Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

27 561

Nationaal Antennebeleid

Nr. 51

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN,
DE MINISTER VOOR MEDISCHE ZORG EN DE STAATSSECRETARIS
VAN INFRASTRUCTUUR EN WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 november 2020
Met deze brief wordt invulling gegeven aan het verzoek van de vaste
commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport om een kabinetsreactie op het verzoek van de Kamer door de Gezondheidsraad op
2 september jl. uitgebrachte advies1 over 5G en gezondheid. In de
gezamenlijke brief van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (VWS) en het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
van 16 april 2019 over het onderwerp 5G en gezondheid2 is reeds
ingegaan op de kenmerken van 5G-technologie.
Conclusies Gezondheidsraad
De Gezondheidsraad komt in zijn rapport tot de conclusie dat het
beschikbare wetenschappelijke onderzoek laat zien dat een verband
tussen frequenties die voor 5G gebruikt (zullen) worden en ziekten niet is
aangetoond en ook niet waarschijnlijk is. Frequenties in de buurt van de
700 MHz-band en de 3,5 GHz-band zijn al jaren in gebruik voor de huidige
telecommunicatiesystemen of andere toepassingen zoals Wi-Fi, zonder
dat dit heeft geleid tot bewezen gezondheidsschade. De Gezondheidsraad
adviseert om de blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
velden (EMV) zorgvuldig te monitoren en onderzoek te blijven doen. Het is
volgens de Gezondheidsraad namelijk niet uit te sluiten dat het optreden
van kanker, verminderde mannelijke vruchtbaarheid, slechtere zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen samenhangen met blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden. Echter, voor geen
van deze en de andere onderzochte ziekten en aandoeningen acht de
Gezondheidsraad de samenhang tussen blootstelling en de ziekte of
aandoening aangetoond of waarschijnlijk. De Gezondheidsraad geeft aan

1
2

kst-27561-51
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstuk 27 561, nr. 50
Kamerstuk 27 561, nr. 46

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 561, nr. 51

1

dat een lopend internationaal prospectief epidemiologisch onderzoek3
naar de gezondheid van gebruikers van een mobiele telefoon, waaraan
Nederland deelneemt, daarbij een rol kan spelen alsmede de resultaten
van een grondige analyse van de wetenschappelijke gegevens door de
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)4. Over de effecten van blootstelling
aan elektromagnetische velden van 26 GHz-band zijn volgens de Gezondheidsraad weinig gegevens bekend. Velden van deze frequenties dringen
volgens de Gezondheidsraad niet verder door in het lichaam dan in de
huid. De Gezondheidsraad adviseert toch om deze band voorlopig niet in
gebruik te nemen en te wachten totdat uitkomsten van onderzoek
beschikbaar zijn. De Gezondheidsraad beveelt daarnaast aan om de
nieuwste richtlijnen5 voor radiofrequente elektromagnetische velden van
de International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection
(ICNIRP) in Nederland te gebruiken als basis voor het blootstellingsbeleid.
Ook adviseert de Gezondheidsraad om de blootstelling zo laag te houden
als redelijkerwijs mogelijk is.
Reactie op het advies
Met belangstelling heeft het kabinet kennisgenomen van het advies van
de Gezondheidsraad. Het kabinet concludeert op basis van het advies van
de Gezondheidsraad dat niet is aangetoond en niet waarschijnlijk is dat
blootstelling aan de frequentiebanden6, die ook voor 5G gebruikt (zullen)
worden, de gezondheid kunnen schaden. Deze frequenties zijn al jaren in
gebruik en dat heeft volgens de Gezondheidsraad niet geleid tot bewezen
ongunstige effecten op de gezondheid.
Blootstellingslimieten en toezicht
De Gezondheidsraad adviseert om de nieuwste ICNIRP-richtlijnen in
Nederland te gebruiken als basis voor het blootstellingsbeleid. Dit is in lijn
met het huidige kabinetsbeleid. Om gezondheidsschade van sterke
elektromagnetische velden te voorkomen heeft ICNIRP, een door het WHO
erkende internationale commissie die zich bezighoudt met de bescherming tegen mogelijke gezondheidseffecten van niet-ioniserende straling,
blootstellingslimieten opgesteld voor radiofrequente elektromagnetische
velden. Deze limieten beschermen (ruim) tegen opwarmingsschade aan
het lichaam door een te hoge blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden.7 De blootstellingslimieten zijn aanbevolen door de
Raad van de Europese Unie met het oog op de beperking van blootstelling
van de bevolking aan elektromagnetische velden8 en worden ook
toegepast bij het voldoen aan de productveiligheidseisen voor apparatuur
die in de handel wordt gebracht.9 Nederland hanteert, net als veel andere
EU-lidstaten, deze blootstellingslimieten. De blootstellingslimieten zijn in
maart 2020 op basis van de actuele stand van de wetenschap geactualiseerd en worden nu reeds in Nederland gehanteerd en zullen onder de
Telecommunicatiewet worden vastgelegd. Ook de Europese Commissie
heeft volgens de Gezondheidsraad aangegeven de nieuwste ICNIRPrichtlijnen over te nemen in een aanbeveling of richtlijn.
De blootstellingslimieten bevatten een ruime veiligheidsmarge, die
rekening houdt met kwetsbare groepen, zoals ouderen, kinderen en

3

Dit betreft het COSMOS-project uit het ZonMw-programma: http://www.thecosmosproject.org/
https://www.who.int/news-room/q-a-detail/5g-mobile-networks-and-health
5
https://www.icnirp.org/cms/upload/publications/ICNIRPrfgdl2020.pdf
6
700 MHz-band en de 3,5 GHz-band
7
https://www.icnirp.org/en/rf-faq/index.html
8
Aanbeveling 1999/519/EG
9
Europese radioapparaten-richtlijn 2014/53/EU
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 561, nr. 51

2

mensen met een zwakke gezondheid. De blootstellingslimieten zijn vijftig
keer lager dan het niveau waarbij in onderzoek gezondheidseffecten
optraden.10 ICNIRP beoordeelt regelmatig de stand van de wetenschap op
het gebied van elektromagnetische velden en gezondheid.11 Er zijn
verschillende blootstellingslimieten voor elektromagnetische velden van
verschillende frequenties. In maart 2020 zijn deze limieten laatstelijk
bevestigd en gepreciseerd op basis van de actuele stand van de wetenschap.12 ICNIRP heeft in de nieuwe blootstellingslimieten extra rekening
gehouden met het gebruik van hogere frequenties ten behoeve van
nieuwe technologieën (zoals 5G) en heeft om de gezondheidsbescherming verder te borgen nieuwe eisen toegevoegd ter limitering van
de temperatuurstijging in het lichaam.13 Uit zeer uitvoerige meta-analyse
van ICNIRP blijkt dat er geen wetenschappelijke basis is om te concluderen dat er bij blootstelling aan deze elektromagnetische velden met
veldsterktes ónder deze limieten gezondheidsschade optreedt.14 ICNIRP
heeft daarbij rekening gehouden met de wetenschappelijke kwaliteit en de
onzekerheden van de door hen beoordeelde onderzoeken.
Naast de toepassing van de nieuwste ICNIRP-richtlijnen adviseert de
Gezondheidsraad de blootstelling aan elektromagnetische velden zo laag
te houden als redelijkerwijs mogelijk is, aldus het ALARA-principe (As Low
As Reasonably Achievable) toe te passen. In het Antenneconvenant is het
ALARA-principe vastgelegd: de blootstelling van het publiek moet zo laag
zijn als redelijkerwijs mogelijk. In het Antenneconvenant staan afspraken
tussen het Rijk, de VNG en mobiele operators over de plaatsing van
vergunningsvrije antennes. De telecomsector onderschrijft het ALARAprincipe en heeft afgesproken de blootstelling van het publiek aan
elektromagnetische velden zo laag als redelijkerwijs mogelijk te houden.
De telecomsector heeft hier ook een financieel belang bij. Een lager
energieverbruik van apparatuur voor telecommunicatie brengt een lagere
blootstelling aan elektromagnetische velden met zich mee. De rijksoverheid onderschrijft daarnaast ook uit het oogpunt van energiebeleid de
doelstelling om onnodig zwaar zendvermogen zoveel mogelijk te
vermijden.
De Gezondheidsraad adviseert om de blootstelling aan elektromagnetische velden voor, tijdens en na de uitrol van 5G te monitoren. Dit is in
lijn met de toezichtstaak van Agentschap Telecom (AT). Agentschap
Telecom houdt toezicht op de blootstellingslimieten en doet veldsterktemetingen door het gehele land om te controleren of de blootstellingslimieten niet worden overschreden.15 Er worden jaarlijks 400 cumulatieve
(breedbandige) steekproefmetingen gedaan op verschillende locaties en
tijdstippen. Een breedbandige meting houdt in dat op een locatie de
opstelsom wordt gemeten van alle radiofrequente elektromagnetische
velden – ook wel «straling» genoemd – (2G, 3G, 4G, 5G, omroep, radar)
waaraan een persoon wordt blootgesteld. De werkelijk gemeten blootstelling door AT zit over het algemeen een factor 10 tot 20 onder de
blootstellingslimieten. De strengste limiet is 28 volt per meter (V/m). In de
meeste gevallen meet AT tussen 0.5 en 3 V/m. Dit geldt ook voor
10

Idem voetnoot 7
https://www.icnirp.org/en/applications/5g/index.html
12
Idem voetnoot 6
13
The ICNIRP (2020) guidelines has made a number of improvements to health protection and
provides more-detailed guidance for the application of its health protection system. These
include the addition of whole body average restrictions for EMF frequencies above 6 GHz,
restrictions for brief (< 6 minutes) exposures for EMF frequencies above 400 MHz, and the
reduction of the averaging area for EMF frequencies above 6 GHz. https://www.icnirp.org/en/
frequencies/radiofrequency/index.html
14
Idem voetnoot 7
15
https://www.antennebureau.nl/straling-en-gezondheid/resultaten-metingen-straling-antennes
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 561, nr. 51

3

metingen aan 5G-systemen.16 Als de gemeten veldsterkte op publiek
toegankelijke locaties meer dan 5% van de strengste limiet17 bedraagt
(meer dan 6 V/m), doet AT nader onderzoek naar de situatie en neemt zij
zo nodig contact op met de betrokken vergunninghouders om de
veldsterkte te verminderen.
Onderzoek
Zoals de Gezondheidsraad adviseert zal het kabinet inzetten op meer
onderzoek. De komende jaren worden meer onderzoeksresultaten
verwacht, bijvoorbeeld van het internationale epidemiologisch onderzoeksproject COSMOS18 waaraan Nederland deelneemt. Dit betreft een
zeer groot internationaal cohortonderzoek waarin enkele honderdduizenden mensen gevolgd worden, met als doel lange termijn gezondheidseffecten te achterhalen. Dit zogeheten COSMOS-project loopt tot 2023.
Daarnaast wordt in 2022 een uitgebreide wetenschappelijke analyse van
de WHO verwacht. In deze WHO-analyse19 wordt – en gaat verder dan het
advies van de Gezondheidsraad – gekeken naar mogelijke gezondheidsrisico’s bij blootstelling onder de huidige blootstellinglimieten en wordt ook
een fijnmazige kwaliteitscheck gedaan op de wetenschappelijke literatuur.20 De Gezondheidsraad adviseert de 26 GHz-band niet voor 5G in
gebruik te nemen, omdat onderzoeken naar de gezondheidseffecten van
blootstelling aan frequenties rond de 26 GHz-band vrijwel ontbreken.
Ook voor het gebruik van de hogere frequentiebanden, zoals de 26 GHzband, zijn de eerdergenoemde blootstellingslimieten van toepassing.
ICNIRP heeft, zoals eerder aangegeven, de blootstellingslimieten voor de
hogere frequenties laatstelijk aangevuld om de gezondheidsbescherming
verder te borgen.21Volgens de WHO, Europese Commissie en ICNIRP is er
op dit moment geen aanleiding om te veronderstellen dat het gebruik van
de 26 GHz-band negatieve gezondheidseffecten oplevert.22 De Gezondheidsraad heeft dit ook bevestigd.23 Mede daarom ziet het kabinet geen
reden om meer onderzoeksresultaten af te wachten voor het gebruik van
deze band. De 26 GHz-band is wel in gebruik in Nederland, maar (nog)
niet voor mobiele communicatie. De 700 MHz-band, 3,5 GHz-band en de
26 GHz-band worden door de Europese Commissie gezien als de «5G
pioneer banden» voor de uitrol van de nieuwe generatie draadloze
netwerken.24 Met de uitgifte van de frequentiebanden wordt uitvoering
gegeven aan Europese verplichtingen. Conform de nieuwe telecomrichtlijn, de zogenoemde Telecomcode25, bereidt het kabinet de uitgifte
voor van frequenties in een deel van deze band. In navolging van de
aanbevelingen in het advies van de Gezondheidsraad, beziet het kabinet
16

https://www.agentschaptelecom.nl/actueel/nieuws/2020/05/29/nieuwe-5g-metingen-stralingonder-de-limiet
17
Het gaat hier om de basisrestrictie van ICNIRP
18
Dit betreft het COSMOS-project uit het ZonMw-programma: http://www.thecosmosproject.org/
19
https://www.who.int/news-room/q-a-detail/5g-mobile-networks-and-health
20
https://www.who.int/news-room/q-a-detail/5g-mobile-networks-and-health
21
idem voetnoot 16
22
https://www.who.int/news-room/q-a-detail/radiation-5g-mobile-networks-and-health
https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/electromagnetic-fields-and-5g
https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/68f2074c-af4f-11e9–9d01–
01aa75ed71a1/language-en p. 103–126.
https://www.icnirp.org/en/applications/5G/index.html
23
https://nos.nl/artikel/2346418-gezondheidsraad-uitrol-5g-kan-doorgaan-wel-meer-onderzoeknodig.html
24
https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/european-commission-harmonise-lastpioneer-frequency-band-needed-5g-deployment
25
Richtlijn (EU) 2018/1972 van het Europees parlement en de Raad van 11 december 2018 tot
vaststelling van het Europees wetboek voor elektronische communicatie (herschikking).
Publicatieblad van de Europese Unie, L 321, 17 december 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 561, nr. 51

4

op dit moment hoe het een extra bijdrage kan leveren aan (internationaal)
onderzoek dat zich richt op gezondheidseffecten van blootstelling aan
elektromagnetische velden in de 26 GHz-band en scenariostudies om de
blootstelling van individuen als gevolg van draadloze communicatiesystemen (3G, 4G en 5G) zichtbaar te maken. Het kabinet houdt de vinger aan
de pols en blijft de nieuwste wetenschappelijke resultaten volgen. Mocht
er uit onderzoek op enig moment blijken dat sprake is van nadelige
gezondheidseffecten, dan zal het kabinet maatregelen treffen.
Samenvattend
Het is volgens de Gezondheidsraad niet aangetoond en niet waarschijnlijk
dat blootstelling aan frequenties die voor 5G gebruikt (zullen) worden de
gezondheid kan schaden. Deze frequenties zijn al jaren in gebruik voor
andere toepassingen en dat heeft niet geleid tot bewezen ongunstige
effecten op de gezondheid. Het kabinet blijft de nieuwste wetenschappelijke resultaten volgen. Zo worden de komende jaren meer onderzoeksresultaten verwacht en zal het kabinet zelf ook inzetten op meer onderzoek.
Het Kennisplatform EMV en organisaties zoals het RIVM, Gezondheidsraad en GGD’en spelen een belangrijke rol in de advisering en
ontsluiting van kennis op het gebied van EMV. In het Kennisplatform
EMV26 werken RIVM, TNO, DNV GL, GGD GHOR Nederland, Agentschap
Telecom en ZonMw samen om wetenschap te duiden en kennis te
ontsluiten voor burgers, professionals, werknemers en lagere overheden.
Het kabinet zet in op het meten en monitoren van de sterkte van radiofrequente elektromagnetische velden in de publieke ruimte om te borgen dat
deze binnen de daarvoor geldende blootstellingslimieten blijven. De
beschikbare metingen zijn gekoppeld aan het publiek toegankelijke
antenneregister.27
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
M.C.G. Keijzer
De Minister voor Medische Zorg,
T. van Ark
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

26
27

https://www.kennisplatform.nl/over-het-kennisplatform-elektromagnetische-velden/
https://www.antennebureau.nl/straling-en-gezondheid/resultaten-metingen-straling-antennes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 561, nr. 51

5