Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

35 761

Voorstel van wet van de leden Van der Graaf,
Jasper van Dijk, Thijssen, Van der Lee,
Koekkoek en Hammelburg houdende regels voor
gepaste zorgvuldigheid in waardeketens om
schending van mensenrechten en het milieu
tegen te gaan bij het bedrijven van buitenlandse
handel (Wet verantwoord en duurzaam
internationaal ondernemen)

Nr. 12

VERSLAG
Vastgesteld 27 januari 2023
De vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, belast met het voorbereidend onderzoek van voorliggend
wetsvoorstel, heeft de eer als volgt verslag uit te brengen van haar
bevindingen.
Onder het voorbehoud dat de in het verslag opgenomen vragen en
opmerkingen afdoende door de initiatiefnemers worden beantwoord acht
de commissie de openbare behandeling van het wetsvoorstel voldoende
voorbereid.
Inhoudsopgave
I.

Algemeen
1. Inleiding
2. Aanleiding en probleemomschrijving
3. Hoofdlijnen van het voorstel voor een brede gepaste
zorgvuldigheidswetgeving
4. Verhouding tot internationaal en Nederlands recht
5. Gevolgen
6. Uitvoering en toezicht
7. Advies en consulstatie
8. Overgangsrecht en inwerkingtreding
II. Artikelsgewijs
Hoofdstuk 1. Algemene bepalingen
Hoofdstuk 2. Gepaste zorgvuldigheid
Hoofdstuk 3. Toezicht en handhaving
Hoofdstuk 4. Slotbepalingen
III. Overig

2
3
3
8
11
12
14
15
16
17
17
20
26
28
29

kst-35761-12
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

1

I. Algemeen
De leden van de VVD-fractie danken de initiatiefnemers voor het
toezenden van het voorstel van wet van de leden Van der Graaf, Jasper
van Dijk, Thijssen, Van der Lee, Koekkoek en Hammelburg houdende
regels voor gepaste zorgvuldigheid in waardeketens om schending van
mensenrechten en het milieu tegen te gaan bij het bedrijven van
buitenlandse handel (Wet verantwoord en duurzaam internationaal
ondernemen). Zij hebben daarover de volgende opmerkingen en vragen.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat aansluiting bij een
multistakeholder initiatief (sectoraanpak) gestimuleerd zou moeten
worden door de betreffende bedrijven onder een lichter toezichtregime te
laten vallen. Een bedrijf kan effectieve gepaste zorgvuldigheid in de keten
niet alleen realiseren. Sectorale samenwerking moet daarom gestimuleerd worden en daarbij moet gebruik worden gemaakt van de best
available techniques. De leden van de VVD-fractie vragen daarom aan de
initiatiefnemers waarom het in de initiatiefwet onduidelijk is wat de
aanpak is ten aanzien van multistakeholder initiatieven en een lichter
toezichtregime?
De leden van de VVD-fractie vragen ook aan de initiatiefnemers wie de
experts zijn en aan welke criteria zij moeten voldoen, waarnaar wordt
verwezen in meerdere artikelen, zoals bijvoorbeeld artikel 2.2.1.2, artikel
2.4.4.3.e en artikel 2.5.1.3.c. In deze artikelen worden bedrijven namelijk
verplicht de visie van «experts» mee te nemen in de besluitvorming.
De leden van de CDA-fractie hebben met gemengde gevoelens kennisgenomen van het initiatiefwetsvoorstel Verantwoord en duurzaam internationaal ondernemen. De leden van de CDA-fractie delen de doelstelling
dat er wetgeving voor internationaal maatschappelijk verantwoord
ondernemen (IMVO) moet komen welke minder vrijblijvend is. Zo staan zij
voor een eerlijke economie, willen zij ook reële stappen zetten op dit
terrein en op het creëren van economisch perspectief. De leden willen
graag een gepaste inzet op het behalen van alle Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDGs), waarbij in het kader van deze wetgeving er een focus moet
liggen op SDG 8, waarbinnen eerlijke banen worden gecreëerd.
Aanvullend op een doordacht IMVO-beleid, moet er ook flankerend beleid
zijn om in deze landen echt impact te maken en te voorkomen dat
bedrijven uit andere landen deze gemeenschappen uitbuiten. Desondanks
dit alles, leven er toch nog diverse vragen en zorgen bij de leden van de
CDA-fractie.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel «Wet verantwoord en duurzaam internationaal
ondernemen». Hierbij hebben zij nog enkele opmerkingen en vragen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het voorliggende wetsvoorstel en onderstrepen het belang
van een dergelijke wet op nationaal niveau. Graag willen de leden van de
GroenLinks-fractie aan de initiatiefnemers nog enkele verhelderende
vragen voorleggen.
De leden van de fractie van de ChristenUnie spreken hun waardering uit
naar de initiatiefnemers en hebben met grote belangstelling kennisgenomen van de initiatiefwet verantwoord en duurzaam internationaal
ondernemen en de verschillende reacties daarop van betrokkenen binnen
en buiten de Kamer. Zij zijn ervan overtuigd dat de kracht van het
Nederlandse bedrijfsleven onmisbaar is om misstanden op het gebied van
mensenrechten en milieu elders in de wereld te voorkomen en te
bestrijden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

2

De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het initiatiefvoorstel voor een Wet verantwoord en duurzaam
internationaal ondernemen (WVDIO). Zij ondersteunen zonder meer het
doel dat de wet beoogt, namelijk internationaal ondernemen en
zakendoen op zodanige wijze dat nadelige gevolgen van activiteiten voor
mensen en milieu zoveel mogelijk voorkomen worden. Deze leden hebben
echter vragen bij de precieze vormgeving en formulering van de initiatiefwet, met name in relatie tot het waarborgen van rechtszekerheid voor
ondernemingen, de gekozen reikwijdte, en de wijze van handhaving.
De leden van de Groep Van Haga hebben kennisgenomen van de
initiatiefwet en hebben hierover nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de Volt-fractie hebben het wetsvoorstel «Wet verantwoord
en duurzaam internationaal ondernemen» gelezen. Daarnaast hebben zij
de adviezen van verschillende partijen (o.a. Raad van State) gelezen. Naar
aanleiding daarvan hebben zij nog enkele vragen over het wetsvoorstel.
1. Inleiding
Dat zoals vermeld in de inleiding wereldwijd 50 miljoen mensen zich in
een situatie begeven van moderne slavernij blijft een schokkend feit. De
leden van de VVD-fractie vragen zich af hoeveel van dit schokkende aantal
gelinkt is aan de handelsketens waarin Nederlandse bedrijven actief zijn.
Welke sectoren zijn hierin oververtegenwoordigd en in welke landen vindt
dit het meeste plaats? De leden van de VVD-fractie zijn ook geïnteresseerd
in de bijdrage van Nederlandse bedrijven aan de ontbossing van het
Amazonegebied. Kan hierbij ook de Braziliaanse politieke context worden
geschetst?
De leden van de Groep van Haga waarderen de inzet van de indieners om
de schendingen van mensenrechten te adresseren. Onze doelen zijn
hetzelfde: we willen allemaal slavernij en andere misstanden inzake arbeid
bestrijden. maar de vraag die resteert is volgens deze leden hoe we die
doelen bereiken zonder de Nederlandse ondernemer uit het oog te
verliezen.
2. Aanleiding en probleemomschrijving
2.1. Aanleiding en doelstelling
De IMVO-convenanten zouden onvoldoende tot tastbare resultaten
hebben geleid. De leden van de VVD-fractie zouden graag een overzicht
hebben per sectorale samenwerking, welke resultaten er wél zijn geboekt
door middel van IMVO-convenanten.
De leden van de VVD-fractie hebben veel gelezen over de Europese
conceptrichtlijn gepresenteerd door de Europese Commissie. De leden
van de VVD-fractie vragen daarom aan de initiatiefnemers om een update
van de staat van deze conceptrichtlijn in het Europese wetgevingsproces.
Wat is er tot nu toe aan geamendeerd? Wat is het krachtenveld in het
Europees Parlement (EP)? Waarin verschilt de tekst die nu in het EP op
tafel ligt van dit initiatiefvoorstel?
Het voorstel heeft onder andere tot doel het schenden van mensenrechten
in internationale waardenketens te stoppen. De leden van de D66-fractie
steunen dit en zien graag verduidelijkt of de rechten van kwetsbare
groepen, zoals vrouwen en meisjes, mensen met een handicap en
LHBTIQ+ voldoende zijn geborgd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

3

De leden van de CDA-fractie hebben vernomen dat op dit moment er een
consultatie is om de richtlijnen voor multinationale ondernemingen van
de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO-richtlijnen) te herzien vanuit de organisatie zelf. De richtlijnen
zullen geüpdatet worden na de laatste aanpassing in 2011. De leden van
de CDA-fractie vragen de initiatiefnemers te reageren op de vraag of er
zicht is op de tijdlijn van de herziening van de OESO-richtlijnen, wat dit
inhoudelijk kan betekenen en hoe dit zich verhoudt tot dit initiatiefwetsvoorstel.
De leden van de CDA-fractie zien de vrijwillige IMVO-convenanten als een
belangrijke eerste stap die gemaakt is om bedrijven bewust te maken en
langzaam in beweging te krijgen, ondanks het feit dat de vrijwillige
maatregelen niet voldoende resultaat bereikt hebben. Het Textielconvenant kan toch als succesvol worden aangemerkt. In een paar jaar is
meer dan 50% van de textiel die geleverd wordt, afkomstig van de
bedrijven die participeren in deze convenanten. De leden van de
CDA-fractie vragen of de indieners hebben overwogen om de convenanten en sectorale samenwerking een meer verplicht karakter te geven
alvorens deze brede wetgeving op te stellen.
De leden van de CDA-fractie zien het belang van IMVO-wetgeving op
Europees en nationaal niveau, waar de focus zou moeten liggen op een
uniforme wetgeving op beiden niveaus. De indieners geven in de
memorie van toelichting aan dat het Nederlandse voorstel kan zorgen
voor een ambitieus Europees voorstel en de weg naar Europese
wetgeving zal helpen versnellen. De leden van de CDA-fractie vragen de
indieners te reflecteren op hoe deze Nederlandse wetgeving rekening gaat
houden met de nader te bepalen Europese wetgeving en het gelijke
speelveld. Hoe gaat dit wetsvoorstel straks niet zorgen voor een ongelijk
speelveld als wij nog niet weten hoe ambitieus het uiteindelijke EU
voorstel gaat zijn? Of zijn de indieners voornemens deze wet terug te
trekken zodra er zicht is op een Europese wet of wordt deze initiatiefwet
dan volledig geamendeerd in lijn met de Europese wetgeving?
De leden van de SP-fractie constateren dat deze wetgeving voorziet in het
verplicht naleven van de OESO-richtlijnen voor in Nederland gevestigde
ondernemingen. De leden zien dit als een volgende stap na een lange tijd
van convenanten en vrijwillige naleving van deze OESO-richtlijnen als
ondergrens. Kunnen de indieners een schatting maken van het percentage
bedrijven dat op basis van vrijwilligheid de OESO-richtlijnen naleeft?
De initiatiefnemers leggen de reikwijdte vast op bedrijven met 250
medewerkers, zo constateren de leden van de PvdA-fractie. In bijna alle
sectoren komen ook in de ketens van het midden- en kleinbedrijf (mkb)
risico’s op ernstige schendingen van mensenrechten en milieustandaarden voor. De huidige OESO-richtlijnen schrijven voor dat álle
bedrijven gepaste zorgvuldigheid dienen toe te passen, op een manier die
proportioneel is aan de risico’s op schendingen, de ernst en de onomkeerbaarheid daarvan. Waarom is in de initiatiefwetgeving een reikwijdte
vanaf 250 medewerkers gekozen en niet voor álle bedrijven?
Een groot deel van het doel van de wet van de initiatiefnemers is om
ervoor te zorgen dat er in de productieketen van bedrijven geen gebruik
wordt gemaakt van kinderarbeid en dat er geen sprake is van uitbuiting
van werknemers. Dit moet het gevolg hebben dat bovengenoemde
wanpraktijken zullen afnemen, en de mensen die aan deze productie
werken een beter bestaan krijgen. Wat de leden van de PvdA-fractie
betreft betekent dit onder andere een leefbaar loon. Wordt een leefbaar
loon voor de mensen in de productieketen van bedrijven die in Nederland
gevestigd zijn bewerkstelligd met deze wet? Op welke manier wordt er
door deze wet bijgedragen aan een leefbaar loon?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

4

De initiatiefnemers houden in de wet de verplichtingen in lijn met de
OESO-richtlijnen aan als norm voor maatschappelijk verantwoord
ondernemen. In de Europese wetgeving worden deze richtlijnen niet
eenduidig als ondergrens gehanteerd. Wel zijn er ook al veel bedrijven die
zich wel al aan de niet-wettelijke OESO-richtlijnen houden. De leden van
de PvdA-fractie vragen zich daarom af wat deze wet betekent voor het
gelijke speelveld, ook voor die bedrijven die zich wél al aan de richtlijnen
houden. Wat betekent dit verschil in ambitieniveau voor het investeringsklimaat in Nederland?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van het
verzoek van sommige partijen in de samenleving dat nieuwe regels
rondom Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO)
aan Brussel moeten worden overgelaten om een lappendeken aan
wetgeving te voorkomen. Kunnen de initiatiefnemers verhelderen
waarom het zo van belang is dat Nederland juist op nationaal niveau deze
wet zou moeten invoeren in plaats van de Europese wet af te wachten?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen zich af hoe onderhavig
wetsvoorstel zich verhoudt tot de OESO-richtlijnen die in 2011 opnieuw
zijn vastgesteld? Op welke punten ligt onderhavig wetsvoorstel in lijn met
deze richtlijnen die wordt onderschreven door 42 landen, waaronder
Nederland. Tevens vragen de voornoemde leden zich af hoe de indieners
kijken naar de doelstelling van de rijksoverheid dat in het jaar 2023 90%
van alle grote bedrijven zich houdt aan de OESO-richtlijnen. Kunnen de
initiatiefnemers iets zeggen over de huidige status quo?
Tot slot vragen de voornoemde leden zich af of de initiatiefnemers nader
kunnen duiden hoe het nationale traject rondom IMVO-wetgeving zich
verhoudt tot het Europese traject en op welke manier deze twee trajecten
die zich beide in de onderhandelingsfase bevinden elkaar beïnvloeden?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de indieners nader uiteen te
zetten hoe het initiatiefwetsvoorstel zich verhoudt tot de Europese richtlijn
die in wording is. De leden vragen hierbij in te gaan op in hoeverre de
Europese richtlijn in wording zich verhoudt tot de internationale
standaarden van de OESO-richtlijnen en de UN Guiding Principles for
business and human rights (UNGPs). De leden vragen de indieners onder
woorden te brengen waarom het van belang is deze standaarden in
nationale wetgeving te implementeren met het oog op het realiseren van
impact in de producerende landen én waarom het in het beste belang is
van het Nederlandse en Europese bedrijfsleven. Daarnaast vragen de
leden de indieners in te gaan op de zorgen geuit door het bedrijfsleven
dat deze wetgeving er toe zou leiden dat een fabriek in Bangladesh te
maken zou krijgen met de eisen van 27 landen.
Zij vragen de indieners daarnaast hoe de initiatiefwet zich verhoudt tot het
ongelijke speelveld tussen koplopers en achterblijvers als het gaat om
duurzaam en verantwoord ondernemen? Welke economische voordelen
zien de indieners voor het Nederlandse bedrijfsleven als zij de
OESO-richtlijnen naleven middels de voorgeschreven route van het
initiatiefwetsvoorstel? Zij vragen de indieners daarbij nader in te gaan op
het belang van het naleven van de OESO-richtlijnen voor het hebben van
toegang tot internationale fondsen zoals de Green Deal.
De leden vragen de indieners hoe dit wetsvoorstel zich verhoudt tot de
wetgeving in Duitsland en Frankrijk.
De indieners geven aan dat dit wetsvoorstel de naleving van de
OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen wettelijk willen
verankeren en verwijzen daarbij ook naar de conclusies van het
SER-advies, waarin wordt aangegeven dat wetgeving een noodzakelijk
onderdeel is van een ambitieus Europees IMVO-beleid. De leden van de
Volt-fractie hebben daarover de volgende vragen: klopt het dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

5

Europees voorstel niet de OESO-richtlijnen hanteert als ondergrens voor
maatschappelijk verantwoord ondernemen? Hoe draagt dit voorstel bij
aan het in lijn brengen van het Europese voorstel met de
OESO-richtlijnen? Wat zijn de gevolgen voor ondernemers als het
Europese voorstel de OESO-richtlijnen niet als ondergrens hanteert?
Draagt discrepantie tussen de twee voorstellen bij aan de juridische
kwetsbaarheden voor ondernemers en zou dit ondervangen kunnen
worden door deze wet meer in lijn te brengen met het Europese voorstel?
2.2. Probleemomschrijving
Bij de productie van soja-producten bestaat een risico dat hiervoor
oerwouden in Zuid-Amerika zijn gekapt. De leden van de VVD-fractie
vragen aan de initiatiefnemers hoe Nederlandse supermarkten op dit
moment voorkomen dat soja-producten in de schappen liggen die mede
dankzij illegale bomenkap zijn geproduceerd.
De leden van de VVD-fractie kijken nog steeds met afschuw terug naar de
instorting van het gebouw Rana Plaza in Bangladesh in april 2013. Zij
vragen de initiatiefnemers om uiteen te zetten welke vooruitgang er sinds
2013 op het gebied van due diligence is geboekt. Dwangarbeid komt het
meeste voor in de sectoren kleding en textiel, de bouw, elektronica,
voedingsmiddelen en metaal. In hoeverre is dit voorstel primair gericht op
dwangarbeid en wat doen bedrijven uit deze specifieke sectoren al op het
gebied van due diligence? De leden verzoeken de initiatiefnemers dit met
statistieken te onderbouwen.
De leden van de VVD-fractie lezen de reflecties op het huidige
IMVO-beleid met interesse. Concluderen de initiatiefnemers naverwant de
reflecties op het huidige IMVO-beleid dat er scherpere Europese maatregelen nodig zijn? Delen de initiatiefnemers dat de uitgangspositie sinds
2020 was om te streven naar Europese wetgeving op het gebied van
IMVO?
Op pagina’s 13 en 14 refereren de initiatiefnemers aan bestaande
wetgeving en wetgevingsvoorstellen in andere EU-lidstaten. Aan bod
komt dat hiertussen verschillen bestaan. Logischerwijze leidt dit tot
verschillende wijzen waarop niet-Europese ketenpartners dienen te
rapporteren aan bedrijven uit verschillende Europese landen. De leden
van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers hoe dit wetsvoorstel
rekening houdt met de regeldruk van kleine ondernemers in ontwikkelingslanden die leveren aan bedrijven uit meerdere Europese landen.
De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers om een
overzicht te geven van de belangrijkste verschillen tussen deze initiatiefwet, de Duitse en Franse wetgeving en het voorstel van de Europese
Commissie voor de Corporate Sustainability Due Diligence Directive. Ook
vragen de leden van de VVD-fractie om een overzicht te geven van de
belangrijkste verschillen tussen deze initiatiefwet en wetgeving buiten de
EU, zoals in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.
Specifiek met betrekking tot de Franse wetgeving. Zoals omschreven op
pagina 13, is de Franse «Loi de la Vigilance» sinds 2017 van kracht. De
leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers in hoeverre zij
gekeken hebben naar de best/worst practices ten behoeve van het
Nederlandse wetsvoorstel. Wat is wel dan wel niet overgenomen in dit
initiatiefwetsvoorstel, en waarom wel dan wel niet?
De leden van de VVD-fractie lezen het advies van de Sociaal Economische
Raad (SER) uit 2020. Zij vragen de initiatiefnemers op welke manier de
drie routes om tot IMVO-wetgeving te komen worden gevolgd door
middel van dit voorstel. Daarnaast vragen zij de initiatiefnemers hoe het
advies van de SER tegen strafrechtelijke vervolging wordt gevolgd en op
welke waarde de adviezen van de SER normaliter worden geschat.
Daarnaast vragen de leden van de VVD-fractie aan de initiatiefnemers hoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

6

dit wetsvoorstel verschilt van de bouwstenen die eerder door toenmalig
Minister De Bruijn zijn geformuleerd.
De indieners hebben gekozen voor een strafrechtelijke handhaving, waar
het SER-advies hier uitdrukkelijk tegen is en de bouwstenenbrief alleen
voor civiel en bestuursrechtelijke handhaving gaat. De leden van de
CDA-fractie vragen de indieners te reflecteren waarom er tegen het
uitdrukkelijke advies tegen strafrechtelijke handhaving is ingegaan. De
leden van de CDA-fractie vragen zich af waarom strafrechtelijke
handhaving onderdeel moet zijn van de initiatiefwet en hoe dit de
rechtszekerheid beïnvloedt.
De leden van de SP-fractie willen de indieners vragen naar de verwachtingen die er zijn van de Europese wetgeving omtrent Gepaste Zorgvuldigheid en wat de belangrijkste verschillen zijn tussen de Europese en
Nederlandse wetgeving. Waar schiet de Europese wetgeving volgens de
indieners te kort? Wanneer zou op zijn vroegst implementatie van deze
wetgeving aan de orde zijn?
De leden van de SGP-fractie vragen de initiatiefnemers waarom het
bestaande IMVO-beleid slechts 1,6 procent van de ondernemingen in de
hoog-risicosectoren heeft bereikt. Zijn de overige 98,4 procent van de
bedrijven op enige wijze bereikt door, en betrokken bij, het bestaande
IMVO-beleid? Welke concrete verbeterpunten zien de initiatiefnemers voor
sectorale samenwerking, zo vragen deze leden?
Voorts vragen de leden van de SGP-fractie of en op welke wijze de
initiatiefnemers zich bij het formuleren van de WVDIO hebben gebaseerd
op, of laten inspireren door, wetgeving met een vergelijkbare doelstelling
in landen als de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en
Duitsland. Wat zijn de belangrijkste overeenkomsten en verschillen tussen
de wetgeving in deze landen en het voorliggende initiatiefvoorstel?
Wat zijn daarnaast de overeenkomsten en verschillen tussen de WVDIO
enerzijds en de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) en het
EU-voorstel voor een Corporate Sustainability Due Diligence Directive
(CSDDD) anderzijds, zo vragen de leden van de SGP-fractie. Om welke
redenen, anders dan het creëren van «druk op de gehele Unie», wordt de
totstandkoming van een Europees wettelijke kader voor gepaste zorgvuldigheid niet afgewacht? Hoe verhoudt de WVDIO zich tot wetgeving voor
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen in de EU en
andere EU-landen, in het licht van de onwenselijkheid van een «lappendeken» aan regelgevende kaders en de wenselijkheid van waarborging
van een gelijk speelveld met andere EU-landen? Op welke wijze wordt
tegenstrijdigheid voorkomen?
De leden van de SGP-fractie vragen hoe de initiatiefwet zich verhoudt tot
de mensenrechten van ondernemers en ondernemingen, in het specifiek
artikel 16 van het EU-Handvest (inzake de vrijheid van ondernemerschap).
In hoeverre is de inperking van de ondernemersvrijheid als gevolg van de
initiatiefwet te rechtvaardigen als zijnde noodzakelijk en proportioneel met
het oog op de doelstellingen van het initiatiefvoorstel?
Het grootste probleem met deze wetgeving is het outsourcen» van het
signaleren van mistanden overlaten aan de ondernemer, met voor de
ondernemer enorme risico’s. De Nederlandse ondernemer wordt al
bedolven door regelgeving volgens de leden van de Groep Van Haga. Nu
moeten zij de rol spelen van detective en diezelfde ondernemer is
tegelijkertijd de verdachte.
De leden van de Groep van Haga willen de Nederlandse ondernemer het
voordeel van de twijfel geven. Net als VNO-NCW wijzen zij de strafrechtelijke handhaving af. Zij zien de ondernemer liever als een getuige of een
klokkenluider, niet als medeplichtige. Deze onredelijk strenge regelgeving

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

7

zal enkel leiden tot risicomijdend gedrag of stilzwijgen uit angst voor het
oordeel van de rechter.
De leden van de BoerBurgerBeweging-fractie verzoeken de indieners van
het wetsvoorstel Wet verantwoord en duurzaam internationaal ondernemen de volgende vragen te beantwoorden:
– In hoeverre zijn er wetten in het buitenland ingevoerd die exact
hetzelfde zijn zoals deze wet? Bijvoorbeeld een soortgelijke wet in
Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk?
– Welke potentiële nadelen zou het invoeren van deze wet op Europees
niveau hebben?
– Welke potentiële voordelen zou het invoeren van deze wet op
Europees niveau hebben?
3. Hoofdlijnen van het voorstel voor een brede gepaste
zorgvuldigheidswetgeving
3.1. Probleemaanpak
In het wetsvoorstel komt veelvuldig de «toezichthouder» ter sprake. De
vraag van de leden van de VVD-fractie aan de initiatiefnemers is of er nog
steeds een Nederlandse toezichthouder noodzakelijk is bij verschillende
Europese IMVO-wetgevingen. Zou een Europese toezichthouder ook
voldoende zijn bij een dergelijke situatie?
De leden van de CDA-fractie onderschrijven de ambitie om internationaal
maatschappelijk verantwoord ondernemen minder vrijblijvend te maken.
Wet en regelgeving kan daar een passend instrument voor zijn in het
sociaal economisch verkeer.
Aangezien het voor Nederland als handelsland om veel activiteiten in het
buitenland gaat, vragen de leden van de CDA-fractie zich af hoe deze
Nederlandse wetgeving bij gaat dragen aan dat bedrijven niet onderhevig
aan deze wetgeving zich ook meer conform de OESO-richtlijnen op gaat
stellen. De leden van de CDA-fractie vragen zich af hoe wij voorkomen dat
Britse, Chinese of Amerikaanse bedrijven die niet in deze diepte hoeven te
voldoen aan de IMVO standaarden, de standaarden in het buitenland niet
te laag houden. De leden van de CDA-fractie vragen zich af in hoeverre de
Nederlandse bedrijven hier alleen een verandering in kunnen maken.
Kortom, hoe effectief gaat dit wetsvoorstel zijn in de totale probleemaanpak en is gezamenlijke en uniforme Europese wetgeving niet
effectiever?
Daarnaast vragen de leden van de CDA-fractie zich af, bekijkend vanuit
een onderneming uit bijvoorbeeld Vietnam die voor meerdere landen in
Europa kleding produceert, hoe behapbaar en uitvoerbaar verschillende
nationale wetgeving binnen Europa is voor zo een onderneming.
Europese handelsverdragen zijn een breed gedragen compromis door alle
lidstaten in Europa en het andere land. Hier trekt Europa samen op en in
deze handelsverdragen zitten ook duurzaamheidsonderdelen op het
gebied van mens en milieu. De leden van de CDA-fractie vragen zich af
hoe dit zich verhoudt tot de voorgenomen initiatiefwet en of hier een
mogelijkheid tot conflicterende wetgeving is.
De leden van de Groep Van Haga zien bovendien meer heil in nationale
wetgeving in de landen zelf om misstanden tegen te gaan. Dit heeft als
voordeel dat die wetgeving in eigen land draagvlak heeft en er geen
oneerlijk speelveld kan ontstaan waarin de Nederlandse ondernemer
zwakker staat dan die uit andere landen. De leden vragen zich hierbij af: is
het niet verstandiger om wetgeving nationaal te regelen zodat er geen
oneerlijk speelveld ontstaat? Veel bedrijven in Nederland lopen al vooruit
op MVO-gebied. Is het daarom niet beter om het aan bedrijven zelf over te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

8

laten en wetgeving over te laten aan de landen waar bedrijven actief zijn?
Ook vragen deze leden zich af: hoe aansprakelijk ben je als ondernemer
voor misstanden in een fabriek aan de andere kant van de wereld?
De leden van de Groep van Haga erkennen dat door factoren als corruptie
in sommige landen regulering door een competente en betrouwbare
overheid ver weg is. Deze overheden kunnen door internationale organen
worden aangesproken en de Nederlandse ondernemer kan helpen door
misstanden te melden als die waarneembaar zijn. Belangrijk is volgens
deze leden wel dat de verantwoordelijkheid bij de buitenlandse overheid
ligt en niet bij de Nederlandse ondernemer.
3.2. Inhoud en structuur van de wet
De leden van de D66-fractie lezen dat een minimum van 250 medewerkers
een van de criteria voor bedrijven is om onder de reikwijdte van de plicht
tot gepaste zorgvuldigheid te vallen. Dat betekent dat het overgrote deel
van het midden- en kleinbedrijf (mkb) niet direct zal hoeven te voldoen
aan de zes stappen van de OESO-richtlijnen, zoals geformuleerd. Echter
zullen zij, door onderdeel te zijn van de toeleveringsketens van grote
bedrijven, wel te maken krijgen met de indirecte gevolgen van deze
gepaste zorgvuldigheidsverplichting. Kunnen de initiatiefnemers
verduidelijken wat de gevolgen van deze wet zijn voor het mkb, zo vragen
deze leden. Voorts heerst bij deze leden de zorg dat grote bedrijven hun
verplichtingen zullen afwentelen op het mkb. Daarom vragen de aan het
woord zijnde leden of de initiatiefnemers bereid zijn in de wet op te
nemen waar de verantwoordelijkheid van het mkb stopt en uiteen te
zetten hoe mkb’ers met flankerend beleid kunnen worden ondersteund bij
het uitvoeren van hun algemene zorgplicht. Deze leden zien veel mkb’ers
die al voortvarend aan de slag zijn met internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Zij zien dit als een aanmoediging om ook de
rest van het mkb te stimuleren tot ambitie en hopen dat best practices
kunnen worden gedeeld.
Voorts vragen de leden van de D66-fractie de indieners te verduidelijken
hoe zij aankijken tegen mogelijke vormen van dubbelrapportage door
verschillende (aanstaande) verplichtingen en wetgeving.
De leden van de D66-fractie hechten veel belang aan samenwerking en
waren dan ook verheugd om te zien dat het wetsvoorstel de mogelijkheid
biedt om samen te werken in het minimaliseren van risico’s voor mens en
milieu. Zij vragen of de initiatiefnemers meer duidelijkheid kunnen geven
over de mogelijkheden tot samenwerking onder dit wetsvoorstel, zowel
voor verplichtingen onder de algemene zorgplicht als de gepaste
zorgvuldigheid. Op welke manier zouden de huidige samenwerkingsverbanden volgens de initiatiefnemers kunnen worden voortgezet en welke
rol zou de overheid hier volgens hen in moet spelen, zo vragen de aan het
woord zijnde leden. En op welke manier zouden initiatieven als het
Nationaal Contactpunt OESO-Richtlijnen (NCP) en het IMVO Steunpunt
hieraan kunnen bijdragen?
Deze wet zou van toepassing moeten zijn op alle ondernemingen volgens
de indieners, echter zoals de memorie van toelichting zelf beschrijft, zullen
er ook veel kosten aan de regeldruk hangen van dit wetsvoorstel, en zal
het wetsvoorstel ook veel regeldruk voor deze bedrijven opleveren, zelfs
als er rekening wordt gehouden met de omvang van de onderneming. Zo
hebben mkb’ers bijvoorbeeld vaak niet het personeel met de specifieke
kennis of juridische achtergrond om een dergelijke maatregel te implementeren in huis. De leden van de CDA-fractie vragen zich af hoe de
indieners het voor zich zien dat het mkb met relatief weinig personeelskracht, deze regeling moet gaan implementeren. Van welke middelen
moeten zij dit gaan doen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

9

Het SER-advies, de bouwstenenbrief en het voorstel van de Europese
Commissie hebben allemaal een minimale grootte van bedrijven die zich
hieraan moeten conformeren. De leden van de CDA-fractie vragen zich af
wat de reden is van de indieners om deze verplichting op te leggen aan
alle ondernemingen.
De indieners schrijven dat ze middelgrote en kleine ondernemingen niet te
veel willen belasten. Hoe gaat dit wetsvoorstel voorkomen dat deze
ondernemingen toch zwaar belast gaan worden als toeleverancier van de
grotere bedrijven die wel aan dit voorstel moeten voldoen? De leden van
de CDA-fractie vragen zich af hoe wordt voorkomen dat de inspanningsverplichting en het afgeven van garanties doorgeschoven wordt in de
keten naar de kleine toeleveranciers.
De Autoriteit Consument en Markt (ACM) zou het toezicht op de uitvoering
en naleving die voortvloeit uit dit wetsvoorstel moeten regelen. Hiervoor
moet er binnen de ACM capaciteit en specifieke expertise opgebouwd
worden. Kunnen de indieners reflecteren op om hoeveel middelen en
capaciteit het ongeveer gaat, om dit op te zetten? Vanuit welke middelen
zou deze financiering en capaciteit moeten komen? Is de ACM geconsulteerd of zij een dergelijke rol kunnen uitvoeren?
Tot het positieve toezicht van de ACM zal het geven van voorlichting
behoren. De leden van de CDA-fractie vragen zich af of de indieners een
beeld hebben bij wat voor voorlichtingen er moet komen en in hoeverre
deze uitgesplitst moeten worden naar verschillende ondernemingen.
Naast voorlichtingen worden waarschuwingen als positief toezicht
genoemd, al kan dit al een repressief karakter hebben volgens de leden
van de CDA-fractie. Kunnen de indieners reflecteren op wat voor andere
vormen van positief toezicht overwogen zijn en hoe bedrijven beloond
kunnen worden voor hun naleving van de IMVO-wet?
De leden van de ChristenUnie-fractie willen de indieners vragen om te
reageren op de zorgen die zijn geuit met betrekking tot het strafrechtelijke
element in de handhaving van de initiatiefwet. Kunnen de indieners
bevestigen dat bestuurders niet persoonlijk aansprakelijk kunnen worden
gesteld onder dit wetsvoorstel en dat de strafrechtelijke handhaving
slechts in beeld is indien niet wordt voldaan aan de rapportageverplichting?
De leden vragen de indieners in hoeverre het gebruikmaken van gecertificeerde producten een voldoende passende voorzorgsmaatregel is zoals in
het huidige wetsvoorstel is opgenomen.
De leden constateren dat wanneer ondernemingen de risico’s in hun keten
in kaart brengen, ze daarbij afhankelijk zijn van de kwaliteit van de
gegevens die hun zakenpartners in de keten aanleveren. De leden vragen
de indieners hier oog voor te hebben en vragen hen in te gaan op wat er
van ondernemers redelijkerwijs verwacht mag worden in de fase van het
onderzoek naar de risico’s in de keten.
De leden vragen de indieners in hun reactie op de vragen een voorbeeld
te schetsen van wat er in een plan van aanpak zou moeten staan.
Tevens vragen zij de indieners in te gaan op wat de gevolgen zijn van deze
wet voor producten van buitenlandse bedrijven die in Nederland op de
markt gebracht worden die onder lagere normen op het gebied van
bijvoorbeeld milieubescherming of dierenwelzijn zijn geproduceerd.
Op welke manier kunnen bedrijven ook door samen te werken in een
convenant of door sectorale afspraken gezamenlijk aan de verplichtingen
van de wet voldoen? Wat is er in de ogen van de indieners nodig om
sectorafspraken complementair te laten zijn aan deze wet?
Dit wetsvoorstel volgt de OESO-richtlijnen door ondernemingen op te
dragen hun volledige keten te onderzoeken op mogelijke risico’s. De leden
van de ChristenUnie-fractie zouden de indieners willen vragen wat deze
verantwoordelijkheid precies betekent ten aanzien van mogelijke risico’s
in de keten downstream, namelijk bij afnemers of zelfs eindgebruikers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

10

Inzake de inhoud en structuur van de wet vragen de leden van de
SGP-fractie allereerst wat de reden is dat de WVDIO tegelijk betrekking
heeft op een «zorgplicht» voor alle ondernemingen én op «gepaste
zorgvuldigheid» voor alleen grote ondernemingen? Is ook overwogen om
de bepalingen in de initiatiefwet, consistent met de wetstitel («{houdende
regels voor gepaste zorgvuldigheid in waardeketens{»), gericht te laten
zijn op enkel grote ondernemingen? Zo nee, waarom niet? Zijn de
initiatiefnemers bereid de initiatiefwet op dit punt te wijzigen?
Voorts, in lijn hiermee, vragen de leden van de SGP-fractie of de initiatiefnemers het niet logisch achten om de bepalingen in de wet daadwerkelijk
van toepassing te laten zijn op de «grote onderneming» als entiteit, en
niet op «de bestuurder»? Dit ook in het licht van toezicht en de voorgestelde civiel-, bestuurs- en zelfs strafrechtelijke handhaving. De wet
beoogt immers om «onbedoelde gevolgen» tegen te gaan van de
activiteiten van ondernemingen. Zijn de initiatiefnemers bereid de
initiatiefwet op dit punt aan te passen?
4. Verhouding tot internationaal en Nederlands recht
4.1. Internationaal recht
Tot het Europese recht behoort onder andere het beschermen van de
interne markt van de EU. De leden van de VVD-fractie vragen de initiatiefnemers om de risico’s voor het functioneren van de interne markt van de
EU te benoemen bij invoering van verschillende IMVO-wetgevingen in 27
EU-landen. Welke impact zou deze wet kunnen hebben op het functioneren van de interne markt van de EU?
De indieners geven aan dat dit wetsvoorstel het vrij verkeer van goederen
en/of diensten, een van de basisprincipes van de Unie, kan belemmeren
en vinden dit gerechtvaardigd. De leden van de CDA-fractie vragen zich af
in hoeverre deze maatregel evenredig gaat zijn als het Nederlandse
IMVO-voorstel veel ambitieuzer is dan het Europese voorstel, en dus de
toekomstige Europese norm. Kunnen de indieners nader uitweiden over
waarom dit gerechtvaardigd is als het zo een fundamenteel principe van
de Unie raakt? Hoe wordt de balans tussen de bescherming van de milieu
en mensenrechten gezien ten opzichte van het schenden van het recht op
vrij verkeer van goederen en/of diensten? Hiernaast vragen de leden van
de CDA-fractie zich af of er jurisprudentie is van bijvoorbeeld het
Europees Hof die aantoont dat dit gerechtvaardigd en juridisch houdbaar
is. Kunnen de indieners hier voorbeelden van aandragen?
In de memorie van toelichting zien de leden van de CDA-fractie geen
vermelding van bijvoorbeeld de Wereldhandelsorganisatie (WTO). De
leden van de CDA-fractie vragen zich af of er een mogelijkheid is dat deze
wet gaat botsen met WTO-regels, gezien deze wet kan leiden tot het
weren van bedrijven en producten welke niet aan de IMVO-standaarden
voldoen. In hoeverre kan dit opgevat worden als «protectionistisch»
binnen het handelsbeleid zoals vastgelegd bij de WTO, vragen de leden
van de CDA-fractie zich af.
Naar aanleiding van het advies van het College voor de Rechten van de
Mens vragen de leden van de ChristenUnie-fractie de indieners in te gaan
op de reeds bestaande wettelijke verplichtingen die gebaseerd zijn op
internationale Mensenrechtenverdragen, daar deze houvast kunnen
bieden aan bedrijven, toezichthouder en rechters bij de toepassing van dit
wetsvoorstel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

11

4.2. Nederlands recht
Het voorliggende wetsvoorstel kent verschillende vormen van toezicht en
handhaving. De leden van de D66-fractie hebben hierover veel zorgen
gehoord van enkele grote bedrijven, met name over het strafrechtelijke
aspect hiervan. Zij vragen de initiatiefnemers toe te lichten of er sprake
kan zijn van persoonlijke aansprakelijkheid voor misstanden in de keten
en wanneer het strafrecht toegepast zou kunnen worden.
5. Gevolgen
5.1. Gevolgen voor ondernemingen
De leden van de VVD-fractie lezen met interesse de jaarlijkse kosten voor
ondernemers. Zij vragen de initiatiefnemers om een impactanalyse te
maken voor ondernemingen die aan de rand van faillissement staan. Zijn
deze kosten behapbaar voor een bedrijf van 50, 100, 250, 500 personen
dat verkeert in zwaar weer? Kunnen de initiatiefnemers dit cijfermatig
onderbouwen per bedrijfsgroep?
De leden van de CDA-fractie maken zich ernstig zorgen over de regeldruk
die dit wetsvoorstel direct en indirect met zich meebrengt. Zeker voor
kleine ondernemingen in de toeleveringsketen van de ondernemingen
met administratieve verplichtingen. De leden van de CDA-fractie vragen
zich af hoe deze kleine ondernemers worden beschermd tegen doorschuivende administratieve verplichtingen van de grote bedrijven.
Door het Adviescollege Toetsing Regeldruk (ATR) wordt ingeschat dat de
gevolgen voor de regeldruk erg groot zullen zijn en zij zet vraagtekens bij
de proportionaliteit hiervan, omdat nog niet duidelijk is of wetgeving
voldoende zal bijdragen aan het tegengaan van nadelige gevolgen van
activiteiten van ondernemingen in het buitenland. De leden van de
CDA-fractie erkennen het belang van het verplichten van IMVO, echter
vragen zij zich af of er andere manieren zijn die mogelijk voor minder
regeldruk zorgen. De leden van de CDA-fractie vragen welke alternatieven
de indieners hebben overwogen.
De gevolgen zullen ook afhankelijk zijn van de grootte van de productieketens. De leden van de CDA-fractie vragen zich af of er onderzoek is
gedaan naar de lengte van de Nederlandse productieketens ten opzichte
van de productieketens in andere landen. Heeft Nederland als klein land
en groot handelsland langere productieketens dan landen welke al verder
zijn op het gebied van gepaste zorgvuldigheidswetgeving en kunnen de
indieners hier voorbeelden van geven hoe dit in verschillende sectoren
zit?
De kosten die deze wetgeving met zich meebrengt zijn voor zowel kleine
als grote ondernemingen substantieel. De leden van de CDA-fractie
vragen zich af wie volgens de indieners de verschillende kosten moeten
gaan maken. Kunnen deze ondernemingen deze kosten wel alleen
dragen?
De indieners geven aan dat deze kosten nu al gemaakt worden door
werknemers en samenlevingen in het buitenland en dat ze deze kosten
proportioneel houden. De leden van de CDA-fractie vragen zich af hoe dit
wetsvoorstel gaat voorkomen dat de kosten niet teruggeschoven worden
in de keten en alsnog gedragen gaan worden door werknemers en
samenlevingen in het buitenland met kleine winstmarges. De leden van
de CDA-fractie vragen zich af hoe voorkomen gaat worden dat deze
samenlevingen opnieuw hard geraakt worden door de normoplegging
van het Westen.
De indieners geven duidelijk aan dat hoe kleiner de risico’s, hoe lager de
kosten zullen zijn voor de ondernemingen. De leden van de CDA-fractie
vragen zich af hoe deze wet gaat voorkomen dat bedrijven hun risico’s

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

12

gaan verkleinen door elders te gaan produceren en hiermee dus de
samenlevingen en werknemers uiteindelijk alsnog niet helpen.
Hoe wordt voorkomen dat de werkgevers in de betreffende samenlevingen tegen de Nederlandse bedrijven zeggen: «voor jou, tien textielafnemers in andere landen die hier niet aan hoeven te voldoen»? Hoe wordt
voorkomen dat deze wetgeving onvoldoende zijn doel behaald? Kunnen
de indieners toelichten wat volgens hen meer impact heeft: nationale
wetgeving of Europese wetgeving die geldt voor minimaal alle lidstaten?
De zorgvuldigheidsverplichting wordt met dit wetsvoorstel grondig
uitgebreid. Hierdoor zullen op veel meer gronden dan heden civielrechtelijke processen gestart kunnen worden. De indieners geven aan dat ze
verwachten dat het er niet veel zullen zijn. Waar is deze verwachting op
gebaseerd als de gronden waarop een procedure kan worden gestart toch
een stuk uitgebreid worden?
Het initiatiefvoorstel wijkt af van andere voorstellen om strafrechtelijke
handhaving in te stellen. Kunnen de indieners verklaren waarom voor een
dergelijk streng en ingrijpende vorm van handhaving is gekozen? Wat zijn
de overwegingen geweest om deze handhaving toe te voegen terwijl de
andere voorstellen het niet hebben?
De leden van de SP-fractie zien dat een veelgebruikt argument tegen deze
wetgeving het gelijke speelveld, ofwel het level playing field is. Het
argument hierbij is dat Nederlandse bedrijven aan bepaalde plichten
moeten voldoen die hun positie ten opzichte van andere Europese of
Internationale concurrenten zou verslechteren. Wat vinden de indieners
van dit argument? Wat zijn hun verwachtingen van de gevolgen van deze
wetgeving betreffende het gelijke speelveld?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de indieners in te gaan op de
zorgen geuit door het mkb dat grote ondernemingen verplichtingen en
verantwoordelijkheden onder deze wet zouden kunnen afschuiven op het
mkb. Zij vragen de indieners of het voorkomen hiervan nu voldoende
ondervangen wordt in het wetsvoorstel.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de indieners nader toe te
lichten hoe bedrijven in de praktijk kunnen worden ondersteund bij het in
kaart brengen van de risico’s in de waardeketen en het voldoen aan de
voorschriften in dit wetsvoorstel.
Zij vragen de indieners nader in te gaan op de elementen van proportionaliteit bij de uitvoering van dit wetsvoorstel.
Alle goede intenties ten spijt signaleren de leden van de Groep Van Haga
dat de indieners een juridisch probleem in andere landen trachten op te
lossen door de Nederlandse ondernemer in te zetten als detective, getuige
en verdachte en dat allemaal tegelijkertijd. Tel daarbij op de kosten, de
regeldruk en de enorme risico’s die ermee gepaard gaan. Wie zou het nog
in zijn hoofd halen te ondernemen in dit land?
Daarnaast vragen de leden van de Groep Van Haga zich af hoeveel
bedrijven Nederland potentieel zullen verlaten door deze initiatiefwet en
hoeveel schade dit zal aanrichten. Dergelijke wetgeving heeft wat deze
leden betreft een schadelijk effect en er is het ongeziene leed. Nederland
wordt als vestigingsland steeds minder aantrekkelijk en de bedrijven die
hier blijven zullen minder snel nieuwe investeringen doen. Wat deze leden
betreft is deze schade niet volledig in kaart te brengen, maar net zo goed
van impact op onze economie.
Deze wetgeving zal geen van deze misstanden oplossen, maar de
Nederlandse ondernemer en de Nederlandse economie hard treffen voor
wat niet meer zal zijn dan een symbolisch gebaar met marginaal effect.
In de praktijk zullen alleen grotere bedrijven deze extra kosten aankunnen
en überhaupt de juridische afdelingen hebben om zich in te dekken.
Schijnbaar onbedoeld zal deze wetgeving die erop is gericht misstanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

13

inzake arbeid uit te bannen het tegenovergestelde bereiken. Misstanden
verdwijnen bij aanwezigheid van concurrentie en betere alternatieven.
Deze wetgeving werpt een drempel op die zal resulteren in minder
concurrentie en dus minder alternatieven. Hoe helpt dat de arbeider in
Bangladesh?
De leden van de BoerBurgerBeweging-fractie verzoeken de indieners van
het wetsvoorstel Wet verantwoord en duurzaam internationaal ondernemen de volgende vragen te beantwoorden:
– Welke garanties hebben bedrijven in Nederland en Europa wat betreft
het level playing field?
– Geeft deze wet Nederlandse bedrijven een nadeel op de vrije markt ten
opzichte van Europese/internationale bedrijven die elders gevestigd
zijn?
– In hoeverre is rekening gehouden met de machtspellen die gespeeld
kunnen worden met schaarse grondstoffen (bijvoorbeeld de markt van
zeldzame aardmetalen bij de productie van accu’s)?
– In hoeverre is rekening gehouden met de complexiteit van bedrijfsvoering wat betreft milieukwesties?
– Zijn termen zoals milieu volledig afgebakend in deze wet? Weten
bedrijven waar ze precies aan toe zijn?
5.2. Gevolgen voor overheden
De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers om uit te
leggen waarom het aantal strafrechtelijke vervolgingen niet in te schatten
is bij dit voorstel. Waarop wordt dan de aanname gebaseerd dat dit er niet
veel zullen zijn? Daarnaast vragen zij de initiatiefnemers waarom
eventuele strafrechtelijke vervolging te rechtvaardigen is. Ook vragen zij
om te taxeren wat de afschrikwekkende werking kan zijn van eventuele
strafrechtelijke vervolging als gevolg van misstanden in handelsketens
voor ondernemers in het buitenland om actief te zijn in Nederland.
6. Uitvoering en toezicht
6.1. Wettelijke zorgplicht
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat tijdens het rondetafelgesprek over onderhavig wetsvoorstel op 18 januari jl. zorgen werden
geuit over de exacte invulling van de wettelijke zorgplicht. Er zou
onduidelijkheid bestaan over hoe deze zorgplicht exact ingevuld zou
moeten worden door bedrijven. De leden van de GroenLinks-fractie zijn
benieuwd naar de zienswijze van de initiatiefnemers en hoe de zorgplicht
in onderhavig wetsvoorstel zich verhoudt tot reeds geldende dergelijke
plichten.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de indieners in hoeverre de
zorgplicht in dit wetsvoorstel een codificatie is van de reeds bestaande
maatschappelijke zorgplicht die rust op ondernemingen.
Hou verhoudt zich het voldoen aan de verplichtingen van hoofdstuk 2 van
het voorstel tot het voldoen aan de zorgplicht?
6.2. Toezichthouder
De kwalitatieve beoordeling van het proces van gepaste zorgvuldigheid
wordt gelaten bij de toezichthouder en de rechter, zo constateren de leden
van de VVD-fractie. Kunnen de initiatiefnemers een casus schetsen van
een milde overtreding, ernstige overtreding en een zeer ernstige
overtreding en hoe deze kwalitatieve beoordeling wordt gemaakt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

14

De initiatiefnemers willen toezicht beleggen bij ACM en stellen dat
«binnen de meest aangewezen afdeling van de ACM-capaciteit en
specifieke expertise opgebouwd dienen te worden» (memorie van
toelichting, p.25). Toezicht zou naast repressief ook positief stimulerend
moeten, door bedrijven voor te lichten over gepaste zorgvuldigheid
(pagina 46). Sinds kort kunnen ondernemers ook terecht bij het
IMVO-steunpunt van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).
De leden van de VVD-fractie vragen hoe beide voorlichtende rollen zich tot
elkaar verhouden. Hoe zorgen de initiatiefnemers ervoor dat werk niet
dubbel wordt gedaan?
Tijdens het rondetafelgesprek over het wetsvoorstel was de inschatting
van de Inspectie Leefomgeving en Transport dat de voorspelde 20–25 fte
aan benodigde capaciteit bij de ACM (memorie van toelichting, p.40)
onvoldoende zal blijken. De leden van de VVD-fractie vragen aan de
initiatiefnemers hoe zij zorgen voor voldoende uitvoeringscapaciteit en
hoe zij gaan voorkomen dat de handhaving van de wet het belangrijke
werk van de ACM op andere terreinen gaat hinderen, in het bijzonder
omdat een aantal essentiële onderdelen van de wet (zoals de zorgplicht)
niet duidelijk afgebakend zijn.
De indieners geven aan dat het naar schatting om meer dan 2000
ondernemingen gaat waar toezicht op gehouden moet worden. De leden
van de CDA-fractie vragen zich af in hoeverre het uitvoeren van gedegen
toezicht haalbaar is. De Raad van State was kritisch over de handhaafbaarheid en de uitvoerbaarheid. Hoe haalbaar is het om al deze ondernemingen door de hele keten gedegen te controleren? Is het mogelijk om
administratief jaarlijks door alle jaarrapportages heen te gaan en de
gehele keten hierop te controleren? Kan de toezichthouder zonder actieve
hulp van de ondernemingen zo ver in de keten controleren? En is hier
daadwerkelijk wel zicht op te krijgen?
De leden van de CDA-fractie vragen zich daarnaast af hoe de
medewerking van derde landen bij toezicht of onderzoek eruit moet
komen te zien. Hoe rijmt dit met inmenging van binnenlandse aangelegenheden als de overheid dit niet wilt?
De leden van de ChristenUnie-fractie zouden graag een nadere toelichting
willen op de vraag hoe het klachtenmechanisme van het NCP zich
verhoudt tot de toezichthouder.
7. Advies en consultatie
7.1. Voorbereidingsfase
De indieners geven aan dat zij er van overtuigd zijn dat «dergelijke
wetgeving op Europees niveau zou moeten gelden om een optimaal gelijk
speelveld te creëren en een maximaal effect te bereiken». Verder
verwijzen zij ook naar de kracht van de ontwikkeling van nationale
wetgeving, om die vervolgens in te zetten voor het bespoedigen en
ambitieuzer maken van de Europese wetgeving. Zij noemen in dit kader
ook onder andere de Franse en Duitse wetgeving. De leden van de
Volt-fractie merken echter op dat tussen dit voorstel, en de Franse en
Duitse voorstellen grote verschillen zitten in het niveau van ambitie voor
IMVO-wetgeving. Hoe zal dit voorstel er dan toch voor zorgen dat een
gelijk speelveld voldoende gewaarborgd blijft?
Daarnaast vragen de leden van de Volt-fractie zich af wat de consequenties zijn voor het gelijke speelveld, mocht Europese wetgeving
uiteindelijk toch de OESO-richtlijnen niet als ondergrens opnemen? Hoe
ondervangt dit voorstel deze zorgen van ondernemers?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

15

7.2. Consultatiefase
Kijkend naar de consultatiefase en de belanghebbenden waarmee
gesproken is, vragen de leden van de VVD-fractie aan de initiatiefnemers
of zij objectief kunnen verklaren dat er met een breed scala aan bedrijven
is gesproken over deze wet. Met hoeveel en welke bedrijven per sector
(zoals kleding en textiel, banken, voedingsmiddelen, metaal, energie) is er
gesproken (niet meegerekend belangenorganisaties)?
De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers hoe de
adviezen van het Adviescollege Toetsing Regeldruk (ATR) normaliter op
waarde worden geschat. Welke afweging met bijbehorende argumentatie
is er gemaakt bij het advies van het ATR om het voorstel niet in te dienen?
Daarnaast vragen de leden van de VVD-fractie of de initiatiefnemers het
ATR willen vragen een nadere inschatting te maken van de administratieve lasten die zullen volgen door dit wetsvoorstel.
7.3. Advies van de Afdeling advisering van de Raad van State
De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers of de Raad
van State nogmaals om advies gevraagd kan worden naar aanleiding van
de dan wel niet opgenomen wijzigingen. Daarnaast vragen de leden van
de VVD-fractie waarom meerdere aspecten uit het advies van de Raad van
State niet zijn overgenomen, zoals de suggesties om gebruik te maken
van convenanten en het wetsvoorstel te beperken tot rapportageverplichtingen. Zij verzoeken de initiatiefnemers om een toelichting waarom deze
voorstellen van de Raad van State niet zijn overgenomen.
De adviezen van de Raad van State zijn grotendeels overgenomen in het
huidige wetsvoorstel. Hierdoor is het wetsvoorstel op veel punten
veranderd en uitgebreid. De Raad van State had grote bezwaren tegen het
wetsvoorstel en de leden van de CDA-fractie vragen zich af in hoeverre de
bezwaren met alle wijzigingen behandeld zijn. De Raad van State is niet
geconsulteerd op het nieuwe wetsvoorstel. Zijn de indieners bereid een
nieuw advies van de Raad van State aan te vragen op basis van de vele
wijzigingen die in de gewijzigde wet zitten?
De leden van de Volt-fractie vinden het positief te lezen dat de indieners
de adviezen van de Raad van State en nagenoeg alle aanbevelingen van
de Afdeling hebben overgenomen. Toch merken zij op dat er zeker bij
ondernemers nog veel onzekerheid heerst over de strafrechtelijke
handhaving, specifiek wanneer het gaat om de persoonlijke strafrechtelijke aansprakelijkheid van een bestuurder van een onderneming bij het
niet naleven van de rapportageverplichting. Bedrijven en ondernemers
hebben daarom aangegeven dat zij zich zorgen maken over de overname
van het advies van de Raad van State op dit specifieke punt. Kunnen de
indieners daarom verder uitweiden over hoe zij tegemoet gekomen zijn
aan het Advies van de Raad van State met betrekking tot strafrechtelijk
ingrijpen?
8. Overgangsrecht en inwerkingtreding
Voor veel ondernemingen zal het erg veel tijd en inzet kosten om de
gehele keten en de zorgplicht in kaart te krijgen. De ondernemingen
krijgen volgens de indieners de tijd om orde op zaken te stellen. De leden
van de CDA-fractie vragen zich af in hoeverre de initiatiefnemers
ondernemingen een maximale tijd willen geven middels het systeem van
uitgestelde werking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

16

II. Artikelsgewijs deel
Hoofstuk 1. Algemene bepalingen
Artikel 1.1 Begripsbepalingen
De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers hoe de
normen uit de OESO-Richtlijnen, die open zijn geformuleerd in het kader
van vrijwillige aanbevelingen, en als zodanig niet een-op-een toepasbaar
in het kader van een wettelijke verplichting, vertaald worden in deze
initiatiefwet.
De leden van de VVD-fractie constateren dat er ook in OESO-verband
discussie is over leveranciers en afnemers. De leden van de VVD-fractie
vragen aan de initiatiefnemers waarom zij deze discussie in de OESO niet
afwachten. Dit wetsvoorstel wil de naleving van de OESO-richtlijnen voor
multinationale ondernemingen wettelijk verankeren (pagina 3). Naar
verwachting publiceert de OESO de herziene versie van de
OESO-richtlijnen bij de OESO Ministeriële Conferentie in juni 2023. De
leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers hoe het
wetsvoorstel zich verhoudt tot wijzigingen bij de herziene versie van de
OESO-richtlijnen. Is een dergelijke directe koppeling ook terug te vinden in
de IMVO-wetgeving van bijvoorbeeld Frankrijk en Duitsland?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie merken op dat de indieners
in het wetsvoorstel hebben gekozen voor de term «samenspraak» in
plaats van de in de OESO-richtlijnen gebruikte term «betekenisvolle
betrokkenheid». Betekenisvolle betrokkenheid houdt in dat belanghebbenden, waaronder vrouwenrechtenorganisaties, vakbonden en omliggende gemeenschappen, proactief betrokken moeten worden bij alle
stappen van het gepaste zorgvuldigheidsproces. Belanghebbende hebben
zelf het beste inzicht in risico’s, de mogelijke aanpak en oplossingen. Om
betekenisvolle betrokkenheid beter te verankeren in het wetsvoorstel, is
het van belang te definiëren wat samenspraak precies inhoudt. Kunnen de
indieners toelichten waarom er voor een brede definitie van samenspraak
is gekozen, in plaats van betekenisvolle betrokkenheid? Zijn de indieners
bereid om samenspraak te definiëren als «het betekenisvol betrekken van
betrokkenen via interactieve processen waarbij er sprake is van tweerichtingsverkeer in de communicatie en goede wil»? Zijn de indieners tevens
bereid om toe te voegen dat bedrijven in situaties waar het inheemse
volkeren betreft Free Prior and Informed Consent (FPIC) in lijn met de
VN-Verklaring over de Rechten van Inheemse Volkeren moeten
toepassen?
De leden van de SGP-fractie vragen in hoeverre de begrippen a, e, n en s
in overeenstemming zijn met het gangbare rechtspersonenrecht. Deze
leden vragen ook waarom gekozen is voor de huidige definiëring van
begrip b) «betrokkene», zodat ook «entiteiten wiens belangen kunnen
worden aangetast» en «een organisatie die als statutair doel heeft het
belang van mensenrechten of het milieu te behartigen» onder deze
definitie vallen. Is dit niet te ruim en onbepaald; kan hier niet al te
eenvoudig een beroep op gedaan worden, zo vragen de leden van de
SGP-fractie.
In lijn hiermee vragen de leden van de SGP-fractie of de «omgekeerde
bewijslast» in artikel 3.2.6, onder 2, ook onverkort op de hierboven
genoemde categorieën van «betrokkenen» betrekking heeft, of dat er
onderscheid wordt gemaakt tussen organisaties en particulieren. Hebben
organisaties niet meer mogelijkheden dan particulieren om in de
bewijslast te voorzien? Zijn de initiatiefnemers bereid de initiatiefwet op
dit punt te wijzigen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

17

De leden van de SGP-fractie vragen waarom de WVDIO geen onderscheid
maakt tussen het eigen handelen van een onderneming en het handelen
van andere actoren in de waardeketen. Zou een dergelijk onderscheid niet
proportioneel en gerechtvaardigd zijn?
Artikel 1.2 Zorgplicht voor iedere onderneming
De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers wat de
concrete betekenis is van de passage «weten of redelijkerwijs kunnen
vermoeden dat de eigen activiteit of die van zakenrelaties nadelige
gevolgen kan hebben voor de mensenrechten of het milieu in een land
buiten Nederland».
Artikel 1.2 schrijft voor dat wanneer de zorgplicht onvoldoende mogelijk
is, een bedrijf verplicht is de activiteiten achterwege te laten of de relatie
te verbreken voor zover redelijkerwijs van haar kan worden gevraagd. De
leden van de CDA-fractie vragen zich af welke minimumnorm hiervoor
gehanteerd moet worden. Daarnaast vragen de leden van de CDA-fractie
zich af of er een minimum tijd of maximum tijd verbonden gaat zijn aan
de periode waarin bedrijven mogen proberen de omstandigheden te
verbeteren.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie achten het van groot belang
dat het realiseren van een leefbaar loon en inkomen expliciet genoemd
wordt in de wettekst. Zijn de indieners bereid om het niet voorzien in een
leefbaar loon of inkomen op te nemen in de lijst van nadelige gevolgen
voor mensenrechten?
De leden benadrukken dat mensenrechten- en milieuactivisten en
gemeenschappen over de hele wereld onderdrukking ervaren, gelinkt aan
commerciële activiteiten. Zijn de indieners bereid de volgende misstanden
toe te voegen aan de lijst met mistanden met betrekking tot belanghebbenden onder artikel 1.2.2: het niet verstrekken van bedrijfsactiviteiten aan
en consultaties met betrokkenen (waaronder free, prior and informed
consent), het innemen van land en eigendom, ontheemding, intimidaties
en schijnprocessen, vrijheidsbeneming, foltering, onmenselijke behandeling, marteling en moord en geen toegang tot justitie en herstel voor
slachtoffers? Kan artikel 1.2.2, gelet op de verwijzing naar landroof in de
memorie van toelichting, zo gelezen worden dat er sprake is van nadelige
gevolgen voor de mensenrechten of het milieu wanneer er in de waardeketen sprake is van landroof? Kan artikel 1.2.2 voorts zo gelezen worden
dat ook in ieder geval van nadelige gevolgen voor de mensenrechten of
het milieu sprake is als er in de waardeketen sprake is van aantasting van
de fysieke en psychische integriteit van landrechtenactivisten en de
ongeoorloofde belemmering van hun legitieme activiteiten?
De leden van de SGP-fractie vragen wanneer een onderneming «redelijkerwijs kan vermoeden» dat haar activiteit nadelige gevolgen kan hebben
voor de mensenrechten of het milieu in een land buiten Nederland. Wat
gebeurt er wanneer dit vermoeden volgens «betrokkenen» aanwezig was,
of kan zijn geweest, terwijl de onderneming dit ontkent? Waar ligt de
bewijslast, zo vragen deze leden.
De leden van de van de SGP-fractie vragen ook of de formulering «wat
volgens ongeschreven recht in maatschappelijk verkeer betaamt» (zie ook
de jurisprudentie rond de uitspraken tegen Shell) ondernemingen
voldoende rechtszekerheid biedt, zowel wat betreft de algemene
zorgplicht in artikel 1.2 als de gepaste zorgvuldigheidsverplichting in
hoofdstuk 2.
Voorts vragen de leden van de SGP-fractie waarom gekozen is voor een
focus op nadelige gevolgen in een land «buiten Nederland». Is ook
overwogen om de bepalingen inzake een zorgplicht voor alle onderne-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

18

mingen alleen betrekking te laten hebben op hun activiteiten buiten de
EU, namelijk in het licht van de bestaande en vergaande wet- en regelgeving binnen de Europese Unie op terreinen als arbeids- en milieunormen? Bestaan er bijvoorbeeld concrete aanwijzingen dat «nadelige
gevolgen» ook binnen de EU (in voldoende ernstige mate) voorkomen?
Zijn de initiatiefnemers bereid het initiatiefvoorstel op dit punt alsnog aan
te passen?
De leden van de SGP-fractie begrijpen dat bij de in artikel 1.2, onder 2,
opgesomde «nadelige gevolgen» ten minste gekozen is voor c) dwangarbeid, d) kinderarbeid en i) slavernij. Zij vragen echter waarom ook de
overige begrippen zijn opgenomen. Concreet hebben zij hierover de
volgende vragen.
Ten eerste vragen de leden van de SGP-fractie wanneer er precies sprake
is van nadelig gevolg b) «discriminatie». Zijn de bepalingen in artikel 1
van de Nederlandse Grondwet leidend voor de beoordeling van activiteiten van actoren in waardenketens ver buiten Nederland die volgens
hun eigen (nationale) wetgeving of internationale standaarden (OESOrichtlijnen) niet noodzakelijkerwijs voldoen aan de kwalificatie «discriminatie», maar slechts volgens een specifiek Nederlands-rechtelijk kader? In
hoeverre biedt het opnemen van dit begrip ruimte voor fundamentele (en
legitieme) culturele of levensbeschouwelijke verschillen tussen Nederland
en andere landen waar actoren binnen de waardeketens actief zijn? Is het
opnemen van dit begrip noodzakelijk en proportioneel ten opzichte van
het doel dat de wet beoogt?
Ten tweede vragen de leden van de SGP-fractie of en hoe causaal is vast
te stellen dat een onderneming – groot of klein – bijdraagt aan of zorgt
voor e) «klimaatverandering». Is het, alleen al in termen van attributie, en
daarmee van rechtszekerheid, niet wenselijk om het begrip klimaatverandering weg te laten en de wet in plaats daarvan alleen het begrip
«milieuschade» expliciet op te nemen, en dit begrip daarbij te voorzien
van een glasheldere definitie?
De leden van de SGP-fractie vragen ten derde naar de definitie van het
begrip g) «onveilige arbeidsomstandigheden». Is dit niet een al te breed
begrip, en verdient dit geen aanscherping tot bijvoorbeeld «levensgevaarlijke arbeidsomstandigheden»? Geldt ook hiervoor niet dat verschillen
tussen landen groot zijn, en dat «lossere» arbeidsomstandighedenregelgeving dan die in Nederland geldt, niet per definitie zorgt voor «nadelige
gevolgen» in de zin van de doelstelling van deze wet?
Ten vierde vragen de leden van de SGP-fractie waarom is gekozen voor
het opnemen van het begrip h) «overtreding van voorschriften voor
dierenwelzijn». Achten de initiatiefnemers dit naar aard en ernst gelijkwaardig aan bijvoorbeeld de begrippen «dwangarbeid» of «slavernij»? Zo
nee, wat rechtvaardigt het opnemen van dit begrip in de WVDIO?
Zijn de initiatiefnemers bereid de initiatiefwet aan te passen rondom de
bovengenoemde vier definities, ook in het licht van onder meer artikel 16
van het EU-Handvest over de ondernemersvrijheid? En wanneer de
huidige opsomming van «nadelige gevolgen» (onverhoopt) geheel
gehandhaafd wordt, worden ze dan ten minste allemaal helder gedefinieerd in artikel 1.1, «begripsbepalingen», zo vragen de leden van de
SGP-fractie.
Artikel 1.3 Toepassingsbereik ondernemingen in het buitenland
De leden van de VVD-fractie constateren dat in artikel 1.3 het toepassingsbereik van de wet ook wordt uitgebreid tot ondernemingen in het
buitenland. Hoe gaat dit artikel in de praktijk effectief gehandhaafd
worden? Welke mogelijkheden zijn er om te handhaven? En waarom
streven de initiatiefnemers naar een forse verstoring van het gelijke
speelveld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

19

Artikel 1.3 gaat over het toepassingsbereik op ondernemingen in het
buitenland. De leden van de CDA-fractie begrijpen dat voor eerlijke
concurrentie op onze markt, wat zeer belangrijk is, ook buitenlandse
ondernemingen aan de eisen moeten voldoen. Echter vragen de leden
van de CDA-fractie zich af wat de risico’s zijn dat toeleveranciers besluiten
zich terug te trekken van de Nederlandse markt, of hier meer zicht op is en
of er risicoanalyses zijn gemaakt.
Hoofdstuk 2. Gepaste zorgvuldigheid
§ 2.1 Algemeen
De leden van de VVD-fractie lezen dat dit voorstel de hele waardeketen
«upstream en downstream» (leveranciers en afnemers) omvat. Dat is
volgens de leden van de VVD-fractie een ondoenlijke verplichting voor
bedrijven omdat de afnemersketen qua aard oneindig is, maar ook in tijd
en doelgroep. De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers
waarom afnemers/downstream zijn meegenomen in deze initiatiefwet.
Hoe kan een realistische uitvoering hierbij plaatsvinden?
De leden van de SP-fractie willen de indieners vragen hoe de initiatiefwet
ervoor zorgt dat ondernemingen die actief zijn of zakenrelaties hebben in
conflict- en hoogrisicogebieden verhoogde gepaste zorgvuldigheid zoals
voorgeschreven door de UN Guiding Principles toepassen.
Zijn de indieners bereid om in de wet een verplichting tot verhoogde
gepaste zorgvuldigheid op te nemen voor ondernemingen met activiteiten
of zakenrelaties in conflict- en hoogrisicogebieden, als ook een bepaling
die stelt dat ondernemingen die zelf of via hun zakenrelaties betrokken zijn
bij situaties van gewapend conflict ook de risico’s op bijdragen aan
schendingen van het internationaal oorlogsrecht dienen mee te nemen in
de stappen van gepaste zorgvuldigheid?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie merken op dat het
wetsvoorstel geen verplichting bevat voor overheden tot het toepassen
van gepaste zorgvuldigheid bij de inkoop van producten en diensten. Wat
de leden betreft zou de overheid het goede voorbeeld moeten geven.
Misstanden, mensenrechtenschendingen en milieuschade komen óók
voor in de productieketens van de rijksoverheid, gemeenten en bestuursorganen zoals Staatsbosbeheer of Rijkswaterstaat. Zijn de indieners
bereid om ook publiekrechtelijke rechtspersonen op te nemen in de
reikwijdte, zodat ook de overheid zelf verplicht wordt gepaste zorgvuldigheid toe te passen bij de inkoop van producten en diensten?
Wat de leden van de Partij voor Dieren-fractie betreft moet het
wetsvoorstel niet alleen gelden voor grote bedrijven met 250+
medewerkers, maar voor alle bedrijven. In de OESO-richtlijnen geldt
gepaste zorgvuldigheid wel voor alle bedrijven, waarbij proportionaliteit
in acht wordt genomen. Zijn de indieners het ermee eens dat de
OESO-richtlijnen voldoende voorzien in principes van proportionaliteit om
ook van het mkb te verwachten dat zij gepaste zorgvuldigheid implementeren? Waarom hebben de indieners ervoor gekozen om op dit punt af te
wijken van de OESO-richtlijnen? Zijn zij het met de leden eens dat
rechtenschendingen plaatsvinden in alle waardeketens, ongeacht de
grootte van het bedrijf? In een aantal industrieën is het mkb zelfs
oververtegenwoordigd, zoals de textielindustrie. Zijn de indieners bereid
om de reikwijdte te verbreden tot alle bedrijven die in Nederland
gevestigd zijn of producten op de Nederlandse markt afzetten?
Voorts lezen de leden dat «samenspraak» niet in de uitwerking van elke
stap van het gepaste zorgvuldigheidsproces genoemd wordt. Waarom is
niet bij elke stap opgenomen dat er samenspraak moet plaatsvinden met
betrokkenen? Zijn de indieners het ermee eens dat dit wel het geval zou

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

20

moeten zijn? Is overwogen om dit op deze wijze in het wetsvoorstel op te
nemen? Zo ja, welke afweging is gemaakt om dit niet te doen?
De leden van de SGP-fractie vragen allereerst of de «nadelige gevolgen»
zoals opgesomd onder artikel 1.2, onder 2, gelijkelijk van toepassing zijn
op hoofdstuk 2. Zo ja, gaan de initiatiefnemers dit nader specificeren in de
wetstekst?
De leden van de SGP-fractie vragen of overwogen is de bepalingen in de
initiatiefwet inzake gepaste zorgvuldigheid voor grote ondernemingen
alleen gericht te laten zijn op activiteiten buiten de EU in plaats van
«buiten Nederland», namelijk in het licht van de bestaande wet- en
regelgeving binnen de Europese Unie op terreinen als arbeids- en
milieunormen. Bestaan er bijvoorbeeld aanwijzingen dat «nadelige
gevolgen», ondanks de in de EU bestaande normen, ook binnen de EU in
dusdanig ernstige mate voorkomen dat de WVDIO ook voor activiteiten in
dat gebied van toepassing dient te zijn?
De leden van de SGP-fractie vragen of de initiatiefnemers, in lijn met het
Commissievoorstel voor een richtlijn voor gepaste zorgvuldigheid voor
bedrijven, overwogen hebben om de reikwijdte van de bepalingen inzake
gepaste zorgvuldigheid (al dan niet in eerste instantie) te beperken tot
ondernemingen van ten minste 500 werknemers en een netto omzet van
150 miljoen euro per jaar? Dit zijn immers ondernemingen met de
(potentieel) grootste schadelijke «voetafdruk», oftewel ondernemingen
waar het grootste effect en de meeste «winst» te behalen valt rond
hetgeen de wet beoogt?
Hoe duiden de initiatiefnemers kritiek vanuit het bedrijfsleven op het feit
dat artikel 2.1.1, lid 3, een verplichting jegens de gehele waardeketen
omvat (dus «upstream» én «downstream»; leveranciers én afnemers), wat
niet werkbaar en uitvoerbaar is omdat de afnemersketen naar haar aard
oneindig is in tijd en in doelgroep? Zijn de initiatiefnemers bereid om de
initiatiefwet te herzien rond het «downstream»-aspect, ook in het licht van
onder meer artikel 16 van het EU-Handvest inzake ondernemersvrijheid?
En is het überhaupt niet wenselijk om de discussie die hierover in
OESO-verband plaatsvindt af te wachten?
De leden van de SGP-fractie vragen of de initiatiefnemers verwachten dat
per ministeriële regeling regels zullen worden opgesteld voor uitwerking
van de details van hoofdstuk 2, waaronder de voorschriften van administratieve of veranderende aard. Zo ja, maakt dit het niet onduidelijk voor
het parlement als medewetgever over welke exacte regels zij beslist,
omdat de precieze gevolgen van de wet (onder andere met het oog op
rechtszekerheid van bedrijven) nog niet integraal te overzien zijn?
De leden van de SGP-fractie vragen wat de kosten zijn voor kleine en
grote ondernemingen van naleving van de wetsbepalingen. Concreter:
klopt het dat die kosten neerkomen op een bedrag van 900 euro eenmalig
voor kleine ondernemingen, en 23.600 euro eenmalig voor grote
ondernemingen? Klopt het bovendien dat er daarnaast jaarlijks terugkerende kosten zijn die neer kunnen komen op zo’n 11.480 euro tot zelfs
33.400 euro voor kleine ondernemingen en 235.900 euro tot zelfs 332.920
euro voor grote ondernemingen? Indien de geschatte bedragen hiervan
afwijken, hoe hoog zijn ze dan, zo vragen de leden van de SGP-fractie.
§ 2.2 Beleid (stap 1)
Klopt het dat de «lokale taal» zoals genoemd onder 2.2.1.4 in de wettekst
in dit geval verwijst naar alle talen die van belang zijn voor betrokkenen
die mogelijk gevolgen ondervinden van de activiteiten van een onderneming, waarbij niet alleen wordt gedacht aan officiële talen in specifieke
landen, maar ook lokale, inheemse talen, waar relevant, zo vragen de
leden van de Partij voor de Dieren-fractie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

21

De leden van de SGP-fractie vragen waarom het van grote ondernemingen gevraagde beleidsdocument ook een «gedragscode» moet
bevatten (artikel 2.2.1, onder 3 b) en waarom de WVDIO een bepaling
bevat over het beschikbaar stellen van voldoende «middelen» (artikel
2.2.2, onder 3). Waarom is een dergelijk detailniveau noodzakelijk en
proportioneel, zo vragen deze leden. Zijn de initiatiefnemers bereid de
initiatiefwet op dit punt aan te passen?
Bij lid 2 van artikel 2.2.1 staat dat het beleidsdocument tot stand komt in
samenspraak met in ieder geval betrokkenen, experts en zakenrelaties. Op
wie doelen de indieners met experts, zo vragen de leden van de
Volt-fractie.
Bij lid 5 in artikel 2.2.2 staat: «Een onderneming neemt, waar relevant, in
overeenkomsten met zakenrelaties voorwaarden op ter verkrijging van
garanties van de zakenrelatie over het naleven van de gedragscode...»
Kunnen de indieners aangeven welke uitzonderingen er zijn waarom het
niet relevant zou zijn voor een onderneming om deze voorwaarden op te
nemen in overeenkomsten met zakenrelaties?
§ 2.3 Onderzoek (stap 2)
De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers of er nog een
impactanalyse komt ten aanzien van de administratieve lasten. Zo ja,
wanneer is deze gereed? Zo nee, wat zijn de verwachtingen ten aanzien
van de administratieve lasten voor bedrijven en voor de toezichthouder
(zoals de verplichting in artikel 2.3.1.2.c of de plicht om informatie te
verschaffen in het Nederlands, Engels en een lokale taal)?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen of de initiatiefnemers
kunnen bevestigen dat van bedrijven wordt verwacht, zoals omschreven
in de OESO-richtlijnen, dat zij bij de analyse, beoordeling en prioritering
van mensenrechtenrisico’s betrokkenen consulteren, waaronder
arbeiders, vakbonden, mensenrechtenverdedigers en maatschappelijke
organisaties.
De leden van de SGP-fractie vragen naar een definitie van «de gehele
waardeketen» die onderzocht en geanalyseerd dient te worden. Waarom
is gekozen voor zowel «upstream» als «downstream» activiteiten, en in
hoeverre zijn nadelige gevolgen in de dagelijkse realiteit van
«downstream» doorverkoping et cetera «redelijkerwijs kenbaar»?
Wanneer zijn gegevens over onbedoelde gevolgen überhaupt «redelijkerwijs kenbaar»? Is dat voor een onderneming bijvoorbeeld ook het
geval wanneer in een kleine, lokale taalgroep gecommuniceerd wordt dat
er (mogelijk) sprake is van «nadelige gevolgen» door een toeleverancier
van een toeleverancier (en dit kan nog vaker doorgaan) van de onderneming?
Gelet op het feit dat zakenrelaties voor korte tijd (minder dan een jaar)
kunnen worden aangegaan, maar ook dat risico’s op nadelige gevolgen
voor mensenrechten, klimaatverandering en het milieu heel snel (minder
dan een jaar) concrete impact kunnen hebben, vragen de leden van de
Volt-fractie of er genoeg reden is om aan te nemen dat de jaarlijkse
frequentie voor het onderzoeken, verzamelen en analyseren van de
potentiële en daadwerkelijke risico’s uit lid 1 van artikel 2.3.1 effectief zal
zijn om deze risico’s te voorkomen. Is het niet effectiever om naast de
jaarlijkse risicoanalyse deze analyse ook te doen bij het aangaan van elke
nieuwe zakenrelatie?
In artikel 2.3.1 lid 2b staan een aantal factoren genoemd waarop ondernemingen extra dienen te letten, zoals risicofactoren die verband houden
met de sector, de geografie of het product. Dit zijn allen stabiele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

22

elementen, maar zouden de indieners hier ook situatie-gebonden factoren
aan toe kunnen voegen zoals politieke stabiliteit?
In de OESO-richtlijnen staat: «i. Besteed bij het vaststellen van de
gevolgen voor mensenrechten speciale aandacht aan potentiële negatieve
gevolgen voor individuen uit groepen of bevolkingsgroepen die
kwetsbaar zijn of een hoge kans op marginalisering hebben. Houd ook
rekening met de mogelijk verschillende gevolgen voor mannen en
vrouwen.» De leden van de Volt-fractie vragen de indieners daarom of er
ook van bedrijven wordt verwacht dat zij in de analyse en beoordeling van
risico’s naar gender uitgesplitste data verzamelen om de verschillende en
vaak disproportionele risico’s voor vrouwen en kwetsbare groepen te
identificeren.
§ 2.4 Aanpak nadelige gevolgen (stap 3)
De leden van de VVD-fractie constateren dat dit voorstel een eis bevat van
een klimaatplan. De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers waarom onduidelijk is wat van bedrijven precies gevraagd wordt,
en of het om een inspanning per bedrijf of op nationaal niveau gaat. Wat
wordt er op dit punt concreet van bedrijven gevraagd?
De leden van de VVD-fractie constateren dat het tweede lid van artikel
2.4.2 een reductie-eis per bedrijf van tenminste 55% netto-broeikasemissie
bevat ten opzichte van de niveaus in 1990. De leden van de VVD-fractie
zijn van mening dat door het steeds verder dalende CO2-plafond voor
bedrijven die onder het Europese Emmission Trade System (ETS) vallen,
bedrijven met de grootste CO2-uitstoot gezamenlijk een reductie van meer
dan 55% realiseren, en op de meest kosten efficiënte wijze. De leden van
de VVD-fractie zijn voorts van mening dat een nationale verplichting per
bedrijf dit systeem doorkruist. De leden van de VVD-fractie vragen aan de
initiatiefnemers waarom zij de ambitie van het dalende CO2-plafond voor
bedrijven die onder het ETS vallen, willen doorkruizen. Ook vragen de
leden van de VVD-fractie hoe deze reductie-eis gecontroleerd gaat
worden.
De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers waarom de
initiatiefnemers willen dat volgens art. 2.4.4.1.c ondernemingen verplicht
worden tot publieke naming and shaming van zakenpartners. Wat vinden
de initiatiefnemers hier moreel van? Wat is de motivatie van de initiatiefnemers dat hierdoor geen grote civielrechtelijke schadeclaims ingediend
zullen worden?
In artikel 2.4.1. wordt de taakverdeling en invloed op zakenrelaties en
externen besproken. De leden van de CDA-fractie vragen zich af hoe de
invloed op zakenrelaties en de taakverdeling met externen eerlijk en
evenredig plaats zal vinden. Hoe zorgen we ervoor dat het bedrijf de
bijkomende taken niet afschuift naar andere ondernemingen en zakenrelaties?
De leden van de CDA-fractie vinden het goed dat ook klimaatgevolgen
meegenomen worden in de IMVO wetgeving, echter zien zij hier ook
moeilijkheden voor het traceren van de potentiële en daadwerkelijke
nadelige gevolgen door een onderneming. Wordt er voor klimaatrisico’s
en maatregelen volledig teruggevallen op de jurisprudentie van de
Klimaatwet en de definities daarin?
In artikel 2.4.3 wordt de mogelijkheid tot het beëindigen van activiteiten
gegeven. Zoals eerder aangegeven is het voor de leden van de
CDA-fractie denkbaar dat er bij zorgen om risico’s af te kunnen wentelen
overgegaan wordt tot uiteindelijke beëindiging van sociaal economische
activiteiten. Hoe zien de indieners het voor zich wanneer sociaaleconomische belangen bij de overweging tot beëindiging mogelijk zwaarder
wegen dan de dreiging op IMVO-risico’s zoals aangegeven wordt in het
artikel? Hoe moet de afweging gemaakt gaan worden? Is dit proportioneel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

23

en hoe verhoudt zich dit tot bijvoorbeeld een SDG8? Kunnen zij dit nader
duiden?
De leden van de SP-fractie constateerden dat een aantal bedrijven en
koepelorganisaties zich zorgen maakt over de manier waarop toezicht en
handhaving is geregeld op het gebied van milieu en klimaatschade.
Kunnen de indieners hier verder op reflecteren? Onder welke omstandigheden of scenario’s zal er worden gehandhaafd op deze schade? Wat
kunnen de gevolgen voor de bedrijven hieromtrent zijn?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zijn verbaasd over het feit dat
in het wetsvoorstel een emissiereductiedoelstelling van slechts 55% is
opgenomen. Dit is lager dan de doelstelling van 60% die in het coalitieakkoord is afgesproken. Kunnen de indieners toelichten waarom zij voor
55% hebben gekozen? Kunnen de indieners voorts toelichten waarom er
in de wettekst geen verwijzing naar de 1.5 graad en het Parijs Akkoord is
opgenomen, zoals in het commissievoorstel voor de Directive on
Corporate Sustainability Due Diligence wel het geval is?
De leden maken zich ook zorgen om het feit dat het wetsvoorstel stuurt op
absolute reductie en niet op netto reductie. Kunnen de indieners reageren
op het recente onderzoek van Milieudefensie (oktober 2022, Milieudefensie) waaruit blijkt dat voor de CO2-compensatieplannen van Shell
alleen al net zoveel gecompenseerd moet worden als 85% van de totale
uitstoot van Nederland? Zijn de indieners het ermee eens dat netto
reductie niet werkt, een korte termijn oplossing is en vaak ten koste gaat
van de lokale bevolking in zuidelijke landen? Zijn de indieners het ermee
eens dat emissiereductie de voorkeur verdient boven compensatie? Zijn
de indieners bereid de concept herziening van de OESO-Richtlijnen te
volgen, waarin een mitigatiehiërarchie is toegepast in de te nemen
maatregelen waarbij eerst pogingen moeten worden ondernomen om
emissie uitstoot te reduceren, dan offsetting en dan pas compensatie als
laatste redmiddel?
De leden vragen zich af waarom de hele waardeketen niet staat genoemd
in het klimaatartikel. Kunnen de indieners dit toelichten, gezien dit in de
rest van de wettekst wel staat genoemd, maar in de klimaatparagraaf niet.
Klopt het dat dit ervoor kan zorgen dat scope 3 niet wordt meegenomen?
Waarom is er niet voor gekozen dat de klimaatplannen ook geïmplementeerd moeten worden, zoals in de Raadspositie Corporate Sustainability
Due Diligence wel het geval is?
Voorts benadrukken de leden van de Partij voor de Dieren-fractie dat het
van belang is dat bedrijven hun eigen inkoop- en handelspraktijken
analyseren en waar nodig aanpassen als onderdeel van het voorkomen,
beperken en herstellen van nadelige gevolgen. Het gaat hier dan onder
meer om het betalen van fatsoenlijke inkoopprijzen aan leveranciers en
het hanteren van redelijke levertijden en andere inkoopvoorwaarden. Zijn
de indieners bereid de eigen inkoop- en handelspraktijken van een bedrijf
onderdeel uit te laten maken van de risicoanalyse en indien nodig het plan
van aanpak om nadelige gevolgen te voorkomen?
De leden van de SGP-fractie zijn kritisch op het opnemen van een apart
klimaatplan onder artikel 2.4.2. Zij vragen waarom dit noodzakelijk is, wat
het apart uitlichten van «klimaat» boven de andere «nadelige gevolgen»
rechtvaardigt, en waarom dit thema niet kan worden opgenomen in het
algemene plan van aanpak onder artikel 2.4.1. Op dit punt vragen zij de
initiatiefnemers om een toelichting die verder gaat dan een verwijzing
naar het Europese voorstellen op dit vlak. De leden van de SGP-fractie
vragen ook of artikel 2.4.2, nog los van de doelmatigheid, niet tevens
onwenselijk is met het oog op verdere toename van de toch al aanzienlijke
administratieve belasting voor ondernemingen. Zijn de initiatiefnemers
daarom bereid dit artikel te laten vervallen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

24

Lid 2 van Artikel 2.4.3 biedt een maas in de voorgestelde wet, zo constateren de leden van de Volt-fractie. Hoe voorkomen de indieners dat
ondernemingen dit artikel aan zullen grijpen om hun verantwoordelijkheden te ontlopen door het belang van de activiteit voor de onderneming
uit te vergroten en de mate waarin de beëindiging invloed heeft op de
nadelige gevolgen te bagatelliseren?
§ 2.6 Rapportage (stap 5)
Wat vinden de indieners van het idee om in de wet op te nemen, of
duidelijker op te nemen dat bedrijven naast de jaarlijkse rapportage ook
op tijdige en toegankelijke wijze communiceren met betrokkenen die
direct betrokken zijn, zo vragen de leden van de SP-fractie.
Voorts zijn de leden van de Partij voor de Dieren-fractie groot voorstander
van het strafrechtelijk vervolgen van personen die grootschalige schade
toebrengen aan de natuur en leefomgeving (ecocide), of mensenrechten
of dierenwelzijn schenden. Strafrechtelijke vervolging zorgt ervoor dat
bedrijven en bestuurders zonder intrinsieke motivatie ertoe worden
aangezet de wet na te leven. De leden zijn blij met de bepaling die het
uitblijven van rapportage strafbaar maakt (stap 5 van gepaste zorgvuldigheid), maar vinden dat dit zou moeten worden uitgebreid naar
overtreding van de verplichting om gepaste zorgvuldigheid in het beleid
van de onderneming te integreren (stap 1) en het opstellen van een plan
van aanpak om misstanden te voorkomen, beperken en te herstellen (stap
3). Waarom hebben de indieners hier niet voor gekozen? Zijn zij bereid dit
alsnog te doen?
Met het oog op de strafbaarstelling rond rapportage (zie artikel 3.2.5)
vragen de leden van de SGP-fractie de initiatiefnemers wanneer strafbaarstelling daadwerkelijk van toepassing zal zijn. Artikel 3.2.5 heeft in formele
zin slechts betrekking op de rapportageplicht in artikel 2.6.1, maar artikel
2.6.1 somt op haar beurt in materiële zin een scala aan verplichtingen op.
Wat gebeurt er wanneer een bestuurder (ofwel onderneming) weliswaar
haar rapportageplicht heeft gedaan, maar in die rapportage een (aantal)
van de in artikel 2.6.1 opgesomde «stappen» heeft «overgeslagen» of
anderszins in materiële zin in gebreke blijft?
§ 2.7 Herstel (stap 6)
De leden van de VVD-fractie constateren dat het in artikel 2.7.1 geschetste
herstelmechanisme niet synchroon loopt met de eis van remedy in de
OESO-Richtlijnen. «Herstel» lijkt aan te sturen op een volledig terugbrengen van een tevoren bestaande situatie, terwijl remedy gericht is op
een acceptabele beslechting van een geschil. De leden van de VVD-fractie
vragen aan de initiatiefnemers waarom dit niet synchroon loopt. En de
leden van de VVD-fractie vragen waarom niet helder is wat de relatie is
tussen het herstelmechanisme en de civiele rechtsgang.
De leden van de PvdA-fractie lezen in artikel 2.8 Herstelmaatregelen in
punt c dat «als er een direct verband bestaat tussen een nadelig gevolg en
de activiteiten van een zakenrelatie van een onderneming» de onderneming eerst haar invloed probeert aan te wenden om de gevolgen te
voorkomen of te beperken of dat de zakenrelatie beëindigd wordt. Is het
niet zo dat als de zakenrelatie beëindigd wordt dit ook een negatieve
impact kan hebben op de werknemers in kwestie?
De leden van de SGP-fractie vragen door wie en op basis waarvan een
beslissing genomen zal worden over de te nemen herstelmaatregelen
zoals opgesomd in artikel 2.7.2, onder 3.w

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

25

Hoofdstuk 3. Toezicht en handhaving
§ 3.1 Toezicht
De leden van de SP-fractie merkten op bij het rondetafelgesprek dat een
aantal sprekers deze wet een «lerende» wet noemden waarin bedrijven
niet direct zware straffen opgelegd krijgen, maar waarin ook samen met
een toezichthouder wordt gekeken naar mogelijke verbeteringen. Op
welke manier komt dit terug in deze wetgeving? Kunnen de indieners
ingaan op een gebruikelijke procedure wanneer er sprake zou zijn van het
niet navolgen van de OESO-richtlijnen?
De leden van de SGP-fractie vragen of met de woorden «het bepaalde bij
of krachtens deze wet» (onder artikel 3.1.1, onder 1) bedoeld wordt dat de
toezichthouder ook toezicht houdt op de naleving van artikel 1.2 en 1.3 (de
algemene zorgplicht). Zo ja, wat is de aard van dit toezicht?
De leden van de SGP-fractie vragen hoe de bepaling in artikel 3.1.3,
namelijk dat «een ieder» het recht heeft om een gemotiveerd bezwaar in
te dienen bij de toezichthouder, zich verhoudt tot de beperktere definitie
van «betrokkene» in artikel 1.1, onder b.
Wordt de beoogde toezichthouder, de ACM, voorzien van voldoende
mensen en middelen om effectief toezicht te kunnen houden? Op welke
wijze wordt ook betrokkenheid van andere toezichthouders, zoals wellicht
het College voor de Rechten van de Mens, geborgd, zo vragen de leden
van de SGP-fractie.
§ 3.2 Handhaving
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat artikel 3.2.5 (strafbaarstelling), jo. artikel 2.6.1 (rapportageplicht), jo. artikel 2.2.2.1 (beleggen
verantwoordelijkheid voor de rapportage bij een bestuurder) leidt tot een
persoonlijke strafrechtelijke aansprakelijkheid van een bestuurder van een
onderneming. De leden van de VVD-fractie vragen aan de initiatiefnemers
hoe acceptabel, uitvoerbaar en handhaafbaar de initiatiefnemers dit
achten vanwege de vage normen en het Lex Cetra-beginsel. Hier is
overigens ook door de Raad van State naar verwezen.
De Nederlandse rechtspraak is overbelast. Door de wijzigingen in art 3.2.6
lid 1 van de WVDIO ontstaat de kans dat het aantal rechtszaken dat in
Nederland wordt aangebracht van elders in de wereld aanzienlijk
toeneemt. Hebben de initiatiefnemers een beeld van de impact die dit
gaat hebben op het rechtssysteem en de doorlooptijden van rechtszaken?
Wat willen de initiatiefnemers doen om nog verdere overbelasting van de
rechtspraak te voorkomen?
Het wetsvoorstel maakt strafrechtelijke handhaving van een bepaalde
verplichting voor gepaste zorgvuldigheid mogelijk (pagina 43). Strafrechtelijke aansprakelijkheid kan leiden tot defensief gedrag van bedrijven dat
niet is gericht op het oplossen van de mensenrechtenschending maar
enkel op compliance, des te meer voor bedrijven die zakendoen in
ontwikkelingslanden en opkomende markten. De leden van de VVD-fractie
vragen aan de initiatiefnemers hoe zij ervoor zorgen dat impact daadwerkelijk wordt gemaakt.
In artikel 3.2.5 wordt gesproken over de strafbaarheidstelling waaruit volg
dat een maximale celstraf mogelijk is van zes maanden, een taakstraf en
een geldboete. Dit roept veel vragen op bij de leden van de CDA-fractie.
Betekent dit artikel dat bestuurders hoofdelijk aansprakelijk kunnen
worden gesteld voor een misstand in hun toeleveringsketen? Betekent dit
dat, hoewel tot op heden er alleen geldboetes zijn opgelegd, een
bestuurder mogelijk een celstraf van maximaal zes maanden kan krijgen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

26

Hoe wordt hierin proportionaliteit gewaarborgd en duidelijk over
gecommuniceerd met ondernemingen?
De leden van de SP-fractie constateren dat er veel te doen is om het
mogelijke gevolg dat bestuurders het niet naleven van deze wetgeving
een celstraf opgelegd kunnen krijgen. Kunnen de indieners reflecteren op
een situatie waarin dit zou kunnen gebeuren en wat hiervoor zou moeten
gebeuren, voordat er sprake kan zijn van een mogelijke celstraf? Hoe
groot achten de indieners de mogelijkheid dat dit kan gebeuren?
De leden van de PvdA-fractie lezen dat er sprake is van strafbaarstelling
als in de vijf jaar voorafgaand aan de overtreding, op grond van die wet,
een bestuurlijke boete of een last onder twee keer is opgelegd voor
overtreding van die artikelen voor een onderneming. Wat betekent dit
precies voor de strafbaarstelling van ondernemers? Kunnen zij, zoals ze
vrezen, in de gevangenis belanden voor misstanden in hun keten? Kunnen
de initiatiefnemers een scenario schetsen waarin dit aan de orde is?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben vernomen dat rondom
onderhavig wetsvoorstel specifieke zorgen zijn geuit vanuit bedrijven over
de strafrechtelijke gevolgen van de wet. Specifiek uiten grote bedrijven en
de vertegenwoordiging van deze sector – wetende VNO-NCW – in media
en gedurende het rondetafelgesprek hun zorgen dat onderhavig
wetsvoorstel ervoor zorgt dat bestuurders van grote bedrijven strafrechtelijk kunnen worden vervolgd bij het niet naleven van onderhavig
conceptwetsvoorstel. Kunnen de initiatiefnemers toelichten welke vorm
van bestuurlijke aansprakelijkheid is geregeld en wanneer er sprake is van
strafrechtelijke vervolging?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn tevens benieuwd of de initiatiefnemers nader kunnen toelichten waarom zij voor de huidige constructie
van toezicht en handhaving hebben gekozen.
De leden van de SGP-fractie vragen waarom de last onder bestuursdwang
(artikel 3.2.1) alleen van toepassing is op artikel 2.7.2, derde lid, onder a.
Betreft het de handhaving hier een inspannings- of resultaatverplichting?
De leden van de SGP-fractie vragen waarom de last onder dwangsom en
bestuurlijke boete (artikelen 3.2.2 en 3.2.3) alleen van toepassing zijn op
artikelen 2.2.1 tot en met 2.7.2? Heeft de handhaving hier betrekking op
een inspannings- of resultaatverplichting?
Waarom bedraagt de op te leggen bestuurlijke boete ten hoogste 10% van
de netto-omzet, zo vragen de leden van de SGP-fractie. Beamen de
initiatiefnemers dat dit voor grote ondernemingen neerkomt op gigantische bedragen in relatieve en absolute zin, en dat een dergelijke boete
het voortbestaan van ondernemingen kan bedreigen? Zo ja, achten de
initiatiefnemers dat proportioneel? Waarom is de hoogte van de boete
niet gerelateerd aan bijvoorbeeld de winst of aan de omvang van de
«nadelige gevolgen», zo vragen deze leden? Zijn de initiatiefnemers
bereid deze bepaling te heroverwegen in het licht van de gewenste balans
tussen doelmatigheid en proportionaliteit?
De leden van de SGP-fractie vragen of het openbaar maken van bestuursrechtelijke sancties (op grond van artikel 3.2.4) niet een inbreuk kan zijn op
het grondrecht van bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Is het
ook in dit opzicht niet wenselijk om handhaving niet op de «bestuurder»
maar de «(grote) onderneming» te richten, zo vragen deze leden?
De leden van de SGP-fractie vragen of de initiatiefnemers nader kunnen
ingaan op de noodzaak, meerwaarde en proportionaliteit van de strafbaarstelling (artikel 3.2.5). Geldt ook voor deze bepaling de omkering van
bewijslast? Waarom is deze bepaling gericht tegen de bestuurder terwijl
de WVDIO in de kern betrekking heeft op het tegengaan van onbedoelde
gevolgen van activiteiten door (grote) ondernemingen? Zijn de initiatief-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

27

nemers bereid de bepalingen in de initiatiefwet op dit punt te herzien en
de strafbaarstelling te laten vervallen?
Beamen de initiatiefnemers voorts dat deze strafbaarstelling zorgt voor
een extra zware verantwoordelijkheid om de rechtszekerheid voor
ondernemingen (en hun bestuurders) te garanderen, inclusief glasheldere
definities en normen? Waarom is die rechtszekerheid volgens de
initiatiefnemers voldoende geborgd, zo vragen de leden van de
SGP-fractie.
Heeft de civielrechtelijke handhaving (artikel 3.2.6) betrekking op de
algemene zorgplicht (artikelen 1.2 en 1.3) of (ook) op hoofdstuk 2, zo
vragen de leden van de SGP-fractie.
De leden van de SGP-fractie vragen voorts, inzake civielrechtelijke
handhaving, of ook voor alle in artikel 3.2.6 genoemde partijen de
omgekeerde bewijslast geldt. Hoe wordt de rechtspositie van ondernemingen gewaarborgd, wanneer ook de daar genoemde stichting of
vereniging genoeg heeft aan een «redelijk vermoeden» van onbedoelde
gevolgen om op basis daarvan ondernemingen te eisen aan te tonen dat
dit niet het geval is? Mag van dergelijke entiteiten geen eigen bewijslast
gevraagd worden, zeker in vergelijking met particulieren? Zijn de
initiatiefnemers bereid de bepalingen in de initiatiefwet op dit punt te
herzien?
De indieners geven aan dat «uit de combinatie van artikel 1, onder 4°, Wed
met de artikelen 2, vierde lid, en 6, Wed volgt dat een maximale celstraf
mogelijk is van zes maanden, een taakstraf en een geldboete van de
vierde categorie», zo constateren de leden van de Volt-fractie. Er is echter
tot nu nooit meer dan een geldboete opgelegd. Ondernemers geven
echter aan dat de mogelijkheid tot celstraf zou kunnen leiden tot minder
risicovol ondernemen en een daling van investeringen in bijvoorbeeld
ontwikkelingslanden. Kunnen in dat licht de indieners uiteenzetten wat de
meerwaarde is van het mogelijk opleggen van een cel- of taakstraf?
Hebben zij enkele voorbeelden van mogelijke scenario’s waarin een cel- of
taakstraf opgelegd zou kunnen worden? Zal deze wet, als gevolg van de
strafbaarstelling, naar hun verwachting invloed hebben op risicovol
ondernemen en investeringen in ontwikkelingslanden?
Hoofdstuk 4. Slotbepalingen
Artikel 4.1 Evaluatie
De leden van de VVD-fractie lezen dat deze wet iedere vijf jaar zou worden
geëvalueerd. Waarop is deze vijfjaarlijkse evaluatie gebaseerd? Is iedere
vijf jaar voldoende kijkend naar de mogelijk impact voor ondernemers in
Nederland en in het buitenland? Op welke key performance indicator zal
deze wet iedere vijf jaar getoetst worden?
In de evaluatiebepalingen staat dat er na vijf jaar een beleidsevaluatie
plaatsvindt, zo constateren de leden van de BBB-fractie. Hier bestaat de
optie dat na evaluatie deze wet ook gaat gelden voor bedrijven vanaf 50
werknemers. Aangezien de initiatiefnemers de procentuele kosten voor
kleine bedrijven kleiner dan 250 erkennen, hoe voorziet de wet in de
toekomst de bedrijven vanaf 50 werknemers tegemoet te komen in de
kosten? Want berekeningen laten nu zien dat de kosten hoog zijn voor
kleine bedrijven.
Artikel 4.3 Intrekking Wet zorgplicht kinderarbeid
De leden van de PvdA-fractie lezen dat met het indienen van deze wet, de
Wet zorgplicht kinderarbeid wordt ingetrokken. Klopt het dat de Wet
zorgplicht kinderarbeid voor alle bedrijven gold en niet alleen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

28

bedrijven vanaf 250 medewerkers? Wordt er met de initiatiefwet voor
gezorgd dat er helemaal geen sprake meer kan zijn van kinderarbeid?
Artikel 4.4 Uitgestelde werking artikelen hoofdstuk 2
De leden van de SGP-fractie vragen waarom nu al wordt voorgesorteerd
op het laten gelden van de bepalingen onder hoofdstuk 2 voor middelgrote ondernemingen. Kan in dit licht verduidelijkt worden wat in artikel
4.4, onder 4, precies verstaan wordt onder de formulering «(niet)
opportuun»? Verdient een dergelijke ingrijpende keuze niet een meer
eigenstandige politieke beoordeling en discussie, meer losstaand van een
vooraf vastgesteld evaluatiemoment? Zijn de initiatienemers bereid de
bepaling in artikel 4.4, onder 4, te laten vervallen?
III. Overig
De leden van de BoerBurgerBeweging-fractie verzoeken de indieners van
het wetsvoorstel Wet verantwoord en duurzaam internationaal ondernemen de volgende vragen te beantwoorden:
– Hoe komt het dat de kostenberekeningen van de OESO en het
Nederlandse regeldruk-onderzoek grote verschillen kent? De OESO
schat de kosten in tussen de 11.480 euro tot 332.920 euro. Het
Nederlandse regeldruk-onderzoek schat de kosten tussen de 33.400
euro voor kleine bedrijven en 235.900 euro voor grotere bedrijven. Hoe
kan het verschil tussen deze kosten zo uiteenlopen, hoe kan het dat
kleine onderneming volgens Nederlands onderzoek drie keer zoveel
moeten uitgeven? (zie stafnotitie 18 januari 2023)
– Aangezien de kosten procentueel gezien hoger liggen voor kleinere
bedrijven/middelgrote bedrijven dan bij grotere bedrijven, hoe voorziet
deze wet erin dat het concurrentieverschil tussen bedrijven die
afhankelijk zijn beperkt blijft? *Hiervan kan ook sprake zijn wanneer de
grens ligt op 250 medewerkers tegenover een bedrijf met 10.000
werknemers.
De voorzitter van de commissie,
Wuite
De griffier van de commissie,
Meijers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 35 761, nr. 12

29