Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

25 424

Geestelijke gezondheidszorg

35 370

Zorg en dwang

Nr. 669

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 27 juni 2023
De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister voor
Langdurige Zorg en Sport over de brief van 13 maart 2023 over de
beleidsreactie op het evaluatierapport van Amsterdam UMC en het
Trimbos Instituut over de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg
(Wvggz) en de Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk
gehandicapte cliënten (Wzd) (Kamerstukken 25 424 en 35 370, nr. 648).
De vragen en opmerkingen zijn op 11 april 2023 aan de Minister voor
Langdurige Zorg en Sport voorgelegd. Bij brief van 26 juni 2023 zijn de
vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Smals
De adjunct-griffier van de commissie,
Heller

kst-25424-669
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

1

I Inleiding
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de vragen en opmerkingen
van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport van
11 april jongstleden naar aanleiding van de brief die ik u op 13 maart van
dit jaar heb gestuurd. Dit betrof de beleidsreactie op de wetsevaluatie van
de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) en de Wet zorg en
dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten (Wzd)1.
Leden van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport
van de Eerste Kamer hebben eveneens vragen gesteld naar aanleiding
van deze beleidsreactie. De antwoorden aan de Eerste Kamer zijn als
bijlage bijgevoegd.
Om te beginnen wil ik u, mede namens de Minister voor Rechtsbescherming, bedanken voor de inbreng van de leden van de fracties van de
VVD, D66, de PVV, het CDA, de SP, de PvdA, GroenLinks, de ChristenUnie,
de SGP en de BBB. Uit de vragen spreekt het grote belang dat u hecht aan
de rechtsbescherming van kwetsbare mensen die te maken krijgen met
gedwongen zorgverlening op grond van de Wvggz en de Wzd en dat u het
belangrijk vindt om lering te trekken uit de lessen uit het verleden. Ik deel
met u het belang van beide zaken.
Voordat ik de vragen beantwoord die door de fracties zijn gesteld, wil ik
nogmaals benadrukken dat er over het belangrijkste doel van de wetten
geen verschil van inzicht bestaat: namelijk om mensen die met
gedwongen zorg te maken krijgen goede rechtsbescherming te bieden.
Andere belangrijke doelstellingen van de wetten hebben te maken met het
terugdringen van het toepassen van dwang en het vergroten van de eigen
regie van mensen die te maken krijgen met gedwongen zorg. Helaas is de
conclusie nu de Wvggz en Wzd ongeveer drie jaar in werking zijn, dat dit
onvoldoende is gelukt. Mede door de complexiteit van de wetgeving
komen deze doelen nu onvoldoende uit de verf en leidt de rechtsbescherming die «op papier» sterk lijkt, in de praktijk tot uitvoeringsproblemen.
Zoals ik in mijn beleidsreactie heb aangegeven, vind ik het van groot
belang om de balans tussen het stellen van noodzakelijke regels en de
uitvoerbaarheid van procedures goed in het oog te houden bij het
aanpassen van beide wetten. Daarom heb ik een aantal leidende principes
geformuleerd die de gewenste richting aangeven op de grote thema’s van
de Wvggz en de Wzd. Ik noem ze hier nogmaals: terug naar de kern om
mensen rechtsbescherming te bieden wanneer gedwongen zorg aan de
orde is, minder gedetailleerde regels die meer gebaseerd zijn op
principes, begrijpelijke en toegankelijke wetgeving. Meer tijd voor
zorgverlening doordat de procedures in de Wvggz en de Wzd minder
administratie en tijdsbeslag vragen. Ook de synergie tussen beide wetten
moet verbeteren. Met deze uitgangspunten wil ik met urgentie werken aan
het verbeteren van deze wetten. Samen met u hoop ik toe te werken naar
een uitvoerbare wet die bijdraagt aan de essentie: doeltreffende en
effectieve rechtsbescherming bieden aan mensen die met gedwongen
zorg te maken krijgen.
Hieronder beantwoord ik de gestelde vragen van de leden van de fracties
van de VVD, D66, de PVV, het CDA, de SP, de PvdA, GroenLinks, de
ChristenUnie, de SGP en de BBB, in de volgorde van de brief waar ze in
gesteld worden.

1

Kamerstukken 25 424 en 35 370, nr. 648.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

2

II Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD hebben kennisgenomen van de beleidsreactie op het
evaluatierapport van Amsterdam UMC en het Trimbos Instituut over de
Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) en de Wet zorg en
dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten (Wzd).
Zij hebben hierbij nog enkele vragen.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Minister met deze wetten ook
belangrijke doelstellingen wil bereiken die te maken hebben met het
terugdringen van het toepassen van dwang en het vergroten van de eigen
regie van mensen die om wat voor reden ook gedwongen zorg nodig
hebben. Deze leden vinden het goed dat de Minister een aantal wijzigingen wil doorvoeren om het gebruik van deze instrumenten toegankelijker te maken. Hoe wordt in de voorgestelde wijzigingen, die de Minister
wil aanbrengen om de eigen regie te versterken, oog gehouden voor
eenvoud voor de patiënt en betrokkenen?
De leden van de VVD-fractie lezen dat het kabinet voornemens is om de
toets van wilsbekwaamheid alleen toe te passen bij het moment dat
verplichte zorg daadwerkelijk wordt geleverd en niet meer als, bijvoorbeeld, de zorgmachtiging wordt afgegeven. Genoemde leden vragen de
Minister hoe er in de nieuwe situatie omgegaan zou worden met verzet
van een patiënt tegen het afgeven van een zorgmachtiging als deze
wilsbekwaamheidstoets op dat punt zou komen te vervallen. Wordt er dan
per definitie wel/geen rekening gehouden met de wil van de patiënt? Waar
ligt de grens en wie bepaalt die grens in de nieuwe situatie?
Indien dwang toch onvermijdelijk blijkt, dient die zorg transparant en
toetsbaar te worden uitgevoerd. Daarom is het belangrijk dat alle zorg
goed wordt vastgelegd volgens in beide wetten opgenomen zorgvuldige
procedures. Dit proces kan en moet echter beter en minder tijdrovend.
Hoe wordt dit gewaarborgd?
De leden van de VVD-fractie vragen de Minister in algemene zin af of zij
ook Europese instellingen heeft geconsulteerd, gezien de vele raakvlakken
tussen Nederlands recht en internationale- en Europese rechtsverdragen
op het gebied van fundamentele mensenrechten. Zo nee, is zij dit nog van
plan te doen? Zo ja, wat zijn de voornaamste aanbevelingen van deze
instellingen? De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat het beter is
om dit aan de voorkant al goed uit te zoeken, in plaats van achteraf
geconfronteerd te worden met juridische tegenslagen.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de onderzoekers pleiten voor een
door veldpartijen en overheid gedragen actieprogramma om – vooruitlopend op wetsaanpassing – te komen tot verbetering van de
werkbaarheid, uitvoerbaarheid en effectiviteit van de Wvggz en de Wzd.
Hoe wordt dit actieprogramma vormgegeven?
Voorts hebben genoemde leden een vraag over de beweging van regels
naar principes. Zij streven naar wetgeving die meer «principal based» is
en niet tot op detailniveau vastlegt hoe zaken geregeld moeten worden.
Op deze manier is meer maatwerk mogelijk dat past bij de zorgbehoefte
van de mensen die met gedwongen zorg te maken krijgen. Het terugdringen van dwang zal ook samen met zorgverleners moeten worden
gedaan. Hoe wordt er uitgegaan van professionele zeggenschap?
De leden van de VVD-fractie zien dat de Minister niet voornemens is om
nu een breder kostenonderzoek uit te laten voeren. Dit ondanks het feit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

3

dat dit wordt aanbevolen en dat de wetswijzingen wellicht juist sneller
ingevoerd kunnen worden als de kosten op voorhand al enigszins bekend
zijn. Gezien voorgaande redenen zouden genoemde leden toch pleiten
voor het uitvoeren van een kostenonderzoek. Is de Minister bereid dit te
doen? Zo nee, waarom wil zij nog geen breder kostenonderzoek uit laten
voeren?
De leden van de VVD-fractie lezen dat er wordt voorgesteld om de vaste
evaluatietermijn in de Wzd grotendeels te laten vervallen. Zorgverleners
kunnen in overleg met de cliënt of vertegenwoordiger besluiten wanneer
evaluaties plaatsvinden. Deze leden zijn blij om te lezen dat cliënten erop
moeten kunnen vertrouwen dat onvrijwillige zorg alleen wordt ingezet als
het echt niet anders kan en dat deze tijdig en grondig worden geëvalueerd. Bij welke partij(en) ligt het initiatief voor deze evaluatie? Hoe wordt
geborgd dat werkdruk of personeelstekort niet in de weg komt te staan
van het plaatsvinden van de evaluatie wanneer deze nodig is?
Ook merken de leden van de VVD-fractie op dat het wellicht efficiënter is
om besluiten alleen opnieuw te beoordelen als dit specifiek wordt
gevraagd door cliënten of hun naasten of door een zorgverlener. Waarom
wordt hier niet voor gekozen?
Net als de Minister hechten de leden van de VVD-fractie eraan dat er voor
deze kwetsbare groep waarborgen zijn die rekening houden met deze
doelgroep en de aard van de zorg. De Inspectie Gezondheidszorg en
Jeugd (IGJ) zal om deze reden betrokken worden bij het toezicht. Wat zijn
de effecten van het betrekken van de IGJ op de effectiviteit van de
besluitvorming? Deze vraag hebben deze leden ook met betrekking van
het verstevigen van de rol van de cliëntenraad binnen de Wzd.
Genoemde leden lezen dat het ook een voornemen is om het onderscheid
dat de Wzd kent aan te passen als het gaat om intramurale en ambulante
zorg, zodat cliënten dezelfde rechtsbescherming krijgen. Hoe ziet de
Minister het wegnemen van dit onderscheid voor zich?
Daarnaast lezen de leden van de VVD-fractie dat de Minister voornemens
is de positie van de vertrouwenspersonen te verstevigen. In deze context
vragen genoemde leden de Minister hoe dit uit zal pakken voor kleine
zorginstellingen. Hoe worden overbodige administratieve lasten
voorkomen?
Voorts lezen de leden van de VVD-fractie dat er een vereenvoudiging zal
worden aangebracht in het aanleveren van gegevens. Zorgaanbieders
moeten bepaalde informatie over gedwongen zorg registreren, zodat zij
zelf goed zicht hebben op de bij hen toegepaste verplichte en onvrijwillige
zorg. Genoemde leden vinden het goed dat er oog is voor het verminderen van onnodige administratieve druk. Hoe zal ervoor gezorgd worden
dat bij de vereenvoudiging van het aanleveren van gegevens, de
aangeleverde gegevens betrouwbaar blijven?
Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie de Minister of het niet beter is
om weer tot één overkoepelende wet te komen. Dit was eerder natuurlijk
al het geval en er waren toentertijd geldige redenen om de wetten op te
knippen. Echter lijkt dit niet het beoogde effect gehad te hebben. Is het
niet overzichtelijker om de wetten samen te voegen en tot een overkoepelende stelselwet te komen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
beleidsreactie van de Minister op het evaluatierapport van de bovengenoemde wetten. In oktober van vorig jaar oordeelden het Amsterdam
UMC, het Trimbos Instituut en de GGD Amsterdam hard over de wetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

4

Er waren in totaal zeventig aanbevelingen voor verbeteringen. De leden
van de D66-fractie zien dat de Minister die aanbevelingen ter harte heeft
genomen, maar maken zich tegelijkertijd zorgen over de haalbare
uitvoerbaarheid van de wetten. Daartoe hebben zij enkele vragen.
Algemene aandachtspunten
Volgens het evaluatierappoort zijn de wetten «in belangrijke mate
mislukt». Niet eerder werd in een evaluatie zóveel aanbevelingen gedaan
voor wijzigingen in de wet. In de brief van de Minister geeft zij aan dat ze
met veel van die aanbevelingen aan de slag gaat. Daarmee zal een nieuw
wetsvoorstel in grote mate een andere zijn dan de wetten die er nu liggen.
De leden van de D66-fractie verzoeken de Minister om bij het uiteindelijke
wetsvoorstel in 2024 toe te lichten, middels een vergelijkbare tabel als bij
deze brief, of en op welke manier uitvoering is gegeven aan elk van de
zeventig aanbevelingen en welke zij naast zich neer heeft gelegd.
De leden van de D66-fractie constateren dat het proces in de totstandkoming van deze wetten voor verbetering vatbaar is. Al geruime tijd
voorafgaand aan de invoering werd gewaarschuwd voor de complexiteit
van de wetten. Daar zijn verschillende partijen debet aan. In hoeverre
deelt de Minister deze constatering met de leden van de D66-fractie en
hoe kan de herhaling van dit proces voorkomen worden?
De leden van de D66-fractie constateren op basis van de reactie van de
Minister op de evaluatie, met tevredenheid, dat er meer ruimte wordt
ingebouwd voor vertrouwen en flexibiliteit. Tegelijkertijd wordt er op
meerdere momenten gegevens gedeeld op verzoek van de behandelend
arts. De leden van de D66-fractie zouden graag willen voorstellen om het
uiteindelijke wetsvoorstel ook aan de Autoriteit Persoonsgegevens voor te
leggen, om de wetten te toetsen op privacy-veiligheid.
Specifieke vragen Wvggz
Uit de brief van de Minister maken de leden van de D66-fractie op dat de
onmogelijkheid tot een hoger beroep binnen de Wvggz gehandhaafd
blijft. In hoeverre is de rechtspositie van de betrokkene gewaarborgd en
welke alternatieve routes biedt de Wvggz voor verweer?
De leden van de D66-fractie krijgen signalen dat het wederkerigheidsbeginsel dat in de Wvggz staat opgenomen onvoldoende wordt uitgevoerd.
Hoe is de Minister van plan om dit beter te verankeren, bijvoorbeeld op
het gebied van het ter beschikking stellen van geschikte woningen,
dagbesteding of schuldhulpverlening?
Specifieke vragen Wzd
De leden van de D66-fractie constateren dat de Minister voornemens is
om de procedure van het opnemen van een patiënt en het toepassen van
onvrijwillige zorg los van elkaar te trekken en om artikel 21 grondig te
herzien. Is zij het met genoemde leden eens dat deze procedures zowel
door de zorgprofessionals als door patiëntenorganisaties getoetst moeten
zijn?
Ondanks de herziening van het hierboven genoemde artikel zullen
herbeoordelingen in 2025 niet nodig zijn, om een uitvoeringslast te
voorkomen. De Minister schrijft dat de situatie van de meeste cliënten na
vijf jaar niet gewijzigd is. Wat ligt ten grondslag aan deze veronderstelling?
Ook is het een voornemen van de Minister om het onderscheid tussen
intramurale en ambulante zorg in de Wzd aan te passen. Echter, we zien
nu al dat dit verschil meer diffuus wordt, bijvoorbeeld door een toename

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

5

in geclusterde woonvormen (met volledig pakket thuis (vpt) zorg).
Tegelijkertijd moeten veel instellingen überhaupt nog starten met de Wzd
in de ambulante zorg. Hoe houdt het vernieuwde voorstel rekening met
deze verschillende woon- en zorgvormen?
Binnen de Wzd is een cliëntenvertrouwenspersoon (CVP) aangesteld die
de rechtspositie van cliënten moet verstevigen. Echter, in een brandbrief
van de Landelijke Faciliteit CVP (LFCVP) geeft de organisatie te kennen dat
zorgkantoren met een beperkt budget CVP’s moeten inkopen. Dit heeft
weerslag op de kwaliteit en de rechtsbescherming van cliënten: «De CVP
Wzd heeft een grote caseload en kan de gestelde kwaliteitseisen in het
kwaliteitskader niet behalen». Kan de Minister hierop reflecteren?
Overlap en aansluiting tussen de wetten
De leden van de D66-fractie constateren tenslotte dat er momenteel geen
goede aansluiting tussen beide wetten is. Instellingen kiezen vanwege de
complexiteit vaak om één van de twee wetten uit te voeren. Kan de
Minister toelichten hoe zij meer synergie in die samenhang wil bewerkstelligen? In hoeverre weegt de Minister ook af of het niet nuttiger is om
beiden in één wet te vatten, zo vragen de genoemde leden haar.
Positieve ervaringen
Tenslotte constateren de leden van de D66-fractie dat er ook enige
positieve geluiden waarneembaar zijn. Het is belangrijk dat deze verhalen
tussen zorgorganisaties onderling worden gedeeld, zodat de beeldvorming rondom de wetten ook wordt bijgesteld. Welke stappen neemt de
Minister op dit vlak, zo vragen de leden van de D66-fractie haar.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractie
De leden van de PVV-fractie hebben met belangstelling de beleidsreactie
gelezen op de evaluatie van de dwangwetten Wvggz en Wzd. De conclusie
van het evaluatierapport «de Wvggz en de Wzd zijn in belangrijke mate
mislukt» kwam niet geheel onverwacht maar is niettemin zorgwekkend.
Deze leden hebben daarom een aantal vragen en opmerkingen.
De leden van de PVV-fractie vragen de Minister of zij de conclusie deelt
dat beide wetten, de Wvggz en de Wzd, mislukt zijn. Wat is het alternatief
en het plan van de Minister nu er maar liefst zeventig verbeterpunten
worden benoemd? Hoe wordt de veiligheid van de cliënten geborgd?
Welk deel van deze zeventig knelpunten lost zich nog op, aangezien deze
evaluatie na twee jaar wel erg kort op de invoering komt?
De leden van de PVV-fractie vinden het feit dat er sinds de invoering van
beide wetten nauwelijks sprake is van afname van dwangzorg zorgwekkender dan eventuele knelpunten of toename van administratieve lasten.
Het doel was immers tot minder dwangzorg te komen. En minder
dwangzorg betekent op zich weer minder administratieve lasten. Deze
leden vinden ook dat er geen aanpassingen zouden moeten komen die
enerzijds de administratieve lasten verlichten, maar anderzijds de
rechtspositie van de patiënt/cliënt beperken. Zij ontvangen in dit kader
graag een toezegging van de Minister. Wat de administratieve lasten kan
verlichten en tegelijkertijd de rechtspositie van de patiënt kan versterken,
is het instellen van onafhankelijke commissies als voorbereiding op de
zorgmachtiging (zoals oorspronkelijk de bedoeling was). Dit ontlast
immers de zorgaanbieders en is een betere waarborg voor onafhankelijkheid ten aanzien van de patiënt. Hoe ziet de Minister dit?
De leden van de PVV-fractie hebben begrip voor de stelling dat wetgeving
niet altijd het gepaste of meest geschikte instrument is om bepaalde
doelstellingen te bereiken. Echter, in het geval van beide dwangwetten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

6

achten deze leden wettelijke regels wel degelijk belangrijk. De Minister
geeft echter aan dat minder dwang vooral zal moeten komen door met de
praktijk in te zetten op bewustwording, kennisvergroting en door ervoor te
zorgen dat zorgverleners daadwerkelijk in staat zijn om persoonsgerichte
zorg te verlenen. Genoemde leden hopen dat dit niet zal leiden tot het
vervangen van wettelijke regels door veldnormen en richtlijnen. Rechtsbescherming kan beslist niet gevat worden in richtlijnen als het om
dwangzorg gaat. Hiervoor zijn wettelijke regels nodig. Graag krijgen deze
leden hier een bevestiging op van de Minister.
De leden van de PVV-fractie hebben verder twijfels bij een aantal
maatregelen, zoals het versoepelen van de toets van wilsbekwaamheid, of
het schrappen van de hoorplicht door de burgemeester bij een crisisopname. Het feit dat procedures hierdoor sneller verlopen vinden
genoemde leden geen goed argument. Hoe komt dit de rechtspositie van
de patiënt/cliënt ten goede, zo vragen deze leden de Minister. En is er
inmiddels een geschikt aanbod van crisisbedden gerealiseerd door de
zorgkantoren? Hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat alle zorgaanbieders
de juiste gegevens verstrekken aan de IGJ? De leden van de PVV-fractie
erkennen dat het van belang is dat de Wzd-functionaris over de benodigde
kennis en kunde beschikt die nodig is om onvrijwillige zorg te toetsen.
Hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat de verpleegkundig specialisten
hierover beschikken? Kan de Minister haar antwoord uitgebreid
toelichten?
De leden van de PVV-fractie zijn mordicus tegen dwangzorg in de
thuissituatie. In geval van dwangzorg moet er volgens deze leden juist
24-uurs zorg in de nabijheid beschikbaar zijn en dat kan niet georganiseerd worden in de thuissituatie. Als er sprake is van dwangzorg, moet er
ook sprake zijn van een beschermde woonomgeving in een instelling. Bij
voorkeur kleinschalig, maar niet in de thuissituatie. Veel verpleegkundigen
hebben aangegeven dat bij zorg in de thuissetting de huidige wetgeving
onwerkbaar is en dat er bijvoorbeeld voor een kleine beslissing, zoals het
openen van de koelkast om te checken of er misschien eten ligt wat over
de houdbaarheidsdatum is, er al een heel Wzd-traject nodig is. Volgens
deze leden ligt hier nu juist het knelpunt, als cliënten zo nodig van de
Minister (langer) thuis zelfstandig moeten blijven wonen in plaats van in
een ggz-instelling of een verpleeghuis, dan gaan zij er in hun eigen huis
ook per definitie zelf over of er door derden in de koelkast gekeken wordt
of niet. Hoe ziet de Minister dit?
De leden van de PVV-fractie missen tot slot de ervaringen en conclusies
van patiënten/cliënten en hun naasten. Wat is hun oordeel over beide
wetten? Deze leden vinden zowel de evaluatierapporten als de beleidsreactie van de Minister nogal eenzijdig gericht op de zorgaanbieders. Hoe
wordt het patiëntperspectief meegenomen? Cliëntenorganisaties
waarschuwen ervoor dat als de aanbevelingen van de evaluatiecommissie
Wet zorg en dwang worden overgenomen, de rechten van mensen met
dementie en mensen met een verstandelijke beperking in gevaar zijn.
Deelt de Minister deze mening? Zo nee, waarom niet? Hoe gaat de
Minister de positie van cliënten en hun naasten versterken?
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie maken van de gelegenheid gebruik de
Minister enkele verduidelijkende vragen te stellen. De brief van de
Minister stelt een aantal wijzigingen van de Wvggz en de Wzd voor.
Onderhavige wet gaat uit van geen gedwongen zorg. Denkt de Minister
dat dit principiële uitgangspunt van de wet overeind blijft staan als de wet
gewijzigd wordt zoals zij thans voor zich ziet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

7

Kan de Minister aangeven hoe het in praktijk gesteld is met dwang en
drangmaatregelen. Is er sprake van een cultuurverandering om verplichte
zorg terug te dringen en daar waar nodig zo goed en netjes mogelijk in te
zetten?
Veel van de aanbevelingen vragen om nader onderzoek gericht op
vereenvoudiging van de regelingen, bijvoorbeeld als het gaat om de
administratieve belasting en gegevensuitwisseling. Ook wordt bepleit om
de voorschriften over het (schriftelijk) informeren van de patiënt te
vereenvoudigen en daarbij meer in te zetten op persoonlijk contact. Dit
kunnen de leden van de CDA-fractie goed volgen. Het beperken van
administratieve lasten in de uitvoering is noodzakelijk. Anderzijds willen
deze leden niet uit het oog verliezen dat er rechtsbescherming moet zijn
tegen het inperken van grondrechten, het terugdringen van dwang en het
borgen van persoonlijke vrijheid, zeggenschap en integriteit, naar het
gedachtegoed van het VN-verdrag handicap en het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens (EVRM). Ziet de Minister dit spanningsveld
en kan de Minister hierop reflecteren in relatie tot de voorgestelde
wijzigingen? En hoe zou er meer geüniformeerd en gedigitaliseerd kunnen
worden? Immers, de zorg wordt soms gefinancierd via de Wet langdurige
zorg (Wlz), soms via de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015
en soms via de Zorgverzekeringswet (Zvw). Gaan daarvoor deadlines
gesteld worden? En in hoeverre gaat er verplicht gebruik gemaakt worden
van apps zoals OZOverbindzorg om communicatie tussen cliënt,
zorgverleners en mentoren/familie te vereenvoudigden?
De leden van de CDA-fractie vragen voorgaande omdat de Minister in
haar Kamerbrief aangeeft de centrale doelstelling van de wetten, het
bieden van rechtsbescherming voor patiënten en cliënten, weer voorop te
stellen. Dat betekent ook dat ze nadrukkelijk zal kijken naar andere
manieren dan wetgeving om de overige doelen, zoals het verbeteren van
zorg, te bereiken. Betekent dit dat de Minister dus het voornemen heeft
van regels naar principes te gaan? Hoe verhoudt dit zich tot de rechtsbescherming van patiënten en cliënten? De leden van de CDA-fractie vindt
dat rechtsbescherming een taak is van de overheid en dat dit wettelijk
geregeld moet blijven worden. Zij zien richtlijnen meer als handvatten om
de praktische uitwerking van de wet vorm te geven. Hoe ziet de Minister
dit? Wat vindt de Minister van de gedachte dat als er veel minder
administratieve verplichtingen komen er meer wordt gewerkt op basis van
principes/uitgangspunten, maar dat de IGJ meer toezicht hierop gaat
houden en handhaaft?
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsreactie
van de Minister op het evaluatierapport van Amsterdam UMC en het
Trimbos Instituut. Zij hebben hierover nog enkele vragen en opmerkingen.
In de beleidsreactie komt naar voren dat het bieden van rechtsbescherming voor patiënten en cliënten de centrale doelstelling moet
worden van deze wetten. De leden van de SP-fractie ondersteunen dit. Om
te waarborgen dat deze rechtsbescherming straks ook daadwerkelijk bij de
aanpassingen voorop wordt gesteld, vragen de leden van de SP-fractie of
de Minister bereid is om bij elke voorgenomen aanpassing van de Wvggz
en Wzd een toets te doen waarbij inzichtelijk wordt gemaakt wat elke
voorgenomen aanpassing voor invloed heeft op de rechtspositie en
rechtsbescherming van de betrokken patiënt.
Verder komt in de beleidsreactie naar voren dat het belangrijk is om het
begrip verzet te verduidelijken. De leden van de SP-fractie ondersteunen
dit. Aangezien onduidelijkheid over het verzetscriterium op dit moment
risico’s met zich meebrengt in de praktijk, vragen de leden van SP-fractie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

8

of de Minister kan aangeven op welke termijn deze onduidelijkheid weg
kan worden genomen.
Tot slot willen de leden van de SP-fractie benadrukken dat op dit moment
er in de praktijk veel last wordt ondervonden door de uitvoering van de
Wvggz en Wzd. Zij steunen daarom de conclusie van de beleidsreactie dat
noodzakelijke en aanzienlijke wijzigingen nodig zijn. Dit is echter geen
oplossing voor de last die op dit moment ervaren wordt. De leden van de
SP-fractie vragen daarom de Minister wat er op dit moment gedaan kan
worden voor de zorgverleners en patiënten/cliënten tot de wetswijzigingen zijn doorgevoerd.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling de beleidsreactie
gelezen op het evaluatierapport van Amsterdam UMC en het Trimbos
Instituut. Deze leden steunen het streven naar betere rechtsbescherming
en naar meer eigen regie en zeggenschap voor patiënten en cliënten. Dat
daarbij vertegenwoordigers van patiënten en cliënten en patiëntenvertrouwenspersonen (PVP) intensief betrokken moeten worden staat voor
deze leden voorop. Met de stichting PVP vinden deze leden het essentieel
dat bij iedere aanpassing steeds moet worden getoetst of de rechtspositie
van de patiënt gebaat is met de aanpassing en of er afdoende rechtsbescherming gewaarborgd is en blijft. Hoe gaat dat worden vormgegeven?
Hetzelfde geldt voor de eigen-regie-instrumenten; hoe wordt inzichtelijk
getoetst of iedere voorgenomen aanpassing in de praktijk ook echt (meer)
mogelijkheden biedt om eigen regie te kunnen voeren? De leden van de
PvdA-fractie vragen op welke wijze de Minister van plan is in te zetten op
bewustwording en kennisvergroting ten aanzien van het minder
toepassen van dwang. Zij menen net als de Minister dat ook het hebben
van voldoende tijd om alternatieven in te zetten een rol kan spelen. Hoe
wil de Minister hierop inzetten, gezien het al bestaande tekort aan
arbeidskrachten in de zorg?
De leden van de PvdA-fractie betreuren het dat in deze eerste evaluatie
nog geen afname in de toepassing van dwang is te zien, ook al is wel een
onderzoek verschenen dat aangeeft dat er sprake is van een significante
afname van gedwongen zorgverlening. Deze leden vinden het een goede
zaak dat patiënten en cliënten actief betrokken worden bij de besluitvorming over gedwongen zorg. Op welke wijze kan gestimuleerd worden
dat deze tendens van meer aandacht voor voorkomen van gedwongen
zorg zich (versneld) voortzet? Wat zou daar vanuit de overheid aan kunnen
worden bijgedragen?
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister op welke wijze de
voortgang van het voorgestelde vervolg op alle aanbevelingen, zoals
vermeld in bijlage 1, gemonitord zal worden. Welk tijdspad wordt
gehanteerd, hoe wordt dat bijgehouden en hoe wordt de Kamer daarover
geïnformeerd?
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister ook wat precies wordt
bedoeld met het nadrukkelijk, waaraan wordt nu gedacht en hoe gaat dat
snel worden opgepakt.
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister tevens in hoeverre de
synergie tussen beide wetten verbeterd kan worden, zodat de problemen
rond de overgang tussen de wetten worden opgelost. Zij vragen de
Minister voor-en nadelen van het samenvoegen van de twee wetten nog
eens uiteen te zetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

9

Wvggz
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister waarom de voorgenomen aanpassingen van de Wvggz inzake voorbehoud van «acuut
levensgevaar voor betrokkene» in artikel 2:1 lid 6 aangewezen is. Bij acuut
levensgevaar zou een wilsbekwame wens of voorkeur niet te hoeven
worden gevolgd. Wordt hiermee voor de Wvggz een andere insteek
gekozen dan bijvoorbeeld voor de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO)? Zo ja, waarom?
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister waarom drie jaar na
inwerkingtreding van de Wvggz de wettelijk voorziene multidisciplinaire
richtlijn voor verplichte zorg en interpretatie van het begrip verzet, er nog
steeds niet is. Waarom wordt verwezen naar de richtlijn assertieve zorg
terwijl deze interpretaties biedt die vormen van verplichte zorg niet of
onvoldoende als zodanig herkent? Hoe kan zo snel mogelijk gekomen
worden tot duidelijkheid over de aard en betekenis van het verzetscriterium in de Wvggz? En hoe kan er in dit verband voor worden gezorgd
dat de IGJ ook nadrukkelijk toezicht houdt op rechtsbescherming en niet
alleen op kwaliteit en veiligheid?
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de opvattingen van MIND over de beleidsevaluatie en de reactie van
de Minister daarop. Zij vragen of en in hoeverre bij het opstellen van
aanpassingen rekening gehouden zal worden met de vijf criteria die MIND
formuleert: rechtsbescherming altijd waarborgen, eigen regie in de
praktijk realiseren, naasten betrekken, zorg op maat leveren en kwaliteit
van zorg verbeteren en intensiveren van toezicht.
Deze leden vragen hoe ervoor gezorgd gaat worden dat alle zorgaanbieders betrouwbare gegevens verstrekken aan de IGJ en op welke
termijn dit gerealiseerd zal worden.
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister verder of het instellen
van onafhankelijke commissies, die naast een adviserende rol aan de
rechter ook de rol van procureur op zich namen als het tot een rechtszaak
kwam, kan worden heroverwogen. Immers, pilots lieten positieve
resultaten zien, betrokken cliënten en hun naasten voelden zich beter
gehoord. Aangezien de sector nu hoge administratieve lastenen procedurele kosten ondervindt, zouden de onafhankelijke commissies wellicht
een oplossing kunnen bieden en daarmee zou dan bovendien de
onafhankelijkheid in de voorbereidingsprocedure beter zijn gewaarborgd.
Wzd
De leden van de PvdA-fractie krijgen signalen dat mensen die met
onvrijwillige zorg te maken krijgen dankzij de Wzd ook positieve
ervaringen hebben. Kunnen daar voorbeelden van worden benoemd? In
hoeverre wordt er onderzoek gedaan naar de positieve gevolgen van deze
wet in de praktijk?
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister een reactie op de
enquête die door Alzheimer Nederland, KansPlus, het LSR, LFB, Per Saldo
en Ieder(in) is uitgezet bij de personen en hun vertegenwoordigers die te
maken hebben met de wet. Op welke wijze zal worden gezorgd voor meer
bekendheid en deskundigheid bij de mensen die te maken hebben met
onvrijwillige zorg, hun vertegenwoordigers én zorgprofessionals over de
geest van de wet en het toepassen van de wet bij onvrijwillige zorg?
Deze leden vragen de Minister tot slot hoe ervoor gezorgd zal worden dat
de wet vooral meer gericht zal zijn op de preventieve werking in het
stappenplan en de wetsevaluatie. Immers, zo vragen deze leden, zou

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

10

zelfregulering de rechtspositie van cliënten en naasten kunnen
verzwakken en is het niet juist de bedoeling om in te zetten op wettelijke
verankering en een stevige rechtspositie voor cliënten, hun (wettelijk)
vertegenwoordigers en naasten?
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
Algemeen
De leden van de GroenLinks-fractie hebben de beleidsreactie van de
Minister met interesse gelezen, vooral omdat de conclusies van het
evaluatierapport van Amsterdam UMC en het Trimbos Instituut over de
Wvggz en de Wzd ongekend hard waren. Er wordt geconcludeerd dat de
doelen van de wetten in belangrijke mate zijn mislukt. De Minister neemt
deze conclusies ter hand en wil deze harde woorden om zetten in beter
uitvoerbare wetgeving. Dat ondersteunen genoemde leden, maar toch zijn
zij ook benieuwd naar enige reflectie van de Minister op deze harde
conclusie. Hoe kijkt de Minister er zelf naar, dat drie jaar na de inwerkingtreding van deze wetten deze conclusie al wordt getrokken en dat al zulke
forse aanpassingen moeten worden gedaan? En wat vindt de Minister
ervan dat het evaluatierapport maar liefst zeventig aanbevelingen
hiervoor geeft? Wat leert de Minister uit dit wetstraject en hoe gaat de
Minister ervoor zorgen dat dit bij volgende (andere) wetgeving niet ook
kan gebeuren? Genoemde leden erkennen overigens dat de Kamer hier
ook een rol bij heeft.
Leidende principes voor gedwongen zorg wetgeving
De leden van de GroenLinks-fractie kunnen zich vinden in de leidende
principes die worden aangehaald die als toetsingskader gaan dienen. Met
name het punt «begrijpelijkheid» is een punt waar genoemde leden vaak
zelf ook op hameren. Het is enorm belangrijk dat de mensen die het
betreft weten en begrijpen wat hun rechten zijn. Nog te vaak zijn
formulieren en documenten in te ingewikkelde en ambtelijke taal. En ook
voor zorgverleners is het belangrijk dat zij weten wat ervan hun wordt
verwacht. Voor de leden van de GroenLinks-fractie is de rechtsbescherming en de rechtspositie van de patiënt – zeker als het gaat om
gedwongen zorg – ook een leidend principe. Kan de Minister elke
voorgenomen aanpassing inzichtelijk toetsen aan de betekenis van die
aanpassing voor de rechtspositie en voor de rechtsbescherming van de
betrokken patiënt? Deze leden vinden het ook belangrijk dat bij aanpassingen van de wet gekeken wordt naar de manier waarop de eigen regie
van de patiënt kan worden versterkt, en naasten beter kunnen worden
betrokken. Kan de Minister deze criteria ook hanteren bij het maken van
aanpassingen aan de wet?
Rechtsbescherming en eigen regie betrokkene binnen de Wvggz
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de Minister de huidige
instrumenten voor eigen regie wil verduidelijken en optimaliseren en
waar nodig procedures wil flexibiliseren. Genoemde leden begrijpen dit
en vinden het belangrijk dat de betrokkene eigen regie kan voeren als dit
mogelijk is. Is de Minister bereid om elke voorgenomen aanpassing met
betrekking tot de eigen-regie instrumenten inzichtelijk en praktijkgericht te
toetsen op de daadwerkelijke mogelijkheden voor betrokkenen om eigen
regie te kunnen (her)pakken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

11

Toets van wilsbekwaamheid
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de Minister voornemens is
om de wilsbekwaamheidstoets niet langer op drie momenten te laten
plaatsvinden, maar op één moment. Genoemde leden begrijpen dat er
zorgen zijn vanuit het veld over dat dit een verslechtering is van de
rechtspositie en rechtsbescherming van de patiënt. Hoe kijkt de Minister
hiernaar? Specifiek wordt verwezen naar de uitzondering dat bij acuut
levensgevaar voor betrokkene diens wilsbekwame wensen en voorkeuren
ten aanzien van verplichte zorg niet hoeven te worden gehonoreerd
(artikel 2.1, lid 6 Wvggz). Door die uitzondering zou de Wvggz uit de pas
lopen met de WGBO en vigerende regelingen over euthanasie en hulp bij
zelfdoding. Klopt dat? Zo ja, waarom wordt daarvoor gekozen? Is de
Minister eventueel bereid dit voorbehoud van acuut levensgevaar voor de
betrokkene in artikel 2.1, lid 6 te schrappen? Zo niet, waarom niet?
Vier-weken-periode
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de Minister overweegt om
aanpassingen te doen aan de rol van de geneesheerdirecteur in de
procedure rondom de voorbereiding van de zorgmachtiging. Is de
Minister ermee bekend dat er vanuit het veld positieve geluiden zijn
rondom het plan uit het oorspronkelijke wetsvoorstel, namelijk het
instellen van onafhankelijke commissies? Zo ja, wordt dat weer heroverwogen? Hoe kijkt de Minister naar het argument dat het instellen van
onafhankelijke commissies kan tegemoetkomen aan de wens om
administratieve lasten en werkdruk te verminderen en tegelijk de
onafhankelijkheid van de voorbereidingsprocedure beter kan
waarborgen?
Assertieve en verplichte zorg
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat een van de belangrijke
vragen die in de evaluatie wordt opgeworpen is of verzet voldoende
herkend wordt binnen de kaders van de zorgmachtiging. Het evaluatierapport stelt dat het toezicht van de IGJ niet alleen moet zijn op de
letterlijke bepalingen van de wet, maar ook juist op de werkelijkheid
daarachter (waaronder de interpretatie van het verzetscriterium). Wat doet
de IGJ om misverstanden in de praktijk over de betekenis van het
verzetscriterium weg te nemen? En wat is de Minister van plan op de
korte termijn om onduidelijkheid in de praktijk over de aard en betekenis
van het verzetscriterium weg te nemen? Is de Minister bereid om het
essentiële inspectietoezicht te borgen op de in de wet nagestreefde
rechtsbescherming en niet alleen op kwaliteit en veiligheid? Kan de
Minister het begrip «verzet» beter en eenduidig omschrijven, zodat
partijen hier hetzelfde mee bedoelen en er in de praktijk op dezelfde
manier uitvoering aan kan worden gegeven? Deze vraag stellen
genoemde leden zowel voor de Wvggz als de Wzd.
Het vertrouwenswerk binnen de Wvggz en Wzd
De leden van de GroenLinks-fractie zijn blij en positief dat de Minister de
positie van de vertrouwenspersonen wil verstevigen. Vertrouwenspersonen doen zeer belangrijk werk en zijn juist binnen dit soort wetgeving
van essentieel belang. Ook vinden genoemde leden het belangrijk dat de
positie van cliënten/patiënten en naasten worden versterkt. Hoe gaat de
Minister dat doen en op welke manier wordt de positie van de PVP en CVP
hierin geborgd? Op welke manier gaat de Minister er ook voor zorgen dat
het bestaan van de PVP en CVP beter onder de aandacht wordt gebracht?
En waarom ziet de Minister geen taak voor de CVP om alle zorgaanbieders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

12

te bezoeken die niet geregistreerd zijn? Hebben niet alle cliënten het recht
op een CVP? En wordt hiermee niet het risico gelopen dat misstanden
worden gemist, zeker omdat deze cliënten zelf niet altijd zelfstandig in
staat zijn om misstanden te melden? Hoe gaat de Minister er beter voor
zorgen dat alle zorgaanbieders betrouwbare gegevens verstrekken aan de
IGJ?
Overig
De leden van de GroenLinks-fractie hebben nog twee overige vragen. De
eerste gaat over huisregels op de accommodatie. Genoemde leden
begrijpen dat de huidige regeling te veel mogelijkheden geeft op
instellingsniveau, wat soms leidt tot bedenkelijke standaardbeperkingen
en te grote verschillen in rechtsgelijkheid tussen cliënten. Is de Minister
bereid om modelhuisregels tot stand te brengen om onnodige standaardbeperkingen en rechtsongelijkheid in de praktijk tegen te gaan? De tweede
vraag van deze leden gaat over het samen plaatsen van Wvggz-patiënten
met strafrechtelijke gedetineerden. Deze leden krijgen signalen dat dit in
de praktijk problemen oplevert en dat je hier ook principieel vragen bij
kunt stellen. Hoe kijkt de Minister hiernaar? En is de Minister bereid deze
samenplaatsingen te heroverwegen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de
beleidsreactie van de Minister op de eerste evaluatie van de Wzd en van
de Wvggz. Deze leden onderschrijven de doelen van deze wetten, namelijk
een betere rechtsbescherming voor mensen die met gedwongen zorg te
maken hebben, het terugdringen van dwang en het vergroten van eigen
regie. Zij lezen in de evaluatie dat deze doelen nog niet worden bereikt in
de praktijk en dat de wetten ook nog niet helder genoeg zijn. Genoemde
leden hechten groot belang aan deugdelijke wettelijke kaders die de
grondslag bieden voor een goede zorgpraktijk. De evaluatie doet veel
aanbevelingen voor aanpassingen in genoemde wetten en verbeteringen
in de praktijk. De leden van de ChristenUnie-fractie moedigen de Minister
aan om met vaart werk te maken van verbetering van zowel wetgeving als
de praktijk, zodat de patiënten en cliënten daadwerkelijk minder dwang
ervaren, als zij gedwongen zorg krijgen hun rechtspositie goed geborgd is
en zodat zorgverleners goede zorg, ook gedwongen zorg, kunnen bieden.
De leden van de ChristenUnie-fractie kunnen de Minister steunen in de
leidende principes die zij als toetsingskader hanteert om de wetten te
verbeteren. Deze leden zien hierin onder andere de principes van
subsidiariteit en proportionaliteit terug. Naast wijziging in wetgeving zet
de Minister, samen met de sector, in op verbeteringen van de praktijk. Hoe
houdt de Minister zicht op deze verbeteringen in de praktijk, wat dit
betekent voor de rechtsbescherming van cliënten en patiënten en hoe
beoordeelt zij of de ingezette veranderingen voldoende zijn of dat er meer
nodig is? En op welke momenten informeert zij de Kamer hierover?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de Minister wat er volgens de
beroepsgroepen nu en wat er op de lange termijn moet gebeuren om
gedwongen zorg te verbeteren. Worden de brancheverenigingen
meegenomen in de prioritering van stappen, zowel als het gaat over
wetgeving als over praktijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

13

Wvggz
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat er in de praktijk nog
onduidelijkheid heerst over het verzetscriterium. Er wordt gewerkt aan
een multidisciplinaire richtlijn die deze onduidelijkheid moet wegnemen.
Wanneer is deze richtlijn gereed? En vindt de Minister het niet wenselijk
om al eerder helderheid te bieden over de huidige interpretatie?
Toets van wilsbekwaamheid
De Minister is voornemens om de toets van wilsbekwaamheid alleen nog
uit te laten voeren op het moment dat de zorgverantwoordelijke beslist
over de toepassing van gedwongen zorg. Door deze wijziging krijgt de
rechter die besluit over de zorgmachtiging niet meewegen of de patiënt
wilsbekwaam is of niet. De leden van de ChristenUnie-fractie zien ook dat
de staat van wils(on)bekwaamheid fluctueert en daarom een toetsing op
het moment van (besluiten tot) toepassing relevant is. Tegelijk vragen
deze leden wat het betekent voor de rechtspositie en rechtsbescherming
van de patiënt. Daarnaast vragen deze leden de Minister of met deze
uitwerking van aanbeveling 7 recht wordt gedaan aan de constatering van
de evaluatiecommissie dat uit de literatuur blijkt dat de wettelijke
bepalingen ten aanzien van wilsbekwaamheid onduidelijk en halfslachtig
zijn en dat in de praktijk deze bepalingen in de praktijk complex en lastig
uitvoerbaar zijn.
Stappenplan Wzd
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen met instemming dat het advies
van een brede coalitie van 17 veldpartijen voor een nieuwe, vereenvoudigde procedure als basis dient voor een nieuwe wettelijke regeling. Deze
leden lezen dat de Minister dit wil toetsen aan de zorgpraktijk. Zij wijzen
erop dat de wet ook goed moet werken voor de MBO-verzorgende en niet
alleen te volgen is voor de WO-zorgverlener. Zij vragen de Minister om
hier nadrukkelijk aandacht aan te besteden bij het vormgeven van een
nieuwe wettelijke regeling.
Patiëntenvertrouwenspersoon en familievertrouwenspersoon Wvggz
De leden van de ChristenUnie-fractie zien met instemming dat de
patiëntvertrouwenspersoon en familievertrouwenspersoon een stevigere
juridische basis krijgt in de Wvggz. Deze leden vragen ten aanzien van de
instrumenten om patiënten meer eigen regie te geven om concreet en
praktisch te kijken wat haalbaar is voor de patiënt, met ondersteuning van
een vertrouwenspersoon.
Welke inspanningen zijn er geleverd en welke resultaten behaald met
betrekking tot het informeren en stimuleren van zorgaanbieders om
cliëntenraden beter in positie te brengen om hun rol te vervullen in het
kader van de Wzd, zo vragen de leden van de ChristenUnie-fractie aan de
Minister.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
reactie van de Minister op het evaluatierapport. Zij maken graag van de
gelegenheid gebruik om hierover enkele vragen te stellen. In algemene zin
juichen de leden van de SGP-fractie de lijn van de Minister toe om de
beweging van regels naar principes te maken en meer ruimte te geven
aan professionele autonomie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

14

De leden van de SGP-fractie delen de conclusies van de onderzoekers dat
de Wvggz en de Wzd in belangrijke mate mislukt zijn: «Van heldere
regelgeving die voldoende rekening houdt met de kenmerken van de
domeinen waarin ze moet worden toegepast is geen sprake.» Zij steunen
de aanbevelingen om te komen tot beter uitvoerbare wetgeving. De leden
van de SGP-fractie roepen in herinnering dat reeds bij de behandeling en
invoering van deze wetten ernstige zorgen leefden over de uitvoerbaarheid ervan. Zelf hebben deze leden destijds tegen de Wzd gestemd,
omdat deze in de praktijk niet werkbaar zou blijken te zijn voor hulpverleners. Ook bij de Wvggz hadden de leden van de SGP-fractie zorgen,
hoewel zij de gedachte achter deze wet steunden en steunen. De leden
van de SGP-fractie vragen de Minister welke lessen eruit getrokken
worden dat reeds kort na inwerkingtreding van deze wetten aanzienlijke
aanpassingen moeten worden gedaan. Hoe wordt in de toekomst
voorkomen dat dergelijke onuitvoerbare wetgeving tot stand komt? De
leden van de SGP-fractie vinden dit overigens ook een vraag die de
Kamer(s) zichzelf moet(en) stellen.
De onderzoekers hebben maar liefst zeventig (gedetailleerde) aanbevelingen gedaan om de uitvoerbaarheid van de twee wetten te verbeteren.
De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van de reactie van
de Minister hierop in de bijlage bij haar beleidsreactie, waarin zij per
aanbeveling aangeeft hoe zij deze apprecieert. Omdat in haar (vrij lange)
brief ook een aantal van de zeventig aanbevelingen wordt benoemd, zijn
de leden van de SGP-fractie gemakshalve uitgegaan van het duidelijke
overzicht van aanbevelingen en appreciatie daarvan. Zij vragen de
Minister voor de zekerheid of zij in de brief maatregelen heeft aangekondigd die niet in de bijlage met appreciaties staat: zijn er beleids- of
wetswijzigingen die de Minister wil doorvoeren die geen directe reactie
zijn op de zeventig aanbevelingen?
Verder vragen de leden van de SGP-fractie of de Minister van mening is
dat het perspectief van de mensen (en hun naasten) die met onvrijwillige
zorg te maken hebben voldoende is meegenomen bij deze evaluatie. Hoe
wordt dit in de toekomst gewaarborgd en betrokken bij de aangekondigde
wetswijziging?
De leden van de SGP-fractie willen nu nog een aantal vragen stellen en
opmerkingen maken over afzonderlijke aanbevelingen en de reactie van
de Minister daarop.
In algemene zin vragen de leden van de SGP-fractie zich af wat het
verschil is tussen «Deze aanbeveling wordt overgenomen» en «Deze
aanbeveling wordt betrokken bij het wetsvoorstel». Kan de Minister dat
toelichten?
Aanbeveling 1
De cliëntorganisaties willen weten hoe de Minister onder mensen en hun
naasten de kennis over de Wzd en hun rechten wil bevorderen en bij wie
zij daarvoor de verantwoordelijkheid legt. Kan de Minister hier duidelijkheid over verschaffen?
De leden van de SGP-fractie vragen of de Minister bereid is om ook extra
te investeren in kennisbevordering en voorlichting over de Wvggz. Wat
gebeurt er op dit moment al om kennis over de Wvggz te vergroten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

15

Aanbeveling 3 en 4
De leden van de SGP-fractie lezen dat het kabinet inzet op het uitwerken
van het wetsvoorstel in plaats van het doen van nieuw onderzoek via een
taskforce. Zij vragen de Minister of dit een logische tegenstelling is. Voor
het uitwerken van een wetsvoorstel is toch nodig om te weten wat je
precies moet wijzigen, bijvoorbeeld als het gaat om het wegnemen van
onnodige lastendruk? Daarbij vragen de leden van de SGP-fractie of een
taskforce niet kan bijdragen aan verminderen van administratieve
belasting op de korte termijn, met de verwachting dat het traject van de
wetswijziging nog wel even gaat duren voordat dit bij de Kamer ligt en
zéker voordat het in werking zal zijn getreden. Hoe wordt voorkomen dat
concrete verbeteringen die ook zónder wetswijziging gerealiseerd zouden
kunnen worden, nu blijven liggen?
Aanbeveling 5
De leden van de SGP-fractie steunen de aanbeveling van harte om het
plan van aanpak te wijzigen en kijken uit naar de uitwerking hiervan.
Aanbeveling 6
De leden van de SGP-fractie vinden de appreciatie van deze aanbeveling
te mager. Zij vragen wanneer de Minister een terugkoppeling geeft van de
gesprekken met veldpartijen hoe het informatievoorziening aan patiënten
vereenvoudigd kan worden.
Aanbeveling 48
Is de Minister bereid om de Kamer te informeren over de wijze waarop de
IGJ gevolg geeft aan deze aanbeveling?
Aanbeveling 57
Is de Minister bereid om de Kamer te informeren over de uitkomst van de
gesprekken met de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en de Nederlandse
ggz over deze aanbeveling?
Aanbeveling 61 en 62
De leden van de SGP-fractie vinden het jammer dat de Minister deze
duidelijke aanbevelingen maar gedeeltelijk opvolgt. Het liefst zouden zij
zien dat de uitwerking van het stappenplan aan zelfregulering overgelaten
zou worden. De wijze waarop het stappenplan juridisch is vormgegeven is
veel te complex en te weinig flexibel. Zij vragen de Minister haar
appreciatie te heroverwegen.
Het versoepelen van het stappenplan is slechts een van de aanbevelingen
waar de zorgpartijen mee aan de slag willen, alvorens er daadwerkelijk
een aangepaste wet is. Hoe houdt de Minister zicht op de uitwerking van
de aanbevelingen van de wetsevaluatie in de praktijk, in de overgangsperiode totdat er een nieuwe wet is? Hoe wordt daarin de rechtspositie van
cliënten gewaarborgd?
Aanbeveling 67
De leden van de SGP-fractie wijzen erop dat de discussie over de
beroepsgroepen die als Wzd-functionaris kunnen optreden reeds bij de
Aanpassingswet Wzd in 2019 uitgebreid aan de orde is geweest. Ze
vinden het echt een gemiste kans dat dit toen niet al is geregeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

16

Vragen en opmerkingen van het lid van de BBB-fractie
Het lid van de BBB-fractie heeft kennisgenomen van de brief van de
Minister. Het lid van de BBB-fractie is erg geschrokken van de uitkomsten
van de evaluatie. Het gaat hier om zeer kwetsbare mensen die wij, de
overheid, nu niet voldoende beschermen. Er is dus dringend actie nodig
om deze situatie te verbeteren. Een brief van 27 kantjes vol overwegingen
en plannen duidt niet op spoedige verandering. Het lid van de BBB-fractie
is dan ook bang dat er begin 2024 geen concreet wetsvoorstel zal liggen.
Kan de Minister met een meer concrete tijdlijn komen met tussendoelen,
zodat de Kamer de voortgang goed kan bewaken?
Het lid van de BBB-fractie ondersteunt het idee om terug te gaan naar de
kern en naar de doelen. Maar aangezien de overheid elk probleem oplost
door met nog meer regelgeving te komen, is het lid van de BBB-fractie
sceptisch over de inzet van de Minister om te komen tot vereenvoudiging.
Dit vergt immers een denken dat verder gaat dan het denken dat tot de
huidige wetgeving heeft geleid. Het lid van de BBB-fractie vindt het
daarom erg belangrijk dat de mensen uit het veld gehoord worden en
worden meegenomen in dit traject. Welke afspraken maakt de Minister
met welke partijen en hoe worden zij betrokken in dit proces?
III Reactie van de Minister
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD hebben kennisgenomen van de beleidsreactie op het
evaluatierapport van Amsterdam UMC/Trimbos over de Wet verplichte
geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) en de Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten (Wzd). Zij hebben hierbij
nog enkele vragen.
De leden van de VVD lezen dat de Minister met deze wetten ook belangrijke doelstellingen wil bereiken die te maken hebben met het terugdringen van het toepassen van dwang en het vergroten van de eigen regie
van mensen die om wat voor reden ook gedwongen zorg nodig hebben.
De leden vinden het goed dat de Minister een aantal wijzigingen wil
doorvoeren om het gebruik van deze instrumenten toegankelijker te
maken. Hoe wordt in de voorgestelde wijzigingen die de Minister wil
aanbrengen om de eigen regie te versterken oog gehouden voor eenvoud
voor de patiënt en betrokkenen?
Juist in het kader van het versterken van de eigen regie ben ik voornemens om de procedures beter passend te maken voor de betrokkene
zelf en de begrijpelijkheid daarvan voor diens familie en naasten. Zoveel
mogelijk maatwerk is hierbij voor mij het uitgangspunt. Bij de eigen
regie-instrumenten uit de Wvggz, zoals bijvoorbeeld het eigen plan van
aanpak, wordt de procedure soms als te knellend ervaren en het format
als te ingewikkeld. Ik wil meer ruimte in de procedure creëren en de
betrokkene een ruimere mogelijkheid bieden om zelfstandig eigen
regie-instrumenten in te zetten, al dan niet met ondersteuning van
bijvoorbeeld de naasten of een patiëntenvertrouwenspersoon.
De leden van de VVD-fractie lezen dat het kabinet voornemens is om de
toets van wilsbekwaamheid alleen toe te passen bij het moment dat
verplichte zorg daadwerkelijk wordt geleverd en niet meer als, bijvoorbeeld, de zorgmachtiging wordt afgegeven. Voorgenoemde leden vragen
zich af hoe er in de nieuwe situatie omgegaan zou worden met verzet van
een patiënt tegen het afgeven van een zorgmachtiging als deze wilsbekwaamheidstoets op dat punt zou komen te vervallen. Wordt er dan per

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

17

definitie wel/geen rekening gehouden met de wil van de patiënt? Waar ligt
de grens en wie bepaalt die grens in de nieuwe situatie?
Uitgangspunt van de wet blijft dat de wensen en voorkeuren van de
betrokkene worden meegenomen in de procedure tot en de verlening van
verplichte zorg op grond van de Wvggz. Zo worden deze meegenomen in
het zorgplan en heeft de betrokkene de mogelijkheid om een zorgkaart op
te stellen. Voordat de rechter de zorgmachtiging afgeeft, wordt de
betrokkene (voor zover hij daartoe in staat is) gehoord en krijgt diens
advocaat de mogelijkheid om zijn zienswijze kenbaar te maken.
Wilsbekwaamheid is geen statisch begrip. Vanwege een mogelijk
fluctuerend ziektebeeld is wilsbekwaamheid tijd- en situatie gebonden.
Daarom kan niet alleen worden gekeken naar de wilsbekwaamheid op het
specifieke moment van afgifte van de zorgmachtiging. Meer van belang is
het verloop van het ziektebeeld en de invloed van de wilsbekwaamheid
daarop in relatie tot de noodzaak tot verplichte zorg. Op het moment van
de daadwerkelijke verlening van verplichte zorg toetst de zorgverantwoordelijke de wilsbekwaamheid ter zake. Deze toets wens ik te behouden.
Mijn voorstel is om de wilsbekwaamheidstoets op het moment van afgifte
van de zorgmachtiging te schrappen. Aan de hand van de vereisten van
proportionaliteit, subsidiariteit, effectiviteit en veiligheid kan de rechter
oordelen of verplichte zorg aangewezen is. Daarbij is van belang op te
merken dat het voor de betrokkene mogelijk blijft om een deskundigenoordeel aan te vragen.
Indien dwang toch onvermijdelijk blijkt, dient die zorg transparant en
toetsbaar te worden uitgevoerd. Daarom is het belangrijk dat alle zorg
goed wordt vastgelegd volgens in beide wetten opgenomen zorgvuldige
procedures. Dit proces kan en moet echter beter en minder tijdrovend.
Hoe wordt dit gewaarborgd?
Mijn inzet is om de uitvoerbaarheid van de Wvggz en Wzd te verbeteren
door onder meer wettelijke procedures te vereenvoudigen. In mijn
beleidsreactie heb ik mijn voornemens benoemd die dit jaar worden
uitgewerkt tot een wetsvoorstel. Zo stel ik voor om een aantal procedurele
stappen te laten vervallen of anders vorm te geven zodat ze minder tijd in
beslag nemen of de inzet van instrumenten efficiënter wordt. Zoals het
anders positioneren van het plan van aanpak, waardoor er minder formele
beslismomenten zijn en er meer ruimte is om te komen tot vrijwillige zorg.
Hoewel de registratie van verleende gedwongen zorg noodzakelijk blijft,
ben ik van plan te kijken of ook hier vereenvoudiging mogelijk is. Daarom
treed ik met het veld en de IGJ in overleg welke registratie noodzakelijk is
voor de rechtsbescherming, het interne toezicht en sturingsinformatie van
de zorgaanbieder en het toezicht door de IGJ.
De leden van de VVD-fractie vragen zich in algemene zin af of de Minister
ook Europese instellingen heeft geconsulteerd gezien de vele raakvlakken
tussen Nederlands recht en internationale- en Europese rechtsverdragen
op het gebied van fundamentele mensenrechten. Zo nee, is zij dit nog van
plan te doen? Zo ja, wat zijn de voornaamste aanbevelingen van deze
instellingen?
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat het beter is om dit aan de
voorkant al goed uit te zoeken in plaats van dat we achteraf geconfronteerd worden met juridische tegenslagen.
Omdat gedwongen zorg een inbreuk maakt op grondrechten van de
betrokkenen en cliënten zijn de internationale en Europese verdragen op
het gebied van mensenrechten van groot belang. De voorgenomen
wetswijzigingen moeten uiteraard voldoen aan de in die verdragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

18

opgenomen eisen en randvoorwaarden, zoals ook bij de oorspronkelijke
wetsvoorstellen het geval was. De voorgenomen wetswijzigingen zullen
expliciet getoetst worden aan die verdragen. Zo zal ik het College voor de
Rechten van de Mens betrekken bij de voorbereiding van de voorstellen
en zal er door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) een toetsing op grondrechten worden gedaan.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de onderzoekers pleiten voor een
door veldpartijen en overheid gedragen actieprogramma om – vooruitlopend op wetsaanpassing – te komen tot verbetering van de
werkbaarheid, uitvoerbaarheid en effectiviteit van de Wvggz en de Wzd.
Hoe wordt dit actieprogramma vormgegeven?
Ik ben nu niet voornemens om, vooruitlopend op wetsaanpassingen, te
komen tot een actieprogramma. In de afgelopen periode is er door alle
partijen hard gewerkt om binnen de huidige wettelijke kaders te komen tot
verbetering van de werkbaarheid, uitvoerbaarheid en effectiviteit van de
Wvggz en de Wzd. Voor de Wvggz werken de ketenpartners sinds 2016
samen aan de implementatie en verbetering van de uitvoeringspraktijk.
Daarvoor is al veel werk verzet, onder meer in het opstellen (en vereenvoudigen) van alle brieven en het maken van handleidingen en werkafspraken.2 Daarom wil ik nu focussen op het daadwerkelijk wegnemen van
knelpunten in de wetgeving. Medio dit jaar worden de resultaten van een
verdiepingsonderzoek verwacht naar de manieren waarop zorgaanbieders
zelf kunnen bijdragen aan het realiseren van de doelstellingen van de
Wvggz.
Voor de Wzd is er in 2020 een landelijke implementatieagenda opgesteld
met de betrokken veldpartijen, is ondersteuning geboden bij de implementatie via een landelijk opererend coördinerend team, is uitvoering
gegeven aan de monitor Wzd en heeft kennisinstituut Vilans leermodules
aangeboden en kennis gedeeld. Dit wordt gecontinueerd in een
programma dat gericht is op «open deuren» en kennisvergroting.
Ik wil daarom nu vooral inzetten op het voortvarend uitwerken van
wetswijzigingen. Wel blijf ik voortdurend met het veld in gesprek over de
uitvoerbaarheid in de praktijk van de huidige wetgeving.
Voorts hebben genoemde leden een vraag over de beweging van regels
naar principes. Zij streven naar wetgeving die meer «principal based» is
en niet tot op detailniveau vastlegt hoe zaken geregeld moeten worden.
Op deze manier is meer maatwerk mogelijk dat past bij de zorgbehoefte
van de mensen die met gedwongen zorg te maken krijgen. Het terugdringen van dwang zullen we ook samen met zorgverleners moeten doen.
Hoe wordt er uitgegaan van professionele zeggenschap?
De zorgverlener krijgt op punten meer ruimte voor zijn professionele
oordeel en zeggenschap. Door wetgeving die meer «principle based» is en
niet tot op detailniveau vastlegt hoe zaken geregeld moeten worden,
beoog ik meer ruimte te bieden aan zorgverleners zodat zij op verantwoorde en transparante wijze maatwerk kunnen toepassen. Voor de Wzd
streef ik er bijvoorbeeld naar om binnen het stappenplan meer ruimte te
geven aan professioneel zeggenschap, zodat zorgverleners in overleg met
cliënt of vertegenwoordiger kunnen bepalen hoe onvrijwillige zorg het
beste geëvalueerd kan worden.
De leden van de VVD-fractie zien dat u niet voornemens bent om nu een
breder kostenonderzoek uit te laten voeren. Dit ondanks het feit dat dit
wordt aanbevolen en dat de wetswijzingen wellicht juist sneller ingevoerd
2

Zie: https://wvggz-kct.nl/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

19

kunnen worden als de kosten op voorhand al enigszins bekend zijn.
Gezien voorgaande redenen zouden voorgenoemde leden toch pleiten
voor het uitvoeren van een kostenonderzoek.
Bent u bereid dit te doen? Zo nee, waarom wilt u nog geen breder
kostenonderzoek uit laten voeren?
Ik zal de gevolgen voor de regeldruk en de uitvoeringskosten van het
wetswijzigingsvoorstel in kaart laten brengen. Ik ben echter niet
voornemens om een breder kostenonderzoek uit te voeren op basis van
de huidige wetgeving. De wetsevaluatie, het daarin uitgevoerde kostenonderzoek en mijn gesprekken met het veld geven mij voldoende aanknopingspunten om de uitvoerbaarheid van de Wvggz te verbeteren. Een van
de doelen die ik hierbij nastreef is dat met de beoogde wetswijziging de
administratieve lasten worden verminderd. Daarom ga ik wel de gevolgen
voor de regeldruk en de uitvoeringskosten van het wetswijzigingsvoorstel
in kaart laten brengen.
De leden van de VVD-fractie lezen dat er wordt voorgesteld om de vaste
evaluatietermijn in de Wzd grotendeels te laten vervallen. Zorgverleners
kunnen in overleg met de cliënt of vertegenwoordiger besluiten wanneer
evaluaties plaatsvinden. De leden zijn blij om te lezen dat cliënten erop
moeten kunnen vertrouwen dat onvrijwillige zorg alleen wordt ingezet als
het echt niet anders kan en dat deze tijdig en grondig worden geëvalueerd.
Bij welke partij(en) ligt het initiatief voor deze evaluatie? Hoe wordt
geborgd dat werkdruk of personeelstekort niet in de weg komt te staan
van het plaatsvinden van de evaluatie wanneer deze nodig is?
Het advies3 van de veldpartijen gaat ervan uit dat zorgverleners, gemotiveerd en conform de professionele standaarden, een voorstel doen aan de
cliënt of zijn vertegenwoordiger voor de termijn dat onvrijwillig zorg
verleend kan worden. Deze termijn wordt vervolgens opgenomen in het
zorgplan, en kan nooit langer dan zes maanden zijn. Indien geen overeenstemming wordt bereikt over de termijn of als geen termijn in het
zorgplan is opgenomen, stelt het advies voor dat de termijn drie maanden
bedraagt. Als verandering van de zorgbehoefte van de cliënt daartoe
aanleiding geeft, kan evaluatie van het zorgplan vervroegd plaatsvinden
op initiatief van de zorgverleners. Vervroegde evaluatie kan ook op
initiatief van de cliënt of zijn vertegenwoordiger plaatsvinden. Werkdruk
en personeelstekorten vormen een reëel probleem, maar mogen er niet
toe leiden dat onvrijwillige zorg niet geëvalueerd wordt. Op basis van het
advies wil ik de in de Wzd opgenomen wijze van besluitvorming over
onvrijwillige zorg aanpassen. Ik heb er vertrouwen in dat een voor
cliënten zorgvuldige en tegelijkertijd werkbare besluitvormingsprocedure
kan worden ingericht die ook in de huidige context van schaarste op de
arbeidsmarkt uitvoerbaar is. Uiteraard zal ik de uitvoerbaarheid
meenemen bij het uitwerken van het wetsvoorstel.
Ook merken de leden van de VVD-fractie het op dat het wellicht efficiënter
is om besluiten alleen opnieuw te beoordelen als dit specifiek wordt
gevraagd door cliënten of hun naasten of door een zorgverlener. Waarom
wordt hier niet voor gekozen?

3

«Van stappenplan naar maatwerk in dialoog», 3 januari 2023. Opgesteld door brancheorganisaties ActiZ, VGN, ZorgThuisNL, Federatie Landbouw en Zorg, BVKZ, SPOT, SOLO Partners,
beroepsverenigingen Verenso, NVAVG, V&VN, NVO, NIP en cliëntenorganisaties LOC, Ieder(in),
LSR, KansPlus en Alzheimer Nederland. Het advies is op 16 mei overhandigd aan MLZS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

20

In de langdurige zorg is het gebruikelijk om zorgplannen elk halfjaar te
evalueren, ook bij vrijwillige zorg. De termijnen uit het advies sluiten
hierbij aan. Ik acht het goed om onvrijwillige zorg periodiek te blijven
evalueren, ook als dit niet specifiek wordt gevraagd door cliënten, naasten
of zorgverleners. Immers, voorkomen moet worden dat het toepassen van
een bepaalde vorm van onvrijwillige zorg een gewoonte wordt en dat op
een gegeven moment niet meer wordt nagedacht over alternatieven voor
de ingezette onvrijwillige zorg. Overigens, zo blijkt ook uit het advies van
de veldpartijen, is er in de praktijk geen discussie over de noodzaak om
onvrijwillige zorg periodiek te evalueren. De kritiek op de huidige
procedure is vooral gericht op het dwingende karakter van het
stappenplan en het gebrek aan mogelijkheden om binnen de procedure
maatwerk toe te passen voor passende zorg die aansluit bij de zorgbehoefte van cliënten. Dit blijkt ook uit de evaluatie.
Net als de Minister hechten de leden van de VVD-fractie eraan dat er voor
deze kwetsbare groep waarborgen zijn die rekening houden met deze
doelgroep en de aard van de zorg. De IGJ zal hierom betrokken worden bij
het toezicht. Wat zijn de effecten van het betrekken van de IGJ op de
effectiviteit van de besluitvorming?
De IGJ wil met haar toezicht onder meer bijdragen aan het terugdringen
van dwang in de zorg, het verhogen en borgen van de zorgvuldigheid bij
het toepassen van gedwongen zorg en het versterken van de rechtspositie
van cliënten. Ook wil zij risico’s, signalen en knelpunten agenderen en de
partijen stimuleren om oplossingen te zoeken. Bij de besluitvorming die
voorafgaat aan het toepassen van vormen van zorg op grond van artikel 2,
lid 2 van de Wzd aan cliënten die zich niet verzetten, moeten de overwegingen hiervoor goed te begrijpen zijn voor cliënten en/of hun vertegenwoordiger en terug te lezen zijn in het zorgplan of het cliëntendossier. Het
moet voor de IGJ navolgbaar zijn dat gedwongen zorg terughoudend
wordt ingezet, bedoeld om ernstig nadeel te voorkomen. De proportionaliteit en subsidiariteit van de inzet van gedwongen zorg moet multidisciplinair overwogen worden. De IGJ zal hier tijdens toezichtbezoeken naar
vragen en dit beoordelen.
Deze vraag hebben de leden ook met betrekking van het verstevigen van
de rol van de cliëntenraad binnen de Wzd.
Het vervangen van het adviesrecht door het instemmingsrecht ten aanzien
van het beleidsplan sluit aan bij de huidige systematiek van de Wet
medezeggenschap cliënten zorginstellingen 2018 (Wmcz). Op grond van
artikel 8, lid 1 van de Wmcz hebben cliëntenraden reeds instemmingsrecht
ten aanzien van besluiten inzake het algemene beleid van zorgaanbieders
ten aanzien van onder andere kwaliteit, veiligheid en hygiëne. Het borgen
van instemmingsrecht voor cliëntenraden ten aanzien van het beleidsplan
onvrijwillige zorg is dan ook een logische stap die aansluit bij de
uitgangspunten van de Wmcz. Deze voorgenomen wijziging, zoals
geformuleerd in de beleidsreactie, ziet niet zozeer op de effectiviteit van
besluitvorming, maar met name op het vergroten van de legitimiteit en
kwaliteit van het beleidsplan.
De leden lezen dat het ook een voornemen is om het onderscheid dat de
Wzd kent aan te passen als het gaat om intramurale en ambulante zorg
zodat cliënten dezelfde rechtsbescherming krijgen. Hoe ziet de Minister
het wegnemen van dit onderscheid voor zich?
Thans zijn in het Besluit zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten (Besluit zorg en dwang) aanvullende eisen
opgenomen voor onvrijwillige zorg die ambulant wordt toegepast. Nut en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

21

noodzaak van deze aanvullende eisen ga ik kritisch bekijken gedurende
het wetgevingsproces.
Daarnaast lezen de leden van de VVD-fractie dat u voornemens bent de
positie van de vertrouwenspersonen te verstevigen. In deze context
vragen voorgenoemde leden zich af hoe dit uit zal pakken voor kleine
zorginstellingen. Hoe worden overbodige administratieve lasten
voorkomen?
Alle cliënten die gedwongen zorg ontvangen of waarvoor gedwongen
zorg wordt voorbereid, ongeacht de grootte van de zorgaanbieder waar zij
de zorg van ontvangen, hebben recht op de bijstand van een vertrouwenspersoon. Het doel van de aanpassingen is om de positie van vertrouwenspersonen te verstevigen waardoor de ondersteuning van vertrouwenspersonen aan cliënten en betrokkenen verbetert. Bij de uitwerking van deze
aanpassingen zetten we erop in deze vorm te geven met zo min mogelijk
administratieve lasten voor zorgverleners. De verwachting is niet dat de
administratieve lasten voor zorgverleners als gevolg van deze aanpassingen zullen toenemen. Ik zie hierin geen verschillen tussen grote en
kleine zorginstellingen.
Voorts lezen de leden dat er een vereenvoudiging zal worden aangebracht
in het aanleveren van gegevens. Zorgaanbieders moeten bepaalde
informatie over gedwongen zorg registreren, zodat zij zelf goed zicht
hebben op de bij hen toegepaste verplichte en onvrijwillige zorg. De leden
van de VVD vinden het goed dat er oog is voor het verminderen van
onnodige administratieve druk. Hoe zal ervoor gezorgd worden dat bij de
vereenvoudiging van het aanleveren van gegevens, de aangeleverde
gegevens betrouwbaar blijven?
Ik ga met de IGJ, de brancheverenigingen, beroepsverenigingen en
cliëntorganisaties in overleg om te bezien welke gegevens minimaal
nodig zijn voor het inrichten van effectief toezicht op gedwongen zorg,
zowel voor de IGJ als voor het interne toezicht van de zorgaanbieder.
Daarbij wordt het aspect van betrouwbaarheid ook meegenomen.
Betrouwbaarheid van de aangeleverde gegevens is belangrijk om
conclusies en/of bevindingen op te baseren. Betrouwbaarheid kan worden
bevorderd doordat zorgaanbieders zelf nut en noodzaak zien van het
registreren van gegevens en om zo zelf inzicht te hebben in de door hen
toegepaste gedwongen zorg. Dat stelt hen in staat hun interne toezicht
goed vorm te geven en in hun beleidsplan nadere acties te formuleren
over het terugdringen van gedwongen zorg. De evaluatie geeft aan dat de
registratie op punten onvoldoende aansluit op de praktijk en dat gebruikte
begrippen niet eenduidig genoeg zijn. Door dit te verbeteren zal het aantal
zorgaanbieders dat goed registreert en bij de IGJ aanlevert naar
verwachting stijgen.
Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie zich af of het niet beter is om
weer tot één overkoepelende wet te komen. Dit was eerder natuurlijk al
het geval en er waren toentertijd geldige redenen om de wetten op te
knippen. Echter lijkt dit niet het beoogde effect gehad te hebben. Is het
niet overzichtelijker om de wetten samen te voegen en tot een overkoepelende stelselwet te komen?
Het merendeel van de betrokken veldpartijen dringt er juist op aan om in
de komende periode de focus te leggen op het verbeteren van beide
wetten, en niet op het samenvoegen van de wetten. Het heropenen van de
discussie over de vraag of de twee wetten weer moeten worden teruggebracht naar één wet, zal tot een langer wetstraject leiden. Dat beveelt de
evaluatiecommissie op dit moment ook niet aan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

22

Ik wil daarom prioriteit geven aan het verbeteren van de uitvoerbaarheid
van de Wvggz en de Wzd. Beide wetten richten zich elk op een eigen
specifieke doelgroep en daar hoort een systeem van rechtsbescherming
bij dat past bij die respectievelijke doelgroep. Dat gedwongen zorg voor
de ggz-doelgroep door een rechter wordt getoetst en voor de Wzd via het
stappenplan wordt afgewogen, staat volgens de evaluatiecommissie niet
ter discussie. Dat verschil blijft bestaan. Wat ik wil verbeteren is de
overgang tussen beide wetten voor de betrokkenen en cliënten die dat
nodig hebben. Op basis van een volgende evaluatie kan de afweging
worden gemaakt of integratie wenselijk is.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
beleidsreactie van de Minister op het evaluatierapport van de bovengenoemde wetten. In oktober van vorig jaar oordeelden het AmsterdamUMC, Trimbos en de GGD Amsterdam hard over de wetten. Er waren
in totaal 70 aanbevelingen voor verbeteringen. De leden van de
D66-fractie zien dat de Minister die aanbevelingen ter harte heeft
genomen, maar maken zich tegelijkertijd zorgen over de haalbare
uitvoerbaarheid van de wetten. Daartoe hebben zij enkele vragen.
Algemene aandachtspunten
Volgens het evaluatierapport zijn de wetten «in belangrijke mate mislukt».
Niet eerder werden in een evaluatie zóveel aanbevelingen gedaan voor
wijzigingen in de wet. In de brief van de Minister geeft zij aan dat ze met
veel van die aanbevelingen aan de slag gaat. Daarmee zal een nieuw
wetsvoorstel in grote mate een andere zijn dan de wetten die er nu liggen.
De leden van de D66-fractie verzoeken de Minister om bij het uiteindelijke
wetsvoorstel in 2024 toe te lichten, middels een vergelijkbare tabel als bij
deze brief, of en op welke manier uitvoering is gegeven aan elk van de
70 aanbevelingen en welke zij naast zich neer heeft gelegd.
Uiteraard doe ik de toezegging aan de leden om het uiteindelijke
wetsvoorstel te voorzien van een vergelijkbaar overzicht zoals bijgevoegd
bij de beleidsreactie, waaruit blijkt of en op welke manier ik gevolg geef of
heb gegeven aan deze aanbevelingen.
De leden van de fractie constateren dat het proces in de totstandkoming
van deze wetten voor verbetering vatbaar is. Al geruime tijd voorafgaand
aan de invoering werd gewaarschuwd voor de complexiteit van de
wetten. Daar zijn verschillende partijen debet aan. In hoeverre deelt de
Minister deze constatering met de leden van de D66-fractie en hoe kan de
herhaling van dit proces voorkomen worden?
Deze constatering deel ik met de leden van de D66-fractie. In het evaluatierapport wordt uitgebreid aandacht besteed aan de wijze van totstandkoming van de Wvggz en de Wzd4. Geconcludeerd wordt dat de wetten
vanaf het moment van indienen bij de Tweede Kamer tot aan inwerkingtreding veelvuldig zijn gewijzigd en gedurende de parlementaire
behandeling gedetailleerder en complexer zijn geworden. De onderzoekers wijzen er ook op dat een groot aantal aanpassingen, waaronder
ook wijzigingen op verzoek van veldpartijen of door het parlement zelf,
gedurende de parlementaire behandeling in de wetten zijn opgenomen.
Hierdoor is volgens de onderzoekers de oorspronkelijke systematiek van
de wetten onder druk komen te staan en is niet altijd bewaakt of alle
aanpassingen zich verdroegen met eerder geformuleerde uitgangspunten
4

Evaluatie Wet verplichte ggz en Wet zorg en dwang, deel 1, p. 370.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

23

en doelstellingen van wetgeving. De tijdsspanne tussen de parlementaire
behandelingen van beide wetten heeft de samenhang tussen beide
regelingen niet altijd bevorderd, zo concluderen de onderzoekers.
Uit deze bevindingen zijn belangrijke lessen te trekken voor het vervolgproces. De eerste les die ik trek uit deze bevindingen is dat het primaire
doel van de Wvggz en Wzd om de rechtsbescherming voor betrokkenen
en cliënten te waarborgen, duidelijker voorop moet staan. Dat betekent
dat we in het vervolgtraject scherpere keuzes moeten maken in welke
beleidsdoelen de wetgeving zou moeten voorzien en op welke wijze. Waar
het gaat om het waarborgen van de rechtsbescherming van betrokkenen
en cliënten moet de procedure heel nauwkeurig zijn.
Waar het gaat om het voorkomen van gedwongen zorg kan een wet
bijdragen aan een cultuuromslag, wat ook blijkt uit de eerste ervaringen,
maar kan deze een cultuuromslag niet afdwingen. Dat tweede aspect
vergt een andere wijze van het maken van wet- en regelgeving, meer
«principle based», dan het geval is bij het inperken van grondrechten. Ik
zie hier dan ook ruimte om minder gedetailleerde regels te maken en
meer maatwerk mogelijk te maken.
De derde les die ik trek uit de bevindingen is het belang van een overzichtelijk en samenhangend wetstraject waarbij tussentijdse wijzigingen niet
leiden tot het onder druk zetten van de beoogde systematiek van de
Wvggz en de Wzd en waarbij in het voorstadium oog is voor de vraag of
een beoogde wijziging ook uitvoerbaar is. Hiervoor heb ik in mijn
beleidsreactie leidende principes geformuleerd. Ik wil dan ook de tijd
nemen die nodig is om tot een dergelijk evenwichtig wetsvoorstel te
komen.
Een vierde les die ik trek uit de bevindingen van de onderzoekers is het
belang van veldpartijen die met elkaar samenwerken om tot gedragen
voorstellen te komen voor verbetering van wetgeving. Ik zie het voorbeeld
van het advies van de Wzd-veldpartijen ten aanzien van het stappenplan
als een bemoedigende ontwikkeling in deze richting. Waar het niet
mogelijk is om tot gedragen voorstellen te komen, zal ik op basis van het
in de beleidsreactie geschetste toetsingskader zelf komen tot een
afgewogen wetsvoorstel. Dat betekent dat niet alle inbreng van partijen
op alle punten gehonoreerd kan worden, juist om de complexiteit te
verminderen. Door het zorgvuldige traject waarin ik alle partijen betrek bij
de uitwerking van de evaluatie, zorg ik dat alle standpunten worden
gehoord en in samenhang worden afgewogen.
De leden van de D66-fractie constateren op basis van de reactie van de
Minister op de evaluatie, met tevredenheid, dat er meer ruimte wordt
ingebouwd voor vertrouwen en flexibiliteit. Tegelijkertijd wordt er op
meerdere momenten gegevens gedeeld op verzoek van de behandelend
arts.
De leden van de D66 fractie zouden graag willen voorstellen om het
uiteindelijke wetsvoorstel ook aan de Autoriteit Persoonsgegevens voor te
leggen, om de wetten te toetsen op privacy-veiligheid.
Graag bevestig ik dat dat ik het wetsvoorstel tijdens de consultatie tevens
ter advisering aan de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) zal voorleggen.
Specifieke vragen Wvggz
Uit de brief van de Minister maken de leden van de D66-fractie op dat de
onmogelijkheid tot een hoger beroep binnen de Wvggz gehandhaafd
blijft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

24

In hoeverre is de rechtspositie van de betrokkene gewaarborgd en welke
alternatieve routes biedt de Wvggz voor verweer?
De betrokkene heeft weliswaar geen mogelijkheid om tegen de uitspraak
van de rechtbank in hoger beroep te gaan, maar kan direct in cassatie te
gaan bij de Hoge Raad. De betrokkene hoeft niet eerst in hoger beroep bij
het gerechtshof. Hiermee heeft de betrokkene relatief snel een gerechtelijk
eindoordeel. Anders dan onder de Wet bijzondere opnemingen in
psychiatrische ziekenhuizen (Wet Bopz) heeft de betrokkene bovendien de
mogelijkheid om beroep bij de rechtbank in te stellen tegen de afgifte van
de crisismaatregel.
Daarnaast is de rechtspositie gewaarborgd doordat de betrokkene de
mogelijkheid heeft om een klacht over de uitgevoerde verplichte zorg
aanhangig te maken bij de onafhankelijke klachtencommissie. De
betrokkene heeft vervolgens de mogelijkheid om beroep in te stellen bij
de rechter en daaropvolgend in cassatie te gaan bij de Hoge Raad. Met
deze systematiek is de rechtspositie van de betrokkene gewaarborgd bij
de afgifte van de (machtiging tot voortzetting van de) crisismaatregel, de
zorgmachtiging en de uitvoering van verplichte zorg.
De leden van de D66-fractie krijgen signalen dat het Wederkerigheidsbeginsel dat in de Wvggz staat opgenomen onvoldoende wordt uitgevoerd.
Hoe is de Minister van plan om dit beter te verankeren, bijvoorbeeld op
het gebied van het ter beschikking stellen van geschikte woningen,
dagbesteding of schuldhulpverlening?
Ik vind het van groot belang dat verplichte zorg gepaard gaat met
voldoende mogelijkheden voor de betrokkene om aan het maatschappelijke leven te blijven deelnemen of daarnaar terug te keren. Voor de
naleving van het wederkerigheidsprincipe is ketensamenwerking nodig.
De VNG en de Nederlandse ggz hebben aangegeven met elkaar in gesprek
te gaan hoe de samenwerking omtrent het wederkerigheidsbeginsel kan
worden verbeterd. Ook in het kader van de uitwerking van het Coalitieakkoord5 zet ik samen met het Ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) in
op versterking van deze samenwerking via het Actieprogramma Grip op
Onbegrip waar JenV extra middelen voor beschikbaar heeft gesteld (€ 59
miljoen), bovenop de eerder beschikbaar gestelde € 52 miljoen van VWS.
Hierdoor hoop ik een sterke impuls te geven aan de opbouw en uitvoeringskracht van deze netwerken.
Specifieke vragen Wzd
De leden van de D66-fractie constateren dat de Minister voornemens is
om de procedure van het opnemen van een patiënt en het toepassen van
onvrijwillige zorg los van elkaar te trekken en om artikel 21 grondig te
herzien. Is zij het met genoemde leden eens dat deze procedures zowel
door de zorgprofessionals als door patiëntenorganisaties getoetst moeten
zijn?
Samen met (vertegenwoordigers van) zorgprofessionals, zorgaanbieders,
cliëntenorganisaties en het CIZ verken ik op dit moment mogelijke
alternatieven voor de huidige procedure van artikel 21 Wzd. De input die
ik uit de praktijk ophaal zal ik mee laten wegen bij het formuleren van een
voorstel voor een mogelijke nieuwe procedure.

5

Coalitieakkoord «Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst», bijlage bij Kamerstuk
35 788, nr. 77.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

25

Overigens zijn in de huidige Wzd de procedures voor opname en het
toepassen van onvrijwillige zorg al gescheiden. Cliënten die zich verzetten
tegen opname en (voortzetting van) verblijf kunnen alleen met een
rechterlijke machtiging of inbewaringstelling worden opgenomen.
Cliënten die geen blijk geven van bereidheid ten aanzien van opname en
(voortzetting van) verblijf, maar zich er ook niet tegen verzetten kunnen
worden opgenomen op basis van een besluit tot opname en verblijf door
het CIZ (het artikel 21-besluit). Voor het toepassen van onvrijwillige zorg
kent de Wzd de systematiek van het stappenplan (artikel 9, 10, 11, 11a, 12
en 13 Wzd).
Ondanks de herziening van het hierboven genoemde artikel zullen
herbeoordelingen in 2025 niet nodig zijn, om een uitvoeringslast te
voorkomen. De Minister schrijft dat de situatie van de meeste cliënten na
vijf jaar niet gewijzigd is. Wat ligt ten grondslag aan deze veronderstelling?
De herbeoordelingen van artikel 21-besluiten zien vooral op de doelgroep
van mensen met een verstandelijke beperking die op basis van geen
bereidheid, geen bezwaar met een besluit tot opname en verblijf door het
CIZ zijn opgenomen. Voor deze groep geldt dat er veelal sprake is van een
stabiel beeld dat maakt dat de noodzaak tot opname blijvend is. Cliënten
met psychogeriatrische aandoeningen blijven steeds langer thuis wonen
en worden pas opgenomen als ze intensieve zorg nodig hebben. De aard
van de aandoening maakt dat deze cliënten in de meeste gevallen komen
te overlijden voordat de termijn van vijf jaar is verstreken. Daarbij wijs ik
er nog op dat de toepassing van onvrijwillige zorg via de procedure van
het stappenplan verloopt. En indien cliënten gedurende het verblijf verzet
tonen tegen opname zal een rechterlijke machtiging aangevraagd moeten
worden, ook als deze cliënten zijn opgenomen op basis van een artikel
21-besluit. In die zin verschilt de rechtspositie van cliënten die op basis
van artikel 21 zijn opgenomen niet ten opzichte van vrijwillig opgenomen
cliënten.
Ook is het een voornemen van de Minister om het onderscheid tussen
intramurale en ambulante zorg in de Wzd aan te passen. Echter, we zien
nu al dat dit verschil meer diffuus wordt, bijvoorbeeld door een toename
in geclusterde woonvormen (met vpt zorg). Tegelijkertijd moeten veel
instellingen überhaupt nog starten met de Wzd in de ambulante zorg. Hoe
houdt het vernieuwde voorstel rekening met deze verschillende woon- en
zorg vormen?
Ik deel de mening van de leden van de D66-fractie dat het onderscheid
tussen intramuraal en ambulant in de praktijk steeds moeilijker te maken
is, onder meer vanwege de ontwikkeling zoals de leden van de D66-fractie
schetsen. Daarom streef ik ernaar dat de regels omtrent onvrijwillige zorg
eenduidig zijn, ongeacht de plek waar de cliënt verblijft en waar de zorg
wordt verleend. Dit komt de begrijpelijkheid van de wet ten goede. In dat
licht wil ik kritisch kijken naar nut en noodzaak van de aanvullende eisen
voor ambulante onvrijwillige zorg die in het Besluit zorg en dwang staan
geformuleerd. In de beleidsreactie op de evaluatie geef ik aan dat ik het
advies van de veldpartijen ten aanzien van het stappenplan zal toetsen op
de uitvoerbaarheid in de ambulante of kleinschalige setting.
Binnen de Wzd is een Cliëntenvertrouwenspersoon (CVP) aangesteld die
de rechtspositie van cliënten moet verstevigen. Echter, in een brandbrief
van de Landelijke Faciliteit CVP (LFCVP) geeft de organisatie te kennen dat
zorgkantoren met een beperkt budget CVP’s moeten inkopen. Dit heeft
weerslag op de kwaliteit en de rechtsbescherming van cliënten: «De CVP

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

26

Wzd heeft een grote caseload en kan de gestelde kwaliteitseisen in het
kwaliteitskader niet behalen». Kan de Minister hierop reflecteren?
Het kwaliteitskader cliëntenvertrouwenspersoon bevat onder andere
gedragsregels, beroepseisen en de gewenste frequentie van locatiebezoeken. Er zijn momenteel ruim 100 cliëntenvertrouwenspersonen
landelijk actief. Op dit moment kunnen cliënten met een hulpvraag te allen
tijde een beroep doen op een cliëntenvertrouwenspersoon (cvp). Het is
mij echter bekend dat het aantal locatiebezoeken dat het kwaliteitskader
vereist onder druk staat. De cvp is er voor een erg grote en diverse
doelgroep, te weten voor cliënten met een psychogeriatrische aandoening
of een verstandelijke beperking, zowel in de ambulante als intramurale
zorg. De tijdsbesteding en de prioritering van werkzaamheden om deze
brede doelgroep zo goed en zo doelmatig mogelijk te bereiken vind ik
primair een afweging voor de uitvoerende partijen (De stichtingen LSR,
Quasir, Zorgstem en Zorgbelang). De locatiebezoeken zijn onderdeel van
de afweging.
Overlap en aansluiting tussen de wetten
De leden van de D66 fractie constateren tenslotte dat er momenteel geen
goede aansluiting tussen beide wetten is. Instellingen kiezen vanwege de
complexiteit vaak om één van de twee wetten uit te voeren. Kan de
Minister toelichten hoe zij meer synergie in die samenhang wil bewerkstelligen?
In het evaluatierapport worden verschillende algemene en specifieke
aanbevelingen gedaan die betrekking hebben op de samenhang tussen de
Wvggz en de Wzd. Deze aanbevelingen betrek ik bij de nadere uitwerking
van het wetsvoorstel. Zoals ik in mijn beleidsreactie heb aangegeven, richt
ik mij in ieder geval op betere overstapmogelijkheden van de Wvggz naar
de Wzd – en andersom. Dit vergt aanpassingen in zowel de Wvggz als de
Wzd die in samenhang ontwikkeld zullen worden.
In hoeverre weegt de Minister ook af of het niet nuttiger is om beiden in
één wet te vatten, zo vragen de voorgenoemde leden haar?
Het merendeel van de betrokken veldpartijen dringt er juist op aan om in
de komende periode de focus te leggen op het verbeteren van beide
wetten, en niet op het samenvoegen van de wetten. Het heropenen van de
discussie over de vraag of de twee wetten weer moeten worden teruggebracht naar één wet, zal tot een langer wetstraject leiden. Dat beveelt de
evaluatiecommissie op dit moment ook niet aan.
Ik wil daarom prioriteit geven aan het verbeteren van de uitvoerbaarheid
van de Wvggz en de Wzd. Beide wetten richten zich elk op een eigen
specifieke doelgroep en daar hoort een systeem van rechtsbescherming
bij dat past bij die respectievelijke doelgroep. Dat gedwongen zorg voor
de ggz-doelgroep door een rechter wordt getoetst en voor de Wzd via het
stappenplan wordt afgewogen, staat volgens de evaluatiecommissie niet
ter discussie. Dat verschil blijft bestaan. Wat ik wil verbeteren is de
overgang tussen beide wetten voor de betrokkenen en cliënten die dat
nodig hebben. Hiermee verwacht ik voor een belangrijk deel tegemoet te
komen aan de wensen van het veld.
Positieve ervaringen
Tenslotte constateren de leden van de D66 fractie ook dat er ook enige
positieve geluiden waarneembaar zijn. Het is belangrijk dat deze verhalen
tussen zorgorganisaties onderling worden gedeeld, zodat de beeld-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

27

vorming rondom de wetten ook wordt bijgesteld. Welke stappen neemt de
Minister op dit vlak, zo vragen de leden van de D66-fractie?
Ik herken de positieve geluiden. Positieve voorbeelden zijn ook te lezen in
de recente rapportage van de IGJ over ambulante gedwongen zorg6.
De monitor Wzd7 laat zien dat de invoering van de Wzd een positieve
bijdrage heeft geleverd aan bewustwording van het toepassen van
onvrijwillige zorg. Ook laat de monitor zien dat de invoering van de Wzd
ervoor heeft gezorgd dat er op de werkvloer kritische en inhoudelijke
gesprekken worden gevoerd over het inzetten ervan.
Organisaties hebben de afgelopen jaren veel kennis opgebouwd en
ervaring opgedaan met de Wzd en Wvggz. Ik vind het belangrijk dat
organisaties van elkaar leren. Voor wat betreft de Wzd hebben diverse
partijen zoals brancheorganisaties, Vilans, de IGJ en initiatieven zoals
Radicale Vernieuwing hun verantwoordelijkheid genomen en veel ingezet
op het delen van verhalen en goede voorbeelden. Ik zal deze beweging
blijven stimuleren. Zo heb ik wederom middelen beschikbaar gesteld aan
Vilans, zie ook pagina 15 in de beleidsreactie8.
Als reactie op de wetsevaluatie heeft MIND een position paper9 gestuurd
om onder meer aan te geven dat uit hun eigen gesprekken met professionals, cliënten en naasten blijkt dat er wel degelijk vooruitgang is
geboekt na de invoering van de Wvggz. Zo verloopt de overgang van een
verplichte opname terug naar huis soepeler, wat het herstelproces
bevordert. De ketenpartners van de Wvggz werken nog steeds nauw
samen aan het verbeteren van de uitvoering. Een goed voorbeeld is een
gezamenlijke pilot om het eigen plan van aanpak in de praktijk te
verbeteren. De resultaten hiervan worden meegenomen door de
ketenpartners en ook door MIND en de stichting patiëntenvertrouwenspersonen (stichting PVP) in een plan om de eigen regie te versterken.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractie
De leden van de PVV-fractie hebben met belangstelling de beleidsreactie
gelezen op de evaluatie van de dwangwetten Wvggz en Wzd. De conclusie
van het evaluatierapport «de Wvggz en de Wzd zijn in belangrijke mate
mislukt» kwam niet geheel onverwacht maar is niettemin zorgwekkend.
De leden hebben daarom een aantal vragen en opmerkingen. De leden
van de PVV-fractie vragen zich af of de Minister de conclusie deelt dat
beide wetten, de Wvggz en de Wzd, mislukt zijn?
Ik deel de conclusie van de onderzoekers dat als het erom gaat dat een
wet toegankelijk en werkbaar is, aansluit bij het terrein waarop deze van
toepassing is en relatief makkelijk te implementeren is, de Wvggz en Wzd
in dat opzicht in belangrijke mate mislukt zijn. Dat betekent niet dat de
gevolgen van deze wetten louter negatief zijn. Ik zie namelijk ook dat de
invoering van de Wvggz en Wzd tot meer bewustwording heeft geleid
over de inzet van dwang en drang en dat er nu meer aandacht is voor het
voorkomen van gedwongen zorg. Ik zie dus ook de positieve effecten van
de Wvggz en Wzd in de praktijk. Op de uitvoerbaarheid van beide wetten
is echter terecht kritiek en daar zullen we verbeteringen in moeten
aanbrengen.

6

Ambulante gedwongen zorg (Wvggz en Wzd): Bewustzijn groeit, juiste toepassing blijft achter |
Publicatie | Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (igj.nl).
VWS Report (pwc.nl).
8
Kamerstukken 25 424 en 35 370, nr. 648.
9
Position Paper MIND, Wetsevaluatie Wvggz, 5 december 2022.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

28

Wat is het alternatief, het plan van de Minister nu er maar liefst 70 verbeterpunten worden benoemd?
Ik ben al bezig met de uitwerking van de aanbevelingen en werk aan een
voorstel tot wijziging van de Wvggz en Wzd. Daarbij hanteer ik de
leidende principes zoals ik die in mijn beleidsreactie heb uiteengezet. Voor
de voorgestelde opvolging per aanbeveling verwijs ik naar de tabel die ik
als bijlage bij de beleidsreactie heb verzonden.
Hoe wordt de veiligheid van de cliënten geborgd?
Op grond van de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg zijn zorgaanbieders verplicht om zorg van goede kwaliteit te bieden. Daaronder wordt
mede verstaan het verlenen van zorg die in ieder geval veilig is.
Gedwongen zorg mag alleen als uiterste middel worden toegepast onder
toepassing van de criteria en procedures van de wet. Zo moet sprake zijn
van ernstig nadeel, bijvoorbeeld omdat de veiligheid van de betrokken
persoon wordt bedreigd. Ook mogen er geen minder ingrijpende
alternatieven zijn (proportionaliteit) of vrijwillige alternatieven waardoor
geen of minder dwang kan worden toegepast (subsidiariteit). Verder is in
de Wvggz opgenomen dat in het kader van verplichte zorg ook altijd de
veiligheid moet worden beoordeeld. De IGJ houdt toezicht op de naleving
van de Wvggz en Wzd en ziet daarbij ook toe op de veiligheid van de
cliënten en betrokkenen.
Welk deel van deze 70 knelpunten lost zich nog op aangezien deze
evaluatie na 2 jaar wel erg kort op de invoering komt?
Ik constateer dat de uitvoering beter verloopt naarmate de praktijk meer
ervaring opdoet met de beide wetten, bijvoorbeeld dat de doorlooptijden
voor de zorgmachtiging korter worden10 en de bewustwording groeit.
Maar ik zie ook dat sommige knelpunten zullen blijven. De druk op de zorg
is groot en er vloeien uitvoeringslasten voort uit deze wetgeving die niet
per se leiden tot betere rechtsbescherming en zorg. Dat is ook wat de
evaluatie ons leert. En daarom wil ik de procedures vereenvoudigen waar
dat kan.
De wettelijk bepaalde evaluatietermijn van twee jaar na invoering van
beide wetten is achteraf bezien erg kort. Dat ben ik met de leden eens. Het
is begrijpelijk dat meer tijd nodig was voor de implementatie van
wetgeving – zeker gelet op de bijzondere periode waarin de wetten in
werking traden en de COVID-pandemie die zo kort daarna volgde.
Tegelijkertijd was mij de kritiek uit het veld bekend en daarom vind ik het
belangrijk dat deze knelpunten met de evaluatie zijn onderzocht en
hebben geleid tot aanbevelingen voor verbetering. Door deze vorm te
geven in afstemming met het veld kunnen we inmiddels positieve
ervaringen meenemen in de uitwerking.
De leden van de PVV-fractie vinden het feit dat er sinds de invoering van
beide wetten nauwelijks sprake is van afname van dwangzorg zorgwekkender dan eventuele knelpunten of toename van administratieve lasten.
Het doel was immers tot minder dwangzorg te komen. En minder
dwangzorg betekent op zich weer minder administratieve lasten. De leden
vinden ook dat er geen aanpassingen zouden moeten komen die enerzijds
de administratieve lasten verlichten maar anderzijds de rechtspositie van
de patiënt/cliënt beperken. Graag een toezegging hierop.

10

https://wvggz-kct.nl/wp-content/uploads/2023/04/20230417-Ketenmonitor-Wvggz-2022-Def.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

29

Er kan een spanningsveld zijn tussen het streven om de uitvoerbaarheid te
verbeteren, administratieve lasten te verlichten en het doel om betere
rechtsbescherming te bieden. Dat is waarom ik in mijn beleidsreactie
leidende principes schets die als toetsingskader dienen in de afweging
van de aanbevelingen. Rechtsbescherming staat voorop, maar ik wil ook
meer maatwerk mogelijk maken en meer tijd voor zorgverlening
vrijmaken. Ik ben ervan overtuigd dat dit geen tegenstelling hoeft te zijn,
maar dat een reductie van de complexiteit de begrijpelijkheid voor
betrokkenen en cliënten verbetert en daarmee de rechtsbescherming ten
goede komt. Hetzelfde geldt voor het vereenvoudigen van de procedures
waar dit kan, om meer tijd vrij te maken voor zorg.
In het komende wetstraject zal ik de voorstellen voor aanpassingen van de
Wvggz en Wzd (laten) toetsen op de gevolgen van de aanpassingen voor
de rechtspositie en rechtsbescherming van de betrokken patiënt en cliënt.
Zo wil ik het College voor de Rechten van de Mens vragen om mij te
adviseren over de rechtsbescherming van de cliënt en betrokkene en zal
er door BZK een grondrechtentoets worden gedaan.
Wat de administratieve lasten kan verlichten en tegelijkertijd de rechtspositie van de patiënt kan versterken is het instellen van onafhankelijke
commissies als voorbereiding op de zorgmachtiging (zoals oorspronkelijk
de bedoeling was). Dit ontlast immers de zorgaanbieders en is een betere
waarborg voor onafhankelijkheid ten aanzien van de patiënt. Hoe ziet de
Minister dit?
Het instellen van onafhankelijke commissies verplichte ggz is na kritiek uit
het veld en vragen hierover van uw Kamer11 uit het oorspronkelijke
wetsvoorstel gehaald. Deze commissies zouden administratieve lasten,
dubbel werk, vertragingen in de procedure en onduidelijkheden over de
taakverdeling tussen commissie en de rechter met zich meebrengen. Er
waren vragen of er voldoende capaciteit zou zijn en hoe de deskundigheid
van de commissie op peil gehouden kon worden. Daarnaast werden de
extra kosten als argument genoemd. In de wetsevaluatie en de
gesprekken met de uitvoerende organisaties is het instellen van onafhankelijke commissies ook niet aangedragen als oplossing voor het verminderen van de uitvoeringslasten voor de zorgverleners. Daarom heb ik het
instellen van deze commissies niet heroverwogen. Wel doe ik andere
voorstellen om de procedures te vereenvoudigen en om de positie van
betrokkene te versterken.
De leden van de PVV-fractie hebben begrip voor de stelling dat wetgeving
niet altijd het gepaste of meest geschikte instrument is om bepaalde
doelstellingen te bereiken. Echter in het geval van beide dwangwetten
achten de leden wettelijke regels wel degelijk belangrijk. De Minister geeft
echter aan dat minder dwang vooral zal moeten komen door met de
praktijk in te zetten op bewustwording, kennisvergroting en door er voor
te zorgen dat zorgverleners daadwerkelijk in staat zijn om persoonsgerichte zorg te verlenen. Genoemde leden hopen dat dit niet zal leiden tot
het vervangen van wettelijke regels door veldnormen en richtlijnen.
Rechtsbescherming kan beslist niet gevat worden in richtlijnen als het om
dwangzorg gaat. Hiervoor zijn wettelijke regels nodig. Graag krijgen de
leden hier een bevestiging op.
Deze bevestiging kan ik de leden van de PPV-fractie geven. Dit is wat ik
bedoel met de uitgangspunten die ik heb geschetst in mijn beleidsreactie.
Rechtsbescherming staat voor mij voorop en daar heb ik een duidelijke
focus op. Gedwongen zorg gaat om het inperken van grondrechten en de
11

Kamerstuk 32 399, nr. 9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

30

leden geven terecht aan dat dit enkel kan als daar een wettelijke grondslag
voor is. Dat is wat deze wetten in de kern regelen. De wetten kennen naast
rechtsbescherming echter ook andere doelstellingen, zoals het verbeteren
van zorg en het versterken van de eigen regie van iemand in een
kwetsbare positie. Voor deze doelstellingen wordt het wettelijk kader
soms als te strak ervaren, bijvoorbeeld omdat het maatwerk bemoeilijkt.
Voor deze andere doelstellingen zie ik ruimte om naar instrumenten als
richtlijnen te kijken.
De leden van de PVV-fractie hebben verder twijfels bij een aantal
maatregelen zoals het versoepelen van de toets van wilsbekwaamheid, of
het schrappen van de hoorplicht door de burgemeester bij een crisisopname. Het feit dat procedures hierdoor sneller verlopen vinden
genoemde leden geen goed argument.
Hoe komt dit de rechtspositie van de patiënt/cliënt ten goede, zo vragen
de leden zich af.
Wilsbekwaamheid is geen statisch begrip. Vanwege een mogelijk
fluctuerend ziektebeeld is wilsbekwaamheid tijd- en situatie gebonden.
Daarom kan niet alleen worden gekeken naar de wilsbekwaamheid op het
specifieke moment van afgifte van de zorgmachtiging. Meer van belang is
het verloop van het ziektebeeld en de invloed van de wilsbekwaamheid
daarop in relatie tot de noodzaak tot verplichte zorg. Op het moment van
de daadwerkelijke verlening van verplichte zorg toetst de zorgverantwoordelijke de wilsbekwaamheid ter zake. Deze toets wens ik te behouden.
Het horen van de betrokkene door de burgemeester voorafgaand aan de
afgifte van de crisismaatregel lijkt op papier een toevoeging voor de
rechtsbescherming. Echter, uit signalen uit de praktijk blijkt dat het
nauwelijks iets toevoegt ten opzichte van het horen door de rechter,
terwijl het voor alle partijen belastend is en vertragend werkt op het
moment dat iemand dringend zorg nodig heeft. Daarom is de aanbeveling
uit de wetsevaluatie om deze hoorplicht te schrappen.
Betoogd zou kunnen worden dat deze twee voornemens op zichzelf
beschouwd niet bijdragen aan de rechtspositie van de betrokkene, maar
met alle voornemens die ik in mijn beleidsreactie uiteen heb gezet, beoog
ik een betere balans aan te brengen tussen uitvoerbaarheid en effectieve
rechtsbescherming. Ik ben van mening dat deze twee voornemens binnen
die context daaraan bijdragen.
En is er inmiddels een geschikt aanbod van crisisbedden gerealiseerd
door de zorgkantoren?
Zorgkantoren hebben inmiddels meer crisisbedden ingekocht voor
personen met een verstandelijke beperking of psychogeriatrische
aandoening. Uit een monitor van Zorgverzekeraars Nederland in oktober
2022 blijkt dat er nog een aantal zorgkantoorregio’s is waar (dreigende)
tekorten aan crisisbedden zijn of waar deze moeilijk vindbaar zijn. Dat
speelt bij een kwart van de zorgkantoorregio’s. Schaarste aan personeel
speelt overal, wat de inkoop van nog meer crisisbedden bemoeilijkt.
Daarnaast zijn er in sommige regio’s problemen met de noodzakelijke
beveiliging (noodzakelijk omdat cliënten in crisis soms geagiteerd of
agressief zijn) of met vervolgzorg waardoor de crisisbedden langer bezet
blijven. De zorgkantoren, branche- en beroepsverenigingen blijven over
de crisisbedden met elkaar in gesprek om tot een oplossing te komen
voor deze knelpunten.
En hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat alle zorgaanbieders de juiste
gegevens verstrekken aan de IGJ?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

31

Het is belangrijk dat de registratie niet alleen wordt gedaan ten behoeve
van het toezicht door de IGJ, maar ook ten behoeve van het eigen inzicht
van zorgaanbieders in de door hen toegepaste gedwongen zorg. De
registratie dient daarom door hen als nuttig en noodzakelijk te worden
ervaren, zodat ze (beter) cyclisch sturen op het verminderen van
gedwongen zorg en het bewaken van de zorgvuldige toepassing ervan.
Echter, de registratie lijkt nu op punten onvoldoende aan te sluiten op de
praktijk en niet eenduidig genoeg te zijn. Daarom ben ik met de brancheorganisaties, de beroepsverenigingen, de cliënt- en patiëntenorganisaties
en met de IGJ in overleg over de inhoud en de wijze van registratie van de
gegevens door de zorgaanbieders.
De leden van de PVV-fractie erkennen dat het van belang is dat de
Wzd-functionaris over de benodigde kennis en kunde beschikt die nodig is
om onvrijwillige zorg te toetsen, hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat
de verpleegkundig specialisten hierover beschikken? Graag een reactie.
De rol van de Wzd-functionaris kan op dit moment worden ingevuld door
een ter zake kundige arts, gz-psycholoog of orthopedagoog-generalist. De
verpleegkundig specialist mag deze rol tot op heden niet invullen. Door
HAN University of Applied Sciences is in 2021 onderzoek gedaan naar de
mogelijke inzet van de verpleegkundig specialist als Wzd-functionaris.12
Dit onderzoek is uitgevoerd door middel van een pilot waarbij verpleegkundig specialisten onder mandaat van een ter zake kundige arts,
gz-psycholoog of orthopedagoog-generalist, de taken van een
Wzd-functionaris hebben uitgevoerd. Uit deze eerste pilot is gebleken dat
de ervaringen met de verpleegkundig specialist positief zijn en dat de
verpleegkundig specialist als ter zake kundig beschouwd kan worden. Het
Universitair Kennisnetwerk Ouderenzorg Nijmegen (UKON) heeft een
vervolgonderzoek uitgevoerd naar de vraag in welke mate de verpleegkundig specialist ter zake kundig is om de rol van de Wzd-functionaris uit
te voeren13. Dit onderzoek bevestigt de eerdere conclusies en biedt tevens
een relevant overzicht van de kennis en vaardigheden die
Wzd-functionarissen nodig hebben voor het uitoefenen van de taken.
De leden van de PVV-fractie zijn mordicus tegen dwangzorg in de
thuissituatie. In geval van dwangzorg moet er volgens deze leden juist
24 uurs zorg in de nabijheid beschikbaar zijn en dat kan niet georganiseerd worden in de thuissituatie. Als er sprake is van dwangzorg, moet er
ook sprake zijn van een beschermde woonomgeving in een instelling. Bij
voorkeur kleinschalig, maar niet in de thuissituatie. Veel verpleegkundigen
hebben aangegeven dat bij zorg in de thuissetting de huidige wetgeving
onwerkbaar is en dat er bijvoorbeeld voor een kleine beslissing, zoals het
openen van de koelkast om te checken of er misschien eten ligt wat over
de houdbaarheidsdatum is, er al een heel Wzd-traject nodig is.
Volgens deze leden ligt hier nu juist het knelpunt, als cliënten zo nodig van
de regering (langer) thuis zelfstandig moeten blijven wonen in plaats van
in een GGZ-instelling of een verpleeghuis, dan gaan zij er in hun eigen
huis ook per definitie zelf over of er door derden in de koelkast gekeken
wordt of niet. Hoe ziet de Minister dit?
Het centrale doel van de Wzd is om cliënten zo veel mogelijk eigen regie
te geven over de wijze waarop zij hun leven wensen in te richten; of dat
nu thuis is of in een verpleeghuis. De Wzd beoogt dan ook dat zorgverleners zoeken naar manieren om te voorkomen dat een Wzd-traject nodig
is door in te zetten op interventies die cliënten meer vrijheid geven. Alleen
als er sprake is van ernstig nadeel dat niet op een andere wijze kan
12
13

Verpleegkundig Specialist als Wzd-functionaris (han.nl).
De VS in de rol van WZD-functionaris – Ter zake kundig? (ukonnetwerk.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

32

worden weggenomen, is het gerechtvaardigd dat er beperkingen worden
aangebracht in de vrijheid van mensen om het eigen leven in te richten.
Pas dan is er sprake van dwangzorg en daar is een besluitvormingsprocedure voor ingericht (het stappenplan).
De leden van de PVV-fractie missen tot slot de ervaringen en conclusies
van patiënten/cliënten en hun naasten. Wat is hun oordeel over beide
wetten?
Vertegenwoordigers van cliënten- en patiëntenorganisaties waren
onderdeel van de begeleidingscommissie bij de evaluatie en er waren
focusgroepen waar ervaringsdeskundigen en naasten in deelnamen. Ze
hechten waarde aan de Wzd en Wvggz. Ze benadrukken de grondgedachte achter de wetten: minder dwang en een goede rechtsbescherming.
Door betrokkenheid van MIND bij de ketensamenwerking in de Wvggz en
door gesprekken met ervaringsdeskundigen en naasten in de taakgroep
over de wetsevaluatie is dit perspectief bij de Wvggz opgehaald. MIND
heeft dit in de brief aan uw Kamer met aandachtspunten voor dit
schriftelijk overleg ook aangegeven14.
Ervaringsdeskundigen geven over het algemeen aan dat de informatievoorziening kan verbeteren, omdat er nu met de betrokkene wordt
gecommuniceerd op een ingewikkelde manier. Bijvoorbeeld door het
sturen van hele technische brieven. Aan de andere kant zijn ze blij met de
mogelijkheid van ondersteuning van de patiëntenvertrouwenspersoon en
de eigen regie instrumenten in de wet. Ook naasten zijn tevreden over de
familievertrouwenspersoon, maar geven aan dat hun betrokkenheid bij de
behandeling nog kan verbeteren.
Cliëntenorganisaties Ieder(in), Alzheimer Nederland, de LFB, het LSR,
KansPlus en Per Saldo hebben binnen het project «Cliëntperspectief bij de
implementatie van de Wet zorg en dwang» een onderzoek uitgevoerd en
ervaringen van cliënten opgehaald. In dit onderzoek wordt geconcludeerd
dat de kennis die mensen hebben over de Wzd beperkt is. Er is onder
andere verbetering mogelijk met betrekking tot het zorgvuldig doorlopen
van het stappenplan. Ook de bekendheid van de cvp kan beter. Dezelfde
organisaties hebben hun reactie op de wetsevaluatie met u gedeeld
middels een brief15. Ik heb gesproken met cliënten- en cvp-organisaties
naar aanleiding van deze brief. Zij hebben gepleit voor het belang van het
betrekken van cliënten en het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens (EVRM) en VN-verdrag Handicap als basis bij de uitwerking van de
aanbevelingen.
Bij de voorbereiding op een nieuw wetsvoorstel neem ik uiteraard het
cliënten- en patiëntenperspectief mee door nauw af te stemmen met
cliënten- en patiëntenorganisaties en door betrokkenen, cliënten en hun
naasten te betrekken bij de uitwerking.
De leden vinden zowel de evaluatierapporten als de beleidsreactie van de
Minister nogal eenzijdig gericht op de zorgaanbieders. Hoe wordt het
patiënten perspectief meegenomen?

14

Brief MIND, 30 maart 2023, kenmerk 23–011: «MIND is goed meegenomen in het proces van
VWS naar aanleiding van de wetsevaluatie van de Wvggz. Het ervaringsdeskundig perspectief
hebben wij daardoor structureel kunnen inbrengen en dat stellen we zeer op prijs.»
15
Brief van Ieder(in) in reactie op de tweede fase van de evaluatie van de Wvggz en Wzd
(iederin.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

33

Het cliënten- en betrokkenenperspectief is zowel bij de evaluatierapporten
als de beleidsreactie mijns inziens zorgvuldig meegenomen. U kunt in de
evaluatie de ervaringen van zowel cliënten, patiënten als naasten
teruglezen, die door middel van focusgroepen en aanvullende interviews
zijn opgehaald16.
Daarnaast heb ik n.a.v. de rapporten zelf om tafel gezeten met cliënten,
patiënten, naasten en vertegenwoordigende organisaties. Zoals ook in de
brief van MIND aan uw Kamer n.a.v. de beleidsreactie is terug te lezen,
voelen zij zich goed betrokken bij het wetstraject (Wvggz)17. Alzheimer
Nederland, Ieder(in), KansPlus, LSR en LOC voelen ook een grote
betrokkenheid bij het wetstraject (Wzd). Bij de voorbereiding op een
nieuw wetsvoorstel neem ik uiteraard het cliënten- en patiëntenperspectief mee door nauw af te stemmen met deze organisaties en door
cliënten en naasten te betrekken bij de uitwerking. Het wetsvoorstel zal
ook worden getoetst in een openbare internetconsultatie. Daarnaast zal ik
het effect van de aanpassingen op de rechtsbescherming op verschillende
manieren laten toetsen. Ik zal uitvoeringstoetsen laten doen en er zal door
BZK een grondrechtentoets worden gedaan. Zo wordt er gekeken naar de
rechtspositie van de cliënt en betrokkene en hoe dit wordt beoordeeld in
het aangepaste wetsvoorstel. Ook wil ik het College voor de Rechten van
de Mens vragen om mij te adviseren over de rechtsbescherming van de
cliënt en betrokkene.
Cliëntenorganisaties waarschuwen ervoor dat als de aanbevelingen van
de evaluatiecommissie Wet zorg en dwang worden overgenomen, de
rechten van mensen met dementie en mensen met een verstandelijke
beperking in gevaar zijn. Deelt de Minister deze mening? Zo nee, waarom
niet?
Ik deel deze mening niet. Ik ga ervan uit dat de onderzoekers hun
conclusies en aanbevelingen zorgvuldig hebben opgesteld met oog voor
de rechten van mensen met dementie of een verstandelijke beperking.
Tegelijkertijd heb ik er wel begrip voor dat cliëntenorganisaties het niet
met alle aanbevelingen eens zijn, met name de aanbeveling om de
uitwerking van het stappenplan via zelfregulering vorm te geven. Ik neem
deze aanbeveling derhalve vooralsnog niet over, maar neem het advies
van 17 veldpartijen (waaronder de cliëntenorganisaties) over het
stappenplan als basis voor de uitwerking van een nieuwe besluitvormingsprocedure. Dit advies kan immers rekenen op breed draagvlak bij de
veldpartijen die bij de Wzd betrokken zijn.
Hoe gaat de Minister de positie van cliënten en hun naasten versterken?
Zoals ik in de beleidsreactie heb toegelicht wil ik de centrale doelstelling
van de wetten, het bieden van rechtsbescherming voor patiënten en
cliënten, weer vooropstellen. Ik heb begrijpelijke wetgeving voor ogen die
ruimte geeft voor passende zorg die aansluit bij de zorgbehoefte van
cliënten. Hiermee versterk ik de positie van cliënten en naasten, omdat we
willen tegengaan dat de wetten leiden tot een «afvinkcultuur» die niet
daadwerkelijk bijdraagt aan verbeteringen voor de rechtspositie van
cliënten en hun naasten. Daarnaast ben ik voornemens om de positie van
de cliëntenvertrouwenspersoon te verstevigen, de klachtgronden te
verbeteren en wil ik cliëntenraden instemmingsrecht geven op het
beleidsplan omtrent onvrijwillige zorg, in plaats van het huidige adviesrecht. Daarnaast bevat het advies van de 17 veldpartijen ten aanzien van
16

Eerste evaluatie Wet verplichte ggz en Wet zorg en dwang, deel 2, p. 334/335, bijlage bij
Kamerstukken 25 424 en 35 370, nr. 622.
17
Brief MIND, 30 maart 2023, kenmerk 23–011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

34

het stappenplan concrete voorstellen om de positie van cliënten en
naasten te versterken.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie maken van de gelegenheid gebruik de
Minister enkele verduidelijkende vragen te stellen. De brief van de
Minister stelt een aantal wijzigingen van de Wvggz en de Wzd voor.
Onderhavige wet gaat uit van geen gedwongen zorg, tenzij principe.
Denkt de Minister dat dit principiële uitgangspunt van de Wet overeind
blijft staan als de wet gewijzigd wordt zoals zij thans voor zich ziet?
Eén van de doelstellingen van de aangekondigde wijzigingen van de
Wvggz en Wzd is om de rechtsbescherming juist centraal te stellen, zoals
ik in mijn beleidsreactie heb aangegeven. De criteria van de wet, en met
name het ultimum remedium principe, blijven overeind staan. In het
komende wetstraject zal ik de voor te stellen aanpassingen van de Wvggz
en Wzd (laten) toetsen op de gevolgen van de aanpassingen voor de
rechtspositie en rechtsbescherming van betrokkenen en cliënten. Zo wil ik
het College voor de Rechten van de Mens om mij te adviseren over de
rechtsbescherming van de cliënt en betrokkene en zal er door BZK een
grondrechtentoets worden gedaan.
Kan de Minister eens aangeven hoe het in praktijk gesteld is met dwang
en drangmaatregelen. Is er sprake van een cultuurverandering om
verplichte zorg terug te dringen en daar waar nodig zo goed en netjes
mogelijk in te zetten?
De IGJ zag ook al onder de Wet Bopz toe op het voorkomen van
gedwongen zorg in de ggz, de gehandicaptenzorg en de ouderenzorg. De
bewustwording in het veld is al veel eerder in gang gezet. De inwerkingtreding van de Wvggz en de Wzd heeft die beweging versterkt.
Het veld ontplooit veel en diverse activiteiten die zien op kennisvergroting
en voorlichting. Er zijn voor de Wvggz verschillende scholingen en
e-learnings beschikbaar en er worden regelmatig symposia georganiseerd
om kennis en best practices te delen. In het NVvP (Nederlandse
Vereniging voor Psychiatrie) Voorjaarscongres van dit jaar hebben
bijvoorbeeld enkele bijeenkomsten en discussiepanels over het verminderen van verplichte zorg plaatsgevonden. Ook is sinds 2020 de Coalitie
Voorkomen Verplichte Zorg actief, ondersteund door Akwa GGZ en de
Nederlandse ggz. In de coalitie werken verschillende organisaties,
waaronder MIND, samen aan het verminderen van verplichte zorg.
Ik noem voor de Wzd ook het voorbeeld van de ambulante praktijktuinen,
waarin is geoefend met de toepassing van het stappenplan, die door
onder andere ActiZ, Alzheimer Nederland, InEen/LHV, LOC, NZa, V&VN,
Verenso, ZN, ZorgThuisNL in samenwerking met VWS zijn uitgevoerd.
Kennisinstituut Vilans heeft voor de Wzd vanaf 2020 programma’s
ontwikkeld die bijdragen aan meer bewustwording ten aanzien van
onvrijwillige zorg. Daarnaast zijn diverse kennisproducten en tools
ontwikkeld die zorgverleners helpen bij het zoeken naar alternatieven voor
gedwongen zorg. Mooie voorbeelden zijn het Wegingskader en de
alternatievenbundel18. Voor cliënten wordt door cliëntenorganisaties
informatie verstrekt over de Wzd en daarnaast is een Steffie19 ontwikkeld.
Vilans zal ook in een nieuw programma aandacht besteden aan de

18
19

pg.hetwegingskader.nl en vg.hetwegingskader.nl.
https://www.hoewerktzorgendwang.nl/nl/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

35

kennisvergroting bij zorgverleners op de werkvloer en tijdens gesprekken
met cliënten en naasten.
De IGJ ziet in haar rapport «Dwang in de zorg – van wet naar mindset20»
een toename in de bewustwording van het belang om terughoudend te
zijn in het toepassen van gedwongen zorg – alleen in uiterste noodzaak. Er
is nog geen sprake van een echte cultuurverandering, maar er is wel
sprake van groei in de goede richting. De IGJ zal inzet blijven plegen om
te stimuleren dat zorgaanbieders de toepassing van gedwongen zorg tot
een minimum beperken.
Veel van de aanbevelingen vragen om nader onderzoek gericht op
vereenvoudiging van de regelingen, bijvoorbeeld als het gaat om de
administratieve belasting en gegevensuitwisseling. Ook wordt bepleit om
de voorschriften over het (schriftelijk) informeren van de patiënt te
vereenvoudigen en daarbij meer in te zetten op persoonlijk contact. Dit
kunnen de leden van de CDA-fractie goed volgen. Het beperken van
administratieve lasten in de uitvoering is noodzakelijk, anderzijds willen
deze leden niet uit het oog verliezen dat er rechtsbescherming moet zijn
tegen het inperken van grondrechten, het terugdringen van dwang en het
borgen van persoonlijke vrijheid, zeggenschap en integriteit, naar het
gedachtegoed van het VN-verdrag handicap en het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens (EVRM). Ziet de Minister dit spanningsveld
en kan de Minister hierop reflecteren in relatie tot de voorgestelde
wijzigingen?
Dit spanningsveld tussen rechtsbescherming, zorgvuldige procedures,
uitvoerbaarheid en tijd voor zorgverlening staat centraal in mijn beleidsreactie. Om een toetsingskader te maken heb ik verschillende leidende
principes geschetst. Zo staat voor mij rechtsbescherming als doel voorop.
Juist omdat het gaat om het inperken van grondrechten zijn wettelijke
grondslagen noodzakelijk, en die zijn neergelegd in deze wetten. Deze
grondslagen zijn bij de totstandkoming van de wetten ook getoetst, onder
meer door de Raad van State en het College voor de Rechten van de
Mens. Die toetsing zal bij het wijzigingsvoorstel dat ik momenteel
voorbereid ook plaatsvinden. Tegelijk constateert de evaluatiecommissie
dat sommige zorgvuldig geformuleerde eisen wel gericht zijn op
rechtsbescherming, maar soms in de praktijk niet daadwerkelijk tot
rechtsbescherming leiden. De door de leden van de CDA-fractie
genoemde schriftelijke informatie is daarvan een voorbeeld. Ik wil de
aanbevelingen zorgvuldig en in samenhang uitwerken aan de hand van
het in de beleidsreactie geschetste toetsingskader.
En hoe zou er meer geüniformeerd en gedigitaliseerd kunnen worden?
Immers, de zorg wordt soms gefinancierd door de Wlz, soms door de
WMO en soms door de Zvw. Gaan daarvoor deadlines gesteld worden?
En in hoeverre gaat er verplicht gebruik gemaakt worden van apps zoals
OZOverbindzorg https://www.ozoverbindzorg.nl/ om communicatie tussen
cliënt, zorgverleners en mentoren/familie te vereenvoudigen?
De procedures en registratie van gedwongen zorg zijn vastgelegd in de
Wvggz en Wzd. Deze zijn niet afhankelijk van de financieringsgrondslag,
zoals de Zvw, Wlz of Wmo. De door mij beoogde vereenvoudiging van de
wetten heeft ook tot doel om de communicatie over de gedwongen zorg
met de cliënt of betrokkene, diens vertegenwoordiger, naasten en
zorgverleners te vereenvoudigen. Daarbij kunnen digitale middelen
behulpzaam zijn, en de inzet hiervan stimuleer ik ook met de afspraken

20

https://www.igj.nl/onderwerpen/dwang-in-de-zorg/documenten/rapporten/2021/12/08/
inspectie-dwang-in-de-zorg-moet-zorgvuldiger.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

36

zoals gemaakt in het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Programma
Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO).
De leden van de CDA-fractie vragen voorgaande omdat de Minister in de
brief aangeeft de centrale doelstelling van de wetten, het bieden van
rechtsbescherming voor patiënten en cliënten, weer vooropstellen. Dat
betekent ook dat ze nadrukkelijk zal kijken naar andere manieren dan
wetgeving om de overige doelen, zoals het verbeteren van zorg, te
bereiken. De Minister heeft dus het voornemen van regels naar principes
te gaan? Hoe verhoudt dit zich tot de rechtsbescherming van patiënten en
cliënten?
Zoals ik in de beleidsreactie heb aangegeven streef ik naar wetgeving die
meer principal based is en waarin niet tot op detailniveau is vastgelegd
hoe zaken moeten worden geregeld. Op deze manier is meer maatwerk
mogelijk dat past bij de zorgbehoefte van betrokkenen en cliënten die met
gedwongen zorg te maken krijgen. Uiteraard verlies ik bij de uitwerking de
rechtsbescherming niet uit het oog.
De leden van de CDA-fractie vinden dat rechtsbescherming een taak is van
de overheid en dat dit wettelijk geregeld moet blijven worden. Het CDA
ziet richtlijnen meer als handvatten om de praktische uitwerking van de
wet vorm te geven. Hoe ziet de Minister dit?
Dit is in lijn met de leidende principes die ik heb geschetst in mijn
beleidsreactie. Rechtsbescherming staat voor mij voorop en daar wil ik
een duidelijke focus op. Gedwongen zorg gaat om het inperken van
grondrechten en de leden geven terecht aan dat dit uitsluitend kan als
daar een wettelijke grondslag voor is. Dat is wat de Wvggz en de Wzd in
de kern regelen. De wetten kennen naast rechtsbescherming echter ook
andere doelstellingen, zoals het verbeteren van zorg en het versterken van
de eigen regie van iemand in een kwetsbare positie. Voor deze doelstellingen wordt het wettelijk kader soms als te strak ervaren, bijvoorbeeld
omdat het geven van passende zorg bemoeilijkt wordt. Voor deze andere
doelstellingen zie ik ruimte om naar andere instrumenten als richtlijnen te
kijken.
Wat vindt de Minister van de gedachte dat als er veel minder administratieve verplichtingen komen er meer wordt gewerkt op basis van principes/
uitgangspunten maar dat de Inspectie meer toezicht hierop gaat houden
en handhaaft?
Gedwongen zorg grijpt diep in op de persoonlijke integriteit van mensen
die ermee te maken krijgen. Besluiten tot inzet hiervan worden niet
lichtvaardig genomen. Gezien de kwetsbare situatie van mensen die
hiermee te maken krijgen, zijn controlemechanismen van groot belang om
hier zicht op te houden. Het is de taak van de IGJ om toezicht te houden
op de kwaliteit en veiligheid van de zorg, alsmede op de naleving van de
Wvggz en de Wzd.
Naast het toezicht door de IGJ, is de rechtsbescherming in beide wetten
met name vormgegeven door procedures bij de besluitvorming over
gedwongen zorg, de bijstand van een advocaat en een vertrouwenspersoon en door de mogelijkheid om over de toepassing van gedwongen
zorg een klacht in te dienen bij de onafhankelijke klachtencommissie. Voor
de rechtsbescherming is van belang of de zorgaanbieder zich aan de
Wvggz of Wzd houdt, de vertrouwenspersonen voldoende in staat stelt
om hun werk te doen, en of de zorgaanbieder is aangesloten bij een
onafhankelijke klachtencommissie. Ook daar ziet de IGJ reeds op toe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

37

Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de Beleidsreactie
op het evaluatierapport van Amsterdam UMC/Trimbos over de Wet
verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) en de Wet zorg en dwang
psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten (Wzd). Zij
hebben hierover nog enkele vragen en opmerkingen. In de beleidsreactie
komt naar voren dat het bieden van rechtsbescherming voor patiënten en
cliënten de centrale doelstelling moet worden van deze wetten. De leden
van de SP-fractie ondersteunen dit. Om te waarborgen dat deze rechtsbescherming straks ook daadwerkelijk bij de aanpassingen voorop wordt
gesteld, vragen de leden van de SP-fractie of de Minister bereid is om bij
elke voorgenomen aanpassing van de Wvggz en Wzd een toets te doen
waarbij inzichtelijk wordt gemaakt wat elke voorgenomen aanpassing
voor invloed heeft op de rechtspositie en rechtsbescherming van de
betrokken patiënt.
Graag bevestig ik dat ik in het komende wetstraject de voor te stellen
aanpassingen van de Wvggz en Wzd zal (laten) toetsen op de gevolgen
van de aanpassingen voor de rechtspositie en rechtsbescherming van de
betrokken patiënt of cliënt. Zo zal ik het College voor de Rechten van de
Mens betrekken bij de voorbereiding van de voorstellen en zal er door
BZK een grondrechtentoets worden gedaan. Verder zullen uitvoeringstoetsen, een doenvermogentoets en een wetgevingskwaliteitstoets
plaatsvinden. Tot slot wil ik benadrukken dat ik me ervoor ga inzetten dat
de rechtsbescherming ook in de praktijk goed tot zijn recht komt. Daarbij
kijk ik nadrukkelijk naar de samenhang van de aanpassingen. Regels en
procedures die ieder op zichzelf beschouwd telkens een goede rechtsbescherming lijken te bieden, kunnen bij elkaar opgeteld leiden tot complexe
wetgeving en per saldo wellicht zelfs minder rechtsbescherming.
Verder komt in de beleidsreactie naar voren dat het belangrijk is om het
begrip verzet te verduidelijken. De leden van de SP-fractie ondersteunen
dit. Aangezien onduidelijkheid over het verzetscriterium op dit moment
risico’s met zich meebrengt in de praktijk, vragen de leden van SP-fractie
of de Minister kan aangeven op welke termijn deze onduidelijkheid weg
kan worden genomen.
Verzet is elke feitelijke verbale en non-verbale uiting van verzet. Met deze
brede definitie van verzet is beoogd om aan te sluiten bij de praktijk. In
veel gevallen zal hierover weinig twijfel bestaan. Maar in bepaalde
gevallen is het in de praktijk toch onduidelijk. Het evaluatierapport beveelt
voor de Wvggz en de Wzd aan om de interpretatie van het begrip verzet
nader te duiden in een breed gedragen multidisciplinaire richtlijn. Ook de
IGJ beveelt in haar publicatie «Bewustzijn groeit, juiste toepassing blijft
achter» alle stakeholders aan om de definitie van verzet te verduidelijken.
Deze aanbevelingen vanuit zowel de wetsevaluatie als de IGJ zijn gericht
op de veldpartijen, en ik ben verheugd om te zien dat zij dit oppakken. De
IGJ signaleert dat zorgverleners zich bewuster zijn geworden van het
toepassen van gedwongen zorg omdat zij meer met elkaar, de cliënt en
hun vertegenwoordigers praten over onder meer de aanleiding, het nut en
de noodzaak ervan. Vilans heeft voor de Wzd sinds 2020 programma’s
ontwikkeld die bijdragen aan meer bewustwording ten aanzien van
onvrijwillige zorg. Voor de Wvggz hebben verschillende scholingen en
symposia over gedwongen zorg plaatsgevonden en sinds 2020 is de
Coalitie Voorkomen Verplichte Zorg actief, ondersteund door Akwa GGZ
en de Nederlandse ggz. Deze coalitie wil verbinden, stimuleren, een
richtinggevend kader geven en het thema voor een langdurige periode
onder de aandacht houden. Bovendien wordt gewerkt aan multidisciplinaire richtlijnen voor de Wvggz en Wzd, waar ook de patiënten- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

38

cliëntenvertegenwoordiging bij wordt betrokken. Voor de Wvggz heeft de
NVvP aangekondigd het voortouw te nemen in de herziening van de
Richtlijn dwang en drang. Voor de Wzd zal ik SKILZ vragen een multidisciplinaire richtlijn te ontwikkelen. De ontwikkeling ervan kent een
doorlooptijd van ongeveer twee jaar. Ik hecht eraan te benadrukken dat de
betrokkene, respectievelijk de cliënt, bij vragen of klachten rond
gedwongen zorg die wordt overwogen of is opgelegd altijd recht heeft op
advies en bijstand van de patiëntenvertrouwenspersoon (Wvggz) of
cliëntenvertrouwenspersoon (Wzd), ook als deze vrijwillig verblijft in een
accommodatie.
Tot slot willen de leden van de SP-fractie benadrukken dat op dit moment
er in de praktijk veel last wordt ondervonden door de uitvoering van de
Wvggz en Wzd. Zij steunen daarom de conclusie van de beleidsreactie dat
noodzakelijke en aanzienlijke wijzigingen nodig zijn. Dit is echter geen
oplossing voor de last die op dit moment ervaren wordt. De leden van de
SP-fractie vragen daarom de Minister wat er op dit moment gedaan kan
worden voor de zorgverleners en patiënten/cliënten tot de wetswijzigingen zijn doorgevoerd.
Ik ben en blijf in gesprek met de patiënten-/cliëntenorganisaties, beroepsverenigingen en brancheorganisaties over wat er nodig is om tot een
goede uitvoering van de huidige wetten te komen. Een stap die in ieder
geval gezet kan worden is het inzetten op de aanbevelingen die zien op
scholing en kennisontwikkeling. De zorgaanbieders hebben hier zelf een
taak in waar ik aan bijdraag door middel van het eerder genoemde
programma van Vilans, waar ik middelen voor beschikbaar heb gesteld.
Ook voor de Wvggz gaan de ketenpartners vooruitlopend op wijziging van
wetgeving al aan de slag met enkele aanbevelingen. Een belangrijke
hierin is de doorontwikkeling van veldnormen over een verantwoorde
toepassing en onderbouwing van verplichte zorg en verduidelijking van
het begrip verzet. Ik ben met MIND en stichting PVP in gesprek over een
project om de eigen regie te bevorderen en om de werking van de eigen
regie-instrumenten in de praktijk te verbeteren.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de fractie van de PvdA hebben met belangstelling de
beleidsreactie gelezen op het evaluatierapport van Amsterdam
UMC/Trimbos over de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg
(Wvggz) en de Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk
gehandicapte cliënten (Wzd). Deze leden steunen het streven naar betere
rechtsbescherming en naar meer eigen regie en zeggenschap voor
patiënten en cliënten. Dat daarbij vertegenwoordigers van patiënten en
cliënten en patiëntenvertrouwenspersonen intensief betrokken moeten
worden staat voor deze leden voorop.
Met de stichting PVP vinden deze leden het essentieel dat bij iedere
aanpassing steeds moet worden getoetst of de rechtspositie van de
patiënt gebaat is met de aanpassing en of er afdoende rechtsbescherming
gewaarborgd is en blijft. Hoe gaat dat worden vorm gegeven?
In het komende wetstraject zal ik de voor te stellen aanpassingen van de
Wvggz en Wzd toetsen op de gevolgen van de aanpassingen voor de
rechtspositie en rechtsbescherming van de betrokken patiënt en cliënt. Zo
wil ik het College voor de Rechten van de Mens vragen om mij te
adviseren over de rechtsbescherming van de cliënt en betrokkene en zal
er door BZK een grondrechtentoets worden gedaan. Verder zullen
uitvoeringstoetsen, een doenvermogentoets en een wetgevingskwaliteitstoets plaatsvinden. Tot slot wil ik benadrukken dat ik me ervoor ga
inzetten dat de rechtsbescherming ook in de praktijk goed tot haar recht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

39

komt. Daarbij kijk ik nadrukkelijk naar de samenhang van de aanpassingen. Regels en procedures die ieder op zichzelf beschouwd telkens een
goede rechtsbescherming lijken te bieden, kunnen bij elkaar opgeteld
leiden tot complexe wetgeving en per saldo wellicht zelfs minder
rechtsbescherming.
Hetzelfde geldt voor de eigen-regie-instrumenten; hoe wordt inzichtelijk
getoetst of iedere voorgenomen aanpassing in de praktijk ook echt (meer)
mogelijkheden biedt om eigen regie te kunnen voeren?
Zoals in mijn beleidsreactie omschreven, zet ik in op het vergroten van de
eigen regie van betrokkenen bij het maken van aanpassingen aan de
wetten. Hierbij vind ik het van belang dat maatwerk mogelijk is, zodat
eigen regie in de praktijk ook daadwerkelijk wordt bevorderd. Ik ben met
MIND en stichting PVP in gesprek over een project om de eigen regie te
bevorderen en om de werking van de eigen regie-instrumenten in de
praktijk te verbeteren.
De leden van de fractie van de PvdA vragen op welke wijze de regering
van plan is in te zetten op bewustwording en kennisvergroting ten aanzien
van het minder toepassen van dwang. Zij menen net als de regering dat
ook het hebben van voldoende tijd om alternatieven in te zetten een rol
kan spelen. Hoe wil de regering hierop inzetten gezien het al bestaande
tekort aan arbeidskrachten in de zorg?
De leden van de fractie van de PvdA betreuren het dat in deze eerste
evaluatie nog geen afname in de toepassing van dwang is te zien ook al is
wel een onderzoek verschenen dat aangeeft dat er sprake is van een
significante afname van gedwongen zorgverlening. Deze leden vinden het
een goede zaak dat patiënten en cliënten actief betrokken worden bij de
besluitvorming over gedwongen zorg. Op welke wijze kan gestimuleerd
worden dat deze tendens van meer aandacht voor voorkomen van
gedwongen zorg zich (versneld) voortzet? Wat zou daar vanuit de
overheid aan kunnen worden bijgedragen?
Ik ben met de leden van mening dat inzetten op vrijwillige alternatieven
beter is voor de cliënt of betrokkene, en dat dit ook tijdwinst oplevert
wanneer (verdere) besluitvorming over gedwongen zorg niet (meer) nodig
is. Inzetten op bewustwording en kennisvergroting is een passende
manier om de toepassing van gedwongen zorg te verminderen en te
voorkomen en wordt al ruimschoots gedaan. De veldpartijen ontplooien al
veel en diverse activiteiten die zien op kennisvergroting en voorlichting.
Zo zijn voor de Wvggz verschillende scholingen en e-learnings
beschikbaar en worden regelmatig symposia georganiseerd, om kennis
en best practices te delen. In het NVvP Voorjaarscongres21 van dit jaar
hebben bijvoorbeeld enkele bijeenkomsten en discussiepanels over het
verminderen van gedwongen zorg plaatsgevonden. Ook is sinds 2002 de
Coalitie Voorkomen Verplichte Zorg actief, ondersteund door Akwa GGZ
en de Nederlandse ggz. In de coalitie werken
verschillende organisaties, waaronder MIND, samen om te verbinden en
te inspireren. Zij bieden een richtinggevend kader ten aanzien van het
thema verplichte zorg om dit voor een langdurende periode onder de
aandacht te houden22.

21
22

Zie voor meer informatie: https://www.nvvp.net/voorjaarscongres.
Voor meer informatie over de Coalitie Voorkomen Verplichte Zorg en de lerende netwerken,
zie: https://ggznetwerken.nl/voorkomen-verplichte-zorg/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

40

De invoering van de Wzd heeft tot meer bewustwording en het zoeken
naar alternatieven voor onvrijwillige zorg geleid. Diverse partijen zoals
brancheorganisaties, Vilans, de IGJ en initiatieven zoals Radicale
Vernieuwing hebben sterk ingezet op bewustwording en kennisvergroting.
Ik zal deze beweging blijven stimuleren. Zo heb ik wederom middelen
beschikbaar gesteld aan Vilans, zie hiervoor ook mijn reactie op pagina 15
van de beleidsreactie Wvggz en Wzd23. Daarnaast zijn diverse kennisproducten en tools ontwikkeld die zorgverleners helpen bij het zoeken naar
alternatieven voor gedwongen zorg. Mooie voorbeelden zijn het Wegingskader24 en de alternatievenbundel25. Voor cliënten wordt door cliëntenorganisaties informatie verstrekt over de Wzd en daarnaast is een Steffie26
ontwikkeld. Vilans zal ook in een nieuw programma aandacht besteden
aan de kennisvergroting bij zorgverleners op de werkvloer en tijdens
gesprekken met cliënten en naasten.
In het kader van de Wvggz blijkt uit cijfers van de ketenmonitor Wvggz
202227 dat het opstellen van een eigen plan van aanpak steeds vaker leidt
tot het stopzetten van de voorbereiding voor de zorgmachtiging. Via deze
weg worden dus al alternatieven gevonden voor gedwongen zorg.
Daarnaast zet ik met de beoogde wetswijziging in op betere uitvoerbaarheid van beide wetten. Zoals ik ook in mijn beleidsreactie Wvggz en
Wzd28 heb opgenomen, moet gedwongen zorg altijd het laatste redmiddel
zijn. Daarom is het belangrijk dat alle zorg goed wordt vastgelegd volgens
de in beide wetten opgenomen zorgvuldige procedures. Met de wetswijziging wordt dit proces beter en minder tijdrovend ingesteld. Op deze
manier hebben zorgverleners meer tijd om zorg en aandacht te besteden
aan de cliënt of betrokkene.
De IGJ signaleerde in haar publicatie «Bewustzijn groeit, juiste toepassing
blijft achter»29 van april 2023 dat het bewustzijn van zorgverleners is
gegroeid omdat zij meer met elkaar, de betrokkene, de cliënt en hun
vertegenwoordigers praten over de aanleiding, het nut en de noodzaak
van gedwongen zorg. Met bovenstaande initiatieven en de wetswijziging
wordt ingezet op ondersteuning van de zorgverleners zonder dat nieuwe
arbeidskrachten op het terrein van de zorg daarvoor direct noodzakelijk
zijn.
De leden van de fractie van de PvdA vragen op welke wijze de voortgang
van het voorgestelde vervolg op alle aanbevelingen zoals vermeld in
bijlage 1 gemonitord zal worden, welk tijdspad wordt gehanteerd, hoe
wordt dat bijgehouden en hoe wordt de Kamer daarover geïnformeerd?
Momenteel neem ik in nauwe samenwerking met de praktijk de
uitwerking van alle aanbevelingen uit het evaluatierapport ter hand. Ik
streef ernaar medio 2024 een wetsvoorstel in te dienen bij uw Kamer.
Daarbij ben ik uiteraard bereid om dit wetsvoorstel te voorzien van een
vergelijkbaar overzicht zoals bijgevoegd bij de beleidsreactie, waaruit
blijkt of en op welke manier ik gevolg geef of heb gegeven aan deze
aanbevelingen.

23

Beleidsreactie Wvggz en Wzd.
https://hetwegingskader.nl.
25
https://www.vilans.nl/kennis/alternatievenbundel-voor-meer-vrijheid-in-de-zorg.
26
https://www.hoewerktzorgendwang.nl/nl/.
27
Producten ketenmonitor Wvggz, zie: https://wvggz-kct.nl.
28
Beleidsreactie Wvggz en Wzd.
29
IGJ publicatie, 4 april 2023, Dwang in de ambulante zorg.
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

41

De leden van de fractie van de PvdA vragen wat precies wordt bedoeld
met het nadrukkelijk waaraan wordt nu gedacht en hoe gaat dat snel
worden opgepakt?
Met het nadrukkelijk betrekken van het veld bedoel ik dat ik met de
uitvoerders van de Wvggz en Wzd in gesprek ga – en al ben gegaan – om
te horen hoe vanuit de praktijk gedacht wordt over de verbetering van de
uitvoerbaarheid in het licht van de conclusies en aanbevelingen van de
wetsevaluatie. Dit heb ik gedaan in de vorm van verschillende
taakgroepen en werkbezoeken, in aanvulling op de gesprekken met de
beroeps- en brancheverenigingen. Hier ben ik in 2022 mee gestart. De
inbreng heb ik meegewogen in mijn beleidsreactie en zal ik ook
meewegen bij het opstellen van het wetsvoorstel. Het conceptwetsvoorstel wordt uiteraard ook openbaar geconsulteerd.
De leden van de fractie van de PvdA vragen in hoeverre de synergie
tussen beide wetten verbeterd kan worden zodat de problemen rond de
overgang tussen de wetten worden opgelost. Zij vragen de voor- en
nadelen van het samenvoegen van de twee wetten nog eens uiteen te
zetten.
Het merendeel van de betrokken veldpartijen dringt er juist op aan om in
de komende periode de focus te leggen op het verbeteren van beide
wetten, en niet op het samenvoegen van de wetten. Het heropenen van de
discussie over de vraag of de twee wetten weer moeten worden teruggebracht naar één wet, zal tot een langer wetstraject leiden. Dat beveelt de
evaluatiecommissie op dit moment ook niet aan.
Beide wetten richten zich elk op een eigen specifieke doelgroep en daar
hoort een systeem van rechtsbescherming bij dat past bij die respectievelijke doelgroep. Dat gedwongen zorg voor de ggz-doelgroep door een
rechter wordt getoetst en voor de Wzd via het stappenplan wordt
afgewogen, staat volgens de evaluatiecommissie niet ter discussie. Dat
verschil blijft bestaan. Wat ik wil verbeteren is de overgang tussen beide
wetten voor de betrokkenen en cliënten die dat nodig hebben. De
evaluatiecommissie doet enkele algemene en specifieke aanbevelingen
om de overgangsmogelijkheden tussen de beide wetten te verbeteren.
Met de aanpassingen van de huidige wetgeving beoog ik een betere
aansluiting en synergie tussen beide wetten te bewerkstelligen, om de
gesignaleerde knelpunten weg te nemen voor de mensen die niet
duidelijk tot één doelgroep horen. Het gaat erom dat betrokkenen en
cliënten op de juiste plek de juiste zorg en rechtsbescherming krijgen.
Hiermee verwacht ik voor een belangrijk deel tegemoet te komen aan de
wensen van het veld.
Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz)
De leden van de fractie van de PvdA vragen waarom de voorgenomen
aanpassingen van de Wvggz inzake voorbehoud van «acuut levensgevaar
voor betrokkene» in artikel 2:1 lid 6 aangewezen is. Bij acuut levensgevaar
zou een wilsbekwame wens of voorkeur niet te hoeven worden gevolgd.
Wordt hiermee dan voor de Wvggz een andere insteek gekozen dan
bijvoorbeeld voor de WGBO? Zo ja, waarom?
Ik stel niet voor om een andere invulling te geven aan het wilsbekwaam
verzet zoals geregeld in artikel 2:1, zesde lid, van de wet. Wel stel ik voor
om de toets van die wilsbekwaamheid te focussen op het moment waarop
dit het meest van belang is, namelijk bij de toepassing van verplichte zorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

42

De grondslag voor zorg onder de Wvggz is anders dan onder de Wet op
de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo). Onder de Wvggz
is er sprake van een persoon met een psychische stoornis die vanwege
die stoornis gedrag vertoont dat leidt tot ernstig nadeel, al dan niet in een
crisissituatie. Vaak is die persoon niet of niet op dat moment tot een
redelijke waardering van zijn of haar belangen in staat. Instemming met
de behandeling onder de Wvggz is anders dan onder de Wgbo geen
vereiste, mits aan de regels van de Wvggz wordt voldaan. Onder de Wgbo
is sprake van een geneeskundige behandelingsovereenkomst: de patiënt
stemt in met de behandeling. In dat kader staat het de wilsbekwame
patiënt dus vrij om te kiezen om geen behandelovereenkomst aan te gaan,
of om een behandelovereenkomst te beëindigen, zelfs als dat inhoudt dat
daarmee op enig moment een einde komt aan diens leven. In lijn met het
suïcidepreventiebeleid heeft de wetgever ervoor gekozen om in de Wvggz
vast te leggen dat wilsbekwaam verzet tegen verplichte zorg niet
gehonoreerd wordt in geval van acuut levensgevaar. In dergelijke
crisissituaties is het zaak om mensen tegen zichzelf in bescherming te
nemen, aangezien de gevolgen van hun handelen onomkeerbaar zijn.
Daarnaast is het in acute situaties voor zorgverleners in de praktijk lastig
om te beoordelen of sprake is van wilsbekwaamheid bij een persoon met
een psychische stoornis.
De leden van de fractie van de PvdA vragen waarom drie jaar na
inwerkingtreding van de Wvggz de wettelijk voorziene multidisciplinaire
richtlijn voor verplichte zorg en interpretatie van het begrip verzet, er nog
steeds niet is. Waarom wordt verwezen naar de richtlijn assertieve zorg
terwijl deze interpretaties biedt die vormen van verplichte zorg niet of
onvoldoende als zodanig herkent?
De Wvggz is op 1 januari 2020 in werking getreden. De periode die volgde
was voor de sector enorm belastend. De implementatie werd uitgevoerd
ten tijde van de COVID-crisis, een hoog ziekteverzuim, tekorten op de
arbeidsmarkt en de invoering van het zorgprestatiemodel. Ook is
voldoende ervaring met de Wvggz nodig om te komen tot een multidisciplinaire richtlijn. Ik heb er daarom begrip voor dat er nog geen nieuwe
richtlijn is. De Generieke Module Assertieve en Verplichte Zorg30 beschrijft
de samenwerking tussen professionals, betrokkenen en naasten, en de
elementen die essentieel zijn om verplichte zorg te voorkomen. Deze
module is in 2021 aan de Wvggz aangepast. Dit heeft niet de status van
een richtlijn. De richtlijn Dwang en Drang van de NVvP is nog niet
toegespitst op de Wvggz en wordt daarom herzien. Een herziening van
een richtlijn duurt ongeveer drie jaar. De NVvP heeft reeds toegezegd deze
herziening te trekken, samen met onder meer MIND.
Hoe kan zo snel mogelijk gekomen worden tot duidelijkheid over de aard
en betekenis van het verzetscriterium in de Wvggz?
Het evaluatierapport beveelt voor de Wvggz en de Wzd aan om de
interpretatie van het begrip verzet nader te duiden in een breed gedragen
multidisciplinaire richtlijn, en ik ben verheugd om te zien dat zij dit
oppakken. Voor de Wvggz hebben verschillende scholingen en symposia
over verplichte zorg plaatsgevonden en sinds 2020 is de Coalitie
Voorkomen Verplichte Zorg actief, ondersteund door Akwa GGZ en
dNLggz. Deze coalitie wil verbinden, stimuleren, een richtinggevend kader
geven en het thema voor een langdurende periode onder de aandacht
houden. Bovendien wordt gewerkt aan multidisciplinaire richtlijnen voor
de Wvggz en Wzd, waar ook de patiënten- en cliëntenvertegenwoordiging

30

www.ggzstandaarden.nl/generieke-modules/assertieve-en-verplichte-zorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

43

bij wordt betrokken. Voor de Wvggz heeft de NVvP aangekondigd het
voortouw te nemen in de herziening van de Richtlijn dwang en drang.
En hoe kan er in dit verband voor worden gezorgd dat de Inspectie
gezondheidszorg en jeugd ook nadrukkelijk toezicht houdt op rechtsbescherming en niet alleen op kwaliteit en veiligheid?
Bij de nadere uitwerking en uitleg van de aard, betekenis en toepassing
van verzet onder de Wvggz, richt de IGJ zich in haar toezicht op de
bedoeling en de geest van het in de wet opgenomen verzetscriterium. Dat
betekent dat de IGJ kijkt of de belangen/bedoelingen van de cliënt
voldoende in acht worden genomen alvorens tot het toepassen van
verplichte zorg wordt overgegaan (bijvoorbeeld door het kunnen
herkennen van onbegrepen gedrag door zorgverleners). Daarbij is van
belang dat de rechtsbescherming in beide wetten is vormgegeven door
procedures bij de besluitvorming over gedwongen zorg, de bijstand van
een advocaat en een vertrouwenspersoon en door de mogelijkheid om
over de toepassing van gedwongen zorg een klacht in te dienen bij de
onafhankelijke klachtencommissie. Voor de rechtsbescherming is van
belang of de zorgaanbieder zich aan de Wvggz of Wzd houdt, de vertrouwenspersonen voldoende in staat stelt om hun werk te doen, en of de
zorgaanbieder is aangesloten bij een onafhankelijke klachtencommissie.
Daar ziet de IGJ reeds op toe.
De leden van de fractie van de PvdA hebben met belangstelling kennisgenomen van de opvattingen van MIND over de beleidsevaluatie en de
reactie van de regering daarop. Zij vragen of en in hoeverre bij het
opstellen van aanpassingen rekening gehouden zal worden met de
vijf criteria die MIND formuleert: rechtsbescherming altijd waarborgen,
eigen regie in de praktijk realiseren, naasten betrekken, zorg op maat
leveren en kwaliteit van zorg verbeteren en intensiveren van toezicht.
Het perspectief van betrokkenen en naasten is onmisbaar om te komen tot
goede wetgeving. Ik zal MIND dan ook, net als andere veldpartijen, bij de
uitwerking van het wetsvoorstel betrekken. De vijf criteria die MIND heeft
geformuleerd komen ook deels overeen met de leidende principes die ik
in mijn beleidsreactie heb geformuleerd als uitgangspunten voor het
komende wetstraject. Ik wil op de volgende wijze rekening houden met de
criteria in de uitwerking van de wetgeving:
1. «Rechtsbescherming voor betrokkene te allen tijde waarborgen»
Mijn eigen leidende principe is om de rechtsbescherming voorop te
zetten in de wet. Daarbij hoort naar mijn mening ook het toetsen of
rechtsbescherming op papier daadwerkelijk leidt tot een betere
rechtspositie voor betrokkene.
2. «Eigen regie in de praktijk realiseren»
Ik ben met MIND en de stichting PVP in gesprek hoe we dat vooral in
de praktijk kunnen verbeteren.
3. «Naasten betrekken»
MIND vindt dat het doel van de Wvggz om tot betere samenwerking te
komen met familie en andere naasten, onvoldoende tot zijn recht komt
in de praktijk. Ik verwacht dat hier met de inzet op eigen regie
instrumenten en versterking van de vertrouwenspersonen verbetering
in zal komen.
4. Zorg op maat leveren en de kwaliteit van zorg verbeteren»
Met MIND ben ik het eens dat maatwerk nodig is om dwang zoveel
mogelijk te voorkomen en daar wil ik in de procedures meer ruimte
voor scheppen.
5. «Intensiveren van toezicht»
Dit laatste criterium ziet vooral op de data-aanlevering over verplichte
zorg. Met MIND ben ik het eens dat betere informatie nodig is om van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

44

te leren. Hierover ben ik in overleg met de brancheorganisaties, de
beroepsverenigingen, cliëntorganisaties en met de IGJ.
Deze leden vragen hoe ervoor gezorgd gaat worden dat alle zorgaanbieders betrouwbare gegevens verstrekken aan de IGJ en op welke
termijn dit gerealiseerd zal worden.
De IGJ is pas in staat om goed datagestuurd toezicht in te richten als de
registratie van de data door zorgaanbieders eenduidig en betrouwbaar
gebeurt. Ook de aanlevering van de datasets aan de IGJ moet op orde
zijn. Uit de evaluatie blijkt dat zowel de registratie door zorgaanbieders als
de aanlevering van de data door zorgaanbieders aan IGJ nog niet op orde
is. Zorgverleners hebben behoefte aan duidelijkheid en eenduidigheid
over welke vormen van (ambulante) gedwongen zorg nu precies wanneer
geregistreerd moeten worden. En op welke manier dit moet gebeuren. De
IGJ ziet dat er, door die onduidelijkheid, soms minimaal of verschillend
wordt geregistreerd.
Er zijn in samenwerking met brancheorganisaties eerder veel acties (op
communicatief vlak) richting zorgaanbieders en softwareleveranciers
ondernomen om de kwaliteit van de aanlevering van de gegevens aan de
IGJ te verbeteren. Op de website van de IGJ wordt uitleg gegeven over de
verplichte aanlevering van gegevens door zorgaanbieders (het digitaal
overzicht en de aanlevering van de kwalitatieve analyse) inclusief een
handleiding hiervoor. De IGJ wil betrouwbare data ontvangen om aan de
hand hiervan haar toezicht te kunnen vormgeven. Dit zal een extra
inspanning vergen van zowel zorgaanbieders en brancheorganisaties, als
van de IGJ.
Tegelijk is belangrijk dat de data die door zorgaanbieders wordt geregistreerd ook voor hen doel en betekenis heeft. Registeren gebeurt ten
behoeve van de overdracht van zorg, het waarborgen van de rechtsbescherming van de cliënt, ten behoeve van sturingsinformatie voor de
zorgaanbieder en ten behoeve van het toezicht door de IGJ. Eventuele ruis
in de registratie van gegevens moet worden weggenomen door het
verduidelijken van de te registreren begrippen. Daarbij is het van belang
altijd de context mee te wegen waarin de gegevens verzameld worden.
Ook het terugdringen van de (ervaren) administratieve lasten verdient
aandacht. Dat geldt eveneens voor de beoordeling van de gegevens op
nut en noodzaak voor het toezicht door de IGJ. Mijn voornemens tot
aanpassing van de Wvggz en Wzd zijn mede gericht op reductie van
complexiteit en op het vormgeven van transparante en toetsbare
procedures. Over bovenstaande punten ben ik in overleg met de
brancheorganisaties, de beroepsverenigingen, cliëntorganisaties en met
de IGJ. Daarom is het op dit moment niet mogelijk hiervoor een termijn te
benoemen.
De leden van de fractie van de PvdA vragen of het instellen van onafhankelijke commissies, die naast een adviserende rol aan de rechter ook de
rol van procureur op zich namen als het tot een rechtszaak kwam, kan
worden heroverwogen. Immers pilots lieten positieve resultaten zien,
betrokken cliënten en hun naasten voelden zich beter gehoord. Aangezien
de sector nu hoge administratieve lasten en procedurele kosten ondervindt zouden de onafhankelijke commissies wellicht een oplossing kunnen
bieden en daarmee zou dan bovendien de onafhankelijkheid in de
voorbereidingsprocedure beter zijn gewaarborgd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

45

Het instellen van onafhankelijke commissies verplichte ggz is na kritiek uit
het veld en vragen hierover van uw Kamer31 uit het oorspronkelijke
wetsvoorstel gehaald. Deze commissies zouden administratieve lasten,
dubbel werk, vertragingen in de procedure en onduidelijkheden over de
taakverdeling tussen commissie en de rechter met zich meebrengen. Er
waren vragen of er voldoende capaciteit zou zijn en hoe de deskundigheid
van de commissie op peil gehouden kon worden. Daarnaast werden de
extra kosten als argument genoemd. In de wetsevaluatie en de
gesprekken met de uitvoerende organisaties is het instellen van onafhankelijke commissies ook niet aangedragen als oplossing voor het verminderen van de uitvoeringslasten voor de zorgverleners. Daarom heb ik het
instellen van deze commissies niet heroverwogen. Wel doe ik andere
voorstellen om de procedures te vereenvoudigen en om de positie van
betrokkene te versterken.
Wet zorg en dwang (Wzd)
De leden van de fractie van de PvdA krijgen signalen dat mensen die met
onvrijwillige zorg te maken krijgen dankzij de Wzd ook positieve
ervaringen hebben. Kunnen daar voorbeelden van worden benoemd? In
hoeverre wordt er onderzoek gedaan naar de positieve gevolgen van deze
wet in de praktijk?
Ja, die positieve voorbeelden zie ik ook in de praktijk. Zo zijn er verpleeghuizen die de komst van de Wzd hebben aangegrepen om de deuren voor
hun bewoners te openen. Daarnaast zie ik ook dat werken vanuit het
stappenplan bijdraagt aan meer bewustwording omtrent onvrijwillige
zorg en het zoeken naar alternatieven. Dit positieve effect wordt ook door
de onderzoekers van de evaluatie gesignaleerd32. Op de website Zorg
voor beter zijn inspirerende voorbeelden te vinden over hoe aanbieders
op een goede manier met het gedachtegoed van de Wzd omgaan33. Ook
de monitor Wzd laat de positieve gevolgen van deze wet in de praktijk
zien34. Ik vind het belangrijk dat zorgaanbieders gebruik maken van
bestaande (leer)netwerken om goede voorbeelden te verspreiden en zo
van elkaar te leren hoe je toepassing van dwang kan voorkomen. De
ambulante praktijktuinen35 zijn hier een goed voorbeeld van.
De leden van de fractie van de PvdA vragen een reactie op de enquête die
door Alzheimer Nederland, KansPlus, Het LSR, LFB, Per Saldo en Ieder(in)
is uitgezet bij de personen en hun vertegenwoordigers die te maken
hebben met de wet.
De enquête die is uitgezet was een onderzoek binnen het project «Stem
van de cliënt». De doelstelling van het onderzoek was om de ervaringen
van cliënten, naasten, vertegenwoordigers en cliëntenraadsleden met de
Wzd in kaart te brengen. Ik waardeer dat deze partijen dit onderzoek
hebben uitgevoerd. Het is goed om inzicht te hebben in persoonlijke
ervaringen en het kennisniveau van cliënten. Een belangrijke conclusie uit
het onderzoek is dat het kennisniveau over de Wzd bij cliënten en hun
vertegenwoordigers nog beperkt is. Ik ben daarom blij dat cliëntenorganisaties voorlichtingsbijeenkomsten organiseren, een cliëntendag organiseren en hebben aangekondigd dit jaar opnieuw een vragenlijst uit te
zetten. Hierbij zullen zij nieuwe casuïstiek verzamelen.

31

Kamerstuk 32 399, nr. 9.
Evaluatie Wet verplichte ggz en Wet zorg en dwang, deel 2, p. 197.
Praktijkvoorbeelden | Kennisplein Zorg voor Beter.
34
https://publicreports.pwc.nl/report/wetzorgendwang/.
35
«Goed om van elkaar te weten waar we bij praktijktuin Wzd tegenaan lopen» | ActiZ.
32
33

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

46

Op welke wijze zal worden gezorgd voor meer bekendheid en deskundigheid bij de mensen die te maken hebben met onvrijwillige zorg, hun
vertegenwoordigers én zorgprofessionals over de geest van de wet en het
toepassen van de wet bij onvrijwillige zorg?
Ik vind het belangrijk dat cliënten en hun naasten op de hoogte zijn van de
Wzd en de rechten die zij aan de Wzd ontlenen. De Wzd verplicht
zorgaanbieders om cliënten en vertegenwoordigers binnen twee weken
na aanvang van zorg te informeren over hun rechten op grond van de
Wzd, inclusief de klachtenregeling (artikel 52). Daarnaast verplicht de Wzd
zorgaanbieders om cliënten te informeren over het recht op advies en
bijstand door een cliëntenvertrouwenspersoon op een manier die aansluit
bij de behoefte en het bevattingsvermogen van de cliënt (artikel 57).
Primair ligt de verantwoordelijkheid om cliënten en hun naasten te
informeren over hun rechten in het kader van de Wvggz en de Wzd en
over de mogelijkheden van bijstand dus bij de zorgaanbieder van wie de
cliënt zorg ontvangt. Omdat het belangrijk is dat cliënten en hun naasten
goed op de hoogte zijn van de Wzd heeft VWS daarnaast in de afgelopen
jaren diverse informatieproducten laten ontwikkelen met het oog op de
doelgroepen van de Wzd. Zo zijn er in opdracht van VWS brochures
opgesteld door o.a. KansPlus en Raad op Maat en is er een Steffie36
ontwikkeld die de Wzd in begrijpelijke taal uitlegt. Ik vind het belangrijk
om kennisdeling te blijven stimuleren. Zo heb ik wederom middelen
beschikbaar gesteld aan Vilans, zie ook pagina 15 in de beleidsreactie37.
Dit programma beoogt om de kennis over onvrijwillige zorg te vergroten
bij zorgprofessionals en andere belangrijke betrokkenen die direct met de
cliënt en naaste(n) in contact staan. Dit zal bijdragen aan het vergroten
van de deskundigheid. Tot slot ontvangen cliëntenorganisaties subsidie in
het kader van het project «Stem van de cliënt». Onderdeel van dit project
is het verder informeren van cliënten en hun naasten over de Wzd.
Deze leden vragen hoe ervoor gezorgd zal worden dat de wet vooral meer
gericht zal zijn op de preventieve werking in het stappenplan en de
wetsevaluatie. Immers, zo vragen deze leden, zou zelfregulering de
rechtspositie van cliënten en naasten kunnen verzwakken en is het niet
juist de bedoeling om in te zetten op wettelijke verankering en een stevige
rechtspositie voor cliënten, hun (wettelijk) vertegenwoordigers en
naasten.
Zoals ik in de beleidsreactie heb aangegeven streef ik naar wetgeving die
meer «principle based» is en waarin niet tot op detailniveau is vastgelegd
hoe zaken moeten worden geregeld. Op deze manier is meer maatwerk
mogelijk dat past bij de zorgbehoefte van cliënten die met gedwongen
zorg te maken krijgen. Rechtsbescherming staat voorop, zoals ik ook heb
aangegeven in de beleidsreactie.
Zo is ten aanzien van het stappenplan uit de evaluatie gebleken dat de
wijze waarop het stappenplan is vormgegeven er juist voor zorgt dat dit
onvoldoende bijdraagt aan de rechtsbescherming van cliënten. Volgens
de onderzoekers mist het huidige stappenplan flexibiliteit en laat het geen
variatie toe, terwijl de praktijk van de zorgverlening juist divers en
veelvormig is. Daarnaast wordt uit de evaluatie duidelijk dat wetgeving
wel kan bijdragen aan een cultuuromslag naar het voorkomen van dwang,
maar deze niet kan afdwingen. Dit vergt ook een andere benadering die
meer «principle based» is.

36
37

https://www.hoewerktzorgendwang.nl/nl/.
Kamerstukken 25 424 en 35 370, nr. 648.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

47

Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
Algemeen
De leden van de GroenLinks-fractie hebben de beleidsreactie met
interesse gelezen. Vooral omdat de conclusies van het evaluatierapport
van Amsterdam UMC/Trimbos over de Wvggz en de Wzd ongekend hard
waren. Er wordt geconcludeerd dat de doelen van de wetten in belangrijke
mate zijn mislukt. De regering neemt deze conclusies ter hand en wil deze
harde woorden omzetten in beter uitvoerbare wetgeving. Dat ondersteunen de voornoemde leden, maar toch zijn ze ook benieuwd naar enige
reflectie van de regering op deze harde conclusie.
Hoe kijkt de regering er zelf naar, dat drie jaar na de inwerkingtreding van
deze wetten deze conclusie al wordt getrokken en dat al zulke forse
aanpassingen moeten worden gedaan? Dat het evaluatierapport maar
liefst 70 aanbevelingen hiervoor geeft? Wat leert de regering uit dit
wetstraject en hoe gaat de regering ervoor zorgen dat dit bij volgende
(andere) wetgeving niet ook kan gebeuren? De voornoemde leden
erkennen overigens dat hier ook een rol ligt bij de Kamer.
In het evaluatierapport wordt uitgebreid aandacht besteed aan de wijze
van totstandkoming van de Wvggz en de Wzd38. Geconcludeerd wordt dat
de wetten vanaf het moment van indienen bij de Tweede Kamer tot aan
inwerkingtreding veelvuldig zijn gewijzigd en gedurende de parlementaire
behandeling gedetailleerder en complexer zijn geworden. De onderzoekers wijzen er ook op dat een groot aantal aanpassingen, waaronder
ook wijzigingen op verzoek van veldpartijen of door het parlement zelf,
gedurende de parlementaire behandeling in de wetten zijn opgenomen.
Hierdoor is volgens de onderzoekers de oorspronkelijke systematiek van
de wetten onder druk komen te staan en is niet altijd bewaakt of alle
aanpassingen zich verdroegen met eerder geformuleerde uitgangspunten
en doelstellingen van wetgeving. De tijdsspanne tussen de parlementaire
behandelingen van beide wetten heeft de samenhang tussen beide
regelingen niet altijd bevorderd, zo concluderen de onderzoekers.
Uit deze bevindingen zijn belangrijke lessen te trekken voor het vervolgproces. De eerste les die ik trek uit deze bevindingen is dat het primaire
doel van de Wvggz en Wzd om de rechtsbescherming voor betrokkenen
en cliënten te waarborgen, duidelijker voorop moet staan. Dat betekent
dat we in het vervolgtraject scherpere keuzes moeten maken in welke
beleidsdoelen de wetgeving zou moeten voorzien en op welke wijze. Waar
het gaat om het waarborgen van de rechtsbescherming van betrokkenen
en cliënten moet de procedure heel nauwkeurig zijn.
Waar het gaat om het voorkomen van gedwongen zorg kan een wet
bijdragen aan een cultuuromslag, wat ook blijkt uit de eerste ervaringen,
maar kan deze een cultuuromslag niet afdwingen. Dat tweede aspect
vergt een andere wijze van het maken van wet- en regelgeving, meer
«principle based», dan het geval is bij het inperken van grondrechten. Ik
zie hier dan ook ruimte om minder gedetailleerde regels te maken en
meer maatwerk mogelijk te maken.
De derde les die ik trek uit de bevindingen is het belang van een overzichtelijk en samenhangend wetstraject waarbij tussentijdse wijzigingen niet
leiden tot het onder druk zetten van de beoogde systematiek van de
Wvggz en de Wzd en waarbij in het voorstadium oog is voor de vraag of
een beoogde wijziging ook uitvoerbaar is. Hiervoor heb ik in mijn

38

Evaluatie Wet verplichte ggz en Wet zorg en dwang, deel 1, p. 370.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

48

beleidsreactie leidende principes geformuleerd. Ik wil dan ook de tijd
nemen die nodig is om tot een dergelijk evenwichtig wetsvoorstel te
komen.
Een vierde les die ik trek uit de bevindingen van de onderzoekers is het
belang van veldpartijen die met elkaar samenwerken om tot gedragen
voorstellen te komen voor verbetering van wetgeving. Ik zie het voorbeeld
van het advies van de Wzd-veldpartijen ten aanzien van het stappenplan
als een bemoedigende ontwikkeling in deze richting. Waar het niet
mogelijk is om tot gedragen voorstellen te komen, zal ik op basis van het
in de beleidsreactie geschetste toetsingskader zelf komen tot een
afgewogen wetsvoorstel. Dat betekent dat niet alle inbreng van partijen
op alle punten gehonoreerd kan worden, juist om de complexiteit te
verminderen. Door het zorgvuldige traject waarin ik alle partijen betrek bij
de uitwerking van de evaluatie, zorg ik dat alle standpunten worden
gehoord en in samenhang worden afgewogen.
Leidende principes voor gedwongen zorg wetgeving
De leden van de GroenLinks-fractie kunnen zich vinden in de leidende
principes die worden aangehaald die als toetsingskader gaan dienen. Met
name het punt «begrijpelijkheid» is een punt waar voornoemde leden
vaak zelf ook op hameren. Het is enorm belangrijk dat de mensen die het
betreft weten en begrijpen wat hun rechten zijn. Nog te vaak zijn
formulieren en documenten in te ingewikkelde en ambtelijke taal. En ook
voor zorgverleners is het belangrijk dat zij weten wat ervan hun wordt
verwacht. Voor de leden van de GroenLinks-fractie is de rechtsbescherming en de rechtspositie van de patiënt – zeker als het gaat om
gedwongen zorg – ook een leidend principe. Kan de regering elke
voorgenomen aanpassing inzichtelijk toetsen aan de betekenis van die
aanpassing voor de rechtspositie en voor de rechtsbescherming van de
betrokken patiënt?
Eén van de doelstellingen van de aangekondigde wijzigingen van de
Wvggz en Wzd is om de rechtsbescherming juist voorop te stellen. Ik wil
me ervoor inzetten dat de rechtsbescherming ook in de praktijk goed tot
uiting komt. Daarbij kijk ik nadrukkelijk naar de samenhang van de
aanpassingen. Regels en procedures die ieder op zichzelf beschouwd
telkens een goede rechtsbescherming lijken te bieden, kunnen bij elkaar
opgeteld leiden tot complexe wetgeving en per saldo wellicht zelfs tot
minder rechtsbescherming.
In het komende wetstraject zal ik de voor te stellen aanpassingen van de
Wvggz en Wzd (laten) toetsen op de gevolgen van de aanpassingen voor
de rechtspositie en rechtsbescherming van de betrokken patiënt en cliënt.
Zo zal ik het College voor de Rechten van de Mens betrekken bij de
voorbereiding van de voorstellen en zal er door BZK een grondrechtentoets worden gedaan. Verder zullen uitvoeringstoetsen, een doenvermogentoets en een wetgevingskwaliteitstoets plaatsvinden.
De voornoemde leden vinden het ook belangrijk dat bij aanpassingen van
de wet gekeken wordt naar de manier waarop de eigen regie van de
patiënt kan worden versterkt, en naasten beter kunnen worden betrokken.
Kan de regering deze criteria ook hanteren bij het maken van aanpassingen aan de wet?
Graag bevestig ik dat ik de eigen regie van patiënten en een betere
betrokkenheid van naasten wil vergroten in het kader van het aankomende wetstraject. Hierbij vind ik het van belang dat het gaat om een
betere eigen regie en betrokkenheid in de praktijk. Ik ben daarom

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

49

voornemens om voor de Wvggz samen met MIND en stichting PVP een
project opzetten om de eigen regie te bevorderen.
1.2 Rechtsbescherming en eigen regie betrokkene binnen de Wvggz
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de regering de huidige
instrumenten voor eigen regie wil verduidelijken en optimaliseren en
waar nodig procedures wil flexibiliseren. De voornoemde leden begrijpen
dit en vinden het belangrijk dat de betrokkene eigen regie kan voeren als
dit mogelijk is. Is de regering bereid om elke voorgenomen aanpassing
met betrekking tot de eigen-regie instrumenten inzichtelijk en praktijkgericht te toetsen op de daadwerkelijke mogelijkheden voor betrokkenen om
eigen regie te kunnen (her)pakken?
Zoals in mijn beleidsreactie omschreven, wil ik inzetten op het vergroten
van de eigen regie van betrokkenen bij het maken van aanpassingen aan
de wetten. Hierbij vind ik het van belang dat passende zorg mogelijk is,
zodat eigen regie in de praktijk ook daadwerkelijk wordt bevorderd.
Daarnaast is van belang dat de aanpassingen die in het wetsvoorstel
zullen worden voorgesteld in zijn geheel worden bekeken. Alleen als het
geheel aan maatregelen gericht op eigen regie worden bekeken, kan
gekeken worden hoe dit in de praktijk uitpakt.
Ik ben met MIND en stichting PVP in gesprek over een project om de eigen
regie te bevorderen en om de werking van de eigen regie-instrumenten in
de praktijk te verbeteren.
Toets van wilsbekwaamheid
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de regering voornemens is
om de wilsbekwaamheidstoets niet langer op drie momenten te laten
plaatsvinden maar op één moment. De voornoemde leden begrijpen dat
er zorgen zijn vanuit het veld over dat dit een verslechtering is van de
rechtspositie en rechtsbescherming van de patiënt. Hoe kijkt de regering
hiernaar?
Het voornemen om de wilsbekwaamheidstoets op het moment van afgifte
van de zorgmachtiging te schrappen, past in mijn voornemen een betere
balans aan te brengen tussen uitvoerbaarheid en effectieve rechtsbescherming. De wilsbekwaamheidstoets door de rechter op het moment
van afgifte van de zorgmachtiging is van beperkte waarde. Wilsbekwaamheid is geen statisch gegeven. Vanwege een mogelijk fluctuerend
ziektebeeld is wilsbekwaamheid juist tijd- en situatiegebonden. Voor
betrokkene is passender dat gekeken wordt naar het verloop van het
ziektebeeld en de invloed van de wilsbekwaamheid daarop in relatie tot de
noodzaak tot verplichte zorg. Een effectievere invulling van de wilsbekwaamheidstoets vindt plaats bij de toepassing van verplichte zorg op
grond van artikel 8:9 van de Wvggz. Die wens ik daarom te behouden.
Tegen die beslissing staat ook klachtrecht open.
Specifiek wordt verwezen naar de uitzondering dat bij acuut levensgevaar
voor betrokkene diens wilsbekwame wensen en voorkeuren ten aanzien
van verplichte zorg niet hoeven te worden gehonoreerd (art. 2:1 lid 6
Wvggz). Door die uitzondering zou de Wvggz uit de pas lopen met de
WGBO en vigerende regelingen over euthanasie en hulp bij zelfdoding.
Klopt dat? Zo ja, waarom wordt daarvoor gekozen? Is de regering
eventueel bereid dit voorbehoud van acuut levensgevaar voor de
betrokkene in art. 2:1 lid 6 te schrappen? Zo niet, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

50

Uit de wetsevaluatie noch uit de gesprekken met het veld is naar voren
gekomen dat wijziging van de uitzondering «acuut levensgevaar» nodig is
om de rechtspositie van de betrokkene of de uitvoerbaarheid van de
Wvggz te verbeteren. Ik ben daarom niet voornemens om deze uitzondering te wijzigen. De situatie van de Wvggz is anders dan die van de
Wgbo en de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding (Wtl). In de Wvggz is er sprake van een persoon met een
psychische stoornis die vanwege die stoornis gedrag vertoont dat leidt tot
ernstig nadeel, al dan niet in crisissituaties. Vaak is die persoon (op dat
moment) niet tot een redelijke waardering van zijn of haar belangen in
staat. Instemming met de behandeling onder de Wvggz is, anders dan
onder de Wgbo, geen vereiste, mits aan de regels van de Wvggz wordt
voldaan. Bij de Wgbo is sprake van een behandelingsovereenkomst. De
patiënt stemt toe met de behandeling. In dat kader staat het de wilsbekwame patiënt vrij om te kiezen om geen behandelovereenkomst aan te
gaan, of om een behandelovereenkomst te beëindigen, zelfs als dat
inhoudt dat daarmee op enig moment een einde komt aan diens leven. Bij
euthanasie en hulp bij zelfdoding moet sprake zijn van een vrijwillig en
weloverwogen verzoek van een patiënt aan een arts om diens leven te
beëindigen dan wel hulp bij zelfdoding te verlenen. Dit houdt onder meer
in dat een patiënt wilsbekwaam moet zijn ten aanzien van zijn verzoek. Het
betreft een zeer zorgvuldig traject waarbij – naast een vrijwillig en
weloverwogen verzoek – ook aan de overige in de Wtl neergelegde
zorgvuldigheidseisen moet zijn voldaan waarbij achteraf toetsing volgt
door de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie.
In lijn met het suïcidepreventiebeleid heeft de wetgever ervoor gekozen
om in de Wvggz vast te leggen dat wilsbekwaam verzet tegen verplichte
zorg niet gehonoreerd wordt in geval van acuut levensgevaar. In
dergelijke crisissituaties is het zaak om mensen tegen zichzelf in
bescherming te nemen, aangezien de gevolgen van hun handelen
onomkeerbaar zijn. Daarnaast is het in acute situaties voor zorgverleners
in de praktijk lastig om te beoordelen of sprake is van wilsbekwaamheid.
Vier-weken-periode
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de regering overweegt om
aanpassingen te doen aan de rol van de geneesheerdirecteur in de
procedure rondom de voorbereiding van de zorgmachtiging. Is de
regering ermee bekend dat er vanuit het veld positieve geluiden zijn
rondom het plan uit het oorspronkelijke wetsvoorstel, namelijk het
instellen van onafhankelijke commissies? Zo ja, wordt dat weer heroverwogen? Hoe kijkt de regering naar het argument dat het instellen van
onafhankelijke commissies kan tegemoet komen aan de wens om
administratieve lasten en werkdruk te verminderen en tegelijk de
onafhankelijkheid van de voorbereidingsprocedure beter kan
waarborgen?
Het instellen van onafhankelijke commissies verplichte ggz is na kritiek uit
het veld en vragen hierover van uw Kamer39 uit het oorspronkelijke
wetsvoorstel gehaald. Deze commissies zouden administratieve lasten,
dubbel werk, vertragingen in de procedure en onduidelijkheden over de
taakverdeling tussen commissie en de rechter met zich meebrengen. Er
waren vragen of er voldoende capaciteit zou zijn en hoe de deskundigheid
van de commissie op peil gehouden kon worden. Daarnaast werden de
extra kosten als argument genoemd. In de wetsevaluatie en de
gesprekken met de uitvoerende organisaties is het instellen van onafhankelijke commissies ook niet aangedragen als oplossing voor het vermin39

Kamerstuk 32 399, nr. 9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

51

deren van de uitvoeringslasten voor de zorgverleners. Daarom heb ik het
instellen van deze commissies niet heroverwogen. Wel doe ik andere
voorstellen om de procedures te vereenvoudigen en om de positie van
betrokkene te versterken.
Assertieve en verplichte zorg
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat een van de belangrijke
vragen die in de evaluatie wordt opgeworpen is of verzet voldoende
herkend wordt binnen de kaders van de zorgmachtiging. Het evaluatierapport stelt dat het toezicht van de Inspectie niet alleen moet zijn op de
letterlijke bepalingen van de wet, maar ook juist op de werkelijkheid
daarachter (waaronder de interpretatie van het verzetscriterium). Wat doet
de Inspectie om misverstanden in de praktijk over de betekenis van het
verzetscriterium weg te nemen?
De IGJ hoort van zowel brancheorganisaties als zorgaanbieders dat het
begrip «verzet» voor zorgverleners in de praktijk onduidelijk kan zijn.
Zorgverleners hebben behoefte aan de juiste kennis over wanneer
gedragingen van een betrokkene of cliënt kunnen worden gezien als
verzet en op welk moment gedwongen zorg noodzakelijk is om het risico
op ernstig nadeel af te wenden. In haar publicatie van april 2023
«Bewustzijn groeit, juiste toepassing blijft achter» over het toezicht op de
ambulante dwang in de zorg doet de IGJ hier enkele aanbevelingen over:
blijf de deskundigheid van zorgverleners op alle niveaus bevorderen,
zodat zij onbegrepen gedrag en verzet beter herkennen, laat brancheorganisaties de begrippen uit de Wvggz en Wzd helpen verhelderen richting de
zorgaanbieders en verduidelijk de definities van verzet en verplichte zorg
voor zorgverleners, om daarmee het grijze gebied tussen assertieve en
verplichte zorg kleiner te maken.
En wat is de regering van plan op de korte termijn om onduidelijkheid in
de praktijk over de aard en betekenis van het verzetscriterium weg te
nemen? Is de regering bereid om het essentiële inspectietoezicht te
borgen op de in de wet nagestreefde rechtsbescherming en niet alleen op
kwaliteit en veiligheid? Kan de regering het begrip «verzet» beter en
eenduidig omschrijven, zodat partijen hier hetzelfde mee bedoelen en er
in de praktijk op dezelfde manier uitvoering aan kan worden gegeven?
Deze vraag stellen de leden zowel voor de Wvggz als de Wzd.
Het is de taak van de IGJ om toezicht te houden op de kwaliteit en
veiligheid van de zorg, alsmede op de naleving van de Wvggz en de Wzd.
De rechtsbescherming in beide wetten is vormgegeven door procedures
bij de besluitvorming over gedwongen zorg, de bijstand van een advocaat
en een vertrouwenspersoon en door de mogelijkheid om over de
toepassing van gedwongen zorg een klacht in te dienen bij de onafhankelijke klachtencommissie. Voor de rechtsbescherming is van belang of de
zorgaanbieder zich aan de Wvggz of Wzd houdt, en dus de vertrouwenspersonen voldoende in staat stelt om hun werk te doen, en of de
zorgaanbieder is aangesloten bij een onafhankelijke klachtencommissie.
Daar ziet de IGJ reeds op toe. Gelet op deze systematiek van rechtsbescherming zie ik geen aanleiding om de IGJ daarin een nieuwe taak te
geven.
Verzet is elke feitelijke verbale en non-verbale uiting van verzet. Met deze
brede definitie van verzet is beoogd om aan te sluiten bij de praktijk. In
veel gevallen zal hierover weinig twijfel bestaan. Maar in bepaalde
gevallen is het in de praktijk toch onduidelijk. Het evaluatierapport beveelt
voor de Wvggz en de Wzd aan om de interpretatie van het begrip verzet
nader te duiden in een breed gedragen multidisciplinaire richtlijn. Ook de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

52

IGJ beveelt in haar publicatie «Bewustzijn groeit, juiste toepassing blijft
achter» alle stakeholders aan om de definitie van verzet te verduidelijken
om het grijze gebied kleiner te maken. Deze aanbevelingen vanuit zowel
de wetsevaluatie als de IGJ zijn gericht op de veldpartijen, en ik ben
verheugd om te zien dat zij dit oppakken. De IGJ signaleert dat zorgverleners zich bewuster zijn geworden van het toepassen van gedwongen
zorg, omdat zij meer met elkaar, de betrokkene of de cliënt en hun
vertegenwoordigers praten over onder meer de aanleiding, het nut en de
noodzaak ervan. Vilans heeft voor de Wzd vanaf 2020 programma’s
ontwikkeld die bijdragen aan meer bewustwording ten aanzien van
onvrijwillige zorg. Voor de Wvggz hebben verschillende scholingen en
symposia over verplichte zorg plaatsgevonden en sinds 2020 is de Coalitie
Voorkomen Verplichte Zorg actief, ondersteund door Akwa GGZ en de
Nederlandse ggz. Deze coalitie wil verbinden, stimuleren, een richtinggevend kader geven en het thema voor een langdurende periode onder de
aandacht houden. Ik zie daarom geen noodzaak om op korte termijn extra
maatregelen te nemen. Bovendien wordt gewerkt aan multidisciplinaire
richtlijnen voor de Wvggz en Wzd, waar ook de patiënten- en cliëntenvertegenwoordiging bij wordt betrokken. Voor de Wvggz heeft de NVvP
aangekondigd het voortouw te nemen in de herziening van de Richtlijn
dwang en drang. Voor de Wzd zal ik SKILZ vragen een multidisciplinaire
richtlijn te ontwikkelen. De ontwikkeling ervan kent een doorlooptijd van
ongeveer twee jaar. Ik hecht eraan te benadrukken dat de betrokkene,
respectievelijk de cliënt, bij vragen of klachten rond gedwongen zorg die
wordt overwogen of is opgelegd altijd recht heeft op advies en bijstand
van de patiëntenvertrouwenspersoon (Wvggz) of cliëntenvertrouwenspersoon (Wzd), ook als deze vrijwillig verblijft in een accommodatie.
3. Het vertrouwenswerk binnen de Wvggz en Wzd
De leden van de GroenLinks-fractie zijn blij en positief dat de regering de
positie van de vertrouwenspersonen wil verstevigen. Vertrouwenspersonen doen zeer belangrijk werk en zijn juist binnen dit soort wetgeving
van essentieel belang. Ook vinden de voornoemde leden het belangrijk
dat de positie van cliënten/patiënten en naasten worden versterkt. Hoe
gaat de regering dat doen en op welke manier wordt de positie van de
patiëntenvertrouwenspersoon (pvp) en cliëntenvertrouwenspersoon
hierin geborgd?
Ik ben het met de leden eens dat het belangrijk is dat de positie van
cliënten en betrokkenen sterker wordt dan nu het geval is. Het
uitgangspunt van beide wetten is dat zorg zoveel mogelijk op vrijwillige
basis plaatsvindt. Cliënten en betrokkenen dienen goed geïnformeerd te
zijn over hun rechten. Zorgaanbieders hebben de taak om hen over hun
rechten te informeren. Vertrouwenspersonen kunnen hierbij ook ondersteunen.
In de beleidsreactie heb ik toegelicht hoe ik de positie van de cliënt en
betrokkene wil verstevigen in de Wzd en de Wvggz. Voor de Wzd zijn dit
bijvoorbeeld het advies over het stappenplan waarin de positie van de
cliënt groter wordt, het instemmingsrecht in plaats van het adviesrecht
voor de cliëntenraad en het verbeteren van de klachtgronden. Voor de
Wvggz zijn dit bijvoorbeeld het verbeteren van de informatievoorziening
aan de patiënt en de effectiviteit van de eigen regie instrumenten.
Daarnaast ben ik voornemens om de positie van vertrouwenspersonen te
verstevigen.
Op welke manier gaat de regering er ook voor zorgen dat het bestaan van
de pvp en cvp beter onder de aandacht wordt gebracht?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

53

Om de pvp en de cvp beter onder de aandacht te brengen, zal ik diverse
acties ondernemen, passend bij de huidige positie van de vertrouwenspersonen. Zo neem ik de bekendheid met vertrouwenspersonen als
aandachtspunt mee in gesprekken met diverse partijen. De IGJ houdt
toezicht op het informeren door zorgaanbieders over vertrouwenspersonen en de toegang tot de vertrouwenspersonen.
De pvp weet al een groot deel van de betrokkenen te bereiken, maar uit de
wetsevaluatie blijkt dat het met name van belang is om de pvp onder de
aandacht te brengen zodra gedwongen zorg wordt overwogen, bijvoorbeeld bij de voorbereiding van een zorgmachtiging. Ik wil daarom inzetten
op betrokkenheid van een vertrouwenspersoon bij de start van procedures in het kader van gedwongen zorg. Dit wil ik onder meer doen door,
zoals de wetsevaluatie aanbeveelt, automatisch de persoonsgegevens van
patiënten aan de pvp te laten doorgeven. De pvp kan dan zelf contact
opnemen om zijn functie toe te lichten en te vragen of een patiënt
ondersteuning wenst.
Wat betreft de cvp is gebleken dat een grote groep cliënten niet op de
hoogte is van het bestaan van de cvp en daarmee ook niet op de hoogte is
van de mogelijkheden tot ondersteuning. Ik wil benadrukken dat zorgaanbieders een belangrijke taak hebben om cliënten te informeren over de
cvp en dat vind ik een verantwoordelijkheid van uitvoerende partijen.
Tegelijkertijd ben ik voornemens de aanbeveling op te volgen om
locatiebezoeken wettelijk vast te leggen en de momenten van informeren
over de cvp uit te breiden. Dit doe ik in overleg met betrokken partijen. Tot
slot besteed ik zelf aandacht aan de cvp, bijvoorbeeld via kanalen zoals
dwangindezorg.nl en sociale media.
En waarom ziet de regering geen taak voor de cvp om alle zorgaanbieders
te bezoeken die niet geregistreerd zijn? Hebben niet alle cliënten het recht
op een cvp? En wordt hiermee niet het risico gelopen dat misstanden
worden gemist? Zeker omdat deze cliënten zelf niet altijd zelfstandig in
staat zijn om misstanden te melden?
Zorgaanbieders zijn wettelijk verplicht zich te registreren als zij
gedwongen zorg leveren. Alle cliënten die gedwongen zorg ontvangen of
waarvoor gedwongen zorg wordt voorbereid, hebben recht op de bijstand
van een vertrouwenspersoon. Het is geen taak voor de cvp om alle
zorgaanbieders te bezoeken die niet geregistreerd zijn. Het is de taak van
de IGJ om toezicht te houden op het voldoen aan verplichtingen van de
Wzd. Zorgaanbieders, gemeenten, professionals, cvp, ouders, verzorgers
en andere betrokkenen kunnen meldingen doen bij de IGJ indien zij
menen dat een zorgaanbieder niet aan zijn verplichtingen voldoet.
Hoe gaat de regering er beter voor zorgen dat alle zorgaanbieders
betrouwbare gegevens verstrekken aan de Inspectie?
De IGJ is pas in staat om goed datagestuurd toezicht in te richten als de
registratie van de data door zorgaanbieders eenduidig en betrouwbaar
gebeurt. Ook de aanlevering van de datasets aan de IGJ moet op orde
zijn. Uit de evaluatie blijkt dat zowel de registratie door zorgaanbieders als
de aanlevering van de data door zorgaanbieders aan IGJ nog niet op orde
is. Zorgverleners hebben behoefte aan duidelijkheid en eenduidigheid
over welke vormen van (ambulante) gedwongen zorg nu precies wanneer
geregistreerd moeten worden. En op welke manier dit moet gebeuren. De
IGJ ziet dat er, door die onduidelijkheid, soms minimaal of verschillend
wordt geregistreerd.
Er zijn in samenwerking met brancheorganisatie eerder veel acties (op
communicatief vlak) richting zorgaanbieders en softwareleveranciers
ondernomen om de kwaliteit van de aanlevering van de gegevens aan de
IGJ te verbeteren. Op de website van de IGJ wordt uitleg gegeven over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

54

verplichte aanlevering van gegevens door zorgaanbieders (het digitaal
overzicht en de aanlevering van de kwalitatieve analyse) inclusief een
handleiding hiervoor. De IGJ wil betrouwbare data ontvangen om aan de
hand hiervan haar toezicht te kunnen vormgeven. Dit zal een extra
inspanning vergen van zowel zorgaanbieders en brancheorganisaties, als
van de IGJ.
Tegelijk is belangrijk dat de data die door zorgaanbieders wordt geregistreerd ook voor hen doel en betekenis heeft. Registeren gebeurt ten
behoeve van de overdracht van zorg, het waarborgen van de rechtsbescherming van de cliënt, ten behoeve van sturingsinformatie voor de
zorgaanbieder en ten behoeve van het toezicht door de IGJ. Eventuele ruis
in de registratie van gegevens moet worden weggenomen door het
verduidelijken van de te registreren begrippen. Daarbij is het van belang
altijd de context mee te wegen waarin de gegevens verzameld worden.
Ook het terugdringen van de (ervaren) administratieve lasten verdient
aandacht. Dat geldt eveneens voor de beoordeling van de gegevens op
nut en noodzaak voor het toezicht door de IGJ. Mijn voornemens tot
aanpassing van de Wvggz en Wzd zijn mede gericht op reductie van
complexiteit en op het vormgeven van transparante en toetsbare
procedures. Over bovenstaande punten ben ik in overleg met de
brancheorganisaties, de beroepsverenigingen, cliëntorganisaties en met
de IGJ.
Overig
De leden van de GroenLinks-fractie hebben ook nog twee overige vragen.
De eerste gaat over huisregels op de accommodatie. De voornoemde
leden begrijpen dat de huidige regeling te veel mogelijkheden geeft op
instellingsniveau wat soms leidt tot bedenkelijke standaardbeperkingen
en te grote verschillen in rechtsgelijkheid tussen cliënten. Is de regering
bereid om modelhuisregels tot stand te brengen om onnodige standaardbeperkingen en rechtsongelijkheid in de praktijk tegen te gaan?
Het is onwenselijk dat huisregels voor soortgelijke accommodaties en
doelgroepen te grote verschillen vertonen. Ik zie op dit moment echter
onvoldoende aanleiding om bij ministeriële regeling modelhuisregels vast
te stellen. Huisregels gelden voor alle personen in de accommodatie en
waarborgen de ordelijke gang van zaken en de veiligheid. Welke regels
een zorgaanbieder nodig acht, hangt onder meer af van de doelgroep, de
zorg die wordt verleend, de faciliteiten en de organisatie. Het is daarom
logisch dat huisregels per accommodatie kunnen verschillen.
De tweede vraag van de leden van de GroenLinks-fractie gaat over het
samen plaatsen van Wvggz-patiënten met strafrechtelijke gedetineerden.
De leden krijgen signalen dat dit in de praktijk problemen oplevert en dat
je hier ook principieel vragen bij kunt stellen. Hoe kijkt de regering
hiernaar? En is de regering bereid deze samenplaatsingen te heroverwegen?
Of het nu gaat om iemand die onder de Wvggz zorg ontvangt of iemand
die met een strafrechtelijke titel wordt geplaatst, het belangrijkste
criterium is dat hem of haar de juiste zorg op de juiste plaats met een
passend veiligheidsniveau kan worden geboden. Daarom kan het
voorkomen dat betrokkenen met verschillende titels op dezelfde afdeling
in een instelling verblijven. Omdat op deze wijze de zorg wordt geleverd
die deze betrokkenen nodig hebben, zie ik geen aanleiding om deze
samenplaatsingen te heroverwegen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

55

Wel herken ik de signalen dat het plaatsen van betrokkenen met verschillende titels complex kan zijn voor de zorgaanbieders. Daarom ben ik
voornemens bepalingen die daarop zien in de Wvggz, Wzd en Wfz te
vereenvoudigen. Een voorbeeld daarvan is dat in lijn met aanbeveling 42
van de wetsevaluatie wordt gewerkt aan de verbetering van de uitvoerbaarheid van hoofdstuk 9 van de Wvggz. Dit hoofdstuk bevat bepalingen
over de rechtspositie van personen die met een strafrechtelijke titel in een
Wvggz-accommodatie zijn opgenomen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de
beleidsreactie van de Minister op de eerste evaluatie van de Wet zorg en
dwang en van de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg. Deze leden
onderschrijven de doelen van deze wetten, namelijk een betere rechtsbescherming voor mensen die met gedwongen zorg te maken hebben, het
terugdringen van dwang en het vergroten van eigen regie. Zij lezen in de
evaluatie dat deze doelen nog niet worden bereikt in de praktijk en dat de
wetten ook nog niet helder genoeg zijn. Genoemde leden hechten groot
belang aan deugdelijke wettelijke kaders die de grondslag bieden voor
een goede zorgpraktijk. De evaluatie doet veel aanbevelingen voor
aanpassingen in genoemde wetten en verbeteringen in de praktijk. De
leden van de ChristenUnie-fractie moedigen de Minister aan om met vaart
werk te maken van verbetering van zowel wetgeving als de praktijk, zodat
de patiënten en cliënten daadwerkelijk minder dwang ervaren, als zij
gedwongen zorg krijgen hun rechtspositie goed geborgd is en zodat
zorgverleners goede zorg, ook gedwongen zorg, kunnen bieden. De leden
van de ChristenUnie-fractie kunnen de Minister steunen in de leidende
principes die zij als toetsingskader hanteert om de wetten te verbeteren.
Deze leden zien hierin onder andere de principes van subsidiariteit en
proportionaliteit terug. Naast wijziging in wetgeving zet de Minister,
samen met de sector, in op verbeteringen van de praktijk.
Hoe houdt de Minister zicht op deze verbeteringen in de praktijk, wat dit
betekent voor de rechtsbescherming van cliënten en patiënten en hoe
beoordeelt zij of de ingezette veranderingen voldoende zijn of dat er meer
nodig is? En op welke momenten informeert zij de Kamer hierover?
Bij de voorbereiding op het wetsvoorstel wordt voorzien in een door BZK
uit te voeren grondrechtentoets. Verder zullen uitvoerings- en handhavingstoetsen, een doenvermogentoets en een wetgevingskwaliteitstoets
plaatsvinden. Daarnaast zal zoals gebruikelijk een openbare internetconsultatie worden uitgevoerd. Ik hanteer deze toetsen als meetmomenten
om te beoordelen of de geschetste voornemens voldoende zijn om de
rechtsbescherming voor patiënten en cliënten te waarborgen en de
praktische uitvoerbaarheid van deze rechtsbescherming te verbeteren.
Daarnaast ben en blijf ik met veldpartijen in gesprek over wat er nodig is
om tot een betere uitvoeringspraktijk te komen. Ik streef ernaar om het
wetsvoorstel medio 2024 in te dienen bij uw Kamer en dan zal ik u tevens
informeren over de uitkomsten van deze meetmomenten, of indien nodig
eerder als daar een concrete aanleiding toe is.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen wat er volgens de beroepsgroepen nu en wat er op de lange termijn moet gebeuren om gedwongen
zorg te verbeteren. Worden de brancheverenigingen meegenomen in de
prioritering van stappen, zowel als het gaat over wetgeving als over
praktijk.
Uit de gesprekken die ik met verschillende beroepsgroepen, brancheorganisaties en patiënten-/cliëntenorganisaties voer, hoor ik terug dat ook zij
willen dat met urgentie wordt gewerkt aan een wetsvoorstel om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

56

knelpunten in de wetgeving op te lossen. Voor wat nodig is op langere
termijn bestaat op dit moment naar mijn weten nog geen eenduidig beeld
bij de betrokken partijen. Dit komt mede doordat de afgelopen jaren de
focus lag op, en nog gericht is op de implementatie en goede uitvoering
van de Wvggz en de Wzd. Veldpartijen zijn meegenomen in het proces
naar aanleiding van de beleidsreactie en het aangekondigde wetstraject. Ik
blijf hen ook in het vervolg betrekken bij keuzes die worden gemaakt op
het gebied van prioritering, zowel over de wetgeving als over de praktijk.
Wvggz
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat er in de praktijk nog
onduidelijkheid heerst over het verzetscriterium. Er wordt gewerkt aan
een multidisciplinaire richtlijn die deze onduidelijkheid moet wegnemen.
Wanneer is deze richtlijn gereed? En vindt de Minister het niet wenselijk
om al eerder helderheid te bieden over de huidige interpretatie?
Verzet is elke feitelijke verbale en non-verbale uiting van verzet. Met deze
brede definitie van verzet is beoogd om aan te sluiten bij de praktijk. In
veel gevallen zal hierover weinig twijfel bestaan. Maar in bepaalde
gevallen is het in de praktijk toch onduidelijk. Het evaluatierapport beveelt
voor de Wvggz en de Wzd aan om de interpretatie van het begrip verzet
nader te duiden in een breed gedragen multidisciplinaire richtlijn. Ook de
IGJ beveelt in haar publicatie «Bewustzijn groeit, juiste toepassing blijft
achter» alle stakeholders aan om de definitie van verzet te verduidelijken
om het grijze gebied kleiner te maken. Deze aanbevelingen vanuit zowel
de wetsevaluatie als de IGJ zijn gericht op de veldpartijen, en ik ben
verheugd om te zien dat zij dit oppakken. De IGJ signaleert dat zorgverleners zich bewuster zijn geworden van het toepassen van gedwongen
zorg, omdat zij meer met elkaar, betrokkene of de cliënt en hun vertegenwoordigers praten over onder meer de aanleiding, het nut en de noodzaak
ervan. Vilans heeft voor de Wzd vanaf 2020 programma’s ontwikkeld die
bijdragen aan meer bewustwording ten aanzien van onvrijwillige zorg.
Voor de Wvggz hebben verschillende scholingen en symposia over
verplichte zorg plaatsgevonden en sinds 2020 is de Coalitie Voorkomen
Verplichte Zorg actief, ondersteund door Akwa GGZ en de Nederlandse
ggz. Deze coalitie wil verbinden, stimuleren, een richtinggevend kader
geven en het thema voor een langdurende periode onder de aandacht
houden. Ik zie daarom geen noodzaak om op korte termijn extra maatregelen te nemen. Bovendien wordt gewerkt aan multidisciplinaire
richtlijnen voor de Wvggz en Wzd, waar ook de patiënten- en cliëntenvertegenwoordiging bij wordt betrokken. Voor de Wvggz heeft de NVvP
aangekondigd het voortouw te nemen in de herziening van de Richtlijn
dwang en drang. Voor de Wzd zal ik SKILZ vragen een multidisciplinaire
richtlijn te ontwikkelen. De ontwikkeling ervan kent een doorlooptijd van
ongeveer twee jaar. Ik hecht eraan te benadrukken dat de betrokkene,
respectievelijk de cliënt, bij vragen of klachten rond gedwongen zorg die
wordt overwogen of is opgelegd altijd recht heeft op advies en bijstand
van de patiëntenvertrouwenspersoon (Wvggz) of cliëntenvertrouwenspersoon (Wzd), ook wanneer deze vrijwillig verblijft in een accommodatie.
Toets van wilsbekwaamheid
De Minister is voornemens om de toets van wilsbekwaamheid alleen nog
uit te laten voeren op het moment dat de zorgverantwoordelijke beslist
over de toepassing van gedwongen zorg. Door deze wijziging krijgt de
rechter die besluit over de zorgmachtiging niet meewegen of de patiënt
wilsbekwaam is of niet. De leden van de ChristenUnie-fractie zien ook dat
de staat van wils(on)bekwaamheid fluctueert en daarom een toetsing op
het moment van (besluiten tot) toepassing relevant is. Tegelijk vragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

57

deze leden wat het betekent voor de rechtspositie en rechtsbescherming
van de patiënt.
Uitgangspunt van de wet blijft dat de wensen en voorkeuren van de
betrokkene worden betrokken in de procedure tot en de verlening van
verplichte zorg op grond van de Wvggz. Zo worden ze meegenomen in
het zorgplan en heeft de betrokkene de mogelijkheid om een zorgkaart op
te stellen. Voordat de rechter de zorgmachtiging afgeeft, wordt de
betrokkene (voor zover hij daartoe in staat is) gehoord en krijgt diens
advocaat de mogelijkheid om zijn zienswijze kenbaar te maken.
Wilsbekwaamheid is, zoals de leden aangeven, inderdaad geen statisch
begrip. Vanwege een mogelijk fluctuerend ziektebeeld is wilsbekwaamheid tijd- en situatiegebonden. Daarom kan niet alleen worden
gekeken naar de wilsbekwaamheid op het specifieke moment van afgifte
van de zorgmachtiging. Meer van belang is het verloop van het ziektebeeld en de invloed van de wilsbekwaamheid daarop in relatie tot de
noodzaak tot verplichte zorg. Op het moment van de daadwerkelijke
verlening van verplichte zorg toetst de zorgverantwoordelijke de
wilsbekwaamheid ter zake (artikel 8:9, vierde lid, Wvggz). Deze toets wens
ik te behouden. Mijn voorstel is om de wilsbekwaamheidstoets op het
moment van afgifte van de zorgmachtiging te schrappen. Aan de hand
van de vereisten van proportionaliteit, subsidiariteit, effectiviteit en
veiligheid kan de rechter oordelen of verplichte zorg aangewezen is.
Daarbij is van belang op te merken dat het voor de betrokkene mogelijk
blijft om een deskundigenoordeel aan te vragen (artikel 6:1, vijfde lid,
Wvggz).
Daarnaast vragen deze leden de Minister of met deze uitwerking van
aanbeveling 7 recht wordt gedaan aan de constatering van de evaluatiecommissie dat uit de literatuur blijkt dat de wettelijke bepalingen ten
aanzien van wilsbekwaamheid onduidelijk en halfslachtig zijn en dat in de
praktijk deze bepalingen in de praktijk complex en lastig uitvoerbaar zijn.
Op een aantal plaatsen in de Wvggz wordt een onderscheid gemaakt
tussen wilsbekwame en wilsonbekwame personen. Door het aantal
momenten van toetsing te reduceren, beoog ik bij te dragen aan een
betere uitvoerbaarheid ten aanzien van het begrip wilsbekwaamheid. Ik
zie op dit moment geen aanleiding om daar verdere wijzigingen in aan te
brengen. De beoordeling van de wilsbekwaamheid zal in bepaalde
situaties lastig blijven. Ik hecht er echter aan om wilsbekwaam verzet
onder voorwaarden te blijven honoreren.
Stappenplan Wzd
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen met instemming dat het advies
van een brede coalitie van 17 veldpartijen voor een nieuwe, vereenvoudigde procedure als basis dient voor een nieuwe wettelijke regeling. Deze
leden lezen dat de Minister dit wil toetsen aan de zorgpraktijk. Zij wijzen
erop dat de wet ook goed moet werken voor de MBO-verzorgende en niet
alleen te volgen is voor de WO-zorgverlener. Zij vragen de Minister om
hier nadrukkelijk aandacht aan te besteden bij het vormgeven van een
nieuwe wettelijke regeling.
Ik ben het eens met de leden van de ChristenUnie-fractie en zal hier
aandacht aan besteden bij het vormgeven van een nieuwe wettelijke
regeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

58

Patiëntenvertrouwenspersoon en familievertrouwenspersoon Wvggz
De leden van de ChristenUnie-fractie zien met instemming dat de
patiëntvertrouwenspersoon en familievertrouwenspersoon een stevigere
juridische basis krijgt in de Wvggz. Deze leden vragen ten aanzien van de
instrumenten om patiënten meer eigen regie te geven om concreet en
praktisch te kijken wat haalbaar is voor de patiënt, met ondersteuning van
een vertrouwenspersoon.
Zoals in mijn beleidsreactie omschreven, wil ik bij het maken van
aanpassingen aan de wetten inzetten op het vergroten van de eigen regie
van betrokkenen. Hierbij vind ik het van belang dat maatwerk mogelijk is,
zodat eigen regie in de praktijk ook daadwerkelijk wordt bevorderd. Ik ben
met MIND en stichting PVP in gesprek over een project om de eigen regie
te bevorderen en om de werking van de eigen regie-instrumenten in de
praktijk te verbeteren.
Welke inspanningen zijn er geleverd en welke resultaten behaald met
betrekking tot het informeren en stimuleren van zorgaanbieders om
cliëntenraden beter in positie te brengen om hun rol te vervullen in het
kader van de Wet zorg en dwang, zo vragen de leden van de ChristenUniefractie.
Medezeggenschap in den brede is een belangrijk onderwerp. Een mooi
voorbeeld is de Week van de Medezeggenschap die eind vorig jaar in
samenwerking tussen ActiZ en LOC Waardevolle zorg (LOC) is georganiseerd. Ik waardeer dit soort initiatieven en sloot hier zelf ook bij aan.
Specifiek ten aanzien van de Wzd heb ik voorafgaand aan inwerkingtreding van de Wzd een brochure laten ontwikkelen over de rol van de
cliëntenraad binnen de Wzd. Deze brochure is later via dwangindezorg.nl
ook opgenomen op de pagina voor zorgaanbieders en zorgverleners.
Vooral veldpartijen ondernemen sinds voor inwerkingtreding van de Wzd
tot nu diverse acties. Voor cliëntenraden zelf als ook zorgprofessionals zijn
er diverse ondersteuningsmogelijkheden beschikbaar over de Wzd.
Bijvoorbeeld het Landelijk Steunpunt medezeggenschap (LSR), Raad op
Maat en het LOC bieden ondersteuning door middel van workshops,
brochures en een helpdesk. LOC heeft vanuit Radicale Vernieuwing Zorg
een pilot uitgevoerd met zestien zorgorganisaties en de centrale cliëntenraden van betrokken zorgaanbieders werden hierbij steeds betrokken. Het
LSR heeft de indruk dat cliëntenraden binnen zorgaanbieders steeds meer
en beter in positie worden gebracht. Zorgaanbieders hechten steeds meer
waarde aan medezeggenschap en inspraak van cliënten. Zij ervaren dan
ook een steeds grotere betrokkenheid van het management bij de raden.
Nog niet op alle plekken gaat dit goed, dus ik stimuleer zorgaanbieders
om hiermee aan de slag te blijven en zal daarom ook hier aandacht voor
blijven vragen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
reactie van de Minister op het evaluatierapport over de Wet verplichte
geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) en de Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten (Wzd). Zij maken graag
van de gelegenheid gebruik om hierover enkele vragen te stellen. In
algemene zin juichen de leden van de SGP-fractie de lijn van de Minister
toe om de beweging van regels naar principes te maken en meer ruimte
te geven aan professionele autonomie. De leden van de SGP-fractie delen
de conclusies van de onderzoekers dat de Wvggz en de Wzd in belangrijke
mate mislukt zijn: «Van heldere regelgeving die voldoende rekening houdt
met de kenmerken van de domeinen waarin ze moet worden toegepast is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

59

geen sprake.» Zij steunen de aanbevelingen om te komen tot beter
uitvoerbare wetgeving. De leden van de SGP-fractie roepen in herinnering
dat reeds bij de behandeling en invoering van deze wetten ernstige
zorgen leefden over de uitvoerbaarheid ervan. Zelf hebben deze leden
destijds tegen de Wzd gestemd, omdat deze in de praktijk niet werkbaar
zou blijken te zijn voor hulpverleners. Ook bij de Wvggz hadden de leden
van de SGP-fractie zorgen, hoewel zij de gedachte achter deze wet
steunden en steunen.
De leden van de SGP-fractie vragen de Minister welke lessen eruit
getrokken worden dat reeds kort na inwerkingtreding van deze wetten
aanzienlijke aanpassingen moeten worden gedaan. Hoe wordt in de
toekomst voorkomen dat dergelijke onuitvoerbare wetgeving tot stand
komt? De leden van de SGP-fractie vinden dit overigens ook een vraag die
de Kamer(s) zichzelf moet(en) stellen.
In het evaluatierapport wordt uitgebreid aandacht besteed aan de wijze
van totstandkoming van de Wvggz en de Wzd40. Geconcludeerd wordt dat
de wetten vanaf het moment van indienen bij de Tweede Kamer tot aan
inwerkingtreding veelvuldig zijn gewijzigd en gedurende de parlementaire
behandeling gedetailleerder en complexer zijn geworden. De onderzoekers wijzen er ook op dat een groot aantal aanpassingen, waaronder
ook wijzigingen op verzoek van veldpartijen of door het parlement zelf,
gedurende de parlementaire behandeling in de wetten zijn opgenomen.
Hierdoor is volgens de onderzoekers de oorspronkelijke systematiek van
de wetten onder druk komen te staan en is niet altijd bewaakt of alle
aanpassingen zich verdroegen met eerder geformuleerde uitgangspunten
en doelstellingen van wetgeving. De tijdsspanne tussen de parlementaire
behandelingen van beide wetten heeft de samenhang tussen beide
regelingen niet altijd bevorderd, zo concluderen de onderzoekers.
Uit deze bevindingen zijn belangrijke lessen te trekken voor het vervolgproces. De eerste les die ik trek uit deze bevindingen is dat het primaire
doel van de Wvggz en Wzd om de rechtsbescherming voor betrokkenen
en cliënten te waarborgen, duidelijker voorop moet staan. Dat betekent
dat we in het vervolgtraject scherpere keuzes moeten maken in welke
beleidsdoelen de wetgeving zou moeten voorzien en op welke wijze. Waar
het gaat om het waarborgen van de rechtsbescherming van betrokkenen
en cliënten moet de procedure heel nauwkeurig zijn.
Waar het gaat om het voorkomen van gedwongen zorg kan een wet
bijdragen aan een cultuuromslag, wat ook blijkt uit de eerste ervaringen,
maar kan deze een cultuuromslag niet afdwingen. Dat tweede aspect
vergt een andere wijze van het maken van wet- en regelgeving, meer
«principle based», dan het geval is bij het inperken van grondrechten. Ik
zie hier dan ook ruimte om minder gedetailleerde regels te maken en
meer maatwerk mogelijk te maken.
De derde les die ik trek uit de bevindingen is het belang van een overzichtelijk en samenhangend wetstraject waarbij tussentijdse wijzigingen niet
leiden tot het onder druk zetten van de beoogde systematiek van de
Wvggz en de Wzd en waarbij in het voorstadium oog is voor de vraag of
een beoogde wijziging ook uitvoerbaar is. Hiervoor heb ik in mijn
beleidsreactie leidende principes geformuleerd. Ik wil dan ook de tijd
nemen die nodig is om tot een dergelijk evenwichtig wetsvoorstel te
komen.
Een vierde les die ik trek uit de bevindingen van de onderzoekers is het
belang van veldpartijen die met elkaar samenwerken om tot gedragen
voorstellen te komen voor verbetering van wetgeving. Ik zie het voorbeeld
40

Evaluatie Wet verplichte ggz en Wet zorg en dwang, deel 1, p. 370.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

60

van het advies van de Wzd-veldpartijen ten aanzien van het stappenplan
als een bemoedigende ontwikkeling in deze richting. Waar het niet
mogelijk is om tot gedragen voorstellen te komen, zal ik op basis van het
in de beleidsreactie geschetste toetsingskader zelf komen tot een
afgewogen wetsvoorstel. Dat betekent dat niet alle inbreng van partijen
op alle punten gehonoreerd kan worden, juist om de complexiteit te
verminderen. Door het zorgvuldige traject waarin ik alle partijen betrek bij
de uitwerking van de evaluatie, zorg ik dat alle standpunten worden
gehoord en in samenhang worden afgewogen.
De onderzoekers hebben maar liefst zeventig (gedetailleerde) aanbevelingen gedaan om de uitvoerbaarheid van de twee wetten te verbeteren.
De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van de reactie van
de Minister hierop in de bijlage bij haar beleidsreactie, waarin zij per
aanbeveling aangeeft hoe zij deze apprecieert. Omdat in haar (vrij lange)
brief ook een aantal van de zeventig aanbevelingen wordt benoemd, zijn
de leden van de SGP-fractie gemakshalve uitgegaan van het duidelijke
overzicht van aanbevelingen en appreciatie daarvan. Zij vragen de
Minister voor de zekerheid of zij in de brief maatregelen heeft aangekondigd die niet in de bijlage met appreciaties staat: zijn er beleids- of
wetswijzigingen die de Minister wil doorvoeren die geen directe reactie
zijn op de zeventig aanbevelingen?
Ja. Ik ben en blijf met veldpartijen in gesprek en sta open voor goede
voorstellen die vanuit het veld worden gedaan, ook los van de evaluatie.
In mijn beleidsreactie heb ik niet alleen geput uit de evaluatie, maar ook
uit de overleggen over knelpunten, mogelijke oplossingen én goede
voorbeelden die de mensen uit de praktijk bij mij aandragen. Zo werd in
de taakgroep samenloop Wvggz/Wzd geopperd dat een gemeenschappelijke spoedprocedure de samenwerking kan vereenvoudigen alsnog niet
duidelijk is met welke problematiek iemand te maken heeft. Zo’n
spoedprocedure ga ik eerst nader onderzoeken met het veld, omdat een
goede uitvoerbaarheid en voldoende plekken randvoorwaardelijk zijn. Een
ander voorbeeld is het mogelijk aanpassen van het onderscheid tussen
intramurale en ambulante gedwongen zorg. Ook ben ik van plan om
cliëntenraden instemmingsrecht te bieden bij het beleidsplan Wzd. En ik
wil de procedure voor de zelfbindingsverklaring in de Wvggz vereenvoudigen.
Verder vragen de leden van de SGP-fractie of de Minister van mening is
dat het perspectief van de mensen (en hun naasten) die met onvrijwillige
zorg te maken hebben voldoende is meegenomen bij deze evaluatie. Hoe
wordt dit in de toekomst gewaarborgd en betrokken bij de aangekondigde
wetswijziging?
Het patiënt- en cliëntperspectief is meegenomen in de evaluatie. Ik wil in
de toekomst de betrokkenheid van patiënten en cliënten blijven
versterken. Juist de ervaringen van patiënten, cliënten en hun naasten
moeten van invloed zijn om rechtsbescherming op een effectieve en
doeltreffende manier in de wet op te nemen. U kunt in de evaluatie de
ervaringen van zowel cliënten, betrokkenen als naasten teruglezen, die
door middel van focusgroepen en aanvullende interviews zijn
opgehaald41.
Daarnaast heb ik n.a.v. de evaluatierapporten om tafel gezeten met
cliënten, betrokkenen, naasten en vertegenwoordigende organisaties.
Zoals ook in de brief van MIND aan uw Kamer n.a.v. de beleidsreactie is
terug te lezen, voelen zij zich goed betrokken bij het wetstraject. Alzheimer
41

Evaluatie Wet verplichte ggz en Wet zorg en dwang, deel 2, p. 334/335.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

61

Nederland, Ieder(in), KansPlus, LSR en LOC voelen ook een grote
betrokkenheid bij het wetstraject, maar zijn van mening dat het
perspectief van cliënten ontbreekt in de evaluatie. Bij de uitwerking van
een nieuw wetsvoorstel neem ik het cliënten- en patiëntenperspectief mee
door nauw af te stemmen met deze organisaties en ervaringsdeskundigen
en naasten zelf te betrekken.
De leden van de SGP-fractie willen nu nog een aantal vragen stellen en
opmerkingen maken over afzonderlijke aanbevelingen en de reactie van
de Minister daarop. In algemene zin vragen de leden van de SGP-fractie
zich af wat het verschil is tussen «Deze aanbeveling wordt overgenomen»
en «Deze aanbeveling wordt betrokken bij het wetsvoorstel». Kan de
Minister dat toelichten?
Waar «Deze aanbeveling wordt overgenomen» vermeld staat zal een
aanbeveling, waar het wet- en regelgeving betreft, worden uitgewerkt in
het wetsvoorstel dat nu in voorbereiding is. Waar «Deze aanbeveling
wordt betrokken bij het wetsvoorstel» staat, ligt de precieze uitwerking
van de aanbeveling in het wetsvoorstel nog niet vast. Dit hangt onder
andere af van nadere gesprekken met de praktijk of uitkomsten van
onderzoek dat noodzakelijk is voor verdere uitwerking in het wetsvoorstel.
Ik zal u bij het indienen van het conceptwetsvoorstel informeren over of,
en zo ja op welke wijze, de aanbevelingen in het wetsvoorstel zijn
opgenomen.
Aanbeveling 1
De cliëntorganisaties willen weten hoe de Minister onder mensen en hun
naasten de kennis over de Wzd en hun rechten wil bevorderen en bij wie
zij daarvoor de verantwoordelijkheid legt. Kan de Minister hier duidelijkheid over verschaffen?
Ik vind het belangrijk dat cliënten en hun naasten op de hoogte zijn van de
Wzd en de rechten die zij aan de Wzd ontlenen. De Wzd verplicht
zorgaanbieders om cliënten en vertegenwoordigers binnen twee weken
na aanvang van zorg te informeren over hun rechten op grond van de
Wzd, inclusief de klachtenregeling (artikel 52). Daarnaast verplicht de Wzd
zorgaanbieders om cliënten te informeren over het recht op advies en
bijstand door een cliëntenvertrouwenspersoon op een manier die aansluit
bij de behoefte en het bevattingsvermogen van de cliënt (artikel 57).
Primair ligt de verantwoordelijkheid om cliënten en hun naasten te
informeren over hun rechten in het kader van de Wzd en de mogelijkheden van bijstand dus bij de zorgaanbieder van wie de cliënt zorg
ontvangt. Omdat het belangrijk is dat cliënten en hun naasten goed op de
hoogte zijn van de Wzd heeft VWS daarnaast in de afgelopen jaren
diverse informatieproducten laten ontwikkelen met het oog op de
doelgroepen van de Wzd. Zo zijn er in opdracht van VWS brochures
opgesteld door o.a. KansPlus en Raad op Maat en er is een Steffie42
ontwikkeld die de Wzd in begrijpelijke taal uitlegt. Tot slot ontvangen
cliëntenorganisaties tot en met het einde van 2023 subsidie in het kader
van het project «Stem van de cliënt». Onderdeel van dit project is het
verder informeren van cliënten en hun naasten over de Wzd.
De leden van de SGP-fractie vragen of de Minister bereid is om ook extra
te investeren in kennisbevordering en voorlichting over de Wvggz. Wat
gebeurt er op dit moment al om kennis over de Wvggz te vergroten?

42

https://www.hoewerktzorgendwang.nl/nl/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

62

Het veld ontplooit veel diverse activiteiten die zien op kennisvergroting en
voorlichting. Vanzelfsprekend maakt de Wvggz onderdeel uit van de
opleiding tot psychiater, zowel in het verplichte onderwijs als in diverse
cursussen. Daarnaast zijn verschillende scholingen en e-learnings
beschikbaar en worden regelmatig symposia georganiseerd. In het NVvP
Voorjaarscongres43 van dit jaar hebben bijvoorbeeld enkele bijeenkomsten en discussiepanels over het verminderen van verplichte zorg
plaatsgevonden. Halfjaarlijks is er een symposium over de actualiteiten
van de Wvggz. Vanuit de afdeling Geneesheer-Directeur van de NVvP
worden intervisiebijeenkomsten georganiseerd ter bevordering van
standaardisatie bij de interpretatie van de Wvggz. Sinds 2020 is de Coalitie
Voorkomen Verplichte Zorg actief, ondersteund door Akwa GGZ en de
Nederlandse ggz. In de coalitie werken verschillende organisaties44 samen
aan het verminderen van verplichte zorg. De coalitie wil verbinden,
stimuleren, een richtinggevend kader geven en het thema verplichte zorg
voor een langdurende periode onder de aandacht houden. Op initiatief
van de coalitie zijn verschillende lerende netwerken opgezet.45 Bovendien
neemt de NVvP het voortouw in de ontwikkeling van een multidisciplinaire richtlijn, wat een herziening inhoudt van de huidige Richtlijn Dwang
en Drang. Ik juich al deze initiatieven van harte toe. De IGJ signaleerde
bovendien in haar publicatie van december 2020, kort na de inwerkingtreding van de Wvggz, dat zorgaanbieders en -verleners doorgaans
geschoold zijn op het gebied van de Wvggz en zich bewust zijn van (de
vormen van) verplichte zorg.46 Ik zie, gezien al deze activiteiten en de
bevindingen van de IGJ, op dit moment geen noodzaak voor een extra
stimulans.
Aanbeveling 3 en 4
De leden van de SGP-fractie lezen dat het kabinet inzet op het uitwerken
van het wetsvoorstel in plaats van het doen van nieuw onderzoek via een
taskforce. Zij vragen zich af of dit een logische tegenstelling is. Voor het
uitwerken van een wetsvoorstel is toch nodig om te weten wat je precies
moet wijzigen, bijvoorbeeld als het gaat om het wegnemen van onnodige
lastendruk? Daarbij vragen de leden van de SGP-fractie of een taskforce
niet kan bijdragen aan verminderen van administratieve belasting op de
korte termijn, met de verwachting dat het traject van de wetswijziging nog
wel even gaat duren voordat dit bij de Kamer ligt en zéker voordat het in
werking zal zijn getreden. Hoe wordt voorkomen dat concrete verbeteringen die ook zónder wetswijziging gerealiseerd zouden kunnen worden,
nu blijven liggen?
Van een tegenstelling is geen sprake. Ik heb opvolging aan de aanbevelingen gegeven door uitgebreid met personen uit de praktijk in gesprek te
gaan, zoals ik heb geschetst in de aanbieding van het eerste evaluatierapport. Voor de Wvggz heb ik onder leiding van een onafhankelijk bureau
verschillende taakgroepen georganiseerd met betrokkenen, naasten,
vertrouwenspersonen, zorgprofessionals, advocaten, politieagenten en
officieren van justitie. In die taakgroepen ging het over de verbetering van
de uitvoerbaarheid van de Wvggz, zoals onder meer de vermindering van
de administratieve lasten. Ook is de samenloop met de Wzd besproken.
Voor de Wzd hebben veldpartijen gewerkt aan een gezamenlijk advies ten

43

Zie voor meer informatie: https://www.nvvp.net/voorjaarscongres.
Stichting HIC/ART, F-ACT Nederland, de Nederlandse ggz, Nederlandse Politie, MIND, Platform
IHT, V&VN, NVvP, CCAF en Akwa GGZ.
45
Voor meer informatie over de Coalitie Voorkomen Verplichte Zorg en de lerende netwerken,
zie: https://ggznetwerken.nl/voorkomen-verplichte-zorg/.
46
https://www.igj.nl/publicaties/publicaties/2020/12/02/de-zorgvuldige-uitvoering-van-dwang-inde-zorg-echt-goed-regelen-kan-alleen-regionaal.
44

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

63

aanzien van het stappenplan en organiseer ik momenteel klankbordgroepen (waaronder over de registratie van onvrijwillige zorg) waarin de
praktijk wordt betrokken bij het uitwerken van mogelijke voorstellen tot
wetswijziging. De uitkomsten van hetgeen is en nog wordt opgehaald,
betrek ik bij het wetsvoorstel dat ik medio 2024 aan de Tweede Kamer wil
aanbieden. In de afgelopen jaren is al door het veld ingezet op het
verminderen van de lastendruk binnen de kaders van de huidige
wetgeving. Bovendien zijn ook aanpassingen doorgevoerd met twee
reparatiewetten. Het verder verminderen van de lastendruk vergt mijns
inziens verdere aanpassing van de wet- en regelgeving. Daar zet ik nu op
in.
Aanbeveling 5
De leden van de SGP-fractie steunen de aanbeveling van harte om het
plan van aanpak te wijzigen en kijken uit naar de uitwerking hiervan.
Aanbeveling 6 Wvggz
De leden van de SGP-fractie vinden de appreciatie van deze aanbeveling
te mager. Zij vragen wanneer de Minister een terugkoppeling geeft van de
gesprekken met veldpartijen hoe de informatievoorziening aan patiënten
vereenvoudigd kan worden.
Sinds 2017 zijn alle ketenpartijen die aangesloten zijn bij de Wvggz een
gezamenlijk ketenprogramma begonnen. Zij hebben zich daar in
gezamenlijkheid maximaal ingespannen om de informatievoorziening aan
betrokkenen te vereenvoudigen. Een verdere vereenvoudiging van de
informatievoorziening zal daarom op dit moment niet meer uit gesprekken
of een gezamenlijke inspanning kunnen volgen. Een aanpassing van de
wet is nodig om meer maatwerk te kunnen bieden. In het kader van het
wetstraject zal ik alle ketenpartijen betrekken en u hierover informeren.
Aanbeveling 48
Is de Minister bereid om de Kamer te informeren over de wijze waarop de
IGJ gevolg geeft aan deze aanbeveling?
De betreffende aanbeveling luidt «Richt het toezicht van de IGJ met
betrekking tot de rechtsbescherming van de patiënt zo in, dat ook de
werkelijkheid achter de toepassing van de wettelijke bepalingen in beeld
komt». In haar publicatie «Dwang in de zorg: van wet naar mindset» van
december 2021 beschrijft de IGJ dat het voor iedereen belangrijk is om de
geest van de wetten en de doelen rondom gedwongen zorg voor ogen te
houden. Nog steeds richt de IGJ haar toezicht zodanig in, dat zij zich niet
alleen richt op de juiste toepassing van de bepalingen van de wetten,
maar ook kijkt naar de manier waarop zorgaanbieders invulling geven aan
de bedoeling van de wetten. Het gaat hierbij om de juiste toepassing van
de geest van de wet, niet om de exacte wetstoepassing naar de letter van
de wet. De IGJ blijft hierover gesprekken voeren met brancheorganisaties
en zorgaanbieders.
Aanbeveling 57
Is de Minister bereid om de Kamer te informeren over de uitkomst van de
gesprekken met de NZa en NLggz over deze aanbeveling?
Inmiddels heeft ambtelijke afstemming tussen de NZa, dNLggz en VWS
plaatsgevonden. In het reeds door de NZa aangekondigde kostenonderzoek naar de tarieven in de ggz en forensische zorg wordt de Wvggz

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

64

meegenomen. Dit kostenonderzoek voert de NZa in 2024 uit en vormt de
basis voor de tarieven per 2026. Gedurende het wetwijzigingsproces en
het kostenonderzoek blijf ik met de NZa in overleg om te bezien hoe de
wetswijzigingen hun weerslag in het onderzoek vinden. Voor de kortere
termijn blijven dNLggz en de NZa in overleg of bijstelling noodzakelijk en
mogelijk is, in het licht van de reeds spelende ontwikkelingen van het
zorgprestatiemodel en de beschikbare data.
Aanbeveling 61 en 62
De leden van de SGP-fractie vinden het jammer dat de Minister deze
duidelijke aanbevelingen maar gedeeltelijk opvolgt. Het liefst zouden zij
zien dat de uitwerking van het stappenplan aan zelfregulering overgelaten
zou worden. De wijze waarop het stappenplan juridisch is vormgegeven is
veel te complex en te weinig flexibel. Zij vragen de Minister haar
appreciatie te heroverwegen.
Ik ben het met de leden van de SGP-fractie eens dat de wijze waarop het
stappenplan nu is vormgegeven te complex en te weinig flexibel is, en dat
dit anders moet. Het advies van de veldpartijen dat als basis dient voor
een nieuwe besluitvormingsprocedure biedt handvatten om het
stappenplan eenvoudiger en flexibeler te maken. Dat doel deel ik met de
leden van de SGP-fractie.
Het versoepelen van het stappenplan is slechts een van de aanbevelingen
waar de zorgpartijen mee aan de slag willen, alvorens er daadwerkelijk
een aangepaste wet is. Hoe houdt de Minister zicht op de uitwerking van
de aanbevelingen van de wetsevaluatie in de praktijk, in de overgangsperiode totdat er een nieuwe wet is? Hoe wordt daarin de rechtspositie van
cliënten gewaarborgd?
Ik ben en blijf in gesprek met veldpartijen over wat er nodig is om tot een
goede uitvoering van de huidige wetten te komen. Indien organisaties al
aan de slag willen gaan met aanbevelingen die gaan over het verbeteren
van de uitvoering in de praktijk, dan kan dat. Voorbeelden hiervan zijn
scholing en het inzetten op kennisontwikkeling. In de periode tot het van
kracht worden van de wetswijziging zal de IGJ de eerdere ingezette koers
van agenderen en stimuleren voortzetten en op die manier toezien op een
goede uitvoering van de wetten. Indien de IGJ signalen ontvangt dat de
kwaliteit van zorg in het geding raakt, zal handhavend opgetreden
worden. Ook de rechter heeft een toetsende rol.
Aanbeveling 67
De leden van de SGP-fractie wijzen erop dat de discussie over de
beroepsgroepen die als Wzd-functionaris kunnen optreden reeds bij de
Aanpassingswet Wzd in 2019 uitgebreid aan de orde is geweest. Ze
vinden het echt een gemiste kans dat dit toen niet al is geregeld.
Tijdens de plenaire behandeling van de Aanpassingswet in 2019
(Kamerstuk 35 087; Handelingen II 2018/19, nr. 92, item 9) heeft uw Kamer
inderdaad uitgebreid het debat gevoerd over de beroepen die als
Wzd-functionaris op kunnen treden en de vraag of de verpleegkundige
hieraan toegevoegd moest worden. Dit naar aanleiding van het voorstel in
de aanpassingswet om de Wzd-arts te vervangen door de
Wzd-functionaris en daarmee deze functie open te stellen voor de
gz-psycholoog en orthopedagoog-generalist.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

65

In het evaluatierapport is uitgebreid aandacht besteed aan de functionarissen binnen de Wzd, waaronder de Wzd-functionaris47. Uit de evaluatie
blijkt dat in de praktijk verschillend gedacht wordt over welke beroepsgroepen als Wzd-functionaris kunnen optreden. De evaluatiecommissie
beveelt aan om (al dan niet onder voorwaarden) de beroepsgroepen die
als Wzd-functionaris kunnen optreden uit te breiden, waarbij uitbreiding
met de verpleegkundig specialist op dit moment het meest voor de hand
ligt. Deze optie is reeds onderzocht door HAN University of Applied
Sciences en het Universitair Kennisnetwerk Ouderenzorg Nijmegen
(UKON).48 49 Ik zal hierover in overleg treden met de betrokken veldpartijen en dit meenemen in het proces richting het opstellen van het
wetsvoorstel.
Vragen en opmerkingen van het lid van de BBB-fractie
Het lid van de BBB-fractie heeft kennisgenomen van de brief van de
Minister van Langdurige Zorg en Sport inzake de Beleidsreactie op het
evaluatierapport van Amsterdam UMC/Trimbos over de Wet verplichte
geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) en de Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten (Wzd). Het lid van de
BBB-fractie is erg geschrokken van de uitkomsten van de evaluatie. Het
gaat hier om zeer kwetsbare mensen die wij, de overheid, nu niet
voldoende beschermen. Er is dus dringend actie nodig om deze situatie te
verbeteren. Een brief van 27 kantjes vol overwegingen en plannen duidt
niet op spoedige verandering. Het lid van de BBB-fractie is dan ook bang
dat er begin 2024 geen concreet wetsvoorstel zal liggen.
Kan de Minister met een meer concrete tijdlijn komen met tussendoelen
zodat de Kamerleden de voortgang goed kunnen bewaken?
Samen met uw Kamer ben ik onverminderd gemotiveerd om voortvarend
de aanbevelingen van de wetsevaluatie ter hand te nemen en om te zetten
in beter uitvoerbare wetgeving. Juist vanwege de zorgvuldige afstemming
die noodzakelijk is in het kader van uitvoerbaarheid is het lastig om een
concrete tijdlijn te schetsen. Zoals ik heb aangegeven vind ik het
belangrijk om met het veld in gesprek te blijven over de uitwerking van de
evaluatie in een wetsvoorstel. Bij de voorbereiding op het wetsvoorstel
wordt voorzien in een door het BZK uit te voeren grondrechtentoets en zal
ik het College voor de Rechten van de Mens en de AP betrekken. Verder
zullen uitvoerings- en handhavingstoetsen, een doenvermogentoets en
een wetgevingskwaliteitstoets plaatsvinden. Ik verwacht als eerstvolgend
concreet tussendoel het ter (internet)consultatie aanbieden van het
wetsvoorstel, opdat het wetsvoorstel medio 2024 bij uw Kamer kan
worden ingediend.
Het lid van de BBB-fractie ondersteunt het idee om terug te gaan naar de
kern en naar de doelen. Maar aangezien de overheid elk probleem oplost
door met nog meer regelgeving te komen, is het lid van de BBB-fractie
sceptisch over de inzet van de Minister om te komen tot vereenvoudiging.
Dit vergt immers een denken dat verder gaat dan het denken dat tot de
huidige wetgeving heeft geleid. Het lid van de BBB-fractie vindt het
daarom erg belangrijk dat de mensen uit het veld gehoord worden en
worden meegenomen in dit traject. Welke afspraken maakt de Minister
met welke partijen en hoe worden zij betrokken in dit proces?

47

Evaluatie Wvggz/Wzd, tweede deelrapport, pp. 224–231.
Verpleegkundig Specialist als Wzd-functionaris (han.nl).
49
De VS in de rol van WZD-functionaris – Ter zake kundig? (ukonnetwerk.nl).
48

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

66

Voor de Wzd worden op dit moment diverse klankbordgroepen met
mensen uit het veld gehouden op een aantal grotere thema’s binnen de
Wzd. Dit betreft artikel 21, de cliëntenvertrouwenspersoon, de afbakening
van zorgvormen, de registratie van onvrijwillige zorg en een specifieke
taakgroep over richtlijnen. Voor de Wvggz heb ik onder leiding van een
onafhankelijk bureau verschillende taakgroepen georganiseerd met
betrokkenen, naasten, vertrouwenspersonen, zorgprofessionals,
advocaten, politieagenten en officieren van justitie. De input van deze
overleggen neem ik mee bij het op te stellen wetsvoorstel. Ook ben ik
voornemens om een aantal gesprekken te voeren met ervaringsdeskundigen. Met partijen heb ik afgesproken dat ik dit jaar gebruik om het
wetsvoorstel op te stellen dat vervolgens openbaar wordt geconsulteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 424, nr. 669

67