Rondetafelgesprek Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie d.d. 23/4/18
Bijdrage Jan Gruiters, algemeen directeur PAX
1. De WRR concludeerde in 2017 bijna terloops dat het “Nederlandse veiligheidsbeleid ondanks
aanzetten tot vernieuwing niet [is] afgestemd op de veranderingen in de omgeving. Het
veiligheidsbeleid is nog altijd sterk verkokerd en ‘traditioneel’, met gescheiden gebieden van
interne en externe veiligheid.”1
Goed dat er nu een geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie is. Het succes van deze
strategie wordt niet door de kwaliteit van onderscheiden beleidsterreinen bepaald maar door de
afstemming op de complexiteit en dynamiek in de veiligheidsomgeving in en rond Nederland.
Dat vergt een benadering die meer geïntegreerd, meer preventief, meer mensgericht en meer
inclusief is. Dat zijn kritische succesfactoren voor een buitenland- en veiligheidsbeleid dat beter is
afgestemd op een multi-layered security environment.2
2. De snel veranderende veiligheidsomgeving van Nederland vergt een buitenland- en
veiligheidsstrategie die principieel op het niveau van doelstellingen en pragmatisch op het
niveau van uitvoering is.
3. Waarden zijn van belang, ook in de internationale politiek en juist in deze tijd. De gevaren die de
veiligheid en stabiliteit van landen bedreigen komen vaak voort situaties waar de vrijheid van
meningsuiting en geloof en de vrijwaring van gebrek en vrees op het spel staan en soevereiniteit
van landen een schild vormen waarachter willekeur en internationale misdaden schuil gaan.
Daarom is het van belang dat internationaal recht, mensenrechten en democratische waarden
grondslag en maatstaf blijven, ook voor het buitenlandse beleid.
4. De uitdaging ligt vooral in de pragmatisch vertaling van de strategie in lijn met de waarden die
eraan ten grondslag liggen. Ik wil daarvoor enkele gedachten aanreiken op het gebied van
preventie, human security en inclusiviteit.
5. De strategie bestaat uit een drieluik waarvan het eerste luik – voorkomen – aansluit op een
internationale trend preventie meer gewicht te geven. Dat is een goede zaak en een
aangrijpingspunt om beleid te vernieuwen en meer effectief te maken. Repressieve
symptoombestrijding volstaat niet. Preventie werkt, spaart levens en is kosteneffectief in 50%
van de gevallen.3
De regering wil een integrale conflictpreventieagenda opstellen met human security en een
mensgerichte benadering als uitgangspunt. Dat voornemen vergt echter concrete uitwerking en
toetsing door de Tweede Kamer. Enkele suggesties:
•

Maak de financiële ruimte voor de geïntegreerde conflictpreventieagenda transparant.
Dring er op aan dat de inzet van beleid en budget de komende jaren verschuift van
reactief naar meer preventief.

1 Veiligheid in een wereld van verbindingen. Een strategische visie op het defensiebeleid, WRR, Den Haag, 2017.
2 Multi layered security environment bestaat uit drie op elkaar ingrijpende conflictdynamieken: geregionaliseerde

intra-statelijke conflicten; geweld tussen statelijke en niet-statelijke actoren en tussen actoren onderling;
diversificatie en fragmentatie van niet-statelijke conflictpartijen.
3 Pathways for Peace. Inclusive approaches to preventing violent conflict, World Bank, UN, Washington, 2018

1

•

Monitor de inzet van middelen voor de conflictpreventieagenda op basis van concrete
doelen en resultaatindicatoren. De tweejaarlijkse rapportage aan de TK over de
voortgang van het Geïntegreerde Buitenland en Veiligheidsbeleid biedt daar
mogelijkheden voor maar dat vergt formulering van meer concrete doelen en
resultaatindicatoren.

•

Integreer onderzoeksgelden van Buitenlandse Zaken, Defensie en Veiligheid en Justitie
en zet deze in voor kennis om conflict- en crisisdreiging eerder te signaleren en te
voorkomen.

•

Investeer in de informatie en inlichtingenpositie voor preventie. Een
conflictpreventieagenda vergt het proactief monitoren van bedreiging, uitsluiting en
ongelijkheid vanuit het perspectief van lokale gemeenschappen in focuslanden rondom
Europa. Monitoring en assessment van de human security risico’s door de ogen van
lokale mensen is cruciaal.

•

Overweeg inrichting van een gemeenschappelijke adviescommissie voor Geïntegreerd
Buiteland- en Veiligheidsbeleid die Tweede Kamercommissies voor BuZa, Defensie en
J&V ondersteunt in het monitoren en toetsen van het geïntegreerde beleid.

6. De steun voor het belang van human security is de laatste jaren sterk gestegen. Niet enkel bij
onderzoekers, activisten en diplomaten maar opmerkelijk genoeg ook onder militairen. De reden
hiervoor is eenvoudig. Interventies die niet aansluiten op de bedreigingen voor lokale
gemeenschappen zijn tot mislukken gedoemd. De human security lens moet “een eenzijdige
inzet voor het actueel welbevinden van de eigen bevolking”4 voorkomen.
Human security vergt een structurele strategische analyse van risico’s en bedreigingen bezien
door de ogen van de lokale bevolking. Ook hier geldt dat alleen een concrete en pragmatische
vertaling tot resultaten kan leiden. Enkele gedachten:
•

Voer een human security check in voor de regionale en landenbeleidskaders voor
landen rondom Europa. Deze check moet garanderen dat bedreigingen voor human
security geïdentificeerd zijn in samenspraak met civil society en dat beleid gericht is op
de voornaamste bedreigingen van human security. Heb daarbij vooral oog voor vier
gebieden waarbinnen de voornaamste risico’s voor human security zich manifesteren:
macht en bestuur; land en natuurlijke hulpbronnen; basisvoorzieningen; veiligheid en
recht.5

•

Toets aanpalende beleidsterreinen, in het bijzonder defensie, migratie en
terrorismebestrijding, op contraproductieve effecten vanuit een human security
perspectief. Voorkom dat aanpalend beleid de human security van lokale mensen
bedreigt. Voorbeeld: een geïntegreerd buitenland- en veiligheidsstrategie waarin human
security centraal staat vergt Nederlandse inzet voor een daarbij passend werkmandaat
voor het verbeteren van transparantie, aansprakelijkheid en toezicht met betrekking tot
bewapende drones.6 Inspanningen op gebied van vrede, veiligheid en ontwikkeling
moeten elkaar versterken.

4 Veiligheid in een wereld van verbindingen. Een strategische visie op het defensiebeleid, WRR, Den Haag, 2017
5 Pathways for Peace. Inclusive approaches to preventing violent conflict, World Bank, UN, Washington, 2018
6 Increasing Transparency, Oversight and Accountability of Armed Unmanned Aerial Vehicles, UNIDIR, 2017

2

•

Dring aan op vanuit human security perspectief geformuleerde doelstellingen en
resultaatindicatoren voor de tweejaarlijkse voortgangsrapportage van het geïntegreerd
beleid en pas die ook toe bij beleidsevaluaties. Betrek hierbij (meer dan voorheen)
geleerde lessen. Dit is cruciaal voor het implementeren en monitoren van een
conflictpreventieagenda die mensgericht is en human security centraal stelt.

•

Voeg op operationeel niveau, bij voorbeeld bij het militair hoofdkwartier van VN-missies
of de directie Operaties van het Ministerie van Defensie, een officier toe die lokale
human security ontwikkelingen kan monitoren en hierover rapporteert. De crux hierbij
is dat de toegevoegde officier op een gelijkwaardig niveau opereert als stafofficieren die
gaan over inlichtingen, operaties etc.

7. Nederland erkent het belang van inclusief beleid voor duurzame vrede en veiligheid. Veel
(gewapende) conflicten gaan over grieven van lokale gemeenschappen, grieven die voortkomen
uit ervaren uitsluiting, ongelijkheid en onrecht. Buitenland- en veiligheidsbeleid van overheden is
vaak te eenzijdig gericht op elites en hoofdsteden. Juist grensgebieden en gemarginaliseerde
dunbevolkte regio’s zijn kwetsbaar voor risico’s op gewapend conflict omdat de overheid afwezig
is, basisvoorzieningen ontbreken en economische ontwikkeling uitblijft.
De uitvoering van een conflictpreventieagenda moet daarom inzetten op een inclusieve
benadering. Suggesties:
•

Bevorder binnen landen rondom Europa civiele dialoogplatforms waarin ook
gemarginaliseerde bevolkingsgroepen een stem hebben en gehoord worden. Deze
dialoogplatforms kunnen ook een rol spelen bij de toetsing van beleid van
(internationale) overheden en instellingen op zijn effecten voor human security.

•

Engageer op verschillende niveaus vrouwen, jongeren, representanten van civiele
samenleving, community based organisations en private sector in platforms voor
vredesopbouw. Niet-statelijke actoren spelen een toenemende rol bij gewapende
conflicten. Deze actoren zijn vaak niet of moeilijk bereikbaar voor diplomaten of
overheidsactoren. Lokale gemeenschappen hebben het grootste belang bij
conflictpreventie, hun betrokkenheid bij het herstel van vertrouwen is cruciaal.

8. Tot slot en ten overvloede. Het voorkomen van (internationaal) conflict veronderstelt ook een
geloofwaardige inzet op ontwapening, illegale wapenhandel en regulering van controversiële
wapens. De krampachtige verdediging van de nucleaire afschrikking van de NAVO in weerwil van
een internationaal kernwapenverbod en een falend non-proliferatiebeleid steekt schril af tegen
de ambitieuze inzet voor een geïntegreerde conflictpreventieagenda. Concrete en ambitieuze
stappen op weg naar een kernwapenvrije wereld ontbreken in de Buitenland- en
Veiligheidsstrategie.

Utrecht, 21 april 2018

3