouwen en mannen, en eenieder die op het man/vrouw-continuüm een
plaats inneemt die zich niet of moeilijk laat vertalen in het zijn van
«vrouw» of «man» in de klassieke opvatting van die termen, onder de
bescherming van de Awgb vallen.
Ook toevoeging aan het bestaande tweede lid van artikel 1 ligt niet voor
de hand. Het onderscheid op grond van geslachtskenmerken kan immers
zowel direct als indirect zijn (anders dan bij zwangerschap, bevalling en
56

Brief over Hoofdlijnenbrief Emancipatiebeleid 2013–2016, College voor de Rechten van de
Mens, 7 juni 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

12

moederschap, waarbij altijd sprake is van direct onderscheid). Deze lijn
van redenering wordt ook gehanteerd door het College voor de Rechten
van de Mens.57
De initiatiefnemers hebben ervoor gekozen zowel de term genderidentiteit
als de term genderexpressie op te nemen, in lijn met internationale
aanbevelingen en de keuze van een aantal andere Europese landen.
Daarbij zijn de initiatiefnemers zich ervan bewust dat voor geen van de
overige discriminatiegronden het uiten ervan of de «zijnskenmerken»
expliciet beschermd zijn: die worden begrepen onder de discriminatiegronden. De initiatiefnemers overwegen echter, dat – in tegenstelling tot
de overige discriminatiegronden – de genderexpressie van een persoon
niet altijd congruent hoeft te zijn met diens genderidentiteit. Dit betreft
niet enkel transgender personen wier uiterlijke verschijningsvorm (nog)
niet overeenkomt met hun genderidentiteit, maar ook bijvoorbeeld
androgyne personen, agender personen, genderqueer personen,
genderfluid personen, polygender personen, transgenderisten en cross
dressers. Voor het opnemen van zowel de term genderidentiteit als de
term genderexpressie pleit ook dat het in concrete zaken soms lastig valt
te ontwarren of iemand nu wordt gediscrimineerd vanwege genderidentiteit of genderexpressie. Door het opnemen van zowel genderidentiteit
als genderexpressie willen de initiatiefnemers duidelijk maken dat de wet
eveneens eenieder die niet voldoet aan de stereotiepe ideeën over hoe
mannen en vrouwen eruitzien, spreken of zich gedragen expliciet
beschermt tegen het maken van onderscheid voortkomend uit de
vooroordelen, de uitsluiting en de vormen van discriminatie waarmee zij
worden geconfronteerd. Daarbij kan gedacht worden aan personen die
zich zowel man als vrouw voelen; ertussenin of wisselen van gevoel; aan
personen die zich niet met een genderidentiteit identificeren; of personen
die zich niet gebonden voelen aan de binaire geslachten en geslachtsrollen.
Lid 2 zal worden hernummerd tot lid 3, omdat zwangerschap, bevalling en
moederschap alleen onder directe discriminatie op grond van geslacht
vallen, terwijl dat voor geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie geldt bij zowel directe als indirecte discriminatie op grond van
geslacht. Deze laatste bepaling kan dus als meer vergaand worden
beschouwd dan hetgeen in lid 2 (oud) staat vermeld.
Onderdelen B en C (binaire indeling van geslacht)
De initiatiefnemers volgen het fluïde geslachtbegrip dat wordt gehanteerd
door het College voor de Rechten van de Mens. Ook wanneer iemands
genderidentiteit in het geding is die buiten de binariteit van vrouw en man
valt, kan een beroep op de gelijkebehandelingswetgeving worden
gedaan.58 De Wet van 18 december 2013 tot wijziging van Boek 1 van het
Burgerlijk Wetboek en de Wet gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens in verband met het wijzigen van de voorwaarden voor en de
bevoegdheid ter zake van wijziging van de vermelding van het geslacht in
de akte van geboorte («Transgenderwet») heeft het vereiste tot
aanpassing van het lichaam aan de andere sekse doen vervallen als
voorwaarde om in de andere sekse erkend te worden. Daarmee is
juridisch de genderidentiteit van groter belang geworden dan het
57

Brief aan de voorzitter van de Vaste Commissie voor Binnenlandse Zaken van 20 september
2016, kenmerk 2016/0125/AvD/KB/RG.
58
College voor de Rechten van de Mens 1 juli 2014, oordeel 2014–78. Dit oordeel betrof
overigens een klacht van een persoon met een intersekse-conditie. Dezelfde lijn is echter
daarna herhaald in een oordeel over een klacht van een transgender persoon, oordeel
2015–58.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

13

biologische geslacht voor het geslacht dat staat vermeld in de geboorteakte en daarmee ook in het dagelijks leven wordt gehanteerd. Dat
gegeven roept vragen op, bijvoorbeeld over de toepassing van wetgeving
waarin het onderscheid tussen mannen en vrouwen wordt gemaakt. Het
lid Pia Dijkstra heeft niet zonder reden bij de behandeling van de
Transgenderwet de regering verzocht te onderzoeken waar de registratie
van het geslacht nog noodzakelijk is. Op 1 juli 2015 nam de Tweede Kamer
de motie-Bergkamp/Pia Dijkstra aan59 die de regering oproept te
onderzoeken waar sekseregistratie probleemloos afgeschaft kan worden
en hoe de overheid in het vervolg anders om kan gaan met sekseregistratie bij beleidsvorming en in de uitvoering, bijvoorbeeld door onderscheid te maken tussen enerzijds registratie van sekse en anderzijds het
gebruik van dit gegeven op pasjes en (digitale) formulieren. De regering
heeft herhaaldelijk, laatstelijk bij brief van 23 december 2016,60 aangegeven dat zij het belang van het voorkomen van onnodige sekseregistratie
onderkent. Dit vertaalt zich in het beleid van de rijksoverheid. Op een
aantal beleidsterreinen, dat relevant is voor grote groepen burgers is
reeds actie ondernomen om rekening te houden met de vraag of het
opnemen van het persoonsgegeven geslacht noodzakelijk is. Het
onderhavige wetsvoorstel expliciteert dat geslacht breder dient te worden
geïnterpreteerd dan de binaire indeling van mensen in vrouwen en
mannen en bevat enkele aanpassingen die de Awgb in lijn brengen met
dat uitgangspunt.
In eerste instantie betreft het artikel 2, tweede lid onderdeel b (oud),
waarin zwangerschap en moederschap worden gekoppeld aan het zijn
van vrouw. Nu met de Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en
de Wet gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens in verband
met het wijzigen van de voorwaarden voor en de bevoegdheid ter zake
van wijziging van de vermelding van het geslacht in de akte van
geboorte61 de absolute eis van onvruchtbaarheid in artikel 1:28c BW (oud)
is geschrapt, zal het mogelijk zijn dat een persoon die bij de geboorte als
vrouw is geregistreerd, doch inmiddels als man wordt erkend, een kind
baart. In de memorie van toelichting bij dit wetsvoorstel is beargumenteerd dat een als man geregistreerd persoon die een kind baart als
moeder van het kind als bedoeld in artikel 1:198 BW wordt aangemerkt.
Een persoon die juridisch man is en bevallen is van een kind zal dus als de
moeder van het kind gelden. Het ligt daarom voor de hand ook in de
Awgb een onderscheid aan te brengen tussen de bescherming van de
vrouw en de bescherming in verband met zwangerschap en moederschap. Daaraan wordt in het onderliggende wetsvoorstel invulling
gegeven.
In artikel 7, tweede lid (oud) wordt gesproken over «leerlingen van beide
geslachten». Ook deze typering is niet consistent met het uitgangspunt
van een fluïde geslachtbegrip. Voorgesteld wordt deze passage te wijzigen
in «alle leerlingen, ongeacht hun geslacht,». Dit geeft ook ruimte aan
leerlingen die zichzelf niet beschouwen als (louter) vrouw of man.
Artikel II
Deze wet treedt in werking op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip.
Daarmee voldoet de inwerkingtredingsbepaling in alle gevallen aan de
Wet raadgevend referendum.

59

Kamerstukken II 2014/15, 30 420, nr. 226.
Kamerstukken II, 2016/17, 27 859, nr. 99.
61
Stb. 2014, 1.
60

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

14

Artikel III
Hoewel dit een wijzigingswet betreft is er toch voor gekozen deze wet een
citeertitel te geven. In verband met de verschillende afzonderlijke
wijzigingen die de Awgb in de afgelopen jaren heeft ondergaan en nog zal
ondergaan, verdient het aanbeveling elke wijzigingswet een eenvoudige
citeertitel te geven zodat in de parlementaire stukken geen onduidelijkheid
kan bestaan over de verwijzing naar een van de wijzigingswetten.
Bergkamp
Van den Hul
Özütok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 650, nr. 6

15