Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 725 VIII

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap 2016

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN ONDERWIJS,
CULTUUR EN WETENSCHAP (VIII)
Aangeboden 17 mei 2017

kst-34725-VIII-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

2

Gerealiseerde uitgaven van het departement verdeeld over de beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (totaal € 38.695,8)
(bedragen x € 1 miljoen)

15. Media:
1.019,5

16. Onderzoek en
wetenschapsbeleid:
1.040,1

14. Cultuur:
795,1
13. Lesgelden:
7,2
12. Tegemoetkoming
onderwijsbijdrage
en schoolkosten:
86,7

25. Emancipatie:
11,6
91−95. Overig:
243,6

1. Primair onderwijs:
10.212,5
11. Studiefinanciering:
5.828,1

9. Arbeidsmarkt en
personeelsbeleid:
208,6
8. Internationaal
beleid:
12,3

7. Wetenschappelijk
onderwijs:
4.328,2
6. Hoger beroepsonderwijs:
2.833,2

3. Voortgezet onderwijs:
7.951,0
4. Beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie:
4.118,2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

3

Gerealiseerde ontvangsten van het departement verdeeld over de beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (totaal
€ 1.318,4) (bedragen x € 1 miljoen)

1. Primair onderwijs:
32,6
Overig:
19,7
15. Media:
207,0

3. Voortgezet onderwijs:
7,9
4. Beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie:
3,3
6. Hoger beroepsonderwijs:
1,9

14. Cultuur:
2,4

13. Lesgelden:
248,5

11. Studiefinanciering:
795,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

4

INHOUDSOPGAVE
A.

B.

C.

D.

Algemeen
1. Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot
dechargeverlening
2. Leeswijzer

6

Beleidsverslag
3. Beleidsprioriteiten
4. De beleidsartikelen
Artikel 1 Primair onderwijs
Artikel 3 Voortgezet onderwijs
Artikel 4 Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Artikel 6 en 7 Hoger onderwijs
Artikel 8 Internationaal beleid
Artikel 9 Arbeidsmarkt- en personeelsbeleid
Artikel 11 Studiefinanciering
Artikel 12 Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en
schoolkosten
Artikel 13 Lesgelden
Artikel 14 Cultuur
Artikel 15 Media
Artikel 16 Onderzoek en wetenschapsbeleid
Artikel 25 Emancipatie
5. De niet-beleidsartikelen
Artikel 91 Nominaal en onvoorzien
Artikel 95 Apparaatsuitgaven
6. De bedrijfsvoeringsparagraaf

13
13
34
34
43
52
64
76
84
89

6
8

101
104
106
115
122
129
133
133
137
141

Jaarrekening
7. De departementale verantwoordingsstaat
8. De samenvattende verantwoordingsstaat agentschappen
9. Jaarverantwoording Dienst Uitvoering Onderwijs
(DUO) per 31-12-2016
10. Jaarverantwoording Nationaal Archief (NA) per 31–12
2016
11. Saldibalans per 31-12-2016
12. WNT-verantwoording 2016

150
150

Bijlagen
1. Toezichtsrelaties en Zelfstandige Bestuursorganen en
Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
2. Afgerond evaluatie en overig onderzoek
3. Externe inhuur
4. Indicatoren

187

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

152
153
163
173
184

187
196
219
221

5

Algemeen

A. ALGEMEEN
1. AANBIEDING EN DECHARGEVERLENING
Aan de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Hierbij bied ik, mede namens de Staatssecretaris, het departementale
jaarverslag van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over
het jaar 2016 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de Comptabiliteitswet
2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap decharge te verlenen over het in het
jaar 2016 gevoerde financiële beheer.
Ten behoeve van de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit
verzoek tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als
externe controleur op grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001
een rapport opgesteld. Dit rapport wordt separaat door de Algemene
Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de
bevindingen en het oordeel van de Rekenkamer met betrekking tot:
a. het gevoerde financieel en materieel beheer;
b. de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;
c. de financiële informatie in het jaarverslag;
d. de betrokken saldibalans;
e. de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering;
f.
de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.
Bij het besluit tot dechargeverlening dienen verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken te worden betrokken:
a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2016;
b. het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag
samenhangt;
c. het rapport van de Algemene Rekenkamer met betrekking tot het
onderzoek van de centrale administratie van ’s Rijks schatkist en van
het Financieel jaarverslag van het Rijk;
d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met
betrekking tot de in het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2016
opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over
2016, alsmede met betrekking tot de Saldibalans van het Rijk over
2016 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 83, derde lid,
van de Comptabiliteitswet 2001).
Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van
goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

6

Algemeen

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001
verklaart de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat
de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van ...

De Voorzitter van de Tweede Kamer,

Handtekening:

Datum:
Op grond van artikel 64, tweede lid van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling
doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001
verklaart de voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat
de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van ...

De Voorzitter van de Eerste Kamer,

Handtekening:

Datum:
Op grond van artikel 64, derde lid van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de
Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

7

Algemeen

2. LEESWIJZER
Het departementaal jaarverslag 2016 bestaat uit de volgende onderdelen:
A. Een algemeen deel
B. Het beleidsverslag
C. De jaarrekening
D. Bijlagen
De Minister van Economische Zaken is verantwoordelijk voor het groen
onderwijs.
A. Het algemeen deel bevat de aanbieding van het departementaal jaarverslag, het verzoek tot dechargeverlening en deze
leeswijzer.
Groeiparagraaf
Voor het opstellen van het departementaal jaarverslag gelden de
Rijksbegrotingsvoorschriften van de Minister van Financiën. Als gevolg
van wijzigingen in deze voorschriften zijn de volgende veranderingen in
het onderdeel Bedrijfsvoeringsparagraaf doorgevoerd ten opzichte van
jaarverslag over 2015:
• In de bedrijfsvoeringsparagraaf is een overzicht voor overschrijdingen
van rapporteringstoleranties fouten en onzekerheden toegevoegd.
• Het onderdeel frauderisico’s is komen te vervallen. De Kamer wordt
over fraude(risico’s) afzonderlijk geïnformeerd.
• De norm voor betaalgedrag is verhoogd van 90% naar 95%.
• De bedrijfsvoeringsparagraaf bevat een nieuwe paragraaf «Belangrijkste ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering». Deze
paragraaf is optioneel.
In het Wetgevingsoverleg van 26 oktober 2016 is toegezegd dat een
duidelijker verband zal worden gelegd tussen de indicatorentabel en het
beleidsverslag. In het beleidsverslag zijn de niet-financiële indicatoren en
streefwaarden overzichtelijker gekoppeld aan het beleid. Daarom staat in
elke paragraaf een tabel met daarin een selectie van de bijbehorende
indicatoren en streefwaarden. De volledige indicatorentabel is in bijlage 4
van het jaarverslag opgenomen. Daarnaast worden de indicatoren zoals
gebruikelijk nog in de artikelen verwerkt.
Informatie in het departementaal jaarverslag en andere relevante
publicaties
De begroting is in eerste instantie een financieel document. Dit heeft ook
gevolgen voor de informatie die in het jaarverslag wordt opgenomen. Het
beleidsverslag beschrijft de resultaten van de Minister en toont de
bijbehorende prestatie-indicatoren. De beleidsartikelen beschrijven de
werking en financiering van de verschillende stelsels. Voor een bredere
kwantitatieve onderbouwing verwijzen we naar de openbare website
Trends in Beeld. Onderstaand schema geeft grafisch een totaalbeeld van
welke informatie en verantwoording van het OCW-beleid gedurende een
begrotingscyclus aan de Tweede Kamer wordt gestuurd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

8

Algemeen

Schematische weergave van de informatie aan de Tweede Kamer gedurende de
begrotingscyclus
Begroting
Trends in beeld

Jaarverslag

Cultuur in beeld

Trends in beeld

Jaarwerkplan
Inspectie van het
Onderwijs

Onderwijsverslag

1e suppletoire

2e suppletoire

Prinsjesdag

Verantwoordingsdag

Actieplannen

Beleidsevaluaties
Beleidsdocumenten

Beleidsdoorlichtingen

Hieronder volgt een nadere toelichting bij het schema.
• Op Prinsjesdag ontvangt de Tweede Kamer de begroting van OCW. De
geactualiseerde kwantitatieve, niet-financiële onderbouwing van de
begroting is opgenomen op de website van Trends in Beeld. Hier laat
de Minister met behulp van cijfers zowel de voortgang op de doelen
uit de beleidsagenda zien als ook de voortgang op de in de Lerarenagenda en de sectorakkoorden po/vo geformuleerde ambities.
Daarnaast toont de website de internationale positie van het Nederlandse onderwijs- en wetenschapsstelsel.
• Aanvullend presenteert de Minister van OCW vanuit haar stelselverantwoordelijkheid nu ook een brede stelselmonitor op de website. Voor
onderwijs bevat deze monitor een dashboard van output- en outcome
indicatoren aangevuld met een wegwijzer naar actuele beleidsinformatie over het onderwijsproces. Het is ontwikkeld naar aanleiding van de
moties (Klaver c.s. en Straus/Ypma) om meer inzicht te geven in
outcome-criteria voor onderwijskwaliteit. De wegwijzer leidt u naar
belangrijke beleids- en verantwoordingsinformatie over wat er in de
diverse sectoren gebeurt om de kwaliteit van onderwijs verder te
verbeteren. Zo hopen wij u een beter overzicht te geven van de
ontwikkelingen in het brede onderwijsstelsel en op die manier de
transparantie te bevorderen.
• Eind november komt ook Cultuur in beeld uit. In deze publicatie wordt
ingegaan op de veranderingen in het Nederlandse cultuurbeleid. Deze
publicatie gaat dieper in op de gevolgen van het beleid en schetst de te
verwachten ontwikkelingen in de culturele sector. Daarbij is er
bijzondere aandacht voor de bijdrage van cultuur aan de Nederlandse
economie en werkgelegenheid, het financieel-maatschappelijk
draagvlak, publieksbereik en de financiële verhoudingen tussen
subsidieverstrekkers.
• De Inspectie van het Onderwijs heeft een belangrijke rol in het
onderwijsstelsel als toezichthouder, maar ook als leverancier van
beleidsinformatie. In het jaarwerkplan van de Inspectie van het
Onderwijs worden voorgenomen werkzaamheden gepresenteerd aan
de Tweede Kamer.
• Gedurende het jaar wordt de Tweede Kamer geïnformeerd over de
begrotingsuitvoering door middel van de eerste suppletoire begroting
(Voorjaarsnota) en de tweede suppletoire begroting (Najaarsnota).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

9

Algemeen

•

•

Ook worden gedurende het jaar allerlei beleidsdocumenten zoals
actieplannen, beleidsdocumenten, beleidsevaluaties, beleidsdoorlichtingen naar de Tweede Kamer gestuurd. Wetsvoorstellen worden ter
behandeling aangeboden en AMvB’s worden voorgehangen. Over
verschillende beleidsterreinen worden brieven naar de Tweede Kamer
gestuurd, onder andere ter nadere uitwerking van de beleidsagenda en
de begroting. Hierover vindt vaak separaat overleg met het parlement
plaats. De actieplannen geven voor de verschillende beleidsterreinen
een beeld van het beleid. Beleidsdoorlichtingen en andere evaluaties
verschaffen inzicht in de effectiviteit van beleid. Gedurende het jaar
wordt ook de website OCW in Cijfers bijgehouden. Deze website geeft
met behulp van cijfers, kengetallen en thema-analyses een zo
compleet mogelijk beeld van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap.
De derde woensdag in mei is verantwoordingsdag. De Tweede Kamer
ontvangt dan het jaarverslag van OCW. De voortgang op de doelen en
ambities uit de beleidsagenda, de lerarenagenda en de sectorakkoorden verschijnen geactualiseerd op de website www.trendsinbeeldocw.nl. Ook wordt het Onderwijsverslag aan de Tweede Kamer toegestuurd. Daarin wordt uitgebreid stilgestaan bij de staat van het
onderwijs.

B. Het beleidsverslag kent de volgende elementen:
1.
2.
3.
4.

Beleidsverslag
De beleidsartikelen
De niet-beleidsartikelen
Bedrijfsvoeringparagraaf

1. Beleidsverslag
In het beleidsverslag kijken we terug op de activiteiten in 2016. Daarbij
wordt per beleidsterrein aangegeven welke stappen zijn gezet met daarbij
de relevante indicatoren. Daarnaast is een tabel met de gerealiseerde
beleidsdoorlichtingen opgenomen en een overzicht van de risicoregelingen.
In het beleidsverslag is tevens aandacht besteed aan het zogenoemde
focusonderwerp; onderwerp waaraan op verzoek van de Tweede Kamer
aandacht wordt besteed in de jaarverslagen en in de Verantwoordingsbrief van de Minister-President. Dit jaar heeft de Tweede Kamer als
focusonderwerp de kwaliteit van de beleidsdoorlichtingen benoemd (zie
onder de tabel met gerealiseerde beleidsdoorlichtingen).
Daarnaast zijn door de Vaste Kamercommissie van OCW nog enkele
specifieke focusonderwerpen benoemd, dit zijn het Vervangingsfonds, het
Participatiefonds (zie paragraaf 1.2) en de toetsing van de kwaliteit van de
beleidsdoorlichtingen met name van de doorlichting «Prestaties van
leerlingen en studenten omhoog» (zie onder de tabel met de belangrijkste
conclusies beleidsdoorlichtingen).
2. De beleidsartikelen
De beleidsartikelen bestaan uit de volgende onderdelen:
• Een algemene doelstelling met een toelichting daarop.
• Een passage gewijd aan de verantwoordelijkheid van de Minister.
• De beleidsconclusies.
• De tabel budgettaire gevolgen van beleid.
• Een toelichting op de financiële instrumenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

10

Algemeen

Tabel budgettaire gevolgen van beleid
De tabel budgettaire gevolgen van beleid bevat een vaste indeling naar
soorten financiële instrumenten volgens de Rijksbegrotingsvoorschriften.
Relatie verplichtingen versus uitgaven
In de tabel budgettaire gevolgen van beleid vindt u naast de uitgaven en
de ontvangstenmutaties ook verplichtingenmutaties. Bij de verplichtingen
wordt ook aangegeven welk deel garantieverplichtingen betreft. Het gaat
hier met name om zogenaamde garanties voor her- en nieuwbouw in het
onderwijs in het kader van schatkistbankieren en kredietgaranties/
verzekeringen in de cultuursector. In verband met een herziening van de
afspraken tussen de Ministeries van Financiën en OCW staat OCW vanaf
2012 tevens garant voor de rekening courantlimieten die instellingen
aanhouden bij het Ministerie van Financiën. Bij kredietgaranties/
verzekeringen moet gedacht worden aan een indemniteitsregeling voor
kunstvoorwerpen die op uitleenbasis in een Nederlands museum zijn
tentoongesteld.
Toelichting financiële instrumenten
In de toelichting op de financiële instrumenten zoals opgenomen in de
tabel budgettaire gevolgen van beleid worden de voornaamste verschillen
verklaard tussen de oorspronkelijke begroting en de realisatie. De
kasuitgaven zijn voor deze toelichting leidend. In het algemeen is er in de
begroting sprake van een vaste verhouding tussen de verplichtingen en
uitgaven die gerelateerd is aan het bekostigingsmoment voor scholen/
instellingen. Er geldt daarom alleen een aanvullende, aparte toelichting
voor de verplichtingmutaties als er sprake is van een opmerkelijk verschil
met de uitgavenmutaties. Hiervoor wordt het procentuele realisatieverschil bij de verplichtingen vergeleken met het procentuele realisatieverschil bij de uitgaven. En als het verschil tussen deze percentages meer
dan 10 bedraagt, dan worden de verplichtingenmutaties apart toegelicht.
In de toelichting op de financiële instrumenten wordt daarnaast toegelicht
waarvoor de instrumenten bedoeld waren. Hierbij wordt aangesloten bij
de toelichting uit de begroting. Indien relevant wordt op bondige wijze
ingegaan op verschillen tussen de budgettaire raming en de realisatie in
het verslagjaar. Voor de toe te lichten instrumenten wordt een keuze
gemaakt op basis van financieel belang en/of politieke relevantie. Als
norm voor financieel belang geldt de voorgeschreven staffel uit de
Rijksbegrotingsvoorschriften.
3. De niet-beleidsartikelen
Er zijn twee zogenaamde niet-beleidsartikelen:
• Artikel 91 Nominaal en onvoorzien;
• Artikel 95 Apparaatsgaven.
Op artikel 91 (Nominaal en onvoorzien) wordt een overzicht gegeven van
de verdelingen van tijdelijk geparkeerde middelen, zoals de loon- en
prijsbijstelling.
Op artikel 95 worden de apparaatsuitgaven van het kerndepartement, de
apparaatskosten van de inspecties en adviesraden, batenlastenagentschappen en een aantal ZBO’s en RWT’s verantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

11

Algemeen

4. Bedrijfsvoeringparagraaf
In de bedrijfsvoeringparagraaf wordt verslag gedaan over de bedrijfsvoering. De paragraaf bevat tevens de mededeling bedrijfsvoering. Deze
heeft betrekking op het financieel- en materieel beheer en de daarvoor
bijgehouden administraties.
C. Jaarrekening
De jaarrekening bevat de departementale verantwoordingsstaat, de
samenvattende verantwoordingsstaat van de baten-lastenagentschappen,
de jaarverantwoording van de baten-lastenagentschappen Dienst
Uitvoering Onderwijs (DUO) en het Nationaal Archief (NA), de saldibalans
en de publicatie WNT-verantwoording.
D. Bijlagen
De volgende bijlagen zijn opgenomen:
1. Toezichtsrelaties ZBO’s en RWT’s
2. Evaluatie en overig onderzoek
3. Externe inhuur
4. Indicatorentabel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

12

Beleidsverslag

B. BELEIDSVERSLAG
3. Beleidsprioriteiten over 2016
Inleiding
Het jaar 2016 stond in het teken van de uitvoering van de plannen die in
deze kabinetsperiode zijn gestart en van het Nederlandse voorzitterschap
van de Raad van de Europese Unie. De resultaten van het
EU-voorzitterschap hebben we gebundeld opgenomen in deze inleiding.
Werk in uitvoering
Het onderwijs in Nederland staat er goed voor. Elke dag halen leraren,
schoolleiders en bestuurders het beste uit alle leerlingen. De OESO
(Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) bracht
vorig jaar een uitgebreide review uit en deelde onze constatering: het
Nederlandse onderwijs is volgens de meeste OESO-indicatoren sterk en
presteert op veel gebieden bovengemiddeld. In diverse rapportages
hebben we de Tweede Kamer geïnformeerd over de voortgang op
specifieke onderdelen. Zo blijkt uit de voortgangsrapportage sectorakkoorden dat vooruitgang geboekt is op het gebied van uitdagend
onderwijs en maatwerk. Het bevorderen van professionalisering en een
verbetercultuur heeft wel extra inzet nodig. De voortgangsrapportage
Lerarenagenda concludeert dat de lerarenopleidingen op orde zijn, maar
ook dat het in de beroepspraktijk aanleren van differentiatievaardigheden
weerbarstig blijkt. Startende leraren krijgen meer begeleiding, ondanks
dat vallen zij nog teveel uit. Uit de voortgangsrapportage regeldruk blijkt
dat er een groeiend bewustzijn en breed draagvlak aanwezig is om
regeldruk binnen de school te agenderen. Daarnaast is een aanpak
opgesteld om nieuwe regeldruk te voorkomen.
In het mbo is hard gewerkt aan kwaliteit en toegankelijkheid. Scholen
krijgen middelen om financiële ondersteuning te bieden aan minder
daadkrachtige ouders voor schoolkosten en minderjarige mbo-studenten
hebben sinds 1 januari 2017 ook de beschikking over een ov-kaart. We
hebben de Gelijke Kansen Alliantie gelanceerd om gelijke kansen in het
onderwijs te bevorderen. Het wetsvoorstel «meer ruimte voor nieuwe
scholen» schept voor het po en vo onder andere meer ruimte om op basis
van een onderwijsconcept een school te stichten. Het voorstel is
afgelopen jaar met ouders, leraren en bestuurders besproken tijdens
regionale bijeenkomsten en een landelijke conferentie. De hoofdlijnen van
een nieuw macrodoelmatigheidsbeleid in het ho hebben we in een brief
naar de Tweede Kamer gestuurd. Naast de bestaande systematiek voor
het starten van nieuwe opleidingen zal periodiek een analyse worden
gemaakt van het bestaande aanbod en creëren we meer vrijheid voor het
starten van nieuwe opleidingen.
Ook op andere beleidsterreinen is in 2016 veel gebeurd. Op tal van
onderwerpen uit de Wetenschapsvisie 2025 is vooruitgang geboekt. In de
wetenschap worden topprestaties bereikt met een gemiddeld niveau van
publieke middelen, de kwaliteit van onderzoekers en wetenschapsgebieden is hoog. De Nobelprijs voor de Scheikunde voor hoogleraar Ben
Feringa is daar een prachtig voorbeeld van. Prinsjesdag 2016 zijn de
subsidiebesluiten voor de culturele basisinfrastructuur 2017–2020 bekend
gemaakt. Met de aankoop van de huwelijksportretten van Marten
Soolmans en Oopjen Coppit is belangrijk erfgoed voor de toekomst
veiliggesteld. Met de oprichting van de Regionale Publieke Omroep is een
stap gezet de regionale omroepsector slagvaardiger te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

13

Beleidsverslag

EU-voorzitterschap
Het eerste half jaar van 2016 was Nederland voorzitter van de Raad van de
Europese Unie en daarmee trekker van relevante en actuele Europese
thema’s. Een groot aantal voorzitterschapsevenementen heeft bijgedragen
aan mooie resultaten op de OCW-beleidsterreinen tijdens het
EU-voorzitterschap. De Onderwijs, Jeugd, Cultuur en Sport Raad heeft
gedebatteerd over vaardigheden op het gebied van hoger onderwijs en de
aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt. Dit heeft bijgedragen
aan de EU-Vaardighedenstrategie, die in juni 2016 is gepubliceerd door de
Europese Commissie. In 2017 zal nog een mededeling over modernisering
hoger onderwijs verschijnen. Verder heeft de Raad gesproken over de
uitdagingen om vluchtelingen via burgerschaps- en taalonderwijs
vaardigheden te laten ontwikkelen. Daarnaast is tijdens een gezamenlijke
bijeenkomst met de Europese Ministers van Onderwijs en Jeugd overlegd
over het tegengaan van radicalisering via onderwijs.
Op het gebied van onderzoek en wetenschap heeft de Raad voor
Concurrentievermogen diverse Raadsconclusies vastgesteld. We hebben
belangrijke resultaten behaald voor het vrij verkeer van kennis (de
zogenaamde vijfde vrijheid), met afspraken over open toegang tot
onderzoekspublicaties, optimaal hergebruik van onderzoeksdata in Europa
en aanpassing van de beoordeling en waardering van wetenschappers
(«open science»). Daarnaast is het belang van investeringen in onderzoek
en innovatie onderschreven om in de toekomst groei te bereiken.
Benadrukt is dat regelgeving onderzoeks- en innovatievriendelijk moet zijn
voor een goed vestigings- en investeringsklimaat. Op het terrein van
cultuur is hernieuwde politieke richting gegeven aan Europeana, het
Europees platform voor digitaal erfgoed. In de Raad is een beleidsdebat
georganiseerd over het voorstel voor de herziening van de EU-richtlijn
voor Audiovisuele Mediadiensten. Hierin is bijzondere aandacht voor de
promotie van grensoverschrijdende distributie van Europese audiovisuele
werken. Tot slot is op het gebied van emancipatie met de aanname van
Raadsconclusies bijgedragen aan een meer integrale visie op de thema’s
gender- en LHBTI-gelijkheid. Het is voor het eerst dat EU-lidstaten zich
gezamenlijk politiek hebben uitgesproken over lesbische vrouwen,
homoseksuele mannen, biseksuele mannen en vrouwen, transgender en
intersekse personen (LHBTI) binnen de EU.
Leeswijzer beleidsverslag
In dit beleidsverslag zullen wij per beleidsterrein schetsen welke stappen
dit begrotingsjaar zijn gezet. We beginnen met het onderwijs en gaan
daarna in op studiefinanciering, wetenschap, cultuur, media, emancipatie
en Caribisch Nederland. Op verzoek van de Tweede Kamer hebben we de
niet-financiële indicatoren en streefwaarden overzichtelijker gekoppeld
aan het beleid. Daarom staat in elke paragraaf een tabel met daarin een
selectie van de bijbehorende indicatoren en streefwaarden, onder meer
rekening houdend met een breed beeld over de sectoren. De volledige
indicatorentabel is te vinden in bijlage nr. 4 en op Trends in Beeld.
Hiermee monitoren en registreren we de voortgang op een aantal
belangrijke (niet-financiële) streefdoelen van de begroting 2016. Daarnaast
wordt hier op een overzichtelijke wijze een totaalbeeld gegeven van de
landelijke prestaties van onze beleidsterreinen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

14

Beleidsverslag

1. Onderwijs
Samen met alle partners werken we aan de vier doelstellingen van deze
kabinetsperiode:
1. Ambitieus onderwijs dat alle leerlingen en studenten uitdaagt;
2. Scholen en instellingen werken met goed opgeleide en vakkundige
leraren, docenten en schoolleiders, die samen zorgen voor een veilig
en ambitieus leerklimaat;
3. Scholen en instellingen maken resultaten inzichtelijk en worden
aangesproken op hun prestaties;
4. Aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt verbeteren.
1.1 Ambitieus onderwijs dat alle leerlingen en studenten uitdaagt
Tabel: Ambitieus onderwijs dat alle leerlingen en studenten uitdaagt
Doelstelling/indicator

Sector

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
(jaartal)

2014–2015

2014–2015

2015–2016

2020

po

0,07%

0,07%

0,08%

0%

vo

0,17%

0,17%

0,19%

0%

mbo

2008

2014

2015

Niveau 1: 66%

73%

72%

Hoger

Niveau 2: 62%

78%

70%

Hoger

Niveau 3: 63%

73%

70%

Hoger

Niveau 4: 65%

72%

71%

Hoger

Totaal: 64%

73%

70%

Hoger

2010–2011

2014–2015

2015–2016

2

hbo: 65,7%

60,5%

61,0%

wo: 57,3%

72,8%

74,0%

2010–2011

2014–2015

2015–2016

hbo: 27,9%

27,8%

26,7%

wo: 18,8%

15,9%

16,1%

Aandeel thuiszittende leerlingen dat drie of meer
maanden thuis zit zonder passend onderwijsaanbod

Percentage mbo-deelnemers per niveau dat met
diploma de instelling verlaat, jaarresultaat per niveau

Bachelor studiesucces (n+1) van herinschrijvers na het
eerste jaar1

Uitval in het eerste jaar1

ho

ho

3

1

De cijfers kunnen iets afwijken van eerder gepubliceerde cijfers, vanwege mutaties in de onderliggende dataset.
Hier geen landelijk streefdoel omdat er prestatieafspraken per instelling zijn gemaakt. In november 2016 heeft de eindbeoordeling van de prestatieafspraken in het hoger onderwijs plaatsgevonden. Zie voor meer informatie over de eindbeoordeling de Tweede Kamer-brief van 17 november
2016 en voor meer informatie over de voortgang van het proces van profilering en kwaliteitsverbetering in het hoger onderwijs en onderzoek de
stelselrapportage 2016.
3
Basis-, tussen- en streefwaarde zijn veranderd t.o.v. Begroting 2016 ten gevolge van een andere meetmethode (zie ook Jaarverslag 2015 en
Begroting 2017).
2

Eén van onze doelen voor deze kabinetsperiode is dat leerlingen zo goed
mogelijk worden uitgedaagd om zich optimaal te ontwikkelen. Het beeld
van de indicatoren laat zien dat er nog uitdagingen zijn. Zorgen waren er
afgelopen jaar over de kansenongelijkheid in het onderwijs. Elke leerling
moet, ongeacht afkomst, zijn of haar talenten maximaal kunnen
ontplooien. In de 20e eeuw is goed onderwijs breed toegankelijk gemaakt.
Deze ontwikkeling en uitgangspositie zijn echter niet vanzelfsprekend. De
Inspectie van het Onderwijs constateerde in het onderwijsverslag van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

15

Beleidsverslag

2014–2015 dat de onderwijskansen van kinderen van lager en hoger
opgeleide ouders verder uit elkaar lopen. Op 31 oktober 2016 is daarom
een actieplan naar de Tweede Kamer gestuurd en een Gelijke Kansen
Alliantie gelanceerd. We richten ons daarbij op soepele overgangen,
stimulerend onderwijs en sterke netwerken. Met name voor soepele
overgangen hebben we besloten extra middelen uit te trekken. Tegelijkertijd zijn in 2016 al stappen gezet. Naast alle inspanningen om de
overgang tussen po en vo verder te verbeteren door de implementatie
van de eindtoets PO, is een plan van aanpak brede brugklassen gelanceerd en een doorstroomrecht voor vmbo-ers die naar de havo willen
doorstromen. Voor mbo-instellingen met veel stapelaars hebben we extra
middelen beschikbaar gesteld en de wet voor het toelatingsrecht is
aangenomen. Ook hebben we het ondersteuningstraject voor de pabo om
de instroom en diversiteit te stimuleren geïntensiveerd en verlengd. We
zijn gestart met de voorbereiding van een extra ondersteuningsaanpak
mbo-pabo in een grootstedelijke context voor studenten die we nu
onvoldoende bereiken. Ook zetten we fors in op het verhogen van het
studiesucces van mbo-gediplomeerden in het hbo. In december 2016 zijn
ruim 300 mbo- en hbo-studenten en 80 docenten geworven om samen in
het OCW StudentLab voorstellen te ontwikkelen voor een betere
aansluiting. Tot slot is besloten om vanaf 2017 extra middelen beschikbaar
te stellen voor programma’s die (getrainde) studenten als rolmodellen
inzetten en zo bijdragen aan kansengelijkheid in de doorstroom
vo/mbo-ho en studiesucces.
Sinds de start van het plan van aanpak Toptalenten 2014–2018 peilen we
periodiek hoe de maatregelen in de praktijk worden ervaren. Het beeld
van februari 2016 is positief: scholen en docenten geven meer speciale
aandacht aan toptalenten en leerlingen zijn tevreden over de mate waarin
ze worden uitgedaagd. Afgelopen jaar is de door ICLON en RUG ontwikkelde toolbox beschikbaar gekomen, als hulpmiddel voor een praktische
aanpak van differentiatie in de klas. Ook zijn de eerste cum laude
diploma’s uitgereikt aan ruim 3.300 leerlingen van het vmbo, de havo en
het vwo. Het aantal scholen waar het mogelijk is vakken op een hoger
niveau te volgen is in 2016 verder toegenomen, evenals het aantal
scholen waar versneld vwo gevolgd kan worden. Goed nieuws is ook dat
de doelstelling om het aantal vsv’ers te verminderen is behaald en dat het
aantal zittenblijvers in het primair onderwijs verder is gedaald. Daarbij is
wel de kanttekening te maken dat deze daling niet optreedt bij het aandeel
leerlingen in leerjaar 3 dat vertraging heeft opgelopen. Daarom hebben
we samen met de PO-Raad een brochure ontwikkeld met handreikingen
en voorbeelden voor scholen bij het herijken van de werkwijze rond de
doorstroom van kleuters. In het vo konden scholen vorig jaar voor de
tweede keer subsidie aanvragen voor een zomerschool. Bovendien is de
regeling op verzoek van het veld uitgebreid, zodat ook programma’s die in
de meivakantie starten in aanmerking komen (lentescholen). De cijfers
over het aandeel thuiszitters in het po en vo laten niet de gewenste daling
zien. Om gemeenten en onderwijsveld te stimuleren een extra stap te
zetten, hebben we met de Ministeries van VWS en V&J, de VNG, PO-Raad
en VO-raad in juni 2016 het Thuiszitterspact gesloten.
In het mbo is de afgelopen vier jaar hard gewerkt aan kwaliteit en
toegankelijkheid. De basis is op orde en van de focus op vakmanschap
worden nu de resultaten zichtbaar. Studenten zijn meer tevreden, zoals de
laatste JOB-monitor laat zien en studenten krijgen ook beter onderwijs.
Doordat we opleidingen hebben ingekort en keuzedelen hebben
ingevoerd, worden studenten meer uitgedaagd. Met de kwaliteitsaf-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

16

Beleidsverslag

spraken hebben we middelen beschikbaar gesteld om extra te investeren
in professionalisering, beroepspraktijkvorming, excellentie en studiesucces. Instellingen werken intensief samen met het bedrijfsleven. Via
cofinanciering zijn nu al meer dan 80 intensieve samenwerkingsverbanden opgezet, waaronder 65 via het Regionaal Investeringsfonds zoals
Centra voor innovatief vakmanschap. Verder krijgen scholen meer geld
om minder daadkrachtige ouders een financiële ondersteuning te bieden
voor schoolkosten en beschikken minderjarige studenten per 1 januari
2017 over een ov-kaart.
In 2015 en 2016 zijn meer asielzoekerskinderen het primair en voortgezet
onderwijs ingestroomd dan in de jaren daarvoor. Omdat de systematiek
van aanvullende bekostiging onvoldoende aansloot op de toegenomen
instroom, heeft in 2016 tijdelijk maatwerkbekostiging op aanvraag
plaatsgevonden. Deze maatwerkbekostiging is voor het po per 1 augustus
2016 en voor het vo per 1 januari 2017 verwerkt in de regelgeving.
Daarmee wordt voorzien in een vast bedrag per asielzoekerskind per
kwartaal. Daarnaast ontvangen po-scholen vanaf 1 augustus 2016 ook
voor het tweede verblijfsjaar van asielzoekerskinderen bekostiging, zoals
ook in het vo geldt.
Om te bepalen wat leerlingen in de toekomst moeten leren in het po en
vo, is twee jaar geleden een brede maatschappelijke dialoog gestart. Op
23 januari 2016 heeft het Platform Onderwijs 2032 de opbrengsten van
deze dialoog gepresenteerd in een advies. Naar aanleiding van het
eindadvies is een uitgebreide beleidsreactie opgesteld, met een voorstel
voor het vervolgtraject. Tijdens het hoofdlijnendebat in de Tweede Kamer
bleken twijfels te bestaan over het draagvlak bij en de betrokkenheid van
leraren voor dit advies. Daarom is een extra verdiepingsfase ingelast.
Onder regie van de Onderwijscoöperatie is een dialoog onder leraren over
curriculumherziening in het po en vo en de betrokkenheid van leraren
georganiseerd. Parallel daaraan werd door de regiegroep samen met het
onderwijsveld een inhoudelijke verdieping van het advies gestart. Daarin
stond de vraag centraal wat het advies concreet betekent voor de
onderwijspraktijk. Inmiddels hebben we de opbrengsten van beide
verdiepingstrajecten ontvangen. Uit deze verdiepingsfase bleek dat alle
betrokken partijen de ambitie delen om door te gaan met de herziening
van het landelijke curriculum. Daarnaast moeten leraren een stevigere rol
krijgen in de uitwerking van het curriculum en moeten vakdisciplines
behouden blijven. Een plan van aanpak hebben we naar de Tweede Kamer
verzonden.
In december 2016 hebben de Landelijke Studentenvakbond, het Interstedelijk Studentenoverleg, de Vereniging Hogescholen en de Vereniging van
Universiteiten een Gemeenschappelijke Agenda aangeboden om te
blijven werken aan en te investeren in een aantal belangrijke kernambities
voor het hoger onderwijs. De door de vier partijen benoemde kernambities zijn: intensiever en kleinschalig onderwijs, meer en betere
begeleiding van studenten, inzet op talentontwikkeling binnen en buiten
de studie, passende en goede onderwijsfaciliteiten, én verdere professionalisering van docenten. De hogescholen en universiteiten zullen in
dialoog met studenten en docenten deze kernambities uitwerken in
concrete plannen. Om het digitaal uitwisselen, hergebruik en samen
ontwikkelen van leermateriaal te stimuleren zijn 12 universiteiten en
enkele hogescholen samen met SURF en OCW het programma «Open en
Verbonden Hoger Onderwijs» begonnen. Doel is het stimuleren van een
open cultuur waarin uitwisseling de norm is, evenals het opzetten van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

17

Beleidsverslag

passende ondersteuning van docenten en een adequate infrastructuur.
Ten slotte zijn in 2016 drie pilots gestart met werkplaatsen onderwijsonderzoek in het primair onderwijs in Utrecht, Amsterdam en Tilburg om de
impact van onderwijsonderzoek op de onderwijspraktijk te versterken.
1.2 Scholen en instellingen werken met goed opgeleide en
vakkundige leraren, docenten en schoolleiders, die samen zorgen
voor een veilig en ambitieus leerklimaat
Tabel: Scholen en instellingen werken met goed opgeleide en professionele leraren en schoolleiders die samen zorgen voor een veilig
en ambitieus leerklimaat
Doelstelling/indicator

Sector

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

2013

2015

2016

2020

po

85%

84%

2

100%

vo

76%

64%

67%

100%

2013

2015

2016

2020

po

56%

56%

4

100%

vo

34%

34%

33%

100%

2014

2015

2016

2020

po

62%

57%

74%

100%

vo

63%

63%

68%

100%

Aandeel leraren dat de algemeen didactische vaardigheden
beheerst1

Aandeel leraren dat de differentiatie vaardigheden beheerst3

Aandeel leraren dat deelneemt aan peer review5

Realisatie Streefwaarde
2016
(jaartal)

1
Meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. De basiswaarde, realisatiewaarden en streefwaarde
betreft de leraren met ten minste 3 jaar ervaring. In het lopend schooljaar 16–17 is sprake van een aangepast kader. Gezien de grote wijzigingen in
methode zal worden gekeken naar alternatieve indicatoren bij de volgende begroting.
2
In het basisonderwijs is er een verandering geweest van de categorie minder dan 3 jaar ervaring naar minder dan 4 jaar ervaring. De omvang van
de steekproef 15–16 in het basisonderwijs is t.o.v. 14–15 i.v.m. toezichtplanning gereduceerd, daardoor heeft de nauwkeurigheid van de cijfers naar
ervaringscategorie grotere marges gekregen. Op aanraden van de Inspectie worden de nieuwe cijfers van po niet vergeleken met de oude in de
tabel.
3
Meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. De basiswaarde, realisatiewaarden en streefwaarde
betreft de leraren met tenminste 10 jaar ervaring. In het lopend schooljaar 16–17 is sprake van een aangepast kader. Gezien de grote wijzigingen in
methode zal worden gekeken naar alternatieve indicatoren bij de volgende begroting.
4
De omvang van de steekproef 15–16 in het basisonderwijs is t.o.v. 14–15 i.v.m. toezichtplanning gereduceerd, daardoor heeft de nauwkeurigheid
van de cijfers naar ervaringscategorie grotere marges gekregen. Op aanraden van de Inspectie worden de nieuwe cijfers van po niet vergeleken met
de oude in de tabel.
5
De meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. Omdat er sprake is van een nieuwe bron kan er geen
betrouwbare vergelijking worden gemaakt met de vorige metingen.

Wij hebben hoge ambities geformuleerd rond de professionalisering van
leraren, besturen en schoolleiders. Een voorwaarde om dit duurzaam
vorm te geven, is professioneel HRM-beleid op bestuurs- en op schoolniveau. In de voortgangsrapportage sectorakkoorden funderend onderwijs
zien we in 2016 positieve resultaten op een aantal onderdelen: meer
startende leraren worden begeleid, het aandeel onbevoegd gegeven
lessen is lager en meer schoolleiders zijn geregistreerd in het Schoolleidersregister. Tegelijkertijd is nog verbetering mogelijk ten aanzien van de
beheersing van didactische en differentiatievaardigheden van docenten.
Daarnaast is op het gebied van kwaliteitszorg, zoals blijkt uit de indicator
over deelname aan peer review, op school- en bestuursniveau in het po
winst te behalen en blijft de doorwerking van het opbrengstgericht
werken in het vo een aandachtspunt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

18

Beleidsverslag

Om het beroep van leraar te versterken is in nauwe samenwerking met de
Onderwijscoöperatie het wetsvoorstel lerarenregister opgesteld en
inmiddels aangenomen. Het aantal ingeschreven leraren in dit vrijwillige
register blijft toenemen: op dit moment zijn 70.000 leraren ingeschreven.
Eind november 2016 is de derde voortgangsrapportage Lerarenagenda
naar de Tweede Kamer gestuurd. Uit de voortgangsrapportage blijkt dat
de studenttevredenheid bij alle lerarenopleidingen toeneemt. Daarnaast
zijn er meer mannelijke PABO-studenten. Wij werken nog aan een
versterking van de samenwerking tussen lerarenopleidingen en scholen in
alle fases van de loopbaan van de leraren. Leraren hebben meer ontwikkelmogelijkheden gekregen, maar het carrièreperspectief blijft nog achter.
Bij de voortgangsrapportage hebben we ook het onderzoek meegestuurd
naar de Tweede Kamer dat is uitgevoerd naar de carrièreperspectieven
van leraren in het kader van de functiemix po en vo.
In lijn met het Regeerakkoord hebben wij gewerkt aan de modernisering
van het Vervangings- en het Participatiefonds. Binnen het Vervangingsfonds is gekeken hoe de vereveningssystematiek kan worden gemoderniseerd. In 2016 kiezen steeds meer schoolbesturen (36 procent) voor het
eigen-risicodragerschap, waardoor zij zelf de financiële risico’s voor de
vervanging van zieke leerkrachten dragen. Tevens kiezen steeds meer
schoolbesturen voor een vorm van samenwerking. Het nut en de
noodzaak van het Vervangingsfonds staat door deze ontwikkeling ter
discussie. Hierover wordt nauw overleg gevoerd met de sociale partners.
Na jaren van verhoogde instroom in het Participatiefonds is de instroom
in 2016 lager. Afgelopen jaar zijn verschillende moderniseringsrichtingen
verkend; deze worden in 2017 verder uitgewerkt.
1.3 Scholen en instellingen maken resultaten inzichtelijk en
worden aangesproken op hun prestaties
Tabel: Scholen en instellingen maken resultaten inzichtelijk en worden aangesproken op hun prestaties
Doelstelling/indicator

Sector

Aandeel (zeer) zwakke scholen dat zich binnen een jaar
verbetert

po

Aandeel (zeer) zwakke afdelingen dat zich binnen de gestelde vo
termijn verbetert

Aantal voortijdig schoolverlaters

1

vo/mbo

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
(jaartal)

2012–2013

2013–2014

2014–2015

2017–2018

27%

22%

36%

100%

2011–2012

2012–2013

2013–2014

2020

72%

75%

1

67%

100%

2009

2013–2014

2015–2016

2015–2016

41.800

25.622

22.948

25.000

Deze waarde is aangepast ten opzichte van het jaarverslag 2015 van 74% naar 75%

Een positieve ontwikkeling is dat er minder (zeer) zwakke scholen zijn in
het primair en voortgezet onderwijs. Het aantal (zeer) zwakke scholen is
ten opzichte van 2011 gehalveerd en is nu op het laagste niveau ooit. Het
aantal scholen in het po dat zich binnen een jaar verbetert is toegenomen.
Het aantal zwakke afdelingen in het vo dat zich binnen de gestelde termijn
verbetert is gedaald. Het aantal scholen dat zich excellent mag noemen, is
gestegen van 53 in 2012 tot 130 in 2015. Verder is de doelstelling van
25.000 bij de indicator aantal vsv’ers in 2016 behaald en is de wet voor het
toelatingsrecht aangenomen zodat er voor iedereen een plek in het mbo
is. Afgelopen jaar hebben wij ook gewerkt aan de vereenvoudiging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

19

Beleidsverslag

bekostiging in het primair en voortgezet onderwijs. De modernisering van
de bekostiging in het po zit nog in een verkennende fase, waarbij het
grote herverdeeleffect een belangrijk zorgpunt is. Voor het vo hebben wij
na een internetconsultatie en gesprekken met het veld geconstateerd dat
het vereenvoudigde bekostigingsmodel nog verfijning vraagt, onder
andere op de onderdelen leerlingendaling en de overgangsregeling.
Hierover hebben wij de Tweede Kamer in een brief geïnformeerd. De
schoolbesturen en -leiders hebben tijdens de gesprekken aangegeven dat
het nieuwe model er niet toe mag leiden dat een breed onderwijsaanbod
in de regio niet langer kan worden geborgd. Specifiek is hierbij de zorg
uitgesproken over het aanbod van het (technisch) vmbo. Hierover heeft de
Onderwijsraad inmiddels advies uitgebracht.
In onze transparantiebrief hebben we aangegeven dat openbaar
beschikbare informatie nog te weinig de basis vormt voor een gerichte
schoolkeuze van ouders en leerlingen, voor gesprekken tussen alle
betrokkenen over de onderwijskwaliteit en voor kwaliteitsbenchmarking
door scholen zelf. Om dit te verbeteren is «Scholen op de kaart» beter
vindbaar gemaakt en heeft DUO een app ontwikkeld waarmee data
eenvoudig en gebruiksvriendelijk benaderd kunnen worden. Verder
hebben wij de eerste dag voor open onderwijsdata georganiseerd.
Ontwikkelaars zijn hierna aan de slag gegaan om een prototype app te
ontwikkelen die antwoord geeft op de vragen van ouders, leerlingen,
medezeggenschapsraden, leraren en schoolleiders. In de app worden
gegevens over het onderwijs gecombineerd met meningen van ouders en
leerlingen.
Het nieuwe toezicht is opgenomen in de wijziging in de Wet op het
Onderwijstoezicht die per 1 juli 2017 zal ingaan. Deze wijziging komt voort
uit het initiatiefwetsvoorstel van de Tweede Kamer dat in maart 2016 in de
Eerste Kamer is aanvaard. Afgelopen november heeft de eindbeoordeling
van de prestatieafspraken in het hoger onderwijs plaatsgevonden. Deze
afspraken uit 2012 gingen over onderwijskwaliteit en studiesucces,
profilering en valorisatie. Alle universiteiten en bijna alle hogescholen
hebben de afgesproken doelen op onderwijskwaliteit en studiesucces in
voldoende mate behaald. Voor hogescholen bleek het lastig om zowel de
kwaliteit van de opleiding te verbeteren, als het studiesucces te verhogen
én de toegankelijkheid van de opleiding te vergroten. De prestatieafspraken zijn een experiment waarvan wij willen en moeten leren, vooral
ook met het oog op de vormgeving van kwaliteitsafspraken vanaf 2018.
Een onafhankelijke evaluatiecommissie heeft daarover dit voorjaar een
rapport uitgebracht.
Een bestuurskrachtige instelling wordt gekenmerkt door een professioneel
samenspel tussen het college van bestuur, de raad van toezicht en
medezeggenschap. De Wet versterking van de bestuurskracht draagt bij
aan een gezonde bestuurscultuur in het onderwijs. In de wet, die sinds
1 januari 2017 voor een groot deel van kracht is geworden, zijn de rol en
verantwoordelijkheid van bestuur en toezicht, én van docenten en
studenten beschreven. Verder is in december 2016 een nieuw accreditatiekader in werking getreden waarin ho-instellingen meer autonomie krijgen.
Doordat er minder tijd gemoeid is met het opstellen van rapportages,
kunnen docenten zich meer richten op het verbeteren van het onderwijs.
Het nieuwe kader is onderdeel van het plan om de kwaliteitstoetsing in
het ho te verbeteren. Inmiddels is ook het wetsvoorstel Accreditatie op
maat aan de Tweede Kamer verzonden. Daarnaast is voorgenomen om
een experiment te starten waarbij zes instellingen een lichtere kwaliteits-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

20

Beleidsverslag

toetsing van opleidingen ondergaan. De experimenteer-AMvB is in
december 2016 voorgelegd voor openbare internetconsultatie.
1.4 Aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt verbeteren
Tabel: Aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt verbeteren
Doelstelling/indicator

Sector

Aandeel leerlingen in de beroepsgerichte leerweg van het
vmbo dat kiest voor techniek

vo

Percentage gediplomeerden dat aangaf dat de aansluiting
mbo
van de opleiding met de huidige functie voldoende/goed was

Aandeel afgestudeerden bètatechniek incl. snijvlakopleidingen2

ho

Percentage 25–64 jarigen dat deelneemt aan een leeractiviteit mbo/ho
(Leven Lang Leren)

1
2

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
(jaartal)

2012

2015

2016

2017

23%1

27%

26%

30%

2012

2015

2016

80%

77%

77%

hoger

2012

2015

2016

2016

hbo: 18%

hbo: 19%

hbo: 19%

hbo: 19%

wo: 21%

wo: 23%

wo: 25%

wo: 22%

2010

2014

2015

2020

17%

18%

19%

20%

De waarde verschilt t.o.v. de begroting 2015 omdat de data van DUO worden gebruikt in plaats van het Platform Bèta en Techniek.
De cijfers kunnen iets afwijken van eerder gepubliceerde cijfers, vanwege mutaties in de onderliggende dataset.

De indicatoren laten een wisselend beeld zien. Het aantal deelnemers aan
een leeractiviteit is gestegen. In de voortgangsrapportage Leven lang
leren hebben we gemeld dat afgelopen september 8 instellingen gestart
zijn met flexibele deeltijd- en duale programma’s. De andere 12 instellingen met een goedgekeurde aanvraag volgen in de loop van 2017. In
totaal gaat het om 500 deeltijd en duale opleidingen die flexibel worden
aangeboden. De pilots worden door ons, de NVAO en de Inspectie van het
Onderwijs ondersteund met onder meer landelijke bijeenkomsten waar
instellingen ook van elkaar kunnen leren. Verder hebben 12 hogescholen
zich aangemeld voor het experiment vraagfinanciering in de sector
Techniek & ICT (de sector Zorg & Welzijn volgt in 2017). In dit experiment
loopt de financiering niet via de reguliere bekostiging, maar via vouchers
voor de student. In het najaar van 2016 hebben wij verder het
wetsvoorstel dat de zelfstandige positie van de Associate-Degree
opleiding regelt ter advisering voorgelegd aan de Raad van State, in het
voorjaar van 2017 is het voorstel naar de Tweede Kamer verzonden.
Per augustus 2016 hebben wij profielen ingevoerd in de bovenbouw van
het vmbo. Ongeveer 80 procent van de scholen is gestart met het bieden
van beroepsgericht onderwijs in een of meer van de tien profielen. Sinds
februari 2016 hebben ruim 2.700 docenten in beroepsgerichte vakken
gebruik gemaakt van het bijscholingsaanbod. De conversietabel biedt
voor huidige bevoegde docenten duidelijkheid voor welke nieuwe
profielvakken zij bevoegd zijn. Met de invoering van profielen is loopbaanoriëntatie en -begeleiding (lob) beter verankerd in het vmbo. Alle
leerlingen, ook in de theoretische leerweg van het vmbo, bouwen
verplicht een lob-portfolio op.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

21

Beleidsverslag

In het mbo is in 2016 de nieuwe kwalificatiestructuur succesvol geïmplementeerd. Onderwijsinstellingen hebben nu meer ruimte om samen met
het bedrijfsleven sneller in te spelen op veranderingen in beroepen.
Verder hebben instellingen in 2016 de mogelijkheid gekregen om te
experimenten met cross-overs. Ze krijgen ruimte voor het ontwikkelen van
nieuwe en innovatieve opleidingen, bijvoorbeeld de opleidingen techniek
en zorg. Met beide maatregelen bevorderen wij een betere en snellere
aansluiting van het onderwijs op de behoefte van de arbeidsmarkt.
Samenwerking tussen het mbo en het bedrijfsleven wordt financieel
gestimuleerd met het Regionaal Investeringsfonds mbo. Bedrijven,
onderwijsinstellingen en regionale overheden bepalen welke kansen er
liggen in de regio. Samen investeren zij in een moderne infrastructuur en
in een curriculum dat aansluit op de laatste ontwikkelingen in het
bedrijfsleven. Ook met het Techniekpact en het Zorgpact hebben we in
2016 ingezet op de verduurzaming van samenwerking in de regio tussen
onderwijs, bedrijfsleven/zorg & welzijn en lokale overheden. De regio is
eigenaar van het tempo en de resultaten die bereikt moeten worden. De
overheid faciliteert, stimuleert en zoekt naar coalities die vanuit een
gedeeld belang deze maatschappelijke uitdagingen aangaan.
2. Studiefinanciering
Sinds het studiejaar 2015/2016 kan elke student gebruikmaken van een
leenvoorziening tegen sociale terugbetaalvoorwaarden. Door de
hervorming van de studiefinanciering hebben we middelen vrijgespeeld
om fors te investeren in de kwaliteit van het hoger onderwijs, met behoud
van de toegankelijkheid van het stelsel. Voor studenten met ouders met
een lager inkomen is de maximale aanvullende beurs verhoogd met € 100
per maand. Het jaar 2016 stond verder in het teken van de uitvoering van
het studievoorschot door DUO, het verzorgen van gerichte voorlichting en
het versterken van het financieel bewustzijn van studenten. Ook zijn de
kwantitatieve en kwalitatieve effecten op deelname, studiegedrag en het
gebruik van voorzieningen gemonitord. Dat blijven we de komende jaren
nog doen. Ten slotte is in 2016 bereikt dat alle minderjarige
mbo-studenten vanaf 1 januari 2017 gebruik kunnen maken van het
studentenreisrecht. Inmiddels maken ruim 100.000 mbo’ers gebruik van
deze ov-kaart.
3. Wetenschap
Tabel: Behoud van kwaliteit wetenschap en wetenschappelijk talent en versterken impact wetenschap
Doelstelling/indicator

Sector

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
(jaartal)

Mondiale top-5 positie op basis van citatiescores

owb

2009–20121

2010–2013

2010–2013

2e plaats 1,52

2e plaats 1,53

kleiner of
gelijk 5

1
In het verleden werd het basisjaar van jaar tot jaar bezien, maar vanaf heden wordt deze vastgelegd op 2009–2012. Daarom wijkt dit af van de
begroting 2016.

In 2016 is op tal van onderwerpen uit de Wetenschapsvisie 2025 veel
vooruitgang geboekt. De Kenniscoalitie, bestaande uit publieke instellingen en vertegenwoordigers van het Nederlandse bedrijfsleven, heeft de
routes van de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) verder uitgewerkt tot
een portfolio met concrete voorstellen. Door nieuwe verbindingen in de
onderzoekswereld en nieuw interdisciplinair onderzoek kan rond tal van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

22

Beleidsverslag

wetenschappelijke, maatschappelijke en economische uitdagingen
baanbrekende vernieuwing bereikt worden. De Kenniscoalitie heeft zich
unaniem achter het portfolio geschaard en ook een investeringsagenda opgesteld voor de volgende kabinetsperiode. Op dit moment
wordt Rijksbreed gekeken naar de aansluiting op de al bestaande
economische topsectoren en de maatschappelijke uitdagingen waarvoor
diverse ministeries aan oplossingen werken. Door het beschikbaar stellen
van een Startimpuls NWA van € 32 miljoen hebben we het initiatief
genomen bij de uitvoering. Hiermee wordt een experimenteel begin
gemaakt met de uitwerking van routes en voorstellen rond kansengelijkheid en de veerkrachtige samenleving, digitalisering en vernieuwing
door middel van natuurwetenschappelijk onderzoek.
In februari 2016 is de Voortgangsrapportage Wetenschapsvisie
verschenen. Onze wetenschap staat er goed voor: de kwaliteit van
onderzoekers en wetenschapsgebieden is hoog. De Nederlandse
wetenschap weet topprestaties te bereiken met een gemiddeld niveau van
publieke middelen. Nederland staat nog steeds op de tweede plaats van
de mondiale top-5 op basis van citatiescores. De wetenschappelijke
artikelen die in 2010–2013 in Nederland zijn geproduceerd, worden in de
jaren daarna 53 procent vaker geciteerd dan het mondiale gemiddelde.
Nederlandse onderzoekers hebben in 2016, net als voorgaande jaren,
volop voorstellen ingediend voor onderzoeksfinanciering vanuit Horizon
2020. Sinds de start van Horizon 2020 is zo’n € 1,45 miljard (7,6 procent
van het totaal beschikbare budget) toegekend aan deelnemers in
Nederland.
4. Cultuur
Tabel: Het bevorderen van een sterke, pluriforme, toegankelijke en kwalitatief hoogwaardige cultuursector en het zorgen voor het
cultureel erfgoed
Doelstelling/indicator

Sector

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
(jaartal)

Aantal bezoeken gesubsidieerde podiumkunsten (inclusief
buitenland) BIS

cultuur

2009

2015

2016

2,6 miljoen

2,4 miljoen1

Nog niet
bekend

2,2 miljoen

5,7 miljoen

8,9 miljoen1

Nog niet
bekend

7,5 miljoen

Aantal bezoeken gesubsidieerde musea

cultuur

1
In de Begroting 2016 waren de realisatiecijfers over 2015 nog niet bekend en zijn de streefwaarden blijven staan. Inmiddels zijn de realisatiewaarden voor 2015 bekend en als zodanig opgenomen in het Jaarverslag 2016.

Kunst en cultuur zijn van grote waarde voor de samenleving. Uit de
indicatoren blijkt dat we onze doelstelling voor het aantal bezoeken aan
gesubsidieerde podiumkunsten en musea ruimschoots hebben behaald.
Bij het percentage instellingen dat voldoet aan de eigen inkomstennorm
zien we een positieve ontwikkeling. Bij het cultuurbeleid staat kwaliteit
voorop. Cultuuronderwijs geeft kinderen en jongeren de kans hun
talenten te ontwikkelen. Het programma Cultuureducatie met kwaliteit
heeft hier in 2016 aan bijgedragen. De Tweede Kamer is in 2016 geïnformeerd over de behaalde resultaten én de speerpunten en specifieke
maatregelen voor de periode 2017–2020. In het erfgoedbeleid zijn
bescherming en behoud belangrijke waarden. Op 1 juli 2016 is één
integrale wet in werking getreden voor museale objecten, musea,
monumenten en archeologie, waarin overbodige regels zijn geschrapt. De
Erfgoedwet legt vast hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

23

Beleidsverslag

verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt
uitgeoefend.
Van 1 december 2015 tot 1 februari 2016 konden instellingen subsidie
aanvragen voor de culturele basisinfrastructuur 2017–2020. Na advisering
van de Raad voor Cultuur en afstemming met bestuurlijke partners zijn op
Prinsjesdag 2016 de subsidiebesluiten bekend gemaakt. Voor het
internationale cultuurbeleid hebben we samen met het Ministerie van
Buitenlandse Zaken een nieuw kader opgesteld. Dit bouwt voort op de
conclusies van de evaluatie van het internationaal cultuurbeleid uit 2015.
In 2016 hebben Nederland en Frankrijk gezamenlijk de huwelijksportretten
van Marten Soolmans en Oopjen Coppit aangekocht. Dit zijn de grootste
portretten ooit door Rembrandt van Rijn geschilderd. Met de aankoop is
belangrijk erfgoed voor de toekomst veiliggesteld. De portretten zijn voor
iedereen afwisselend in het Louvre en het Rijksmuseum te zien.
Met de Bibliotheekwet en de verlenging van de Wet op de vaste boekenprijs stimuleren we een sterke en levende leescultuur in Nederland. Ook is
in 2016 het actieprogramma Tel mee met taal van start gegaan. Met deze
drie maatregelen dragen we eraan bij dat zoveel mogelijk mensen goed
kunnen lezen en schrijven en toegang hebben tot een breed aanbod van
boeken. Ruimtelijke en maatschappelijke vraagstukken op het gebied van
klimaat, mobiliteit, migratie, energie, zorg en onderwijs vragen om een
vernieuwende aanpak en om innovatieve oplossingen. De nieuwe
Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp die in december 2016 is gelanceerd,
vertrekt vanuit deze invalshoeken en draagt bij aan de kwaliteit van onze
leefomgeving.
5. Media
Op 1 november 2016 is de nieuwe wet voor een toekomstbestendige
publieke omroep in werking getreden. Daarmee hebben we onder andere
de mediaopdracht van de publieke omroep aangescherpt en de toegang
tot de omroep van producenten en andere makers vergroot. Verder krijgt
de raad van bestuur van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) de
mogelijkheid om de koers van de omroep beter te bepalen en te bewaken.
Hiermee wordt de publieke omroep nog beter in staat gesteld om zijn
doelstelling te realiseren: een onafhankelijk, gevarieerd en kwalitatief
hoogwaardig media-aanbod creëren dat toegankelijk is voor alle lagen
van de bevolking.
Per 31 mei 2016 is de Regionale Publieke Omroep (RPO) opgericht.
Daarmee hebben we een belangrijke stap gezet om de regionale omroepsector slagvaardiger te maken. Onder leiding van de RPO is een gezamenlijke begroting voor de 13 regionale omroepen ingediend, waarmee
rekening is gehouden met de taakstelling van € 17 miljoen. Ook hebben
we een frictiekostenregeling opgesteld om de gevolgen van de
taakstelling op te vangen. Een wetsvoorstel om de bestuursstructuur
verder te versterken is vooralsnog aangehouden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

24

Beleidsverslag

6. Emancipatie
Tabel: Het bevorderen van emancipatie1
Doelstelling/indicator

Sector

Sociale acceptatie homoseksualiteit onder de bevolking

emancipatie

1

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
(jaartal)

2010

2015

2016

90%

92%

93%

≥90%

De ontwikkeling van de economische zelfstandigheid wordt gemonitord op de website ocwincijfers.

We hebben in deze kabinetsperiode ingezet op het versterken van de
economische zelfstandigheid en financiële zelfredzaamheid van vrouwen.
OCW fungeerde hierbij als aanjager en zorgde voor een platformfunctie
voor gemeenten, instellingen en organisaties. Het afgelopen jaar is de
Kracht on Tour (gericht op bewustwording en op het sluiten van deals met
lokale organisaties en bedrijven) gedecentraliseerd naar gemeenten. In
2016 hebben zes gemeenten een Kracht on Tour bijeenkomst georganiseerd en 24 centrumgemeenten hebben met het project Eigen Kracht
vrouwen gestimuleerd om stappen te zetten op de arbeidsmarkt. Met deze
activiteiten zijn veel vrouwen bereikt. Om het aandeel vrouwen in raden
van bestuur (RvB’s) en raden van commissarissen (RvC’s) te stimuleren is
er de aanpak Vrouwen naar de Top. Deze aanpak is gericht op zelfregulering door bedrijven (top 200) en is ook afgelopen jaar door inzet van
VNO-NCW, Stichting Topvrouwen, de kwartiermakers Vrouwen naar de
Top effectief gebleken.
Met de online campagne «Daar mag je nooit voor kiezen» hebben we in
2016 de nadruk gelegd op de rol van mannen bij de oplossing van geweld
tegen vrouwen, waarbij we bijna één miljoen mannen hebben bereikt. Na
de agendering van dit onderwerp in 2016 in Nederland, vraagt de
Europese Commissie in 2017 extra aandacht voor de bestrijding van
geweld tegen vrouwen. Uit de LHBT-monitor (SCP 2016) blijkt dat de
sociale acceptatie van lesbische vrouwen, homoseksuele mannen,
biseksuele mannen en vrouwen is toegenomen tot 93 procent. Bij het
bevorderen van de sociale acceptatie en veiligheid van lesbische
vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuele mannen en vrouwen,
transgender en intersekse personen (LHBTI’s) is in de afgelopen kabinetsperiode het accent gelegd op jongeren en op groepen waar de sociale
acceptatie achterblijft. LHBTI’s in levensbeschouwelijke en biculturele
kringen organiseren zich en treden zichtbaar naar buiten en zetten in op
deskundigheidsbevordering van hulpverleners, lotgenotencontact en
voorlichting. Vooral lesbische, homoseksuele en biseksuele jongeren
ervaren nog steeds fors meer problemen dan heteroseksuele jongeren,
thuis en op school. Daarom hebben we ingezet op meer samenwerking
tussen landelijke organisaties bij de verdere agendering en bewustwordingsactiviteiten van de allianties in het onderwijs.
7. Caribisch Nederland
Afgelopen jaar zijn verschillende stappen genomen om de onderwijskwaliteit in Caribisch Nederland te verbeteren. Ter versterking van de verdere
ontwikkeling van de bestuurskracht van de scholen is bijvoorbeeld het
besluit gepubliceerd waarmee de bepalingen over «goed onderwijs goed
bestuur» in de onderwijswetgeving voor Caribisch Nederland in werking
treden. Met de daarbij gehanteerde invoeringstermijn van één jaar (WPO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

25

Beleidsverslag

BES) respectievelijk twee jaar (WVO BES) krijgen de scholen de
gelegenheid om aan de nieuwe regels te voldoen.
De Onderwijsagenda voor Caribisch Nederland «Samenwerken aan
kwaliteit» 2011–2016 is het afgelopen jaar geëvalueerd. Het onderwijs in
Caribisch Nederland heeft de afgelopen vijf jaar een flinke verbeterslag
gemaakt, alle betrokken partijen hebben hard gewerkt om alle leerlingen
onderwijs van voldoende niveau te bieden. Deze inzet heeft ertoe geleid
dat het merendeel van de instellingen het niveau basiskwaliteit heeft
bereikt. Dat is een enorme vooruitgang ten opzichte van de situatie van
voor de staatkundige transitie op 10 oktober 2010, waar alle betrokkenen
heel erg trots op mogen zijn. Ook de omstandigheden waaronder de
leerlingen onderwijs krijgen zijn ingrijpend verbeterd. Ondanks de grote
vooruitgang die is geboekt, zijn nog niet alle ambities gerealiseerd. Uit de
evaluatie blijkt dat de onderwijsagenda een goed sturingsinstrument was
en dat met name de borging van de behaalde resultaten een belangrijk
aandachtspunt is. Daarom is in goede samenwerking met de betrokkenen
in Caribisch Nederland de tweede Onderwijsagenda «Samen werken aan
de volgende stap» 2017–2020 tot stand gekomen. Hiervoor zijn in 2016
verschillende bijeenkomsten op de eilanden georganiseerd. Alle betrokkenen hebben daarbij een grote inzet getoond. De nieuwe onderwijsagenda is op 28 november tijdens de onderwijsconferentie op Sint
Eustatius ondertekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

26

2013

2014

X

2015

X

X

Scholen en instellingen
met een ambitieus
leerklimaat

Brede scholen4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

6 en 7. Hoger onderwijs

Leren & Werken

4. Beroepsonderwijs en
volwasseneducatie

X

Scholen en instellingen
maken resultaten
inzichtelijk

1,3, 4, 6 en 7 Onderwijs

X

2012

Goed opgeleide en
professionele leraren,
docenten en
schoolleiders1

X

2011

X

2010

Doelmatigheid en focus
op het onderwijs1

Prestaties van leerlingen
en studenten omhoog1

1, 3, 4, 6, 7 en 9 Onderwijs

1. Primair onderwijs

Artikel

Tabel Realisatie beleidsdoorlichtingen

Realisatie beleidsdoorlichtingen

2016

2017

Realisatie

2011

2014

2014

Nee5

Schriftelijk overleg of
schriftelijke vragen met
antwoorden voor
kennisgeving
aangenomen.

Betrokken bij WGO
jaarverslag.

Betrokken bij WGO
jaarverslag.

Nee3

Nee3

Betrokken bij WGO
jaarverslag.

Schriftelijk vragen met
antwoorden voor
kennisgeving
aangenomen.

Schriftelijk vragen met
antwoorden voor
kennisgeving
aangenomen.

Schriftelijk vragen met
antwoorden voor
kennisgeving aangenomen.

Behandeling in Tweede
Kamer

Nee3

Nee3

20142

2014

Nee3

Nee3

Geheel
artikel

20142

20142

Wanneer
gepland

Beleidsverslag

27

25. Emancipatie

16. Onderzoek en
wetenschapsbeleid

Mediabeleid 2010–2013

Mediabeleid 2004–2009

15. Media

Cultuur 2009–2014

Waarborgen aanbod en
participatie cultuur

14. Cultuur

12. Tegemoetkoming
onderwijs bijdrage en
schoolkosten

Actieplan Leerkracht

9. Arbeidsmarkt- en
personeelsbeleid

Kennisfunctie Hoger
beroepsonderwijs

Artikel

X

X

X

X

X

X

X

Realisatie

2014

Schriftelijke vragen en
beantwoording in overleg.

Betrokken bij AO over
cultuurbeleid en cultuur.

Betrokken bij notaoverleg

Nog te ontvangen.

Ja Betrokken bij wetsvoorstel
Publiek Omroepstelsel.

Ja

Ja

20148

2010

Nee7

Ja

Betrokken bij AO over
leraren en lerarenopleiding.

Schriftelijk overleg of
schriftelijke vragen met
antwoorden voor
kennisgeving aangenomen

Nee6

Nee

Behandeling in Tweede
Kamer

Geheel
artikel

2011

2017

2013

2010

Wanneer
gepland

Beleidsverslag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

28

X

Realisatie

2014

Wanneer
gepland
Ja

Geheel
artikel
Betrokken bij AO
Emancipatie

Behandeling in Tweede
Kamer

Zie ook: «meerjarenplanning beleidsdoorlichtingen»
Zie ook: Bijlage 2. Afgerond evaluatie- en overig onderzoek.

De overkoepelende doorlichting Prestaties leerlingen en studenten omhoog is uitgevoerd met daarin duidelijk herkenbaar de door te lichten beleidsdoelstellingen Doelmatigheid en focus op
het onderwijs en Goed opgeleide en professionele leraren, docenten en schoolleiders.
2
Deze doorlichtingen zijn in 2014 gestart, maar zijn in 2015 afgerond zodat de resultaten van meerdere effectstudies die in 2015 beschikbaar kwamen in de doorlichtingen meegenomen konden
worden.
3
Deze beleidsdoorlichtingen zijn gebaseerd op de beleidsdoelstellingen die in de beleidsagenda 2012 zijn opgenomen en zijn artikel overschrijdend.
4
Deze doorlichting is onderdeel van de beleidsdoorlichting Scholen en instellingen met een ambitieus leerklimaat.
5
Doorlichting op doelstelling «Leven lang leren»
6
Deze beleidsdoorlichting dekt de beleidsdoelstelling «De samenleving benut optimaal de kennis van het hoger onderwijs en onderzoek vice versa».
7
Deze beleidsdoorlichting dekt de beleidsdoelstelling «bevorderen dat burgers deelnemen aan een kwalitatief hoogwaardig, divers en onafhankelijk aanbod van kunsten door de aanwezigheid
van dit aanbod te waarborgen»
8
Deze is gestart in 2014 maar in 2015 afgerond zodat de resultaten konden worden meegenomen in de voorbereidingen van de nieuwe BIS-periode.

1

Emancipatie 2011–2014

Artikel

Beleidsverslag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

29

Beleidsverslag

In verband met het focusonderwerp kwaliteit beleidsdoorlichtingen van de
Tweede Kamer wordt in onderstaande tabel ingegaan op de belangrijkste
conclusies en ingezette beleidsacties naar aanleiding van de conclusies
van de beleidsdoorlichtingen die in 2014, 2015 en 2016 zijn afgerond.
Doorlichting

Belangrijkste conclusies en ingezette acties naar aanleiding van de conclusies.

1, 3, 4, 6, 7 en 9
Onderwijs
Prestaties van leerlingen
en studenten omhoog1
Doelmatigheid en focus
op het onderwijs1
Goed opgeleide en
professionele leraren,
docenten en schoolleiders1
Scholen en instellingen
maken resultaten
inzichtelijk
Scholen en instellingen
met een ambitieus
leerklimaat
Brede scholen

In de beleidsdoorlichting «Prestaties van leerlingen en studenten omhoog» is alleen gefocust op het nieuwe
beleid zoals verwoord is in de beleidsagenda 2012. De beleidsdoorlichting gaat over de vijf centrale beleidsdoelstellingen van het onderwijsbeleid in de beleidsagenda 2012:
1. prestaties van leerlingen en studenten omhoog
2. scholen en instellingen met een ambitieus leerklimaat
3. goed opgeleide en professionele leraren, docenten en schoolleiders
4. scholen en instellingen maken resultaten inzichtelijk en worden aangesproken op hun prestaties, waarvoor
door de overheid heldere normen zijn geformuleerd
5. doelmatigheid en focus op het onderwijs zelf
Op hoofdlijnen heeft de ADR het volgende geconcludeerd:
Ten eerste is de implementatie van beleid goed op streek, maar is de doorwerking op het niveau van de klas
een zaak van langere adem. Ten tweede vertonen veel prestaties een stijgende lijn, maar blijven de prestaties
op bepaalde onderdelen achter. Ten derde zijn er indicaties dat het onderwijs in de afgelopen jaren een
doelmatigheidsslag heeft gemaakt, maar is het lastig om de doelmatigheid ervan daadwerkelijk vast te stellen.
Door de vele beïnvloedende factoren is het echter lastig om de effectiviteit en doelmatigheid van afzonderlijke
beleidsinstrumenten vast te stellen.
In de beleidsreactie op de beleidsdoorlichting «prestatie van leerlingen en studenten omhoog» wordt ingegaan
op de lessen die per conclusie kunnen worden getrokken en wordt verwezen naar diverse Kamerstukken die
over de verschillende beleidsdoelstellingen aan uw Kamer zijn verzonden. Het kabinet blijft hiermee onverminderd in zetten op het inzichtelijk maken van de doelmatigheid van het beleid, onder meer door het
uitvoeren van evaluaties en het tegen het licht houden van doelmatigheid van de stelselkenmerken, zoals ook
door de OESO werd onderzocht.

14. Cultuur
Cultuur 2009–2014

De ADR concludeert dat de beleidsdoelen uit de begroting 2012 grotendeels zijn behaald. Voor het kunstenveld
gaat het om doelstellingen op het gebied van kwaliteit, diversiteit van het aanbod, toegankelijkheid, geografische spreiding, publiek en de eigen inkomstennorm. Voor erfgoed gaat het om goede zorg, bescherming en
ontsluiting. De ADR constateert dat er een omslag is in de cultuursector: instellingen zijn minder afhankelijk
van subsidies. Tegelijkertijd wijzen zij er op dat het nog te vroeg is om definitieve conclusies te trekken voor de
lange termijn. Belangrijke beleidswijzigingen zijn nog maar een paar jaar geleden geïmplementeerd. Dit geldt
bijvoorbeeld voor de bezuinigingen op de culturele basisinfrastructuur (BIS) en wijzigingen in de monumentenzorg. Daarbij merkt de ADR ook op dat de doelmatigheid van de beleidsuitvoering nog niet overal kan
worden vastgesteld.
De bevindingen uit deze doorlichting onderstrepen het belang en de noodzaak van beleidsevaluaties en het
longitudinaal monitoren van ontwikkelingen en hebben hieraan een impuls gegeven. Dit gebeurt in overleg
met de sector, de rijkscultuurfondsen, de gemeenten, de brancheorganisaties, het SCP en het CBS. De jaarlijkse
publicatie Cultuur in Beeld brengt de belangrijkste ontwikkelingen en inzichten over het culturele veld en de
effecten van beleid samen. Begin 2017 verschijnt de Erfgoedbalans met feitelijke informatie over het erfgoed in
Nederland, en de effecten van het erfgoedbeleid. Verdere stappen hierin zijn dat het SCP op verzoek van OCW
een set kernindicatoren cultuur zal ontwikkelen in samenspraak met het veld. Ook zal het SCP op verzoek van
OCW een monitor cultuur ontwikkelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

30

Beleidsverslag

Doorlichting

Belangrijkste conclusies en ingezette acties naar aanleiding van de conclusies.

15. Media
Mediabeleid 2010–2013

De centrale beleidsdoelstelling is: een onafhankelijk, gevarieerd en kwalitatief hoogwaardig media-aanbod dat
toegankelijk en betaalbaar is voor alle lagen van de bevolking. De ADR concludeert dat de inzet van de
instrumenten wetgeving en financiering doeltreffend en doelmatig lijken. Het gaat dan om het stelsel van de
publieke omroepen en het toezicht van het Commissariaat voor de Media daarop, de werking van het
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, het Mediafonds en de maatregelen ter stimulering van bewust
mediagebruik (Mediawijzer.net en Kijkwijzer). Er zijn ook een aantal aandachtspunten. Zo zijn twee (van de 24)
doelstellingen uit de prestatieovereenkomst van de NPO in de onderzoeksperiode niet gehaald: het gestelde
doel voor het bereik van het audio-aanbod (radio) en het vergroten van het bereik onder jongeren. Over een
deel van de doelstellingen concludeert de ADR dat deze niet smart geformuleerd zijn of dat geen norm gesteld
is. Vaak is wel aannemelijk dat het beleid doeltreffend en doelmatig is, maar ontbreekt echt effectonderzoek om
dat te kunnen vaststellen. Maar soms is dat effectonderzoek niet mogelijk.
De bevindingen hebben geleid tot enkele aandachtspunten in het beleid. De Staatssecretaris is op onderdelen
kritischer dan de ADR. Om publieke omroep toekomstbestendig te houden is volgens het kabinet meer nodig
dan de uitvoering van in de begroting genoemde doelstellingen. Grote veranderingen in het medialandschap
en het mediagebruik maken dit noodzakelijk. De NPO moet meer onderscheidend zijn en meer openstaan voor
partijen buiten het bestel.
Verder heeft de beleidsdoorlichting geleid tot een verbetering van de beleidsdoelstelling in de begroting.
Tenslotte is er meer aandacht voor beleidsevaluaties, zoals in het geval van Mediawijzer.net dat scherpere
doelen moet formuleren en de resultaten beter moet evalueren.

25. Emancipatie
Emancipatie 2011–2014

De belangrijkste conclusies uit de beleidsdoorlichting emancipatie zijn:
• Er zijn betekenisvolle resultaten op projectniveau, maar het is lastig om een causaal verband te leggen tussen
deze projecten en de cijfermatige ontwikkelingen, zeker als de activiteiten van andere departementen dan OCW
niet worden meegenomen;
• Ook spelen bij emancipatie veel maatschappelijke factoren een rol waarop beleid geen directe invloed kan
uitoefenen. Vaak hebben de emancipatieprojecten van OCW geen landelijk bereik;
• Pleidooi voor meer kwantitatieve operationele doelen van projecten en externe (effect)evaluaties;
De belangrijkste beleidsacties zijn:
• Aanscherping van de subsidieregeling emancipatie; er wordt uitgegaan van (meest meerjarige) strategische
partnerschappen tussen overheid en veld. (Staatscourant 2 dec 2016, nr. 64836).
• Meer sturing op lopende en nieuwe gesubsidieerde projecten op bijdrage aan integrale beleid;
• Meer focus op de samenhang tussen projecten en verschillende interventieniveaus (bijv. de landelijke
gay-straightallianties en de «Regenboogsteden») en tussen projecten gericht op vrouwen- en
LHBT-emancipatie (bijv. de nieuwe alliantie genderdiversiteit);
• Meer eigenaarschap en verankering van emancipatie op lokaal niveau (bijv. in de GSA Natuurlijk Samen en in
Kracht on Tour);
• Een steviger rol van vakdepartementen bij het verankeren van emancipatie in het eigen beleid, bij. op het
thema Gender en Gezondheid (VWS ondersteunt nu een groot programma via ZonMW op dit thema);
• Het nog beter volgen van de voortgang van het beleid via landelijke monitors (van SCP en CBS), maar ook
meer specifiek op thema, lokaal en internationaal (o.a. benchmarking), bijvoorbeeld door extra vragen bij
Veiligheidsmonitor en Nationale Enquête Arbeidsmarkt;
• Verdere (effect)evaluaties van projecten, vooruitlopend op de volgende beleidsdoorlichting (in 2018);
• Verder stimuleren van het certificeren van emancipatie-instrumenten op hun werkzaamheid, bijv. opnemen
van interventies gericht op jongeren in het systeem van NJI (Nationaal Jeugdinstituut).

Toetsing kwaliteit beleidsdoorlichtingen
Onderstaande alinea gaat in op het focusonderwerp van de Vaste
Kamercommissie OCW: toetsing kwaliteit van de beleidsdoorlichtingen,
met name van de doorlichting «Prestaties leerlingen en studenten
omhoog».
OCW heeft in 2014 en 2015 de beleidsdoelstellingen uit de beleidsagenda
van 2012 doorgelicht. In een beleidsdoorlichting staat de effectiviteit van
een specifiek beleidsonderdeel centraal. De beleidsdoorlichtingen zijn
uitgevoerd door de ADR. De beleidsdoorlichtingen voldoen aan de
kwaliteitseisen die de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek van
Financiën (RPE, art.3.2) op het moment van uitvoering voorschreef. Bij de
beleidsdoorlichtingen is gekozen voor een benadering vanuit de beleids-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

31

Beleidsverslag

doelstellingen uit de beleidsagenda (artikel-overschrijdend voor
onderwijs) in plaats van op de artikelen uit de begroting. Op basis van
onze ervaringen hebben we geleerd dat dit uitgangspunt de uitvoerbaarheid van de beleidsdoorlichting niet ten goede kwam, noch de
leesbaarheid. Ook was de periode tussen de start van de beleidsdoelstellingen en de uitvoering van de beleidsdoorlichting soms te kort om de
effecten van de beleidsdoelstellingen diepgaand te meten. Daarbij heeft
onderwijs ook nog eens te maken met het gegeven dat effecten van een
beleidsdoelstelling of onderwijsbeleid niet altijd te isoleren zijn.
Naast de beleidsdoorlichting heeft de OESO heeft het afgelopen jaar op
ons verzoek gekeken naar de prestaties van het Nederlandse onderwijsstelsel als geheel (met uitzondering van het hoger onderwijs). Zo kon het
Nederlandse onderwijsstelsel worden vergeleken met de onderwijsstelsels in andere landen. In haar review constateert de OESO dat het
Nederlandse onderwijsstelsel er goed voor staat. Het Nederlandse
onderwijs is volgens de meeste OESO-indicatoren sterk en steekt op veel
gebieden boven het maaiveld uit.
Overzicht van Risicoregelingen
Tabel 1 Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Uitstaande
garanties
2015

Verleend
2016

Vervallen
2016

Uitstaande
garanties
2016

14

Indemniteitsregeling

277.000

659.159

678.782

257.377

Bouwleningen aan
Academische Ziekenhuizen

202.049

0

12.709

189.340

Garantieplafond

Totaal
plafond

Totaal stand
risicovoorziening

300.000

«De Indemniteitsregeling heeft tot doel een bijdrage te leveren aan het
realiseren van tentoonstellingen van bijzonder belang of het tentoonstellen van bijzondere bruiklenen in Nederland door het beperken van de
verzekeringskosten van musea. De garantstelling van het Rijk voor schade
of verlies tot de eerste 30 procent van de verzekerde waarde (indemniteitsgarantie) van kunstwerken, verlaagt de verzekeringskosten van
musea. Het risico is ook te verzekeren op de markt, maar de kosten zijn
dan hoger, waardoor er minder budget voor tentoonstellingen overblijft.
Daarnaast blijkt dat een indemniteitsgarantie ook als internationaal
keurmerk fungeert: buitenlandse publieke en private eigenaren van
museale objecten hechten aan de garantstelling vanuit het Rijk. Risicobeheersende maatregelen betreffen onder meer dat alleen erkende musea
een aanvraag mogen doen op de indemniteitsregeling bij de Rijksdienst
Cultureel Erfgoed die deze aanvraag, mede op de aanwezigheid van een
risico-inventarisatie en -analyse, toetst.
Voor de Academische Ziekenhuizen is sinds 1991 de garantieregeling niet
meer van kracht, met uitzondering van enkele op dat moment in gang
gezette bouwprojecten. Sinds 1996 zijn geen garanties meer verstrekt.
Deze leningen hebben gemiddeld een looptijd van 40 jaar. Expiratie van
deze leningen zal omstreeks het jaar 2035 volledig hebben plaatsgevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

32

Beleidsverslag

Tabel 2 Overzicht achterborgstellingen (bedragen x € 1.000.000)
Artikel

Omschrijving

2015

2016

14

Achterborgovereenkomst NRF

278,7

307,8

Het NRF verstrekt hypothecaire leningen aan monumenteigenaren van
Rijksmonumenten om restauraties uit te voeren. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen laagrentende hypothecaire leningen uit het
revolving fund en aanvullende financieringen om de gehele restauratieopgave gefinancierd te krijgen. De achterborgovereenkomst NRF, en de
garantie van het Ministerie van OCW, zien alleen toe op de aanvullende
financiering. Door deze garantie kan het NRF financiering tegen een lagere
rente aantrekken. Deze lagere rente wordt doorgerekend aan de
monumenteigenaren zodat deze eigenaren gestimuleerd worden hun
monument te restaureren.
Aangezien er een algemeen belang is (gebouwen van nationaal belang)
waar een individu lasten van ervaart (hoge onderhoudskosten, beperkte
mogelijkheden tot modernisering, dure oplossingen voor bijvoorbeeld
energiebesparende maatregelen), wordt gebruik gemaakt van ondersteunende maatregelen. Door middel van deze regeling wordt cultureel
erfgoed in stand gehouden en wordt tegelijkertijd minder gebruik
gemaakt van de subsidie die het NRF ook uitbetaalt.
De achterborg kan in werking treden en tot daadwerkelijke kasverplichtingen komen, wanneer de eigenaren van Rijksmonumenten op grote
schaal niet meer in staat zijn aan de rente- en aflossingsverplichtingen te
voldoen en het eigen vermogen van het Nationaal Restauratiefonds is
uitgeput. Dit eigen vermogen (voornamelijk vanuit Revolverende
Fondsen) is momenteel beduidend hoger dan de uitstaande leningen
onder de achterborg.
Tabel 3 Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

3

Voortgezet Onderwijs

Uitgaven Ontvangsten
2015
2015

Saldo 2015

Uitgaven Ontvangsten
2016
2016

Saldo 2016

Totaal stand
mutatie
volume
risicovoorziening 2016
en 2015

184

184

184

In verband met de afhandeling van het faillissement van de Islamitische
Scholengemeenschap Ibn Ghaldoun in 2013, en de garantstelling die door
het Ministerie van OCW wordt verleend voor schatkistbankieren, is een
bedrag van € 184.338,07 betaald aan het Ministerie van Financiën voor
het openstaande bedrag van de roodstandfaciliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

33

Beleidsverslag

4. DE BELEIDSARTIKELEN
Artikel 1. Primair onderwijs
A. Algemene doelstelling
Het primair onderwijs zorgt dat leerlingen in de eerste fase van de
doorlopende leerlijn hun talenten maximaal kunnen ontplooien en
vervolgonderwijs kunnen volgen dat het beste past bij hun talenten. Het
legt bovendien de basis voor de huidige en toekomstige deelname van
deze leerlingen aan de samenleving.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor een stelsel van primair onderwijs dat
zodanig functioneert dat het onderwijs aansluit bij de talenten van
individuele leerlingen en bij de behoeftes van de maatschappij.
Financieren
De Minister is verantwoordelijk voor de financiering van het onderwijs
door lumpsumbekostiging van de onderwijsinstellingen. Hierdoor wordt
de toegankelijkheid van het onderwijs gewaarborgd.
Stimuleren
De Minister stimuleert specifieke beleidsonderwerpen door het
verstrekken van (aanvullende) bekostiging, subsidies en de inzet van
andere instrumenten zoals overleg, voorlichting, (prestatie)afspraken en
wet- en regelgeving.
Regisseren
De Minister vult haar verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het
onderwijs in via een regisserende rol. De normeisen van kwaliteit zijn
vastgelegd in wet- en regelgeving; de Inspectie van het Onderwijs houdt
toezicht op de naleving.
Indicatoren/kengetallen
De indicatoren voor het stelsel van primair onderwijs worden beschreven
in Trends in Beeld.
Tabel 1.1 Indicatoren
Doelstelling/indicator

Basiswaarde
(jaartal)

1

Ambitieus onderwijs dat alle leerlingen en studenten uitdaagt

a)

Alle leerlingen en studenten worden uitgedaagd

Realisatie
2015

Realisatie
2016

Streefwaarde
(jaartal)

Bron

•

Aandeel scholen dat leerlingen begeleidt in het
ontdekken en ontwikkelen van hun talenten

47% (2015)

47%

67%

100% (2020)

Enquêtes
Bestuursakkoord PO
Regioplan

•

Aandeel thuiszittende leerlingen dat drie of meer
maanden thuis zit zonder passend onderwijsaanbod

0,07%
(2014–2015)

0,07%
(2014–2015)

0,08%
(2015–2016)

0% (2020)

Leerplichttelling
2015–2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

34

Beleidsverslag

Doelstelling/indicator

b)

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie
2016

Streefwaarde
(jaartal)

Bron

Aandeel leerlingen dat het referentieniveau voor
lezen behaalt1

99%
(2015–2016)

–

99%
(2015–2016)

Niet
benoemd

College voor
Toetsen en
Examens

Aandeel leerlingen dat het referentieniveau voor
taalverzorging behaalt1

95%
(2015–2016)

–

95%
(2015–2016)

Niet
benoemd

Aandeel leerlingen dat het referentieniveau voor
rekenen behaalt1

87%
(2015–2016)

–

87%
(2015–2016)

Niet
benoemd

Aandeel zittenblijvers2

2,2%
(2012–2013)

1,9%
(2014–2015)

1,8%
(2015–2016)

1,5% (2020)

Vergroten studiesucces
•

•

DUO

2

Scholen en instellingen werken met goed opgeleide en professionele leraren en schoolleiders die samen zorgen voor een veilig en
ambitieus leerklimaat

a)

Vergroten kwaliteit leraren en schoolleiders

b)

c)

•

Aandeel leraren met een afgeronde wo-bachelor of
hbo-/wo masteropleiding

20% (2013)

21% (2014)

21% (2015)

•

Aandeel leraren dat de algemeen didactische
vaardigheden beheerst3

85% (2013)

84% (2015)

–4 (2016)

100% (2020) Inspectie van
het
Onderwijs

•

Aandeel leraren dat de differentiatie vaardigheden
beheerst5

56% (2013)

56% (2015)

–4 (2016)

100% (2020) Inspectie van
het
Onderwijs

Onderwijs
werkt;
Regioplan en
DUO

Verbetercultuur
•

Aandeel leraren dat deelneemt aan peer review6

62% (2014)

57% (2015)

74% (2016)

100% (2020)

Onderwijs
werkt;
Regioplan,
(2014–2015)
POMO; BZK,
(2016)

•

Aandeel leraren dat is ingeschreven in het
Lerarenregister (po/vo/mbo)

8% (2014)

15% (2015)

28% (2016) 100% (2019)7

Lerarenregister

•

Aandeel schoolleiders dat is geregistreerd in het
schoolleidersregister

31% (2015)

31% (2015)

50% (2016)

100% (2018)

Schoolleidersregister

95% (2012) Geen meting
verricht

97% (2016)

Stabiel of
hoger (2020)

Praktikon,
sociale
veiligheid in
en rond
scholen

100% (2017)

PO-Raad/
Schoolinfo

Veilig leerklimaat
•

3

30% (2020)

Aandeel leerlingen dat zich veilig voelt

Scholen en instellingen maken resultaten inzichtelijk en worden aangesproken op hun prestaties
•

Aandeel scholen dat Vensters volledig heeft
ingevuld8

5,3% (2014)

Niet bekend

21% (2016)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

35

Beleidsverslag

Doelstelling/indicator

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie
2016

Streefwaarde
(jaartal)

Bron

–10 (2016) Hoger (2020)

Onderwijsverslag
Inspectie van
het
Onderwijs

•

Aandeel scholen dat op alle indicatoren van
kwaliteitszorg voldoende scoort9

38%
(2012–2013)

41%
(2014–2015)

•

Aandeel (zeer) zwakke scholen dat zich binnen een
jaar verbetert

27%
(2012–2013)

22%
(2013–2014)

36%
(2014–2015)

•

Oordeel ouders over betrokkenheid

Cijfer 7
(2012)

Cijfer 7
(2014)

geen meting
gedaan

100% Inspectie van
(2017–2018)
het
Onderwijs
Hoger

Monitor
Ouderbetrokkenheid

1
Vanwege een andere meetmethode zijn de in de beleidsagenda van Begroting 2017 opgenomen waardes voor 2014–2015 (pilot) niet opgenomen.
Het College voor Toetsen en Examens meldt in zijn rapportage «referentieniveaus 2015–2016» overigens dat de vaardigheid van de leerling over de
jaren 2014–2015 en 2015–2016 nagenoeg gelijk is gebleven.
2
Basis-, tussen- en streefwaarde zijn veranderd t.o.v. Begroting 2016 ten gevolge van een andere meetmethodiek (zie ook Jaarverslag 2015 en
Begroting 2017). Realisatie 2015–2016 betreft voorlopige cijfers.
3
Meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. De basiswaarde, realisatiewaarden en streefwaarde
betreft de leraren met ten minste 3 jaar ervaring. In het lopend schooljaar 16–17 is sprake van een aangepast kader. Gezien de grote wijzigingen in
methode zal worden gekeken naar alternatieve indicatoren bij de volgende begroting.
4
De omvang van de steekproef 15–16 in het basisonderwijs is t.o.v. 14–15 i.v.m. toezichtplanning gereduceerd, daardoor heeft de nauwkeurigheid
van de cijfers naar ervaringscategorie grotere marges gekregen. Op aanraden van de Inspectie worden de nieuwe cijfers van po niet vergeleken met
de oude in de tabel.
5
Meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. De basiswaarde, realisatiewaarden en streefwaarde
betreft de leraren met ten minste 10 jaar ervaring. In het lopend schooljaar 16–17 is sprake van een aangepast kader. Gezien de grote wijzigingen in
methode zal worden gekeken naar alternatieve indicatoren bij de volgende begroting.
6
De meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. Omdat er sprake is van een nieuwe bron kan er geen
betrouwbare vergelijking worden gemaakt met de vorige metingen.
7
In februari 2017 is het wetsvoorstel lerarenregister aangenomen in de Eerste Kamer. Hieruit volgt voor leraren de wettelijke verplichting om per
2019 ingeschreven te staan in het lerarenregister.
8
Meetwaarde is aangepast van 20% naar 21%. De scholen binnen een bestuur kunnen indicatoren publiceren op Scholen op de Kaart. Om de
indicatoren van verschillende scholen te kunnen vergelijken is het belangrijk een compleet beeld van de school te hebben. Wanneer 80 procent van
deze indicatoren online staan, doet een school actief mee aan Scholen op de Kaart. Deze definitie is ten opzichte van de vorige meting gewijzigd.
9
Onder andere regelmatige evaluatie, planmatig werken aan verbetering, kwaliteitsborging. Vooralsnog alleen aandeel bij basisscholen
opgenomen. Deze indicator is nog in ontwikkeling.
10
Meetmethode voor deze indicator is sterk aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016, waardoor het niet mogelijk is een vergelijking te
maken met vorige scores. In het lopend schooljaar (16–17) is wederom sprake van een aangepast kader. Gezien de grote wijzigingen in de meetmethode van de Inspectie zal worden gekeken naar alternatieve indicatoren bij de volgende begroting. Op aanraden van de Inspectie worden de
nieuwe cijfers niet vergeleken met de vorige.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

36

Beleidsverslag

Tabel 1.2 Leerlingen primair onderwijs (x 1.000)
2012

2013

2014

20151

Raming
2016

Realisatie
2016

Leerlingen basisonderwijs
–

geen gewicht

1.323,9

1.315,4

1.310,3

1.309,2

1.286,5

1.302,8

–

gewicht 0,3

95,9

87,4

78,5

70,2

70,1

64,5

–

gewicht 1,2

78,1

73,7

68,6

63,7

60,8

60,1

1.497,8

1.476,5

1.457,3

1.443,1

1.417,4

1.427,5

0,4

0,5

0,5

0,4

0,5

0,4

1.498,3

1.477,0

1.457,8

1.443,5

1.417,8

1.427,9

Leerlingen in het speciaal basisonderwijs

39,9

38,2

36,8

34,7

35,5

33,9

Leerlingen in het (voortgezet) speciaal onderwijs

70,4

71,2

70,9

68,2

70,4

67,1

1.608,6

1.586,4

1.565,5

1.546,4

1.523,7

1.528,9

Subtotaal2
Leerlingen trekkende bevolking
Totaal2

Totaal PO

1
De aantallen die hier zijn opgenomen voor 2015 wijken af van de aantallen die in Begroting 2016 zijn opgenomen voor 2015. Ten tijde van het
opstellen van de Begroting 2016 waren de leerlingenaantallen voor 2015 nog niet definitief.
2
De (sub)totalen kunnen een kleine afwijking vertonen door het afronden van de aantallen.

Tabel 1.3 Uitgaven per leerling, excl. Uitvoeringskosten en apparaatskosten (bedragen x € 1.000)1

Primair onderwijs1

2012

2013

2014

2015

Raming
2016

Realisatie
2016

6

6,4

6,2

6,4

6,5

6,6

1
In tegenstelling tot Begroting 2016 wordt geen verdere uitsplitsing gemaakt in «bekostiging» en «exclusief ondersteuningsmiddelen». De
uitgaven voor de reguliere bekostiging en de uitgaven als ondersteuningsmiddel zijn in de bekostigingssystematiek geïntegreerd tot één financiële
stroom.

C. Beleidsconclusies
Het op dit artikel uitgevoerde beleid en de bijbehorende resultaten waren
het afgelopen jaar conform de verwachtingen zoals opgenomen in de
begroting. Er zijn geen grote afwijkingen aan het licht gekomen. In het
afgelopen jaar is vervolg gegeven aan de uitwerking van de afspraken uit
het Bestuursakkoord PO dat invulling geeft aan de ambities van het
Nationaal Onderwijs Akkoord en de Lerarenagenda. De indicatoren die bij
de beleidsdoelen horen laten verschillende resultaten zien. Zo laat het
aandeel zittenblijvers opnieuw een verbetering zien. Bovendien zijn er
minder (zeer) zwakke scholen en hebben meer (zeer) zwakke scholen zich
binnen een jaar verbeterd. Daarentegen valt er op het gebied van
kwaliteitszorg op school- en bestuursniveau nog veel winst te behalen.
Meer startende leraren worden begeleid en meer schoolleiders zijn
geregistreerd in het Schoolleidersregister. Tegelijkertijd valt de voortgang
tegen als het gaat om de beheersing van didactische en differentiatievaardigheden van leraren. Het aandeel thuiszittende leerlingen laat in 2016
nog niet de gewenste vooruitgang zien. Naar aanleiding hiervan heeft
OCW met VWS, V&J, VNG, PO-Raad en VO-raad in juni 2016 het Thuiszitterspact gesloten. Hierin zijn verschillende acties afgesproken uiteenlopend van regionale afspraken over doorzettingsmacht tot een betere
samenwerking tussen onderwijs en zorg. Tevens is de aanjager Thuiszit-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

37

Beleidsverslag

terspact aangesteld om de regio’s te stimuleren om tot een sluitende
thuiszittersaanpak te komen. Op het gebied van uitdagend onderwijs en
maatwerk zijn positieve resultaten bereikt: scholen en docenten geven
meer speciale aandacht aan toptalenten en leerlingen zijn tevreden over
de mate waarin ze worden uitgedaagd.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 1.4 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 1 (bedragen x € 1.000)
Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

9.752.070

10.254.006

9.558.272

10.342.863

10.216.767

9.957.395

259.372

48.850

14.795

3.000

3.700

– 194

Uitgaven

9.746.672

10.166.848

9.674.957

10.032.762

10.212.473

9.957.395

255.078

Bekostiging

9.234.707

9.622.129

9.168.073

9.508.229

9.702.788

9.413.102

289.686

•

9.013.388

9.408.686

8.979.272

9.362.138

9.532.348

9.261.007

271.341

Bekostiging Primair
Onderwijs

9.001.439

9.396.737

8.967.791

9.347.550

9.515.641

9.248.334

267.307

Bekostiging Caribisch
Nederland

11.949

11.949

11.481

14.588

16.707

12.673

4.034

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

Hoofdbekostiging
–

–

– 194

•

Prestatiebox

134.970

156.673

161.987

128.675

156.230

151.000

5.230

•

Aanvullende bekostiging

86.349

56.770

26.814

17.416

14.210

1.095

13.115

–

Conciërgeregeling

21.830

19.573

19.539

11.378

0

0

0

Subsidieregeling
Passend Onderwijs

37.913

25.628

0

0

0

0

0

–

Onderwijstijdverlenging

14.106

0

0

0

0

0

0

–

Overig

12.500

11.569

7.275

6.038

14.210

1.095

13.115

121.511

132.135

98.795

95.901

87.272

119.427

– 32.155

Regeling Onderwijsvoorziening jonggehandicapten

22.500

23.000

23.000

23.000

23.000

23.862

– 862

Nederlands onderwijs
buitenland

17.507

17.940

13.400

13.369

13.486

13.400

86

–

Herstart en Op de Rails

18.747

19.143

7.098

0

0

0

0

–

Basis voor Presteren
(School aan Zet en Bèta
Techniek)

18.569

18.575

20.575

6.089

5.900

7.080

– 1.180

Humanistisch vormend
en godsdienstonderwijs

9.996

10.700

9.464

10.442

10.130

10.000

130

Overig

34.192

42.777

25.258

43.001

34.756

65.085

– 30.329

Subsidies
–

–

–

–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

38

Beleidsverslag

Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Opdrachten

16.697

9.189

6.354

8.100

9.982

11.413

– 1.431

Bijdrage aan agentschappen

33.654

33.453

32.699

33.902

25.538

25.082

456

33.654

33.453

32.699

33.902

25.538

25.082

456

9.116

8.700

8.327

25.180

25.443

15.698

9.745

6.674

6.416

6.127

15.229

24.358

5.371

18.987

0

0

0

8.040

13

7.964

– 7.951

2.442

2.284

2.200

1.911

1.072

2.363

– 1.291

330.987

361.242

360.709

361.450

361.450

361.750

– 300

Gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid

260.987

261.542

261.009

261.750

261.750

261.750

0

–

Convenant G37

70.000

95.000

95.000

95.000

95.000

95.000

0

–

Ondersteuning G86

0

4.700

4.700

4.700

4.700

5.000

– 300

Bijdrage aan sociale fondsen

0

0

0

0

0

10.923

– 10.923

0

0

0

0

0

10.923

– 10.923

52.385

39.877

18.171

17.530

32.607

1.661

30.946

–

Dienst Uitvoering
Onderwijs

Bijdrage aan ZBO’s/RWT’s
–

–

–

Stichting Vervangingsfonds en Particpatiefonds
Stichting
Vervangingsfonds/
Bedrijfsgezondheid
UWV

Bijdrage aan medeoverheden
–

–

Brede Scholen

Ontvangsten

E. Toelichting op de instrumenten
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 255,1 miljoen hoger dan
oorspronkelijk begroot. De realisatie van de ontvangsten is € 30,9 miljoen
hoger dan oorspronkelijk begroot.
Hoofdbekostiging
Bekostiging Primair Onderwijs: Schoolbesturen in het primair onderwijs
ontvangen bekostiging van het Rijk via de lumpsum. De hoogte hiervan
wordt voornamelijk bepaald aan de hand van het aantal leerlingen, hun
kenmerken en de gemiddelde leeftijd van leraren. In de hoofdbekostiging
van de lumpsum worden daarnaast aspecten als de grootte en groei van
een school in de vorm van de kleine scholen- en directietoeslag en de
groeibekostiging meegenomen. De realisatie op de bekostiging Primair
Onderwijs is € 267,3 miljoen hoger dan de oorspronkelijk vastgestelde
begroting. Een belangrijke oorzaak hiervan is de doorverdeling van de
loon- en prijsbijstelling van het loonakkoord voor 2016 (€ 262,3 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

39

Beleidsverslag

Voor de herstelopslag van het ABP is eenmalig € 26,4 miljoen toegevoegd. Daarnaast had het hogere aantal leerlingen dan geraamd een
budgettair effect (€ 15,8 miljoen). Ook was er een groter beroep op de
regeling eerste opvang vreemdelingen en de introductie van maatwerkbekostiging voor asielzoekerskinderen (€ 11,0 miljoen).
Daarnaast werd het budget voor de bekostiging met € 16,5 miljoen
verlaagd als gevolg van de lumpsum- en subsidietaakstelling voor de
OCW-brede problematiek. Verder waren er € 20,0 miljoen lagere uitgaven
door het aflopen van tijdelijke regelingen die pas per 2017 verlengd
worden. Ook zijn middelen beschikbaar gesteld voor schone scholen.
Hiervoor is € 5 miljoen overgeboekt naar het Restauratiefonds. Tot slot is
er € 7,2 miljoen teruggeboekt naar de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI)
als gevolg van minder plaatsen in justitiële inrichtingen.
Bekostiging Caribisch Nederland: Het Rijk verstrekt bekostiging ten
behoeve van scholen in Caribisch Nederland. Het betreft schoolbesturen
op de eilanden Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. De realisatie op de
bekostiging Caribisch Nederland is € 4,0 miljoen hoger dan begroot. Dit
komt grotendeels door de duurdere dollar (€ 3,0 miljoen).
Prestatiebox
Voor het realiseren van de afspraken in het sectorakkoord met de PO-Raad
ontvangen schoolbesturen extra middelen via de prestatiebox. Deze
middelen zijn ingezet voor het realiseren van de doelstellingen op het
gebied van uitdagend onderwijs, vernieuwing en ICT, professionalisering,
de brede aanpak onderwijsverbetering en professionele scholen. Vanwege
de verwerking van de loonbijstelling is de realisatie op de prestatiebox
€ 5,2 miljoen hoger dan begroot.
Aanvullende bekostiging
Naast de reguliere bekostiging ontvangen scholen middelen voor
specifieke doelen. De realisatie op de aanvullende bekostiging is € 13,1
miljoen hoger dan begroot. Dit betreft grotendeels uitgaven voor de
regeling procesbegeleiders krimp en de regeling lerarenontwikkelfonds
(€ 1,8 miljoen respectievelijk € 4,5 miljoen) die beide eerder begroot
waren onder het instrument «opdrachten», en uitgaven voor georganiseerd overleg- en vakbondsfaciliteiten (GOVAK) ter grootte van € 4,9
miljoen die eerder waren begroot onder het instrument «bekostiging».
Subsidies
Om de realisatie van verschillende beleidsdoelstellingen te bewerkstelligen worden subsidies verstrekt. De belangrijkste subsidies zijn de
regeling onderwijsvoorziening jonggehandicapten, de regeling Nederlands onderwijs in het buitenland, subsidies voor «Basis voor Presteren»
(waaronder de projecten «Bèta en Techniek» en «School aan Zet») en
Humanistisch vormend onderwijs en godsdienstonderwijs. De uitgaven
aan subsidies zijn per saldo € 32,2 miljoen lager uitgevallen dan begroot.
Deels betreft dit onder het instrument «subsidie» begrote uitgaven die op
andere begrotingsartikelen zijn gerealiseerd (€ 3,1 miljoen op artikel 3 en
9 voor de Lerarenbeurs en het Steunpunt Passend Onderwijs), dan wel die
onder een ander instrument zijn gerealiseerd (€ 6,8 miljoen verstrekt in de
vorm van opdrachten die oorspronkelijk als subsidie waren begroot).
Daarnaast is voor € 27 miljoen aan begrote subsidies niet tot realisatie
gekomen. Het gaat daarbij om het niet in 2016 besteed zijn van middelen
voor o.a. Lerarenbeurs, Goed worden goed blijven en School aan Zet.
Vanwege onderbesteding van het budget lerarenbeurs vanuit het
Bestuursakkoord PO in 2015 en 2016 is vanaf 2017 sprake van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

40

Beleidsverslag

introductie van de nieuwe instrumenten teambeurs en de schoolleiderstegemoetkoming. Met de teambeurs krijgen teams van leraren na hun
masteropleiding ruimte om te werken aan kennisbenutting binnen de
school. Door het introduceren van de schoolleiderstegemoetkoming
kunnen naast leraren nu ook schoolleiders studieverlof krijgen voor het
volgen van een masteropleiding. Hierdoor blijft de ambitie ongewijzigd.
Opdrachten
Door middel van opdrachten worden beleidsgerichte activiteiten en
onderzoeken uitgevoerd. De realisatie op het budget voor opdrachten valt
€ 1,4 miljoen lager uit dan begroot.
Bijdrage aan agentschappen
De bijdrage aan agentschappen betreft het aandeel in de uitvoeringskosten van Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) voor dit begrotingsartikel.
DUO is de uitvoeringsorganisatie van het Ministerie van OCW en levert
producten en diensten op het terrein van de bekostiging van instellingen,
studiefinanciering en informatievoorziening.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
De stichtingen Vervangingsfonds en Participatiefonds ontvangen
middelen voor het beheren van de vervangings- en werkloosheidsuitgaven in het primair onderwijs. De kosten die het Vervangingsfonds en
het Participatiefonds vergoeden, worden gedekt uit de premieopbrengsten van schoolbesturen.
De realisatie op dit instrument is € 9,7 miljoen hoger dan oorspronkelijk is
begroot. Dit wordt grotendeels veroorzaakt door een betaling van € 19,0
miljoen aan het Participatiefonds. Schoolbesturen hadden ten onrechte
werkloosheidskosten ter grootte van dat bedrag bij het Participatiefonds
gedeclareerd. Na negatieve toetsing van de declaraties, zijn deze
middelen in 2016 door OCW bij de desbetreffende besturen teruggevorderd en vervolgens weer beschikbaar gesteld aan het Participatiefonds. Daartegenover staat dat de op het instrument «bijdragen aan ZBO’s
/RWT’s» begrote uitgaven voor bedrijfsgezondheid met ingang van
1 januari 2016 via het instrument «bekostiging» worden uitgeput (€ 7,9
miljoen).
Bijdrage aan medeoverheden
Gemeenten ontvangen middelen van het Ministerie van OCW voor
onderwijsachterstandenbeleid. Gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid kent meerdere instrumenten, onder andere voorschoolse educatie,
schakelklassen en zomerscholen. Voor gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid binnen de G37 zijn vanaf 2012 extra middelen beschikbaar
gekomen die bij het instrument Convenant G37 zijn opgenomen. Met de
G37 zijn afspraken gemaakt om de kwaliteit van met name de
voorschoolse educatie te verbeteren en daarnaast het aantal kinderen dat
deelneemt aan voorschoolse educatie, schakelklassen, kopklassen en
zomerscholen van goede kwaliteit, aanzienlijk uit te breiden.
Bijdrage aan sociale fondsen
De realisatie op het budget voor de bijdrage aan sociale fondsen is € 10,9
miljoen lager dan begroot. Dit betreft de bijdrage aan het Gemeentefonds
(GF) ten behoeve van de «Impuls brede scholen» en «Sport en cultuur»
(combinatiefuncties). Deze bijdrage heeft de vorm gekregen van een
overboeking aan het Gemeentefonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

41

Beleidsverslag

Ontvangsten
De ontvangsten zijn € 30,9 miljoen hoger dan geraamd. Deels is dit het
gevolg van de terugvordering van negatief getoetste declaraties van
schoolbesturen voor werkloosheidskosten (€ 23,7 miljoen). Verder zijn er
hogere ontvangsten door de afhandeling van jaarrekeningen van
onderwijsinstellingen en de afrekening van diverse subsidies (€ 7,2
miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

42

Beleidsverslag

Artikel 3. Voortgezet onderwijs
A. Algemene doelstelling
Het voortgezet onderwijs zorgt dat leerlingen in deze fase van de
doorlopende leerlijn hun talenten maximaal kunnen ontplooien en
vervolgonderwijs kunnen volgen dat het beste past bij hun talenten. Het
bereidt hen voor op volwaardige deelname aan de samenleving en een bij
hun talenten passende (toekomstige) positie op de arbeidsmarkt.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor een voorgezet onderwijsstelsel dat
zodanig functioneert, dat het onderwijs aansluit bij de talenten en de
ambities van individuele leerlingen en bij de behoeftes van de
maatschappij.
Financieren
De Minister is verantwoordelijk voor de financiering van het voortgezet
onderwijs door lumpsumbekostiging van de onderwijsinstellingen.
Hierdoor wordt de toegankelijkheid van het onderwijs gewaarborgd.
Stimuleren
De Minister stimuleert specifieke onderwerpen door het verstrekken van
(aanvullende) bekostiging, subsidies en de inzet van andere instrumenten
zoals overleg, voorlichting, (prestatie)afspraken en wet- en regelgeving.
Regisseren
De Minister vult haar verantwoordelijkheid voor de onderwijskwaliteit van
het onderwijs in via een regisserende rol. De normeisen van kwaliteit zijn
vastgelegd in wet- en regelgeving; de Inspectie van het Onderwijs houdt
toezicht op de naleving.
Indicatoren/kengetallen
Indicatoren voor het stelsel voortgezet onderwijs worden beschreven in
Trends in Beeld en in het Onderwijsverslag 2015–2016.
Tabel 3.1 Indicatoren
Doelstelling/indicator

Basiswaarde Realisatie 2015 Realisatie 2016
(jaartal)

1

Ambitieus onderwijs dat alle leerlingen en studenten uitdaagt

a)

Alle leerlingen en studenten worden uitgedaagd

b)

Streefwaarde
(jaartal)

Bron

•

Aandeel toptalentleerlingen dat zich vaak of
bijna altijd verveelt omdat de lesstof te
makkelijk is of omdat hij/zij eerder klaar is dan
de rest

56% (2014)

–

24% (2015)

25% (2018)

Toptalenten in
het onderwijs

•

Aandeel scholen dat aandacht heeft voor
toptalenten in de vorm van uitdagend aanbod
of talentprogramma’s

82% (2015)

–

82% (2015)

100% (2018)

Toptalenten in
het onderwijs

•

Aandeel thuiszittende leerlingen dat drie of
meer maanden thuis zit zonder passend
onderwijsaanbod

0,17%
(2014–2015)

0,17%
(2014–2015)

0,19%
(2015–2016)

0% (2020)

Leerplichttelling
2015–2016

5,9%
(2012–2013)

5,5%
(2014–2015)

5,7% (2015–
2016)1

3,9% (2020)

DUO

Vergroten studiesucces
•

Aandeel zittenblijvers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

43

Beleidsverslag

Doelstelling/indicator

Basiswaarde Realisatie 2015 Realisatie 2016
(jaartal)

Streefwaarde
(jaartal)

Bron

2

Scholen en instellingen werken met goed opgeleide en professionele leraren en schoolleiders die samen zorgen voor een veilig en
ambitieus leerklimaat

a)

Vergroten kwaliteit leraren en schoolleiders

b)

c)

•

Aandeel lessen dat wordt gegeven door
daartoe bevoegde en benoembare leraren

•

Aandeel leraren met een afgeronde hbo of wo
masteropleiding

94,1% (2014)

94,8% (2015)

100% (2020)

IPTO

33% (2013)

36% (2014)

37% (2015)

50% (2020)

CentERdata,
DUO & IPTO

53% (2013)

65% (2014)

63% (2015)

80–85%2
(2020)

CentERdata,
DUO & IPTO

•

Aandeel leraren dat de algemeen didactische
vaardigheden beheerst3

76% (2013)

64% (2015)

67% (2016)

100% (2020)

Inspectie van
het Onderwijs

•

Aandeel leraren dat de differentiatie
vaardigheden beheerst4

34% (2013)

34% (2015)

33% (2016)

100% (2020)

Inspectie van
het Onderwijs

Onderwijs
werkt;
Regioplan,
(2014–2015)
POMO; BZK,
2016

Verbetercultuur
•

Aandeel leraren dat deelneemt aan peer
review5

63% (2014)

63% (2015)

68% (2016)

100% (2020)

•

Aandeel leraren dat is ingeschreven in het
Lerarenregister po/vo/mbo

8% (2014)

15% (2015)

28% (2016)

100% (2019)7 Lerarenregister

93% (2012)

94% (2014)

95% (2016)

Stabiel of
hoger (2020)

Praktikon,
sociale
veiligheid in
en rond
scholen

Veilig leerklimaat
•

3

84,1% (2013)

Aandeel leerlingen dat zich veilig voelt

Scholen en instellingen maken resultaten inzichtelijk en worden aangesproken op hun prestaties
•

Aandeel scholen dat Vensters volledig heeft
ingevuld

94% (2014)

94% (2015)

92% (2016)

100% (2017)

VO-raad

•

Aandeel scholen dat opbrengstgericht werkt6

47%
(2012–2013)

61%
(2014–2015)

64%
(2015–2016)

100% (2020)

Onderwijsverslag,
Inspectie van
het Onderwijs

•

Aandeel (zeer) zwakke afdelingen dat zich
binnen de gestelde termijn verbetert

72%
(2011–2012)

75%
(2012–2013)7

67%
(2013–2014)

100% (2020)

Inspectie van
het Onderwijs

•

Aantal voortijdig schoolverlaters

41.800 (2009)

25.622
(2013/ 2014)

22.948
(2015/ 2016)

25.000
(2015/2016)

DUO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

44

Beleidsverslag

Doelstelling/indicator

4

Basiswaarde Realisatie 2015 Realisatie 2016
(jaartal)

Streefwaarde
(jaartal)

Bron

30% (2017)

DUO

Aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt verbeteren
•

Aandeel leerlingen in de beroepsgerichte
leerweg van het vmbo dat kiest voor techniek

23% (2012)8

27% (2015)

26% (2016)

1

Het gaat hier om het voorlopige aandeel zittenblijvers.
Voor de bovenbouw vwo betreft dit het aandeel leraren met een wo-masteropleiding
3
De meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. De basiswaarde, realisatiewaarden en streefwaarde
betreft de leraren met ten minste 3 jaar ervaring.
4
De meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. De basiswaarde, realisatiewaarden en streefwaarde
betreft de leraren met ten minste 10 jaar ervaring.
5
De meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. Omdat er sprake is van een nieuwe bron kan er geen
betrouwbare vergelijking worden gemaakt met de vorige methoden.
6
Dit betreft het aandeel afdelingen dat adequaat fase 1 doorloopt (meten en analyseren van behaalde resultaten van leerlingen).
7
Deze waarde is aangepast ten opzichte van het jaarverslag 2015 van 74% naar 75%.
8
De waarde verschilt t.o.v. de begroting 2015 omdat de data van DUO wordt gebruikt in plaats van het Platform Bèta en Techniek.
2

Tabel 3.2 Kengetallen

1.

2012

2013

2014

2015

2016

Totaal aantal ingeschreven leerlingen.
Nader te verdelen in:

937.200

946.500

956.600

966.200

966.700

•

Vmbo, excl. lwoo (excl. «groen onderwijs»)

314.500

319.800

324.400

326.300

325.700

•

Lwoo, (excl. «groen onderwijs»)

89.800

90.700

90.400

89.900

87.300

•

Havo

244.600

249.900

252.700

256.200

257.400

•

Vwo

253.000

251.700

254.000

258.500

260.800

•

Pro

27.300

28.300

28.900

29.400

29.200

•

Vavo

8.000

6.100

6.200

6.100

6.300

7.669

7.880

7.682

7.968

8.194

646

646

643

641

639

1.451

1.465

1.488

1.507

1.513

2.

Uitgaven per leerling (x €)

3.

Totaal aantal scholen

4.

Gemiddeld aantal leerlingen per school

Bron: DUO

C. Beleidsconclusies
Het op dit artikel uitgevoerde beleid en de bijbehorende resultaten waren
het afgelopen jaar conform de verwachtingen zoals opgenomen in de
begroting. Er zijn geen grote afwijkingen of noodzaak tot bijstelling aan
het licht gekomen. Voor het behalen van de beleidsdoelen zijn indicatoren
opgenomen. Sommige indicatoren laten een lichte of een duidelijke
vooruitgang zien. Zo is een stijging zichtbaar voor de indicator bevoegdheden en is er zichtbaar veel aandacht voor toptalenten. Ook op het
gebied van opbrengstgericht werken is er sprake van een stijging. Voor
andere indicatoren is er sprake van stagnatie of daling. Zo is er al enige
jaren geen vooruitgang zichtbaar op de indicator differentiatievaardigheden van docenten. De oorzaak is niet bekend. Wel is duidelijk dat de
ontwikkeling van deze differentiatievaardigheden van docenten vooral in
de praktijk plaatsvindt en het meest succesvol is wanneer leraren van
elkaar leren. Aanvullend onderzoek dat OCW, de PO-Raad en de VO-raad
laten uitvoeren moet duidelijk maken waarom de ontwikkeling van deze
differentiatievaardigheden in de praktijk achterblijft. Ook is een lichte
stijging zichtbaar van het aandeel zittenblijvers. Mogelijk is dit te verklaren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

45

Beleidsverslag

door de «opwaartse druk» en het propageerde ambitieniveau. In het
beleidsverslag wordt de stand van zaken beschreven van een aantal
belangrijke ontwikkelingen.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 3.3 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 3 (bedragen x € 1.000)
Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

7.296.426

7.829.613

7.486.937

8.024.207

7.942.036

7.579.547

362.489

122.352

137.811

39.139

21.057

39.487

Uitgaven

7.131.701

7.436.116

7.315.883

7.662.616

7.951.000

7.574.452

376.548

Bekostiging

6.977.217

7.285.370

7.157.951

7.503.239

7.800.337

7.445.589

354.748

•

6.636.983

6.912.985

6.855.763

7.165.499

7.359.766

7.084.338

275.428

6.624.016

6.899.921

6.276.935

6.557.349

6.723.308

6.473.351

249.957

0

0

566.334

592.409

621.677

598.566

23.111

12.967

13.064

12.494

15.741

14.781

12.421

2.360

110.049

148.770

149.854

176.884

200.850

201.295

– 445

110.049

148.770

149.854

176.884

200.850

201.295

– 445

230.185

223.615

152.334

160.856

239.721

159.956

79.765

Regeling aanvullende
bekostiging maatschappelijke stage in het vo

47.043

47.924

48.425

0

0

0

Tijdelijke regeling
subsidiëring experimenten leergang
vmbo-mbo2

27.181

27.366

18.600

0

0

0

Regeling IGVO (Internationaal Georiënteerd
Voortgezet Onderwijs)

3.760

3.746

3.505

3.120

3.515

3.200

315

Regeling leerplusarrangement, nieuwkomers
en eerste opvang
vreemdelingen

82.962

76.085

80.382

96.578

161.929

78.020

83.909

Regeling regionaal
zorgbudget en reboundvoorzieningen

65.542

66.972

0

0

0

0

Regeling visueel
gehandicapten

1.292

1.317

1.300

0

0

0

Regeling doorontwikkeling vmbo/pro

2.159

0

0

0

0

0

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

Hoofdbekostiging
–

–

–

•

Bekostiging lichte
ondersteuning
Bekostiging Caribisch
Nederland

Prestatiebox
–

•

Bekostiging Voortgezet
Onderwijs lumpsum

Regeling prestatiebox
Voortgezet Onderwijs

Aanvullende bekostiging
–

–

–

–

–

–

–

39.487

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

46

Beleidsverslag

Realisatie Vastgestelde
begroting

–

–

–

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Regeling bekostiging
kenniscentra voor
leerwerktrajecten vmbo

246

205

122

0

0

250

– 250

Regeling functiemix VO
Randstadregio’s

0

0

0

61.158

61.197

61.386

– 189

13.080

17.100

– 4.020

Resultaatafhankelijke
bekostiging vroegtijdig
schoolverlaters VO

Subsidies

52.299

52.725

51.025

57.773

51.513

54.590

– 3.077

Stichting Kennisnet
(basissubsidie) PO, VO,
MBO

20.500

19.500

17.500

12.000

12.300

12.000

300

–

ICT-projecten

1.530

570

1.390

700

3.293

0

3.293

–

Beter presteren (Scholen
aan Zet en Platform Beta
en Techniek)

0

57

0

0

0

3.000

– 3.000

Onderwijs Bewijs

4.641

2.910

1.468

942

656

474

182

Regionale verwijzingscommissies VO

6.985

6.985

6.867

7.103

0

0

0

4.501

8.750

9.000

– 250

18.643

22.703

23.800

32.527

26.514

30.116

– 3.602

Opdrachten

602

1.393

2.513

2.360

3.730

1.788

1.942

–

In- en uitbesteding

602

1.393

2.513

2.360

3.730

1.788

1.942

Bijdrage aan agentschappen

31.428

31.195

37.072

31.192

30.311

27.241

3.070

31.428

31.195

37.072

31.192

30.311

27.241

3.070

69.299

65.000

67.126

67.961

64.768

45.006

19.762

ZBO: College voor
Toetsen en Examens

4.289

11.153

10.785

11.052

11.733

5.084

6.649

SLOA: onderwijs
ondersteunende
instellingen PO/VO/MBO
(incl. examens)

65.010

53.847

56.341

56.909

53.035

39.922

13.113

–

–

–

Pilots zomerscholen

–

Overige projecten

–

Dienst Uitvoering
Onderwijs

Bijdrage aan ZBO’s/RWT’s
–

–

0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

47

Beleidsverslag

Realisatie Vastgestelde
begroting

Bijdragen aan medeoverheden
–

–

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Uitwerkingsakkoord
VNG

Bijdrage aan (inter)nationale
organisaties
GRAZ (ECML) en PISA

856

433

196

91

157

238

– 81

856

433

196

91

157

238

– 81

Garantie-uitgaven
–

Garantie-uitgaven

Ontvangsten

Verschil

4.322

20.143

8.588

8.795

184

184

184

184

7.936

4.661

3.275

E. Toelichting op de instrumenten
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 376,6 miljoen hoger dan
oorspronkelijk begroot. De realisatie van de ontvangsten is € 3,3 miljoen
hoger dan oorspronkelijk begroot.
De ophoging van de garantieverplichtingen ter grootte van € 39,5 miljoen
is het gevolg van leningen/rekening-courantkredieten aan onderwijsinstellingen. Deze leningen worden door middel van schatkistbankieren
verstrekt. Het Ministerie van OCW staat voor de lening garant.
Hoofdbekostiging
Bekostiging voortgezet onderwijs lumpsum
Het voortgezet onderwijs kent een lumpsumbekostiging voor de reguliere
uitgaven. De schoolbesturen ontvangen van de rijksoverheid een bedrag
voor de personele en de materiële kosten. Hiermee worden de schoolbesturen in staat gesteld om (onderwijs)personeel aan te stellen en overige
arbeidsvoorwaarden te vervullen en te voorzien in de kosten van de
materiële instandhouding van scholen. De lumpsumbekostiging is
voornamelijk gebaseerd op het aantal leerlingen en de schoolsoort. De
realisatie op de bekostiging voortgezet onderwijs lumpsum is € 250,0
miljoen hoger dan de oorspronkelijk vastgestelde begroting. Een
belangrijke oorzaak hiervan is de doorverdeling van de loon- en prijsbijstelling en de uitvoering van het loonakkoord van 2016 (€ 219,3 miljoen).
Daarnaast had het hogere aantal leerlingen dan geraamd een budgettair
effect (€ 57,6 miljoen).
Bekostiging lichte ondersteuning
Vanaf 1 januari 2016 is de bekostiging voor de lichte ondersteuning voor
het leerwegondersteunend onderwijs en praktijkonderwijs (lwoo/pro)
geïntegreerd in het kader van passend onderwijs. Deze bekostiging is
opgesplitst in een deel basisbekostiging en een deel ondersteuningsbekostiging lwoo/pro. De basisbekostiging wordt rechtstreeks aan de
scholen verstrekt, net zoals de ondersteuningsbekostiging lwoo/pro na
indicatie van het desbetreffende samenwerkingsverband. Naast de
bekostiging lichte ondersteuning aan de scholen worden aan samenwer-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

48

Beleidsverslag

kingsverbanden middelen verstrekt voor regionale ondersteuning. Beide
onderdelen vormen samen het financiële kader voor de lichte ondersteuning lwoo/pro.
Bekostiging Caribisch Nederland
Het Rijk verstrekt sinds 10 oktober 2010 bekostiging aan schoolbesturen in
Caribisch Nederland. Het betreft de schoolbesturen op de eilanden
Bonaire, Sint Eustatius en Saba. De realisatie op de bekostiging Caribisch
Nederland ligt € 2,3 miljoen hoger dan de oorspronkelijke vastgestelde
begroting. Dit wordt grotendeels veroorzaakt door het gedekte valutarisico van de euro ten opzichte van de dollar (€ 2,7 miljoen).
Prestatiebox
Regeling Prestatiebox Voortgezet Onderwijs
Via de prestatiebox hebben scholen aanvullende middelen ontvangen om
de doelen uit het Sectorakkoord VO 2014–2017 te realiseren.
Aanvullende bekostiging
Regeling IGVO (Internationaal Georiënteerd Voortgezet Onderwijs)
De beleidsregel IGVO geeft aan op welke wijze scholen een aanvraag
kunnen doen voor erkenning en bekostiging van een opleiding voor
internationaal georiënteerd voortgezet onderwijs, hoe dat onderwijs moet
worden ingericht en op welke wijze de Minister dit onderwijs bekostigt. De
financiële middelen bij deze regeling betreffen de toeslag die scholen per
leerling per jaar ontvangen. Daarnaast worden IGVO-leerlingen bekostigd
als havo- en vwo-leerlingen conform het bekostigingsbesluit Wet
Voortgezet Onderwijs.
Regeling leerplusarrangement, nieuwkomers VO en eerste opvang
vreemdelingen
De realisatie op de Regeling leerplusarrangement, nieuwkomers VO en
eerste opvang vreemdelingen is € 83,9 miljoen hoger dan de oorspronkelijke vastgestelde begroting. Dit wordt veroorzaakt door de stijging van
het aantal nieuwkomers.
Deze regeling bestaat uit de volgende onderdelen:
• Leerplusarrangement: scholen komen bij een bepaald percentage
leerlingen uit achterstandswijken in aanmerking voor aanvullende
bekostiging van het Leerplusarrangement.
• Nieuwkomers VO: Deze regeling voorziet in aanvullende bekostiging
voor scholen die lesgeven aan nieuwkomers in het voortgezet
onderwijs. De telling voor deze regeling is de reguliere
1-oktobertelling. Voor nieuwkomers die op deze teldatum korter dan
een jaar in Nederland zijn ontvangen scholen ca. € 5.100 per leerling
per kalenderjaar. Voor nieuwkomers die op de teldatum tussen de een
en twee jaar in Nederland zijn, ontvangen scholen ca. € 3.100 per
leerling per kalenderjaar.
• Eerste opvang vreemdelingen: dit onderdeel van de regeling kent twee
peildata, namelijk 1 april en 1 oktober. De aanvullende bekostiging is
bestemd voor vreemdelingen die op een van de twee peildata als
daadwerkelijk schoolgaand staan ingeschreven en die korter dan één
jaar in Nederland verblijven en op de 1-oktobertelling voorafgaand aan
de peildatum nog niet in Nederland waren.
• Kwartaalbekostiging (maatwerk) nieuwkomers bij nieuwe instroom:
Deze bekostiging is bestemd voor nieuwkomers die na 1 oktober 2015
op scholen binnenkomen. De timing van aanvullende middelen uit
Nieuwkomers VO en eerste opvang vreemdelingen bleek niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

49

Beleidsverslag

voldoende aan te sluiten bij de wisselende aantallen nieuwkomers op
scholen, vandaar dat de Regeling eerste opvang vreemdelingen vanaf
2016 buiten werking is gesteld. In 2016 is daarom een maatwerkoplossing in werking gesteld waarbij de financiële middelen voor het
onderwijs aan nieuwkomers op een transparante wijze tot stand
komen en op een gelijkmatige wijze over het schooljaar worden
verspreid, zodat scholen beter in staat zijn om tussentijds wisselende
aantallen nieuwkomers op te vangen. Deze maatwerkbekostiging kent
vier peildata (1 januari, 1 april, 1 juli en 1 oktober). Met deze kwartaalbekostiging ontving een school gemiddeld € 2.750 per leerling per
kwartaal.
Regeling functiemix VO Randstadregio’s
Aanvullend op de in de lumpsum op te nemen beloningsmaatregelen zijn
in het Aktieplan LeerKracht van Nederland afspraken gemaakt over de
versterking van de functiemix in de zogenaamde Randstadregio’s. Hier
kennen scholen een grotere beloningsachterstand ten opzichte van de
marktsector, een grotere arbeidsproblematiek en (een optelsom van)
grootstedelijke problemen. De middelen worden op grond van een
ministeriële regeling in aanvulling op de lumpsum verstrekt aan instellingen in deze regio’s. Vanaf 2015 is deze regeling overgeheveld van
artikel 9 (Arbeidsmarkt- en personeelsbeleid) naar dit artikel.
Resultaatafhankelijke bekostiging vroegtijdig schoolverlaters (vsv) VO
Dankzij de inzet van scholen en gemeenten is de doelstelling uit het
Regeerakkoord «Bruggen slaan» van maximaal 25.000 nieuwe vsv’ers in
2016 behaald. De urgentie om schooluitval aan te pakken blijft onverminderd hoog. Vo-scholen hebben voor het schooljaar 2016–2017
resultaatafhankelijke bekostiging ontvangen op basis van de nieuwe
regeling resultaatafhankelijke bekostiging vsv vo. De realisatie op de
Resultaatafhankelijke bekostiging vroegtijdig schoolverlaters (vsv) VO is
€ 4,0 miljoen lager dan de oorspronkelijk vastgestelde begroting. Dit
wordt veroorzaakt doordat de regeling voor de schooljaren 2016/2017 en
2017/2018 is gewijzigd.
Subsidies
Voor het stimuleren en realiseren van diverse beleidsdoelstellingen
worden subsidies verstrekt. De grootste hiervan zijn de subsidies voor
Stichting Kennisnet en voor de pilots zomerscholen.
Stichting Kennisnet ondersteunt onderwijsinstellingen in het primair-,
voortgezet- en middelbaar beroepsonderwijs bij het benutten van ICT. De
pilots zomerscholen hebben als doel om het zittenblijven tegen te gaan
door middel van scholing in de lente en zomer.
De realisatie van de subsidie uitgaven in 2016 is per saldo € 3,1 miljoen
lager dan geraamd. Belangrijkste oorzaken hiervoor zijn:
– Een overboeking van € 2,4 miljoen naar de Dienst Uitvoering
Onderwijs in verband met het uitvoeren van diverse projecten.
– Een kasschuif van € 2,1 miljoen voor de VO-raad van 2016 naar 2017.
De kosten worden pas in 2017 gemaakt, vandaar dat er een kasschuif
heeft plaatsgevonden van 2016 naar 2017.
– Een verhoging met € 1,4 miljoen door diverse overboekingen van en
naar andere beleidsterreinen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

50

Beleidsverslag

Opdrachten
Onder deze post vallen middelen voor diverse beleidsgerichte activiteiten
en onderzoeken zoals de Nationale Schoolleiderstop, verkenning
regionale samenwerking en vaststellen schoolvakanties. Er is in 2016
vaker voor het instrument opdracht gekozen dan was voorzien.
Bijdrage aan agentschappen
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO)
DUO is de uitvoeringsorganisatie van het Ministerie van OCW en levert
producten en diensten op het terrein van bekostiging van instellingen,
financiering van studenten en informatievoorziening. Het betreft het
aandeel in de uitvoeringskosten van DUO voor dit begrotingsartikel. De
realisatie op de Bijdrage aan agentschappen is € 3,1 miljoen hoger dan de
oorspronkelijk vastgestelde begroting. Het budget is in 2016 per saldo met
€ 3,1 miljoen verhoogd door overboekingen voor het uitvoeren van
diverse projecten.
Bijdragen aan RWT’s/ZBO’s
ZBO: College voor Toetsen en Examens
Het College voor Toetsen en Examens (CvTE) zorgt voor uitvoerende
werkzaamheden met betrekking tot de centrale examens in het reguliere
voortgezet onderwijs, het middelbaar beroepsonderwijs, de volwasseneducatie, de staatsexamens voor het voortgezet onderwijs en voor
Nederlands als tweede taal (NT2). Het CvTE is verantwoordelijk voor de
invoering van de digitale examens en de verwachte diagnostische
tussentijdse toets. Daarnaast is het CvTE regievoerder over de examenketen en heeft zij een regierol voor de centrale eindtoets po. In die
hoedanigheid heeft zij de taak om namens de overheid de kwaliteit van al
deze toetsen en examens te waarborgen en te zorgen voor een vlekkeloze
(digitale) afname.
Het budget is in 2016 per saldo met € 6,6 miljoen verhoogd door
overboekingen voor het uitvoeren van diverse projecten (onder andere
staatsexamens NT2 (MBO), taal en rekenen en toetsen (o.a. Eindtoets
PO)). De interne OCW-afspraak is dat alle betalingen naar het CvTE via
artikel 3 (voortgezet onderwijs) plaatsvinden.
SLOA: onderwijs ondersteunende instellingen primair-, voortgezet- en
beroepsonderwijs en volwasseneducatie
Op 1 januari 2014 is de wet SLOA 2013 (Stb. 2013, 438) in werking
getreden. De wet biedt de wettelijke grondslag voor subsidiering van de
wettelijke taken van Stichting Cito en SLO.
Het budget in 2016 bedroeg oorspronkelijk € 40,0 miljoen voor toets- en
examenontwikkeling en normering alsmede leerplanontwikkelingen. Het
budget is in 2016 per saldo met € 13,1 miljoen verhoogd door overboekingen voor het uitvoeren van diverse projecten (o.a. voor de centraal
ontwikkelde toetsen taal en rekenen po en mbo).
De interne OCW-afspraak is dat alle betalingen naar de SLOA-instellingen
via artikel 3 (voortgezet onderwijs) plaatsvinden.
Ontvangsten
In 2016 is € 3,3 miljoen meer ontvangen dan begroot. Dit betreft extra
ontvangsten als gevolg van terugvorderingen van de regionale verwijzingscommissies en extra ontvangsten die zijn binnengekomen door het
afrekenen van in voorgaande jaren verstrekte middelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

51

Beleidsverslag

Artikel 4. Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
A. Algemene doelstelling
Het beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie zorgen ervoor dat
deelnemers hun talenten maximaal kunnen ontplooien en volwaardig
kunnen deelnemen aan de samenleving. Deelnemers worden voorbereid
op passend vervolgonderwijs en/of een positie op de arbeidsmarkt die
optimaal aansluit bij hun talenten.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor een middelbaar onderwijsstelsel dat
zodanig functioneert dat het onderwijs aansluit bij de talenten en de
ambities van individuele deelnemers en bij de behoeftes van de
maatschappij. De bve-sector omvat het middelbaar beroepsonderwijs
(mbo) en de volwasseneneducatie. Het middelbaar beroepsonderwijs
heeft een belangrijke maatschappelijke en economische functie. Het is een
belangrijke leverancier van werknemers voor de arbeidsmarkt. Ook is het
een belangrijke schakel tussen het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs en het hoger beroepsonderwijs.
Financieren
De Minister is verantwoordelijk voor de financiering van het middelbaar
onderwijs door lumpsum bekostiging van de onderwijsinstellingen.
Hierdoor wordt de toegankelijkheid van het onderwijs gewaarborgd.
Stimuleren
De Minister stimuleert specifieke beleidsonderwerpen door het
verstrekken van aanvullende bekostiging, subsidies, en de inzet van
andere instrumenten zoals overleg, voorlichting, prestatieafspraken en
wet- en regelgeving.
Regisseren
De Minister vult haar verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het
onderwijs in via een regisserende rol. De normeisen van kwaliteit zijn
vastgelegd in wet- en regelgeving; de Inspectie van het Onderwijs houdt
toezicht op de naleving.
Tabel 4.1 Indicatoren/kengetallen
Doelstelling/indicator

Sector

Basiswaarde
(jaartal)

1.

Ambitieus onderwijs dat alle leerlingen en studenten uitdaagt

a

Alle leerlingen en studenten
worden uitgedaagd
•

b

Percentage studenten in
het mbo dat zich
uitgedaagd voelt

Realisatie
2015

Realisatie
2016

34%
(2012/2013)

35%
(2014/2015)

Streefwaarde
(jaartal)

Art.nr.

Bron

Verbetering

4

ROA

mbo
34%
(2010–2011)

Vergroten studiesucces

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

52

Beleidsverslag

Doelstelling/indicator

•

Sector

Percentage
mbo-deelnemers per
niveau dat met diploma
de instelling verlaat,
jaarresultaat per niveau

mbo

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie
2016

Streefwaarde
(jaartal)

(2008)

(2014)

(2015)

Niveau 1:
66%

73%

72%

Hoger

Niveau 2:
62%

78%

70%

Hoger

Niveau 3:
63%

73%

70%

Hoger

Niveau 4:
65%

72%

71%

Hoger

Totaal: 64%

73%

70%

Hoger

Art.nr.

Bron

4

MBO Raad

2.

Scholen en instellingen werken met goed opgeleide en professionele leraren en schoolleiders die samen zorgen voor een veilig en
ambitieus leerklimaat.

a

Vergroten kwaliteit leraren en
schoolleiders
•

3.

4.

Aandeel leraren dat is
geregistreerd in het
Lerarenregister

po/vo/mbo

8% (2014)

15% (2015)

28% (2016)

100%
(2019)1

1, 3 en 4

Lerarenregister

3 en 4

DUO

Scholen en instellingen maken resultaten inzichtelijk en worden aangesproken op hun prestaties
•

Aantal voortijdig
schoolverlaters

vo/mbo

•

Studenten-tevredenheid

mbo

41.800
(2009)

25.622
(2013/2014)

24.353
(2014/2015)

22.948
(2015/2016)

(Rapport
cijfer 2014)

(2015)

(2016)

–2

–

Opleiding

7,0

–

7,1

–

Instelling

6,5

–

6,5

(% tevreden
over school
en studie)
2014: 49%

–

52%

4 JOB-monitor

Aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt verbeteren
•

Aandeel mbo-studenten
techniek

mbo

25% (2012) 28,0% (2015) 27,3% (2016)

30% (2016)

•

Percentage 25–64 jarigen
dat deelneemt aan een
leeractiviteit (Leven Lang
Leren)

mbo/ho

17%3 (2010)

18% (2014)

19% (2015)

20% (2020)

•

Percentage gediplomeerden dat aangaf dat
de aansluiting van de
opleiding met de huidige
functie voldoende/goed
was

mbo

80% (2012)

77% (2015)

77% (2016)

Hoger

4

DUO

4 en 6/7 onderwijsincijfers.nl

4

ROA

1
In februari 2017 is het wetsvoorstel lerarenregister aangenomen in de Eerste Kamer. Hieruit volgt voor leraren de wettelijke verplichting om per
2019 ingeschreven te staan in het lerarenregister.
2
Hier geen landelijk streefdoel omdat niet met alle instellingen over deze indicator prestatieafspraken zijn gemaakt en bovendien deze afspraken
per instelling zijn gemaakt.
3
In de begroting stond per abuis de waarde 16,6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

53

Beleidsverslag

Overige indicatoren en kengetallen zijn opgenomen in Trends in Beeld
Tabel 4.2 Kengetallen

1

2012

2013

2014

2015

2016

Aantal studenten mbo (x 1.000 excl. «groen onderwijs»,
vavo)

470,9

460,7

450,1

446,4

456,4

bol

333,4

346,2

354,8

355,8

360,6

bbl

132,5

111,7

94,4

90,3

95,9

dt-bol

5,0

2,8

0,9

0,2

0

7,3

7,8

8,6

8,7

7,2

7,4

8,1

8,0

vavo
Bron: OCW-Referentieraming
2

Onderwijsuitgaven per mbo-student (x € 1.000)1

7,0

Bron: Lumpsum budget/specifieke regelingen en gewogen bekostigingsdeelnemers mbo
1
De onderwijsuitgaven per student zijn berekend door de middelen voor het instrument bekostiging te delen door het ongewogen aantal
mbo-studenten

C. Beleidsconclusies
In het beleidsverslag wordt een aantal voor het mbo belangrijke ontwikkelingen beschreven zoals de implementatie van de kwalificatiestructuur en
het toelatingsrecht voor studenten.
De Staat van het onderwijs van de Inspectie van het Onderwijs laat zien
dat de kwaliteit van het mbo wederom is verbeterd. De implementatie van
Focus op Vakmanschap en de extra intensiveringen via de kwaliteitsafspraken werpen hun vruchten af. In 2016 is gewerkt aan het versterken
van de positie van de student in het mbo door meer bevoegdheden in het
kader van de medezeggenschap en de wet vervroegde aanmelding en
toelatingsrecht is door beide Kamer aangenomen. De mbo-instellingen
weten de studenten steeds beter te begeleiden naar een startkwalificatie:
de kabinetsdoelstelling van het aantal vsv’ers is gerealiseerd.
Er zijn belangrijke stappen gezet om toe te werken naar toekomstgericht
en responsief middelbaar beroepsonderwijs. Het belang van goed
onderwijs dat aansluit bij de vraag van de arbeidsmarkt neemt door snelle
veranderingen zoals robotisering en digitalisering toe. Dit vraagt om
nauwe samenwerking tussen onderwijs en het bedrijfsleven om de
inhoud van opleidingen sneller aan te kunnen passen aan de vraag vanuit
de arbeidsmarkt. Met de experimenten bol-bbl en cross-over komt er
meer ruimte voor onderwijsinstellingen om samen met het bedrijfsleven
en regionale overheden te werken aan onderwijs dat aansluit bij de
regionale speerpunten en met het regionaal investeringsfonds wordt deze
samenwerking ook financieel gestimuleerd.
Ook moet er een cultuuromslag plaatsvinden: het belang van bijscholing
en omscholing wordt steeds groter. We leren niet meer alleen voor onze
eerste baan of een bepaalde loopbaan, maar blijven leren voor steeds
veranderend werk. In het mbo is in 2016 een start gemaakt met het bieden
van ruimte voor maatwerk voor volwassenen door de invoering van
certificaten. In 2016 is er een commissie geïnstalleerd die kijkt naar de
vraag of vraagfinanciering in het mbo kan helpen om een leven lang leren
te bevorderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

54

Beleidsverslag

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 4.3 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 4 (bedragen x € 1.000)
Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

3.824.455

3.601.266

3.898.698

3.964.746

4.478.441

4.026.058

452.383

193.020

38.980

25.160

34.560

5.866

Uitgaven

3.501.845

3.496.330

3.757.009

4.065.903

4.118.176

4.064.713

53.463

Bekostiging

3.315.750

3.381.288

3.404.283

3.686.725

3.704.062

3.618.097

85.965

•

3.038.359

3.151.676

3.166.278

3.381.311

3.278.808

3.173.954

104.854

2.934.984

2.981.573

2.995.643

3.268.662

3.210.597

3.107.548

103.049

100.356

107.981

108.001

46.012

0

0

0

3.019

3.801

4.313

6.600

7.020

6.872

148

0

58.321

58.321

60.037

61.190

59.534

1.656

Kwaliteitsafspraken

3.755

3.797

31.845

214.086

298.622

319.900

– 21.278

–

Investeringsbudget

3.755

3.797

4.100

187.449

179.935

184.000

– 4.065

–

Resultaatsafhankelijk
budget

0

0

27.745

26.637

118.688

135.900

– 17.212

Aanvullende bekostiging

273.636

225.815

206.160

91.327

126.632

124.243

2.389

Schoolmaatschappelijk
werk in het mbo

14.042

13.869

13.922

13.939

15.003

15.000

3

Regionaal Investeringsfonds

0

0

3.575

11.218

15.834

18.410

– 2.576

Salarismix Randstadregio’s

0

0

41.114

0

41.277

41.283

–6

30.450

30.400

30.408

30.400

30.400

30.400

0

Programmagelden
regio’s

0

19.677

19.458

19.150

19.150

19.150

0

Tegemoetkoming
schoolkosten mbo

0

0

0

0

4.968

0

4.968

Convenanten met
RMC-regio’s

60.372

12.230

16.329

16.620

0

0

0

–

Taal en Rekenen

53.963

52.280

52.600

0

0

0

0

–

Leerlinggebonden
financiering (LGF)

45.012

50.497

18.529

0

0

0

0

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

Hoofdbekostiging
–

–

Bekostiging kbb’s

–

Bekostiging Caribisch
Nederland

–

•

•

Bekostiging roc’s/overige
regelingen

–

–

–

–

–

–

Bekostiging vavo

Plusvoorzieningen
overbelaste jongeren

5.866

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

55

Beleidsverslag

Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

0

12.100

10.115

0

0

0

0

–

School-ex 2.0

–

Aanvullende vergoeding
experimenten
vmbo-mbo 2

1.428

2.037

110

0

0

0

0

Versterken centrale en
uniforme toetsing

1.584

800

0

0

0

0

0

–

RMC’s

31.885

31.925

0

0

0

0

0

–

Stagebox

34.900

0

0

0

0

0

0

34.575

26.045

238.592

229.039

254.258

252.140

2.118

0

0

197.055

188.825

188.450

206.500

– 18.050

Actieplan
Laaggeletterdheid/Tel
mee met taal

4.000

2.850

3.715

3.930

11.688

11.300

388

–

Pilots laaggeletterdheid

2.949

3.950

5.000

5.000

0

0

0

–

Loopbaanorientatie

3.760

0

700

1.700

737

1.300

– 563

–

ROC Leiden

0

0

0

0

32.458

20.000

12.458

–

Sectorplan mbo-hbo
techniek

400

0

0

0

0

1.800

– 1.800

–

Subsidies
–

–

Subsidieregeling
praktijkleren

–

Netwerkscholen

3.000

3.000

3.500

0

0

0

0

–

Overige subsidies

20.466

16.245

28.622

29.584

20.925

11.240

9.685

Opdrachten

6.441

3.016

6.556

17.351

11.642

2.311

9.331

–

In- en uitbesteding

6.441

3.016

6.556

3.644

3.515

2.311

1.204

–

Caribisch Nederland1

0

0

0

13.707

8.127

0

8.127

18.584

18.886

19.123

21.191

29.760

19.699

10.061

18.584

18.886

19.123

17.372

27.312

17.199

10.113

Rijksdienst voor
Ondernemend
Nederland

0

0

0

3.819

2.448

2.500

– 52

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

8.724

7.976

45

20.833

3.984

63.251

– 59.267

363

363

45

0

0

4.365

– 4.365

8.361

7.613

0

0

0

9.588

– 9.588

Bijdragen aan agentschappen
–

–

–

–

Dienst Uitvoering
Onderwijs

College voor Toetsen en
Examens
Wet SLOA

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

56

Beleidsverslag

Realisatie Vastgestelde
begroting

–

SBB

Bijdragen aan medeoverheden

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

0

0

0

20.833

3.984

49.298

– 45.314

6.167

5.766

34.526

90.764

114.470

109.215

5.255

–

RMC’s

0

0

32.200

32.550

33.350

32.550

800

–

Educatie

0

0

0

56.700

57.548

56.234

1.314

–

Caribisch Nederland

6.167

5.766

2.326

1.514

1.722

20.431

– 18.709

–

Regionaal Programma

0

0

0

0

21.850

0

21.850

111.604

53.353

53.884

0

0

0

0

111.604

53.353

53.884

0

0

0

0

14.920

18.860

8.038

10.875

3.338

3.000

338

Bijdragen aan sociale fondsen
–

Participatiebudget

Ontvangsten
1

Verschil

Dit is inclusief verbetermiddelen Caribisch Nederland. Zie overzicht rijksuitgaven Caribisch Nederland van het BES-fonds

E. Toelichting op de instrumenten
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 53,5 miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot. De verhoogde realisatie van de uitgaven wordt voornamelijk veroorzaakt door de bekostiging. De realisatie van de ontvangsten
is € 0,3 miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot. De verschillen worden
bij de toelichting op de instrumenten verduidelijkt.
Bekostiging
Hoofdbekostiging
Bekostiging roc’s
De rijksbijdrage die de mbo-instellingen ontvangen, is gebaseerd op de
Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB). In deze wet is een aantal
maatregelen uit het actieplan «Focus op vakmanschap» opgenomen. Deze
maatregelen zijn per 1-8-2014 in werking getreden (Stb 2013, 288). Ook is
de basis gelegd voor aanpassing van het bekostigingsmodel. Deze
aanpassingen zijn nader uitgewerkt in het Uitvoeringsbesluit WEB (Stb
2014, 142). De nieuwe bekostigingssystematiek is voor het eerst toegepast
voor het bekostigingsjaar 2015. Voor de jaren 2015 tot en met 2018 is nog
voorzien in een overgangsbekostiging om de instellingen in de
gelegenheid te stellen hun bedrijfsvoering af te stemmen op de nieuwe
bekostiging.
Het landelijk budget dat beschikbaar is voor het beroepsonderwijs wordt
verdeeld in een budget voor entreeopleidingen en een budget voor de
niveaus 2 t/m 4. Voor de entreeopleidingen wordt het budget verdeeld
over de instellingen naar rato van het aantal ingeschreven studenten.
Voor de niveaus 2 t/m 4 naar rato van het aantal ingeschreven studenten
en het aantal afgegeven diploma’s van elke instelling. De mate waarop
een student meetelt, is afhankelijk van de leerweg (bol of bbl), de
opleiding (c.q. prijsfactor van de opleiding) en het aantal verblijfsjaren in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

57

Beleidsverslag

het mbo (cascade). De mate waarop een diploma meetelt is afhankelijk
van het niveau en of de student al eerder een mbo-diploma heeft behaald.
In 2016 is € 103 miljoen toegevoegd aan de lumpsum. Deze stijging wordt
grotendeels verklaard door de verdeling van de loon- en prijsbijstelling
tranche 2016 en de meerjarige doorwerking van de loonruimteovereenkomst 2015.
Bekostiging Caribisch Nederland
Deze middelen zijn bedoeld om de instellingen in Caribisch Nederland via
lumpsumbekostiging te financieren voor de studenten die middelbaar
beroepsonderwijs volgen. Op de bovenwindse eilanden wordt alleen een
beperkt aantal entreeopleidingen en opleidingen op niveau 2 aangeboden.
Op Bonaire worden entreeopleidingen verzorgd en opleidingen op de
niveaus 2 t/m 4.
Bekostiging vavo
De rijksbijdrage voor het verzorgen van het vavo (voortgezet algemeen
volwassenenonderwijs) is voor 2016 beschikbaar gesteld op basis van het
vanaf 2015 ingevoerde bekostigingsmodel voor het vavo (Stb 2014, 148).
De verdeling van de beschikbare middelen heeft plaatsgevonden aan de
hand van het aantal ingeschreven studenten, het aantal vakken dat door
studenten met een voldoende is afgesloten en het aantal afgegeven
diploma’s. Voor 2016 is ook de overgangsbekostiging, zoals die is
opgenomen in wet- en regelgeving, toegepast.
Kwaliteitsafspraken
Investeringsbudget
Met als doel de verbetering van de kwaliteit van het mbo zijn er kwaliteitsafspraken gemaakt. In 2015 hebben alle mbo-instellingen hun verbeterambities ten aanzien van de verbetering van de onderwijskwaliteit in een
kwaliteitsplan vastgelegd. In 2016 hebben de instellingen verder gewerkt
aan de uitvoering van de kwaliteitsplannen. Aan de instellingen wordt
voor de kwaliteitsplannen een vast investeringsbudget beschikbaar
gesteld.
Resultaatsafhankelijk budget
Daarnaast is er een resultaatsafhankelijk budget beschikbaar voor een
aantal onderwerpen, namelijk de onderwerpen studiewaarde, voortijdig
schoolverlaten en de verbetering van de kwaliteit van de beroepspraktijkvorming. In 2016 zijn de mbo-instellingen verder gegaan met de
uitvoering van de kwaliteitsplannen. Tevens hebben zij plannen
opgeleverd voor de verbetering van de kwaliteit van de beroepspraktijkvorming. Via www.kwaliteitsafsprakenmbo.nl worden per instelling de
(kwantitatieve) resultaten transparant gemaakt. Doordat sommige
instellingen gedeeltelijk niet de VSV-norm van dit jaar hebben gehaald,
blijft er in 2016 circa € 17 miljoen over op deze regeling.
Aanvullende bekostiging
Schoolmaatschappelijk werk in het mbo
Voor schoolmaatschappelijk werk worden jaarlijks middelen aan de
mbo-sector ter beschikking gesteld. Met deze middelen kunnen instellingen studenten met psychosociale problemen die dit (tijdelijk) nodig
hebben, ondersteuning bieden. Deze gesprekken helpen studenten
voorkomende problemen op te lossen en leveren zo een bijdrage aan het
terugdringen van voortijdig schoolverlaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

58

Beleidsverslag

Regionaal investeringsfonds mbo
Met het Regionaal investeringsfonds mbo, onderdeel van het
Techniekpact, is in de periode 2014 tot en met 2017 € 100 miljoen
beschikbaar gesteld voor duurzame publiek-private samenwerking (pps)
in het beroepsonderwijs. Mbo-instellingen, bedrijfsleven en bijvoorbeeld
regionale overheden kunnen samen een aanvraag indienen. Die aanvraag
moet bijdragen aan een betere aansluiting van onderwijs op de arbeidsmarkt. Bovendien moeten bedrijfsleven en, bij voorkeur, regionale
overheden in de desbetreffende regio de subsidie aanvullen met een
financiële bijdrage. In 2016 is een bedrag van € 27,2 miljoen door OCW
verplicht in het kader van het Regionaal investeringsfonds MBO. Over
jaren 2014 tot en met 2016 is in totaal een bedrag van € 65 miljoen
verplicht en daarvan is in 2016 € 15,8 miljoen uitbetaald. In 2016 is een
onderbesteding van € 2,6 miljoen doordat er minder aanvragen zijn
goedgekeurd dan verwacht.
Salarismix mbo Randstadregio’s
In het mbo zijn, aanvullend op de lumpsum, middelen beschikbaar gesteld
om tot een versterking van de salarismix te komen in de zogenaamde
Randstadregio’s. Aan de hand van behaalde competenties zijn docenten
benoemd in een hogere salarisschaal en daarmee hebben een aantal
instellingen de doelstellingen van de regeling zowel in kwalitatieve als in
kwantitatieve zin al in 2015 nagenoeg gehaald. Met instellingen die de
doelstellingen niet hebben behaald zijn in 2016 nadere afspraken gemaakt
waarmee op korte termijn wel invulling wordt gegeven aan de doelstellingen van de salarismix.
Plusvoorziening/Programmagelden regio’s
Op grond van de Regeling regionale aanpak voortijdig schoolverlaten
2017 ontvangen onderwijsinstellingen en gemeenten in een RMC-regio
middelen om een regionaal programma op te stellen om voortijdig
schoolverlaten te bestrijden. De middelen die aan onderwijsinstellingen
worden verstrekt zijn sinds 2016 niet meer geoormerkt voor het bekostigen van plusvoorzieningen voor overbelaste jongeren. Met de
vervolgaanpak vsv blijven de onderwijsinstellingen deze middelen
ontvangen, maar hebben ze meer vrijheid om te bepalen voor welke
maatregelen de middelen worden aangewend. De programmagelden
werden tot aan 2016 aan onderwijsinstellingen verstrekt, door de
gewijzigde systematiek van de vervolgaanpak VSV ontvangen vanaf 2016
de gemeenten deze middelen.
Tegemoetkoming schoolkosten MBO
In 2016 is € 5 miljoen beschikbaar gesteld, middels de Tijdelijke regeling
voorziening leermiddelen voor deelnemers uit minimagezinnen. Hiermee
wordt geborgd dat 16- en 17-jarige bol-studenten niet vanwege financiële
redenen afzien van een mbo-opleiding en dat deze studenten de opleiding
volgen die bij hun talenten en ambities past. Vanaf 2017 is structureel € 10
miljoen beschikbaar gekomen voor het schoolkostenprobleem van
minderjarige mbo-studenten. De huidige regeling wordt voorlopig met
een jaar verlengd, waarbij het beschikbare budget wordt verdubbeld naar
€ 10 miljoen. Daarnaast vindt er een verkenning plaats naar een structurele oplossing van het schoolkostenprobleem zodat het mbo onderwijs
ook in de toekomst voor deze jongeren toegankelijk blijft. Een bedrag van
€ 32.000 is toegekend aan de Vereniging van Stichtingen Leergeld in
Nederland als overkoepelend orgaan van alle lokale Stichtingen Leergeld
voor haar coördinerende rol bij deze regeling. Er is € 4.968.000 voor deze
regeling beschikbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

59

Beleidsverslag

Subsidies
Voor het stimuleren en realiseren van verscheidene beleidsdoelstellingen
worden o.a. subsidies verstrekt.
Subsidieregeling praktijkleren
Het doel van de subsidieregeling praktijkleren is om werkgevers te
stimuleren tot het bieden van praktijkleerplaatsen en werkleerplaatsen aan
leerlingen, studenten en onderzoekers. De subsidie is een compensatie
voor de kosten en inspanningen van een werkgever voor de begeleiding
in de praktijk. De regeling is vooral gericht op de groep jongeren in een
kwetsbare positie waar bijvoorbeeld jeugdwerkloosheid een groot
probleem is, studenten die een opleiding volgen in sectoren waarin
knelpunten worden verwacht en wetenschappelijk personeel dat
onmisbaar is voor onze kenniseconomie. Werkgevers vragen de subsidie
aan bij de Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO), die de
regeling uitvoert. In 2016 is het beschikbare budget niet volledig uitgeput.
Dit komt doordat er minder aanvragen zijn gedaan en een aantal
aanvragen zijn afgekeurd. Bij de ontwerpbegroting 2016 is op de gehele
OCW-begroting vanaf 2016 structureel een ramingsbijstelling van € 20
miljoen gedaan. In 2016 is besloten dat hiervan vanaf 2016 € 10 miljoen
structureel ingevuld wordt op de regeling praktijkleren.
Actieplan Laaggeletterdheid/Tel mee met Taal
Ter ondersteuning van de aanpak van laaggeletterdheid is in 2016 € 11,7
miljoen beschikbaar gesteld als bijdrage aan het actieplan Tel mee met
Taal 2016–2018 dat door de ministeries van OCW, SZW en VWS wordt
uitgevoerd en gefinancierd. Hiermee zijn in de eerste 9 maanden van 2016
circa 18.000 cursisten bereikt via Stichting Lezen & Schrijven, zijn 5.700
taalvrijwilligers getraind, 70 nieuwe taalhuizen geopend en ruim 100
gemeenten ondersteund met advies en methoden om laaggeletterden te
werven, door te verwijzen naar scholingsaanbod en de leeropbrengsten te
meten.
Loopbaanoriëntatie (LOB)
De middelen zijn voornamelijk ingezet in 2016 om de loopbaanoriëntatie
en -begeleiding van mbo-studenten en de voorlichting over het mbo te
verbeteren vanuit het Servicepunt lob in het mbo. Op 28 september 2016
heeft de Minister van OCW een brief over loopbaanoriëntatie en
-begeleiding gestuurd aan de Tweede Kamer met nieuwe maatregelen om
de loopbaanontwikkeling en studie- en beroepskeuzes van studenten
beter te ondersteunen. De realisatie is ruim € 0,5 miljoen lager dan de
vastgestelde begroting. Dit wordt o.a. veroorzaakt doordat er een
kasschuif heeft plaatsgevonden van 2016 naar 2017.
ROC Leiden
In het kader van de problematiek rondom ROC Leiden zal in totaal een
(maximale) financiële bijdrage van € 40 miljoen beschikbaar gesteld
worden. Dit bedrag zal in tranches in 2016 tot en met 2018 verstrekt
worden. Deze verhoging van € 12,5 miljoen wordt verklaard doordat door
een verandering in liquiditeitsbehoefte bij ROC Leiden. De verwachting
was dat in 2016 € 20 miljoen verstrekt zou worden, dat is nu € 32,5
miljoen geworden.
Sectorplan mbo-hbo techniek 2011–2016
Dit betreft middelen voor het sectorplan mbo-techniek en het sectorplan
hbo-techniek. Hiermee worden de centers of expertise in het hbo en de
centra voor innovatief vakmanschap in het mbo gefinancierd. De realisatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

60

Beleidsverslag

in 2016 is ruim € 1,8 miljoen lager dan de vastgestelde begroting. Dit
komt door een overheveling van circa € 1,8 miljoen naar artikel 6 (Hoger
onderwijs) ten behoeve van het sectorplan.
Overige subsidies
Hieronder vallen overige projecten en organisaties die subsidies
ontvangen. De realisatie is ruim € 9 miljoen hoger dan de vastgestelde
begroting. De hogere realisatie wordt grotendeels veroorzaakt doordat bij
de ontwerpbegroting 2016 op de gehele OCW-begroting vanaf 2016
structureel een ramingsbijstelling van € 20 miljoen is ingeboekt die deels
was ingevuld op overige subsidies. De taakstelling op overige subsidies is
ongedaan gemaakt en uiteindelijk ingevuld op de subsidie regeling
praktijkleren.
Opdrachten
In- en uitbesteding
Dit betreft middelen voor diverse beleidsgerichte activiteiten en onderzoeken. De realisatie is ruim € 1 miljoen hoger dan de vastgestelde
begroting. De hogere realisatie wordt grotendeels veroorzaakt doordat bij
de 1e suppletoire begroting 2016 eindejaarsmarge aan dit artikel toegevoegd en deze is vervolgens ingezet ter dekking van overlopende
verplichtingen uit 2015.
Caribisch Nederland (opdrachten)
Een groot gedeelte van het budget is bestemd voor de verbetering van de
onderwijshuisvesting. Daarnaast zijn deze middelen onder meer ingezet
voor het ontwikkelen van lesmaterialen en de transitie naar de Engelse
taal op St. Eustatius om de leerprestaties van de leerlingen op de scholen
in Caribisch Nederland te verhogen tot een naar Nederlandse maatstaven
aanvaardbaar niveau. De middelen voor Caribisch Nederland waren
begroot op het instrument bijdrage aan medeoverheden. Vanuit dat
instrument heeft er een overboeking naar het instrument opdrachten
plaatsgevonden.
Bijdrage aan agentschappen
De Dienst Uitvoering Onderwijs
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is de uitvoeringsorganisatie van
het Ministerie van OCW en levert producten en diensten op het terrein van
bekostiging van instellingen, financiering van studenten en informatievoorziening. Het betreft het aandeel in de uitvoeringskosten van DUO
voor dit begrotingsartikel. De realisatie is circa € 10 miljoen hoger dan de
vastgestelde begroting. De hogere realisatie wordt met name veroorzaakt
door het uitvoeren van (grote) projecten zoals de doorontwikkeling van
BRON en het digitaal verzuimloket.
RVO
De Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO) is onderdeel van EZ.
Het betreft het aandeel in de uitvoeringskosten voor de subsidie regeling
praktijkleren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

61

Beleidsverslag

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
College voor Toetsen en Examens
Het College voor Toetsen en Examens (CvTE) is een ZBO die verantwoordelijk is voor de examens voor rekenen en taal in het beroepsonderwijs en
staatsexamens Nederlands als tweede taal. De realisatie is € 4,3 miljoen
lager dan de vastgestelde begroting. Dit komt doordat de middelen zijn
overgeheveld naar artikel 3 (Voortgezet onderwijs).
Wet SLOA
De middelen worden ingezet voor het ontwikkelen van centrale examens
Nederlandse taal, rekenen en Engels in het mbo voor Cito. De subsidieverlening voor het Cito verloopt op basis van de wet SLOA. De realisatie in
2016 is € 9,6 miljoen lager dan de vastgestelde begroting. Dit komt
doordat de middelen zijn overgeheveld naar artikel 3 (Voortgezet
onderwijs) ten behoeve van Cito.
Bekostiging SBB
Vanaf 1 augustus 2015 zijn de wettelijke taken van de kenniscentra
overgedragen aan de stichting Samenwerking Beroepsonderwijs
Bedrijfsleven (ZBO). De SBB ontvangt middelen om de wettelijke taken uit
te voeren, waarmee wordt bijdragen aan het primaire proces van het
beroepsonderwijs. Hiertoe behoort het ontwikkelen en onderhouden van
de kwalificatiestructuur. Tevens werft en accrediteert de SBB leerbedrijven, zorgt voor voldoende praktijkplaatsen en bevordert de kwaliteit
van de praktijkplaatsen. De samenwerking van onderwijs en bedrijfsleven
binnen één organisatie biedt mogelijkheden voor een nieuwe, frisse
manier van werken die bijdraagt aan kwalitatief goed beroepsonderwijs
met opleidingen die up-to- date zijn en voldoende, goede stageplaatsen.
Het budget voor SBB is in 2016 met € 45,3 miljoen incidenteel verlaagd
vanwege het opheffen van de kenniscentra en overhevelen van de
reserves van de kenniscentra.
Bijdrage aan medeoverheden
Regionale meld- en coördinatiefunctie (RMC)
Dit is de bekostiging van de rmc-functie van 39 rmc-regio’s. De rmc-functie
heeft tot taak met de vsv’ers van 18 jaar en ouder uit vo en mbo contact te
leggen en hen zoveel mogelijk terug te begeleiden naar school of naar een
combinatie van school en werk.
Educatie
Met ingang van 1 januari 2015 wordt het educatiebudget – in elk geval tot
en met 2017 – per specifieke uitkering verstrekt aan samenwerkende
gemeenten binnen een regio (via de contactgemeente). Hierbij wordt de
verplichte besteding bij roc’s afgebouwd en wordt het mogelijk voor
gemeenten maatwerk te bieden voor de diverse doelgroepen van de
volwasseneneducatie.
Caribisch Nederland
Aan de openbare lichamen in Caribisch Nederland wordt jaarlijks een
bijzondere uitkering verstrekt voor de Sociale Kanstrajecten Jongeren.
Ook zijn er voor de samenwerking met Curaçao, Sint Maarten en Aruba
middelen beschikbaar gesteld, bestemd voor het stimuleren van studeren
in de regio en het bevorderen van voorzieningen in de regio, mede ten
behoeve van de inwoners van Caribisch Nederland. De gerealiseerde
opdrachten en subsidies ten behoeve van Caribisch Nederland zijn onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

62

Beleidsverslag

de instrumenten opdrachten en subsidies gerealiseerd. Hierdoor is de
realisatie lager. Daarnaast hebben er kasschuiven naar latere jaren
plaatsgevonden, met name vanwege vertraging in de onderwijshuisvesting.
Regionaal programma
Voor de uitvoering van de Regeling regionale aanpak voortijdig schoolverlaten zijn de middelen voor 2017 in 2016 conform de regeling uitbetaald.
Hierdoor zijn de uitgaven in 2016 met € 21,85 miljoen verhoogd.
Ontvangsten
De ontvangsten van € 3,3 miljoen in 2016 zijn het gevolg van onder
andere afrekeningen die betrekking hadden op subsidies en regelingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

63

Beleidsverslag

Artikel 6 en 7. Hoger onderwijs
A. Algemene doelstelling
Het stelsel van hoger onderwijs en onderzoek zorgt dat studenten en
(wetenschappelijk) personeel hun talenten en onderzoekend vermogen
maximaal kunnen ontwikkelen. Het leidt hen op voor een positie op de
nationale en internationale arbeidsmarkt die optimaal aansluit bij hun
talenten.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor een stelsel van hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek dat zodanig functioneert dat het onderwijs
aansluit bij de talenten en ambities van individuele studenten en
(wetenschappelijk) personeel, en bij de behoefte van de maatschappij.
Financieren
De Minister financiert het stelsel van hoger onderwijs en onderzoek door
bekostiging van de onderwijsinstellingen. Mede hierdoor wordt de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs gewaarborgd.
Stimuleren
De Minister stimuleert specifieke beleidsonderwerpen via de bekostiging,
en de inzet van andere instrumenten, zoals prestatieafspraken, bestuurlijke afspraken, voorlichting en wet- en regelgeving.
Regisseren
De verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van hoger onderwijs vult de
Minister in via een regisserende rol. De normeisen van kwaliteit zijn
vastgelegd in wet- en regelgeving. De kwaliteit van de individuele
opleidingen in het hoger onderwijs wordt bewaakt met het accreditatiestelsel. Dit is belegd bij de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie
(NVAO). De Inspectie van het Onderwijs houdt toezicht op de naleving van
wettelijke voorschriften en op de recht- en doelmatigheid. Zij ziet ook toe
op de kwaliteit van het stelsel van hoger onderwijs, waaronder ook het
accreditatiestelsel.
Indicatoren/kengetallen
Tabel 6.1 Indicatoren
Doelstelling/indicator1

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
(jaartal)

Realisatie
(jaartal)

Streefwaarde
(jaartal)

Bron

(2010–2011)

(2014–2015)

(2015–2016)

2

hbo: 58%

hbo: 54%

hbo: 55%

hoger

Studentenmonitor
Hoger
Onderwijs

wo: 68%

wo: 66%

wo: 67%

hoger

1

Ambitieus onderwijs dat alle leerlingen en studenten uitdaagt

a)

Alle leerlingen en studenten worden uitgedaagd
•

b)

Percentage studenten dat tevreden is over
uitdagend onderwijs

Vergroten studiesucces

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

64

Beleidsverslag

Doelstelling/indicator1

•

•

•

Bachelor studiesucces (n+1) van herinschrijvers na
het eerste jaar

Uitval in het eerste jaar

Switchen na het eerste jaar

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
(jaartal)

Realisatie
(jaartal)

Streefwaarde
(jaartal)

Bron

(2010–2011)

(2014–2015)

(2015–2016)

3

DUO

hbo: 65,7%

hbo: 60,5%

hbo: 61,0%

wo: 57,3%

wo: 72,8%

wo: 74,0%

(2010–2011)

(2014–2015)

(2015–2016)

3

DUO

hbo: 27,9%

hbo: 27,8%

hbo: 26,7%

wo: 18,8%

wo: 15,9%

wo: 16,1%

(2010–2011)

(2014–2015)

(2015–2016)

3

DUO

hbo: 8,7%

hbo: 8,5%

hbo: 8,5%

wo: 9,1%

wo: 8,6%

wo: 8,8%

2

Scholen en instellingen werken met goed opgeleide en professionele leraren en schoolleiders die samen zorgen voor een veilig en
ambitieus leerklimaat

a)

Vergroten kwaliteit leraren en schoolleiders
•

3

(2011)

(2013)

(2015)

(2016)

66,2%

72,2%

75,2%

80%

Personeelsen Mobiliteitsonderzoek
(PoMo2016)

4

Nationale
Studenten
Enquête
(NSE)

DUO

Scholen en instellingen maken resultaten inzichtelijk en worden aangesproken op hun prestaties
•

4

Aandeel hbo-docenten met een afgeronde masterof Phd-opleiding

Studenten-tevredenheid

(2010–2011)

(2014–2015)

(2015–2016)

hbo: 65,6%

hbo: 73,1%

hbo: 75,4%

wo: 81,1%

wo: 83,8%

wo: 85,0%

(2012)

(2015)

(2016)

(2016)

hbo: 18%

hbo: 19%

hbo: 19%

hbo: 19%

wo: 21%

wo: 23%

wo: 25%

wo: 22%

(2010)

(2015)

(2020)

17%

19%

Aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt verbeteren
•

•

Aandeel afgestudeerden bètatechniek incl.
snijvlakopleidingen

Percentage 25–64 jarigen (mbo/ho) dat deelneemt
aan een leeractiviteit (Leven Lang Leren)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

EUROSTAT,
Labour Force
20% Survey (LFS)

65

Beleidsverslag

Doelstelling/indicator1

•

•

Percentage gediplomeerden dat aangaf dat de
aansluiting van de opleiding met de huidige functie
voldoende/goed was
Percentage gediplomeerden dat aangaf dat de
opleiding voldoende basis was om te starten op de
arbeidsmarkt

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
(jaartal)

Realisatie
(jaartal)

(2013)

(2014)

(2015)

hbo: 72%

hbo: 72%

hbo: 72%

(2011)

(2013)

(2015)

wo: 56%

wo: 57%

wo: 47%7

Streefwaarde
(jaartal)

Bron

hoger HBO-monitor5

hoger

Nationale
Alumni
Enquête
(NAE)6

1

De cijfers kunnen iets afwijken van eerder gepubliceerde cijfers, vanwege mutaties in de onderliggende dataset.
In de Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015–2025 «De waarde(n) van meten», die in juli 2015 is gepresenteerd, wordt expliciet
aandacht besteed aan de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs en aan uitdagend onderwijs voor studenten.
3
Hier geen landelijk streefdoel omdat er prestatieafspraken per instelling zijn gemaakt. In november 2016 heeft de eindbeoordeling van de prestatieafspraken in het hoger onderwijs plaatsgevonden. Zie voor meer informatie over de eindbeoordeling de Kamerbrief van 17 november 2016 en
voor meer informatie over de voortgang van het proces van profilering en kwaliteitsverbetering in het hoger onderwijs en onderzoek de stelselrapportage 2016.
4
Hier geen landelijk streefdoel omdat niet met alle instellingen over deze indicator prestatieafspraken zijn gemaakt en bovendien deze afspraken
per instelling zijn gemaakt.
5
Bron: Vereniging Hogescholen, factsheet «Feiten en cijfers: HBO-Monitor 2015». De indicator betreft de antwoord categorieën «voldoende/goede
aansluiting op de arbeidsmarkt». De HBO-Monitor wordt jaarlijks uitgevoerd.
6
Tijdens de begrotingsbehandeling 2017 is toegezegd de daling in het percentage wo-gediplomeerden dat aangaf dat de opleiding voldoende basis
was om te starten op de arbeidsmarkt te onderzoeken. Dit onderzoek zal worden meegenomen in de eerstvolgende Nationale Alumni Enquête, die
in het najaar van 2017 plaatsvindt. Over de uitkomsten van dit onderzoek wordt de Kamer uiterlijk juli 2018 geïnformeerd.
7
Bron: VSNU, Nationale Alumni Enquête (NAE, voorheen wo-monitor) 2015, rapport Academici op de arbeidsmarkt. De indicator betreft de
antwoord categorieën «in sterke/zeer sterke mate». De NAE wordt eenmaal in de twee jaar uitgevoerd.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

66

Beleidsverslag

Tabel 6.2 Kengetallen
(aantallen x 1.000)
1.

2011/12

2012/13

2013/14

2014/15

2015/16

2016/17

Ingeschreven studenten (exclusief groen
onderwijs)
•

hbo voltijd bachelor

354,3

358,5

377,1

385,6

382,7

386,2

•

hbo voltijd master

2,7

2,8

3,1

3,3

3,2

3,5

•

hbo deeltijd bachelor

51,3

44,6

41,9

38,0

36,3

36,4

•

hbo deeltijd master

9,4

8,2

8,5

8,6

8,8

8,3

Totaal hbo

417,7

414,1

430,5

435,5

431,1

434,5

•

wo voltijd bachelor

152,9

147,2

150,9

153,5

153,7

157,4

•

wo voltijd master

76,1

79,2

83,9

86,5

91,2

93,5

•

wo deeltijd bachelor

4,2

2,9

2,4

2,0

1,8

1,6

•

wo deeltijd master

4,8

4,0

4,0

3,7

3,4

3,3

237,9

233,3

241,2

245,7

250,0

255,9

Totaal wo
Bron: 1cijferho
2.

Gediplomeerden (exclusief groen
onderwijs)
•

hbo voltijd bachelor

53,9

49,9

52,1

55,7

57,3

•

hbo voltijd master

1,2

1,1

1,2

1,3

1,3

•

hbo deeltijd bachelor

9,7

8,0

7,3

6,7

6,4

•

hbo deeltijd master

3,4

2,4

2,4

2,2

2,5

Totaal hbo

68,2

61,4

63,1

65,8

67,4

•

wo voltijd bachelor

32,2

30,8

30,8

32,6

32,5

•

wo voltijd master

37,0

33,8

35,6

37,2

37,6

•

wo deeltijd bachelor

0,7

0,5

0,4

0,3

0,3

•

wo deeltijd master

1,9

1,4

1,3

1,4

1,1

Totaal wo

71,9

66,5

68,2

71,4

71,4

2013

2014

2015

2016

Bron: 1cijferho
(bedragen x € 1.000)
3.

Onderwijsuitgaven per student
•

hbo

6,7

6,7

6,8

6,8

•

wo

6,9

6,7

6,7

6,7

(bedragen x € 1)
4.

Wettelijk collegegeld (hbo en wo voltijd)

2015/16
1.951

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

67

Beleidsverslag

Toelichting:
1) De cijfers kunnen iets afwijken van eerder gepubliceerde cijfers,
vanwege mutaties in inschrijvingsgegevens van voorgaande jaren.
2) Onderwijsuitgaven per student zijn in constante prijzen 2016 (dat wil
zeggen gecorrigeerd voor de uitgekeerde loon- en prijsbijstelling).
Overige indicatoren en kengetallen voor het hoger onderwijs stelsel zijn
opgenomen in het Onderwijsverslag 2015–2016 en in Trends in Beeld.
C. Beleidsconclusies
Het op dit artikel uitgevoerde beleid en de bijbehorende resultaten waren
het afgelopen jaar conform de verwachtingen zoals opgenomen in de
begroting. Zo is in 2016 een start gemaakt met de uitwerking van de
Strategische Agenda hoger onderwijs en onderzoek «De waarde(n) van
weten», onder andere met het Comenius-beurzenprogramma, het
programma «Open en Verbonden Hoger Onderwijs» en de pilots
werkplaatsen onderwijsonderzoek. Verder zijn in 2016 de pilots flexibilisering en het experiment vraagfinanciering in het deeltijd hoger onderwijs
van start gegaan, is een nieuw accreditatiekader in werking getreden, is
het Wetsvoorstel versterking van de bestuurskracht van onderwijsinstellingen aangenomen door de Eerste Kamer en is een beleidsbrief met
daarin de contouren van een nieuw macrodoelmatigheidsbeleid naar de
Tweede Kamer gestuurd. Tevens heeft in november 2016 de eindbeoordeling van de prestatieafspraken plaatsgevonden. Alle universiteiten en
vrijwel alle hogescholen hebben hun afgesproken prestaties op onderwijskwaliteit en studiesucces in voldoende mate gerealiseerd. Voor de
hogescholen is het trilemma – het spanningsveld tussen de opdracht om
de kwaliteit te verbeteren, het studiesucces te verhogen en tegelijkertijd
de toegankelijkheid te borgen – een reëel vraagstuk gebleken. Aan de
oordelen over de realisatie van de afgesproken prestaties ten aanzien van
onderwijskwaliteit en studiesucces zijn in 2017 conform het Besluit
Experiment prestatiebekostiging hoger onderwijs financiële consequenties verbonden.
In het beleidsverslag wordt de stand van zaken van deze ontwikkelingen
nader beschreven. Er zijn geen grote afwijkingen of een noodzaak tot
bijstelling aan het licht gekomen.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 6.3 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 6 (bedragen x € 1.000)
Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

2.630.999

2.773.137

2.961.392

2.874.883

2.867.843

2.848.076

19.767

153.459

30.850

26.789

25.983

70.434

Uitgaven

2.543.058

2.610.870

2.732.897

2.811.099

2.833.160

2.823.794

9.366

Bekostiging

2.491.890

2.568.770

2.688.138

2.756.130

2.773.809

2.770.700

3.109

•

Hoofdbekostiging

2.439.659

2.409.651

2.518.043

2.578.000

2.584.417

2.585.882

– 1.465

–

2.358.218

2.333.833

2.445.854

2.507.785

2.505.033

2.496.001

9.032

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

Onderwijsdeel hbo

70.434

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

68

Beleidsverslag

Realisatie Vastgestelde
begroting

–

–

–

–

–

•

Deel ontwerp en
ontwikkeling

–

–

2014

2015

2016

2016

2016

68.605

68.693

69.201

70.046

70.915

69.202

1.713

8.346

19.195

– 10.849

5.456

2.537

Bekostiging postinitiële
masteropleidingen hbo

922

573

451

169

123

1.484

– 1.361

Bekostiging tweede
bachelor- en mastergraden in het hbo

1.303

1.097

52.231

159.119

170.095

178.130

189.392

184.818

4.574

52.231

159.119

170.095

178.130

189.392

184.818

4.574

30.425

23.671

752

3.798

5.569

3.044

2.525

22.267

19.967

0

2.758

4.289

2.524

1.765

Onderwijskwaliteit en
studiesucces, en
profilering

Subsidies
–

2013

10.611

Prestatiebox
–

2012

Bekostiging flexibel
hoger onderwijs voor
volwassenen (Leven
Lang Leren)
Bekostiging experimenten open bestel

Verschil

Regeling bevordering
kennisfunctie
hogescholen
Regeling stimulering
Bèta/techniek

0

Studiekeuze-informatie
hoger onderwijs

2.455

2.475

Overig

5.703

1.229

752

1.040

1.280

520

760

353

91

242

271

0

0

0

353

91

242

271

0

0

20.390

18.338

17.851

17.613

17.540

15.195

2.345

Dienst Uitvoering
Onderwijs

20.390

18.338

17.851

17.613

17.540

15.195

2.345

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

0

0

23.616

31.096

36.242

34.855

1.387

23.616

28.696

29.477

28.510

967

2.400

2.949

2.869

80

–

Opdrachten
–

Uitbesteding1

Bijdragen aan agentschappen
–

–

–

NWO (Praktijkgericht
onderzoek hbo)
NWO (Promotiebeurs
voor leraren)

0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

69

Beleidsverslag

Realisatie Vastgestelde
begroting
2012
–

2
3

0

0

Stichting Studiekeuze
1233

Ontvangsten
1

2014

2015

Nederlands-Vlaamse
Accreditatieorganisatie
(NVAO)2

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties
–

2013

8.646

6.447

2.298

2.191

2.298

2.191

2.615

1.288

Verschil

2016

2016

2016

3.816

3.476

340

0

0

0

0

0

1.903

1.213

690

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

Vanaf 2016 opgenomen onder opdrachten artikel 7 wo (zie tabel 6.4)
Tot 2016 opgenomen onder bijdragen aan ZBO’s/RWT’s artikel 7 wo (zie tabel 6.4)
Vanaf 2016 opgenomen onder bijdragen aan (inter)nationale organisaties artikel 7 wo (zie tabel 6.4)

Tabel 6.4 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 7 (bedragen x € 1.000)

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

4.028.132

4.180.059

4.293.686

4.235.203

4.391.850

4.142.227

249.623

104.400

0

Uitgaven

3.984.999

4.065.742

4.152.113

4.210.383

4.328.205

4.160.209

167.996

Bekostiging

3.930.849

4.015.082

4.115.685

4.178.621

4.298.116

4.131.818

166.298

•

Hoofdbekostiging

3.904.174

3.895.816

3.986.790

4.042.961

4.153.232

3.990.020

163.212

–

Onderwijsdeel wo

1.611.971

1.588.295

1.641.970

1.675.277

1.731.117

1.636.333

94.784

–

Onderzoeksdeel wo

1.706.967

1.707.703

1.730.563

1.750.117

1.768.756

1.733.463

35.293

–

Deel ondersteuning
geneeskundig onderwijs en
onderzoek

581.042

595.447

614.257

617.567

653.359

618.019

35.340

0

2.205

– 2.205

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

–

–

•

Bekostiging flexibel hoger
onderwijs (Leven Lang
Leren)
Bekostiging tweede
mastergraden in het wo

Prestatiebox
–

Subsidies

9.017

Onderwijskaliteit en
studiesucces, en
profilering

9.017

4.194

4.371

26.675

119.266

128.895

135.660

144.884

141.798

3.086

26.675

119.266

128.895

135.660

144.884

141.798

3.086

26.218

22.684

10.067

4.709

3.160

2.930

230

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

70

Beleidsverslag

–

–

2012

2013

2014

2015

Subsidieregeling Sirius
programma

11.543

10.302

5.443

1.726

Subsidieregeling Libertas
Noodfonds

765

745

605

265

6.000

3.500

1.500

–

3TU’s samenwerking

–

Open en online onderwijs

–

Subsidieregeling
Programma Akademie
assistenten

–

–

2
3

2016

2016

1.027

1.000

27

957

Overig

4.527

5.877

2.519

2.718

2.133

1.930

203

1.630

1.584

1.240

1.374

2.716

1.667

1.049

1.630

1.584

1.240

1.374

2.716

1.667

1.049

3.986

3.878

3.769

4.032

0

0

0

3.986

3.878

3.769

4.032

22.316

22.514

21.352

21.647

24.213

23.794

419

22.316

22.514

21.352

21.647

24.213

23.794

419

114

963

10.426

592

2.253

16

2.237

Uitbesteding1

Nederlands-Vlaamse
Accreditatie Organisatie
(NVAO)2

Organisaties excl. NVAO,
SKI 123, PBT en SURF3

Ontvangsten
1

2016

2.260

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties
–

Verschil

2.426

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
–

Vastgestelde
begroting

Toetsing en Toetsgestuurd
leren

Opdrachten
–

Realisatie

Vanaf 2016 inclusief opdrachten artikel 6 hbo (zie tabel 6.3)
Vanaf 2016 opgenomen onder bijdragen aan ZBO’s/RWT’s artikel 6 hbo (zie tabel 6.3)
Vanaf 2016 inclusief bijdragen aan (inter)nationale organisaties artikel 6 hbo (zie tabel 6.3)

E. Toelichting op de financiële instrumenten
Bekostiging
De bekostiging van het hoger onderwijs en onderzoek bestaat uit de
hoofdbekostiging en de middelen voor onderwijskwaliteit en studiesucces
en profilering (prestatiebox). De bekostiging is voor het hbo met € 3,1
miljoen en voor het wo met € 166,3 miljoen verhoogd. Dit betreft:
– Aanpassing op basis van de studentenaantallen uit de Referentieraming 2016 (hbo – € 45,5 miljoen en wo + € 57,4 miljoen);
– De doorverdeling van de loon- en prijsbijstelling tranche 2016, de
meerjarige doorwerking loonruimte-overeenkomst en de herstelopslag
pensioenpremie loon- en prijsbijstelling 2016 (hbo + € 72,7 miljoen en
wo + 93,4 miljoen);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

71

Beleidsverslag

–

–
–

–

–

toevoegingen vanuit het Ministerie van VWS ten behoeve van de
academische ziekenhuizen (wo + € 28,2 miljoen) voor de incidentele
herstelopslag ABP en de structurele compensatie level-playing-field
pensioenen;
de verlaging als gevolg van de lumpsum- en subsidietaakstelling (hbo
– € 4,7 miljoen en wo – € 6,9 miljoen);
een overheveling van middelen naar beleidsartikel 16 (Onderzoek en
Wetenschapsbeleid) (hbo – € 4,0 miljoen en wo – € 8 miljoen) voor
wat betreft het aandeel van de hogescholen en universiteiten in de
startimpuls aan de uitvoering van de Nationale Wetenschapsagenda
(NWA);
Een intertemporele compensatie (hbo – € 10,8 miljoen en wo – € 2,2
miljoen) om de beschikbare budgetten over de jaren heen voor de
bekostiging van Flexibel hoger onderwijs voor volwassenen in
overeenstemming te brengen met de beoogde uitgaven;
Diverse kleinere mutaties voor onder andere lerarenbeleid en
uitbesteding van opdrachten (hbo – € 4,6 miljoen en wo + € 4,4
miljoen).

Hoofdbekostiging
Universiteiten (wo) en hogescholen (hbo) ontvangen bekostiging voor
onderwijs en onderzoek. De rijksbijdrage wordt jaarlijks aan de universiteiten en hogescholen toegekend als een lumpsum. De rijksbijdrage is
gebaseerd op de WHW. In het Uitvoeringsbesluit WHW 2008 en de
Regeling financiën hoger onderwijs zijn de bepalingen, bedragen en
percentages opgenomen op basis waarvan de rijksbijdrage wordt
berekend.
Onderwijsdeel (hbo en wo)
Universiteiten en hogescholen ontvangen een rijksbijdrage vanwege
onderwijs. De rijksbijdrage is gebaseerd op de nominale studieduur van
de opleiding en het volgen en succesvol afronden van één bachelor- en
één masteropleiding. Het onderwijsdeel bestaat uit:
a) een studentgebonden deel: gebaseerd op het aantal ingeschreven
bekostigde studenten en graden (diploma’s), er zijn drie bekostigingsniveaus (laag, hoog en top),
b) een onderwijsopslag in bedragen: bedragen op basis van afspraken
voor kwaliteit, kwetsbare opleidingen en bijzondere voorzieningen, en
c) een onderwijsopslag als percentage.
Deel Ontwerp en ontwikkeling (hbo) en Onderzoeksdeel (wo)
Hogescholen ontvangen een rijksbijdrage vanwege ontwerp en ontwikkeling (praktijkgericht onderzoek). Universiteiten ontvangen een rijksbijdrage vanwege het verrichten van wetenschappelijk onderzoek. Het
onderzoeksdeel wo is gebaseerd op:
a) het aantal bekostigde graden,
b) een deel promoties: gebaseerd op het aantal promoties leidend tot een
proefschrift en het aantal ontwerpcertificaten,
c) een voorziening onderzoek in bedragen: bedragen op basis van
afspraken over onder andere sectorplannen en zwaartekracht, en
d) een voorziening onderzoek in percentages.
In de Wetenschapsvisie 2025: keuzes voor de toekomst zijn twee maatregelen aangekondigd ten aanzien van het onderzoeksdeel wo;
• de invloed van de promotieparameter wordt gemaximeerd op 20
procent van het onderzoeksdeel wo en;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

72

Beleidsverslag

•

het werken met driejarige gemiddelden bij promoties en graden in het
onderzoeksdeel wo.
In 2016 zijn beide maatregelen uitgewerkt via het Uitvoeringsbesluit
WHW. De maatregelen zullen ingaan vanaf het bekostigingsjaar 2017.
Deel ondersteuning geneeskundig onderwijs en onderzoek
De bekostiging van het onderwijs en onderzoek bij de acht academische
ziekenhuizen loopt via de universiteiten. Hier kunnen studenten geneeskunde onderwijs volgen en praktijkervaring opdoen. De rijksbijdrage
bestaat uit een deel dat is gebaseerd op het aantal ingeschreven
studenten en graden voor de opleidingen geneeskunde, geneeskundeklinisch onderzoeker en arts-klinisch onderzoeker, een procentueel deel en
een bedrag vanwege rente en afschrijving (voor huisvesting).
Bekostiging flexibel hoger onderwijs voor volwassenen (hbo en wo)
De middelen zijn ingezet voor de bekostiging van het experiment
vraagfinanciering en voor de pilots flexibilisering. Doel van het
experiment vraagfinanciering is om kennis op te doen over de effecten
van vraagfinanciering in de vorm van vouchers, in combinatie met meer
mogelijkheden voor flexibiliteit, op de vraaggerichtheid van het aanbod
deeltijd hoger onderwijs, de deelname van volwassenen daaraan en de
aantallen gediplomeerden. De eerste lichting studenten is van start
gegaan in 2016, in de sector Techniek & ICT. In 2016 is een aanjager
aangesteld om ook in de sector Zorg & Welzijn tot een experiment
vraagfinanciering te komen in 2017. Daartoe zijn regionale bijeenkomsten
georganiseerd met werkgevers en hogescholen. In september 2017 gaat
het experiment in de sector Zorg & Welzijn van start.
De pilots flexibilisering zijn gericht op alle deeltijd en duale opleidingen en
niet op specifieke sectoren. De pilots zijn in 2016 van start gegaan. Binnen
de pilots wordt het onderwijsaanbod geflexibiliseerd door te gaan werken
met leeruitkomsten in plaats van met vaste onderwijsprogramma’s.
Maatwerk wordt daardoor veel beter mogelijk. Doel van de pilots
flexibilisering is te onderzoeken of verruiming van bestaande kaders
bijdraagt aan de totstandkoming van een onderwijsaanbod dat flexibeler
is en beter aansluit op de kenmerken en behoeften van volwassenen, met
behoud van de kwaliteit van het onderwijs. Zie tevens de voortgangsrapportage leven lang leren 2016 die in september 2016 naar de Tweede
Kamer is gestuurd.
Bekostiging postinitiële masteropleidingen hbo
De middelen zijn ingezet voor de afwikkeling van de tijdelijke financiering
van (eerder goedgekeurde) arbeidsmarktrelevante hbo-masters in
prioritaire gebieden.
Prestatiebox: Onderwijskwaliteit en studiesucces, en profilering (hbo en
wo)
Voor de periode 2013 tot en met 2016 ontvingen hogescholen en
universiteiten prestatiebekostiging op basis van individuele prestatieafspraken over versterking van onderwijskwaliteit en studiesucces,
profilering en zwaartepuntvorming van onderwijs en onderzoek en
valorisatie. In november 2016 heeft de eindbeoordeling van de prestatieafspraken plaatsgevonden. Alle universiteiten en vrijwel alle hogescholen
hebben hun afgesproken prestaties op onderwijskwaliteit en studiesucces
in voldoende mate gerealiseerd. Zes hogescholen hebben op twee van de
drie aspecten een positief advies gekregen en op één aspect, studiesucces, een negatief advies. Voor de hogescholen is het trilemma – het
spanningsveld tussen de opdracht om de kwaliteit te verbeteren, het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

73

Beleidsverslag

studiesucces te verhogen en tegelijkertijd de toegankelijkheid te borgen –
een reëel vraagstuk gebleken. Aan de oordelen over de realisatie van de
afgesproken prestaties ten aanzien van onderwijskwaliteit en studiesucces
zijn in 2017 conform het Besluit Experiment prestatiebekostiging hoger
onderwijs financiële consequenties verbonden. Zie ook de brief die
hierover eind 2016 naar de Tweede Kamer is gestuurd.
Subsidies
Subsidieregeling stimulering Bèta/techniek (hbo)
Hiermee wordt de ontwikkeling van (de eerste) drie Centres of Expertise
(CoE’s) hbo gefinancierd. De CoE’s, die met cofinanciering van bedrijven
en instellingen tot stand komen, zijn gericht op toponderwijs, toponderzoek en innovaties. Uitgangspunt hierbij is 25 procent financiering uit
het werkveld, 25 procent van onderwijsinstellingen en 50 procent
profilerings-bekostiging. De middelen worden via het Platform Bèta
Techniek beschikbaar gesteld aan de CoE’s. Het budget is met € 1,8
miljoen verhoogd in verband met het naar beleidsartikel 6 (Hoger
beroepsonderwijs) overgeboekte aandeel van beleidsartikel 4 (Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie) voor de Centra voor innovatief
vakmanschap.
Open en online hoger onderwijs (hbo en wo)
De stimuleringsregeling Open en online hoger onderwijs is bedoeld om
(zoals aangekondigd in de visiebrief) instellingen, passend bij hun profiel,
te laten experimenteren met verschillende vormen van open en online
onderwijs. Dit draagt bij aan de onderwijskwaliteit, de toegankelijkheid
van onderwijs(materiaal) voor bijvoorbeeld de doelgroep Leven Lang
Leren, het studiesucces van studenten, internationalisering en de
(internationale) reputatie van Nederlandse instellingen. SURF
(ICT-samenwerkingsorganisatie van het onderwijs en onderzoek in
Nederland) adviseert de Minister over de projectaanvragen en ondersteunt de instellingen tijdens de uitvoering van de projecten. Onder
begeleiding van SURF zijn in 2015 in de eerste tranche elf projecten
gestart en in 2016 twaalf projecten. De projecten kennen een looptijd van
maximaal 16 maanden. Deze instellingen hebben maximaal € 100.000
aangevraagd en matchen dit zelf met ten minste hetzelfde bedrag.
Daarnaast voert SURF een Kennisagenda uit, gericht op het opdoen,
ontwikkelen en delen van kennis over open en online onderwijs in de
Nederlandse context. De resultaten van de projecten van de instellingen
zijn hiervoor belangrijke input.
Overig (hbo en wo)
Bij dit financiële instrument zijn afzonderlijk voor de sectoren hbo en wo
overige toekenningen opgenomen die gelijk dan wel kleiner zijn dan € 1
miljoen. Het budget voor subsidies op artikel 6 (hbo) is verhoogd met
€ 0,8 miljoen als gevolg van een technische herschikking over de
instrumenten binnen het hbo van de middelen voor het lerarenbeleid.
Opdrachten
Uitbesteding (hbo en wo)
Voor de beleidsontwikkeling worden opdrachten verstrekt voor het
uitvoeren van diensten. Het gaat hierbij met name om opdrachten voor
beleidsgericht onderzoek en communicatie rondom het studievoorschot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

74

Beleidsverslag

Bijdragen aan agentschappen
Dienst Uitvoering Onderwijs
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is de uitvoeringsorganisatie van
het Ministerie van OCW en levert producten en diensten op het terrein van
bekostiging van instellingen, financiering van studenten en informatievoorziening. Het betreft het aandeel in de uitvoeringskosten van DUO
voor deze begrotingsartikelen. De hogere realisatie wordt met name
veroorzaakt door aanvullende werkzaamheden in het kader van de
doorontwikkeling van BRON.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
NWO
Praktijkgericht onderzoek hbo: Van hogescholen wordt verwacht dat zij
een centrale rol in de Nederlandse en internationale kennisinfrastructuur
vervullen. Voor praktijkgericht onderzoek hebben hogescholen direct
toegang tot de competitieve onderzoekgeldstroom voor het hbo bij het
NWO: het RAAK-programma (voormalige Regeling bevordering kennisfunctie hogescholen). Vanaf 2014 is vanuit het Regeerakkoord Rutte II
extra geïnvesteerd in het praktijkgericht onderzoek.
Promotiebeurs voor Leraren: Leraren in het po, vo, mbo, so en hbo
worden in staat gesteld om promotieonderzoek te verrichten dat uitmondt
in een proefschrift. In 2016 is via NWO aan 47 leraren een nieuwe beurs
voor een periode van vijf jaar verstrekt.
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO)
De NVAO is als onafhankelijke, binationale accreditatieorganisatie
opgericht door de Nederlandse en Vlaamse overheid en geeft een
deskundig en objectief oordeel over de kwaliteit van het hoger onderwijs
in Nederland en Vlaanderen. Dit betreft de bijdrage die de Nederlandse
overheid rechtstreeks aan de NVAO vergoedt voor de uitvoering van haar
taken.
Bijdragen aan (inter-)nationale organisaties
Organisaties
Het betreft hier de (structurele) bekostiging van organisaties die beleidsmatig prioritaire taken uitvoeren, ofwel activiteiten uitvoeren die
betrekking hebben op de belangenbehartiging van studenten, ofwel taken
uitvoeren die voortkomen uit verdragsrechtelijke verplichtingen.
Ontvangsten
De ontvangsten betreffen met name terugvorderingen bij instellingen en
andere subsidieontvangers, bijvoorbeeld als gevolg van correcties en
eindafrekeningen op in eerdere jaren toegekende bekostiging en
subsidies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

75

Beleidsverslag

Artikel 8. Internationaal beleid
A. Algemene doelstelling
Bevorderen van internationale samenwerking en uitwisseling ter
ondersteuning en versterking van de kwaliteit van onderwijs, cultuur en
wetenschap en ter verdere ontwikkeling van internationale competenties
van lerenden, docenten, kunstenaars en wetenschappers.
B. Rol en verantwoordelijkheid
Stimuleren
Bij het uitvoeren van de algemene doelstelling ligt de nadruk op het
zoveel mogelijk stimuleren en ondersteunen van instellingen en burgers
om zich op een internationale omgeving te oriënteren. Daartoe zorgt de
Minister vanuit haar stelselverantwoordelijkheid voor de benodigde
internationaal-bestuurlijke randvoorwaarden, bijvoorbeeld door afspraken
te maken over wederzijdse beroepserkenning, kwaliteitszorg en grensverkeer en door de uitwisseling van best practices. De Minister opereert
hierbij binnen multilaterale kaders als de Europese Unie, OESO en de
Unesco en andere – vaak daarbij aangesloten – organisaties, alsmede via
bilaterale contacten, verdragen, Memorandums of Understanding, etc.
Daarnaast wordt gebruik gemaakt van stimuleringsmaatregelen in de
vorm van fondsen en beurzen en worden faciliterende en uitvoerende
instanties gefinancierd, zoals EP-Nuffic, Neth-ER en het Duitsland Instituut
Amsterdam. De bevordering van internationale samenwerking is
ondersteunend aan de beleidsdoelstellingen van OCW. De voorgenomen
activiteiten zijn dan ook voor een belangrijk deel opgenomen in de
betreffende beleidsartikelen.
Indicatoren/kengetallen
Internationale – ondersteunende – maatregelen laten zich moeilijk vangen
in «harde» cijfers en beleidsconclusies. In gevallen waar dit wel mogelijk
is, bijvoorbeeld bij de bevordering van in- en uitgaande studiemobiliteit of
bij de bevordering van culturele activiteiten in het buitenland, zijn
relevante cijfers te volgen op Trends in Beeld en Onderwijs in Cijfers.
C. Beleidsconclusies
Bij de ten uitvoerlegging van de in de begroting opgenomen voornemens
zijn er geen bijzondere ontwikkelingen opgetreden die een aanpassing of
afwijking van die voornemens noodzakelijk maakten.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 8.1 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 8 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

HGIS
realisatie

2016

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Verplichtingen

7.312

8.673

13.973

14.645

11.001

12.327

– 1.326

Uitgaven

16.215

15.704

12.330

12.669

12.281

13.662

– 1.381

886

Subsidies

1.345

1.422

1.297

1.559

1.595

1.696

– 101

211

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

76

Beleidsverslag

–

–

–

–

–

–

–

Vastgestelde
begroting

Verschil

HGIS
realisatie

2016

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Duitsland
Instituut
Amsterdam
(DIA)

732

842

773

724

632

612

20

Netherlands
house for
Education and
Research
(Neth-ER)

450

450

450

600

600

600

0

FransNederlandse
academie (FNA)

114

20

0

0

0

0

Incidentele
subsidies voor
het uitwisselen
van cultuur

49

24

135

211

364

– 153

30

100

152

120

32

130

Overige
incidentele
subsidies

Opdrachten
–

Realisatie

283

262

6

359

1.002

2.500

– 1.498

Beleidsonderzoek en
benchmarking

143

153

6

33

61

100

– 39

Incidentele
Internationale
activiteiten

140

109

22

3

86

– 83

304

938

2.314

– 1.376

EU-Voorzitterschap

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

211

0

14.087

13.520

10.577

10.301

9.234

9.016

218

225

OCW-vertegenwoordiging
in het
buitenland
1.777

1.631

141

135

135

135

0

135

–

EP Nuffic

5.410

5.455

4.690

3.505

3.566

3.485

81

–

Nederlandse
Taalunie

3.124

3.179

3.224

4.140

2.806

2.795

11

Europa College
Brugge

30

30

30

30

30

30

0

–

Unesco

40

8

0

0

20

– 20

–

OESO CERI

73

70

67

69

71

76

–5

–

Fulbright Center

408

408

388

368

368

368

0

–

DCCIC

90

90

90

90

90

90

0

–

–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

90

77

Beleidsverslag

–

–

–

–

Vastgestelde
begroting

Verschil

HGIS
realisatie

2016

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Stichting Ons
Erfdeel

205

185

185

185

185

185

0

Nationaal
Agentschap
Erasmus +
Onderwijs &
Training

1.748

1.748

1.762

1.779

1.963

1.782

181

Programma’s
Rijksdienst voor
Ondernemend
Nederland

1.162

716

0

0

0

0

Incidentele
EU-programma’s
en activiteiten

20

0

20

50

– 30

Bijdragen aan andere
begrotingshoofdstukken
–

Realisatie

VlaamsNederlands huis
DeBuren
(Hoofdstuk V
BuZa)

Ontvangsten

500

500

450

450

450

450

0

450

500

500

450

450

450

450

0

450

41

754

310

113

1

99

– 98

E. Toelichting op de instrumenten
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 1,4 miljoen lager dan oorspronkelijk begroot. De belangrijkste reden is dat de kosten voor het EU
voorzitterschap veel lager zijn uitgevallen dan begroot. De realisatie van
de ontvangsten is € 0,1 miljoen lager dan oorspronkelijk begroot. De
ontvangsten zijn lager omdat er in 2016 geen subsidies zijn vastgesteld
waaruit een terugvordering voortvloeit.
Subsidies
Duitsland Instituut Amsterdam
Het Duitsland Instituut Amsterdam (DIA) genereert en verspreidt kennis in
Nederland over de ontwikkelingen in Duitsland op het raakvlak van
onderwijs, wetenschap en maatschappij. Het instituut doet dat onder
meer met behulp van wetenschappelijk onderzoek, onderwijsprojecten en
voorlichtingsactiviteiten (cofinanciering met Universiteit van Amsterdam
en Deutsche Akademische Austausch Dienst (DAAD)). Daarnaast voert het
DIA een pilotprogramma studiemobiliteit uit, dat de samenwerking moet
stimuleren tussen Nederlandse en Duitse instellingen van hoger
onderwijs, alsook de mobiliteit van Nederlandse studenten naar Duitsland
moet vergroten. Hier is sprake van cofinanciering van Duitse zijde (50/50).
In totaal is er voor de jaren 2013 t/m 2016 € 0,5 miljoen toegekend voor
het actieprogramma Bevordering Onderwijsmobiliteit naar Duitsland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

78

Beleidsverslag

Frans-Nederlandse Academie
De financiering van de Frans-Nederlandse Academie is, conform de
subsidietaakstelling, stopgezet.
Neth-ER
Neth-ER is opgericht in 2006 door acht Nederlandse veldorganisaties
werkzaam op de gebieden onderzoek, onderwijs en innovatie. De leden
van Neth-ER bestaan op dit moment uit: MBO-raad; EP-Nuffic; KNAW;
NFU; TNO; VSNU; Vereniging Hogescholen; NWO; ISO; JOB; LSVB; en
ZonMw. Hun gezamenlijke doel is om de Nederlandse participatie aan de
Europese programma’s te vergroten door de leden onder andere te
voorzien van informatie over het Europees beleidsproces en het
versterken van het netwerk van de leden.
Incidentele subsidies voor het uitwisselen van cultuur
Dit betreft middelen gereserveerd voor incidentele activiteiten ter
bevordering van de samenwerking op het gebied van cultuur. Er zijn
subsidies verstrekt aan de Speciaal Gezant Geletterdheid voor Unesco en
aan DutchCulture centre for international cooperation.
Overige incidentele subsidies
Er zijn subsidies verstrekt aan het Fulbright Center, Stichting Nederlandse
Wereldwijde Studenten (NWS), de Nationale Jeugdraad, model United
Nations Stichting, Ons Interbellum en de Unesco.
Opdrachten
Beleidsonderzoek en benchmarking
Dit betreft middelen ten behoeve van beleidsonderzoek, onder meer naar
de effectiviteit van internationalisering en ten behoeve van benchmarking
in het kader van de relevante internationale organisaties. In 2016 is een
tussentijdse evaluatie gestart naar de impact van het in 2014 gestarte
Europese programma Erasmus+.
Incidentele internationale activiteiten
Dit betreft middelen gereserveerd voor incidentele activiteiten ter
bevordering van de samenwerking welke bij het opstellen van de
begroting niet zijn te voorzien. Het betreft in 2016 bijdragen aan een
consultatiedag met het Vlaams Ministerie van Cultuur en een expertsessie
over de positie van het Duits op Nederlandse scholen.
EU-Voorzitterschap
Van januari t/m juni 2016 is Nederland Voorzitter van de Raad van de
Europese Unie geweest. Op de beleidsterreinen van OCW zijn alle
beoogde inhoudelijke resultaten bereikt. De Ministeriele Raden en
(hoog-)ambtelijke Voorzitterschapsevenementen waren succesvol en
financieel zijn de kosten lager dan begroot. In de Rijksbrede evaluatie van
het EU-Voorzitterschap is geconcludeerd dat Nederland een succesvol
voorzitterschap heeft vervuld, met goede inhoudelijke resultaten en qua
organisatie een goed visitekaartje heeft afgeleverd. De totale kosten voor
het EU-voorzitterschap is uitgekomen op ongeveer een kwart van wat er
in het vorige voorzitterschap is uitgegeven. Naast de rijksbrede inzet op
soberheid gedurende het EU-voorzitterschap 2016, heeft OCW meer
cofinanciering vanuit de Europese Commissie ontvangen dan verwacht en
zijn meer kosten dan vooraf voorzien vanuit het centraal budget van
Buitenlandse Zaken bekostigd. Tot slot was het in politieke zin een minder
bewogen voorzitterschap dan verwacht, waardoor OCW minder aanvul-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

79

Beleidsverslag

lende activiteiten hoefde te organiseren dan waar rekening mee was
gehouden.
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
OCW-vertegenwoordiging
In 2016 betreft het de kosten voor de Permanente Vertegenwoordiging bij
de Unesco.
EP-Nuffic
EP-Nuffic ondersteunt de internationalisering in het onderwijs. In het
primair en voortgezet onderwijs doet EP-Nuffic dit met kennis en kleine
financiële bijdrages voor onder meer expertiseontwikkeling en mobiliteit
van leerlingen, onderwijzend personeel, voor vroegtijdig vreemdetalenonderwijs, tweetalig onderwijs en internationale uitwisseling.
Nederlandse Taalunie
De Nederlandse Taalunie is de verdragsorganisatie waarin Nederland,
Vlaanderen en Suriname samenwerken op het gebied van het Nederlands.
De Taalunie is de organisatie die namens de overheden van Nederland en
Vlaanderen het taalbeleid vormgeeft. Zij doet daartoe voorstellen aan het
Comité van Ministers van de Taalunie. De Taalunie stimuleert ook de
uitwerking van door het Comité van Ministers vastgesteld beleid door
organisaties te steunen die op veel taalgebonden terreinen werkzaam zijn.
Europa College Brugge
Het Europa College te Brugge is een postuniversitaire opleiding voor
onderzoek naar Europese eenwording, gefinancierd door EU en
EU-Lidstaten.
Unesco
Dit bedrag was gereserveerd voor deelname aan incidentele projecten in
het kader van de Unesco. In 2016 is van deze middelen geen gebruik
gemaakt.
OESO CERI
OESO CERI betreft de deelname aan diverse onderwijsprojecten en
-onderzoeken in het kader van het Centre for Educational Research and
Innovation (CERI), onderdeel van de OESO.
Fulbright Center
Het Fulbright Center verzorgt mobiliteitsprogramma’s voor het hoger
onderwijs via beurzen voor uitwisseling met de Verenigde Staten (met
bijdragen van de Amerikaanse regering).
Cultural Contact Point
Het Cultural Contact Point geeft advies over de subsidieregelingen van het
EU-cultuurprogramma en biedt begeleiding bij het doen van een
aanvraag. Het is een uitvoerend orgaan ten behoeve van het
EU-Cultuurprogramma en ondergebracht bij DutchCulture centre for
international cooperation(DCCIC).
Stichting Ons Erfdeel
De Vlaams-Nederlandse vereniging Ons Erfdeel wil de cultuur van
Vlaanderen en Nederland in het buitenland bekend maken en de culturele
samenwerking tussen de Nederlandssprekenden bevorderen, onder meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

80

Beleidsverslag

met behulp van het tijdschrift Ons Erfdeel en het Jaarboek The Low
Countries.
Nationaal Agentschap Erasmus+
Het Nationaal Agentschap Erasmus+ Onderwijs en Training is samen met
het Nationaal Agentschap Erasmus+ Jeugd belast met het beheer en de
uitvoering in Nederland van het EU programma Erasmus+. Het Nationaal
Agentschap Erasmus+ Onderwijs en Training is een samenwerking van
EP-Nuffic en Cinop.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
In het jaar 2016 zijn er vanwege een subsidietaakstelling uit 2013 geen
nieuwe activiteiten gestart.
Incidentele EU-programma’s en activiteiten
Dit betreft middelen gereserveerd voor incidentele activiteiten en
verplichtingen in het kader van de EU en deelname aan EU-programma’s,
welke bij het opstellen van de begroting niet zijn te voorzien. Het betreft in
2016 een bijdrage aan het Cycling Festival Europe.
Bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken
Vlaams-Nederlands Huis De Buren
Het Vlaams-Nederlands Huis De Buren is in 2004 opgericht door de
Nederlandse en Vlaamse regering als een culturele organisatie en als
ruimte voor debat en reflectie (subsidiëring vindt plaats via begrotingshoofdstuk V (Buitenlandse Zaken)).
Ontvangsten
De ontvangsten zijn afkomstig van een terugvordering van niet gebruikte
middelen van een subsidie aan CLIO, de studievereniging van de
opleiding Internationale Betrekkingen en Internationale Organisatie. De
hoogte van eventuele terugvorderingen verschilt per jaar, afhankelijk van
de subsidievaststellingen. In 2016 waren de ontvangsten lager dan
verwacht.
Internationale uitgaven OCW-breed
Het vergroten van internationale mobiliteit en grensoverschrijdende
samenwerking tussen instellingen is een inzet die niet alleen plaatsvindt
op dit artikel. Veel internationaliseringsbeleid is elders ondergebracht
binnen de OCW-begroting. Hieronder is een overzicht opgenomen van de
totale internationale uitgaven van OCW per beleidsartikel en daaraan
gekoppeld, welk deel daarvan deel uitmaakt van de Homogene groep
internationale samenwerking (HGIS), die wordt gecoördineerd door het
Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

81

Beleidsverslag

Tabel 8.2 Internationale uitgaven OCW (bedragen x € 1.000)
Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

HGIS
realisatie
2016

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Primair onderwijs
(artikel 1)

20.992

22.015

16.854

15.889

16.029

16.007

22

Voortgezet
onderwijs (artikel
3)

4.631

4.179

4.083

4.174

3.938

3.556

382

Beroepsonderwijs
en volwasseneneducatie (artikel 4)

1.217

1.181

820

1.457

800

340

460

Hoger beroepsonderwijs (artikel 6)

3.453

3.453

3.155

3.155

3.155

3.155

0

3.155

Wetenschappelijk
onderwijs (artikel
7)

74.813

72.759

67.727

69.410

69.408

67.071

2.337

52.588

Internationaal
beleid (artikel 8)

16.215

15.704

12.171

12.669

12.281

13.662

– 1.381

886

Studiefinanciering
(artikel 11)

63.775

68.783

73.524

83.373

86.913

70.000

16.913

Kunsten (artikel 14)

18.017

12.847

12.174

Cultureel erfgoed
(artikel 14)

2.578

2.336

2.399

Media (artikel 14 en
15)

49.891

2.140

1.849

Cultuur (artikel 14)

14.121

18.155

17.007

1.148

Media (artikel 15)

152

106

147

– 41

5.739

Onderzoek en
wetenschappen
(artikel 16)

99.359

91.438

92.848

92.335

95.358

91.029

4.329

454

Totaal

354.941

296.835

287.604

296.735

306.143

281.974

24.169

62.822

Toelichting:
De internationale culturele uitgaven van OCW (Kunsten, Cultureel erfgoed
en Media) zijn vanaf 2015 conform de begrotingsartikelen ingedeeld in
twee posten van artikel 14 (Cultuur) en artikel 15 (Media).
De uitgaven op de Homogene groep internationale samenwerking (HGIS)
zijn begrepen in de totale realisaties in het jaar 2016.
De beleidsprestaties zijn – waar nodig en relevant – toegelicht bij de
betreffende beleidsartikelen.
Voor artikel 11 (Studiefinanciering) geldt dat de bedragen indicaties zijn
van de omvang van uitgaven aan internationale studiefinanciering
(diplomamobiliteit). Het betreft zowel de relevante als niet-relevante
uitgaven voor meeneembare studiefinanciering (dit is uitgaande studentenmobiliteit) en voor inkomende mobiliteit (EU-studenten die een vorm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

82

Beleidsverslag

van collegegeldvergoeding krijgen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

83

Beleidsverslag

Artikel 9. Arbeidsmarkt- en personeelsbeleid
A. Algemene doelstelling
De kwaliteit van het onderwijs wordt gewaarborgd door de beschikbaarheid van voldoende personeel van voldoende kwaliteit voor alle
onderwijsdeelnemers.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor een onderwijsstelsel dat zodanig
functioneert dat het onderwijs aansluit bij de talenten en ambities van
individuele leerlingen/studenten en bij de behoefte van de maatschappij.
De leraar en de schoolleider zijn daarbij cruciaal.
Financieren
De Minister draagt bij aan het lerarenbeleid op scholen door het financieren van de onderwijssectoren voor een betere beloning van docenten
en van projecten op het gebied van arbeidsmarkt- en personeelsbeleid. Dit
via aanvullende bekostiging, subsidies en opdrachten.
Stimuleren
De Minister is verantwoordelijk voor de uitvoering van directe stimuleringsmaatregelen ten behoeve van de ontwikkeling van de kwaliteit en
professionaliteit van docenten en het bijdragen aan een aantrekkelijk
beroep. De thema’s zijn te vinden in «Lerarenagenda 2013–2020: de leraar
maakt het verschil» en de daarmee samenhangende convenanten en
bestuursakkoorden die met belanghebbenden zijn afgesloten.
Regisseren
De Minister draagt verantwoordelijkheid voor het borgen van de
onderwijskwaliteit van scholen. Om deze verantwoordelijkheid waar te
maken levert zij een bijdrage aan het zorgen voor voldoende docenten
van voldoende kwaliteit. Zij doet dat door wetten en regels uit te
vaardigen voor goed bestuur, door een dialoog te voeren met en toezicht
te houden op belanghebbenden, en zo nodig actief regie te voeren.
Indicatoren/kengetallen
De indicatoren voor het arbeidsmarkt- en personeelsbeleid worden
beschreven in het beleidsverslag en in Trends in Beeld. Het Dashboard
Lerarenagenda geeft een beeld van de kwantitatieve voortgang voor alle
zeven agendalijnen van de Lerarenagenda.
C. Beleidsconclusies
Het beleid, zoals voorgenomen in de begroting 2016 voor het
arbeidsmarkt- en personeelsbeleid, is overeenkomstig uitgevoerd. Zo zijn
de maatregelen (lerarenbeurs, registers, kwaliteit lerarenopleidingen etc.)
voor het stimuleren van de professionele ontwikkeling van leraren en het
op peil houden van de omvang en kwaliteit van de lerarenpopulatie
voortgezet. In het beleidsverslag wordt een en ander nader toegelicht.
Het afgelopen jaar is gewerkt aan de implementatie van de bestuurlijke
afspraken en het realiseren van de doelen van de Lerarenagenda. Het
wetsvoorstel over het lerarenregister is in 2016 door de Tweede Kamer
aangenomen. Er zijn verder positieve ontwikkelingen te zien, zoals de
verbetering van de kwaliteit van pabo’s, de begeleiding van starters in het
voortgezet onderwijs en het HRM-beleid in het mbo. Er zijn ook onderwerpen waar het beter kan. Voorbeelden zijn: de aandacht voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

84

Beleidsverslag

beroepsonderwijs in de lerarenopleidingen, de begeleiding van startende
leraren in het po en het HRM-beleid in het po en vo.
Zie voor verdere informatie over de resultaten en de oorzaken, de
voortgangsrapportage van de Lerarenagenda, zoals die in november 2016
aan de Tweede Kamer is aangeboden. Daar wordt ook ingegaan op de
intensivering van de samenwerking tussen de onderwijssectoren om de
ambities van de Lerarenagenda dichterbij te brengen. Voor de kwantitatieve ontwikkeling van vraag en aanbod op de onderwijsarbeidsmarkt
voor po, vo en mbo op de lange termijn, is er de arbeidsmarktbrief van
november 2016.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 9.1 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 9 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Verplichtingen

328.100

366.525

153.898

168.537

188.280

250.915

– 62.635

Uitgaven

257.651

343.509

339.016

209.749

208.594

250.915

– 42.321

Bekostiging

128.385

156.953

157.130

18.720

24.612

28.460

– 3.848

0

0

0

0

0

0

0

•

Hoofdbekostiging
–

•

•

Beloning LeerKracht
lumpsum po/vo/bve

Prestatiebox

0
21.640

33.700

33.700

– Professionalisering
po/vo/bve

21.640

33.700

33.700

Aanvullende bekostiging

106.745

123.253

123.430

Functiemix VO Randstadregio’s

52.339

61.089

61.075

0

Salarismix MBO Randstadregio’s

34.888

40.906

41.001

0

Tegemoetkoming kosten
opleidingsscholen

14.030

15.760

16.120

G.O.- en vakbondsfaciliteiten po

5.488

5.498

5.234

110.228

161.865

156.984

177.228

167.251

201.918

– 34.667

–

–

–

–

Subsidies

0

0

0

0

0
18.720

18.720

24.612

24.612

28.460

28.460

– 3.848

– 3.848

0

–

Lerarenbeurs/zij-instroom

74.980

85.810

81.474

111.722

115.534

131.883

– 16.349

–

Impuls lerarentekorten vo
en wetenschap en techniek
pabo

0

7.366

16.103

20.366

16.774

34.511

– 17.737

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

85

Beleidsverslag

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Versterking samenwerking
lerarenopleidingen en
scholen

0

15.510

17.942

16.779

17.418

17.100

318

Verankering academische
opleidingsschool

2.450

2.530

2.665

2.383

1.120

1.262

– 142

–

InnovatieImpuls Onderwijs

4.885

4.883

2.726

385

0

0

–

Arbeidsmarkt-/
kennisactiviteiten po

2.230

2.230

2.230

0

0

0

–

Onderwijscoöperatie

2.900

2.900

2.900

2.908

2.945

70

–

Open Universiteit (LOOK)

6.370

14.412

1.937

0

0

0

–

Promotiebeurs voor leraren

2.282

6.803

7.874

7.610

6.502

6.750

– 248

–

Projecten professionalisering

1.269

1.079

959

1.327

1.092

1.900

– 808

Projecten regionale
arbeidsmarktproblematiek

571

5.356

7.335

4.733

654

1.000

– 346

0

0

–

–

–

3.015

–

Caribisch Nederland

2.097

2.097

2.097

2.308

–

Overige projecten

10.194

10.889

10.742

6.707

5.142

4.567

575

3.520

9.571

9.168

7.302

10.908

14.819

– 3.911

3.520

9.571

9.168

7.302

3.837

3.719

118

7.071

11.100

– 4.029

Opdrachten
–

–

Onderzoek, ramingen en
communicatie
Leraren- en schoolleiders

Bijdrage aan agentschappen

7.585

7.173

7.770

6.499

5.823

5.718

105

Dienst Uitvoering
Onderwijs

7.585

7.173

7.770

6.499

5.823

5.718

105

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

7.933

7.947

7.964

0

0

0

0

7.933

7.947

7.964

0

7.335

8.576

6.544

7.596

–

–

Stichting Vervangingsfonds
Bedrijfsgezondheid

Ontvangsten

0
12.319

6.000

6.319

E. Toelichting op de instrumenten
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 42,3 miljoen lager dan oorspronkelijk begroot. De realisatie van de ontvangsten is € 6,3 miljoen hoger dan
oorspronkelijk begroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

86

Beleidsverslag

Bekostiging
Aanvullende bekostiging
Tegemoetkoming kosten opleidingsscholen
In totaal is aan de tegemoetkoming kosten opleidingsscholen € 24,6
miljoen uitgegeven. Dit is € 3,8 miljoen minder dan begroot. De opleidingsscholen ontvangen deze aanvullende bekostiging om gezamenlijk
leraren op de werkplek op te leiden. In 2016 zijn er 54 opleidingsscholen
(samenwerkingsverbanden van één of meer lerarenopleidingen met één
of meer scholen voor po, vo en mbo) en 25 aspirant opleidingsscholen. De
realisatie blijft achter op de begrote bedragen omdat het aantal studenten
(bepalend voor het niveau van de bekostiging) op de betreffende scholen
nog niet het maximum heeft bereikt dat in de aanvullende bekostigingsregeling is opgenomen.
Subsidies
Aan subsidies is € 34,7 miljoen minder uitgegeven dan begroot.
Lerarenbeurs/zij-instroom
In totaal is er op de lerarenbeurs € 106,9 miljoen en op de regeling
zij-instroom € 8,6 miljoen uitgegeven.
De lerarenbeurs bestaat uit een tegemoetkoming in de studiekosten voor
een bachelor- en masteropleiding voor leraren po, vo, mbo en hbo en een
subsidie voor het verlenen van studieverlof voor werkgevers. De beurs is
een middel om verdere professionalisering van leraren door verhoging
van het kwalificatieniveau te bewerkstelligen. Uiteindelijk is er in 2016
€ 106,9 miljoen op de lerarenbeurs gerealiseerd. Dit is € 3,2 miljoen meer
dan in 2015, maar nog steeds € 16,3 miljoen minder dan dat er budget
beschikbaar was.
De subsidie zij-instroom kan worden aangevraagd door bevoegde
gezagen voor het opleiden en begeleiden van personen met een ho
achtergrond uit andere beroepssectoren om hen in te laten stromen in het
onderwijs (po, vo en mbo) en hun bevoegdheid te halen. Zij staan voor de
klas en halen binnen twee jaar hun bevoegdheid. Het budget van € 8,6
miljoen is volledig uitgeput.
Impuls leraren tekortvakken vo en wetenschap en techniek pabo
Het betreft de inzet van maatregelen ten aanzien van de middelen van
€ 100 miljoen voor de periode 2013 tot en met 2016 uit het Regeerakkoord. De realisatie is in 2016 € 17,7 miljoen lager dan begroot. Dit wordt
veroorzaakt door:
• Een kasschuif naar 2017 en 2018 voor onder andere de kosten die de
laatste tranche van Eerst de Klas en Onderwijstraineeship begonnen in
2016 met zich mee brengt (€ 5,3 miljoen);
• Projecten die begroot waren op artikel 9 en uitgevoerd zijn vanuit
andere begrotingsartikelen (€ 3,9 miljoen);
• Onderbesteding op verschillende subsidies (€ 8,5 miljoen). Onder
andere de instroom bij Eerst de Klas en Onderwijstraineeship is achter
gebleven op de verwachting.
Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen
Het betreft een impulssubsidie 2013–2016 om de samenwerking te
versterken tussen lerarenopleidingen en scholen in het po, vo en mbo.
Met de toekenning van € 17,4 miljoen is het budget geheel uitgeput. Deze
regeling loopt af op 1 juli 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

87

Beleidsverslag

Promotiebeurs voor leraren
Leraren in het po, vo, mbo, speciaal onderwijs en hbo worden in staat
gesteld om onderzoek te verrichten dat uitmondt in een proefschrift. Zij
worden voor maximaal de helft van hun contractomvang als leraar (tot
maximaal 0,4 fte) vrijgesteld om het onderzoek te doen. Zij kunnen voor
een periode van vijf jaar een beurs krijgen.
In totaal hebben tot nu toe 274 leraren een Promotiebeurs ontvangen
(aanvraagrondes 2011 t/m 2016, ronde II). Over de periode 2011–2016 is
het gemiddelde honoreringspercentage 25,2%. In 2016 is € 6,5 miljoen
gerealiseerd.
Opdrachten
Onderzoek, ramingen en communicatie
Ter ondersteuning, monitoring en evaluatie van het beleid wordt expertise
op het terrein van communicatie, onderzoek en het maken van ramingen
aangewend. Het beschikbare budget is vrijwel geheel uitgeput.
Leraren- en schoolleiders
De realisatie is € 4,0 miljoen lager dan begroot. Dit betreft met name de
overboeking van programma naar artikel 95 (Apparaatsuitgaven) voor de
kosten voor het beheer van het lerarenregister.
Bijdrage aan agentschappen
Dienst Uitvoering Onderwijs
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is de uitvoeringsorganisatie van
het Ministerie van OCW en levert producten en diensten op het terrein van
bekostiging van instellingen, financiering van studenten en informatievoorziening. Het betreft het aandeel in de uitvoeringskosten van DUO
voor dit begrotingsartikel.
Ontvangsten
De ontvangsten zijn € 6,3 miljoen hoger dan begroot. Het betreffen
ontvangsten doordat leraren die hun opleiding niet of niet voldoende
hebben afgerond in voorgaande jaren de ontvangen lerarenbeurs hebben
terugbetaald en ontvangsten door het afrekenen van in voorgaande jaren
verstrekte (project-)subsidies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

88

Beleidsverslag

Artikel 11. Studiefinanciering
A. Algemene doelstelling
Het stelsel van studiefinanciering biedt studenten in het hoger onderwijs
en deelnemers in de beroepsopleidende leerweg (vanaf 18 jaar) de
financiële mogelijkheden om in Nederland en daarbuiten onderwijs te
kunnen volgen.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor de doeltreffende en doelmatige
werking van het stelsel van studiefinanciering, zoals geregeld in de Wet
studiefinanciering 2000.
Financieren
De Minister financiert het stelsel waarbij de financiële toegankelijkheid is
gewaarborgd: er zijn geen onoverkomelijke financiële belemmeringen om
te gaan studeren. Tegelijkertijd wordt recht gedaan aan het principe dat
studeren ook een investering door de student zelf is. Tevens wordt recht
gedaan aan de bijdrage die ouders daaraan kunnen leveren.
Indicatoren/kengetallen
Voor indicatoren over studiefinanciering wordt verwezen naar Trends in
Beeld.
C. Beleidsconclusies
Zie ook het beleidsverslag 2016.
Studievoorschot
Sinds het studiejaar 2015/2016 vallen nieuwe studenten onder het
studievoorschot. Nieuwe studenten in het hoger onderwijs hebben niet
langer recht op een basisbeurs, maar zij kunnen gebruik maken van het
studievoorschot: een lening bij de overheid onder sociale voorwaarden en
een lage rente. Terugbetalen mag in 35 jaar, en oud-studenten hoeven
slechts 4% van hun inkomen boven het minimumloon in te zetten voor
aflossing. Bij een inkomen onder het wettelijk minimumloon, hoeft de
oud-student niet af te lossen.
De invoering van het studievoorschot maakt een flinke kwaliteitsimpuls in
het hoger onderwijs mogelijk, zonder dat dit ten koste gaat van de
toegankelijkheid. Dit onder andere door een aantal flankerende maatregelen: de eenoudertoeslag en de aanvullende beurs voor studenten van
minder draagkrachtige ouders zijn behouden gebleven, en de aanvullende
beurs is bovendien verhoogd. Zo is verzekerd dat iedereen die wil
studeren, ook financieel in staat is om te studeren.
In april 2016 vond de eerste effectmeting plaats na invoering van het
studievoorschot. Uit de eerste monitorrapportage kwam een dip in het
aantal inschrijvingen naar voren, na een piek in de periode daarvoor (het
boeggolf-effect). Veel scholieren stroomden in de aanloop na het
studievoorschot direct door naar het hoger onderwijs, om nog met
behoud van basisbeurs te kunnen studeren. De aanmeldingen voor het
collegejaar 2016/2017 lieten alweer een herstel zien naar traditionele
deelnamepatronen.
Afgesproken is dat vanaf 1 januari 2017 ook minderjarige deelnemers aan
het mbo (bol) recht krijgen op de OV-studentenreisvoorziening. Begin
2017 hadden ruim 100.000 mbo’ers deze reisvoorziening aangevraagd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

89

Beleidsverslag

Programma Vernieuwing Studiefinanciering (PVS)
Het Programma Vernieuwing Studiefinanciering (PVS) omvat de integrale
vernieuwing van de uitvoering van de studiefinanciering bij de Dienst
Uitvoering Onderwijs en zorgt voor een toekomstvaste en efficiëntere
uitvoering. In 2016 is een belangrijke mijlpaal bereikt, want alle ruim
700.000 terugbetalers kunnen nu de nieuwe functionaliteit benutten en
bijvoorbeeld flexibel en vervroegd terugbetalen met iDEAL. Naast
terugbetalers kan ook een deel van mbo’ers op niveau 1 en 2 van de
nieuwe systemen gebruik maken. PVS wordt naar verwachting in 2017
afgerond, waardoor alle studenten zijn aangesloten op PVS.
Aanpak van fraude
Om misbruik met de uitwonendenbeurs te voorkómen en strenger aan te
pakken, worden sinds enkele jaren extra preventieve en repressieve
maatregelen genomen. In 2016 zijn circa 2.000 uitwonende studenten met
een hoog misbruikrisico op het Basisregistratie Personen(BRP)-adres
gecontroleerd. Bij 40 procent van de geselecteerde studenten is vastgesteld (voor bezwaar en beroep) dat de studerende niet op het in de BRP
geregistreerde adres woonachtig was. Het resterende misbruikrisico
uitwonendenbeurs wordt geschat op een jaarlijks bedrag tussen de € 8 en
€ 18 miljoen. Ten opzichte van begin 2011 betekent dit een daling van het
risico op misbruik van ongeveer 34 miljoen euro. Het gevoerde beleid is
daarmee zeer succesvol. De verwachting is dat het misbruik de komende
jaren nog verder zal afnemen als gevolg van de voortzetting van de
controles en door het vervallen van het onderscheid tussen uit- en
thuiswonenden onder het studievoorschot voor de studenten hoger
onderwijs.
Daarnaast zijn in lijn met de rijksbrede aanpak van fraude voor enkele
specifieke onderdelen van de studiefinanciering aanvullende maatregelen
getroffen om fraude en misbruik krachtig tegen te gaan. De handhaving is
met name versterkt ten aanzien van buitenlandse studenten die in
Nederland komen studeren en Nederlandse (ex-)studenten die naar het
buitenland vertrekken en studenten met een eenoudertoeslag. Het betreft
verbetering van de voorlichting, een investering in fraudedetectie en
uitbreiding van al bestaande maatregelen (controles en invordering).
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 11.1 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 11 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Verplichtingen

3.807.055

4.150.351

4.846.345

4.367.687

5.828.062

4.953.609

874.453

Uitgaven

3.807.055

4.150.351

4.846.345

4.367.687

5.828.062

4.953.609

874.453

Inkomensoverdracht

2.270.346

2.446.647

3.011.892

2.261.813

3.202.597

2.730.556

472.041

•

1.176.404

1.226.945

1.363.422

1.307.103

1.014.122

959.045

55.077

Basisbeurs
–

Gift (R)

915.853

1.001.245

989.938

1.045.073

1.075.460

1.088.140

– 12.680

–

Prestatiebeurs (NR)

260.551

225.700

373.484

262.030

– 61.338

– 129.095

67.757

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

90

Beleidsverslag

•

•

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Aanvullende beurs

612.222

616.913

683.797

736.390

757.761

768.533

– 10.772

–

Gift (R)

499.865

528.140

537.091

579.340

585.282

620.752

– 35.470

–

Prestatiebeurs (NR)

112.357

88.774

146.706

157.051

172.479

147.781

24.698

292.937

450.303

819.053

167.521

1.420.507

1.022.667

397.840

Bijdrage aan vervoersbedrijven (R)

539.319

681.165

1.124.222

384.717

1.605.171

1.204.730

400.441

–

Gift (R)

497.253

541.148

521.861

594.044

639.958

629.544

10.414

–

Prestatiebeurs (R)

– 743.635

– 772.010

– 827.030

– 811.239

– 824.622

– 811.606

– 13.016

188.783

152.485

145.620

50.798

10.207

– 19.689

29.896

Overige uitgaven relevant
(R)

96.589

100.891

170.521

97.552

117.723

128.913

– 11.190

–

Caribisch Nederland (R)

1.868

2.809

2.129

3.013

3.320

2.129

1.191

–

Overige uitgaven
niet-relevant (NR)

90.326

48.785

– 27.030

– 49.767

– 110.836

– 150.731

39.895

1.423.416

1.576.661

1.713.785

1.974.217

2.500.210

2.114.614

385.596

1.300.675

1.434.492

1.551.003

1.771.421

2.238.174

1.910.571

327.603

122.741

142.169

162.782

202.796

262.036

204.043

57.993

113.293

127.043

120.668

131.657

125.255

108.439

16.816

113.293

127.043

120.668

131.657

125.255

108.439

16.816

694.980

737.384

751.400

764.976

795.034

869.711

– 74.677

Ontvangen rente en
relevante hoofdsom (R)

234.426

213.912

186.151

154.920

128.017

199.619

– 71.602

Kortlopende vorderingen
(R)

76.206

105.077

96.423

92.801

83.054

96.624

– 13.570

Terugontvangen hoofdsom
(NR)

384.348

418.395

468.826

517.254

583.963

573.468

10.495

Reisvoorziening
–

•

Realisatie

Overige uitgaven
–

Leningen
–

Rentedragende lening (NR)

–

Collegegeldkrediet (NR)

Bijdrage aan agentschappen
–

Dienst Uitvoering
Onderwijs (R)

Ontvangsten
–

–

–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

91

Beleidsverslag

Tabel 11.2 Indeling Budgettaire gevolgen van beleid naar Relevant en Niet-relevant (bedragen x € 1.000)
Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Totaal programma-uitgaven

3.807.055

4.150.351

4.846.345

4.367.687

5.828.062

4.953.609

874.453

Relevante uitgaven:

1.920.405

2.210.431

2.639.400

2.024.157

3.327.547

2.971.041

356.506

Niet-relevante uitgaven:

1.886.650

1.939.920

2.206.945

2.343.531

2.500.515

1.982.569

517.946

Totaal ontvangsten

694.980

737.384

751.400

764.976

795.034

869.711

– 74.677

Relevante ontvangsten:

310.632

318.989

282.574

247.721

211.071

296.243

– 85.172

Niet-relevante ontvangsten:

384.348

418.395

468.826

517.254

583.963

573.468

10.495

E. Toelichting op de financiële instrumenten
Zowel voor de uitgaven als de ontvangsten wordt een onderscheid
gemaakt tussen relevant en niet-relevant. Relevant betekent: relevant voor
het EMU-saldo en daarmee relevant voor het uitgavenkader. De relevante
uitgaven worden hoofdzakelijk gevormd door de studiefinanciering die
meteen als gift wordt toegekend en uitgekeerde prestatiebeurs die wordt
omgezet in een gift (na behalen diploma binnen tien jaar). Onder de
niet-relevante uitgaven vallen vooral de prestatiebeurs (zolang die nog
niet is omgezet in een gift) en de rentedragende leningen. Deze uitgaven
zijn niet-relevant voor het uitgavenkader, maar worden wel meegerekend
in de EMU-schuld.
De relevante ontvangsten worden vooral gevormd door de ontvangen
rente op leningen. De niet-relevante ontvangsten betreffen hoofdzakelijk
aflossingen op de hoofdsom van de rentedragende leningen.
Het verschil tussen de oorspronkelijke begroting en de uitgavenrealisatie
in 2016 is € 874,5 miljoen, waarvan € 356,5 miljoen relevant en € 517,9
miljoen niet-relevant.
Het verschil tussen de oorspronkelijke begroting en de ontvangstenrealisatie in 2016 is – € 74,7 miljoen, waarvan – € 85,2 miljoen relevant en
€ 10,5 miljoen niet-relevant.
De verschillen tussen de begrotingsramingen en de realisaties 2016
worden hierna bij de instrumenten toegelicht.
Inkomensoverdrachten
Basisbeurs
Een basisbeurs is een algemene voorziening die er toe bijdraagt dat
studenten in het hoger onderwijs (ho) en deelnemers van 18 jaar en ouder
in de beroepsopleidende leerweg (bol) financieel in staat worden gesteld
om onderwijs te volgen in Nederland en daarbuiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

92

Beleidsverslag

Tabel 11.3 Totaal aantal studerenden met studiefinanciering
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Studerenden met basisbeurs

629.184

645.065

665.088

630.872

506.094

485.580

20.514

Bol

223.172

229.484

237.993

238.947

236.048

236.780

– 732

Hbo

271.003

277.294

283.878

265.655

197.812

179.300

18.512

Wo

135.009

138.287

143.217

126.270

72.234

69.500

2.734

(Nul)lening en geen basisbeurs

101.745

104.322

109.981

153.663

277.203

297.700

– 20.497

Bol

4.632

5.409

6.235

6.975

7.702

6.700

1.002

Hbo

44.706

48.277

52.994

75.663

142.916

167.400

– 24.484

Wo

52.407

50.636

50.752

71.025

126.585

123.600

2.985

Totaal

730.929

749.387

775.069

784.535

783.297

783.280

17

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Uit de realisatiecijfers blijkt dat het totaal aantal studerenden met
studiefinanciering in 2016 ongeveer gelijk is aan de raming (verschil van
17 studenten). In de tabel zijn studenten die te maken hebben met het
studievoorschot opgenomen in de categorie «(nul)lening en geen
basisbeurs», omdat zij geen basisbeurs ontvangen. Deze categorie bevat
ook studerenden die hun recht op basisbeurs reeds hebben verbruikt. Het
totaal aantal studenten bij de bol is iets hoger dan was geraamd. Bij het
hbo is in de realisatie ten opzichte van de raming een schuif zichtbaar van
aantallen met alleen een (nul)lening naar aantallen met basisbeurs. Het
aantal hbo-studenten dat nog recht had op de basisbeurs vanwege het
overgangsrecht was hoger dan geraamd. Dit wordt in het totaal aantal
weer deels gecompenseerd door het aantal hbo-studenten met een
(nul)lening zonder basisbeurs wat hoger was geraamd dan uit de
realisatie blijkt. Bij het wo is het totaal aantal studerenden wat hoger, wat
zich in beide categorieën uit.
Tabel 11.4 Uitgaven basisbeurs gift (bedragen x € 1 miljoen)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Bol direct gift

107,0

110,6

115,6

103,2

85,0

108,9

– 23,9

Bol omzettingen prestatiebeurs
in gift

173,8

187,2

201,3

209,5

217,0

230,2

– 13,2

4,9

2,9

2,7

2,4

2,7

1,8

0,9

Ho omzettingen prestatiebeurs
in gift

630,1

700,5

670,3

730,0

770,8

747,2

23,6

Totaal

915,9

1.001,2

989,9

1.045,1

1.075,5

1.088,1

– 12,6

Ho direct gift

Bron: realisatiegegevens DUO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

93

Beleidsverslag

Tabel 11.5 Uitgaven basisbeurs prestatiebeurs (bedragen x € 1 miljoen)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Bol toekenningen

222,5

234,2

251,8

256,7

259,5

262,8

– 3,3

Bol omzettingen

– 173,0

– 187,2

– 200,1

– 208,0

– 217,0

– 228,9

11,9

Ho toekenningen

884,5

925,6

977,9

933,7

662,8

598,0

64,8

Ho omzettingen

– 673,5

– 746,9

– 656,1

– 720,4

– 766,6

– 761,0

– 5,6

260,6

225,7

373,5

262,0

– 61,3

– 129,1

67,8

Totaal
Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
In de beroeps opleidende leerweg (bol) is in 2016 per saldo € 27,2 miljoen
(– € 23,9 miljoen en – € 3,3 miljoen) minder aan basisbeurs uitbetaald dan
geraamd. De € 23,9 miljoen lagere uitgaven worden voornamelijk
veroorzaakt door het lagere studentenaantal bol niveau 1/2. Ook is het
aantal eenoudertoeslagen, die qua bedrag ook onder basisbeursbedragen
vallen, voor deze groep wat lager dan geraamd. Er is € 3,3 miljoen minder
aan basisbeurs als prestatiebeurs in de bol toegekend dan geraamd.
In 2016 is per saldo € 13,2 miljoen minder basisbeurs prestatiebeurs bol
in gift omgezet dan geraamd.
In het ho is ten opzichte van de raming € 23,6 miljoen meer basisbeurs
omgezet in gift, wat bijna volledig verklaard wordt door het hbo. De
toekenningen als gift van basisbeurzen aan ho-studenten die al een
diploma hebben zijn € 0,9 miljoen hoger dan geraamd.
De toekenningen basisbeurs prestatiebeurs in het hoger onderwijs waren
€ 64,8 miljoen hoger dan begroot, omdat er meer studenten waren die
nog onder het overgangsrecht vielen en daardoor nog recht hadden op de
basisbeurs.
Aanvullende beurs
In de studiefinanciering wordt recht gedaan aan de bijdrage die ouders
kunnen leveren aan de investering in hun kinderen. Daarom wordt
rekening gehouden met een zogenoemde veronderstelde ouderlijke
bijdrage. In het geval dat ouders onvoldoende inkomen hebben om die
bijdrage te leveren, hebben studerenden een extra financiële belemmering te overwinnen. Om deze belemmering weg te nemen wordt aan
hen een aanvullende beurs verstrekt die afhankelijk is van het ouderlijk
inkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

94

Beleidsverslag

Tabel 11.6 Totaal aantal studerenden met aanvullende beurs
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Bol

103.469

106.760

112.519

115.390

115.226

116.900

– 1.674

Hbo

81.821

82.873

85.600

88.881

86.974

90.300

– 3.326

Wo

26.133

26.765

28.077

29.202

28.540

29.300

– 760

Totaal

211.423

216.398

226.196

233.473

230.740

236.500

– 5.760

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Het aantal verstrekte aanvullende beurzen is in 2016, met name in het
hbo, wat lager uitgekomen dan geraamd.
Tabel 11.7 Uitgaven aanvullende beurs gift (bedragen x € 1 miljoen)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Bol direct gift

117,0

219,1

232,4

239,8

228,6

250,1

– 21,5

Bol omzettingen prestatiebeurs
in gift

209,2

121,2

130,9

135,4

139,7

149,7

– 10,0

Ho direct gift

35,0

34,7

36,5

48,1

47,1

52,2

– 5,1

Ho omzettingen prestatiebeurs
in gift

138,6

153,1

137,3

156,0

169,8

168,7

1,1

Totaal

499,9

528,1

537,1

579,3

585,3

620,8

– 35,5

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

Bron: realisatiegegevens DUO

Tabel 11.8 Uitgaven aanvullende beurs prestatiebeurs (bedragen x € 1 miljoen)

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Bol toekenningen

145,5

146,7

158,2

167,7

174,0

162,1

11,9

Bol omzettingen

– 110,9

– 121,2

– 128,2

– 132,8

– 139,8

– 147,0

7,2

Ho toekenningen

233,1

234,3

250,3

275,7

307,2

297,7

9,5

Ho omzettingen

– 155,3

– 171,0

– 133,6

– 153,6

– 168,9

– 165,0

– 3,9

112,4

88,8

146,7

157,0

172,5

147,8

24,7

Totaal
Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De toekenningen van aanvullende beurzen in de bol zijn in 2016 per saldo
€ 9,6 miljoen lager uitgekomen. Dit betreft voor – € 21,5 miljoen direct
gift, wat voornamelijk veroorzaakt wordt door een lager aantal studenten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

95

Beleidsverslag

bol niveau 1/2. Daarnaast is € 11,9 miljoen meer toegekend aan prestatiebeurs aanvullende beurs bol niveau 3/4 dan begroot.
De omzettingen van prestatiebeurs bol naar gift zijn 10 miljoen lager dan
geraamd.
De toekenningen als gift van aanvullende beurzen aan ho-studenten zijn
€ 5,1 miljoen lager dan geraamd. Bij de toekenningen aanvullende beurs
als prestatiebeurs in het ho is het verschil ten opzichte van de raming
€ 9,5 miljoen. Bij de uitgaven omzettingen van aanvullende beurzen in gift
bij het ho is het verschil € 1,1 miljoen.
Reisvoorziening:
Als onderdeel van het stelsel van studiefinanciering, draagt een reisvoorziening bij aan de toegankelijkheid van het onderwijs. Meer in het
bijzonder is het doel van de reisvoorziening om studenten te faciliteren in
het reizen van huis naar de onderwijsinstelling en van huis naar de
stageplaatsen.
Tabel 11.9 Aantal studenten met een reisvoorziening
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Aantal gebruikers van het
reisrecht

656.510

642.618

657.972

668.303

663.486

662.300

1.186

Bol

194.599

204.514

210.984

215.151

214.627

209.200

5.427

Ho

461.911

438.104

446.988

453.152

448.859

453.100

– 4.241

Aantal RBS

18.964

17.688

19.345

20.614

20.568

19.500

1.068

Bol

2.609

2.553

2.809

2.978

3.017

2.800

217

Ho

16.355

15.135

16.536

17.636

17.551

16.700

851

Totaal

675.474

660.306

677.317

688.917

684.054

681.800

2.254

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Het aantal studenten dat gebruik heeft gemaakt van de reisvoorziening is
in 2016 per saldo iets hoger (totaal 2.254) dan begroot waarbij er sprake
was van meer bolstudenten en juist iets minder studenten uit het hoger
onderwijs. Het aantal studenten dat in 2016 een financiële vergoeding
voor studeren in het buitenland ontving is 1.068 hoger dan geraamd,
voornamelijk bij het ho.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

96

Beleidsverslag

Tabel 11.10 Uitgaven reisvoorziening (bedragen x € 1 miljoen)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

539,3

681,2

1.124,2

384,7

1.605,2

1.204,7

400,5

Bol prestatiebeurs

– 200,4

– 222,7

– 242,2

– 238,9

– 246,3

– 236,4

– 9,9

Bol omzettingen

129,7

145,0

159,4

181,5

193,3

202,9

– 9,6

Ho prestatiebeurs

– 543,3

– 549,3

– 584,8

– 572,3

– 578,3

– 575,2

– 3,1

Ho omzettingen

343,9

370,3

335,6

385,7

419,5

400,0

19,5

RBS en overig

23,7

25,9

26,9

26,9

27,2

26,6

0,6

Totaal reisvoorziening

292,9

450,3

819,1

167,5

1.420,5

1.022,7

397,8

Betaling aan vervoerbedrijven

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De realisatie 2016 van de uitgaven reisvoorziening is totaal € 397,8
miljoen hoger dan geraamd.
Dit grote verschil zit voornamelijk bij de betaling aan vervoerbedrijven
met een verschil van € 400,5 miljoen. Hiervan wordt € 391,1 miljoen
verklaard door een aanvullende kasschuif van het jaar 2017 naar het jaar
2016 voor de optimalisatie van het kasritme van de Staat. De overige € 9,4
miljoen komt voort uit het hogere aantal gebruikers en iets hogere prijzen.
De reisvoorziening is voor de meeste studerenden onderdeel van de
prestatiebeurs. Deze prestatiebeurzen worden relevant negatief geboekt
als tegenhanger van de betaling aan de vervoerbedrijven. Voor de bol
prestatiebeurs geldt dat dit negatieve bedrag € 9,9 miljoen negatiever was
dan geraamd. Dit wordt veroorzaakt door met name hogere aantallen en
een licht hogere prijs. Voor het hoger onderwijs is dit negatieve bedrag
€ 3,1 miljoen negatiever dan geraamd.
De omzettingen van prestatiebeurs naar gift waren voor de bolstudenten
€ 9,6 miljoen lager en voor de studenten hoger onderwijs € 19,5 miljoen
hoger. Deze bedragen worden voornamelijk bepaald door het aantal
studenten dat in 2015 is afgestudeerd en het aantal jaren dat zij recht
hebben gehad op de reisvoorziening. Bij de omzettingen basisbeurs
prestatiebeurs waren al dezelfde richtingen van de effecten zichtbaar.
Het verschil tussen begroting en realisatie 2016 bij de reisvergoeding aan
studerenden in het buitenland is € 0,6 miljoen.
Overige uitgaven
De overige uitgaven omvatten voornamelijk technische boekingen,
waaronder achterstallige rechten, omzettingen van prestatiebeurzen naar
rentedragende lening en overige technische correcties tussen relevanteen niet-relevante uitgaven. Daarnaast worden ten laste van dit artikelonderdeel ook uitgaven gedaan aan Caribisch Nederland, EG-studerenden,
kwijtscheldingen, voorschotten en handbetalingen. Tot slot worden ook
niet-relevante uitgaven aan de reisvoorziening hieronder geschaard. Het
totale verschil tussen raming en realisatie 2016 bij overige uitgaven
bedraagt € 29,9 miljoen, waarvan – € 10,0 miljoen relevant en € 39,9
miljoen niet-relevant.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

97

Beleidsverslag

Leningen
De leenmogelijkheden in de studiefinanciering stellen studerenden in
staat om hun eigen bijdrage tegen relatief gunstige voorwaarden via de
rijksoverheid te financieren.
Naast een rentedragende lening voor levensonderhoud kunnen studenten
in het hoger onderwijs gebruik maken van het collegegeldkrediet.
Tabel 11.11 Niet-relevante uitgaven leenfaciliteit (bedragen x € 1 miljoen)

Rentedragende lening
Collegegeldkrediet
Totaal

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

1.300,7

1.434,5

1.551,0

1.771,4

2.238,2

1.910,6

327,6

122,7

142,2

162,8

202,8

262,0

204,0

58,0

1.423,4

1.576,7

1.713,8

1.974,2

2.500,2

2.114,6

385,6

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Per saldo zijn in 2016 de niet-relevante uitgaven aan de leenfaciliteit
€ 385,6 miljoen hoger dan geraamd. De uitgaven aan de rentedragende
lening zijn in 2016 per saldo € 327,6 miljoen hoger dan geraamd. In heel
2016 zijn meer studenten gaan lenen dan aanvankelijk was geraamd en
het gemiddeld geleende bedrag was ook hoger. Dit gold zowel voor
bolstudenten als voor studenten in het hoger onderwijs (ongeacht of
studenten wel of niet onder het studievoorschot vallen).
Ook de niet-relevante uitgaven aan collegegeldkrediet zijn gestegen. In
totaal is € 58,0 miljoen meer collegegeldkrediet verstrekt.
Bijdrage aan agentschappen
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is de uitvoeringsorganisatie van
het Ministerie van OCW en levert producten en diensten op het terrein van
bekostiging van instellingen, financiering van studenten en informatievoorziening. Het betreft het aandeel in de uitvoeringskosten van DUO
voor dit begrotingsartikel.
Het verschil tussen raming en realisatie 2016 bedraagt € 16,8 miljoen. Bij
Voorjaarsnota 2016 is er € 14,2 miljoen extra beschikbaar gesteld voor het
Programma Vernieuwing Studiefinanciering (PVS) en € 2 miljoen extra
voor de invordering van studiefinancieringsbedragen in het buitenland op
grond van de business case fraude.
Ontvangsten
Het terugbetalingssysteem van leningen is naar draagkracht. Wie gelet op
zijn of haar inkomen niet kan terugbetalen, hoeft niet terug te betalen.
Voor wie bewust leent, is de studielening hiermee een veilig instrument
voor de financiering van onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

98

Beleidsverslag

Tabel 11.12 Terugbetaling studieleningen (langlopende vorderingen) (bedragen x € 1 miljoen)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

384,3

418,4

468,8

517,3

584,0

573,5

10,5

5,5

3,7

2,4

2,2

1,1

1,4

– 0,3

Rente ontvangsten

223,8

204,9

177,7

146,5

126,3

191,8

– 65,5

Renteloos voorschot

5,1

5,3

6,1

6,2

0,6

6,4

– 5,8

618,8

632,3

655,0

672,2

712,0

773,1

– 61,1

Hoofdsom (NR)
Relevante rentedragende lening

Totaal
Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
In vergelijking met de raming terugbetaling studieleningen is er in 2016
per saldo € 61,1 miljoen minder terugbetaald dan geraamd. De belangrijkste component van deze lagere ontvangsten is de ontvangen rente.
Doordat de rente de afgelopen jaren steeds verder is gedaald, is ook het
rentebedrag dat studenten terug moeten betalen steeds lager geworden.
De ontvangsten renteloos voorschot zijn aanzienlijk lager dan geraamd.
Dit heeft te maken met een verschuiving van deze ontvangsten naar de
ontvangsten hoofdsom. Er werden de afgelopen jaren abusievelijk onder
het renteloos voorschot ook normale leningen geboekt. DUO heeft dit
gecorrigeerd.
Tabel 11.13 Bedrag aan uitstaande leningen (bedragen x € 1 miljoen)
2012

2013

2014

2015

2016

Renteloze voorschotten t/m 1986

27,5

27,3

28,8

25,5

10,7

Rentedragende leningen verstrekt voor 1992

25,7

21,2

15,5

13,1

13,2

11.598,0

12.637,1

13.759,0

15.044,4

16.754,2

397,7

488,1

583,3

699,9

850,0

12.048,9

13.173,7

14.386,6

15.782,9

17.628,1

Rentedragende leningen verstrekt na 1992
Collegegeldkrediet
Totaal
Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Tabel 11.13 geeft de vorderingstanden aan het einde van het jaar weer.
Het betreft de vorderingen op oud-studenten en op actieve studenten,
exclusief de uitgaven aan prestatiebeursleningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

99

Beleidsverslag

Tabel 11.14 Ontvangsten op kortlopende vorderingen (bedragen x € 1 miljoen)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Achterstallig lager recht (ALR)

48,1

48,7

50,8

47,6

41,8

50,8

– 9,0

Reisvoorziening

16,9

46,7

35,1

35,2

35,2

35,1

0,1

Overig

11,2

9,7

10,5

10,0

6,0

10,7

– 4,7

Totaal

76,2

105,1

96,4

92,8

83,1

96,6

– 13,5

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Het verschil tussen realisatie en raming 2016 bij de ontvangsten op
kortlopende vorderingen bedraagt totaal – € 13,5 miljoen. Er is voor € 9
miljoen minder ontvangen op achterstallig lager recht. Dit komt omdat er
ook minder achterstallig lager recht is geconstateerd. De ontvangsten op
de post overig zijn € 4,7 miljoen lager dan begroot. Dit komt voornamelijk
doordat de bijverdiengrens voor studenten onder het studievoorschot niet
meer geldt en er daardoor minder studiefinanciering terugbetaald hoeft te
worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

100

Beleidsverslag

Artikel 12. Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten
A. Algemene doelstelling
De tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten zorgt ervoor dat
(ouders van) leerlingen in het voortgezet onderwijs (vo), deelnemers in de
beroepsopleidende leerweg (bol) en studenten aan een lerarenopleiding
de financiële mogelijkheden hebben om onderwijs te volgen.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor de toegankelijkheid van het
onderwijs in Nederland.
Financieren
De Minister financiert het stelsel waarbij de financiële toegankelijkheid is
gewaarborgd. Ouders zijn ervoor verantwoordelijk dat hun minderjarige
kind onderwijs volgt. De overheid financiert een tegemoetkoming indien
ouders, gezien hun inkomen, niet draagkrachtig genoeg zijn om de kosten
van hun schoolgaande minderjarige kinderen (middelbaar beroepsonderwijs) alleen te dragen. Hiermee borgt de overheid de toegankelijkheid
van het onderwijs. Vanaf 18 jaar ligt de verantwoordelijkheid voor het
volgen van onderwijs primair bij de leerling (voortgezet onderwijs) of
student (lerarenopleiding) zelf. Hij/zij kan dan zelf in aanmerking komen
voor een tegemoetkoming bestaande uit een maandelijkse basistoelage
en een eventuele bijdrage in de schoolkosten.
Indicatoren/kengetallen
Voor indicatoren over onderwijsbijdrage en schoolkosten wordt verwezen
naar Trends in Beeld.
C. Beleidsconclusies
Op dit artikel hebben zich qua uitvoering en resultaten in 2016 geen
bijzonderheden voorgedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

101

Beleidsverslag

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 12.1 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 12 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Verplichtingen

107.389

105.925

102.472

93.696

86.708

88.307

– 1.599

Uitgaven

107.389

105.925

102.472

93.696

86.708

88.307

– 1.599

Inkomensoverdrachten

93.325

88.242

85.476

75.881

69.787

71.686

– 1.899

•

20.866

16.476

15.888

6.661

15

500

– 485

20.866

16.476

15.888

6.661

15

500

– 485

6.248

6.063

5.900

5.506

5.391

5.900

– 509

Tegemoetkoming
lerarenopleiding (tlo) (R)

4.833

4.575

3.955

3.634

3.327

3.955

– 628

Deeltijd vo (R)

1.415

1.488

1.945

1.872

2.065

1.945

120

66.210

65.703

63.688

63.713

64.381

65.286

– 905

Volwassenenonderwijs
(vavo) (R)

6.729

5.983

5.882

6.295

5.787

5.678

109

Meerderjarige scholieren
vo (R)

52.947

53.058

51.245

51.019

53.369

53.694

– 325

Meerderjarige scholieren
vso (R)

5.224

5.408

5.613

5.519

4.730

4.966

– 236

STOEB/ALR (NR)

1.310

1.253

948

880

495

948

– 453

14.065

17.683

16.996

17.815

16.921

16.621

300

14.065

17.683

16.996

17.815

16.921

16.621

300

Ontvangsten

4.644

4.709

3.645

3.444

2.630

3.034

– 404

–

TS 17- (R)

1.110

941

693

542

318

22

296

–

TS 18+ (R)

574

703

96

75

85

96

– 11

–

VO 18 + (R)

2.960

3.065

2.856

2.827

2.227

2.916

– 689

TS 17–

•

TS 18+
–

–
•

Minderjarige deelnemers
bol (R)

VO 18+
–

–

–

–

Bijdrage aan agentschappen
–

Dienst Uitvoering
Onderwijs (R)

E. Toelichting op de financiële instrumenten
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 1,6 miljoen lager dan oorspronkelijk begroot. De realisatie van de ontvangsten is € 0,4 miljoen lager dan
oorspronkelijk begroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

102

Beleidsverslag

Inkomensoverdrachten
Uitgaven
De uitgaven bij de diverse WTOS-regelingen zijn in 2016 per saldo € 1,9
miljoen lager dan begroot.
De lagere uitgaven doen zich voor bij zowel TS 17-, TS 18+ en VO 18+. In
de raming werd er van uitgegaan dat de per september 2015 afgeschafte
WTOS-regeling 17- in 2016 nog voor € 0,5 miljoen op de onderwijsbegroting zou drukken. Dit is echter bijna 0 gebleken.
Bij de TS18+ -regeling is het verschil tussen begroting en realisatie 2016 –
€ 0,5 miljoen. Bij de VO18+ -regeling is dit verschil – € 0,9 miljoen.
Tabel 12.2 Aantal gebruikers per regeling
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Aantal gebruikers TS 17-

36.032

27.721

26.800

1.859

0

0

0

Aantal gebruikers TS 18+

6.331

6.037

6.676

5.470

6.092

6.700

– 608

Aantal gebruikers VO 18+

35.758

35.596

34.328

33.261

32.852

34.200

– 1.348

Bron: realisatiegegevens DUO

Bijdrage aan agentschappen
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is de uitvoeringsorganisatie van
het Ministerie van OCW en levert producten en diensten op het terrein van
bekostiging van instellingen, financiering van studenten en informatievoorziening. Het betreft het aandeel in de uitvoeringskosten van DUO
voor dit begrotingsartikel.
Ontvangsten
De ontvangsten hebben betrekking op terugbetalingen van teveel of
onterecht verstrekte WTOS-uitkeringen. Het verschil hier tussen de raming
en realisatie 2016 bij de diverse onderdelen van de WTOS is totaal – € 0,4
miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

103

Beleidsverslag

Artikel 13. Lesgeld
A. Algemene doelstelling
Het genereren van inkomsten voor de financiering van het onderwijs.
B. Rol en verantwoordelijkheid
Financieren
De Minister financiert een groot deel van de kosten voor het volgen van
kwalitatief goed onderwijs, omdat de maatschappij baat heeft bij
geschoolde burgers. Het individu heeft echter ook profijt van scholing en
betaalt daarom lesgeld.
C. Beleidsconclusies
Op dit artikel hebben zich qua uitvoering en resultaten in 2016 geen
bijzonderheden voorgedaan.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 13.1 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 13 (bedragen x € 1.000)
Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Verplichtingen

5.670

7.005

7.116

7.626

7.198

7.071

127

Uitgaven

5.670

7.005

7.116

7.626

7.198

7.071

127

Bijdrage aan agentschappen

5.670

7.005

7.116

7.626

7.198

7.071

127

5.670

7.005

7.116

7.626

7.198

7.071

127

221.726

205.687

224.407

259.160

248.477

249.135

– 658

–

Dienst Uitvoering
Onderwijs

Ontvangsten lesgeld

E. Toelichting op de financiële instrumenten
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 0,1 miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot. De realisatie van de ontvangsten is € 0,7 miljoen lager dan
oorspronkelijk begroot.
Bijdrage aan agentschappen
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is de uitvoeringsorganisatie van
het Ministerie van OCW en levert producten en diensten op het terrein van
bekostiging van instellingen, financiering van studenten en informatievoorziening. De uitgaven betreffen het aandeel in de uitvoeringskosten
van DUO voor dit begrotingsartikel.
Ontvangsten
Met het vragen van lesgeld wordt door deelnemers en leerlingen van 18
jaar en ouder een bijdrage geleverd aan de kosten van het onderwijs. In
de les- en cursusgeldwet is vastgelegd voor wie, wanneer en op welke
wijze het lesgeld wordt vastgesteld.
De lesgeldontvangsten zijn in 2016 € 0,7 miljoen lager dan begroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

104

Beleidsverslag

Tabel 13.2 Aantal lesgeldplichtigen

Bol/vo

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

215.376

225.378

230.916

229.109

227.533

230.700

– 3.167

Bron: realisatiegegevens DUO

Het aantal lesgeldplichtigen in 2016 is lager dan begroot. Het aantal
lesgeldplichtigen is een afgeleide van demografische ontwikkelingen en
van de opleidingskeuze van studerenden/leerlingen. Er zijn geen basis- en
streefwaarden vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

105

Beleidsverslag

Artikel 14. Cultuur
A. Algemene doelstelling
Het bevorderen van een sterke, pluriforme, toegankelijke en kwalitatief
hoogwaardige cultuursector en het zorgen voor het cultureel erfgoed.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De verantwoordelijkheid van de Minister is in de Wet op het specifiek
cultuurbeleid verankerd. De Minister is verantwoordelijk voor het
scheppen van voorwaarden voor het in stand houden, ontwikkelen en
sociaal en geografisch spreiden van cultuuruitingen. Overwegingen van
kwaliteit en verscheidenheid zijn daarbij leidend. Dit is aanvullend op het
cultuuraanbod dat zonder betrokkenheid van de overheid tot stand komt.
Financieren
De Minister heeft een financierende rol door het bekostigen van de
basisinfrastructuur cultuur en subsidiëring van specifieke (wettelijke)
programma’s en regelingen op de terreinen erfgoed, kunsten, archieven,
letteren en bibliotheken.
Stimuleren
De Minister heeft een stimulerende rol bij het versterken van de cultuursector door programma’s als cultuureducatie, leesbevordering, ondernemerschap en internationaal cultuurbeleid.
Regisseren
De Minister heeft een regisserende rol bij de uitvoering van en het
toezicht op het behoud en beheer van het erfgoed, op grond van de Wet
stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen en de Erfgoedwet. Toezicht op
naleving van deze wetten ligt bij de Erfgoedinspectie. De Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed en het Nationaal Archief zijn onder andere belast
met de uitvoering van de Erfgoedwet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

106

Beleidsverslag

Indicatoren/kengetallen
Tabel 14.1 Indicatoren
Doelstelling/indicator

Basiswaarde
(jaartal)

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
(2016)

6

Het bevorderen van een sterke, pluriforme, toegankelijke en kwalitatief hoogwaardige cultuursector en het zorgen voor het
cultureel erfgoed.

a

Eigen inkomsten

b

•

Percentage cultuurproducerende instellingen in de BIS (musea en
presentatie-instellingen beeldende kunst) dat voldoet aan de eigen
inkomstennorm van minimaal 21,5%

76%
(2010–2011)

97%

Realisatie
nog niet
bekend

100%

•

Percentage podiumkunstinstelling en filmfestivals in de BIS dat
voldoet aan de eigen inkomstennorm van minimaal 25,5%

69%
(2010–2011)

94%

Realisatie
nog niet
bekend

100%

Aantal bezoeken
•

Aantal bezoeken gesubsidieerde podiumkunsten (inclusief
buitenland) BIS

2,6 miljoen
(2009)

2,4 miljoen

Realisatie
nog niet
bekend

2,2 miljoen

•

Aantal bezoeken gesubsidieerde musea

5,7 miljoen
(2009)

8,9 miljoen

Realisatie
nog niet
bekend

7,5 miljoen

Bron: Opgave van cultuurproducerende instellingen aan OCW

Toelichting:
Eigen inkomsten
Basiswaarde: 76 procent of 69 procent van de BIS-instellingen met een
eigen inkomstennorm behaalde een gemiddelde eigen inkomstenpercentage in 2010 en 2011 van 21,5 procent of 25,5 procent of meer.
Realisatie 2015: In 2015 behaalden 97 procent van alle musea en
presentatie-instellingen in de BIS een eigen inkomstenpercentage van
21,5 procent of hoger. Van alle podiumkunstinstellingen (exclusief de
jeugdtheatergezelschappen) behaalde 94 procent een eigen inkomstenpercentage van 25,5 procent of hoger.
Realisatie 2016: Realisatiecijfers over 2016 zijn nog niet bekend, omdat de
culturele instellingen in het voorjaar van 2017 realisatiecijfers over het jaar
2016 verantwoorden bij het Ministerie.
Streefwaarde: Het jaar 2016 is het laatste jaar van de subsidieperiode
2013–2016. De instapnorm voor de subsidieperiode 2017- 2020 is 19,5
procent voor alle musea en presentatie-instellingen in de BIS en 23,5
procent voor podiumkunstinstellingen en filmfestivals. Rekening houdend
met deze groei en fluctuaties per jaar, is als streefwaarde gesteld dat alle
instellingen in de huidige basisinfrastructuur aan het eind van deze
periode een eigen inkomstennorm behalen van minimaal de instapnorm,
omdat dit een weigeringsgrond voor subsidiering voor de periode
2017–2020 is.
Aantal bezoeken
Basiswaarde: In 2009 trokken de podiumkunstinstellingen opgenomen in
de BIS in de periode 2009–2012 circa 2,6 miljoen bezoeken. De musea
trokken dat jaar 5,7 miljoen bezoeken.
Realisatie 2015: In 2015 ontvingen de podiumkunstinstellingen
opgenomen in de BIS-periode 2013–2016 in totaal 2,4 miljoen bezoeken en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

107

Beleidsverslag

de musea 8,9 miljoen bezoeken. In de begroting 2016 waren de realisatiecijfers over 2015 nog niet bekend en zijn de streefwaarden blijven staan.
Inmiddels zijn de realisatiewaarden voor 2015 bekend en zijn als zodanig
opgenomen in het jaarverslag.
Realisatie 2016: Realisatiecijfers over 2016 zijn nog niet bekend omdat de
culturele instellingen in het voorjaar van 2017 realisatiecijfers over het jaar
2016 verantwoorden bij het Ministerie.
Streefwaarde: Het verwachte aantal bezoeken is gebaseerd op de
ontwikkeling van het aantal bezoeken in de afgelopen jaren. Rekening
houdend met uitschieters in enig jaar, was de verwachting op basis van
de opgave van de instellingen dat in 2016 het aantal bezoeken gemiddeld
genomen gelijk of hoger zou zijn aan het aantal bezoeken in de jaren 2013
tot en met 2015.
In het rapport Cultuur in Beeld 2016 en op de website OCW in Cijfers
worden het bereik, de resultaten en ontwikkelingen van het cultuurstelsel
in woord, beeld en cijfers gepresenteerd.
C. Beleidsconclusies
Het op dit artikel uitgevoerde beleid en de bijbehorende resultaten waren
het afgelopen jaar conform de verwachtingen zoals opgenomen in de
begroting. Na advisering van de Raad voor Cultuur en afstemming met de
bestuurlijke partners zijn op Prinsjesdag 2016 de subsidiebesluiten voor
de periode 2017–2020 bekend gemaakt. Hiernaast is in 2016 stevig ingezet
op cultuuronderwijs onder meer via het programma Cultuureducatie met
kwaliteit. De Tweede Kamer is in 2016 geïnformeerd over de behaalde
resultaten en de speerpunten en specifieke maatregelen voor de periode
2017–2020. Om inzicht te bieden in de cijfermatige ontwikkelingen in de
culturele en creatieve sector is in 2016 Cultuur in Beeld uitgebracht.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 14.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 14 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

20121

2013

2014

2015

2016

2016

2016

2.945.919

819.023

766.072

599.736

2.072.046

2.783.796

– 711.750

Waarvan garantieverplichtingen

608.000

621.806

473.197

432.037

55.649

653.100

– 597.451

Uitgaven

890.988

704.732

709.466

713.445

795.135

757.563

37.572

Bekostiging

699.062

582.720

608.412

616.810

600.818

651.718

– 50.900

–

Culturele basisinfrastructuur

561.851

465.339

487.566

478.041

475.203

510.334

– 35.131

Vierjaarlijkse instellingen

395.482

330.253

333.074

322.949

318.126

357.643

– 39.517

Vierjaarlijkse fondsen

166.369

135.086

154.492

155.092

157.077

152.691

4.386

–

Monumentenzorg

94.243

82.392

79.792

75.266

78.754

83.011

– 4.257

–

Archieven incl. Regionale
Historische Centra

23.216

23.580

25.577

25.384

26.607

25.011

1.596

Investeringen huisvesting
rijksgesubsidieerde musea

19.473

1.362

4.189

28.104

10.254

14.800

– 4.546

Verplichtingen

–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

108

Beleidsverslag

–

–

Cultuureducatie met
Kwaliteit
Archeologie

Subsidies

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

20121

2013

2014

2015

2016

2016

2016

0

10.000

10.000

10.000

10.000

17.500

– 7.500

279

47

1.288

15

0

1.062

– 1.062

163.064

87.592

58.127

37.155

58.519

58.998

– 479

–

Verbreden inzet cultuur

15.216

4.859

7.670

8.519

15.043

9.470

5.573

–

Internationaal cultuurbeleid
(incl. HGIS)

8.585

6.282

6.715

6.471

6.862

7.775

– 913

Programma bibliotheekvernieuwing

18.147

17.963

17.963

0

0

1.248

– 1.248

–

Programma leesbevordering

2.930

2.850

2.900

2.900

3.476

2.850

626

–

Programma CRISP

2.445

2.375

2.940

1.609

0

0

0

–

Programma erfgoed en
ruimte

0

0

2.016

0

2.567

6.000

– 3.433

Programma ondernemerschap

0

2.692

1.475

1.575

1.575

1.737

– 162

–

–

–

Specifiek cultuurbeleid

58.045

21.319

16.448

16.081

28.996

29.918

– 922

–

Regeling frictie- en
transitiekosten culturele
basisinfrastructuur
2009–2012

57.696

29.252

0

0

0

0

0

0

1.708

4.411

14.568

95.405

4.202

91.203

0

1.708

4.411

14.568

95.405

4.202

91.203

28.862

29.527

34.793

42.101

37.180

39.278

– 2.098

28.862

29.527

34.793

42.101

37.180

39.278

– 2.098

0

3.185

3.723

2.811

3.213

3.367

– 154

Uitvoering internationale
verdragen

0

1.737

1.384

1.163

1.875

2.366

– 491

Uitvoering internationale
contributies

0

1.405

2.285

1.648

1.338

941

397

Europese samenwerking

0

43

54

0

0

60

– 60

Opdrachten
–

Beleidsonderzoek, evaluaties
en kennisbasis

Bijdrage aan agentschappen
–

Nationaal Archief

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties
–

–

–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

109

Beleidsverslag

Ontvangsten

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

20121

2013

2014

2015

2016

2016

2016

17.072

9.613

13.380

32.322

2.421

494

1.927

1
De uitgaven betreffen de relalisatie bedragen van het jaarverslag 2012 exclusief de apparaatsuitgaven van de Rijksdienst voor het cultureel
Erfgoed en bestuursdepartement.

E. Toelichting op de financiële instrumenten
Verplichtingen
De realisatie van de verplichtingen is per saldo € 711,8 miljoen lager dan
geraamd. Dit bedrag is inclusief minder aangegane garantieverplichtingen
voor € 597,5 miljoen.
Het verschil op de verplichtingen wordt veroorzaakt door:
• Een verlaging van de garantieverplichtingen met per saldo € 597,5
miljoen. De verlaging betreft hoofdzakelijk een systeemwijziging in het
vastleggen van garanties voor de indemniteitsregeling bruikleen
collecties en de achterborgovereenkomst. Deze wijziging houdt in dat
vanaf 2016 het bedrag van de aangegane verplichtingen wordt
gevormd door het saldo van de verleende en vervallen garanties. Tot
2016 werden de verleende bedragen (bruto) als aangegane verplichtingen opgenomen. Door deze wijziging wordt de verplichtingraming
verlaagd met € 619,6 miljoen. Daarnaast zijn meer garanties toegekend in het kader van schatkistbankieren voor een totaalbedrag van
€ 46,2 miljoen.
• Een verlaging van de verplichtingraming van de bekostiging in het
kader van de Erfgoedwet met € 286,4 miljoen. De raming was
aanvankelijk gebaseerd op vierjarige subsidies conform de basisinfrastructuur, terwijl de verplichtingen van de Erfgoedwet thans jaarlijks
worden vastgelegd.
• Meer aangegane verplichtingen monumentenzorg voor € 63,6 miljoen.
Deze verhoging hangt samen met het aangaan van de verplichtingen
Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim) en de schuldaflossing op het Besluit Rijkssubsidiëring Instandhouding Monumenten
(BRIM).
• Meer aangegane verplichtingen op opdrachten voor € 91,9 miljoen. Dit
heeft betrekking op de aankoop van een van de Rembrandts (€ 80
miljoen) en de verplichtingen voor monumentenzorg, archeologie,
internationaal cultuurbeleid en het programma Visie Erfgoed en
Ruimte (€ 11,9 miljoen).
• Meer aangegane verplichtingen voor projectsubsidies voor € 19
miljoen. De verhoging betreft een amendement waarmee € 10 miljoen
is vrijgemaakt voor de Nederlandse cultuursector, een projectverplichting van € 6 miljoen voor erfgoedmanifestaties en samenwerking en
€ 3 miljoen voor overige subsidies.
• Minder aangegane verplichtingen op het Nationaal Archief en
bijdragen internationaal voor € 2,6 miljoen. Het betreft onder meer
een onderbesteding op de uitvoeringskosten Digitale Taken Rijksarchieven.
Uitgaven
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 37,6 miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot. De verschillen worden verduidelijkt bij de toelichting op de
instrumenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

110

Beleidsverslag

Bekostiging
Culturele basisinfrastructuur
De culturele basisinfrastructuur wordt voor een periode van vier jaar
bekostigd. Het cultuurstelsel voor de periode 2013–2016 is beschreven in
de brief besluiten over de culturele basisinfrastructuur van 18 september
2012. De culturele basisinfrastructuur bestaat uit instellingen op het
gebied van de podiumkunsten (toneel, dans, opera en orkesten), de
beeldende kunsten, film, musea, letteren en bibliotheken, architectuur,
vormgeving, nieuwe media, cultuureducatie en een aantal bovensectorale
instellingen. Daarnaast spelen de zes cultuurfondsen een belangrijke rol in
het cultuurstelsel. Door middel van flexibele en kortlopende subsidieregelingen kunnen zij de dynamiek en vernieuwing in de cultuur op de voet
volgen en zijn zij in staat snel op sectorale ontwikkelingen te reageren.
Het budget is per saldo verlaagd met € 35,1 miljoen. Het betreft een
verlaging van € 42,3 miljoen als gevolg van een overboeking naar artikel
16 (Onderzoek- en wetenschapsbeleid) voor subsidieverlening aan de
Koninklijke Bibliotheek op basis van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob). Deze overboeking bestaat uit € 21,7 miljoen voor
landelijke stelseltaken en digitale infrastructuur, € 11,4 miljoen voor de
voorziening leesgehandicapten en € 9,2 miljoen voor de inkoop van
e-content. Daarnaast een verhoging van € 6,2 miljoen voor onder meer
loon- en prijscompensatie en € 1 miljoen voor toevoeging van investeringsgelden voor de Stichting Nederlands Literatuurmuseum en Literatuurarchief.
Monumentenzorg
In 2012 is de beleidsbrief Modernisering Monumentenzorg in werking
getreden. In een brief van de Minister van 2 april 2012 zijn de wijzigingen
in de instandhouding van rijksmonumenten beschreven op grond
waarvan de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim) is
vastgesteld. Met de introductie van de Erfgoedwet per 1 juli 2016 hebben
zowel de Sim als de laagrentende lening van het Nationaal Restauratiefonds, een wettelijke grondslag gekregen. In 2016 is in de Sim voor grote
gebouwde monumenten € 20 miljoen aan extra verplichtingen vervroegd
aangegaan. Er is in 2015 en 2016 tevens door OCW € 10 miljoen geïnvesteerd in een duurzaamheidspilot waarbij verschillende projecten van
monumenten op het gebied van duurzaamheid werden gefinancierd.
Archieven inclusief Regionaal Historische Centra
OCW draagt bij aan de kosten van bewaring en presentatie van de
rijksarchieven uit de provincie door de Regionaal Historische Centra
(RHC’s) die in elke provinciehoofdstad, behalve in Zuid-Holland, zijn
gevestigd. In 2016 zijn de RHC’s aangesloten op het e-Depot van het
Nationaal Archief (NA). Het jaar 2016 was tevens het laatste jaar van het
Archiefconvenant 2012–2016 met het programma Archief 2020. Hiermee is
beoogd om overheidsinformatie duurzaam te beheren en invulling te
geven aan het begrip openbaarheid. Archief 2020 is namens OCW
gecoördineerd door het NA in samenwerking met de convenantpartners
alsmede vertegenwoordigers uit de archiefsector. De oogst van het
programma is gepubliceerd op de website Archief 2020 waarmee deze ten
goede komt aan de gehele archiefsector.
Investeringen huisvesting rijksgesubsidieerde musea
Deze middelen zijn besteed om de huisvesting van collecties van
rijksgesubsidieerde musea geschikt en toegankelijk te maken voor het
publiek. Te denken valt hierbij aan de zorg voor het binnenklimaat, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

111

Beleidsverslag

daarbij vereiste kwaliteit van de aanwezige installaties en de investeringen
in veiligheid.
Cultuureducatie met kwaliteit
Het doel van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit is het
bevorderen van de kwaliteit van het cultuuronderwijs in het primair
onderwijs. In 2016 is het programma voortgezet. De Tweede Kamer is met
de brief van 30 november 2016 geïnformeerd over de resultaten in de
periode 2013–2016. In het programma werken scholen, culturele instellingen, gemeenten en provincies samen. Verder ondertekenden in 2016
gemeenten en provincies intentieverklaringen waarmee ze hun inhoudelijke en financiële betrokkenheid voor de periode 2017–2020 continueren.
Het budget is verlaagd met de toevoeging van € 7,5 miljoen aan artikel 1
(Primair Onderwijs) voor het realiseren van afspraken uit het bestuursakkoord in het kader van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit.
Archeologie
Binnen het programma Verbeterprogramma Archeologie, dat loopt tot en
met 2016, is ingezet op het verbeteren van archeologische kaarten, zodat
accuratere voorspellingen ten aanzien van te verwachten archeologische
waarden gedaan kunnen worden. Verder is gewerkt aan het moderniseren
van het centrale digitale informatiesysteem, is geïnvesteerd in de kennis
en ondersteuning van gemeenten. Ook heeft het beheer van Nederlandse
wrakken overzee een impuls gekregen. Tot slot zijn er middelen besteed
aan het beheer en onderhoud van de Kwaliteitsnorm Nederlandse
Archeologie. Het budget is verlaagd met € 1 miljoen. Het betreft een
overheveling naar het financiële instrument Opdrachten waar de uitgaven
voor archeologie hebben plaatsgevonden.
Subsidies
Verbreden inzet cultuur
In de visiebrief Cultuur beweegt is met ingang van het schooljaar
2013–2014, voor een periode van 10 jaar, € 4,9 miljoen per jaar
opgenomen ten behoeve van de Cultuurkaart. Daarnaast zijn middelen
beschikbaar voor digitaliseringprojecten in de cultuursector en monitoring
van educatiebeleid.
Het budget is in totaal met € 5,6 miljoen verhoogd. Het betreft toevoegingen voor de regeling Impuls muziekonderwijs PO 2015–2020 (€ 4,5
miljoen) en digitalisering in de cultuursector (€ 1,1 miljoen).
Internationaal Cultuurbeleid
Het internationaal cultuurbeleid is een gezamenlijke verantwoordelijkheid
van de bewindspersonen van OCW en BuZa. In mei 2016 is een nieuw
beleidskader voor het internationale cultuurbeleid naar de Tweede Kamer
gezonden. Het gezamenlijke beleid rust op drie doelstellingen: een sterke
cultuursector die in het buitenland wordt gewaardeerd en die in kwaliteit
groeit door internationale uitwisseling, meer ruimte voor een bijdrage van
cultuur aan een veilige, rechtvaardige en toekomstbestendige wereld en
een effectieve inzet van cultuur binnen de moderne diplomatie. Met het
nieuwe beleidskader zijn ook de afspraken vastgelegd voor de omvang
van de financiering door OCW en BuZa van het gezamenlijke beleid voor
de periode 2017–2020.
Programma bibliotheekvernieuwing
Per 1 januari 2015 is de Wet stelsel van openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) ingevoerd. De openbare bibliotheek is een publieke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

112

Beleidsverslag

voorziening die gebruikt wordt door alle bevolkingsgroepen. De wet
organiseert het openbare bibliotheekwerk als een netwerk van met elkaar
samenwerkende lokale en regionale voorzieningen. In het netwerk speelt
de Koninklijke Bibliotheek een centrale rol als nationale bibliotheek van
Nederland. De Koninklijke Bibliotheek verricht taken voor het stelsel als
geheel, waaronder het beheer en de ontwikkeling van de digitale
openbare bibliotheek. In 2016 zijn de resultaten over het eerste jaar van de
wet beschikbaar gekomen. Deze zijn bij brief van 25 januari 2017 aan de
Tweede Kamer gestuurd. Het aantal jeugdleden en het aantal jeugduitleningen is gegroeid. De digitale bibliotheek krijgt serieuze omvang met
12.000 titels, 230.000 gebruikers en 4 miljoen digitale uitleningen.
Het budget is verlaagd met met € 1,2 miljoen. Het betreft een overheveling naar het financiële instrument waar de uitgaven hebben plaatsgevonden.
Programma leesbevordering
Het programma Kunst van Lezen wordt voortgezet als onderdeel van het
Actieprogramma Tel mee met Taal 2016–2018, dat in maart 2015 naar de
Kamer is verstuurd. In 2016 is het bereik van de programma’s BoekStart
en de Bibliotheek op school verder uitgebreid, respectievelijk naar
kinderopvanginstellingen en het voortgezet onderwijs. Daarnaast zijn er
pilots voorbereid specifiek gericht op het beter bereiken van laagtaalvaardige gezinnen, waarbij taalstimulering van kinderen die moeite
hebben met lezen en schrijven en hun ouders een belangrijke rol speelt.
Tot slot zijn er nieuwe samenwerkingen aangegaan met partners uit de
educatieve en (jeugd)gezondheidssector. Dit gebeurt door middel van
(ouder)programma’s van de voor- en vroegschoolse educatie en diverse
opvoedondersteuning programma’s.
Programma Erfgoed en Ruimte
Deze middelen zijn besteed aan de uitvoering van het programma Visie
Erfgoed en Ruimte. Hierin geeft de rijksoverheid aan welke cultuurhistorische gebieden en opgaven van (inter)nationaal belang zijn en waar zij
een rol voor zichzelf ziet in het gebiedsgerichte erfgoedmanagement. Het
programma bestaat uit projecten die in samenwerking en via cofinanciering met andere partijen worden uitgevoerd.
Programma ondernemerschap
Het programma Ondernemerschap Cultuur heeft als doel het ondernemerschap in de culturele sector te versterken, zowel bij instellingen als bij
makers. Dit gebeurt via deelprogramma’s zoals Wijzer Werven (training
fondsenwerving), Leiderschap in Cultuur (opleiding voor leidinggevenden,
cultuurmakers en managers) en Cultuur+Ondernemen (algemene
ondersteuning op het gebied van ondernemerschap in de sector). Met de
Geefwet maakt de overheid giften aan cultuur fiscaal aantrekkelijk.
Specifiek Cultuurbeleid
Onder specifiek cultuurbeleid worden verschillende incidentele en kleinere
subsidies verantwoord, waaronder uitgaven met betrekking tot de
Adviescommissie Restitutieverzoeken Cultuurgoederen Tweede Wereldoorlog, het Jheronimus Boschjaar, de cultuurfondsen voor talentontwikkeling en de Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen in verband
met de overdracht van het Tropenmuseum. Onder dit instrument worden
ook de uitgaven verantwoord in het kader van de Museumbrief, de
Actieagenda architectuur en ruimtelijk ontwerp 2013–2016 en het
amendement bij de cultuurbegroting 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

113

Beleidsverslag

Opdrachten
Beleidsonderzoek, evaluaties en kennisbasis
Dit budget is besteed voor opdrachten die bestaan uit het inhuren van
bureaus voor beleidsonderzoek, evaluaties, visitatie/monitoring en
versterking van de kennisbasis in de cultuursector.
Het budget is per saldo verhoogd met € 91,2 miljoen. Het budget is
verhoogd met € 80 miljoen om de aankoop van een van de huwelijksportretten van Rembrandt mogelijk te maken. Voor nadere toelichting wordt
verwezen naar de brief van 1 februari 2016 van de Minister aan de Tweede
Kamer. Daarnaast is het budget verhoogd met € 11,6 miljoen in verband
met het verantwoorden van uitgaven van de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed op het juiste instrument.
Bijdragen aan agentschappen
Nationaal Archief
Deze middelen betreffen de rijksbijdrage aan het Nationaal Archief. De
baten en lasten van deze dienst worden apart in het jaarverslag
opgenomen. Het budget is inclusief de middelen voor het project Digitale
Taken Rijksarchieven.
Bijdragen aan (inter-)nationale organisaties
Uitvoering internationale verdragen en contributies en Europese
samenwerking
Naast de prioriteiten die onder internationaal cultuurbeleid zijn genoemd,
is Nederland aan een aantal verplichtingen gebonden en draagt het bij
aan de uitvoering van internationale verdragen. Dit geldt voor de
UNESCO erfgoedverdragen voor werelderfgoed, immaterieel erfgoed, de
bescherming van cultureel erfgoed bij gewapend conflict en de bestrijding
van illegale handel in cultuurgoederen. Ook wordt bijgedragen aan het
Europees filmprogramma (Eurimages) en de Nederlandse Taal Unie.
Ontvangsten
De realisatie van de ontvangsten is € 1,9 miljoen hoger dan oorspronkelijk
begroot. Het betreft onder meer een ontvangst in het kader van het
Programma Implementatie Agenda ICT-Beleid (PRIMA) van de Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland (RVO.nl). Het geld is ingezet voor onder
meer digitaliseringprojecten van Stichting Film Instituut Nederland en
Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

114

Beleidsverslag

Artikel 15. Media
A. Algemene doelstelling
Het waarborgen van een onafhankelijk, gevarieerd en kwalitatief
hoogwaardig media-aanbod, dat toegankelijk blijft voor alle lagen van de
bevolking.
B. Rol en verantwoordelijkheid
Media hebben een prominente rol in onze democratie en cultuur. Wat we
zien, horen en lezen, beïnvloedt ons beeld van de wereld en onze
opvattingen. Daarom borgt de Minister vier publieke belangen in het
mediabeleid, waar zij verantwoordelijk voor is: onafhankelijkheid,
verscheidenheid, kwaliteit en toegankelijkheid. De Minister heeft
specifieke zorg voor het stelsel van landelijke, regionale en lokale publieke
omroepen en de daarvoor relevante wet- en regelgeving. De Minister
heeft naast een financierende rol, vooral ook een regisserende rol.
Financieren
De Minister financiert de landelijke en regionale publieke omroep, en
enkele andere aan de omroep verbonden instellingen. De taakopdracht is
wettelijk bepaald en het budget van de publieke omroep is vastgesteld
met behoud van afstand tot de uitvoering en inhoud. Op basis van het
concessiebeleidsplan sluit de Minister elke vijf jaar een prestatieovereenkomst met de publieke omroep. Verder is de Minister verantwoordelijk
voor instrumenten ter bevordering van culturele producties, documentaires, drama, kunst- en kinderprogramma’s, het steunen en stimuleren
van een onafhankelijke en kwalitatief goede journalistieke infrastructuur
(Stichting Stimuleringsfonds voor de Journalistiek) en voor het bevorderen van mediawijsheid (NICAM en Mediawijzer.net).
Regisseren
Als regisseur is de Minister verantwoordelijk voor de wetgeving ten
aanzien van de taak en organisatie van de publieke omroep en voor
wetgeving voor commerciële media. De regels voor commerciële
omroepen vloeien voornamelijk voort uit Europese richtlijnen over
audiovisuele mediadiensten. Verder is de Minister als regisseur verantwoordelijk voor wetgeving met betrekking tot omroepdistributie. Het doel
daarvan is de toegang tot een gevarieerd media-aanbod te bevorderen en
te verzekeren.
De OCW-begroting wordt in het najaar nader uitgewerkt in de mediabegrotingsbrief, die als basis dient voor de begrotingsbehandeling van dit
artikel door de Tweede Kamer. Deze brief geeft een gedetailleerde
vooruitblik op het nieuwe jaar, een uitwerking van de maatregelen op het
gebied van media alsmede een terugblik op de realisatie van voorgaand
jaar.
Op basis van het vijfjaarlijkse concessiebeleidsplan heeft de Minister voor
de erkenningsperiode die loopt tot en met 2015 een prestatieovereenkomst afgesloten met de landelijke publieke omroep. Over de uitvoering
van deze prestatieovereenkomst rapporteert de landelijke publieke
omroep jaarlijks aan de Minister. Deze verantwoording wordt gevalideerd
door het Commissariaat voor de Media (hierna: CvdM). Het CvdM kan ook
een boete opleggen als de publieke omroep de prestatieovereenkomst
niet naleeft. Zowel de verantwoording als de validatie wordt als bijlage bij
de mediabegrotingsbrief aan de Tweede Kamer verzonden. Over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

115

Beleidsverslag

prestatieovereenkomst 2016 tot en met 2020 wordt nog gesproken met de
landelijke publieke omroep.
Indicatoren/kengetallen
Tabel 15.2 Kengetallen
2014
1.

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Waarborgen dat alle lagen van de bevolking toegang hebben tot een kwalitatief hoogstaand media-aanbod
•

de NPO wordt gewaardeerd door de Nederlandse bevolking
–

–

waardering
Nederlandse
Publieke Omroep

7,1

7,1

waardering
commerciële
omroepen

6,8

6,9

82,4%

79,3%

Bron: Ipsos
•

de NPO bereikt met zijn
programmering een groot
deel van de Nederlandse
bevolking
–

gemiddeld
weekbereik, 15
minuten aaneengesloten voor de
Nederlandse
bevolking van 6 jaar
en ouder

Bron: Terugblik NPO
2.

Het waarborgen van een kwalitatief hoogstaande journalistieke informatievoorziening met voldoende onafhankelijk media-aanbod
•

Nederland handhaaft een
hoge positie op de World
Press Freedom Index

#2/180

#4/180

#2/180

Bron: Reporters without borders

In de begroting 2016 zijn geen indicatoren (met een streefcijfer)
opgenomen, alleen kengetallen (zonder streefwaarden). Hierbij is de
volgende voetnoot geplaatst: «In het najaar zal voor de periode 2016–2020
een nieuwe prestatieovereenkomst met de NPO worden afgesloten.
Omdat de gesprekken over de prestatieafspraken (waaronder de specifieke formuleringen en de streefwaarden) nog in volle gang zijn, worden
in de rijksbegroting 2016 geen indicatoren media opgenomen.» De
prestatieovereenkomst met de publieke omroep is, in tegenstelling tot wat
eerder is aangekondigd, in 2016 nog niet afgesloten. Het streven is om de
indicatoren in de toekomst te laten aansluiten bij (een selectie uit) de
prestatieovereenkomst.
Met de mediamonitor rapporteert het CvdM jaarlijks over de trends en
ontwikkelingen op de gebruikersmarkten voor dagbladen, tijdschriften,
radio, televisie en internet. Daarnaast worden pluriformiteit, onafhankelijkheid en gebruik van nieuwstitels gemonitord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

116

Beleidsverslag

Ten slotte wordt voor indicatoren over media verwezen naar de website
ocwincijfers.nl.
C. Beleidsconclusies
Het uitgevoerde beleid en de bijbehorende resultaten waren het afgelopen
jaar grotendeels conform de verwachtingen zoals vermeld in de
begroting. In het beleidsverslag worden de belangrijkste beleidsontwikkelingen beschreven. Belangrijke ontwikkelingen waren de wijziging van de
Mediawet 2008, met als doel het toekomstbestendig maken van het
publieke mediabestel, en de oprichting van de Stichting Regionale
Publieke Omroep. De prestatieovereenkomst met de Nederlandse
Publieke Omroep is niet gerealiseerd in 2016, maar staat gepland voor
2017.
Verder stond voor 2016 een evaluatieonderzoek begroot met als doel om
het budgettaire knelpunt van het Nederlands Instituut voor Beeld en
Geluid als gevolg van de structurele kosten van de opslag en ontsluiting
van digitaal programmamateriaal op te lossen. Op basis van een in 2016
ingesteld onderzoek heeft de Minister besloten het budgettair kader aan te
passen.
Ten slotte is het budget voor het CvdM in verband met aanvullende
wettelijke taken verhoogd.
Voor de regionale publieke omroepen is een frictiekostenregeling opgezet,
met als doel de gevolgen van de aangekondigde taakstelling van € 17
miljoen op te vangen. De structurele bezuiniging van € 50 miljoen op het
mediabudget is conform de gemaakte begrotingsafspraken 2014 in 2016
volledig ingevuld.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 15.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 15 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Verplichtingen

886.809

886.504

1.180.980

1.020.726

990.792

1.005.154

– 14.362

Uitgaven

951.461

892.936

1.149.484

864.629

1.019.469

1.005.485

13.984

Bekostiging

946.279

887.916

1.143.398

859.804

1.012.881

1.000.856

12.025

Publieke Omroep
(omroepinstellingen)

795.607

759.673

1.012.687

776.518

923.624

912.191

11.433

Landelijke publieke
omroep

745.573

758.373

836.974

648.767

765.473

756.397

9.076

Wereldomroep

46.289

0

0

0

174.413

127.751

158.151

155.794

2.357

Minderhedenprogrammering

3.745

1.300

1.300

Beheertaken landelijke
publieke omroep

74.384

59.955

72.858

–

Regionale omroep

–

0

49.924

64.844

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

61.383

3.461

117

Beleidsverslag

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Stichting Omroep Muziek

29.904

14.568

18.097

12.358

15.952

15.571

381

Uitzenden en uitzendgereedmaken

23.974

24.463

29.713

20.725

25.577

25.274

303

Nederlands Instituut voor
Beeld en Geluid (NIBG)

20.506

20.924

25.048

16.841

23.315

20.538

2.777

Dotaties, bijdragen
publieke omroep

30.532

31.231

32.542

28.614

32.866

30.345

2.521

Stimuleringsfonds
Nederlandse Culturele
Mediaproducties

17.922

18.280

18.646

17.202

19.613

17.202

2.411

Stimuleringsfonds voor
de Journalistiek

2.300

2.300

2.101

2.185

2.156

2.156

0

Filmfonds van de omroep
en Telefilm (COBO)

7.416

7.568

9.156

6.534

8.064

7.969

95

Mediawijsheid Expertisecentrum (Bewust
mediagebruik)

2.000

1.900

1.859

1.446

1.498

1.498

0

Organisatie van Lokale
Omroepen in Nederland
(OLON)

506

794

780

1.247

1.535

1.520

15

Kabelraden

388

389

0

Dotatie/onttrekking
Algemene Mediareserve
(AMR)

44.931

36.811

24.736

4.258

– 8.917

– 3.889

– 5.028

Overige bekostiging
media (uit rente AMR)

448

– 97

250

165

134

500

– 366

Basisinfrastructuur
Cultuur 2013–2016

377

343

325

325

330

326

4

Vierjaarlijkse instellingen

377

343

325

325

330

326

4

639

323

498

463

358

919

– 561

639

323

498

463

358

919

– 561

Opdrachten

0

0

7

552

899

0

899

–

0

0

7

552

899

0

899

4.508

4.662

5.519

3.750

5.271

3.675

1.596

4.508

4.662

5.519

3.750

5.271

3.675

1.596

–

–

–

–

Subsidies
–

Subsidies

Opdrachten

Bijdragen aan ZBO’s en RWT’s
–

Commissariaat voor de
Media

0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

118

Beleidsverslag

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties
–

Uitvoering internationale
verdragen en contributies

Ontvangsten

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

35

35

62

60

60

35

25

35

35

62

60

60

35

25

215.510

193.542

196.571

191.501

206.979

197.500

9.479

E. Toelichting op de instrumenten
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 14,0 miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot. Het uitgavenbudget is verhoogd met desalderingen van € 9
miljoen als gevolg van de hogere reclameopbrengsten en € 0,4 miljoen
met betrekking tot een deel van de hogere ontvangsten. Daarnaast is het
budget met € 6,1 miljoen verhoogd voor prijsindexering en met € 0,2
miljoen voor een overboeking vanuit het Ministerie van VWS ten behoeve
van Kijkwijzer. Ten slotte is het budget per saldo verlaagd met € 1,7
miljoen als gevolg van een taakstelling.
De realisatie van de verplichtingen 2016 ligt € 14,4 miljoen lager dan
oorspronkelijk begroot. Naast de hierboven genoemde hogere uitgaven, is
er een lagere realisatie van € 28,4 miljoen. Dit heeft betrekking op in 2016
lager aangegane verplichtingen voor het jaar 2017 als gevolg van de
laatste fase van de bezuinigingen van Rutte II.
De realisatie van de ontvangsten is € 9,5 miljoen hoger dan oorspronkelijk
begroot. Dit wordt veroorzaakt doordat de reclameopbrengsten € 9
miljoen hoger zijn dan oorspronkelijk geraamd en er € 0,5 miljoen niet
geraamde ontvangsten hebben plaatsgevonden.
Bekostiging
Landelijke publieke omroep
De publieke omroep waarborgt een hoogwaardig en pluriform mediaaanbod, dat toegankelijk en betaalbaar is voor alle lagen van de
bevolking. Daarom bekostigt de Minister van OCW de landelijke publieke
omroep. Mede vanwege Europese regels op het gebied van staatssteun,
houdt de overheid greep op de aard en omvang van het takenpakket van
de landelijke publieke omroep en bepaalt de overheid het budget van de
publieke omroep. De hogere uitgave van € 9,1 miljoen heeft betrekking op
de wettelijke prijsindex 2016.
Regionale omroepen
Vanaf 2014 worden de regionale omroepen bekostigd door het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Hiertoe is de Mediawet
aangepast. De hogere uitgaven hebben betrekking op de wettelijke
prijsindex 2016 (€ 1,9 miljoen) en het werkbudget voor de Stichting
Regionale Publieke Omroep (€ 0,5 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

119

Beleidsverslag

Stichting Omroep Muziek (SOM)
Vanaf 30 juli 2013 is de bekostiging aan het Muziekcentrum voor de
Omroep (MCO) overgegaan naar de Stichting Omroep Muziek (SOM). Dit
is de instelling die door de Minister is aangewezen voor het in stand
houden en exploiteren van omroeporkesten en omroepkoren.
Uitzenden en uitzendgereedmaken
Deze beheertaken bestaan uit het gereedmaken van programma’s voor
uitzending en het uitzenden van programma’s van de landelijke publieke
omroep.
Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid (NIBG)
Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid is door de Minister
aangewezen als instelling voor het in stand houden en exploiteren van
een media-archief. De hogere uitgaven hebben betrekking op de wettelijke
prijsindex 2016 (€ 0,3 miljoen) en een verhoging van het uitgavenbudget
(€ 2,5 miljoen). Het additionele budget is bestemd voor de opslagkosten
van het digitale archief en de kosten voor een online platform voor
onderwijsinstellingen dat toegang biedt tot digitaal omroepmateriaal.
Stimuleringsfonds Nederlandse Culturele Mediaproducties (Mediafonds)
Het Stimuleringsfonds Nederlandse Culturele Mediaproducties (Mediafonds) is het instrument binnen het mediabeleid om de vervaardiging van
hoogwaardige culturele producties binnen het media-aanbod te stimuleren. De bijdrage is gebruikt voor het verstrekken van financiële bijdragen
voor de ontwikkeling en productie van media-aanbod van bijzondere
Nederlandse culturele aard ten behoeve van de landelijke en regionale
publieke media-instellingen. De hogere uitgaven hebben betrekking op de
wettelijke prijsindex 2016 (€ 0,2 miljoen) en een vergoeding voor
liquidatiekosten (€ 2,2 miljoen). Per 1 januari 2017 is de subsidierelatie
met het Mediafonds beëindigd.
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek
Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek stimuleert de kwaliteit,
diversiteit en onafhankelijkheid van de journalistiek door met geld, kennis
en onderzoek de vernieuwing van de journalistieke infrastructuur te
bevorderen. De bijdrage is gebruikt voor tijdelijke steun aan noodlijdende
persorganen, het stimuleren van onderzoek dat de persbedrijfstak ten
goede komt en het steun bieden aan journalistieke producten die via
internet worden aangeboden.
Filmfonds van de Omroep en Telefilm (CoBO)
Het CoBO-fonds ondersteunt de documentairesector en participeert in
audiovisuele coproductieprojecten waarin wordt deelgenomen door een
of meer van de publieke instellingen die zendtijd hebben verkregen voor
landelijke omroep en de Vlaamse publieke omroep (VRT) en/of Duitse
publieke omroepen en/of onafhankelijke filmproducenten en/of instellingen werkzaam op het gebied van de podiumkunsten.
Mediawijsheid Expertisecentrum (Bewust mediagebruik)
Het Mediawijsheid Expertisecentrum (Mediawijzer.net) bevordert een
bewuste, kritische en actieve houding van burgers en instellingen in de
samenleving waar media alom aanwezig zijn. Bij het huidige programma
zijn het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken, ECP-EPN, de publieke
omroep (NTR), Kennisnet en het NIBG betrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

120

Beleidsverslag

Dotatie Algemene Mediareserve
De Algemene Mediareserve (hierna: AMR) dient voor het opvangen van
schommelingen bij zowel de uitgaven als de ontvangsten op het
mediabudget. Hierdoor wordt in het ene jaar geld gedoteerd en in een
ander jaar geld onttrokken aan de AMR. De per saldo hogere onttrekkingaan de Algemene Mediareserve van in totaal € 5 miljoen bestaan
onder meer uit de volgende posten:
• de ontvangen prijsindex 2016 van € 4,8 miljoen;
• een aanvulling op de prijsindex 2016 van € 1,3 miljoen;
• hogere reclameopbrengsten van € 9 miljoen;
• een uitgedeelde prijsindex 2016 van –/– € 12,2 miljoen;
• hogere uitgaven aan onder meer het Nederlands Instituut voor Beeld
en Geluid, het Mediafonds en Commissariaat voor de Media van –/–
€ 6,2 miljoen;
• een subsidietaakstelling van € –/– 1,7 miljoen.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
De kerntaak van het Commissariaat voor de Media (hierna: CvdM) bestaat
uit het uitoefenen van onafhankelijk toezicht op het handelen van de
media-instellingen in Nederland en uit handhavend optreden ingeval de
toepasselijke regelgeving niet in acht wordt genomen. De bevoegdheid
om toezicht en handhaving uit te oefenen heeft betrekking op alle
media-instellingen: publieke media-instellingen op landelijk, regionaal en
lokaal niveau en commerciële media-instellingen op landelijk en
niet-landelijk niveau. Het CvdM is tevens verantwoordelijk voor het
metatoezicht op het Nederlands Instituut voor Classificatie van Audiovisuele Media (NICAM). Daarnaast heeft het CvdM tot taak erop toe te zien
dat kabelexploitanten hun wettelijke verplichtingen nakomen tot doorgifte
van de must carry-zenders. De hogere uitgaven hebben betrekking op de
wettelijke prijsindex 2016 (€ 0,1 miljoen) en een vergoeding voor
aanvullende wettelijke taken (€ 1,5 miljoen).
Ontvangsten
De ontvangsten bestaan uit de reclame-inkomsten van de Stichting Ether
Reclame (STER) en de rente op de Algemene Mediareserve (AMR). De
hogere ontvangsten van € 9,5 miljoen zijn grotendeels het gevolg van
hogere reclameopbrengsten van € 9 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

121

Beleidsverslag

Artikel 16. Onderzoek en wetenschapsbeleid
A. Algemene doelstelling
De algemene doelstelling is het scheppen van een internationaal
concurrerende onderzoeksomgeving die onderzoekers uitdaagt tot
optimale wetenschappelijke prestaties en die goed aansluit op maatschappelijke behoeften.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor het stelsel van onderzoek en
wetenschap.
Financieren
De Minister bekostigt het onderzoeks- en wetenschapsbestel.
Stimuleren
De Minister stimuleert in het wetenschappelijk onderzoek:
• kwaliteit en excellentie;
• zwaartepuntvorming en profilering. De afspraken die hierover gemaakt
zijn met de universiteiten staan vermeld in het hoofdlijnenakkoord;
• samenwerking in de gouden driehoek van bedrijven, kennisinstellingen en overheid. In het topsectorenbeleid zijn hiervoor innovatiecontracten ontwikkeld;
• aansluiting op het maatschappelijk belang.
Regisseren
De Minister schept voorwaarden voor:
• een klimaat voor universiteiten en kennisinstellingen voor het doen
van excellent onderzoek;
• borging van het vernieuwend vermogen en de kwaliteit van het
Nederlandse onderzoek;
• het doelmatig functioneren van wetenschappelijke instellingen die,
zowel zelfstandig als in relatie tot universiteiten en bedrijven, een
belangrijke plaats innemen;
• de Nederlandse onderzoeksfaciliteiten;
• de coördinatie en positionering van het wetenschapsbeleid op
nationaal en internationaal niveau.
De Minister is verantwoordelijk voor het toezicht op een efficiënte
besteding van publieke middelen en op voldoende verspreiding van
kennis naar de maatschappij.
Indicatoren/kengetallen
Indicatoren, kengetallen en overige informatie over de toerusting en de
prestaties voor het onderzoekstelsel worden ook beschreven in Trends in
Beeld.
Tabel 16.1 Indicatoren
Doelstelling/Indicator

Basiswaarde

Mondiale top-5 positie op basis van citatiescores

2e plaats
(2009–2012)
1,52

2016 Streefwaarde
2e plaats
(2010–2013)
1,53

kleiner of
gelijk 5

Bron
Web of
Science /
CWTS

De kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek in Nederland en op basis
hiervan de kwaliteit van het wetenschapssysteem kan onder meer bezien
worden op basis van citaties naar wetenschappelijke publicaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

122

Beleidsverslag

Nederland staat internationaal nog steeds op de tweede plaats van de 18
landen (Zwitserland, Nederland, Denemarken, Groot Britannie, USA,
België, Zweden, Noorwegen, Ierland, Australië, Oostenrijk, Canada,
Finland, Duitsland, Frankrijk, China, Zuid Korea en Japan) waarvoor de
citatie-impactscore wordt berekend. De wetenschappelijke artikelen die in
de periode 2010–2013 in Nederland zijn geproduceerd worden in de jaren
daarna 53 procent vaker geciteerd dan het mondiale gemiddelde.
Tabel 16.2 Kengetallen R&D: R&D-uitgaven in miljoenen euro – naar uitvoerende sector1
2009

2010

2011

2012

2013

2014

20152

Bedrijven

4.900

5.218

6.922

7.078

7.095

7.433

7.574

Onderzoeksinstituten

1.327

1.279

1.319

1.482

1.559

1.572

1.681

Hoger onderwijs

3.711

3.691

3.994

3.953

4.092

4.262

4.375

Totaal

9.938

10.188

12.235

12.513

12.746

13.267

13.630

1

De cijfers voor 2012, 2013 en 2014 zijn door het CBS geactualiseerd, vandaar het verschil met het jaarverslag van 2015.
Cijfers 2015 zijn voorlopig.
Vanaf 2011 omvat de sector bedrijven ook bedrijven met minder dan 10 werknemers. De sector hoger onderwijs bestaat uit universiteiten,
hbo-instellingen en umc’s. Researchinstellingen: inclusief de private non-profit-sector (PNP).
2

Bron: CBS

C. Beleidsconclusies
Naast de in het beleidsverslag genoemde prestaties voor wetenschap zijn
er nog veel andere resultaten geboekt waaronder de onderstaande.
De verandering in de NWO-governance is in stevig tempo doorgevoerd.
De NWO-wet is in 2016 aangepast en is op 1 februari 2017 in werking
getreden. Er zijn een nieuwe raad van bestuur en raad van toezicht
aangetreden.
Het onderzoeksdeel in de eerste geldstroom is aangepast met de
aftopping van de promotieparameter en de invoering van meerjarige
gemiddelden voor de bekostiging. Deze aanpassing gaat in per 1 januari
2017.
De Permanente Commissie Grootschalige Wetenschappelijke Onderzoeksfaciliteiten heeft haar eerste nationale roadmap uitgebracht. Voorafgaand
aan de roadmap heeft de commissie een brede landschapsanalyse
uitgebracht waar ook faciliteiten met een toegepast karakter op staan van
zowel TO2-instellingen als Rijkskennisinstellingen mits open toegankelijk
voor onderzoekers. Door de aansluiting op de Nationale Wetenschapsagenda 1 en de ESFRI-roadmap heeft de nieuwe roadmap een veel
strategischer karakter gekregen. Daarbij is een efficiëntieslag gemaakt
door de clustering en prioritering van faciliteiten binnen wetenschapsgebieden. Eind december 2016 is een call opengegaan bij NWO (€ 105,–
miljoen) waar de faciliteiten op de nationale roadmap voor kunnen
indienen. De uitslag hiervan is begin 2018.
Onder leiding van Nederland zijn in 2016 drie belangrijke sets Europese
raadsconclusies aangenomen: over open science, investeringen in
onderzoek en innovatie en de juiste randvoorwaarden voor onderzoek en
innovatie.

1

http://www.wetenschapsagenda.nl/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

123

Beleidsverslag

In algemene zin kan gesteld worden dat het op dit artikel uitgevoerde
beleid en de bijbehorende resultaten het afgelopen jaar conform de
verwachtingen zoals opgenomen in de begroting waren.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 16.3 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 16 (bedragen x € 1.000)

Verplichtingen

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

904.499

859.762

1.342.276

1.038.163

964.085

934.735

29.350

Waarvan garantieverplichtingen

– 846

– 846

Uitgaven

934.143

891.076

926.503

1.034.719

1.040.139

953.579

86.560

Bekostiging

715.313

701.889

756.167

913.370

923.215

836.922

86.293

•

474.882

460.876

504.082

661.764

669.606

590.395

79.211

Hoofdbekostiging
NWO-wet en WHW

•

–

NWO

326.975

320.900

365.891

483.207

489.560

457.552

32.008

–

KNAW

94.316

93.379

91.331

88.880

89.435

87.193

2.242

–

KB

53.591

46.597

46.860

89.677

90.611

45.650

44.961

Aanvullende bekostiging

240.431

241.013

252.085

251.606

253.609

246.527

7.082

–

NWO Talentenontwikkeling

168.481

169.063

165.865

162.318

161.409

161.409

0

–

NWO STW

10.000

10.000

8.000

8.000

8.000

8.000

0

–

NWO Grootschalige
researchinfrastructuur

61.950

61.950

61.963

54.243

55.295

55.295

0

NWO Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek

0

0

16.257

21.603

23.258

17.823

5.435

–

Poolonderzoek

0

0

0

2.942

3.147

1.500

1.647

–

Caribisch Nederland

0

0

0

2.500

2.500

2.500

0

126.771

104.148

83.131

25.759

22.123

27.783

– 5.660

Kaderregeling exploitatiesubsidies onderzoek en wetenschap

42.708

42.210

26.494

18.206

18.239

18.100

139

–

LF TUD bibliotheek

7.734

7.742

0

0

0

0

0

–

Stichting SURF

7.622

7.630

0

0

0

0

0

–

CPG

520

521

261

0

0

0

0

–

Montesquieu Instituut

1.082

1.083

559

0

0

0

0

–

Max Planck Instituut

1.622

1.624

0

0

0

0

0

–

Subsidies
•

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

124

Beleidsverslag

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

–

NCB/Nationaal Herbarium

6.484

6.490

10.235

6.262

6.266

6.235

31

–

BPRC

9.395

8.919

8.635

8.359

8.359

8.303

56

–

NEMO

3.626

3.636

3.520

3.366

3.393

3.343

50

–

STT

236

237

231

219

221

219

2

– NTU/INL

3.071

3.011

3.053

0

0

0

0

– EIB

1.316

1.317

0

0

0

0

0

•

Subsidieregeling St. AAP

1.015

1.016

1.027

1.032

1.032

1.028

4

•

Kaderregeling subsidiëring
projecten t.b.v. onderzoek en
wetenschap

83.048

60.922

55.610

6.521

2.852

8.655

– 5.803

–

Caribisch Nederland

2.500

2.500

2.500

0

0

0

0

–

Gezondheidsonderzoek

1.500

0

0

0

0

0

0

–

Poolonderzoek

2.992

2.942

2.942

0

0

0

0

–

Genomics

44.000

40.500

40.500

0

0

0

0

–

Nationale coördinatie

6.285

4.759

6.098

2.885

1.352

5.905

– 4.553

–

Bilaterale samenwerking

4.505

3.711

3.570

3.636

1.500

2.750

– 1.250

–

Weerstandsverhoging
onderzoeksinstellingen
(CBRN)

1.433

410

0

0

0

0

0

Grootschalige researchfaciliteiten

1.830

0

0

0

0

0

0

–

SURFnet

7.200

0

0

0

0

0

0

–

NCB biodiversiteit

6.900

0

0

0

0

0

0

–

ITER-2

0

0

0

0

0

0

0

–

Hersenen en Cognitie

3.900

6.100

0

0

0

0

0

–

Nader te verdelen

3

0

0

0

0

0

0

Opdrachten

0

0

676

691

318

300

18

–

0

0

676

691

318

300

18

297

297

303

303

291

286

5

297

297

303

303

291

286

5

–

Opdrachten

Bijdrage aan agentschappen
–

Dienst Uitvoering
Onderwijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

125

Beleidsverslag

Bijdrage aan medeoverheden
–

–

Nationaal contactpunt
Kaderprogramma
Kenniswerkers

Bijdrage aan internationale organisaties

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

434

480

480

650

813

488

325

434

480

480

650

813

488

325

0

0

0

0

0

91.328

84.262

85.746

93.946

93.379

87.800

5.579

0

–

EMBC

751

758

775

812

832

812

20

–

EMBL

4.476

4.593

4.732

4.846

5.016

4.851

165

–

ESA

29.393

29.792

30.362

30.950

31.061

31.065

–4

–

CERN

41.303

40.721

41.363

47.832

44.937

40.000

4.937

–

ESO

15.405

8.398

8.514

7.032

9.044

8.500

544

–

NTU/INL

0

0

0

2.474

2.489

2.572

– 83

0

4.334

117

441

722

101

621

Ontvangsten

E. Toelichting op de instrumenten
De realisatie van de uitgaven 2016 ligt € 86,6 miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot. De realisatie van de ontvangsten is € 0,6 miljoen hoger dan
oorspronkelijk begroot.
Bekostiging
Het Ministerie van OCW bekostigt de nationale onderzoeksinstellingen
NWO, KNAW en KB. Hiermee stelt de Minister deze organisaties in staat
om binnen de wettelijke kaders en in lijn met de vierjaarlijkse strategische
agenda en strategische plannen van de instellingen hun missies en
doelstellingen te realiseren. Deze missies en doelstellingen zijn gericht op
het bevorderen van de kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek in
Nederland en het initiëren en stimuleren van nieuwe ontwikkelingen
daarin.
OCW draagt met een structureel karakter bij aan:
• NWO voor grote infrastructurele onderzoeksvoorzieningen voor de
uitvoering van projecten die geselecteerd zijn op grond van de
resultaten van de nationale roadmap commissie grootschalige
researchinfrastructuur. Met de inzet van deze middelen worden
onderzoekers in staat gesteld om te kunnen werken met onderzoeksfaciliteiten van wereldniveau;
• NWO voor het uitvoeren van een integraal persoonsgebonden
talentprogramma waarin naast de «vernieuwingsimpuls» ook de
voormalige middelen voor de specifieke doelgroepen zijn opgegaan.
Doelen zijn om via competitie op basis van wetenschappelijke kwaliteit
voldoende ruimte te geven aan (jonge) veelbelovende onderzoekers,
excellentie in het onderzoek te bevorderen en te zorgen voor een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

126

Beleidsverslag

•

adequate in- en doorstroom van onderzoekers zodat er verbetering
optreedt in hun loopbaanperspectieven;
NWO voor het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek ten
behoeve van de coördinatie en financiering van het onderwijsonderzoek.

Het budget voor bekostiging is per saldo met € 86,3 miljoen verhoogd.
Belangrijkste oorzaken van deze verhoging zijn:
• Een overboeking van € 42,3 miljoen van artikel 14 (Cultuur) met
betrekking tot de Wet Stelsel Openbare Bibliotheekvoorzieningen
(WSOB). De taken, die zijn vastgelegd in artikel 9 van de WSOB,
worden uitgevoerd door de Koninklijke Bibliotheek.
• De doorverdeling van de loonprijsbijstelling tranche 2016 en de
meerjarige doorwerking van de loonruimte-overeenkomst (€ 19,3
miljoen).
• Interne overboekingen ten behoeve van de Nationale Wetenschapsagenda startimpuls (€ 15,0 miljoen).
• Interne overboekingen ten behoeve van het Nationaal Regieorgaan
Onderwijs Onderzoek (€ 5,6 miljoen).
• Diverse interne en interdepartementale overboekingen (€ 4,1 miljoen).
Subsidies
Voor het stimuleren en realiseren van de centrale doelstelling van het
Onderzoek en Wetenschapsbeleid (OWB) worden diverse subsidies
verstrekt aan stichtingen en centra met een specifieke rol in de kennisinfrastructuur. Het gaat hier onder andere om:
• Naturalis Biodiversity Center voor onderzoek naar biodiversiteit en
instandhouding van de nationale grootschalige infrastructuur voor
biodiversiteitsonderzoek;
• het Biomedical Primate Research Centre (BPRC) voor het primatenonderzoek en de huisvesting van primaten en subsidie aan de Stichting
AAP voor het verzorgen van de opvang van de BPRC chimpansees;
• Stichting NCWT (Nationaal Centrum voor Wetenschaps- en Technologiecommunicatie) voor het beheren en verder ontwikkelen van NEMO
Science Museum en NEMO kennislink, voor het organiseren van het
landelijke festival Weekend van de Wetenschap en voor het faciliteren
van het netwerk van science centra en wetenschapsmusea en overige
landelijke wetenschaps- en techniek communicatie-activiteiten.
Het budget voor subsidies is per saldo met € 5,7 miljoen verlaagd. Dit
wordt met name veroorzaakt door diverse interne overboekingen alsmede
door een subsidietaakstelling.
Opdrachten
Voor de beleidsontwikkeling worden opdrachten verstrekt voor het
uitvoeren van diensten. Het gaat hierbij met name om opdrachten voor
beleidsgerichtonderzoek en evaluaties.
Bijdrage aan agentschapen
Dienst Uitvoering Onderwijs
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is de uitvoeringsorganisatie van
het Ministerie van OCW en levert producten en diensten op het terrein van
bekostiging van instellingen, financiering van studenten en informatievoorziening. Het betreft het aandeel in de uitvoeringskosten van DUO
voor dit begrotingsartikel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

127

Beleidsverslag

Bijdrage aan mede overheden
Opdracht aan het Expertisecentrum Internationaal Onderzoek en Innovatie
(EIOI) voor het ondersteunen en stimuleren van een zo groot mogelijke
Nederlandse participatie in het EU-Kaderprogramma voor onderzoek en
ontwikkeling en het programma voor Onderzoek en Innovatie alsmede de
ondersteuning van het Europees voorzitterschap. De medewerkers van
EIOI blijven hierdoor het Nationaal contactpunt Kaderprogramma in
Nederland.
Bijdrage (inter)nationale organisaties
Contributies aan de grote internationale onderzoeksorganisaties EMBC,
EMBL, ESA, CERN en ESO. Door deelname van Nederland aan deze
intergouvernementele organisaties krijgen wetenschappelijke onderzoekers toegang tot unieke grootschalige onderzoeksfaciliteiten en
internationale netwerken van toponderzoekers. Deze deelname is mede
van groot belang voor het functioneren van ons nationale onderzoeksbestel.
Het budget is per saldo met € 5,6 miljoen verhoogd. De belangrijkste
oorzaken van deze verhoging zijn:
• Een verhoging van bijna € 5,0 miljoen van de contributie aan CERN als
gevolg van het vrijgeven van de minimum wisselkoers door de
Zwitserse Nationale Bank in 2015.
• De doorverdeling van de prijsbijstelling tranche 2016 (€ 0,6 miljoen).
Ontvangsten
De ontvangsten betreffen met name terugvorderingen bij instellingen en
andere subsidieontvangers als gevolg van eindafrekeningen van
toegekende subsidies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

128

Beleidsverslag

Artikel 25. Emancipatie
A. Algemene doelstelling
Het kabinet wil emancipatie bevorderen: de emancipatie van meisjes en
vrouwen en de emancipatie van lesbische vrouwen, homoseksuele
mannen, biseksuelen en transgenders (LHBT). Doel is de veiligheid van
vrouwen, homoseksuelen en transgenders te vergroten en de participatie
van vrouwen in alle lagen en sectoren van de arbeidsmarkt te bevorderen.
Een positieve houding en beeldvorming over homoseksuele relaties en
vrouwen met ambitie dienen vanzelfsprekend te worden.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor het bevorderen van de emancipatie
van meisjes en vrouwen en voor de emancipatie van lesbische vrouwen,
homoseksuele mannen, biseksuelen en transgenders (LHBT).
Stimuleren
Het instrument, dat de Minister ter beschikking heeft, is wet- en regelgeving, zoals de Subsidieregeling emancipatie 2011. Deze regeling
voorziet in het verstrekken van subsidies aan instellingen voor vrouwenemancipatie en emancipatie van LHBT en projectsubsidies aan het
maatschappelijk middenveld. Tevens maakt de Minister gebruik van
communicatie naar het beleidsveld onder andere naar belangenorganisaties.
Regisseren
Gemeenten ontvangen via decentralisatie-uitkeringen een bijdrage voor
de uitvoering van de samenwerkingsafspraken over versterking en
uitvoering van het lokale emancipatiebeleid.
Indicatoren/kengetallen
Tabel 25.1 Indicatoren

Sociale acceptatie homoseksualiteit onder de bevolking

Basiswaarde

2015

2016 Streefwaarde

Bron

90% (2010)

92%

93%

≥90%

LHBTmonitor 2016
(SCP)

C. Beleidsconclusies
Het op dit artikel uitgevoerde beleid en de bijbehorende resultaten waren
het afgelopen jaar conform de verwachtingen zoals opgenomen in de
begroting. Voor het merendeel van de beleidsdoelstellingen zijn er geen
grote afwijkingen in de realisatie en is bijstelling van het beleid niet nodig.
In het beleidsverslag worden de belangrijkste beleidsontwikkelingen
beschreven, zoals de aanpak vrouwen naar de top, de campagne «geweld
tegen vrouwen», LHBT jongeren en groepen waar de LHBT acceptatie
achterblijft.
Voor de vergroting van de economische zelfstandigheid van vrouwen
hebben er veel verschillende projecten plaatsgevonden. De activiteiten
bereiken veel vrouwen, waaronder die met een niet Westerse achtergrond
en alleenstaande moeders.
Nederland heeft zich als EU-voorzitter ingezet om tot Raadsconclusies
over gender en LHBT te komen. Het is in 2016 voor het eerst geweest dat
EU-lidstaten zich gezamenlijk politiek hebben uitgesproken over LHBT
binnen de EU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

129

Beleidsverslag

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 25.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 25 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Verplichtingen

17.847

8.875

15.444

7.145

13.475

10.609

2.866

Uitgaven

14.846

13.408

13.124

12.968

11.614

13.474

– 1.860

Bekostiging

4.148

4.148

4.148

4.148

4.198

4.153

45

Kennisinfrastructuur

4.148

4.148

4.148

4.148

4.198

4.153

45

–

Vrouwenemancipatie

2.948

2.948

2.948

2.948

2.948

2.952

–4

–

LHBT

1.200

1.200

1.200

1.200

1.250

1.201

49

9.259

6.995

7.370

6.814

5.985

7.194

– 1.209

Subsidieregeling emancipatieprojecten

15

0

0

0

0

0

0

–

Vrouwenemancipatie

15

Wet Overige OCW-subsidie

655

–

Vrouwenemancipatie

357

0

–

LHBT

298

0

Subsidies

0
0

0

0

0

0

0

Subsidieregeling emancipatie

2.180

2.332

2.590

291

–

Vrouwenemancipatie

1.304

2.135

2.590

267

0

–

LHBT

876

197

24

0

Subsidieregeling emancipatie
2011

5.811

4.031

4.780

6.523

5.985

7.194

– 1.209

–

Vrouwenemancipatie

3.686

1.363

2.568

3.687

3.846

5.129

– 1.283

–

LHBT

2.125

2.668

2.212

2.836

2.139

2.065

74

Regeling sociale veiligheid LHBT
jongeren op school

598

632

0

0

0

0

0

–

598

632

Opdrachten

1.044

1.495

1.455

1.730

1.096

1.021

75

–

Vrouwenemancipatie

541

724

852

1.297

625

542

83

–

LHBT

503

771

603

433

471

479

–8

LHBT

0

0

0

0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

130

Beleidsverslag

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

195

151

151

151

145

143

2

195

151

151

151

145

143

2

Bijdrage aan medeoverheden

0

0

0

0

0

923

– 923

Gemeentefonds BZK

0

0

0

0

0

923

– 923

Bijdrage aan agentschappen
–

Dienst Uitvoering
Onderwijs

–

Vrouwenemancipatie

789

– 789

–

LHBT

134

– 134

0

0

EZ Talent naar de Top
–

0

0

0

0

Vrouwenemancipatie

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties
–

0

LHBT

Ontvangsten

0

200

619

0

125

190

40

150

200

619

0

125

190

40

150

14

21

89

58

284

0

284

E. Toelichting op de instrumenten
De realisatie van de uitgaven in 2016 ligt € 1,9 miljoen lager dan
oorspronkelijk begroot. De realisatie van de ontvangsten is € 0,3 miljoen
hoger dan oorspronkelijk begroot. De verplichtingen zijn met € 2,9
miljoen verhoogd.
Verplichtingen
De realisatie van de verplichtingen is € 2,9 miljoen hoger ten opzichte van
de begroting 2016. De reden is dat er in 2016 verplichtingen zijn
aangegaan voor subsidies, die in de periode 2017 t/m 2019 tot uitgaven
leiden.
Uitgaven
Er is voor een bedrag van € 1,9 miljoen minder gerealiseerd. Zie hiervoor
de toelichting bij het instrument «Subsidies» en «Bijdrage aan medeoverheden».
Bekostiging
Met deze middelen zijn zes instituten (thans Atria, COC, IHLIA, NVR,TNN
en Women Inc) voor de Kennisinfrastructuur bekostigd. Transgender
Netwerk Nederland ontvangt vanaf 2016 € 0,15 miljoen in plaats van € 0,1
miljoen.
Subsidies
Voor het uitvoeren van de Hoofdlijnenbrief Emancipatiebeleid 2013–2016
zijn subsidies verleend voor activiteiten die passen bij het beoogde
emancipatiebeleid. De instrumenten die zijn ingezet voor het uitvoeren
van de Hoofdlijnenbrief emancipatiebeleid 2013–2016 zijn de «Subsidiere-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

131

Beleidsverslag

geling emancipatie» en de «Subsidieregeling emancipatie 2011». De
realisatie op het instrument subsidies is € 1,2 miljoen lager dan oorspronkelijk begroot. In 2016 is voor een bedrag van € 0,7 miljoen minder
subsidie aangevraagd. Met ingang van 2017 treedt de nieuwe subsidieregeling Gender- en LHBTI-gelijkheid in werking. Er is nog geen zicht op de
bedragen die met dit strategisch partnerschap aangevraagd gaan worden.
Om voldoende financiële ruimte te hebben voor deze aanvragen zijn er nu
geen grote meerjarige projectsubsidies aangegaan. De verlaging van de
overige € 0,5 miljoen betreft een herschikking van middelen ten gunste
van de instrumenten «Bekostiging Kennisinfrastructuur vrouwenemancipatie» (€ 0,05 miljoen), «Opdrachten vrouwenemancipatie» (€ 0,05
miljoen),«Bijdrage aan mede-overheden» € 0,250 miljoen en «Bijdrage
(inter)nationale organisaties» € 0,150 miljoen.
Opdrachten
De middelen voor opdrachten zijn besteed aan onderzoeken en symposia.
De realisatie op dit instrument is € 0,1 miljoen hoger dan oorspronkelijk
begroot.
Zie hiervoor de toelichting bij de instrumenten «Subsidies» en «Bijdrage
aan mede-overheden».
Bijdrage aan agentschappen
Het betreft het aandeel in de uitvoeringskosten van DUO voor dit
begrotingsartikel.
Bijdrage aan medeoverheden
Voor actieve gemeenten op het gebied van vrouwen- en LHBT- emancipatiebeleid wordt via een decentralisatie-uitkering budget overgeheveld naar
het gemeentefonds. De verantwoordelijkheid voor deze middelen is
belegd bij de gemeenten zelf. Aan het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid is € 0,1 miljoen overgeboekt voor de campagne
«Arbeidsdiscriminatie» en € 0,1 miljoen voor de ««Cultuurcampagne».
Voor 35 gemeenten was geld gereserveerd voor de uitrol kracht on tour in
2016. Een bedrag van € 0,7 miljoen is hierdoor niet gerealiseerd. Aan 8
gemeenten is voor het organiseren van een bijeenkomst «Kracht on Tour»
een bijdrage van € 0,2 miljoen overgeboekt met als doel het vergroten
van de bewustwording bij vrouwen van het belang van economische
zelfstandigheid.
Het budget op het instrument «Bijdrage aan mede-overheden» is verlaagd
met een bedrag van € 0,05 miljoen ten gunste van het instrument
«Opdrachten». Het budget is verhoogd met een bedrag van € 0,250
miljoen ten laste van het instrument subsidies om o.a. de overboekingen
naar het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid te realiseren.
Bijdrage aan (inter)nationale organisaties
Het budget op het instrument «Bijdrage aan (inter)nationale organisaties
is verhoogd met € 0,150 ten laste van het instrument «Subsidies». Dit
voor een bijdrage aan OECD voor het project «financial support research
on social-economic aspects LGBTS’s».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

132

Beleidsverslag

5. NIET-BELEIDSARTIKELEN
Artikel 91. Nominaal en onvoorzien
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 91.1 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 91 (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Verplichtingen

0

0

0

0

0

0

0

Totale uitgaven

0

0

0

0

0

0

0

•

Loonbijstelling

0

0

0

0

0

0

0

–

waarvan programma

0

0

0

0

0

0

0

–

waarvan apparaat

0

0

0

0

0

0

0

Prijsbijstelling

0

0

0

0

0

0

0

–

waarvan programma

0

0

0

0

0

0

0

–

waarvan apparaat

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

•

•

Onvoorzien

Ontvangsten

E. Toelichting op de instrumenten
Het doel van dit artikel is het tijdelijk boeken van sector overstijgende
middelen of taakstellingen. Zodra een exacte verdeling over de betrokken
begrotingsartikelen bekend is, worden de middelen of taakstellingen naar
de desbetreffende artikelen overgeboekt. Op dit artikel worden dus geen
feitelijke uitgaven verantwoord. Dat is ook de reden dat de realisatie in
bovenstaande tabel volledig op nul eindigt. Hieronder worden de
artikelonderdelen nader toegelicht. Daarmee wordt inzicht gegeven in de
mutaties die via dit artikel gelopen zijn.
Loonbijstelling
De loonbijstelling tranche 2016 (€ 488,6 miljoen) is in de eerste suppletoire begroting 2016 toegevoegd aan de OCW-begroting. OCW heeft
ervoor gekozen om een deel van de loonbijstelling (over de instrumenten
subsidies en opdrachten) niet uit te delen, maar in te zetten voor de
ruilvoetproblematiek en om de begroting van OCW sluitend te maken.
Naast de reguliere loonbijstelling is de meerjarige doorwerking van de
loonruimte-overeenkomst publieke sector 2015–2016 toegevoegd (€ 232,2
miljoen), evenals een eenmalige extra loonbijstelling in 2016 voor het
werkgeversdeel van de herstelopslag voor pensioenpremies (€ 72,7
miljoen).
In de begroting 2017 zijn deze middelen als volgt doorverdeeld naar de
verschillende begrotingsartikelen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

133

Beleidsverslag

Tabel 91.2 Loonbijstelling (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Toegevoegd

91

Loonbijstelling tranche 2016

488.576

91

Doorwerking loonruimteovereenkomst

232.172

91

Herstelopslag pensioenpremie

72.732

91

Ingezet ter dekking

Uitgedeeld
naar

Saldo

– 11.126

Programma:
1

Primair onderwijs

– 285.630

3

Voortgezet onderwijs

– 212.585

4

Beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie

– 94.367

6

Hoger beroepsonderwijs

– 69.633

7

Wetenschappelijk onderwijs

– 84.122

8

Internationaal beleid

9

Arbeidsmarkt- en personeelsbeleid

– 3.461

11

Studiefinanciering

– 2.081

12

Tegemoetkoming onderwijsbijdragen en schoolkosten

– 259

13

Lesgeld

– 110

14

Cultuur

– 5.884

15

Media

–5

16

Onderzoek en wetenschapsbeleid

25

Emancipatie

– 142

– 18.775
– 63

Totaal programma

– 777.117

Apparaat:
95

Apparaatsuitgaven

– 5.237

Totaal apparaat
Totaal

– 5.237
782.354

– 782.354

0

Prijsbijstelling
De prijsbijstelling tranche 2016 (€ 56,4 miljoen) is in de eerste suppletoire
begroting 2016 toegevoegd aan de OCW-begroting. OCW heeft ervoor
gekozen om een deel van de prijsbijstelling (over de instrumenten
subsidies en opdrachten) niet uit te delen, maar in te zetten voor de
ruilvoetproblematiek en om de begroting van OCW sluitend te maken. In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

134

Beleidsverslag

de begroting 2017 zijn deze middelen als volgt doorverdeeld naar de
verschillende begrotingsartikelen:
Tabel 91.3 Prijsbijstelling (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Toegevoegd

91

Prijsbijstelling tranche 2016

56.430

91

Ingezet ter dekking

– 1.423

Uitgedeeld
naar

Saldo

Programma:
1

Primair onderwijs

– 9.171

3

Voortgezet onderwijs

– 8.112

4

Beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie

– 6.124

6

Hoger beroepsonderwijs

– 4.249

7

Wetenschappelijk onderwijs

– 8.599

8

Internationaal beleid

– 31

9

Arbeidsmarkt- en personeelsbeleid

– 26

11

Studiefinanciering

12

Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten

– 458

13

Lesgeld

– 17

14

Cultuur

– 2.630

15

Media

– 4.760

16

Onderzoek en wetenschapsbeleid

– 2.525

25

Emancipatie

– 7.931

– 10

Totaal programma

– 54.643

Apparaat:
95

Apparaatsuitgaven

– 364

Totaal apparaat
Totaal

– 364
55.007

– 55.007

0

Onvoorzien
De post «Onvoorzien» is in de eerste suppletoire begroting 2016 verhoogd
met de eindejaarsmarge 2015/2016 van € 325,9 miljoen. Dit is ingezet ter
dekking van:
overlopende verplichtingen die niet in 2015 tot betaling zijn gekomen,
maar pas in 2016 (totaal € 128,1 miljoen);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

135

Beleidsverslag

de helft van de eenmalige extra loonbijstelling in 2016 voor het werkgeversdeel van de herstelopslag voor pensioenpremies (€ 36,4 miljoen);
de digitale taken rijksarchieven van het Nationaal Archief (€ 43,6 miljoen);
en
OCW-brede uitvoeringsproblematiek voor het jaar 2016 (totaal € 117,9
miljoen), zoals voor het Programma Vernieuwing Studiefinanciering (PVS)
(€ 14,2 miljoen), de bijdrage van OCW aan de begroting van V&J (8,2
miljoen) en aan het Bestuursakkoord verhoogde asielinstroom 2015
(€ 17,3 miljoen). Daarnaast is er door de sterkte stijging van instroom van
asielzoekers in het primair en voortgezet onderwijs sprake van meer
uitgaven voor de aanvullende bekostigingsregelingen (€ 73,0 miljoen).
Tabel 91.4 Onvoorzien (bedragen x € 1.000)
Toegevoegd
Eindejaarsmarge 2015/2016

Uitgedeeld

325.896

Overlopende verplichtingen

– 128.086

Herstelopslag pensioenpremie

– 36.366

Digitale taken rijksarchieven NA

– 43.572

OCW-brede uitvoeringsproblematiek

– 117.872

Totaal

Saldo

325.896

– 325.896

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

0

136

Beleidsverslag

Artikel 95. Apparaatsuitgaven
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 95.1 Budgettaire gevolgen van artikel 95 (bedragen x € 1.000)
Realisatie Vastgestelde
begroting

Verschil

20121

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Verplichtingen

275.467

260.103

256.178

249.788

243.981

239.161

4.820

Uitgaven

275.467

260.103

256.178

249.788

243.565

239.161

4.404

173.603

176.907

179.076

184.613

166.545

18.068

Personele uitgaven
Waarvan
–

eigen personeel

161.046

164.778

170.675

174.681

155.495

19.186

–

externe inhuur

7.522

8.612

4.809

5.880

7.846

– 1.966

–

overige personele
uitgaven

5.035

3.517

3.592

4.052

3.204

848

84.101

79.271

69.562

57.844

72.616

– 14.772

Materiële uitgaven
Waarvan
–

ICT

29.071

30.133

27.032

21.721

27.427

– 5.706

–

bijdrage aan SSO’s

27.875

31.330

31.021

19.982

28.404

– 8.422

–

overige materiële
uitgaven

27.155

17.808

11.509

16.141

16.785

– 644

2.399

0

1.150

1.108

0

1.108

5.101

10.194

2.973

1.467

567

900

Begrotingsreserve schatkistbankieren
Ontvangsten

3.038

1
De apparaatsuitgaven van de beleidsdirecties, die tot 2012 op de beleidsartikelen werden verantwoord zijn vanaf 2009 toegevoegd aan artikel
U95. Dit geldt ook voor de ontvangsten, met uitzondering van de ontvangsten van RCE tot en met 2012, die zijn niet opgenomen, omdat deze niet
zijn te reconstrueren vanuit artikel 14.

Als gevolg van Verantwoord Begroten en de invoering van de Rijksbrede
kostensoortentabel heeft OCW vanaf de begroting 2013 de apparaatskosten technisch verdeeld naar instrumenten (Personeel en Materieel) op
basis van de realisatiecijfers van voorgaande jaren. De verklaring van de
verschillen die nu zichtbaar zijn tussen de instrumenten onderling, wordt
onder andere verklaard doordat er als gevolg van de aanscherping van de
WKR-richtlijnen een verschuiving heeft plaatsgevonden van de materiele
uitgaven naar de uitgaven voor personeel. Deze verschuiving is de
aanleiding om de begroting vanaf 2017 structureel te herverdelen. OCW
stuurt op het totaal toegewezen budget aan de organisatieonderdelen en
niet per instrument.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

137

Beleidsverslag

Uitgaven
De uitgaven voor de Apparaatskosten OCW zijn in 2016 € 4,4 miljoen
hoger dan de vastgestelde begroting. Dit is het saldo van een groot aantal
mutaties die grotendeels in de suppletoire wetten zijn toegelicht. Zo is
bijvoorbeeld voor de loon- en prijsbijstelling budget toegevoegd en zijn
voor de centrale bekostiging van de facilitaire dienstverlening door FMH
de benodigde middelen aan BZK overgeboekt. Daarnaast staat OCW
garant voor onderwijsinstellingen die bij de Staat lenen (schatkistbankieren). Voor het risico dat OCW hierdoor loopt, ontvangt OCW een
vergoeding (risicopremie). De risicopremie voor 2015 is ontvangen in
2016 en deze bedraagt € 1,1 miljoen. Deze premie wordt (via een
desaldering) toegevoegd aan de begrotingsreserve schatkistbankieren.
Ontvangsten
De realisatie van de ontvangsten is in 2016 uiteindelijk € 0,9 miljoen hoger
dan geraamd. Dit is het saldo van:
Hogere ontvangsten dan geraamd omdat OCW garant staat voor
onderwijsinstellingen die bij de Staat lenen (schatkistbankieren). Voor het
risico dat OCW hierdoor loopt, ontvangt OCW een vergoeding (risicopremie). De risicopremie voor 2015 is ontvangen in 2016 en bedraagt
€ 1,1 miljoen.
Lagere ontvangsten dan geraamd onder andere uit detacheringen.
Tabel 95.2 Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen en Zelfstandige Bestuursorganen/Rechtspersonen met
een Wettelijke Taak (bedragen x € 1 miljoen)1
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2012

2013

2014

2015

2016

2016

2016

Totaal apparaatsuitgaven
Ministerie

275,5

260,1

256,2

249,7

243,6

239,2

4,4

Kerndepartement

154,5

135,1

132,5

136,7

135,9

134,2

1,7

Rijksdienst Cultureel Erfgoed

52,2

52,9

47,8

38,0

34,6

33,9

0,7

Inspectie van het Onderwijs

59,5

62,8

67,3

66,8

64,0

63,5

0,5

Erfgoedinspectie

2,7

2,5

2,4

2,3

2,3

2,3

0,0

Onderwijsraad

2,4

2,4

2,4

2,2

2,9

2,4

0,5

Raad voor Cultuur

2,8

2,9

2,4

2,3

2,5

2,2

0,3

Adviesraad voor Wetenschapsen Technologiebeleid

1,4

1,5

1,4

1,4

1,4

0,7

0,7

Totaal apparaatskosten
Agentschappen

296,9

301,7

307,2

336,6

356,4

294,1

62,3

Dienst Uitvoering Onderwijs

273,8

277,5

278,9

303,4

313,3

253,9

59,4

Nationaal Archief

23,1

24,2

28,3

33,2

43,1

40,2

2,9

Totaal apparaatskosten ZBO’s en
RWT’s

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

138

Beleidsverslag

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2016

2016

2016

2012

2013

2014

2015

Stichting Fonds voor de
Podiumkunsten

6,1

4,5

4,6

4,4

4,4

– 4,4

Stichting Fonds voor Cultuurparticipatie

2,3

2,2

2,2

1,9

1,9

– 1,9

Stichting Mondriaanfonds

3,7

2,0

2,0

2,2

2,2

– 2,2

Stichting Nederlands Filmfonds

2,8

2,5

3,0

3,1

2,6

– 2,6

Stichting Stimuleringsfonds voor
de Creatieve Industrie

1,4

1,6

1,4

1,6

1,1

– 1,1

Stichting Nederlands Letterenfonds

1,6

2,0

2,0

2,0

1,1

– 1,1

Stichting Stimuleringsfonds
Nederlandse Culturele Mediaproducties (Mediafonds)

1,5

1,5

1,6

1,6

1,7

– 1,7

Commissariaat voor de Media
(CvdM)

5,1

4,2

4,7

3,8

3,7

– 3,7

Nederlandse Publieke Omroep
(NPO)

2,8

2,4

2,3

2,6

2,6

– 2,6

Nederlands Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO)

4,0

3,9

3,8

4,0

3,5

0,3

Koninklijke Nederlandse
Academie van Wetenschappen
(KNAW)

30,3

13,3

15,0

15,0

13,0

– 13,0

Koninklijke Bibliotheek (KB)

10,7

15,3

15,3

15,3

26,5

– 26,5

Nederlandse organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek
(NWO)

16,0

31,1

32,3

32,3

28,4

– 28,4

Stichting Participatiefonds

3,0

2,8

2,6

2,5

2,3

2,3

0,0

Stichting Vervangingsfonds

3,7

3,6

3,4

3,2

3,0

3,0

0,0

Stimuleringsfonds voor de
Journalistiek

0,7

0,6

0,6

0,7

0,5

– 0,5

1

3,8

De cijfers in bovenstaande tabel zijn niet met elkaar te consolideren aangezien het zowel uitgaven als kosten betreft.

In onderstaande tabel staat de verdeling van de taakstelling op de
Apparaatsuitgaven/-kosten uit het Regeerakkoord weergegeven. Deze
taakstelling is verdeeld over kerndepartement, agentschappen en ZBO’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

139

Beleidsverslag

Tabel 95.3 Apparaatsuitgaven/-kosten invulling taakstelling (bedragen x € 1 miljoen)
2016

2017

2018

Structureel

Departementale taakstelling (totaal)

24,0

54,0

67,0

67,0

Kerndepartement

6,9

20,0

26,5

26,5

DUO

12,1

23,5

27,9

27,9

NA

0,8

1,0

1,0

1,0

Totaal Agentschappen

12,9

24,5

28,9

28,9

Cultuurfondsen

0,5

1,1

1,4

1,4

Commissariaat voor de Media

0,2

0,5

0,6

0,6

Nederlandse Publieke Omroep

0,1

0,3

0,4

0,4

Nederlands Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO)

0,2

0,4

0,5

0,5

Kon.Ned.Academie van Wetenschappen (KNAW)

0,7

1,6

2,0

2,0

Kon.Bibliotheek (KB)

0,6

1,3

1,6

1,6

Ned.organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)

1,5

3,5

4,3

4,3

Participatiefonds

0,1

0,3

0,4

0,4

Vervangingsfonds

0,2

0,4

0,5

0,5

Stimuleringsfonds voor de Pers

0,0

0,1

0,1

0,1

Totaal ZBO’s

4,2

9,5

11,6

11,6

Nog in te vullen

0,0

0,0

0,0

0,0

Agentschappen

ZBO’s

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

140

Beleidsverslag

6. BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF 2016
Inleiding
De bedrijfsvoering, inclusief het financieel beheer binnen het Ministerie
van OCW, is op orde. De Algemene Rekenkamer had over 2015 geen
onvolkomenheden in het beheer onderkend. Dit is een mooi resultaat
waar het Ministerie van OCW trots op is.
De inzet van het Ministerie van OCW in 2016 is geweest om dit niveau
vast te houden. We zijn hier niet geheel in geslaagd. In paragraaf 2 en 3
gaan we hier nader op in. Het Ministerie van OCW blijft streven naar
excellente processen die op een efficiënte en effectieve manier bijdragen
aan het financieel beheer en de totstandkoming van het beleid om de
doelstellingen van het Ministerie van OCW te realiseren.
De financiële overzichten geven een getrouw beeld van de uitkomsten van
de begrotingsuitvoering. Wat betreft de financiële rechtmatigheid en
getrouwheid kan worden geconstateerd dat zowel de fouten als de
onzekerheden gedurende het jaar 2016 binnen de gestelde rapporteringstoleranties zijn gebleven met één uitzondering. De tolerantie ten
aanzien van de rechtmatigheid van de uitgaven en ontvangsten van de
samenvattende staat van baten-lastendiensten is overschreden. In
paragraaf 1, onder rechtmatigheid, is dit nader toegelicht.
Paragraaf 1 – Rechtmatigheid, totstandkoming niet-financiële
verantwoordingsinformatie, financieel en materieelbeheer en
overige aspecten bedrijfsvoering
Rechtmatigheid
De verantwoording in het departementale jaarverslag (DJV) is in
overeenstemming met de begrotingswetten, de Europese regelgeving,
Nederlandse wetten, algemene maatregelen van bestuur en in ministeriële regelingen opgenomen bepalingen. Voor de bepaling van fouten en
onzekerheden is de rijksbrede normering toegepast.
Rapportage over onrechtmatigheden is verplicht als deze meer bedragen
dan de tolerantiegrens. Bij de agentschappen DUO en Nationaal Archief
gezamenlijk bedraagt de tolerantiegrens € 15 miljoen. Bij DUO en NA is in
2016 sprake geweest van onrechtmatigheden ter grootte van € 54 miljoen,
dit is 14,6 procent, vrijwel geheel veroorzaakt door het volgende. Er zijn
rijksbrede afspraken gemaakt over inkoop van producten en diensten via
zogenaamde categorieën. De categorieën zijn aan afzonderlijke ministeries toegewezen die daarbij als coördinator rijksbreed optreden. In 2016
is het Ministerie van Economische Zaken niet gelukt de rijksbrede
raamovereenkomst inhuur externen tijdig opnieuw af te sluiten. OCW
heeft om dit op te vangen, net als andere departementen, nadere
overeenkomsten onder de verlopen raamovereenkomst moeten afsluiten
of verlengen, met onrechtmatigheid als gevolg. Verder heeft OCW om het
op te vangen daarbij, evenals andere departementen, ook gewerkt met het
Dynamisch Aankoopsysteem. Deze inhuur (€ 4,5 miljoen) is ook aangemerkt als onrechtmatig bij de departementen. Inmiddels zijn nieuwe
raamovereenkomsten ICT Inhuur afgesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

141

Beleidsverslag

Overzicht overschrijdingen rapporteringstoleranties fouten
(bedragen x € 1.000)
Rapporteringstolerantie

Samenvattende staat
baten-lasten-agentschappen

Verantwoord
bedrag in
€ (omvangsbasis)

Rapporteringstolerantie voor
fouten in €

Bedrag aan
fouten in €

Percentage
aan fouten
t.o.v.
verantwoord
bedrag

€ 366.672

€ 15.000

€ 53.557

14,6

Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Er zijn geen bijzonderheden te melden.
Financieel- en materieel beheer
Totstandkoming jaarverslag
Het Departementaal Jaarverslag (DJV) van OCW over 2016 is met twee
weken vertraging opgeleverd. Op basis van de geldende procedure is
uitstel gevraagd aan de Minister van Financiën.
De vertraging in oplevering is in de kern veroorzaakt door drie systeemwijzigingen in de financiële infrastructuur, die door OCW in 2016 zijn
doorgevoerd. Dit waren achtereenvolgens:
• de overgang van de hoofdadministratie van OCW naar het zgn. SAP
3F-systeem (dat door het financieel dienstencentrum van SZW wordt
beheerd);
• de ontvlechting van de instrumenten subsidies en opdrachten uit het
bekostigingssysteem van DUO naar 3F; en
• de vervanging/conversie van dit bekostigingssysteem (Gefis) naar een
nieuwe versie (SAP PG).
Laatstgenoemd systeem is via een interface gekoppeld aan het SAP
3F-systeem. Aan de vooravond van de jaarafsluiting is deze voor het eerst
in de praktijk beproefd.
De impact van deze wijzigingen op het proces van de jaarafsluiting is
groter gebleken, dan eerder werd ingeschat. Door een combinatie van
tijdsdruk, systeemtechnische complexiteit en beperkte personele expertise
heeft het meer inspanning dan verwacht gekost om allereerst de relevante
data over te brengen naar het SAP 3F-systeem en vervolgens de cijfermatige aansluiting te maken tussen de cijfers in het DJV (gebaseerd op de
consolidatie in het 3F-systeem) en het bronsysteem dat in heel 2016 voor
de bekostiging van het onderwijs is gebruikt (Gefis). Hierdoor was het
complex en tijdrovend voor OCW om de voor de controlewerkzaamheden
van de ADR benodigde informatie te kunnen leveren en de daaruit
voortvloeiende correcties te verwerken in het DJV.
Door middel van een projectmatige interventie zijn, in afstemming met de
ADR, de nog noodzakelijke werkzaamheden in het jaarafsluitingsproces
versterkt opgepakt en afgerond. Uiteindelijk is het definitieve jaarverslag
(met controleverklaring) alsnog eind maart opgeleverd; dat is twee weken
later dan de planning in de Rijksbegrotingsvoorschriften, maar nog wel op
tijd om tezamen met de jaarverslagen van de andere departementen aan
de Algemene Rekenkamer te worden aangeboden. Over deze vertraging

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

142

Beleidsverslag

en het uitstel van het opleveren van het DJV is tijdens het proces met
ambtelijk Financiën, de ADR en de AR gecommuniceerd.
OCW hecht er aan om te benadrukken dat bovengenoemde systeemwijzigingen er niet toe hebben geleid dat de continuïteit en kwaliteit van de
financiële processen tijdens het uitvoeringsjaar 2016 zijn verstoord; ook
de rechtmatigheid van de uitgaven, ontvangsten en verplichtingen van
OCW is niet in het geding (geweest). Vanzelfsprekend is de vertraagde
oplevering van het DJV wel aanleiding geweest om een onafhankelijke
evaluatie op te starten, teneinde de verschillende (technische en
personele) factoren te bezien op mogelijke doorwerking naar de toekomst
en daarvoor passende maatregelen te treffen. Borging en ontwikkeling
van kennis van systemen en het gebruik daarvan, alsmede de vastlegging
van handmatige boekingsgangen zijn daarbij belangrijke aandachtspunten.
IUC-Noord
Ondanks de extra aandacht die in 2016 binnen het IUC-Noord aan de
inkooporganisatie is gegeven, is er sprake van knelpunten in de interne
beheersing en sturing. Deze knelpunten hebben betrekking op onder meer
het tijdig uitvoeren van de analyse van gedane inkopen om mede
daarmee de inkoopbehoefte voor de komende jaren te bepalen (spendanalyse), de onderliggende administratie en beheer van de contracten en
het contractenregister. Deze punten zijn opgenomen in een verbeterplan
en worden in 2017 uitgevoerd. Verder kan IUC-Noord zich als organisatie
nog duidelijk verbeteren qua klanttevredenheid en inzet en gebruik van
ICT-systemen voor betere klantgerichtheid. Deze verbeterpunten hebben
beperkte gevolgen voor de rechtmatigheid van de inkopen, omdat
IUC-Noord bij veel aanbestedingen gebruik maakt van reeds afgesloten
raamovereenkomsten.
Overige aspecten van de bedrijfsvoering
Externe inhuur
In het samenvattend auditrapport OCW 2015 stelde de ADR de vraag of de
kosten voor de ontwikkeling van automatisering, soft- en hardware bij
DUO in de administratie op de juiste wijze geboekt werden. OCW heeft
daarop in samenwerking met de Ministeries van Financiën en BZK, in
2016 de rubricering van uitgaven in de administratie bij het agentschap
DUO opnieuw beoordeeld. De juiste toepassing van de definitie heeft er
toe geleid dat meer uitgaven zijn gerubriceerd als externe inhuur. Voor
een verdere toelichting hierop zie bijlage 3.
Paragraaf 2 – Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
Beleid ten aanzien van misbruik en oneigenlijk gebruik
Externe risico’s op misbruik en oneigenlijk gebruik
Het Ministerie van OCW heeft als uitgangspunt regelgeving tot stand te
brengen die zo min mogelijk gevoelig is voor fraude, misbruik of
oneigenlijk gebruik. Jaarlijks worden de risico’s op misbruik en oneigenlijk
gebruik geïnventariseerd. Waar nodig wordt het voorlichtings-, controle-,
sanctie- of evaluatiebeleid aangescherpt, daarbij de wenselijkheid en
doelmatigheid van deze middelen in ogenschouw nemend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

143

Beleidsverslag

Restrisico’s op misbruik en oneigenlijk gebruik
In sommige gevallen zijn de getroffen beheersmaatregelen niet voldoende
om misbruik en oneigenlijk gebruik geheel uit te sluiten, bijvoorbeeld
wanneer de kosten van controles hoger zijn dan de baten of de wettelijke
mogelijkheden begrensd zijn. Er is dan sprake van restrisico of «restant
M&O». Dit is de gevoeligheid voor misbruik en oneigenlijk gebruik die
(bewust) overblijft nadat alle adequate maatregelen ten aanzien van
voorlichting, controle, sanctie en evaluatie zijn getroffen. Aan de volgende
geldstromen met een restrisico groter dan € 1 miljoen kleven na inzet van
deze instrumenten toch nog risico’s:
1. Gewichtenregeling Primair Onderwijs
Scholen met veel achterstandsleerlingen krijgen via de gewichtenregeling
extra geld voor personeel en materieel. De bepaling van het leerlingengewicht is gebaseerd op de ouderverklaring over het opleidingsniveau van
de ouder(s). Het leerlingengewicht werkt ook door in de uitkering van de
impulsgebieden. Met de gewichtenregeling, waaronder de regeling
impulsgebieden, is een bedrag gemoeid van € 311,7 miljoen.
Het gewicht kan worden gecontroleerd aan de hand van de door de
ouders ingevulde ouderverklaring. Hierdoor neemt het risico van foutieve
opgaaf (afwijkend van ingevulde formulieren) door de school af. Omdat
het aantal fouten dat scholen de laatste jaren maken bij de – op basis van
bedoelde ouderverklaring – gewichttoekenning was toegenomen, heeft
een aanvullende controle plaatsgevonden om deze onrechtmatigheid
terug te brengen. In een eerste ronde hebben de scholen die gezamenlijk
80 procent van de gewichtenmiddelen krijgen hulp gekregen om de
gewichtenadministratie op orde te krijgen en fouten te corrigeren. Dit
leverde echter veel gevallen op waarbij de verantwoordingsinformatie
niet volledig was en die daardoor een onzekerheid over de rechtmatigheid
opleverden. Scholen hebben daarna de gelegenheid gekregen om de
ontbrekende informatie aan te vullen en in een vervolgcontrole zijn deze
gewichten opnieuw beoordeeld. Het is de verwachting dat na de
verwerking van alle controles en de afronding van eventuele bezwaarprocedures de onrechtmatigheid hiermee in de toekomst aanzienlijk afneemt.
Het risico op onvolledige administraties is zoveel mogelijk ondervangen
door in 2015 een verplicht ouderformulier in te voeren. Hiermee wordt
echter niet het risico ondervangen dat ouders een verkeerde opgaaf doen.
Het risico blijft bestaan dat scholen een onjuist gewicht toekennen op
basis van weliswaar volledig ingevulde, maar niet op waarheid berustende ouderverklaringen. De opleidingsgegevens van ouders zouden
slechts getoetst kunnen worden aan documenten (diploma’s etc.) die hun
opleidingsniveau bevestigen. Een dergelijke toets mag een school en het
Ministerie van OCW niet uitvoeren. Voorts is het in de meeste gevallen
niet mogelijk aan te tonen dat iemand wel een opleiding heeft gevolgd.
Daarom wordt gezocht naar mogelijkheden om in de toekomst via andere
manieren buiten de scholen om de onderwijsachterstandenmiddelen toe
te kennen op basis van een andere indicator. Het CBS onderzoekt
alternatieven om dit via koppeling van gegevensbestanden te bereiken en
is daar positief over. De Tweede Kamer is hierover in januari 2017 nader
geïnformeerd.
Het is lastig om in te schatten wat het restrisico is. Daarom wordt het
totale bedrag aan gewichtenmiddelen van € 311,7 miljoen als restrisico
aangemerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

144

Beleidsverslag

2. Leerlingen met een niet-Nederlandse culturele achtergrond
Scholen met leerlingen met een niet-Nederlandse culturele achtergrond
komen in aanmerking voor een aanvullende vergoeding. De uitgaven voor
leerlingen met een niet-Nederlandse culturele achtergrond bedragen in
2016 € 18,6 miljoen.
De opgaven van de scholen worden gecontroleerd aan de hand van de
door ouders of verzorgers getekende verklaringen of inschrijfformulieren.
De inhoud van de verklaringen kan niet sluitend worden gecontroleerd.
Voor 2016 is het restrisico bij leerlingen met een niet-Nederlandse
culturele achtergrond € 18,6 miljoen.
3. Nederlands Onderwijs aan Anderstaligen
Voor kinderen met een niet-Nederlandse achtergrond, en niet afkomstig
uit Suriname, de Nederlandse Antillen of Aruba, wordt in de materiële
instandhouding een NOAT-bekostiging gegeven voor Nederlands
Onderwijs aan Anderstaligen. De uitgaven voor leerlingen met een
dergelijke achtergrond bedragen in 2016 € 4,4 miljoen. De opgave van de
school wordt steekproefsgewijs gecontroleerd aan de hand van de door
de ouders ingevulde ouderverklaringen. De ouderverklaringen kunnen
niet op juistheid worden gecontroleerd. Voor 2016 is het restrisico van de
uitgaven aan Nederlands onderwijs aan anderstaligen € 4,4 miljoen.
4. Studiefinanciering uitwonenden
Op grond van de Wet studiefinanciering 2000 (WSF 2000) en de Wet
tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten (WTOS) komen
studerenden in aanmerking voor extra beurs wanneer ze uitwonend zijn.
Dit geldt alleen voor de mbo-studenten en studenten hoger onderwijs die
niet onder het studievoorschot vallen.
Het levert een studerende financieel voordeel op om zich als uitwonende
te laten registreren in de Basisregistratie Personen (BRP). De extra
basisbeurs voor een uitwonende student is circa € 2.200 per jaar. De
totale uitgaven bedroegen in 2016 ruim € 400 miljoen (WSF 2000). Dit
bedrag is lager dan in 2015 vanwege de invoering van het studievoorschot voor studenten hoger onderwijs. De bijdrage die op grond van de
WTOS (regeling TS18+) aan uitwonenden is verstrekt, bedroeg in 2016
€ 4,3 miljoen.
In de studiefinanciering wordt nu uitgegaan van het adres in de BRP, maar
niet alle studerenden wonen daadwerkelijk op het geregistreerde adres.
Daarom worden fysieke controles op het opgegeven woonadres uitgevoerd, zodat het risico op misbruik van de uitwonendenbeurs wordt
beperkt. Er zijn in 2016 ruim 2000 controles uitgevoerd op basis van een
risicoprofiel. In ongeveer 40 procent van de geselecteerde gevallen is
vastgesteld (voor bezwaar en beroep) dat de studerende niet op het in de
BRP geregistreerde adres woonachtig was. Studenten moeten de
onterecht ontvangen studiefinanciering terugbetalen en krijgen een boete
opgelegd.
Het bovenstaande betreft studerenden die in Nederland wonen. Bij
studerenden in het buitenland wordt anders gecontroleerd. Er wordt
gecontroleerd of de student aan de instelling in het buitenland is
ingeschreven. Er wordt aangenomen dat hij in het buitenland woonachtig
is. Omdat er geen adrescontrole plaatsvindt, is er voor studerenden in het
buitenland een restrisico.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

145

Beleidsverslag

In 2010 is gestart met fysieke controles op het adres in de BRP. Als gevolg
van de maatregelen van de afgelopen jaren om misbruik met de uitwonendenbeurs aan te pakken, is dit misbruik substantieel afgenomen. Het
restrisico wordt veroorzaakt door onjuiste inschrijving in het BRP en wordt
niet aan OCW toegerekend. Er is dus sprake van geïmporteerd risico. Het
huidige risico wordt ingeschat op een bedrag tussen € 8 miljoen en € 18
miljoen. Ten opzichte van begin 2011 betekent dit een daling van het risico
op misbruik van ongeveer 34 miljoen euro. Ten opzichte van 2015 is het
risico verder gedaald als gevolg van de voortzetting van de controles en
het vervallen van het onderscheid tussen uit- en thuiswonenden onder het
studievoorschot.
5. Aanvullende beurs
Van ouders wordt verwacht dat zij bijdragen aan de studie van hun kind.
Kunnen ze dat niet of onvoldoende, dan kan de studerende een aanvullende beurs krijgen. De hoogte van de beurs hangt mede af van het
ouderlijk inkomen. Het ouderlijk inkomen kan niet in alle gevallen juist en
volledig worden vastgesteld. In 2016 is in totaal circa € 750 miljoen aan
aanvullende beurs verstrekt. Daarvan is circa € 31,3 miljoen aan
studenten met ouders in het buitenland verstrekt.
Wanneer ouders in Nederland wonen, is het risico op misbruik beperkt.
Op grond van artikel 8, eerste lid Awir beheert de Belastingdienst het
inkomensgegeven uit het basisregister inkomen. DUO is bevoegd deze
inkomensgegevens van de Belastingdienst te gebruiken en is ook
afhankelijk van deze gegevens. Er zijn circa 12.500 studenten met ouders
in het buitenland en in deze gevallen vraagt DUO bewijsstukken van het
buitenlands inkomen op. Gegevensuitwisseling met buitenlandse
Belastingdiensten komt in beperkte mate tot stand.
DUO vraagt de bewijsstukken op maar de juistheid en volledigheid van
het opgegeven buitenlands inkomen is niet volledig met zekerheid vast te
stellen door DUO noch door de Belastingdienst, met uitzondering van de
voormalige Nederlandse Antillen ad € 6 miljoen, waar dit wel mogelijk is.
Hierdoor is er sprake van restrisico bij studenten met een aanvullende
beurs met ouders in het buitenland van circa € 25,3 miljoen.
6. Terugbetalen studieschulden
Van oud-studenten met een studieschuld is niet altijd een adres bekend,
met name wanneer zij in het buitenland verblijven. Bij betalingsachterstanden zijn zij dan niet bereikbaar voor inningsactiviteiten. Daarnaast
kunnen oud-studenten dan niet worden geïnformeerd over de draagkrachtregeling en worden zij geconfronteerd met extra invorderingskosten. Aanpalend risico is dat in het buitenland het inkomen van de
debiteur en van een eventuele partner (voor zover relevant) niet in alle
gevallen juist en volledig kan worden geverifieerd en moet worden
volstaan met de klantopgave (incl. bewijsstukken). Gegevensuitwisseling
met het buitenland komt immers in beperkte mate tot stand. Ultimo 2016
ontbrak nog van circa 3 procent van de debiteuren een betrouwbaar adres
(circa 23.000 van de circa 750.000 debiteuren). Eind 2015 waren dit er nog
circa 30.000 (4 procent van het totaal aantal debiteuren).
DUO slaagt er in om steeds meer debiteuren op te sporen en tot betaling
aan te zetten (zie ook de Kamerstukken 24 724, nr. 122 en 17 050, nr. 450).
Ondanks een nieuwe groep van ruim 10.000 debiteuren per jaar die hun
nieuwe adres niet doorgeven, is deze problematiek in 2016 verder
teruggedrongen. Door een actievere strategie en extra inspanningen bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

146

Beleidsverslag

debiteuren in het buitenland is ten opzichte van 2012 in 2016 € 30 miljoen
extra ontvangen (zie ook Kamerstuk 17 050 nr. 533 brief 16-12-2016 VenJ,
Voortgang rijksbrede aanpak fraude). In 2015 was dit nog € 19 miljoen.
Extra investeringen in 2016 zijn meer dan rendabel gebleken, en hebben
daarmee een duidelijke positieve invloed gehad op deze ontwikkeling.
Grote, lopende ICT-projecten
Het Ministerie van OCW kent ultimo 2016 7 ICT-projecten groter dan € 5
miljoen: Doorontwikkelen BRON, Programma Dienstverlening Instellingen, Lerarenregister voor Krachtig Leraarschap, Studievoorschot in
WSF-systemen, Vervangen Gefis, Programma Vernieuwing Studiefinanciering en Digitale Taken Rijksarchieven. Jaarlijks rapporteert het
Ministerie van OCW over deze projecten conform het daarvoor
afgesproken rapportagemodel. Van alle projecten wordt de stand van
zaken openbaar gemaakt via het Rijks ICT-dashboard www.rijksictdashboard.nl. Het gaat om informatie over onder andere het doel van het
project, de geraamde kosten, de doorlooptijd en de uitgebrachte
kwaliteitstoetsen. Minimaal één keer per jaar wordt het dashboard
geactualiseerd. Raadpleging van het dashboard maakt het mogelijk in een
oogopslag het verloop van kosten en doorlooptijd te zien. Ook maakt een
grafiek de ramingen en de feitelijk gemaakte kosten zichtbaar. Verder is
aangegeven aan welk beleidsterrein het project bijdraagt.
Voor alle projecten geldt dat door CIO- en privacyfunctionarissen van de
betreffende organisatie(onderdelen) wordt geadviseerd over de risico’s
voor de privacy en uitvoering. Door de advisering door CIO- en privacyfunctionarissen, maar ook door de inzet van instrumenten als «Gateway»,
BIT-toetsen en de OCW risicorapportage worden dergelijke risico’s tijdig in
kaart gebracht en zijn deze continu onder de aandacht. Daartoe worden in
de projecten zelf ook waarborgen ingebracht om risico’s voor de
uitvoering te onderkennen. De Functionarissen gegevensbescherming van
het Ministerie van OCW en DUO zien toe op navolging van de wet
Bescherming Persoonsgegevens. Verder bestaat er binnen het Ministerie
van OCW een procedure voor het opstellen van Privacy Impact Assessments (PIA’s) bij nieuwe wetgeving en grote ICT projecten. Hierdoor is
advisering door de CIO aan de voorkant geoptimaliseerd.
Betaalgedrag
In 2016 is het streefcijfer voor tijdig betalen verhoogd van 90 procent naar
95 procent. Het Ministerie van OCW voldoet al jarenlang aan de gestelde
norm. Over 2016 is het percentage tijdig betalen bij het Ministerie van
OCW uitgekomen op 97 procent.
Audit Committee
Het Audit Committee (AC) heeft in 2016 viermaal vergaderd. Het AC heeft
tot taak het adviseren van het departementale management op ten minste
de volgende drie onderdelen:
• Het borgen van de kwaliteit van de bedrijfsvoering, inclusief de
financiële verslaglegging;
• De regie op het auditbeleid;
• Het risicomanagementbeleid en de uitkomsten daarvan.
De Secretaris-Generaal is voorzitter en vormt samen met de MT-OCW
leden en vier niet-ambtelijke leden het Audit Committee. De directeur FEZ
en directeur Auditdienst Rijk nemen als adviseur ook deel aan de
vergaderingen. Er is een open stoel voor de Algemene Rekenkamer en
FEZ voert het secretariaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

147

Beleidsverslag

Vaste agendapunten zijn:
• Vergadering maart: Departementaal jaarverslag OCW, Samenvattend
auditrapport Auditdienst Rijk, Auditplan Auditdienst Rijk;
• Vergadering mei: Verantwoordingsonderzoek Algemene Rekenkamer,
Risicomanagementbeleid, reviewplan OCW;
• Vergadering oktober: Interim-rapportage Auditdienst Rijk, bevindingen
gespreksronde externe leden;
• Vergadering december: Jaarwerkplan Inspectie van het Onderwijs,
Onderwijsverslag en meerjarenplanning Inspectie van het Onderwijs.
Paragraaf 3 – Belangrijkste ontwikkelingen en verbeteringen in
de bedrijfsvoering
OCW borgt de weggewerkte onvolkomenheden
Het Ministerie van OCW heeft de onvolkomenheden die de Algemene
Rekenkamer over 2014 had geconstateerd in 2015 weggewerkt. In 2016
hebben we hier nog nader aandacht aan besteed. Het gaat hierbij om de
volgende drie onderwerpen:
• Subsidiebeheer
Per 1 februari 2016 is de uitvoering van subsidieregelingen onderdeel
geworden van de Dienst Uitvoering Subsidies voor Instellingen
(DUS-I), een samenwerkingsverband van de ministeries van VWS,
SZW en OCW. De overgang is goed verlopen.
In 2015 had het Ministerie van OCW verbeteringen in het subsidiebeheer doorgevoerd. Het Ministerie van OCW heeft in 2016 het goede
nieuwe niveau van 2015 weten vast te houden.
Verder heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed de laatste
achterstanden in het vaststellen van subsidies «BRIM 2008» in 2016
volledig weggewerkt.
• Informatiebeveiliging Dienst Uitvoering Onderwijs en bestuursdepartement
De informatiebeveiliging bij DUO en het bestuursdepartement is op
orde gebleven. Er resteren nog wel enkele aandachtspunten, namelijk
sturing op de beschikbaarheid van capaciteit voor de informatiebeveiliging bij het bestuursdepartement en het autorisatiebeheer bij DUO.
Deze zijn al voorzien van maatregelen die in 2017 worden uitgevoerd.
• Inkoopbeheer Nationaal Archief
Het Nationaal Archief heeft in 2016 het niveau van 2015 vastgehouden.
De opzet van de processen voldoet en de processen zijn in 2016 op
beheerste wijze verlopen.
Invoering vennootschapsbelastingplicht
In 2016 heeft het Ministerie van OCW zich voorbereid op de eerste
aangifte van vennootschapsbelasting over 2016. Hiertoe heeft een
OCW-brede inventarisatie van vpb-plichtige activiteiten plaatsgevonden
met daarna het opstellen van beginbalansen en berekening van het af te
dragen bedrag dat is opgenomen onder de post «niet uit de balans
blijkende verplichtingen». Een en ander is in goed overleg met het fiscaal
loket van Financiën, de Belastingdienst en de ADR verlopen.
Aansluiting uitvoering financiële administratie bij het Financieel
Dienstencentrum
OCW heeft het voornemen om in 2017 aan te sluiten bij het Financieel
Diensten Centrum (FDC), en aldaar de administratie van het Ministerie van
OCW te laten voeren. Het FDC is een samenwerkingsverband van de
Ministeries van SZW, VWS, Financiën en (straks) BZK. Dit betekent een
overgang van financieel-administratieve taken en mensen van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

148

Beleidsverslag

Ministerie van OCW naar het FDC. De ADR houdt hierbij een kritische
vinger aan de pols, opdat de continuïteit en kwaliteit van de financiële
processen ook beheerst blijven.
Continuïteit ICT bij DUO
De maatschappelijke en technische ontwikkelingen op ICT gebied gaan
steeds sneller.
Daarnaast heeft OCW ambities als gepersonaliseerd leren, vouchers en
nieuwe samenwerkingsverbanden. Deze ontwikkelingen vragen om een
ICT systeemlandschap dat up to date is en blijft.
Onderhoud, vervanging en vernieuwing moeten planmatig ingezet
worden met de bijbehorende financiën. In 2016 is gekeken of DUO, binnen
de middelen waar zij over beschikt, vorm kan geven aan zijn ambities en
het up to date houden van zijn systemen. Hoewel met uitzondering van
onderhoud geen sprake is van een acuut probleem, is het onontkoombaar
om meerjarig nieuw budget te gaan toevoegen voor onderhoud en
proactieve vervanging en vernieuwing van het ICT-landschap. In de
voorjaarsnotabesluitvorming 2017 wordt deze problematiek in de
afweging meegenomen.
Om voor 2017 goed onderhoud te garanderen is in het najaar 2016
besloten om incidenteel € 5 miljoen aan het onderhoudsbudget toe te
voegen grotendeels gedekt uit het eigen vermogen van DUO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

149

Primair onderwijs

Voortgezet onderwijs

Beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie

Hoger beroepsonderwijs

Wetenschappelijk onderwijs

Internationaal beleid

Arbeidsmarkt en personeelsbeleid

Studiefinanciering

Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten

Lesgelden

Cultuur

Media

Onderzoek en wetenschapsbeleid

03

04

06

07

08

09

11

12

13

14

15

16

Beleidsartikelen

TOTAAL

Omschrijving

01

Art.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1
934.735

1.005.154

2.783.796

7.071

88.307

4.953.609

250.915

12.327

4.142.227

2.848.076

4.026.058

7.579.547

9.957.395

38.599.826

38.838.987

Verplich
tingen

953.579

1.005.485

757.563

7.071

88.307

4.953.609

250.915

13.662

4.160.209

2.823.794

4.064.713

7.574.452

9.957.395

36.624.228

36.863.389

Uitgaven

101

197.500

494

249.135

3.034

869.711

6.000

99

16

1.213

3.000

4.661

1.661

1.336.625

1.337.192

Ontvang
sten

Vastgestelde begroting

(1)

964.085

990.792

2.072.046

7.198

86.708

5.828.062

188.280

11.001

4.391.850

2.867.843

4.478.441

7.942.036

10.216.767

40.058.584

40.302.565

Verplich
tingen

1.040.139

1.019.469

795.135

7.198

86.708

5.828.062

208.594

12.281

4.328.205

2.833.160

4.118.176

7.951.000

10.212.473

38.452.214

38.695.779

Uitgaven

722

206.979

2.421

248.477

2.630

795.034

12.319

1

2.253

1.903

3.338

7.936

32.607

1.316.904

1.318.371

Ontvang
sten

Realisatie

(2)

Departementale verantwoordingsstaat 2016 van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) (bedragen x € 1.000)

7. DEPARTEMENTALE VERANTWOORDINGSSTAAT

C. JAARREKENING

29.350

– 14.362

– 711.750

127

– 1.599

874.453

– 62.635

– 1.326

249.623

19.767

452.383

362.489

259.372

1.458.758

1.463.578

Verplich
tingen

86.560

13.984

37.572

127

– 1.599

874.453

– 42.321

– 1.381

167.996

9.366

53.463

376.548

255.078

1.827.986

1.832.390

Uitgaven

621

9.479

1.927

– 658

– 404

– 74.677

6.319

– 98

2.237

690

338

3.275

30.946

– 19.721

– 18.821

Ontvang
sten

Verschil realisatie en
vastgestelde begroting

(3) = (2) – (1)

Jaarrekening

150

Emancipatie

25

Nominaal en onvoorzien

Apparaatsuitgaven

91

95

Niet-beleidsartikelen

Omschrijving

Art.

239.161

0

239.161

10.609

239.161

0

239.161

13.474

567

0

567

0

Vastgestelde begroting

(1)

243.981

0

243.981

13.475

243.565

0

243.565

11.614

1.467

0

1.467

284

Realisatie

(2)

4.820

0

4.820

2.866

4.404

0

4.404

– 1.860

900

0

900

284

Verschil realisatie en
vastgestelde begroting

(3) = (2) – (1)

Jaarrekening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

151

Jaarrekening

8. SAMENVATTENDE VERANTWOORDINGSSTAAT BATENLASTENAGENTSCHAPPEN
Samenvattende verantwoordingsstaat 2016 inzake baten-lastenagentschap van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(VIII) (bedragen x € 1.000)
(1)

(2)

(3)

(4)

Vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie
t-1

Totale baten

260.867

321.013

60.146

313.222

Totale lasten

260.867

322.516

61.649

313.024

Saldo van baten en lasten

0

– 1.503

– 1.503

198

Totale kapitaalontvangsten

0

0

0

0

– 7.315

– 10.203

– 2.888

– 11.987

Totale baten

41.072

45.659

4.587

34.785

Totale lasten

41.072

45.050

3.978

34.726

0

609

609

59

Baten-lastenagentschap DUO

Totale kapitaaluitgaven

Baten-lastenagentschap NA

Saldo van baten en lasten

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

0
– 360

– 1.791

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

– 1.431

– 1.913

152

Jaarrekening

9. JAARVERANTWOORDING VAN HET BATENLASTENAGENTSCHAP DIENST UITVOERING ONDERWIJS (DUO)
PER 31 DECEMBER 2016
Inleiding
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is de uitvoeringsorganisatie van de
Rijksoverheid voor het onderwijs. DUO levert producten en diensten op
het terrein van bekostiging van instellingen, financiering van studenten,
informatievoorziening alsmede diensten gericht op de verbetering van de
verbinding tussen beleid en uitvoering. Daarnaast verricht DUO
werkzaamheden voor overige departementen en derden. Onderdeel van
DUO is de Shared Service Organisatie Noord waarbinnen het inkoopcentrum en het Overheidsdatacenter zijn ondergebracht, welke dienstverlening verricht onder meer voor het concern OCW en haar buitendiensten,
het CJIB en andere overheidsorganen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

153

Jaarrekening

Tabel 1 Staat van baten-lastenagentschap DUO (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

Vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie t-1

Omzet moederdepartement

227.015

275.629

48.614

273.502

Omzet overige departementen

23.107

38.915

15.808

26.730

Omzet derden

10.745

5.851

– 4.894

12.988

Rentebaten

0

0

0

2

Vrijval voorzieningen

0

618

618

0

Bijzondere baten

0

0

0

0

260.867

321.013

60.146

313.222

Apparaatskosten

253.852

313.167

59.315

303.432

–

Personele kosten

144.433

228.767

84.334

155.261

Waarvan eigen personeel

119.163

132.625

13.462

121.465

Waarvan externe inhuur

18.270

90.782

72.512

24.898

Waarvan overige personele kosten

7.000

5.360

– 1.640

8.899

Materiele kosten

109.419

84.400

– 25.019

148.171

Waarvan apparaat ICT

20.000

20.718

718

20.586

Waarvan bijdrage aan SSO’s

12.500

19.620

7.120

12.218

Waarvan overige materiële kosten

76.919

44.062

– 32.857

115.367

15

12

–3

24

7.000

7.672

672

7.768

0

689

689

630

Baten

Totaal baten

Lasten
•

–

•

Rentelasten

•

Afschrijvingskosten

•

–

Immaterieel

–

Materieel

7.000

6.983

– 17

7.138

Overige lasten

0

1.610

1.610

1.800

–

Dotaties voorzieningen

0

1.610

1.610

1.800

–

Bijzondere lasten

0

Totaal lasten

0

260.867

322.461

61.594

313.024

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening voor belastingen

0

– 1.448

– 1.448

198

Agentschapsdeel Vpb lasten

0

55

55

0

Saldo van baten en lasten

0

– 1.503

– 1.503

198

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

154

Jaarrekening

Toelichting:
DUO heeft een negatief resultaat van € 1,5 miljoen gerealiseerd. Dit wordt
voor € 1,1 miljoen veroorzaakt door het plegen van het noodzakelijk
systeemonderhoud om de reguliere uitvoeringsprocessen te borgen.
Afgelopen jaren is o.a. door de toenemende digitalisering het systeemlandschap gegroeid, waarbij in de basisfinanciering onvoldoende
rekening is gehouden met de daardoor toegenomen onderhoudskosten.
In 2017 zal DUO in overleg met OCW wederom hoognodig onderhoud
uitvoeren ten laste van het eigen vermogen. In de aanloop naar de
begroting 2018 zal de meerjarige financiering van het onderhoud worden
meegenomen. Tot slot is een negatief resultaat van € 0,4 miljoen toe te
rekenen aan het SSO-Noord als gevolg van de meerkosten voor categoriemanagement, in het bijzonder betreft het hier om onvoorziene gerechtskosten.
Het negatieve resultaat wordt onttrokken aan het eigen vermogen.
Onderstaand wordt dit resultaat nader toegelicht.
Baten
De omzet moederdepartement is € 48,6 miljoen hoger dan de oorspronkelijke begroting. De stijging heeft grotendeels betrekking op incidentele
financiering zijnde geen onderdeel uitmakend van de begroting, voor
onder andere de werkzaamheden voor de uitvoering van het Programma
Vernieuwing Studiefinanciering (€ 11,8 miljoen), projecten voor instandhouding systemen (onderhoud), compacte rijksdienst trajecten,
Programma Dienstverlening Instellingen en Migratie Infrastructuur (o.a.
JBoss en Oracle) (€ 7,6 miljoen), uitvoering beleidsopdrachten (incl.
doorontwikkeling Basis Registratie Onderwijs Nummer) van € 5,6 miljoen.
Daarnaast betreft het Loon- en prijscompensatie 2016 van € 4,8 miljoen,
bijstellingen in de (basis)dienstverlening (€ 14,0 miljoen), zoals dienstverlening vanuit de Shared Service Organisatie Noord en uitvoering diverse
zogenaamde Overige taken (zoals digitalisering examens FACET).
Tegenover deze stijgingen staat een daling van € 3,7 miljoen als gevolg
van uitstel clustering Rijksincasso en een verlaging van de huisvestingskosten. De genoemde omzet van € 40,1 miljoen wordt voor € 25,1 miljoen
gedekt vanuit middelen welke DUO in eerdere jaren reeds heeft
ontvangen maar welke niet volledig zijn aangewend in het betreffende
jaar (balansposten). Dit betreft dan (niet uitputtend) posten als Migratie
Infrastructuur (€ 2,6 miljoen), Programma Dienstverlening Instellingen
(€ 5,0 miljoen), Beleidsportfolio (€ 1,1 miljoen), Vervanging van het
geïntegreerd financieel informatiesysteem (Gefis) (€ 1,5 miljoen),
Programma Vernieuwing Studiefinanciering (werkkapitaal € 10,2 miljoen).
Daarnaast is vanuit de Shared Service Organisatie Noord voor € 8,5
miljoen aan dienstverlening verricht voor het moederdepartement en
onder haar vallende diensten.
Omzet overige departementen
Onder de omzet overige departementen vallen onder meer de werkzaamheden in het kader van de inburgeringstaak (€ 18,7 miljoen), het Landelijk
Register Kinderopvang (€ 6,2 miljoen) en het programma Directe
Financiering Kinderopvang (€ 5,1 miljoen), allen voor het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de activiteiten voor de examens in het
kader van de Wet Financieel Toezicht (Wft) (€ 2,8 miljoen) ten behoeve
van het Ministerie van Financiën, de print en couverteerwerkzaamheden
die DUO uitvoert voor het Centraal Justitieel Incasso Bureau (€ 1,4
miljoen) ten behoeve van het Ministerie van Veiligheid en Justitie,
dienstverlening vanuit de Shared Service Organisatie Noord voor diverse
ministeries (€ 3,8 miljoen), detacheringen binnen de Rijksoverheid (€ 0,5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

155

Jaarrekening

miljoen) en een aantal taken ten behoeve van andere departementen
(€ 0,5 miljoen).
De omzet overige departementen stijgt met € 15,9 miljoen ten opzichte
van de oorspronkelijke begroting. € 5,9 miljoen wordt verklaard door een
andere categorisering van de leges Inburgering welke voorheen als omzet
derden was gelabeld. De overige € 10,0 miljoen betreft uitbreiding van
werkzaamheden ten behoeve van het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid i.h.k.v. de Inburgeringstaak en beheer Landelijk Register
Kinderopvang € 2,5 miljoen, projectmatige werkzaamheden t.b.v.
Bekostiging Kinderopvang € 5,1 miljoen, uitbreiding dienstverlening
vanuit de Shared Service Organisatie Noord € 0,8 miljoen ten behoeve
van meerdere opdrachtgevers, extra werkzaamheden voor examens Wet
Financieel Toezicht (Wft) ten behoeve van het Ministerie van Financiën
€ 1,5 miljoen en overige bijstellingen optellend tot € 0,1 miljoen.
Omzet derden
De omzet derden betreffen de ontvangen examengelden kandidaten
examens Nederlands als tweede taal (NT2) en staatsexamen voortgezet
onderwijs (€ 2,3 miljoen), werkzaamheden ten behoeve van het Participatiefonds (€ 1,4 miljoen), vergoedingen voor detacheringen (€ 0,4 miljoen)
inkoop- en housingsactiviteiten binnen de Shared Service Organisatie
Noord (€ 0,8 miljoen) en overige werkzaamheden voor derden binnen het
domein onderwijs voortkomend uit OCW beleidsmaatregelen en
bedrijfsvoering DUO (€ 1,0 miljoen). De daling ten opzichte van de
oorspronkelijke begroting hangt samen met de eerder genoemde
herlabeling van de leges Inburgering (€ 5,9 miljoen) waar toegenomen
werkzaamheden ten behoeve van het Participatiefonds (€ 0,5 miljoen),
niet begrote opbrengsten detachering (€ 0,4 miljoen), uitbreiding
werkzaamheden Shared Service Organisatie Noord (€ 0,2 miljoen)
tegenover staan.
Lasten
De realisatie personele kosten is € 84,3 miljoen hoger dan eerder
geraamd. Dit wordt veroorzaakt doordat een deel van de projectbezetting
en inzet op aanvullende taken OCW en overige opdrachtgevers geen deel
uit maakt van de begrote reguliere personeelslasten. Deze lasten worden
gedekt door middel van project- en aanvullende financiering (incidenteel).
Daarnaast is in samenwerking met het Ministerie van Financiën en het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in 2016 de
rubricering van uitgaven in de administratie opnieuw beoordeeld. Dit
heeft geleid tot een aanpassing van de rubricering waardoor kosten,
voorheen gerubriceerd als uitbesteed werk (€ 71,3 miljoen), nu onder de
definitie van externen vallen.
De realisatie van materiële kosten is € 25,0 miljoen lager dan geraamd
door onder meer de bovengenoemde aanpassing van de rubricering van
de kosten van uitbesteed werk waar meerkosten tegenover staan als
gevolg van de eerder genoemde additionele werkzaamheden op
projectenbasis en aanvullende taken OCW. De overschrijding op de
automatiseringskosten (€ 0,7 miljoen) is het gevolg van projectmatige
meerkosten. Onder de bijdrage SSO’s zijn inbegrepen de huisvestingskosten ad € 19,6 miljoen (2015 € 12,2 miljoen). In 2015 waren deze kosten
deels verantwoord onder overige materiële kosten, hetgeen de toename
ten opzichte van voorgaand jaar en de oorspronkelijk vastgestelde
begroting verklaart. De hogere afschrijvingskosten hangt samen met de
eerder genoemde aanvullende taken. Op de totale kosten 2016 is een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

156

Jaarrekening

taakstelling gerealiseerd van € 6,2 miljoen als gevolg van doorgevoerde
efficiency- en dereguleringsmaatregelen.
Rentelasten
De rentelasten zijn nagenoeg nihil.
Dotaties voorzieningen
De dotatie van € 1,6 miljoen (2015 € 1,8 miljoen) zorgt dat de voorziening
overeenkomt met de actuele waarde van de onderliggende lopende
verplichtingen en de in 2016 aangegane verplichtingen. Het betreft hier
met name verplichtingen voortvloeiend uit regelingen vallend onder
Sociaal Beleid Rijk en maatwerkafspraken binnen DUO. Deze voorziening
is in 2014 gevormd en hangt samen met de opgelegde taakstellingen en
de gewenste mobiliteit binnen DUO voor de komende jaren.
Tabel 2 Balans per 31 december 2016 (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

2016

2015

Immateriële vaste activa

1.683

1.563

Materiële vaste activa

19.746

18.138

19.746

18.138

47.305

55.699

489

0

Activa

–

Grond en gebouwen

–

Installaties en inventarissen

–

Overige materiële vaste activa

Vlottende Activa
–

Voorraden en onderhanden projecten

–

Debiteuren

4.195

4.617

–

Overige vorderingen en overlopende activa

11.988

5.567

–

Liquide middelen

30.633

45.515

68.734

75.400

Eigen Vermogen

5.093

6.596

–

Exploitatiereserve

6.596

6.398

–

Onverdeeld resultaat

– 1.503

198

3.276

4.614

Langlopende schulden

0

314

–

0

314

Kortlopende schulden

60.365

63.876

–

Crediteuren

20.428

18.562

–

Overige verplichtingen en overlopende passiva

39.937

45.314

Totaal activa

Passiva

Voorzieningen

Leningen bij het MvF

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

157

Jaarrekening

Omschrijving

2016

2015

Totaal passiva

68.734

75.400

Toelichting:
Activa
Immateriële vaste activa
Onder de immateriële vaste actief zijn de aanwezige software licenties
opgenomen. In 2016 is door Begrotingszaken van het Ministerie van
Financiën een richtlijn uitgebracht waarin activering van grote projecten
wordt voorgeschreven. Conform de richtlijn zullen de nieuwe grote
projecten in de toekomst worden geactiveerd.
Materiële vaste activa
De boekwaarde van het materieel vast actief is in 2016 met € 1,6 miljoen
toegenomen als gevolg van investeringen in het rekencentrum en
netwerken.
Voorraden en onderhanden projecten
Onder deze post zijn opgenomen de voorraden papier en kantoorartikelen
als ook de voorraad patchkabels welke voorgaande jaren waren verantwoord onder de overige vorderingen en overlopende activa.
Debiteuren
De stand debiteuren is met € 0,4 miljoen afgenomen. Onder de
debiteuren zijn voor € 1,1 miljoen aan vorderingen op andere ministeries
opgenomen: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(dienstverlening Shared Service Organisatie) € 0,2 miljoen, het Ministerie
van Financiën voor hosting activiteiten € 0,1 miljoen, het Ministerie van
Veiligheid en Justitie voor diverse werkzaamheden € 0,5 miljoen,
Ministerie voor Economische Zaken € 0,1 miljoen, Ministerie van
Infrastructuur en Milieu € 0,1 miljoen en het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport € 0,1 miljoen.
Overige vorderingen en overlopende activa
Bij de post Overige vorderingen en overlopende activa gaat het om
werkzaamheden verricht in 2016 waarvoor nog geen middelen zijn
verstrekt door OCW (€ 2,8 miljoen) en om bedragen, voor het merendeel
ten behoeve van softwarelicenties en onderhoudscontracten, die in 2016
voor een geheel jaar vooruit zijn betaald (€ 7,4 miljoen). Onder de post
Overige vorderingen en overlopende activa is € 1,8 miljoen aan nog te
ontvangen middelen van ander ministeries opgenomen te weten;
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (werkzaamheden
Inburgering) € 1,5 miljoen en tevens € 0,3 miljoen voor het Ministerie van
Financiën in het kader van de werkzaamheden Wet Financieel Toezicht
(Wft). De stijging wordt verklaart door een toename van softwarelicenties
ten behoeve van het SSO-Noord en de eerder genoemde vorderingen op
andere ministeries.
Liquide middelen
De stand liquide middelen is in 2016 met € 14,9 miljoen afgenomen. Dit
als gevolg van de negatieve operationele kasstroom van € 4,8 miljoen, de
gepleegde investeringen van € 9,8 miljoen en aflossing op lening van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

158

Jaarrekening

€ 0,3 miljoen. De daling is met name veroorzaakt door de afname van de
schulden positie richting het moederdepartement. Zie ook verklaring bij
het kasstroomoverzicht.
Passiva
Eigen vermogen
Het eigen vermogen DUO bedraagt na onttrekking van het exploitatieresultaat 2016 € 5,1 miljoen. Het eigen vermogen bedraagt 2% van de
gemiddelde omzet in de laatste drie jaar. Dit is onder het plafond van 5%
van de gemiddelde omzet in de afgelopen drie jaar (€ 15,4 miljoen).
Voorzieningen
De voorzieningen bestaan uit voorzieningen in het kader van personeel
(Flexibel Pensioen en Uittreden (FPU) en wachtgelden) € 1,4 miljoen en
overige € 1,9 miljoen. Onder de overige voorzieningen zijn opgenomen de
verplichtingen voortvloeiend uit afspraken in het kader van Sociaal Beleid
Rijk en maatwerkafspraken binnen DUO. Uit de voorzieningen is € 2,3
miljoen onttrokken ten behoeve van de uitkeringen in 2016. Aan de
voorziening is € 1,6 miljoen gedoteerd aan nieuwe regelingen, met name
als gevolg van de eerder genoemde taakstelling en gewenste mobiliteit.
Daarnaast heeft een vrijval van € 0,6 miljoen kunnen plaatsvinden voor
regelingen welke in 2015 reeds waren voorzien maar waar deelnemers,
om verschillende redenen, geen gebruik meer van wensen te maken.
Voorzieningen
(x € 1.000)
31-12-2015

Onttrekkingen

Dotaties

Vrijval

31-12-2016

Wachtgeld

1.574

– 386

165

–

1.353

Overige

3.040

– 1.944

1.445

– 618

1.923

Totaal voorzieningen

4.614

– 2.330

1.610

– 618

3.276

Leningen bij het MvF
DUO heeft in 2016 geen leenaanvraag ingediend bij het Ministerie van
Financiën. Er is € 0,3 miljoen afgelost op bestaande lening die daarmee in
zijn geheel is voldaan.
Crediteuren
De crediteuren ultimo 2016 bestaan uit openstaande facturen bij leveranciers en nog te ontvangen facturen. Onder de crediteuren is € 0,3 miljoen
aan schulden opgenomen aan het Ministerie van Binnenlandse zaken en
Koninkrijksrelaties.
Overige verplichtingen en overlopende passiva
De balanspost Overige verplichtingen en overlopende passiva van € 38,0
miljoen bevat voor € 27,7 miljoen aan vooruit ontvangen middelen van
OCW. Het betreft middelen die DUO in het boekjaar 2016 en voorgaande
jaren al heeft ontvangen, maar waarvoor in het boekjaar nog geen
prestatie is verricht. Op het moment dat de prestatie is geleverd, worden
de ontvangsten geboekt als baten. Het betreft hier doorlopende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

159

Jaarrekening

werkzaamheden welke in 2017 zullen worden uitgevoerd. Hiervan heeft
€ 9,9 miljoen betrekking op diverse (doorlopende) projectwerkzaamheden
waaronder Programma Vernieuwing Studiefinanciering, € 14,8 miljoen op
werkzaamheden basisdienstverlening en € 3,0 miljoen op middelen
Sociaal Flankerend Beleid en Sociaal Beleid Rijk. Daarnaast is een
verplichting van € 0,055 mln. opgenomen voor het agentschapsdeel van
de Vpb-last. Het betreft hier afdracht verschuldigd over de resultaten op
verkoop waardepapieren, verificatieverzoeken en verhuur computerruimte
aan derden. De Dienst Uitvoering Onderwijs valt, als onderdeel van het
Ministerie van OCW, onder de Vennootschapsbelasting (Vpb). Het
moederdepartement is verantwoordelijk voor de aangifte en DUO heeft in
haar jaarrekening het agentschapsdeel van de Vpb-last opgenomen.Daarnaast gaat het om de opgebouwde rechten aan vakantiegeld, eindejaarsuitkering en verlofrechten ultimo 2016 van het personeel in loondienst
(€ 8,1 miljoen) en schulden met afdrachtverplichtingen (€ 0,1 miljoen),
overige te betalen bedragen (€ 1,3 miljoen). Tenslotte zijn onder deze post
de investeringsspecifieke financiële bijdragen van de ministeries
verantwoord. Het betreft bijdragen die de financiering van uitbreidingsinvesteringen mogelijk maken. De onttrekking volgt het afschrijvingspatroon van de betrokken vaste activa en komt ten gunste van de afschrijvingskosten. De ultimo stand bedraagt € 0,8 miljoen waarvan € 0,7
miljoen een looptijd heeft van langer dan één jaar.
Onder de post Nog te betalen is € 1,3 miljoen vooruit ontvangen
middelen van een ander ministerie opgenomen te weten; Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (werkzaamheden Landelijk Register
Kinderopvang en Peuterspeelzalen en het programma Directe Financiering Kinderopvang).
Tabel 3 Kasstroomoverzicht over 2016 (bedragen x € 1.000)

1.

2.

Vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

47.755

45.426

– 2.329

Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)

315.540

315.540

Totaal uitgaven operationele kasstroom (–/–)

– 320.244

– 320.244

7.000

– 4.704

– 11.704

– 7.000

– 9.889

– 2.889

53

53

– 7.000

– 9.836

– 2.836

– 315

– 314

1

Rekening courant RHB 1 januari 2016 + stand depositorekeningen

Totaal operationele kasstroom
Totaal investeringen (–/–)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)

3.

Totaal investeringskasstroom
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (–/–)
Eenmalig storting door het moederdepartement (+)
Aflossingen op leningen (–/–)
Beroep op leenfaciliteit (+)

4.

Totaal financieringskasstroom

– 315

– 314

1

5.

Rekening courant RHB 31 december 2016 + stand depositorekeningen
(=1+2+3+4), de maximale roodstand is € 0,5 miljoen.

47.440

30.572

– 16.868

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

160

Jaarrekening

Toelichting:
Naast de rekening courant RHB heeft DUO ook liquide middelen die
buiten de RHB blijven. Het betreft hier rekeningen ten behoeve van
Europass, Regeling Surinaamse Studenten en Examendiensten waarop in
totaal een saldo van € 0,06 miljoen staat (op 31 december 2015 was dit
€ 0,089 miljoen). De mutatie van deze middelen wordt als onderdeel van
de operationele kasstroom gepresenteerd.
De negatieve operationele kasstroom (€ 4,7 miljoen) is het saldo
ontvangsten moederdepartement (€ 257,3 miljoen), overige departementen (€ 22,1 miljoen), Derden (€ 36,2 miljoen) waar aan uitgaven tegen
overstaan aan crediteuren en personeel (€ 320,3 miljoen). De investeringen betreffen voornamelijk investeringen in het rekencentrum.
Doelmatigheid
Basisindicatoren zijn de kostprijs en kwaliteit per product of dienst.
Doelmatigheid kan meerjarig worden bereikt door een lagere kostprijs (bij
gelijke kwaliteit) of een hogere kwaliteit (bij gelijke kostprijs). Deze
kengetallen geven inzicht in de ontwikkeling van de doelmatigheid
uitgedrukt in financiële en kwaliteitskengetallen. Inmiddels is vanuit
Financiën een richtlijn opgesteld aangaande de verantwoording over
doelmatigheid. Voor het generieke deel kan DUO zich verantwoorden
conform deze richtlijn. Aan het specifieke gedeelte, waarin de uitvoeringskosten per behandelde aanvraag moet worden weergegeven, kan DUO,
gelet op de diversiteit in de dienstverlening, niet voldoen.
Tabel 4 Doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2016
Omschrijving

Realisatie

Vastgestelde
begroting

2013

2014

2015

2016

2016

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

ICT gerelateerd

102

104

104

104

104

Overige uren

73

74

74

74

74

Omzet Bekostiging Instellingen

34

32

38

34

36

Omzet Studiefinaciering

99

98

91

90

86

Omzet Examendiensten

21

19

25

25

23

Omzet Basisregister

29

28

26

25

25

Omzet Informatiediensten

5

5

7

7

6

Totaal omzet basiscontract OCW

187

182

186

182

176

FTE-totaal (excl. externe inhuur)

1.770

1.773

1.783

1.894

1.805

Saldo van baten en lasten (%)

101

100

100

99

100

Generiek Deel
Kostprijzen per product (groep)
Tarieven/uur

Omzet per produktgroep (pxq)

Kwaliteitsindicatoren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

161

Jaarrekening

Omschrijving

Realisatie

Vastgestelde
begroting

2013

2014

2015

2016

2016

Klantcontact digitaal

n.v.t.

6

6

7

6

Klantcontact traditioneel

n.v.t.

7

7

7

7

Toelichting:
Kostprijs per product (groep): Binnen het basiscontract met OCW wordt
niet over kostprijzen gerapporteerd. Mutaties op het basiscontract worden
gebaseerd op uren maal tarief.
Omzet per product: DUO aggregeert haar werkzaamheden in de going
concern (basiscontract) naar 5 producten. De realisatie 2016 ligt € 4,0
miljoen lager dan 2015, enerzijds is € 11,3 miljoen taakstelling ingevuld
waar per saldo € 5,4 miljoen uitbreiding van de (basis)dienstverlening,
volume effecten en loon- en prijseffecten tegen over staat.
FTE totaal: De bezetting van ARAR is gestegen ten opzichte van 2015.
Naast het vorm geven aan de invulling taakstelling waarbij vrijgekomen
personeel zoveel mogelijk is ingezet op nieuwe taken heeft er in 2016 een
forse instroom van personeel plaatsgevonden als gevolg van het
verambtelijken van uitzendkrachten en extern personeel. Dit in lijn met het
convenant uitzendkrachten wat DUO met de vakbonden heeft afgesloten
naar aanleiding van de Wet werk en zekerheid.
Projecttarief per uur: Het projecttarief is € 104 per uur en onveranderd ten
opzichte van 2015.
Meerwerktarief per uur: Het meerwerktarief is € 74 per uur en onveranderd ten opzichte van 2015.
Saldo baten en lasten: DUO begroot met een exploitatiesaldo van nul. Het
negatieve saldo van baten en lasten 2016 van € 1,5 miljoen bedraagt 0,5%
van de baten.
Indicatoren: Er is per 2014 een nieuwe set van indicatoren afgesproken
met het Ministerie van OCW te weten: Klanttevredenheid klantcontact
digitaal en Klanttevredenheid klantcontact traditioneel.
Klanttevredenheid klantcontact digitaal: Over 2016 heeft deze indicator
een score van 7 op een schaal van 0 tot 10. Over 2015 bedroeg de score 6
op een schaal van 0 tot 10.
Klanttevredenheid klantcontact traditioneel: Over 2016 heeft deze
indicator, gelijk aan 2015, een score van 7 op een schaal van 0 tot 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

162

Jaarrekening

10. JAARVERANTWOORDING VAN HET BATENLASTENAGENTSCHAP NATIONAAL ARCHIEF (NA) PER
31 DECEMBER 2016
Algemeen
Onze opdracht is om uitvoering te geven aan de missie van het Nationaal
Archief (voortaan NA): het dienen van ieders recht op informatie en geven
van inzicht in het verleden van ons land door ons in te zetten voor een
sterk archiefbestel en door de nationale archiefcollectie in Den Haag te
beheren en on site en online te presenteren.
De collectie van het NA bestaat uit archieven van nationale betekenis met
het accent op archieven van de rijksoverheid.
In 2016 heeft het NA de digitale infrastructuur voor zowel interne- als
externe gebruikers, grotendeels afgerond en in gebruik genomen.
Nationaal Archief en Regionale Historische Centra
Op basis van de Archiefwet 1995 heeft de Minister een specifieke
verantwoordelijkheid voor alle rijksarchieven, zijnde het NA in Den Haag
en de rijksarchiefbewaarplaatsen in de provinciehoofdsteden. Deze
bewaarplaatsen in de provinciehoofdsteden maken deel uit van Regionale
Historische Centra (RHC’s). Deze centra zijn zelfstandige openbare
lichamen, die vanuit het Rijk en andere partners een bijdrage ontvangen.
Deze jaarrekening handelt alleen om de baten en lasten van het NA. De
rijksbijdragen aan de afzonderlijke RHC’s worden elders verantwoord op
artikel 14 (Cultuur) van de Rijksbegroting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

163

Jaarrekening

Tabel 1 Staat van baten-lastenagentschap NA (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

Vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
vastgestelde
begroting

Realisatie t-1

Omzet moederdepartement

39.400

40.548

1.148

42.045

Omzet overige departementen

400

400

0

400

Omzet derden

414

620

206

1.191

Rentebaten

10

0

– 10

5

Mutatie projectgelden

848

3.914

3.066

– 8.870

Vrijval voorzieningen

0

177

177

14

Bijzondere baten

0

0

0

0

41.072

45.659

4.587

34.785

40.167

43.147

2.980

33.227

personele kosten

16.500

19.121

2.621

16.556

Waarvan eigen
personeel

13.200

13.368

168

12.601

Waarvan externe inhuur

3.300

4.383

1.083

3.216

Waarvan overige
personele kosten

0

1.370

1.370

739

materiële kosten

23.667

24.026

359

16.671

Waarvan apparaat ICT

600

878

278

668

Waarvan bijdrage aan
SSO’s

300

672

372

672

22.767

22.476

– 291

15.331

Baten

Totaal baten

Lasten
•

Apparaatskosten
–

–

Waarvan overige
materiële kosten
•

Rentelasten

17

18

1

20

•

Afschrijvingskosten

888

1.414

526

1.235

–

immaterieel

0

0

0

0

–

materieel

888

1.414

526

1.235

Overige lasten

0

471

471

264

–

dotaties voorzieningen

0

471

471

244

–

bijzondere lasten

0

0

0

0

41.072

45.050

3.978

34.726

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening voor belastingen

0

609

609

59

Agentschapsdeel vpb lasten

0

0

0

0

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening na belastingen

0

609

609

59

•

Totaal lasten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

164

Jaarrekening

Toelichting:
Baten
De omzet van het moederdepartement over 2016 bedraagt € 40,5 miljoen.
In de omzet moederdepartement zijn de tweede geldstroom projecten van
totaal € 2,3 miljoen opgenomen. De ontvangen budgetten voor tweede
geldstroom projecten in 2016 betreffen hoofdzakelijk de programma’s
Archief 2020 en Gemeenschappelijk Cultureel erfgoed.
Het verschil tussen de begroting en de realisatie is voornamelijk veroorzaakt door mutaties in de projectgelden. De belangrijkste mutaties
betreffen de bestedingen van totaal bijna € 5,8 miljoen aan Digitale Taken
Rijksarchieven (DTR), Archief 2020, Digitale Werkomgeving Rijksdienst
-Archief (DWR-archief), Teruggave Archief Suriname, Gemeenschappelijk
Cultureel Erfgoed – Landen (GCE Landen) en Archives Portal Europe
network of excellence (Apex) en de terugbetaling van € 3,3 miljoen DTR
middelen aan het moederdepartement. Daartegenover staat een toename
van de middelen voor het project Masterplan Archiefdepots (€ 1,4
miljoen) vanwege de vertraging in de realisatie van de nieuwe depot op
locatie Emmen.
De bijdrage van de Provincie Zuid Holland (€ 400.000) is voor het beheer
van de archieven Zuid Holland.
De omzet derden betreft de opbrengst van de dienstverlening en verkoop
van producten.
In de vastgestelde begroting werd rekening gehouden met rentebaten
vanwege de aanzienlijke post liquide middelen. Door de lage rentestand is
de realisatie nihil.
De vrijval van de voorziening voor wachtgeldverplichtingen betreft drie
medewerkers die geen recht meer hebben op een uitkering.
Lasten
De apparaatskosten bedragen € 43,1 miljoen en liggen circa € 3,0 miljoen
boven de begroting. Dit is vooral het resultaat van inzet op projecten
Archief 2020 en DTR.
De overige personeelskosten van € 0,7 miljoen zijn in de begroting
opgenomen onder kosten eigen personeel (€ 13,2 miljoen). De stijging
van de kosten van het eigen personeel is het gevolg van de invulling van
vacatures die niet werden opengesteld in afwachting van een besluit over
structurele financiering voor de digitale taken. De stijging van de overige
personele kosten met ruim € 0,6 miljoen wordt vooral veroorzaakt door
hogere reiskosten, scholingskosten en mutaties vakantietoeslag en
eindejaarsuitkering vanwege de toename van de salarissen.
De materiële kosten zijn licht hoger dan begroot door stijgende bijdrage
aan Shared Service Organisatie Noord vanwege de afname van inkoopen ICT producten.
Er zijn geen afschrijvingen van immateriële vaste activa, omdat in 2013 de
immateriële vaste activa volledig zijn afgeboekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

165

Jaarrekening

De afschrijving van de materiële vaste activa bedraagt € 1,4 miljoen en is
€ 0,5 miljoen hoger dan begroot. De oorzaken van dit verschil zijn de
toename van investeringen die samenhangen met het programma DTR
(scanners) en het project Masterplan Archiefdepots (archiefstellingen).
In 2016 hebben als gevolg van afspraken over afvloeiingsregelingen
dotaties aan de voorziening plaatsgevonden van € 0,2 miljoen en is € 0,2
miljoen vrijgevallen, omdat voormalige medewerkers werk hebben
gevonden. Verder zijn onttrekkingen aan de voorziening van € 0,1 miljoen
verwerkt onder de personele kosten. Daarnaast zijn er toevoegingen van
€ 0,2 miljoen aan de voorziening vanwege de kosten voor aansluiting bij
FMHaaglanden.
Tabel 2 Balans per 31 december 2016 (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

2016

2015

0

0

6.723

6.705

569

377

6.154

6.328

29.116

33.999

0

0

165

120

Activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
–

Grond en gebouwen

–

Installaties en inventarissen

–

Overige materiële vaste activa

Vlottende Activa
–

Voorraden en onderhanden projecten

–

Debiteuren

–

Overige vorderingen en overlopende activa

1.299

1.906

–

Liquide middelen

27.652

31.973

35.839

40.704

Eigen Vermogen

2.269

1.660

–

Exploitatiereserve

1.660

1.601

–

Onverdeeld resultaat

609

59

Voorzieningen

677

464

Langlopende schulden

500

860

–

500

860

Investeringsbijdrage

3.180

3.098

Projectgelden

21.344

29.064

Kortlopende schulden

7.869

5.558

–

3.714

2.240

Totaal activa

Passiva

Leningen bij het MvF

Crediteuren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

166

Jaarrekening

Omschrijving

2016

2015

–

4.155

3.318

35.839

40.704

Overige verplichtingen en overlopende activa

Totaal passiva

Toelichting:
Activa
De balans van het NA vertoont een daling van de totale activa en passiva
vanwege onttrekkingen van projectgelden.
De debiteuren en nog te ontvangen bedragen zijn als volgt te specificeren:
Tabel 2a debiteuren (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

Balans 2016

Balans 2015

Vorderingen op het moederdepartement

37

15

Vorderingen op overige departementen

87

83

Vorderingen op overige debiteuren

41

22

Stand per 31 december

165

120

Tabel 2b Overige vorderingen en overlopende activa (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

Balans 2016

Balans 2015

Nog te ontvangen van moederdepartement

0

0

Nog te ontvangen op overige departementen

0

0

Nog te ontvangen van overige organisaties

1.299

1.906

Stand per 31 december

1.299

1.906

De liquide middelen zijn per saldo gedaald als gevolg van uitgaven aan
vooral projecten.
Passiva
Het eigen vermogen bedraagt ultimo 2016 € 2,3 miljoen. Hiermee komt
het eigen vermogen boven de maximumomvang van 5 procent van de
gemiddelde jaaromzet, berekend over de laatste drie jaar. Uiterlijk per
eerste suppletoire begrotingswet is het surplus aan eigen vermogen
afgeroomd naar de eigenaar. Het verloop van het vermogen ziet er als
volgt uit:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

167

Jaarrekening

Tabel 2c Overzicht vermogensontwikkeling over de jaren 2014–2016 (bedragen x
€ 1.000)
2016

2015

2014

Saldo per 1 januari

1.660

3.508

2.926

Onverdeeld resultaat

609

59

582

0

– 1.907

773

Bijdrage door moederdepartement

0

0

0

Overige directe mutaties

0

0

– 773

Saldo per 31 december

2.269

1.660

3.508

5% van gemiddelde omzet van 3 jaar

1.835

1.861

1.576

Exploitatiereserve

Overige directe mutaties

Directe vermogensmutatie

De verdeling van het onverdeeld resultaat over 2016 komt tot uitdrukking
in de jaarrekening 2017.
De voorzieningen zijn per saldo gestegen met € 0,1 miljoen als gevolg van
de toename van de reorganisatievoorziening in verband met aansluiting
bij SSO FMHaaglanden in 2018. Daartegenover staat een afname van de
voorziening voor wachtgeldverplichtingen en de lopende reorganisatievoorziening. De vrijval van de voorziening voor wachtgeldverplichtingen
betreft drie medewerkers die geen recht meer hebben op een uitkering.
Het verloop van de voorzieningen is als volgt weer te geven:
Tabel 2d Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Wachtgeld

Reorganisatie

Totaal

Stand 1/1/2016

418

46

464

Dotatie

221

250

471

Onttrekking

81

0

81

Vrijval

149

28

177

Stand 31/12/2016

409

268

677

In de post «investeringsbijdrage» staan bedragen waartegenover
investeringen staan. De belangrijkste mutaties in de investeringsbijdrage
betreffen de dotaties vanwege investeringen in activa voor de projecten
DTR en Masterplan Archiefdepots.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

168

Jaarrekening

De crediteuren en nog te betalen bedragen zijn als volgt te specificeren:
Tabel 2e crediteuren (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

Balans 2016

Balans 2015

Schulden op het moederdepartement

153

111

Schulden op overige departementen

297

233

Schulden op overige crediteuren

3.264

1.896

Stand per 31 december

3.714

2.240

Tabel 2f Overige verplichtingen en overlopende passiva (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

Balans 2016

Balans 2015

Nog te betalen aan moederdepartement

14

103

Nog te betalen aan overige departementen

20

520

Nog te betalen aan overige organisaties

4.121

2.695

Stand per 31 december

4.155

3.318

Vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil
realisatie en
vastgestelde
begroting

12.698

31.973

19.275

Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)

0

38.407

38.407

Totaal uitgaven operationele kasstroom (–/–)

0

– 40.936

– 40.936

Totaal operationele kasstroom

41

– 2.529

– 2.570

Totaal investeringen (–/–)

0

– 1.432

1.432

Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)

0

0

0

Totaal investeringskasstroom

0

– 1.432

– 1.432

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (–/–)

0

0

0

Eenmalig storting door het moederdepartement (+)

0

0

0

– 360

– 360

0

0

0

0

Het kasstroomoverzicht over 2016 ziet er als volgt uit:
Tabel 3 Kasstroomoverzicht over 2016 (bedragen x € 1.000)

1.

2.

3.

Rekening courant RHB 1 januari 2016 + depositorekeningen

Aflossingen op leningen (–/–)
Beroep op leenfaciliteit (+)
4.

Totaal financieringskasstroom

– 360

– 360

0

5.

Rekening courant RHB 31 december 2016 + stand depositorekeningen
(1+2+3+4), de maximale roodstand is € 0,5 miljoen.

12.379

27.652

15.273

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

169

Jaarrekening

Toelichting:
In het kasstroomoverzicht wordt voor de operationele kasstroom een
uitsplitsing gemaakt naar ontvangsten en uitgaven. De ontvangsten
hebben betrekking op bijdrage van het moederdepartement, andere
departementen en projectgelden. De uitgaven betreffen betalingen aan
personeel en leveranciers voor de reguliere werkzaamheden, maar ook
voor projecten. De projecten veroorzaken incidenteel meer uitgaven. De
vastgestelde begroting is niet aangepast, omdat de aanpassing geen
consequenties heeft voor de totale operationele kasstroom.
De liquide middelen van het NA zijn in 2016 met circa € 4,3 miljoen
afgenomen. De oorzaak van deze afname is dat de operationele kasstroom
€ 2,3 miljoen lager is dan begroot vanwege de uitgaven op projectgelden
en hogere investeringskasstroom door meer investeringen dan in de
oorspronkelijke begroting vastgesteld.
De investeringskasstroom betreft met name verbouwingen van het depot
in het kader van het project Masterplan Archiefdepots en investeringen in
ICT ten behoeve van het programma DTR.
De financieringskasstroom is negatief vanwege de aflossing van leningen
bij het Ministerie van Financiën voor investeringen in de publieksruimte
van het NA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

170

Jaarrekening

Doelmatigheid
Tabel 4 Doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2016
Omschrijving

Realisatie

Vastgestelde
begroting

2013

2014

2015

2016

2016

15.670

15.670

14.350

zie
toelichting

13.350

zie
toelichting

zie
toelichting

1.311

Generiek Deel

Gemiddeld gewogen kostprijs per productgroep
–

–

de (gem) prijs per km fysiek archief (capaciteit)

de (gem) prijs per Terabyte digitaal archief

Gemiddeld gewogen uurtarief intern personeel
–

–

primaire taken – activiteiten

programma’s en projecten 2e en 3e geldstromen

zie
toelichting

51,0

47,92

50,1

47,8

zie
toelichting

58,0

47,93

50,0

49,8

142,3

141,5

151,5

186,32

151,52

0,5

42,7

45,3

0

46,67

7.259

581.642

59.149

609.108

0

Aantal fte
–

formatie op lumpsum en projecten

–

formatie Programma Digitale Taken rijksarchieven

Saldo baten en lasten
Ontwikkeling aantallen bezoekers
–

bezoekers

1.678

20.000

19.430

12.288

20.000

–

onderwijs

545

5.000

3.310

3.527

7.500

–

studiezaal – bezoekers

12.328

12.000

–

studiezaal – raadplegingen archiefstukken

114.297

105.000

–

Website GaHetNa

1.183.834

1.300.000

Cijfer bezoeker tevredenheid
Voldoen aan webrichtlijnen Rijk

7

7

7

7

7

***

***

***

***

***

Beschikbaarheid – bereikbaarheid organisatie
–

fysieke dienstverlening; geopend:
–

informatiecentrum en studiezaal

di t/m vr

di t/m vr

di t/m vr

di t/m vr

di t/m vr

–

tentoonstelling

di t/m zo

di t/m zo

di t/m zo

di t/m zo

di t/m zo

ma

ma

–

ontvangst schoolgroepen

–

Digitale dienstverlening eDepot (basisdienstverlening)
–

beschikbaarheid (%)

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

–

helpdesk openingstijden op werkdagen

nvt

nvt

nvt

8:30–17:00

8:30–17:00

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

171

Jaarrekening

Toelichting:
Geen ingevulde indicatoren voor «prijs per km fysiek archief» en «prijs per
Terabyte digitaal archief»:
De aanbevelingen uit de agentschapsdoorlichting door het Ministerie van
Financiën in 2016 hebben geleid tot het besluit om in 2016 te starten met
het uitwerken van een actueel integraal kostprijsmodel. Het kostprijsmodel wat er lag bleek onvoldoende toereikend voor het toerekenen van
kosten aan de producten en diensten van het NA. De opzet van het nieuwe
kostprijsmodel wordt in februari 2017 afgerond en lopende het jaar
geïmplementeerd. Met de opzet en implementatie van het integrale
kostprijsmodel wordt het mogelijk om per product en dienst de kosten
inzichtelijk te maken en de benodigde lumpsum te onderbouwen voor
uitvoering van de opgedragen taken.
In 2016 komt het uurtarief hoger uit dan de vastgestelde begroot vanwege
de cao kostenstijgingen.
Aantal fte:
Met de formele toekenning van extra middelen voor DTR vervalt in 2016
het onderscheid Lumpsum formatie versus (tijdelijke) DTR formatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

172

Jaarrekening

11. SALDIBALANS
Tabel 1 Saldibalans per 31 december 2016 van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) (bedragen x € 1.000)
Activa

1.

Passiva

Uitgaven ten laste van de
begroting

3.

Liquide middelen

4.

Rekening-courant RHB

5.

Rekening-courant RHB
Begrotingsreserve

31-12-2016

31-12-2015

38.695.770

36.349.734

327

336

31-12-2015

Ontvangsten ten gunste van
de begroting

1.318.371

1.301.665

4a.

Rekening courant RHB

37.374.107

35.047.536

5a.

Begrotingsreserves

12.604

11.669

7.

Schulden buiten begrotingsverband

4.355

4.644

38.709.437

36.365.514

Tegenrekening openstaande
rechten

210.385

205.092

10a.

Tegenrekening vorderingen

26.540.077

24.728.977

11.

Schulden

12a.

Tegenrekening voorschotten

8.453.558

6.944.431

13.

Garantieverplichtingen

2.751.812

2.572.585

14.

Andere verplichtingen

27.645.196

26.217.528

15a.

Tegenrekening deelnemingen

2.

12.604

11.669

Vorderingen buiten
begrotingsverband

736

3.775

Subtotaal intra-comptabel

38.709.437

36.365.514

210.385

205.092

6.

31-12-2016

Subtotaal intra-comptabel

Extra-comptabele posten
9.

Openstaande rechten

10.

Vorderingen

11a.

Tegenrekening Schulden

12.

Voorschotten

8.453.558

6.944.431

13a.

Tegenrekening garantieverplichtingen

2.751.812

2.572.585

Tegenrekening andere
verplichtingen

27.645.196

26.217.528

14a.

15.

26.540.077

24.728.977

Deelnemingen

9a.

Subtotaal extra-comptabel

65.601.028

60.668.613

Subtotaal extra-comptabel

65.601.028

60.668.613

Overall Totaal

104.310.465

97.034.127

Overall Totaal

104.310.465

97.034.127

Toelichting:
1. en 2. Uitgaven/ontvangsten 2016
De uitgaven over 2016 zijn uitgekomen op € 38.695.770.419,50 en de
ontvangsten op € 1.318.371.439,77. In de departementale jaarrekening
komen de uitgaven uit op € 38.695.779.000,00 en de ontvangsten op
€ 1.318.371.000,00.
Het verschil tussen de werkelijke uitgaven en de realisatie volgens de
departementale jaarrekening 2016 wordt veroorzaakt door de in deze
rekening gehanteerde afrondingsregels.
3. Liquide middelen
De post Liquide middelen is opgebouwd uit het saldo bij de banken
(gebaseerd op het laatste dagafschrift) en de contante gelden aanwezig in
de kluis van de kasbeheerders. De samenstelling is als volgt:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

173

Jaarrekening

Tabel 2 Liquide middelen (bedragen x € 1.000)
Openstaand
per
31-12-2016

Openstaand
per
31-12-2015

Bestuursdepartement

–3

–

DUO

–7

–

Cultuurinstellingen

337

336

Totaal

327

336

4. Rekening-Courant RHB
Op de rekening-courant wordt de financiële verhouding met het Ministerie
van Financiën geadministreerd. Tevens worden door middel van deze
administratie de begrotingsuitgaven en ontvangsten met het Ministerie
van Financiën afgewikkeld.
5. Rekening-Courant RHB Begrotingsreserve
Een begrotingsreserve is een geoormerkte meerjarige budgettaire
voorziening die door een ministerie op een afzonderlijke rekening-courant
bij het Ministerie van Financiën wordt aangehouden. Het gaat om een
budgettaire voorziening of reserve binnen de Rijksbegroting. De reserve
blijft meerjarig beschikbaar voor het doen van uitgaven in latere jaren.
Voor de begrotingsreserve museaal aankoopfonds en de begrotingsreserve risicopremie garantstelling onderwijsinstellingen en rekening
courantlimieten die instellingen aanhouden bij het Ministerie van
Financiën wordt een rekening-courant aangehouden bij het Ministerie van
Financiën.
Tabel 3 Rekening-Courant RHB Begrotingsreserve (bedragen x € 1.000)
Naam begrotingsreserve

Saldo
1-1-2016

Toevoegingen 2016

Onttrekkingen 2016

Saldo
31-12-2016

Verwijzing
naar
begrotingsartikel

Museaal aankoopfonds

4.643

12

0

4.655

14

Risicopremie garantstelling onderwijsinstellingen

7.026

1.107

184

7.949

95

Totaal

11.669

1.119

184

12.604

Begrotingsreserve museaal aankoopfonds
In 1998 is het museaal aankoopfonds opgericht. Dit is een intra-comptabel
fonds met het karakter van een interne reserverekening. Op deze rekening
wordt bijgehouden hoeveel geld er voor kunstaankopen voor latere jaren
beschikbaar is.
In 2016 zijn er geen aankopen geweest.
Reserve risicopremie garantstelling onderwijsinstellingen
In 2004 is de regeling Schatkistbankieren van kracht geworden. Instellingen kunnen bij het Ministerie van Financiën een schatkistlening
aanvragen op basis van een strikte hypothecaire zekerheid of garantiestelling van de gemeenten. Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW) staat garant voor deze leningen. Hiervoor ontvangt
het Ministerie van OCW een risicopremie van 0,1 procent-punt per jaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

174

Jaarrekening

gedurende de gehele looptijd van de schatkistlening. In verband met een
herziening van de afspraken tussen de Ministeries van Financiën en OCW
staat OCW vanaf 2012 tevens garant voor de rekening courantlimieten die
instellingen aanhouden bij het Ministerie van Financiën. Hiervoor
ontvangt het Ministerie van OCW een risicopremie van 0,25 procent-punt
van het uitstaande saldo. Beide risicopremies worden gestort op een
begrotingsreserve.
Op deze rekening wordt bijgehouden hoeveel geld er voor eventuele
tegenvallers voor latere jaren beschikbaar is. Dit is een intra-comptabele
rekening met het karakter van een interne reserverekening.
6. Vorderingen buiten begrotingsverband
Tabel 4 vorderingen buiten begrotingsverband (bedragen x € 1.000)
Openstaand
per
31-12-2016
Te verrekenen personeel en voormalig personeel

96

Dienst Uitvoering Onderwijs

575

Overig

65

Totaal

736

De post vorderingen buiten begrotingsverband DUO bestaat voor € 0,6
miljoen uit deurwaarderskosten. Het saldo is in 2016 significant lager
geworden doordat deze post extra aandacht heeft gekregen en alle oudere
posten alsnog zijn verantwoord. De post overig heeft betrekking op de af
te dragen BTW.
7. Schulden buiten begrotingsverband
Tabel 5 schulden buiten begrotingsverband (bedragen x € 1.000)
Openstaand
per
31-12-2016
Codart

3.531

Overig

824

Totaal

4.355

De post Codart betreft een door het Waarborgfonds gestort bedrag als
zekerheid voor de aan Codarts verstrekte lening. Bij de post overig gaat
het om diverse posten als EU projecten (0,3 miljoen), legaten, fondsen (0,4
miljoen) en overige derden (0,1 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

175

Jaarrekening

9. Openstaande rechten
Tabel 6 Openstaande rechten (bedragen x € 1.000)
Openstaand
per
31-12-2016
Lesgelden

210.385

Totaal

210.385

Het betreft hier de lesgeldvorderingen DUO Groningen.
10. vorderingen
De stand van de debiteuren per 31-12-2016 wordt als volgt gespecificeerd
naar beleidsartikel en overige onderdelen:
Tabel 7 Stand debiteuren (bedragen x € 1.000)
Openstaand
per
31-12-2016

Openstaand
per
31-12-2015

01

Primair onderwijs

482

1.213

03

Voortgezet onderwijs

754

244

04

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

1.338

2.314

06

Hoger beroepsonderwijs

83

55

07

Wetenschappelijk onderwijs

0

972

08

Internationaal beleid

0

0

09

Arbeidsmarkt en personeelsbeleid

4.931

2.429

11

Studiefinanciering

26.464.927

24.676.648

12

Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten

5.968

5.633

0

0

13

Lesgelden

14

Cultuur

58.876

38.449

15

Media

13

0

16

Onderzoek en wetenschapsbeleid

0

0

25

Emancipatie

305

305

95

Bestuursdepartement

2.400

715

0

0

26.540.077

24.728.977

Lening Bonaire
Totaal

De openstaande vorderingen van beleidsartikel 11 worden hieronder
nader toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

176

Jaarrekening

De overige openstaande vorderingen (€ 75,2 miljoen) hebben onder meer
betrekking op de afrekeningen van voorschotten. Deze vorderingen
worden beschouwd als direct opeisbaar.
De openstaande vorderingen van beleidsartikel 11 kunnen als volgt
worden gespecificeerd:
Tabel 8 Specificatie debiteuren Studiefinanciering (bedragen x € 1.000)
Openstaand
per
31-12-2016

Openstaand
per
31-12-2015

25.469.801

23.552.356

Leningen – hoofdsom

16.854.326

14.933.696

Prestatiebeursleningen – hoofdsom

8.615.475

8.618.660

863.026

988.464

Leningen – rente

749.881

810.550

Prestatiebeursleningen – rente

75.003

128.357

Overig

38.142

49.557

Relevante kortlopende

132.100

135.828

26.464.927

24.676.648

Niet-relevante langlopende vorderingen

Relevante langlopende vorderingen

Totaal

Prestatiebeursleningen zijn leningen die in een gift worden omgezet als de
debiteur heeft voldaan aan de eerstejaars prestatienorm of een diploma
heeft behaald.
Bij de leningen en de prestatiebeursleningen is alleen de hoofdsom
niet-relevante. De rente wordt als relevant beschouwd.
De relevante kortlopende vorderingen bestaan voornamelijk uit ten
onrechte betaalde studiefinanciering en vorderingen wegens het
onterecht bezit van reisrecht.
Tabel 9 Verloop van de vorderingen studiefinanciering (bedragen x € 1.000)
Openstaand
per
31-12-2016

Openstaand
per
31-12-2015

Openstaande bedragen per 01-01-2016

24.676.648

22.977.401

Mutatie bruto vorderingen

4.816.798

4.610.680

– 2.061.726

– 1.949.591

Afgelost (ontvangen en verrekend)

– 795.082

– 764.919

Overige mutaties, w.o. buiten invordering en kwijtschelding

– 171.710

– 196.923

Omgezet in gift

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

177

Jaarrekening

Totaal

Openstaand
per
31-12-2016

Openstaand
per
31-12-2015

26.464.928

24.676.648

De vorderingstand neemt toe doordat vorderingen worden uitbetaald of
ingesteld.
De vorderingstand neemt af doordat er wordt afgelost, doordat prestatieleningen worden omgezet in gift, en omdat vorderingen onder
voorwaarden mogen of moeten worden afgeboekt.
12. Voorschotten
De stand van de voorschotten per 31-12-2016 wordt als volgt naar
beleidsartikel gespecificeerd:
Tabel 10 Voorschotten naar beleidsartikel (bedragen x € 1.000)
Openstaand
per
31-12-2016

Openstaand
per
31-12-2015

2.300.433

1.931.193

204.145

228.562

1.112.620

999.398

01

Primair onderwijs

03

Voortgezet onderwijs

04

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

06

Hoger beroepsonderwijs

27.352

17.349

07

Wetenschappelijk onderwijs

60.903

47.217

08

Internationaal beleid

20.003

13.466

09

Arbeidsmarkt en personeelsbeleid

299.155

430.743

11

Studiefinanciering

1.614.126

818.400

12

Tegemoetkoming onderwijsbijdrage enschoolkosten

13

Lesgelden

14

Cultuur

2.043.725

1.296.005

15

Media

26.537

304.377

16

Onderzoek en wetenschapsbeleid

722.965

812.691

25

Emancipatie

12.888

16.868

95

Bestuursdepartement

278

28.162

–

Voorschotten buiten begroting

8.428

–

8.453.558

6.944.431

Permanente voorschotten
Totaal

Het bedrag aan openstaande voorschotten bij artikel 11 Studiefinanciering
betreft de voorlopige vergoeding van contractkosten aan de OV-bedrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

178

Jaarrekening

De eindstanden 2015 van de openstaande voorschotten bij de beleidsartikelen 14 en 15 waren anders gepresenteerd. In 2016 is dit aangepast. Het
gaat om een verschuiving van € 280,2 miljoen van artikel 15 naar artikel
14. Verder is een bedrag van € 77,3 miljoen in 2015 ten onrechte niet als
voorschot opgenomen. Ook dit is in 2016 gecorrigeerd: € 62,5 miljoen bij
artikel 9 en € 14,8 miljoen bij artikel 4.
De stand van de voorschotten per 31-12-2016 wordt als volgt gespecificeerd naar vergoedingsjaar:
Tabel 11 Voorschotten naar vergoedingsjaar (bedragen x € 1.000)
Stand per
01-01-2016

Verstrekt
2016

Afgerekend
2016

Stand per
31-12-2016

2001
2002
2003

1.340

0

1.340

2004

8.336

0

8.336

2005

16.158

6.000

10.158

2006

54.822

11.600

43.222

2007

138.506

56.600

81.906

2008

104.493

10.445

94.048

2009

144.546

22.960

121.586

2010

192.637

61.536

131.101

2011

463.523

59.655

403.868

2012

641.441

123.986

517.455

2013

1.295.895

114.875

1.181.020

2014

1.874.204

690.467

1.183.737

2015

2.008.530

447.154

1.561.376

2016

0

3.114.405

Totaal

6.944.431

3.114.405

3.114.405
1.605.278

8.453.558

Van een achterstand in de afrekening van de oude jaargangen
voorschotten is geen sprake, omdat deze vooral betrekking hebben op
langlopende projecten op de verschillende beleidsterreinen.
13. Garantieverplichtingen
In het verleden zijn instellingen zelfstandig op de kapitaalmarkt leningen
aangegaan ter financiering van bouwinvesteringen, onder garantiestelling
van het Rijk jegens de geldverschaffers voor de rente en aflossingsverplichtingen. De destijds vigerende garantieregelingen zijn inmiddels niet
meer van kracht. Vanaf 2014 kunnen onderwijsinstellingen leningen
afsluiten bij het Ministerie van Financiën in het kader van schatkistbankieren voor her- en nieuwbouw. Het bedrag van de garantie verplichtingen
(nog openstaande rente en aflossingsverplichtingen op lopende leningen)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

179

Jaarrekening

is het theoretisch maximale risico dat het ministerie ultimo 2016 nog loopt
in verband met garantiestellingen op bouwleningen en overige garantieleningen. In onderstaand overzicht zijn de openstaande garanties gespecificeerd opgenomen in vergelijking met ultimo 2015:
Tabel 12 Garantieverplichtingen (bedragen x € 1.000)
Openstaand
per
31-12-2016

Openstaand
per
31-12-2015

Bouwleningen aan academische ziekenhuizen

189.340

202.049

Bouwleningen aan scholen en instellingen vo

0

0

Garanties Cultuur

614.917

559.268

Garantie Vervangingsfonds

23.000

23.000

Garantie Participatiefonds

7.000

7.000

Garanties Onderzoek en wetenschapsbeleid

25.152

25.998

Garanties Wetenschappelijk Onderwijs

275.031

253.305

Garanties Hoger beroepsonderwijs

690.593

620.160

Garanties Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

553.197

547.331

Garanties Voortgezet onderwijs

296.219

256.917

Garanties Primair onderwijs

77.363

77.557

2.751.812

2.572.585

Totaal

Voor de academische ziekenhuizen is sinds 1991 de garantieregeling niet
meer van kracht, met uitzondering van enkele op dat moment in gang
gezette bouwprojecten. Sinds 1996 zijn geen garanties meer verstrekt.
Deze leningen hebben gemiddeld een looptijd van 40 jaar. Expiratie van
deze leningen zal omstreeks het jaar 2035 volledig hebben plaatsgevonden.
De uitstaande garanties bij Cultuur bedragen € 614,9 miljoen. Hiervan is
€ 307,8 miljoen verstrekt door het Nationaal Restauratiefonds en € 257,4
miljoen betreft een garantie onder de indemniteitsregeling. Voorts is er
een garantie verleend ad € 49,7 miljoen betrekking hebbende op de door
het Ministerie van Financiën onder hypothecaire zekerheid of garantiestelling van de gemeente verstrekte geldlening aan Cultuurinstellingen en
garantstellingen rekening courantlimieten.
De uitstaande garanties participatie- en vervangingsfonds zijn het gevolg
van het bestuurlijk akkoord dat in 2003 met de fondsen is gesloten en
houden verband met garantstelling in verband met het schatkistbankieren.
De uitstaande garantie bij Onderzoek en Wetenschapsbeleid bedraagt
€ 25,2 miljoen. Dit betreft de garantie voor een lening van Stichting
Biomedical Primate Research Center (BPRC) bij de Bank Nederlandse
Gemeenten.
De uitstaande garanties bij Beroepsonderwijs en Volwasseneneductie
(€ 553,2 miljoen), het Hoger beroepsonderwijs (€ 690,6 miljoen), het
Voortgezet onderwijs (€ 296,2 miljoen) het Wetenschappelijk Onderwijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

180

Jaarrekening

(€ 275,0) en het Primair Onderwijs (€ 77,4 miljoen) hebben betrekking op
de door het Ministerie van Financiën onder hypothecaire zekerheid of
garantiestelling van de gemeenten verstrekte geldleningen aan onderwijsinstellingen en garantstellingen rekening courantlimieten.
De opbouw van de stand van de garantieverplichtingen kan als volgt
worden weergegeven:
Tabel 13 Openstaande Garantieverplichtingen (bedragen x € 1.000)
Stand 1 januari 2016

2.572.585

Bij: Aangegane verplichtingen 2016

1.066.260

Af: Afgelopen garantie 2016

702.694

Af: Verrichte betalingen 2016

184.339

Af: Negatieve bijstellingen van aangegane garantieverplichtingen voor
2016
Stand 31 december 2016

0
2.751.812

14. Andere verplichtingen
De opbouw van de stand van de aangegane verplichtingen kan als volgt
worden weergegeven:
Tabel 14 Andere verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Stand 1 januari 2016

26.217.528

Bij: correcties op de beginstand

108

Gecorrigeerde stand 1 januari 2016

26.217.636

Bij: aangegaan in 2016

40.123.146

Af: Tot betaling gekomen in 2016

38.695.586

Stand 31 december 2016

27.645.196

De specificatie van de openstaande verplichtingen per beleidsartikel
ultimo 2016 is hieronder opgenomen.
Tabel 15 Andere verplichtingen naar beleidsartikel (bedragen x € 1.000)
01
03

Primair onderwijs
Voortgezet onderwijs

5.734.315
7.032.546

04

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

3.705.276

06

Hoger beroepsonderwijs

2.733.733

07

Wetenschappelijk onderwijs

4.252.486

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

181

Jaarrekening

08

Internationaal beleid

6.423

09

Arbeidsmarkt en personeelsbeleid

31.604

11

Studiefinanciering

0

12

Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten

0

13

Lesgelden

0

14

Cultuur

2.006.600

15

Media

944.204

16

Onderzoek en wetenschapsbeleid

25

Emancipatie

95

Bestuursdepartement

Totaal

1.188.180
9.328
499
27.645.196

Niet uit de saldibalans blijkende bestuurlijke verplichtingen
Op 13 mei 2013 is het Techniekpact 2020 afgesloten met bestuurders uit
het onderwijs en het bedrijfsleven. Onderdeel van het techniekpact is het
regionale investeringsfonds mbo. Hiermee is totaal een bedrag
beschikbaar van € 100 miljoen voor de jaren 2014 t/m 2017. Van dit
bedrag is ultimo 2016 voor de periode 2014 t/m 2016 al een bedrag van
€ 67,5 miljoen juridisch verplicht, voor het jaar 2017 moet nog een bedrag
van € 32,5 miljoen juridisch verplicht worden.
Op 11 juli 2014 is het Bestuursakkoord MBO 2015–2019 afgesloten met
bestuurders uit het onderwijs. Dit bestuursakkoord bouwt voort op
verschillende akkoorden namelijk het Regeerakkoord «Bruggen Slaan»,
het Actieplan mbo «Focus op Vakmanschap 2011–2015», het Nationale
Onderwijsakkoord, bestuursakkoord Professionalisering mbo (2011) en
addendum (2012), Lerarenagenda 2013–2020 en het Nationaal
Techniekpact 2020. Onderdeel van het Bestuursakkoord MBO is de
regeling kwaliteitsafspraken. Hiermee is een bedrag van in totaal € 1.298
miljard bestuurlijk verplicht over de periode 2015 t/m 2018. Van dit bedrag
is ultimo 2016 voor de jaren 2015 t/m 2017 al een bedrag van € 702
miljoen juridisch verplicht. Het resterende bedrag van € 596 miljoen is in
de jaren 2017 en 2018 bestuurlijk verplicht.
Op 17 april 2014 is het Sectorakkoord VO 2014–2017 met de VO-Raad
afgesloten. Met dit akkoord komt er voor 2017 een bedrag van € 339
miljoen beschikbaar, oplopend tot structureel € 369 miljoen in 2018 en
volgende jaren. Het grootste deel hiervan was ultimo 2016 nog niet
verplicht, en is daarmee niet in de saldibalans opgenomen.
Op 26 november is het Bestuursakkoord PO 2014–2020 met de PO-Raad
afgesloten. Met dit akkoord komt er voor 2017 een bedrag van € 54
miljoen voor het primair onderwijs beschikbaar, oplopend tot structureel
€ 444 miljoen in 2020. Deze bedragen waren ultimo 2016 nog niet
juridisch verplicht, en zijn daarmee niet in de saldibalans opgenomen.
In verband met de per 1 januari 2016 geldende Vennootschapsverplichting
voor overheidsondernemingen dient over het jaar 2016 een bedrag van
ca. € 55.200 afgedragen te worden door het bestuursdepartement voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

182

Jaarrekening

activiteiten die worden uitgevoerd bij de agentschappen Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO) en het Nationaal Archief. Dit bedrag is al wel
opgenomen in de betreffende jaarrekeningen van de agentschappen maar
nog niet als juridische verplichting vastgelegd in de administratie van het
bestuursdepartement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

183

Jaarrekening

12. WNT-VERANTWOORDING 2016 – MINISTERIE VAN
ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP (VIII)
De Wet normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en
eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen en gewezen
topfunctionarissen in de publieke en semi-publieke sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het financieel jaarverslag. Deze
publicatieplicht geldt tevens voor topfunctionarissen die bij een
WNT-instelling geen – al dan niet fictieve – dienstbetrekking hebben of
hadden. Daarnaast moeten van niet-topfunctionarissen de bezoldiging
en/of eventuele ontslaguitkeringen (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien deze het wettelijk maximum te boven gaan.
Niet-topfunctionarissen zonder dienstbetrekking vallen echter buiten de
reikwijdte van de wet. Voor dit departement heeft de publicatieplicht
betrekking op onderstaande functionarissen. De bezoldigingsgegevens
van de leden van de Top Management Groep zijn opgenomen in het
jaarverslag van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het wettelijk bezoldigings-maximum bedraagt in 2016 € 179.000.
Naast de hieronder vermelde topfunctionarissen zijn er geen overige
functionarissen met dienstbetrekking die in 2016 een bezoldiging boven
het individuele WNT-maximum hebben ontvangen. Er zijn in 2016 geen
ontslaguitkeringen betaald aan overige functionarissen die op grond van
de WNT dienen te worden vermeld, of die in eerdere jaren op grond van
de WOPT of de WNT vermeld zijn of hadden moeten worden.
Uitkeringen wegens beëindiging dienstverband aan
niet-topfunctionarissen voortvloeiend uit contractovername door
een mobiliteitsbureau
In artikel 10b van de Beleidsregels WNT 2016 (Staatscourant 2016,
nr. 13373) is bepaald dat er geen toezicht of handhaving zal plaatsvinden
op de naleving van de publicatieplicht van uitkeringen wegens beëindiging dienstverband aan niet-topfunctionarissen voortvloeiend uit
contractovername door een mobiliteitsbureau. In 2016 is namelijk
gebleken dat voor deze categorie de volledige uitvoering van de wettelijke
bepalingen bij een aantal instellingen op korte termijn niet mogelijk is.
Accountants hoeven in dat geval op dit onderdeel van de financiële
verslagen ook geen controle uit te voeren (niet op volledigheid en niet op
juistheid). Het inventariseren van de contractovernames en de daarmee
gemoeide uitkeringen aan niet-topfunctionarissen in 2016 is om die reden
achterwege gelaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

184

M.C.E.
Dam-Mieras

L.S.J.M.
Henkens

W.A.M. Kok

Y. Moerman-v.
Heel

J.G. Uijterwijk

G.P. Oud

A. Broek

M.J.A.M. v.
Gils

College voor
toetsen en
examens

College voor
toetsen en
examens

College voor
toetsen en
examens

College voor
toetsen en
examens

College voor
toetsen en
examens

College voor
toetsen en
examens

College voor
toetsen en
examens

H.M. Claessen

College voor
toetsen en
examens

College voor
toetsen en
examens

P. Hendrikse

College voor
toetsen en
examens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1
Plv. lid > lid
1/12/16

Plv. lid

Lid

Lid

Lid

Lid

Lid

Lid

Lid

Voorzitter

Naam
Functie
(gewezen)
topfunctionaris

Naam
instelling

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

Datum
aanvang
dienstverband

Tabel 1 Bezoldiging van (gewezen) topfunctionarissen

31-12-2016

31-12-2016

31-12-2016

31-12-2016

30-11-2016

30-11-2016

31-12-2016

30-11-2016

31-12-2016

31-12-2016

Datum
einde
dienstverband

0,003

0,003

0,019

0,019

0,022

0,019

0,019

0,011

0,014

0,2

Omvang
dienstverband
(in fte)

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Op
externe
inhuurbasis
(nee; <=
6; > 6
mnd)

€7

€ 69

€ 142

€ 284

€ 197

€ 57

€0

€ 1.578

€ 1.581

€ 1.801

€ 1.584

€ 1.581

€ 224

€ 224

€ 191

€ 1.137

€0

€ 463

€ 22.265

€ 911

Onkostenvergoedingen
(belast)

Beloning

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Voorzieningen ten
behoeve
van
beloningen
betaalbaar
op termijn

€ 224

€ 281

€ 1.778

€ 1.868

€ 1.943

€ 1.650

€ 1.585

€ 911

€ 1.328

€ 22.728

€ 490

€ 490

€ 3.437

€ 3.437

€ 3.596

€ 3.145

€ 3.437

€ 1.798

€ 2.457

€ 35.800

Totale Persoonbezoldiging lijk WNT
in 2016 maximum

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Motivering
(indien
overschrijding)

Jaarrekening

185

G.J. Zomer

College voor
toetsen en
examens

J.G.J. Rinkes

College voor
toetsen en
examens

F.H.M. v. Rooij

L.F.P. Niessen

College voor
toetsen en
examens

College voor
toetsen en
examens

I.R. Kist

College voor
toetsen en
examens

Plv. lid

Plv. lid

Plv. lid > lid
1/12/16

Plv. lid

Plv. lid

Naam
Functie
(gewezen)
topfunctionaris

Naam
instelling

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

1-1-2016

Datum
aanvang
dienstverband

31-12-2016

31-12-2016

31-12-2016

31-12-2016

31-12-2016

Datum
einde
dienstverband

0,005

0,003

0,008

0,008

0,005

Omvang
dienstverband
(in fte)

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Op
externe
inhuurbasis
(nee; <=
6; > 6
mnd)

€0

€ 196

€ 677

€ 449

€ 131

€ 668

€ 23

€0

€ 444

€ 224

Onkostenvergoedingen
(belast)

Beloning

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Voorzieningen ten
behoeve
van
beloningen
betaalbaar
op termijn

€ 449

€ 247

€ 873

€ 799

€ 444

€ 983

€ 490

€ 1.473

€ 1.473

€ 983

Totale Persoonbezoldiging lijk WNT
in 2016 maximum

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Motivering
(indien
overschrijding)

Jaarrekening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

186

X

X

X

X

X

X

X

X

Stichting Fonds voor
cultuurparticipatie

Stichting Nederlands
Filmfonds

Stichting
Stimuleringsfonds
voor de Creatieve
Industrie

Stichting Mondriaan
Fonds

Stichting Nederlands
Letteren Fonds

Stichting
Stimuleringsfonds
Nederlandse Culturele
Mediaproducties
(Mediafonds)

Commissariaat voor de
Media

RWT ZBO

Stichting Fonds
Podiumkunsten

ZBO’s

Naam organisatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1
15

15

14

14

14

14

14

14

X

X

1,93

3,13

1,63

2,23

2,03

1,63

3,83

10,43

46,33

10,03

23,83

8,13

15,63

X

X

X

X

X

4,43
X

begroting premies tarieven

Financiering realisatiecijfers

40,53

Functie1Artikel Programma Apparaat
ZBO/RWT
ZBO/RWT

Commissariaat voor de
Media

Stichting
Stimuleringsfonds
Nederlandse Culturele
Mediaproducties

Stichting Nederlands
Letterenfonds

Stichting
Mondriaanfonds

Stichting
Stimuleringsfonds
Creatieve Industrie

Stichting Nederlands
Filmfonds

Stichting Fonds voor
Cultuurparticipatie

Stichting Fonds
Podiumkunsten

Verwijzing naar
website ZBO/ RWT

OCW visie: toezicht in
vertrouwen,
vertrouwen in
toezicht2

Verwijzing (URL-link)
naar toezichtvisies/arrangementen

√

√

√

√

√

√

√

√

Het bestuur
en/of
accountant
verklaart dat de
rechtmatigheid
op orde is

Tabel 1 Overzicht Rechtspersonen met een Wettelijke Taak en Zelfstandige Bestuursorganen (vallend onder Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) (bedragen
x € 1 miljoen)

BIJLAGE 1. ZELFSTANDIGE BESTUURSORGANEN EN RECHTSPERSONEN MET EENW ETTELIJKE TAAK (ZBO’s/RWT’s)

D. BIJLAGEN

Bijlagen

187

3

15

15

16

X

X

X

X4

X4

X4

X

Stichting
Vervangingsfonds

Stimuleringsfonds
voor de Journalistiek

College voor Toetsen
en Examens

Nederlandse Publieke
Omroep (NPO)

Stichting Regionale
Publieke Omroep5

Koninklijke
Nederlandse Academie
van Wetenschappen
(KNAW)

Samenwerkingsorganisatie
beroepsonderwijs en
bedrijfsleven (SBB)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1
4

15

1

1

X

Stichting
Participatiefonds

6, 16

16

X

X

Koninklijke Bibliotheek
(KB)

6

20,83

75,93

83,03

11,7

1,73

734,23

57,73

13,03

0,5

1,93

0,53

3,0

2,3

X

X

x

X

X

X

X

X

X

X

32,03

33,03

X

Stichting
Vervangingsfonds (VF)

215,33

OCW visie: toezicht in
vertrouwen,
vertrouwen in
toezicht2

Verwijzing (URL-link)
naar toezichtvisies/arrangementen

Samenwerkingsorganisatie
Beroepsonderwijs
Bedrijfsleven

Koninklijke
Nederlandse Academie
van Wetenschappen

Stichting Regionale
Publieke Omroep

Nederlandse Publieke
Omroep

College voor Toetsen
en Examens

Stimuleringsfonds
voor de Journalistiek

Stichting
Participatiefonds (PF)

Nederlandse
Organisatie voor
Wetenschappelijk
Onderzoek

Koninklijke Bibliotheek

Nederlands Vlaamse
Accreditatie
Organisatie

Verwijzing naar
website ZBO/ RWT

216,63

begroting premies tarieven

Financiering realisatiecijfers

3,83

Functie1Artikel Programma Apparaat
ZBO/RWT
ZBO/RWT

Nederlandse
Organisatie voor
Wetenschappelijk
Onderzoek (NWO)

X

RWT ZBO

Nederlands Vlaamse
Accreditatie Organisatie (NVAO)

Naam organisatie

√

√

√

√

√

√3

√

√

√

√

Het bestuur
en/of
accountant
verklaart dat de
rechtmatigheid
op orde is

Bijlagen

188

X

X

X

X

X

Regionale
Opleidingscentra
(Roc’s) en
vakinstellingen

Instellingsbesturen
hogescholen

Instellingsbesturen
universiteiten

Academische
Ziekenhuizen

Cito

3

7

7

6

4

3

X

14

Bevoegde
gezagsorganen
voortgezet onderwijs

X

Rijksmusea

15

1

X

Regionale Omroepen

15

X

X
X
X

X

X

X

X

X

X

155,33
142,83
9.703,13

7.800,53

3.268,73

2.773,83

3.644,83

653,43

38,23

begroting premies tarieven

Financiering realisatiecijfers

697,03

Functie1Artikel Programma Apparaat
ZBO/RWT
ZBO/RWT

Bevoegde
X
gezagsorganen primair
onderwijs

X

RWT ZBO

Landelijk Omroepbestel

RWT’s

Naam organisatie

Stichting Cito

Verwijzing naar
website ZBO/ RWT

OCW visie: toezicht in
vertrouwen,
vertrouwen in
toezicht2

Verwijzing (URL-link)
naar toezichtvisies/arrangementen

√

√

√6

√6

√6

√6

√6

√

√

Het bestuur
en/of
accountant
verklaart dat de
rechtmatigheid
op orde is

Bijlagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

189

X

SLO

3

14,23

Functie1Artikel Programma Apparaat
ZBO/RWT
ZBO/RWT

X

begroting premies tarieven

Financiering realisatiecijfers

Stichting SLO

Verwijzing naar
website ZBO/ RWT

OCW visie: toezicht in
vertrouwen,
vertrouwen in
toezicht2

Verwijzing (URL-link)
naar toezichtvisies/arrangementen

√

Het bestuur
en/of
accountant
verklaart dat de
rechtmatigheid
op orde is

1
Ter bevordering van de leesbaarheid van de tabel is in de kolom met verwijzing naar de website van de ZBO/RWT de beschrijving van de functie niet in de tabel opgenomen. Deze zijn conform
voorgaande jaren vermeld in de toelichting op de in de tabel opgenomen ZBO’s en RWT’s.
2
Kamerstuk 30 183, nr. 11. Er is voor alle instellingen één toezichtvisie.
3
Realisatiecijfers 2015, realisatiecijfers 2016 zijn nog niet beschikbaar
4
Kaderwet niet van toepassing
5
De Stichting Regionale Publieke Omroep is opgericht in 2016. Ze leggen pas in 2017 voor het eerst verantwoording af over het gevoerde beleid. In de verantwoording 2016 beschikken we dus
nog niet over een verklaring van het bestuur over het op orde zijn van de rechtmatigheid.
6
In «De Financiële staat van het onderwijs» die de Onderwijsinspectie jaarlijks publiceert wordt ingegaan op de accountantsverklaringen over de rechtmatigheid bij de instellingen. In het
rapport van 16 december 2016 worden de bevindingen over de jaarrekeningen 2014 als volgt samengevat: De kwaliteit van de accountantsonderzoeken is de laatste jaren verbeterd maar de
toevoeging van het toezicht op de WNT in 2014 heeft toch geleid tot een toename van niet-toereikende controles. Het aantal jaarrekeningen met een niet-goedkeurende controleverklaring of
uitzonderingsrapportage is in het funderend onderwijs opgelopen. Meest voorkomende oorzaken hiervoor zijn niet-naleving van Europese aanbestedingsregels en het niet juist naleven van de
regeling beleggen en belenen.

RWT ZBO

Naam organisatie

Bijlagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

190

Bijlagen

Toelichting op de in de tabel opgenoemde RWT’s en ZBO’s:
Algemeen
OCW hanteert het volgende model om zicht te houden op de instellingen
rond het kerndepartement en de bestuurlijke relaties die daarmee worden
onderhouden.
Bestuurskern: BD. De
beleids- en stafdirecties
Schil 1: RCE, inspecties,
raden, DUO en NA
Schil 2: ZBO’s

Schil 3: RWT’s
Schil 4: Organisaties die
taken of opdrachten voor
OCW uitvoeren

De schillen representeren de bestuurlijke verhouding tot de bestuurskern:
hoe dichter bij de bestuurskern hoe groter de politieke verantwoordelijkheid, hoe nauwer de sturingsrelaties en hoe beter verantwoording
moet worden afgelegd over de financieringsstromen. De volgorde van
presentatie van ZBO’s en RWT’s in de tabel is aangepast op dit model. Om
het onderscheidend vermogen van de tabel, het schillenmodel en de
daaraan gerelateerde sturing en verantwoording te behouden zijn de
organisaties die al als zbo’s zijn aangemerkt omdat zij taken uitvoeren die
gepaard gaan met de uitoefening van openbaar gezag niet tevens als RWT
aangemerkt omdat zij ook nog andere wettelijke taken uitvoeren.
Hieronder volgt de toelichting op de functie van de zbo’s.
ZBO’s:
Cultuurfondsen
In 2016 zijn bijdragen verstrekt aan de volgende fondsen:
Stichting Fonds Podiumkunsten
Het fonds ondersteunt alle vormen van professionele podiumkunsten in
Nederland: muziek, theater, muziektheater en dans. Het stimuleren van
innovatie in de keten van scheppen, productie, distributie en afname is
een speciale taak van het fonds.
Stichting Fonds voor Cultuurparticipatie
Het fonds stimuleert de actieve deelname aan het culturele leven van
inwoners van Nederland, in al hun diversiteit, ongeacht leeftijd, herkomst,
opleiding en woonplaats op het gebied van amateurkunst, cultuureducatie
en volkscultuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

191

Bijlagen

Stichting Nederlands Filmfonds
Het fonds stimuleert de filmproductie in Nederland, met de nadruk op
kwaliteit en diversiteit en bevordert een goed klimaat voor de Nederlandse filmcultuur.
Stichting Mondriaanfonds
Het fonds bevordert bijzondere en vernieuwende projecten en activiteiten
van beeldend kunstenaars, bemiddelaars en instellingen die van belang
zijn voor de beeldende kunst en cultureel erfgoed in Nederland. Het doel
is hiermee de betekenisvolle ontwikkeling en zichtbaarheid van beeldende
kunst en cultureel erfgoed in Nederland te stimuleren daar waar de markt
dit niet of nog niet mogelijk maakt.
Stichting Stimuleringsfonds Creatieve Industrie
Het fonds voert verschillende subsidieregelingen uit die zijn gericht op
kennisontwikkeling en kennisuitwisseling van de ontwerpende disciplines
en het vergroten van de belangstelling voor architectuur, vormgeving en
e-culture.
Stichting Nederlands Letterenfonds
Het fonds bevordert de kwaliteit, diversiteit, productie en de vertaling van
de Nederlandse- en Friestalige literatuur. Ook verzorgt het Letterenfonds
de promotie en zichtbaarheid van de Nederlandse en Friese literatuur in
het buitenland.
Stichting Stimuleringsfonds Nederlandse Culturele Mediaproducties
Het Mediafonds bevordert de ontwikkeling en productie van culturele
dramaproducties, documentaires, kunst- en kinderprogramma’s en
cultuurprojecten van de publieke landelijke en regionale omroep.
Commissariaat voor de Media (CvdM)
Het Commissariaat ziet toe op de naleving van de Mediawet en de daarop
gebaseerde regels. Het garandeert daarmee een eerlijke toegang tot de
media en bewaakt de kwaliteit, de diversiteit en de onafhankelijkheid van
de informatievoorziening.
Nederlands Vlaamse Accreditatie Organisatie (NVAO)
De NVAO borgt de kwaliteit van het hoger onderwijs in Nederland en
Vlaanderen. Zij beoordeelt op onafhankelijke wijze de kwaliteit van de
opleidingen, verleent accreditatie, toetst nieuwe opleidingen en de
instellingstoets kwaliteitszorg. Daarnaast levert de NVAO een bijdrage aan
het vergroten van het kwaliteitsbewustzijn en bevordert zij de internationale samenwerking om tot afstemming en samenhang binnen de
Europese hoger onderwijsruimte te komen.
Koninklijke Bibliotheek (KB)
De KB brengt als de nationale bibliotheek van Nederland mensen en
informatie samen. De KB speelt voorts een centrale rol in de Nederlandse
(wetenschappelijke) informatie-structuur en bevordert de duurzame
toegang tot digitale informatie in (inter)nationaal verband
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)
De NWO heeft als taak het bevorderen van de kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

192

Bijlagen

Stichting Participatiefonds (PF)
Het PF is verantwoordelijk voor het beheren en terugdringen van de
werkloosheidsuitgaven in het primair onderwijs. Het PF betaalt de
uitkeringskosten van ontslagen personeel. Daarnaast ondersteunt het PF
schoolbesturen bij het opzetten van hun personeels- en mobiliteitsbeleid
en individuele medewerkers die werkloos zijn met trainingen en
cursussen.
Stichting Vervangingsfonds (VF)
Het VF betaalt de kosten voor vervangers die schoolbesturen moeten
inzetten bij ziekte of afwezigheid van personeel en heeft als taak het
terugdringen van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid van onderwijspersoneel in het primair onderwijs door de kwaliteit van de arbeidsomstandigheden en het personeelsbeleid te verbeteren.
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek
Het fonds heeft ten doel het handhaven en bevorderen van de pluriformiteit van de pers, voor zover die van belang is voor de informatie en
opinievorming.
College voor Toetsen en Examens (CvTE)
Het College is verantwoordelijk voor de centrale examens en staatsexamens in het voortgezet onderwijs, de examens rekenen en taal in het
(middelbaar) beroepsonderwijs en staatsexamens Nederlands als tweede
taal.
Nederlandse Publieke Omroep (NPO)
De NPO is het samenwerkings- en coördinatieorgaan van de landelijke
publieke omroep.
Stichting Regionale Publiek Omroep (Stg. RPO)
De Stg. RPO is vanaf 31 mei 2016 het samenwerkings- en coördinatieorgaan van de regionale publieke omroep.
Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW)
De KNAW bevordert als forum, geweten en stem van de wetenschap de
kwaliteit en de belangen van de wetenschap en zet zich in voor een
optimale bijdrage van de Nederlandse wetenschap aan de culturele,
sociale en economische ontwikkeling van de samenleving.
Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB)
SBB ontwikkelt kwalificaties voor het middelbaar beroepsonderwijs,
werven leerbedrijven en bewaken de kwaliteit van deze leerbedrijven.
RWT’s:
Landelijk Omroepbestel
Het betreft middelen die aan de landelijke publieke omroepen beschikbaar
zijn gesteld.
Regionale Omroepen
Het betreft middelen die aan de regionale publieke omroepen beschikbaar
zijn gesteld.
Rijksmusea
Het betreft 16 musea die vallen onder de Wet verzelfstandiging rijksmuseale diensten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

193

Bijlagen

Bevoegde gezagsorganen primair onderwijs
Het betreft 1.117 bevoegde gezagsorganen van 7.168 instellingen. Voor
zover het onderwijsinstellingen betreft waar de gemeente het bevoegd
gezag is, zijn deze instellingen niet aan te merken als RWT.
Bevoegde gezagsorganen voortgezet onderwijs
Het betreft 350 bevoegde gezagsorganen van 645 onderwijsinstellingen.
Binnen deze aantallen zitten ook gemeentelijke bevoegde gezagen/
onderwijsinstellingen die eigenlijk niet aan te merken zijn als RWT.
Regionale Opleidingscentra (roc’s) en vakinstellingen
Het betreft ruim 50 roc’s en vakinstellingen.
Instellingsbesturen hogescholen
Het betreft middelen die rechtstreeks aan 35 bekostigde hogescholen
beschikbaar zijn gesteld.
Instellingsbesturen universiteiten
Het betreft middelen die rechtstreeks aan 18 bekostigde universiteiten
beschikbaar worden gesteld.
Academische Ziekenhuizen
Het betreft middelen voor de 8 ziekenhuizen die verbonden zijn aan een
universiteit ten behoeve van de opleiding van artsen en ten behoeve van
onderzoek.
Stichting Cito
Op 1 januari 2014 is de wet SLOA 2013 (Stb. 2013, 438) in werking
getreden. De wet biedt de wettelijke grondslag voor subsidiering van de
wettelijke taken van stichting Cito en SLO.
Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling heeft tot taak:
– het ontwikkelen van de centrale eindtoets in het primair onderwijs;
– het ontwikkelen van de diagnostische tussentijdse toets en de
rekentoets in het voortgezet onderwijs;
– het ontwikkelen van de centrale examens/ en rekentoetsen in het
voortgezet onderwijs en in het middelbaar beroepsonderwijs.
Stichting SLO
Op 1 januari 2014 is de wet SLOA 2013 (Stb. 2013, 438) in werking
getreden. De wet biedt de wettelijke grondslag voor subsidiering van de
wettelijke taken van stichting Cito en SLO.
Stichting leerplanontwikkeling heeft tot taak het ontwikkelen en onderhouden van landelijke leerplankaders en het ondersteunen en adviseren
van Onze Minister met betrekking tot leerplanontwikkeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

194

RWT

X

1

ZBO Artikel

Programma
ZBO/RWT

1,4

Apparaat
ZBO/RWT

begroting

premies

tarieven

Financiering realisatiecijfers

Toelichting op de in de tabel opgenoemde ZBO:
Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen (UWV)
Het UWV voert de regeling onderwijsvoorziening jonggehandicapten uit voor OCW.

De Inspectie SZW is op 1 januari 2012 van start gegaan. De toezichtvisie is op 4 maart 2009 aan de Tweede Kamer kenbaar gemaakt.

SZW

Uitvoeringsinstituut
Werknemersverzekeringen (UWV)

1

Ministerie

Naam organisatie

1

Verwijzing
(URL-link)
naar toezichtvisies/
– arrangementen

Tabel 2 Overzicht Rechtspersonen met een Wettelijke Taak en Zelfstandige Bestuursorganen (vallend onder andere ministeries) (bedragen x € 1 miljoen)

√

Het bestuur
en/of accountant
verklaart dat de
rechtmatigheid
op orde is

Bijlagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

195

Bijlagen

BIJLAGE 2. AFGEROND EVALUATIE EN OVERIG ONDERZOEK
Artikel 1 (Primair onderwijs)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

1b.

Beleidsdoorlichtingen
Prestaties van leerlingen en studenten omhoog 1

2015

Doelmatigheid en focus op onderwijs 1

2015

Ambitieus leerklimaat

2014

Scholen maken resultaten inzichtelijk

2014

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en
doelmatigheid
Effectonderzoek OAB en excellentie (Onderwijsbewijs)

2016

Effectief taalonderwijs (NRO)

2016

Effectief rekenonderwijs (NRO)

2016

Evaluatie Actieplan Kiezen voor Techniek

2016

Competenties van leerkrachten ivm Passend onderwijs
(NRO)

2015

Samenstelling van de klas en cognitieve en
sociaal–emotionele uitkomsten

2015

Evaluatie Passend Onderwijs (NRO)

2015

Evaluatie 5-gelijkeschooldagen

2014

Evaluatie flexibilisering onderwijstijden

2014

Indeling schooltijden

2014

Evaluatie Wet OKE (NRO)

2014

Experimenten excellentie (O’wijsbewijs)

2014

Experimenten VVE (O’wijsbewijs)

2014

Trends prestaties en schoolloopbanen doelgroepen OAB
(NWO-BOPO)

2014

Passend onderwijs: stelseleffecten (NWO-BOPO)

2013

Passend onderwijs: schooleffecten (NWO-BOPO)

2013

Professionaliteit en kwaliteit scholen (NWO-BOPO)

2013

Evaluatie OAB (NWO-BOPO)

2013

Evaluatie Klachtenregeling (Panteia)

2013

Doelgroepen OAB (ITS/KI)

2012

Passend Onderwijs (Cool-speciaal-cohort)

2012

Pilot 15% onderwijs voor vreemde taal (RUG/UU)

2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

196

Bijlagen

2.

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

Pilots segregatie

2012

Retentieonderzoek schakelklassen (ITS)

2012

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

2b.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
N.v.t.

3.

Overig onderzoek
IBO Schatkistbankieren 2

2016

Quick scan leerlingendaling

2016

Bestuurlijke constructen in het funderend onderwijs

2016

Onderzoek Regeldruk

2016

Onderzoek leermiddelenmarkt PO

2016

Onderzoek voor de schoolkeuzebrief onder ouders van
groep 7 en 8 leerlingen

2016

OESO stelselreview

2016

Vraag naar en aanbod van post-initiële (PO) opleidingen
leerkrachten

2015

Ontwikkeling naar excellente scholen (NRO)

2015

Opbrengstgericht werken basisscholen (NRO)

2015

Opbrengstgericht besturen (NRO)

2015

Professionalisering passend onderwijs (NRO)

2015

Selectie en indicering doelgroep VVE (NRO)

2015

Verkenning gedifferentieerd onderwijsbeleid (NRO)

2015

Voortgang code Goed Bestuur (NRO)

2015

Analyse leerlingprestaties (NRO)

2014

Kwaliteit kleine scholen (NRO)

2014

Monitor ouderbetrokkenheid

2014

Onderwijspositie autochtone achterstandsleerlingen

2014

Monitor Bestuursafspraken G37 (Inspectie van het
Onderwijs)

2014

Naar succesvolle implementatie digitale adaptieve centrale
eindtoets PO

2014

Coöperatie van kleine scholen

2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

197

Bijlagen

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

Positie van de doventolk in het onderwijsdomein

2014

Verbetermogelijkheden onderwijs in JJI’s en GJI’s

2014

Diabetes en primair onderwijs

2014

Leerlingverzuim in beeld

2014

Monitor voorbereiding passend onderwijs; meting 1

2014

Monitor voorberieding passend onderwijs; meting 2

2014

Leerlingenvervoer in Nederland

2014

Evaluatie pilots toegevoegde waarde (GION/UTwente)*

2014

Excellente leerlingen (SLO/ECN/UTwente)

2014

Review kwaliteit kleine scholen (NWO)

2014

Autochtone achterstandsleerlingen (NWO)

2014

Vooronderzoek Tweetalig PO (RUU/RUG)

2014

Monitor ouderbetrokkenheid (Ecorys)

2014

Monitor experiment Flexibilisering onderwijstijd
(Regioplan) tussenrapportage 2012)

2014

Functioneren schoolbesturen (NWO-BOPO)

2013

Monitor «Goed worden door goed te blijven»(PO-Raad)

2013

Monitor Flexibilisering onderwijstijden (Regioplan)

2013

Draagvlakmeting Actieplan PO/Bestuursakkoord
PO/Prestatiebox PO (Kohnstamm Instituut/CED Groep)

2013

Monitor Sociale Veiligheid (ITS/Regioplan)

2013

Schoolbezoeken groepsgrootte (Regioplan)

2013

Monitor kwaliteit onderwijshuisvesting PO en VO (Oberon)

2013

Evaluatie Regeling energiezuinigheid en binnenklimaat PO
en VO (Panteia)

2013

Gemeentelijke apparaatskosten buitenonderhoud en
aanpassingen scholen PO (Regioplan)

2013

Nulmeting bewegingsonderwijs PO (Mullier Instituut)

2013

Gewichtenregeling en effectieve interventies OAB
(Sardes/CED Groep)

2013

Evaluatie impulsgebieden (intern onderzoek)

2012

Evaluatie Onderwijsnummer (Regioplan)

2012

Evaluatie WMS (Research voor beleid)

2012

Functioneren schoolbesturen (NWO-BOPO)

2012

Lokale Educatieve Agenda (NWO-BOPO)

2012

Monitor Leergang bewegingsonderwijs (Mulier Instituut)

2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

198

Bijlagen

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

Monitor Ouderbetrokkenheid (Ecorys)

2012

Monitor Sociale Veiligheid (ITS/Regioplan)

2012

Monitor Reboundvoorziening (NJi)

2012

Monitoring Regeling excellentie (SLO)

2012

Onderwijsinspanningen referentieniveaus in PO, VO en
MBO (Regioplan)

2012

Prestaties taal en rekenen basisonderwijs (Cito)

2012

Rol gemeenten en schoolbesturen in VVE (NO-BOPO)

2012

Onderwijsinspanningen taal en rekenen

2012

1
De overkoepelende doorlichting Prestaties leerlingen en studenten omhoog is uitgevoerd met
daarin duidelijk herkenbaar de door te lichten beleidsdoelstellingen doelmatigheid en focus op
het onderwijs en Goed opgeleide en professionele leraren, docenten en schoolleiders.
2
Dit IBO heeft ook betrekking op artikel 3, 4, 6, 7 en 14.

Artikel 3 (Voortgezet onderwijs)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

1b.

Beleidsdoorlichtingen
Ambitieus leerklimaat

2014

Scholen maken resultaten inzichtelijk

2014

Prestaties van leerlingen en studenten omhoog 1

2015

Doelmatigheid en focus op onderwijs 1

2015

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en
doelmatigheid
Evaluatie 2e fase HAVO/VWO

2012

Vreemde talensurvey EU

2012

Monitor bestuursakkoord

2012

Evaluatie experimenten VM2

2013

Evaluatie wet voorzieningenplanning

2013

Evaluatie energiebesparing investering schoolgebouwen

2013

Evaluatie regeling energiezuinigheid/binnenmilieu PO en
VO

2013

Maatwerktrajecten VMBO

2014

Evaluatie toezicht leerplichtwet

2014

Evaluatie Regeling Vaststelling schoolvakanties

2015

Monitor leerwerktrajecten en asssistentopleidingen

2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

199

Bijlagen

Titel/onderwerp

2.

Jaar van
afronding

Evaluatie wet gratis schoolboeken

2016

De praktijk van de eerste en tweede correctie CSE

2016

Voortgangsrapportage regelluwe scholen

2016

Monitor Techniekpact

2016

Evaluatie kiezen voor techniek

2016

Monitor diagnostische tussentijdse toets

2016

Onderzoek groepsgrootte in het VO

2016

Voortgang sectorakkoord

2016

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

2b.

Ander ex ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
Meer ruimte voor nieuwe scholen

3.

2015

Overig onderzoek
Evaluatie en assessment in Nederland

2012

Extra vakken vmbo 2011–2012

2012

Doorstroomrelevantie van tien vakken in het vmbo

2012

Succesvol onderwijs aanpakken jongens

2012

Praktijkonderzoek Jongens aan de slag

2012

Internationaal vergelijkende analyse Tweede Fase VO

2012

Excellente leerlingen en schoolloopbanen

2012

Monitor ouderbetrokkenheid

2012

LAKS monitor tevredenheid scholieren

2012

Eerste doorstroomatlas VMBO

2012

Analyse verklarende factoren zwakke en sterke scholen

2012

Vermindering Profielen

2012

Leerlingvolgsystemen in VO

2012

Onderwijsinspanningen taal en rekenen

2012

Verkenning modulaire opbouw curriculum

2013

Functioneren leerplichtambtenaren

2013

Ouderbetrokkenheid bij onderwijs kinderen PO VO MBO

2013

PISA 2012 internationaal onderzoek wiskunde, science,
lezen

2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

200

Bijlagen

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

Schoolkostenmonitor 2012–2013

2013

Ruimte in curriculum bovenbouw HAVO en VWO

2013

Laks monitor scholieren

2013

Pilot tussentijdse toets Limburgse scholen

2013

Laks monitor scholieren

2014

ICT Literacy internationale vergelijking

2014

Pilot tussentijdse toets Limburg

2014

Verklaring betere examenresultaten

2014

Opbrengstgericht werken in VO

2014

Monitor ouderbetrokkenheid

2014

Criteria en duur LWOO en PrO, licenties voor LWOO

2014

Laks monitor scholieren

2015

Rapport monitor pilot diagnostische tussentijdse toets,
pilotjaar 1

2015

Monitor cultuuronderwijs voortgezet onderwijs 2015

2015

PISA 2015

2016

OESO stelsel review

2016
Reguliere
update

Digitale doorstroom atlas

1
De overkoepelende doorlichting Prestaties leerlingen en studenten omhoog is uitgevoerd met
daarin duidelijkherkenbaar de door te lichten beleidsdoelstellingen doelmatigheid en focus op
hetonderwijs en Goed opgeleide en professionele leraren, docenten en schoolleiders.

Artikel 4 (Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

Beleidsdoorlichtingen
Prestaties van leerlingen en studenten omhoog 1
Doelmatigheid en focus op onderwijs

1b.

1

2015
2015

Ambitieus leerklimaat

2014

Scholen maken resultaten inzichtelijk

2014

Leren & Werken

2011

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en
doelmatigheid
Analyse effectrapportage RMC

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

2014

201

Bijlagen

Titel/onderwerp

2.

Jaar van
afronding

Regionale aanpak voortijdig schoolverlaten. Analyse
RMC-effectrapportages 2012–2013

2014

Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2013

2014

Arbeidsmarktbarometer po, vo en mbo 2012–2013

2014

Job-monitor (2-jaarlijks)

2014

Rekenniveaus op het mbo

2014

Laaggeletterdheid in kaart

2014

Project Onderwijs-Arbeidsmarkt (POA) Div. technische en
methodische studies t.b.v.

2014

–

De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2020
(2015)

–

Regionale arbeidsmarktprognoses 2013–2018,
methodiek en resultaten

Analyse effectrapportage RMC 2011–2012

2013

Evaluatie 20plusvoorziening

2012

Analyse effectrapportage RMC

2011

Ex ante evaluatie entry levels alfabetisering Rapportage
2012–2013 invoering centrale toetsing en examinering
referentieniveaus nederlandse taal en rekenen

2011

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

2b.

3.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
Ex-ante beleidsevaluatie certificaten MBO

2016

Analyse Effectrapportage RMC

2016

Overig onderzoek
De Netwerkschool Onderzoek naar werkzame bestanddelen
voor vernieuwing van het middelbaar beroepsonderwijs

2015

De arbeids-markt naar opleiding en beroep tot 2020

2015

Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2014

2015

Arbeidsmarktbarometer po, vo n mbo 2014–2015

2015

Evaluatie laaggeletterdheid 2012–2015

2015

Ontwikkeling/ monitoring toetsen taal en rekenen

2015

vsv evaluatieonderzoek (pantheia)

2015

School-Ex 2.0: De implementatie van ombuiggesprekken

2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

202

Bijlagen

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2018: ROA
2013-11

2013

Schoolkostenmonitor 2012–2013

2013

Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2012
ROA 2013-7

2013

Plus technisch methodologische studies

2013

–

Doelmatigheid mbo in de regio

–

Responsanalyse schoolverlatersonderzoeken

Arbeidsbarometer leraren BVE ITS: Arbeidsmarktbarometer
2012–2013

2013

Kernvaardigheden in Nederland: Rapportage van de Adult
Literacy and Life Skills Survey

2013

Ontwikkeling/monitoring toetsen taal en rekenen CITO
bijlage 3 in Kamerbrief 19-12-2012 over voortgang
implementatie referentiekader taal en rekenen 2012.

2013

PIAAC: Kernvaardigheden voor Werk en Leven: ECBO en
OESO: OECD Skills Outlook 2013. Eerste resultaten van de
survey

2013

I 952 Onderzoek evaluatie medezeggenschap bve

2013

I 960-Onderbouwing indicatoren zorgplicht arbeidsmarktperspectief. Macrodoelmatigheid mbo: Inkadering
arbeidsmarktperspectief.

2014

I 960- voor doelmatigheid:De plicht tot verantwoordelijkheid. Nadere inkadering van de zorgplicht doelmatigheid

2014

Onderwijsinspanningen taal en rekenen

2013

Monitor experimenten Associate Degree op MBO-locatie
Analyse effectrapportage RMC
Project Onderwijs-Arbeidsmarkt 2012 (POA) Div. technische
en methodische studies
–

methodiek arbeidsmarktprognoses en -indicatoren
2011–2016

–

Methoden en voorbereiding t.b.v.
Hoofdstuk 4. Spreiding en breedte van opleidingen op
de arbeidsmarkt Hoofdstuk 5. Doelmatigheid van het
MBO in de regio in De arbeidsmarkt naar opleiding en
beroep tot 2018 (2013)

Registratie en bestemming uitstroom schoolverlaters (SIS)
–

Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt
2011

–

School-leavers between education and the labour
market 2014. Facts and figures

–

Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt
2014. Feiten en cijfers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

2012

2012

203

Bijlagen

Titel/onderwerp

–

Jaar van
afronding

Diverse technische en methodologische studie.
Veranderingen in de omvang en samenstelling van de
beroepsbevolking als gevolg van de overstap op de
ILO-definitie van de beroepsbevolking Beroepenindeling ROA-CBS 2014 (BRC 2014)
Responsanalyse schoolverlatersonderzoeken

Arbeidsmarktbarometer leraren BVE

2012

Monitor Alfabetisering 2012 (niet (apart) doorgegaan (1e
jaar actieplan 2012–2015) blijkens literatuurlijst Evaluatie
Actieplan 2012–2015)
Jobmonitor 2012

2012

ECBO-subsidie (diverse producten)

2012

Monitor Sociale Veiligheid ECBO

2012

–

Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2011, deel
1: Studenten

–

Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2011, deel
2: Personeel

–

Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2011, deel
3: Beleid

JOB-Monitor 2012 (Research Ned, 2-jaarlijks)

2012

CITO Bijlage bij Kamerbrief voortgang implementatie
referentiekader taal en rekenen (2 2010–2011 31 332 nr 16
Kwaliteitsgedrag alfabetiserings www.cinop.nl

2012

Monitor kwaliteitseffecten BPV Protocol BPV-monitor:

2012

–

Gezamenlijk persbericht «Kwaliteit stages mbo
verbetert»

–

Aanbiedingsbrief bpv-monitor (pdf, 28 kb)

–

Bpv-monitor 2011: Landelijke eindrapportage (pdf,
1,74 MB)

NLQF-EQF (div. producten)

2012

Diverse producten: PIAAC en OECD

2012

Project Onderwijs-Arbeidsmarkt (POA)

2016

–

Studiekeuze en arbeidsmarkt: Literatuurstudie.
Maastricht: ROA-R-2016/3

–

Methodiek regionale arbeidsmarktprognoses
2015–2020. Maastricht: ROA-TR-2016/5

–

Methodiek arbeidsmarktprognoses en-indicatoren
2015–2020. Maastricht: ROA-TR-2016/4

–

ROA opleidingsindeling 2015. Maastricht: ROA-TR2016/3

Registratie en bestemming uitstroom schoolverlaters (SIS)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

2016

204

Bijlagen

Titel/onderwerp

–

Jaar van
afronding

Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt
2015 ROA-R-2016/2

Arbeidsbarometer leraren MBO

2016

Monitor alfabetisering (Niet doorgegaan)
Ontwikkeling/ monitoring toetsen taal en rekenen (met vo)

2016

Deelname via Kennis aan «OESO Skills strategy» – m.m.v.
SER
(Eindrapport volgt in 2017)

2016

Oneigenlijk gebruik Studiefinanciering

2016

Ondersteuning strategische verkenning onderwijs
arbeidsmarkt MBO
Opstellen bekwaamheidseisen onderwijs ondersteunend
personeel MBO (I1345 Fons)
–
160610 Definitief Bekwaamheidseisen onderwijsondersteunend personeel ih mbo.pdf
–
160610 Definitief Procesbeschrijving opstellen voorstel
bekwaamheidseisen onderwijs....pdf
Evaluatie experimenten beroepsonderwijs gecombineerde
leerwegen bol-bbl

2016
2016

2016

1
De overkoepelende doorlichting Prestaties leerlingen en studenten omhoog is uitgevoerd met
daarin duidelijk herkenbaar de door te lichten beleidsdoelstellingen Doelmatigheid en focus op
het onderwijs en Goed opgeleide en professionele leraren, docenten en schoolleiders.

Overige opmerkingen:
– Experimenteel VSV onderzoek CPB 2: het onderzoek is nog niet
afgerond.
– Monitor alfabetisering (2014): Is niet doorgegaan. In 2013 zijn de PIAAC
cijfers uitgekomen over de laaggeletterdheid in nederland (en andere
Europese landen). Daarnaast is het Actieplan Laaggeletterdheid in
2014 geëvalueerd en zijn de pilots Taal voor het Leven doorlopend
geëvalueerd.
– Evaluatie wet doelmatige leerwegen: Onderzoek loopt nog (01/04/2015
tot 30/11/2020; titel onderzoeksproject: Evaluatie van twee beleidsinterventies in het mbo: inwerkingtreding wet «Doelmatige Leerwegen» en
herziening kwalificatiestructuur)
Artikel 6 en 7 (Hoger onderwijs)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

Beleidsdoorlichtingen
Ambitieus leerklimaat

2014

Scholen maken resultaten inzichtelijk

2014

Prestaties van leerlingen en studenten omhoog

2015

Doelmatig en focus op onderwijs

2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

205

Bijlagen

Titel/onderwerp

1b.

Jaar van
afronding

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid
N.v.t.

2.

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

2b.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
N.v.t.

3.

Overig onderzoek
CBS-toegankelijkheid hoger onderwijs

2013

Monitor beleidsmaatregelen de relatie tussen beleidsmaatregelen studiekeuze en studiegedrag
Evaluatie van de rechtsgang voor studenten

2013

Onderzoek studenten met een handicap

2013

Evaluatie wet versterking besturing

2013

Overkoepelende rapportage van de evaluatie van het
nieuwe accreditatiestelsel

2013

CHEPS- Internationale ervaringen met studiefinanciering en
collegegeld

2013

Intomart/GfK-bekendheid van plannen voor het hoger
onderwijs

2013

Monitor beleidsmaatregelen 2014

2013

Eindevaluatie experimenten open bestel in het hoger
onderwijs

2014

Studentenmonitor (jaarlijks)

2014

Feiten en cijfers – Drijfveren van onderzoekers

2014

Studenten studeren in eigen land. Nederlands instellingsbeleid

2014

Studenten internationaliseren in eigen land. Deel II – De
praktijk

2014

Internationalisation at home. Gebruik en opbrengsten in
het Nederlandse HO

2014

Motivatie van het instellingscollegegeld

2014

Kwaliteitszorg-en accreditatiestelsels in enkele buitenlandse hogeronderwijssystemen en hun administratieve
lasten

2014

Verkenning effect studievoorschot op instroom meerjarige
masters tekortsectoren

2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

206

Bijlagen

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

Internationale good practices onderwijskwaliteit en
studiesucces

2014

De jongens tegen de meisjes. Onderzoek naar verklaringen
voor verschillen in studiesucces van jongens en meisjes in
mbo, hbo en wo

2015

Kerncijfers hoger onderwijs in internationaal perspectief

2015

Uitbreiding studievoorschot naar nieuwe doelgroepen

2015

De transformatie van handicap + studie. Een externe
evaluatie

2015

Big Data in onderwijs en wetenschap

2015

Beter benutten voor beter onderwijs.

2015

Monitor uitrol Associate degree

2015

Onderzoek naar de werking van het Sirius Programma om
excellentie in het ho te bevorderen

2015

De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2020
ROA-R-2015/6

2015

Rechtsbescherming van studenten in het hoger onderwijs.
Een verkennend en vergelijkend onderzoek

2015

Governancestructuur van stichting Studiekeuze123 (AEF)

2016

Rechtsbescherming van studenten in het hoger onderwijs

2016

Onderzoek naar de dataverwerking van Studiekeuze123
(ResearchNed)

2016

Motieven tijdig stoppen studentenreisproduct

2016

Studentplannen doorstroom mbo-hbo

2016

Monitor Beleidsmaatregelen 2015

2016

Rapport project wetenschap en technologie op de pabo’s

2016

Artikel 8 (Internationaal beleid)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

Beleidsdoorlichtingen
N.v.t.

1b.

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid
Evaluatie subsidiebeschikking (WOOS) Duitsland Instituut
Amsterdam.

2015

Evaluatie subsidiebeschikking (WOOS) Neth-ER

2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

207

Bijlagen

Titel/onderwerp

Evaluatie van de Regeling Bevordering internationalisering
po/vo.
2.

Jaar van
afronding

2012

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

2b.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
Verkennend onderzoek en impactstudie voor de implementatie van het programma Erasmus+ in Nederland.

3.

2013

Overig onderzoek
Inventariseren en bezien acties door Nederland naar
aanleiding van geconstateerde onregelmatigheden binnen
EU Programma Erasmus+ bij mobiliteit vanuit Turkije naar
Nederland.

2016

De juridische gevolgen van ratificatie door Nederland van
het Facultatief Protocol bij het Internationaal Verdrag inzake
economische, sociale en culturele rechten.

2014

Effectstudie Frankfurter Buchmesse 2016, gastlandschap
NL, i.h.k.v. bekendheid Nederlandse boeken.

2013

Verkennend onderzoek Erasmus Master garantiefaciliteit in
de NLse context.

2013

Onderzoek naar mensenrechteneducatie i.s.m. directies
VO/PO.

2012

Inventarisatie connecties LGBT in bestaande EU wet- en
regelgeving en richtlijnen.

2012

Artikel 9 (Arbeidsmarkt- en personeelsbeleid)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

1b.

Beleidsdoorlichtingen
Goed opgeleide en professionele leraren, docenten en
schoolleiders 1

2015

Actieplan LeerKracht

2013

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid
N.v.t.

2.

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

208

Bijlagen

Titel/onderwerp

2b.

3.

Jaar van
afronding

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
Effect- en procesevaluatie masteropgeleide leraren (po, vo
en mbo), nulmeting

2014

Effect- en procesevaluatie masteropgeleide leraren (po, vo
en mbo), 1e tussenmeting

2015

Effect- en procesevaluatie masteropgeleide leraren (po, vo
en mbo), 2e tussenmeting

2016

Monitoring en evaluatie beleidsmaatregelen ter verbetering
opleidingen leraren beroepsonderwijs (mbo en vmbo)

2015

Effect- en procesevaluatie Lerarenbeurs 2008–2013

2015

Effect- en procesevaluatie experimenten Innovatie Impuls
Onderwijs (po, vo)

2015

Effect- en procesevaluatie experimenten Innovatie Impuls
Onderwijs (po, vo)

2014

Monitoring van Lerarenagenda en bestuursakkoorden po
vo. Eindrapport onderwijs werkt Regioplan

2014

Functie- en salarismix in beeld. Tussenmeting 2012

2013

Tegemoetkoming Lerarenopleidingen

2014

«Leraar 2020» (rapport n.a.v. enquête onderwijspersoneel
po, vo en mbo)

2013

Monitor Versterking samenwerking lerarenopleidingen en
scholen (beginmeting)

2014

Monitor Versterking samenwerking lerarenopleidingen en
scholen (tussenmeting)

2015

Overig onderzoek
Monitoring van Lerarenagenda

2015

Integrale Personeelstelling VO (IPTO), aandeel bevoegd
gegeven lessen in vo en opleidingsniveau leraren vo

2015

IPTO bevoegdheden en vakken in het vo

2016

IPTO 2011, Bevoegdheid in het voortgezet onderwijs

2012

Loopbaanmonitor 2016, begeleiding van beginnende
leraren

2016

Loopbaanmonitor 2015, begeleiding van beginnende
leraren

2015

Loopbaanmonitor 2013, begeleiding van beginnende
leraren

2014

Loopbaanmonitor onderwijs 2016

2016

Loopbaanmonitor onderwijs

2013

Loopbaanmonitor 2012

2012

Loopbaanmonitor 2011

2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

209

Bijlagen

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

Arbeidsmarktbarometer po, vo en mbo 2015/2016

2016

Arbeidsmarktbarometer po, vo en mbo (2015)

2015

Arbeidsmarktbarometer po, vo en mbo (2014)

2014

Arbeidsmarktbarometers primair onderwijs, voortgezet
onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs

2013

Arbeidsmarktbarometer 2011–2012

2012

Teaching and Learning International Survey (Talis) 2013

2014

Teaching and Learning International Survey (Talis),
Nationaal rapport. Talis rapport 2013

2014

Verkenning opleiding en onderzoek in de school. Rapport
verkenning Samenwerking DUO-NRO

2014

Verkenning naar de wenselijkheid en mogelijkheid van
selectie op geschiktheid voor het beroep van leraar en van
verzwaring van vakinhoudelijke eisen voor de tweedegraads lerarenopleidingen. Eindrapportage Geschiktheid
Leraar

2014

Evaluatie aanpak risicoregio’s

2013

Arbeidsmarkt leraren: aanpassingsmechanismen en
aangrijpingspunten voor beleid

2013

Vraag en aanbod onderwijspersoneel mbo

2013

Docenten Omgangskunde en Pedagogiek in het mbo:
aanbod, vraag en inzet

2013

Beleefde bureaucratie en professionaliteit onder leraren

2012

Eindrapportage evaluatie educatieve minor

2012

Evaluatie experimenten prestatiebeloning

2012

Uitkomsten scenario’s po met mirror

2016

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel po,
vo en mbo 2015–2025

2015

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel po,
vo en mbo 2015–2025

2016

Aansluiting vraag-aanbod masteropleidingen vo

2016

Procesevaluatie wetenschap en techniek op de pabo

2016

Carrièreperspectieven van leraren in het kader van de
functiemix primair en voortgezet onderwijs

2016

1
De overkoepelende doorlichting Prestaties leerlingen en studenten omhoog is uitgevoerd met
daarin duidelijk herkenbaar de door te lichten beleidsdoelstellingen Doelmatigheid en focus op
het onderwijs en Goed opgeleide en professionele leraren, docenten en schoolleiders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

210

Bijlagen

Artikel 11 (Studiefinanciering)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

Beleidsdoorlichtingen
N.v.t.

1b.

Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
N.v.t.

2.

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

2b.

3.

Ander Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
SCP-onderzoek, De studie waard

2013

CPB – deelname-effecten sociaal leenstelsel

2013

CPB – aflossing studieschuld bij leenstelsel

2013

Meeneembare studiefinanciering internationaal

2014

Overig onderzoek
Monitor beleidsmaatregelen ho (periodiek):

2016

Studentenmonitor (periodiek):

2016

Motieven mbo-studenten al of niet doorstroom naar hbo

2016

Artikel 12 (Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

Beleidsdoorlichtingen
N.v.t.

1b.

Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
N.v.t.

2.

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

211

Bijlagen

Titel/onderwerp

2b.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
Tegemoetkoming lerarenopleiding

3.

Jaar van
afronding

2014

Overig onderzoek
Schoolkostenmonitor 2015–2016

2016

Schoolkosten voor 16- en 17-jarige mbo’ers

2016

Artikel 13 (Lesgeld)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

Beleidsdoorlichtingen
N.v.t.

1b.

Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
N.v.t.

2.

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

2b.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
N.v.t.

3.

Overig onderzoek
N.v.t.

Artikel 14 (Cultuur)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

Beleidsdoorlichtingen
Beleidsdoorlichting Cultuur 2009–2014

1b.

2015

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid
Eindevaluatie DutchDFA

2013

Evaluatie Steunpunten monumentenzorg en archeologie

2013

Evaluatie Wet tot behoud Cultuurbezit

2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

212

Bijlagen

Titel/onderwerp

2.

Jaar van
afronding

Evaluatie bestuurlijks samenwerking Regionale Historische
Centra

2015

Zelfevaluatie Beelden voor de Toekomst

2015

Evaluatie programma Kunst van Lezen

2015

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
n.v.t.

2b.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
n.v.t.

3.

Overig onderzoek
Monitor diversiteit culturele instellingen

2011–2015

Meta-analyse ondernemerschap

2012

Economische ontwikkelingen in de cultuursector 2005–2012

2013

Uitgaven cultuur door de G35 en de provincies 2011–2013

2013

Onderzoek bezoldiging topbestuurders fondsen

2013

Impactanalyse / toekomstscenario’s digitale archiefvorming

2013

Balansonderzoek Cultuurinstellingen

2013

Monitor Amateurkunst 2013 (LKCA)

2013

Het culturele draagvlak – Culturele activiteiten in 2012:
bezoek, beoefening en steun

2014

Baten overheidsinvesteringen in monumentenzorg

2014

CBS Monitor Kunstenaars kunstvakonderwijs, arbeidsmarkt

2014

Monitor Cultuureducatie Primair Onderwijs 2013–2014

2014

Evaluatie Wet vaste boekenprijs

2014

Verkenning regelingen toegankelijk maken gedigitaliseerd
erfgoed

2014

Vooronderzoek satellietrekening culuur en creatieve
industrie

2014

Extended collective licensing: panacee voor massadigitalisering?

2014

Economische ontwikkelingen in de cultuursector 2009–2013

2014

Het culturele draagvlak – Gisteren vandaag

2015

Economisch onderzoek 2009–2014

2015

Contra expertise Meerjarenbegroting programma
Erfgoedzorg

2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

213

Bijlagen

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

Nulmeting campagne cultuur en toerisme. NBTC 2015–2018

2015

Een toekomstgericht restitutiebeleid

2015

Notitie Mattheüseffect

2015

Monitor Amateurkunst 2015 (LKCA)

2015

Cultuureducatie in rijks- en fondsgefinancierde instellingen

2015

Monitor cultuuronderwijs voortgezet onderwijs 2015

2015

Benchmarkonderzoek duurzaamheid rijksmonumentale
woonhuizen

2015

Onderzoek Toezichthouders Culturele Sector

2015

Sport en cultuur – patronen in belangstelling en beoefening
(SCP, i.h.k.v. Het Culturele Draagvlak)

2016

Economische ontwikkelingen in de cultuursector, 2009–
2015

2016

Kruissubsidiëring door boekhandels en uitgevers

2016

Culturele instellingen in Nederland. Veranderingen in
geefgedrag, giften, fondsenwerving en inkomsten tussen
2011 en 2014

2016

Inventarisatie digitalisering cultuurproducerende instellingen

2016

Nulmeting huisvesting rijksmusea [nog geen rapport]

2016

Monitor Cultuuronderwijs in het primair onderwijs en
programma Cultuureducatie met Kwaliteit (Peiling 2015/16)

2016

Een analyse van meerjarige strategische plannen internationaal cultuurbeleid en een onderzoek naar de ontwikkeling
van een monitoring- en evaluatiekader voor de toetsing van
de uitvoering van het internationaal cultuurbeleid
2017–2020

2016

Kapitalisering van vrijwilligersinzet in de erfgoedsector

2016

Gemeentelijke bestedingen aan beeldende kunst en
vormgeving

2016

Van binnen naar buiten

2016

Artikel 15 (Media)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

Beleidsdoorlichtingen
Beleidsdoorlichting mediabeleid 2010–2013

1b.

2014

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

214

Bijlagen

Titel/onderwerp

2.

Jaar van
afronding

Evaluatie Commissariaat voor de Media 2007–2011

2012

Evaluatie Innovatieregeling Pers

2013

Evaluatie Regeling Jonge Journalisten

2014

Evaluatie beleid mediawijsheid / Media Expertisecentrum

2014

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
n.v.t.

2b.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
n.v.t.

3.

Overig onderzoek
Onderzoek naar mogelijkheden voor verhogen inkomsten
publieke omroep

2013

Evaluatieonderzoek naar financiering lokale omroepen
(door CvdM)

2013

Onderzoek distributie digitale televisiediensten

2013

Commissariaat van de Media – Mediamonitor

Jaarlijks

Tevredenheid met het aanbod in televisiepakketten 2014
(mediamonitor)

2014

Diversiteit van televisiepakketen 2014 (mediamonitor)

2014

Tevredenheid met het aanbod in televisiepakketten 2015
(mediamonitor)

2015

Diversiteit van televisiepakketen 2015 (mediamonitor)

2015

SCP: Het culturele draagvlak – Media:tijd in Beeld –
Dagelijkse tijdbesteding aan media en communicatie

2015

Landenvergelijking goedkeuringsprocedure nieuwe
aanbodkanalen publieke omroep

2015

Onderzoek takenpakket en bekostiging van het Commissariaat voor de Media

2015

Diversiteit van televisiepakketten 2016 (Mediamonitor)

2016

Televisie à la carte (Mediamonitor)

2016

Tevredenheid met het aanbod in televisiepakketten 2016
(Mediamonitor)

2016

Financieel onderzoek EYE

2016

Financieel onderzoek Beeld en Geluid

2016

Juridische status NPO en RPO

2016

Europese en internationale waarborgen onafhankelijkheid
van de publieke omroep

2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

215

Bijlagen

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

Juridische status NPO en RPO

2016

Advies Verkenning benoemingen

2016

Governance STER

2016

Artikel 16 (Onderzoek en wetenschapsbeleid)
Titel/onderwerp

1.

Jaar van
afronding

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a

Beleidsdoorlichtingen
1
Het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) wetenschap

1b.

2014

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid
N.v.t.

2.

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

2b.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
N.v.t.

3.

Overig onderzoek
Evaluatie Mozaïek 2

2012

Programma Evaluatie NCWT

2012

Evaluatie Rathenau Instituut 3

2013

Evaluatie NWO; Nieuwe dynamiek, passende governance 4

2013

Evaluatie KNAW 5

2014

Astronomische welvaart? Effecten van Nederlandse
deelname aan de Square kilometre Array radiotelescoop 6

2016

1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2014/05/01/ibo-wetenschappelijkonderzoek
Kamerstuk: 29 338, nr 136
2
http://www.nwo.nl/onderzoek-en-resultaten/programmas/nwo/mozaiek/index.html
3
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2013/03/20/report-evaluation-rathenauinstituut-2006–2011
4
http://www.nwo.nl/documents/nwo/nwo---evaluatie-mei-2013
5
https://www.knaw.nl/shared/resources/knaw/bestanden/140402Evaluatierapport_KNAW.pdf
6
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/11/01/rapport-astronomischewelvaart-effecten-van-nederlandse-deelname-aan-de-square-kilometre-array-radiotelescoop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

216

Bijlagen

Artikel 25 (Emancipatie)
Titel/onderwerp

1.

Ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a.

Beleidsdoorlichtingen
beleidsdoorlichting emancipatie 2011–2014

1b.

2.

Jaar van
afronding

2014

Ander ex-post onderzoek doeltreffendheid en doelmatigheid
Open up

2012

Onderzoek onveiligheidsgevoel van vrouwen meetbaar
maken

2012

Evaluatie-ontwerpen vooractielijnen Sociale Media en
GSA’s

2012

Soc onveiligheid van lhb schoolpersoneel en lhb leerlingen

2012

Nederland in groep gidslanden LHBT-beleid

2013

Evaluatie pilots Sociale veiligheid LHBT, anders in de klas

2014

Evaluatie LHBT-koplopergemeenten

2014

Evaluatie GSA’s. Meer gewicht in de schaal

2014

Eindmeting project Eigen Kracht

2015

Evaluatie hulpverlening levensbeschouwelijke en etnische
LHBTérs

2015

Resultaatmeting «we can young champagne»

2015

Evaluatieonderzoek GSA Natuurlijk Samen | Rapport |
Rijksoverheid.nl

2016

Ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid
2a.

MKBA’s
N.v.t.

2b.

Ander ex-ante onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
N.v.t.

3.

Overig onderzoek
Worden wie je bent Transgendermonitor

2012

Emancipatiemonitor 2012

2012

Steeds gewoner, nooit gewoon

2012

Niet te ver uit de kast

2012

Genderscan aanpak huiselijk geweld

2013

Position_paper_de_facto_ongelijkheid

2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

217

Bijlagen

Titel/onderwerp

Jaar van
afronding

Seksuele oriëntatie en werk

2013

Kwaliteit Economische zelfstandigheid

2014

Emancipatiemonitor 2014

2014

Leven met intersekse/DSD

2014

Dieptestudie cases LHBT veiligheid wijken

2014

Homoseksualiteit etnische en levensbeschouwelijke
groepen

2014

Economische zelfstandigheid van jongeren

2014

Verschillen in studiesucces jongens en meisjes jongens
tegen meisjes

2015

Internationale voorbeelden beleid topvrouwen

2015

Onderzoek database topvrouwen

2015

Vrouwen vier keer minder verdacht dan mannen

2015

Cyberpesten

2015

Wel werk, maar niet economisch zelfstandig

2015

Topvrouwen in de wachtkamer. Bedrijvenmonitor
2012–2015

2015

black box

2016

Emancipatiemonitor 2016

2016

Bedrijvenmonitor

2016

LHBT monitor

2016

Lekker vrij

2016

Vrije plekke rvc’s en rvb’s

2016

Opvattingen jongeren taakverdeling mannen en vrouwen

2016

Verdient een man meer?

2016

Preventie intergenerationeel geweld Nederland en EU

2016

Wetenschappelijke weging LHBT-beleid in Europese landen

2016

Genderscan aanpak huiselijk geweld

2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

218

Bijlagen

BIJLAGE 3. OVERZICHT NIET-FINANCIËLE INFORMATIE OVER
INKOOP VAN ADVISEURS EN TIJDELIJK PERSONEEL (EXTERNE
INHUUR)
Tabel 1 Externe inhuur Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Verslagjaar
2016 (bedragen x € 1.000)
2016
Programma- en apparaatskosten:
1.

Interim-management

569

2.

Organisatie- en Formatieadvies

1.188

3.

Beleidsadvies

1.644

4.

Communicatieadvisering

935

Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)

4.336

5.

Juridisch Advies

339

6.

Advisering opdrachtgevers automatisering

7.

Accountancy, financiën en administratieve organisatie

(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)
8.

Uitzendkrachten (formatie & piek)

3.294
284
3.917

1

92.766

Ondersteuning bedrijfsvoering (som 8)

92.766

Totaal uitgaven inhuur externen

101.019

1
Deze categorie, waarin cf. de Rijksbegrotingsvoorschriften ook externe inhuur opgenomen
moet worden die niet in de overige 7 categorieën ondergebracht kan worden, bestaat voornamelijk uit 3 posten (1) De uitzendkrachten van het ministerie excl. DUO (€ 2,1 miljoen). (2) De
uitgaven voor het maken van ICT en de daarbij behorende inrichting van processen van DUO die
niet te onderscheiden zijn in de acht categorieën externe inhuur, tot en met 2015 opgenomen als
uitbesteed werk (€ 71,4 miljoen). (3) Inhuur van uitzendkrachten bij DUO als een flexibele schil
voor voornamelijk seizoensgebonden werk in het primaire proces studiefinanciering (€ 19,3
miljoen).

Tabel 2 Inhuur externen buiten raamovereenkomsten
2016
Aantal overschrijdingen maximumuurtarief

0

Verschillen in de wijze van boeken met 2015
Tabel 1 geeft een beeld van de uitgaven voor externe inhuur conform de
rijksbrede definitie in de Rijksbegrotingsvoorschriften. In het samenvattend auditrapport 2015 stelde de ADR de vraag of de kosten voor de
ontwikkeling van automatisering, soft- en hardware bij DUO in de
administratie op de juiste wijze geboekt werden. Daarop is door OCW, in
samenwerking met de departementen van Financiën en BZK, in 2016 de
rubricering van uitgaven in de administratie bij het agentschap DUO
opnieuw beoordeeld. Dit heeft geleid tot een aanpassing waardoor in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

219

Bijlagen

2016 meer kosten, voorheen gerubriceerd als uitbesteed werk2, onder de
definitie van externe inhuur komen te vallen.
Het percentage externe inhuur
Het gerealiseerde percentage externe inhuur van OCW in totaal in 2016
bedraagt 24,5 procent. De beleidsgevoelige inhuur hierbinnen bedraagt
1,4 procent. Het aandeel van agentschap DUO met zijn rijksbrede
dienstverlening naar instellingen, studenten, leerlingen, leraren en andere
overheidsorganen, binnen het percentage externe inhuur komt uit op 22,6
procent3. Voor OCW exclusief DUO geldt dat het percentage uitkomt op
1,9 procent.
Ontwikkelingen bij DUO
DUO voert niet alleen van OCW opdrachten uit maar ook van andere
overheidsorganisaties zoals het Ministerie van SZW (kinderopvang).
Informatisering en digitalisering zijn belangrijke bouwstenen bij de
uitvoering van deze opdrachten. In het dienstverleningsproces vindt
continu vernieuwing plaats. Bij deze veelal ICT-gerelateerde vernieuwing
maakt DUO vanwege onvoldoende beschikbare kennis binnen de
organisatie en uit doelmatigheidsoverwegingen gebruik van externe
expertise. Daarbij streeft DUO naar een evenwichtige balans tussen intern
personeel en extern personeel om daarmee de continuïteit van het
primaire proces in een veranderende omgeving te kunnen blijven borgen.
DUO stuurt daarbij actief op het verder afbouwen van extern personeel
ten gunste van het verder investeren in de kwaliteiten van intern
personeel. Zo hebben in 2016 200 uitzendkrachten van DUO een
aanstelling binnen DUO gekregen. Hetzelfde geldt voor nog eens 50 fte
automatiseringspersoneel van DUO. In 2017 zullen naar verwachting nog
eens 120 fte’s een aanstelling binnen DUO krijgen. Tegelijkertijd is de
omvang van de ICT-gerelateerde inhuur en de behoefte aan adequaat
beheer, onderhoud en vernieuwing de komende jaren zo groot dat een
snelle afbouw richting de 10 procent niet waarschijnlijk lijkt.
Tabel 3 Externe inhuur 2016
(bedragen x € 1.000)

Heel OCW

OCW excl. DUO

DUO

Uitgaven ambtelijk personeel

311.787

179.566

132.221

Uitgaven externe inhuur

101.019

10.237

90.782

4.336

4.298

38

412.806

189.803

223.003

Waarvan beleidsgevoelige inhuur
Totale personele uitgaven

De realisatie van het percentage externe inhuur over 2016 laat, wanneer
de rubriceringaanpassing niet zou zijn doorgevoerd, een dalende trend
zien ten opzichte van 2015 van 10,1 procent naar 8,7 procent. Dit wordt
vooral veroorzaakt door de verambtelijking van ingehuurd personeel van
DUO.

2

Bij uitbesteed werk geldt dat er sprake moet zijn van op basis van product-afspraken
gebaseerde contracten. Met name het wel of niet hebben van een sturingsrelatie en in welke
vorm moet onderscheidend zijn voor de rubricering uitbesteed werk of externen. De bijlage
externe inhuur in de Rijksbegrotingsvoorschriften is op dit punt niet scherp genoeg/
interpretabel en wordt daarom verbeterd.
3
Wanneer de externe inhuur van DUO apart wordt berekend (alsof DUO een eigen norm zou
hebben), dan komt het agentschap op een externe inhuur van 40,7 procent. OCW exclusief
DUO komt dan op dan op 5,4 procent.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

220

Alle leerlingen en studenten worden uitgedaagd

a)

Aandeel toptalentleerlingen dat zich vaak of
vo
bijna altijd verveelt omdat de lesstof te
makkelijk is of omdat hij/zij eerder klaar is dan
de rest

Aandeel scholen dat aandacht heeft voor
toptalenten in de vorm van uitdagend aanbod
of talentprogramma’s

Percentage studenten in het mbo dat zich
uitgedaagd voelt

Percentage studenten dat tevreden is over
uitdagend onderwijs

•

•

•

•

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1
ho

mbo

vo

Aandeel scholen dat leerlingen begeleidt in
het ontdekken en ontwikkelen van hun
talenten

•

po

Ambitieus onderwijs dat alle leerlingen en studenten uitdaagt

Sector

1

Doelstelling/indicator

Tabel Indicatoren

34%
(2012/2013)
(2014–2015)
hbo: 54%
wo: 66%

(2010–2011)2
hbo: 58%
wo: 68%

–

–

47%

Realisatie
2015

34% (2010–2011)

82% (2015)

56% (2014)

47% (2015)

Basiswaarde
(jaartal)

wo:67%

hbo:55%

(2015–2016)

35%
(2013/2014)

82% (2015)

24% (2015)

67%

Realisatie
2016

Hoger

Hoger

3

Verbetering

100% (2018)

25% (2018)

100% (2020)

Streefwaarde(jaartal)

6/7

4

3

3

1

Art.nr.

C

C

SA

SA

SA

reden
opname1

Studentenmonitor Hoger
Onderwijs

ROA

Toptalenten in
het onderwijs

Toptalenten in
het onderwijs

Enquêtes
Bestuursakkoord PO
Regioplan

Bron

Eindjaar per doelstelling
Per streefwaarde wordt voor zover mogelijk een eindjaar vermeld (kabinetsperiode of horizon van de betreffende afspraken met de sector. Bij
enkele indicatoren zijn geen streefwaarden opgenomen. Bij deze indicatoren zijn afspraken op het niveau van de instelling gemaakt, die niet
vertaald worden naar een streefwaarde op landelijk niveau. Opgenomen zijn de gerealiseerde landelijke waarden, bedoeld als signalering voor de
voortgang op het stelselniveau. Zij dienen als onderbouwing bij de analyse of bijstelling van beleid noodzakelijk is.

Leeswijzer indicatorentabel
In de onderstaande tabel zijn de ambities voorzien van een aantal kwantitatieve doelen. Per indicator zijn bijbehorende streefwaarden opgenomen,
passend bij de beleidsambities. Ten behoeve van een consistente monitoring zijn doelen en ambities van de beleidsverslag 2016 zoveel mogelijk
overgenomen uit de beleidsagenda 2016. Op het volgende punt is de indicatorentabel gewijzigd:
– door verbeteringen afgelopen jaar in de bron en/of de meetmethode zijn de basis- en streefwaarde van enkele indicatoren gewijzigd. De
wijzigingen worden per indicator in een voetnoot toegelicht.

BIJLAGE 4. INDICATOREN

Bijlagen

221

b)

Aandeel thuiszittende leerlingen dat drie of
meer maanden thuis zit zonder passend
onderwijsaanbod

ho

ho

Bachelor studiesucces (n+1) van herinschrijvers na het eerste jaar2

Uitval in het eerste jaar2

•

•

(2014–2015)
27,8%
15,9%

(2010–2011)
hbo: 27,9%
wo: 18,8%

72,8%

73%

Totaal: 64%

wo: 57,3%

72%

Niveau 4: 65%

60,5%

73%

Niveau 3: 63%

hbo: 65,7%

78%

Niveau 2: 62%

(2014–2015)

73%

Niveau 1: 66%

(2010–2011)

(2014)

5,5%

1,9%

(2014–2015)

–

–

–

(2008)

5,9%

vo
mbo

2,2%

(2012–2013)

87% (2015–2016)

95% (2015–2016)

99% (2015–2016)

po

Percentage mbo-deelnemers per niveau dat
met diploma de instelling verlaat, jaarresultaat per niveau

po

Aandeel leerlingen dat het referentieniveau
voor rekenen behaalt

•

po

Aandeel leerlingen dat het referentieniveau
voor taalverzorging behaalt

Aandeel zittenblijvers

po

Aandeel leerlingen dat het referentieniveau
voor lezen behaalt4

0,17% (2014–2015) 0,17%
(2014–2015)

vo

Realisatie
2015

0,07% (2014–2015) 0,07%
(2014–2015)

Basiswaarde
(jaartal)

po

Sector

•

•

Vergroten studiesucces

•

Doelstelling/indicator

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1
16,1%

26,7%

(2015–2016)

74,0%

61,0%

(2015–2016)

70%

71%

70%

70%

72%

(2015)

5,7%

1,8%

(2020)

(2015–2016)5

–6

–7

Hoger

Hoger

Hoger

Hoger

Hoger

3,9%

1,5%

6

Niet benoemd

Niet benoemd

Niet benoemd

0% (2020)

0% (2020)

Streefwaarde(jaartal)

87%
(2015–2016)

95%
(2015–2016)

99%
(2015–2016)

0,19%
(2015–2016)

0,08%
(2015–2016)

Realisatie
2016

6/7

6/7

4

3

1

1

1

1

3

1

Art.nr.

T

SA

SA

SA

SA

SA

SA

SA

reden
opname1

DUO

DUO

MBO Raad

DUO

College voor
Toetsen en
Examens

Leerplichttelling
2015–2016

Bron

Bijlagen

222

8,5%
8,6%

hbo: 8,7%
wo: 9,1%

8,8%

8,5%

(2015–2016)

Realisatie
2016
–6

Streefwaarde(jaartal)
6/7

Art.nr.

T

reden
opname1

b)

Aandeel leraren met een afgeronde hbo of wo vo
masteropleiding

•

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

Aandeel leraren dat de differentiatie
vaardigheden beheerst11

•

Verbetercultuur

Aandeel leraren dat de algemeen didactische
vaardigheden beheerst9

•

Aandeel hbo-docenten met een afgeronde
master- of Phd-opleiding

Aandeel leraren met een afgeronde
wo-bachelor of hbo-/wo masteropleiding

•

76%

vo

56%

34%

po

vo

(2013)

85%

(2013)

66,2% (2011)

53% (2013)

33% (2013)

20% (2013)

84,1 (2013)

po

hbo

Bovenbouw
vwo8

po

Aandeel lessen dat wordt gegeven door
daartoe bevoegde en benoembare leraren

•

vo

34%

56%

(2015)

64%

84%

(2015)

72,2% (2013)

65% (2014)

36% (2014)

21% (2014)

94,1% (2014)

33%

–

12

(2016)

67%

–

10

(2016)

75,2% (2015)

63% (2015)

37% (2015)

21% (2015)

94,8% (2015)

100%

100%

(2020)

100%

100%

(2020)

80% (2016)

80–85% (2020)

50% (2020)

30% (2020)

100% (2020)

3

1

3

1

6/7

3

3

1

3

SA, LA

SA, LA

SA, LA

SA, LA

SA, LA

SA, LA

SA, LA

SA

Vergroten kwaliteit leraren en schoolleiders

(2014–2015)

(2010–2011)

Realisatie
2015

a)

ho

Basiswaarde
(jaartal)

Scholen en instellingen werken met goed opgeleide en professionele leraren en schoolleiders die samen zorgen voor een veilig en ambitieus leerklimaat

Switchen na het eerste jaar2

Sector

2

•

Doelstelling/indicator

Inspectie van
het Onderwijs

Inspectie van
het Onderwijs

Inspectie van
het Onderwijs

Inspectie van
het Onderwijs

Personeels- en
Mobiliteitsonderzoek
(2016)

CentERdata,
DUO & IPTO

CentERdata,
DUO & IPTO

Onderwijs
werkt;
Regioplan en
DUO

IPTO

DUO

Bron

Bijlagen

223

3

c)

Aandeel schoolleiders dat is geregistreerd in
het schoolleidersregister

•

Aandeel leerlingen dat zich veilig voelt
95%

93%

vo

(2012)

31% (2015)

po

po

8% (2014)

63%

vo

po/vo/mbo

62%

(2014)

Basiswaarde
(jaartal)

po

Sector

94%

Geen meting
verricht

(2014)

31% (2015)

15% (2015)

63%

57%

(2015)

Realisatie
2015

Aandeel scholen dat Vensters volledig heeft
ingevuld15

Aandeel scholen dat op alle indicatoren van
kwaliteitszorg voldoende scoort16

•

•

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1
38% (2012–2013)

94%

vo
po

5,3%

po

(2014)

41%
(2014–2015)

94%

Niet bekend

(2015)

Scholen en instellingen maken resultaten inzichtelijk en worden aangesproken op hun prestaties

•

Veilig leerklimaat

Aandeel leraren dat is ingeschreven in het
Lerarenregister14

Aandeel leraren dat deelneemt aan peer
review13

•

•

Doelstelling/indicator

100%
Hoger (2020)

–17

100%

(2017)

Stabiel of
hoger

Stabiel of
hoger

(2020)

100% (2018)

100% (2019)

100%

100%

(2020)

Streefwaarde(jaartal)

92%

21%

(2016)

95%

97%

(2016)

50% (2016)

28% (2016)

68%

74%

(2016)

Realisatie
2016
LA, T

reden
opname1

1

3

1

3

1

1

SA

SA, T

T

SA

1, 3 en SA, LA, T
4

3

1

Art.nr.

Onderwijsverslag
Inspectie van
het Onderwijs

VO-raad

PO-Raad/
Schoolinfo

Praktikon,
sociale
veiligheid in en
rond scholen

Praktikon,
sociale
veiligheid in en
rond scholen

Schoolleidersregister

Lerarenregister

Onderwijs
werkt;
Regioplan,
(2014- 2015)
POMO; BZK,
2016

Onderwijs
werkt;
Regioplan,
(2014–2015)
POMO; BZK,
(2016)

Bron

Bijlagen

224

4

Studenten-tevredenheid21

Instelling

–

ho

mbo

vo/mbo

po

Aandeel leerlingen in de beroepsgerichte
leerweg van het vmbo dat kiest voor techniek

Aandeel mbo-studenten techniek

Aandeel afgestudeerden bètatechniek incl.
snijvlakopleidingen24

•

•

•

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1
ho

mbo

vo

Aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt verbeteren

•

Opleiding

–

Studenten-tevredenheid

•

Oordeel ouders over betrokkenheid

•

Aantal voortijdig schoolverlaters

Aandeel (zeer) zwakke afdelingen dat zich
binnen de gestelde termijn verbetert

•

•

Aandeel (zeer) zwakke scholen dat zich binnen po
een jaar verbetert

•

vo

Aandeel scholen dat opbrengstgericht werkt18 vo

Sector

•

Doelstelling/indicator

hbo: 73,1%
wo: 83,8%

hbo: 65,6%
wo: 81,1%

hbo: 19%

wo: 23%

wo:21%

28,0% (2015)

hbo: 18%

25% (2012)

27% (2015)

(2014–2015)

(2010–2011)

–

(% tevreden over
school en studie)
2014: 49%

–

(2015)

25.622
(2013/2014)

–

23% (2012)23

67%
(2013–2014)

36%
(2014–2015)

64%
(2015–2016)

Realisatie
2016

wo: 25%

hbo: 19%

27,3%
(2016)

26% (2016)

wo: 85,0%

hbo:75,4%

(2015–2016)

52%

6,5

7,1

(2016)

22.948
(2015/2016)

Cijfer 7 (2014) geen meting
gedaan

75% (2012–
2013)19

22%
(2013–2014)

61%
(2014–2015)

Realisatie
2015

6,5

7,0

(Rapportcijfer
2014)

41.800 (2009)

Cijfer 7 (2012)

72% (2011–2012)

27% (2012–2013)

47% (2012–2013)

Basiswaarde
(jaartal)

wo: 22% (2016)

hbo: 19%
(2016)

30% (2016)

30% (2017)

6/7

4

3

6/7

4

–20

–22

3 en 4

1

3

1

3

Art.nr.

25.000
(2015–2016)

Hoger

100% (2020)

100%
(2017–2018)

100% (2020)

Streefwaarde(jaartal)

C

T

SA

SA

SA

reden
opname1

DUO

DUO

DUO

DUO

Nationale
studentenenquete

JOB-monitor

DUO

Monitor
Ouderbetrokkenheid

Inspectie van
het Onderwijs

Inspectie van
het Onderwijs

Onderwijsverslag,
Inspectie van
het Onderwijs

Bron

Bijlagen

225

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

8

7

b)

6

5

hbo: 72% (2013)

wo: 56% (2011)

Percentage gediplomeerden dat aangaf dat de ho
aansluiting van de opleiding met de huidige
functie voldoende/goed was

Percentage gediplomeerden dat aangaf dat de ho
opleiding voldoende basis was om te starten
op de arbeidsmarkt

wo: 57%
(2013)

hbo: 72%
(2014)

77% (2015)

18% (2014)

Realisatie
2015

Mondiale top-5 positie op basis van citatiescores

owb

2e plaats
–
(2009–201228) 1,52

6/7

4

4 en
6/7

Art.nr.

Kleiner of gelijk 16
5

Hoger

47% (2015)26

2e plaats
(2010–2013)
1,53

Hoger

Hoger

20% (2020)

Streefwaarde(jaartal)

72% (2015)

77% (2016)

19% (2015)

Realisatie
2016

Percentage podiumkunstinstellingen en
filmfestivals in de BIS dat voldoet aan de
eigen inkomstennorm van minimaal 25,5%

•

Aantal bezoeken gesubsidieerde musea

•

cultuur

cultuur

cultuur

cultuur

5,7 miljoen (2009)

2,6 miljoen (2009)

69% (2010–2011)

76% (2010–2011)

8,9 miljoen
(2015)30

2,4 miljoen
(2015)30

94%

97%

Realisatie
nog niet
bekend

Realisatie
nog niet
bekend

Realisatie
nog niet
bekend

Realisatie
nog niet
bekend29

7,5 miljoen
(2016)

2,2 miljoen
(2016)

100% (2016)

100% (2016)

14

14

14

14

–31

Het bevorderen van emancipatie32

•

media

15

Het waarborgen van een onafhankelijk, gevarieerd en kwalitatief hoogstaand media-aanbod dat toegankelijk is voor alle lagen van de bevolking

Aantal bezoeken gesubsidieerde podiumkunsten (inclusief buitenland) BIS

•

Aantal bezoeken

Percentage cultuurproducerende instellingen
in de BIS (musea en presentatie-instellingen
beeldende kunst) dat voldoet aan de eigen
inkomstennorm van minimaal 21,5%

•

Het bevorderen van een sterke, pluriforme, toegankelijke en kwalitatief hoogwaardige cultuursector en het zorgen voor het cultureel erfgoed.

•

Behoud van kwaliteit wetenschap en wetenschappelijk talent en versterken impact wetenschap

80% (2012)

Percentage gediplomeerden dat aangaf dat de mbo
aansluiting van de opleiding met de huidige
functie voldoende/goed was

17% (2010)

•

mbo/ho

Basiswaarde
(jaartal)

Percentage 25–64 jarigen dat deelneemt aan
een leeractiviteit (Leven Lang Leren)

Sector

•

Doelstelling/indicator

T

C

C

C

C

T

T

reden
opname1

Opgave van
culturele
instellingen

Opgave van
culturele
instellingen

Opgave van
culturele
instellingen

Opgave van
culturele
instellingen

Web of Science
/ CWTS

NAE27

HBO monitor25

ROA

Eurostat,
Labour Force
survey (LFS)

Bron

Bijlagen

226

Sociale acceptatie homoseksualiteit onder de
bevolking

emancipatie

Sector

90% (2010)

Basiswaarde
(jaartal)
92% (2015)

Realisatie
2015
93% (2016)

Realisatie
2016

Art.nr.

25

Streefwaarde(jaartal)
≥90%
C

reden
opname1
LHBT-monitor
(SCP)

Bron

2

SA = Sectorakkoorden, LA = Lerarenagenda, T = Toezegging Minister & Staatssecretaris, C = Opgenomen in verband met consistentie.
De cijfers kunnen iets afwijken van eerder gepubliceerde cijfers, vanwege mutaties in de onderliggende dataset.
3
In de Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015–2025 «De waarde(n) van meten», die in juli 2015 is gepresenteerd, wordt expliciet aandacht besteed aan de verbetering van de kwaliteit van
het onderwijs en aan uitdagend onderwijs voor studenten.
4
Vanwege een andere meetmethode zijn de in de beleidsagenda van begroting 2017 opgenomen waardes voor 2014–2015 (pilot) niet opgenomen. Het College voor Toetsen en Examens meldt in zijn
rapportage «referentieniveaus 2015–2016» overigens dat de vaardigheid van de leerling over de jaren 2014–2015 en 2015–2016 nagenoeg gelijk is gebleven.
5
Het gaat hier om het voorlopige aandeel zittenblijvers.
6
Basis-, tussen- en streefwaarde zijn veranderd t.o.v. begroting 2016 ten gevolge van een andere meetmethode (zie ook Jaarverslag 2015 en Begroting 2017).
7
Hier geen landelijk streefdoel omdat er prestatieafspraken per instelling zijn gemaakt. In november 2016 heeft de eindbeoordeling van de prestatieafspraken in het hoger onderwijs plaatsgevonden. Zie voor
meer informatie over de eindbeoordeling de Kamer-brief van 17 november 2016 en voor meer informatie over de voortgang van het proces van profilering en kwaliteitsverbetering in het hoger onderwijs en
onderzoek de stelselrapportage 2016.
8
Voor de bovenbouw vwo betreft dit het aandeel leraren met een wo-masteropleiding.
9
De meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. De basiswaarde, realisatiewaarden en streefwaarde betreft de leraren met ten minste 3 jaar ervaring. In het lopend
schooljaar 16–17 is sprake van een aangepast kader. Gezien de grote wijzigingen in methode zal worden gekeken naar alternatieve indicatoren bij de volgende begroting.
10
In het basisonderwijs is er een verandering geweest van de categorie minder dan 3 jaar ervaring naar minder dan 4 jaar ervaring. De omvang van de steekproef 15–16 in het basisonderwijs is t.o.v. 14–15
i.v.m. toezichtplanning gereduceerd, daardoor heeft de nauwkeurigheid van de cijfers naar ervaringscategorie grotere marges gekregen. Op aanraden van de Inspectie worden de nieuwe cijfers van po niet
vergeleken met de oude in de tabel.
11
Meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. De basiswaarde, realisatiewaarden en streefwaarde betreft de leraren met ten minste 10 jaar ervaring. In het lopend
schooljaar 16–17 is sprake van een aangepast kader. Gezien de grote wijzigingen in methode zal worden gekeken naar alternatieve indicatoren bij de volgende begroting.
12
De omvang van de steekproef 15–16 in het basisonderwijs is t.o.v. 14–15 i.v.m. toezichtplanning gereduceerd, daardoor heeft de nauwkeurigheid van de cijfers naar ervaringscategorie grotere marges
gekregen. Op aanraden van de Inspectie worden de nieuwe cijfers van po niet vergeleken met de oude in de tabel.
13
De meetmethode voor deze indicator is aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016. Omdat er sprake is van een nieuwe bron kan er geen betrouwbare vergelijking worden gemaakt met de vorige
metingen.
14
In februari 2017 is het wetsvoorstel lerarenregister aangenomen in de Eerste Kamer. Hieruit volgt voor leraren de wettelijke verplichting om per 2019 ingeschreven te staan in het lerarenregister.
15
Meetwaarde is aangepast van 20% naar 21%. De scholen binnen een bestuur kunnen indicatoren publiceren op Scholen op de Kaart. Om de indicatoren van verschillende scholen te kunnen vergelijken is het
belangrijk een compleet beeld van de school te hebben. Wanneer 80 procent van deze indicatoren online staan, doet een school actief mee aan Scholen op de Kaart. Deze definitie is ten opzichte van de vorige
meting gewijzigd.
16
Onder andere regelmatige evaluatie, planmatig werken aan verbetering, kwaliteitsborging. Opgenomen waarde betreft alleen basisscholen.
17
Meetmethode voor deze indicator is sterk aangepast ten opzichte van de beleidsagenda 2016, waardoor het niet mogelijk is een vergelijking te maken met vorige scores. In het lopend schooljaar (16–17) is
wederom sprake van een aangepast kader. Gezien de grote wijzigingen in de meetmethode van de Inspectie zal worden gekeken naar alternatieve indicatoren bij de volgende begroting. Op aanraden van de
Inspectie worden de nieuwe cijfers niet vergeleken met de vorige.
18
Dit betreft het aandeel afdelingen dat adequaat fase 1 doorloopt (meten en analyseren van behaalde resultaten van leerlingen). In het lopend schooljaar 16–17 is sprake van een aangepast kader. Gezien de
grote wijzigingen in methode zal worden gekeken naar alternatieve indicatoren bij de volgende begroting.
19
Deze waarde is aangepast ten opzichte van het jaarverslag 2015 van 74% naar 75%.
20
Hier geen landelijk streefdoel omdat niet met alle instellingen over deze indicator prestatieafspraken zijn gemaakt en bovendien deze afspraken per instelling zijn gemaakt.
21
De cijfers in tabel kunnen iets afwijken van eerder gepubliceerde cijfers, vanwege mutaties in de onderliggende dataset zoals fusies van opleidingen en instellingen.
22
Hier geen landelijk streefdoel omdat niet met alle instellingen over deze indicator prestatieafspraken zijn gemaakt en bovendien deze afspraken per instelling zijn gemaakt.
23
De waarde verschilt t.o.v. de begroting 2015 omdat de data van DUO wordt gebruikt in plaats van het Platform Bèta en Techniek.
24
De cijfers kunnen iets afwijken van eerder gepubliceerde cijfers vanwege mutaties in de onderliggende dataset.
25
Bron: Vereniging Hogescholen, factsheet «Feiten en cijfers: HBO-Monitor 2015». De indicator betreft de antwoordcategorieën «voldoende/goede aansluiting op de arbeidsmarkt». De HBO-Monitor wordt
jaarlijks uitgevoerd.
26
Tijdens de begrotingsbehandeling 2017 is toegezegd de daling in het percentage wo-gediplomeerden dat aangaf dat de opleiding voldoende basis was om te starten op de arbeidsmarkt te onderzoeken. Dit
onderzoek zal worden meegenomen in de eerstvolgende Nationale Alumni Enquête, die in het najaar van 2017 plaatsvindt. Over de uitkomsten van dit onderzoek wordt de Kamer uiterlijk juli 2018 geïnformeerd.
27
Bron: VSNU, Nationale Alumni Enquête (NAE, voorheen wo-monitor) 2015, rapport Academici op de arbeidsmarkt. De indicator betreft de antwoord categorieën «in sterke/zeer sterke mate». De NAE wordt
eenmaal in de twee jaar uitgevoerd.
28
In het verleden werd het basisjaar, van jaar tot jaar bezien maar vanaf heden wordt deze vastgelegd op 2009–2012. Daarom wijkt dit af van de begroting 2016.
29
De realisatiecijfers 2016 worden eind 2017 door OCW gepubliceerd.
30
In de begroting 2016 waren de realisatiecijfers over 2015 nog niet bekend en zijn de streefwaarden blijven staan. Inmiddels zijn de realisatiewaarden voor 2015 bekend en zijn als zodanig opgenomen in het
jaarverslag.
31
Naar aanleiding van de beleidsdoorlichting Media (2014) worden de indicatoren voor artikel 15 herzien. Hierbij wordt aangesloten op de prestatieafspraken met de NPO voor de periode 2016–2020. Omdat de
gesprekken over de prestatieafspraken (waaronder de specifieke formuleringen en de streefwaarden) nog lopen, zijn in dit Jaarverslag geen indicatoren media opgenomen.
32
De ontwikkeling van de economische zelfstandigheid wordt gemonitord op de website ocwincijfers.

1

•

Doelstelling/indicator

Bijlagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

227

Bijlagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 VIII, nr. 1

228