De maatschappelijke
waarde van
rijksvastgoed
Een verkenning aan de hand van acht regionale
ontwikkelprojecten

1

Het auteursrecht voor de inhoud berust
geheel bij de Stichting Economisch
Instituut voor de Bouw. Overnemen van
de inhoud (of delen daarvan) is uitsluitend
toegestaan met schriftelijke toestemming
van het EIB. Het is geoorloofd
gegevens uit dit rapport te gebruiken in
artikelen en dergelijke, mits daarbij de
bron duidelijk en nauwkeurig wordt
vermeld.
Mei 2019
2

De maatschappelijke
waarde van
rijksvastgoed
Een verkenning aan de hand van acht regionale
ontwikkelprojecten

3

4

Inhoudsopgave
Conclusies en aanbevelingen

5

6

Conclusies en aanbevelingen

Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) wil met een brede waardebenadering invulling geven aan de
nationale opgaven uit het regeerakkoord, zoals de klimaat- en energietransitie, circulaire
economie, woningbouw en sociaaleconomische thema’s. Binnen deze benadering worden
financiële en bredere maatschappelijke effecten zo optimaal mogelijk in de afweging betrokken
en wordt ingezet op een gebiedsgerichte aanpak in samenwerking met de regio’s en waar
mogelijk ook met marktpartijen. Hiertoe ontwikkelt het RVB een Regionaal
Ontwikkelprogramma en als eerste stap hierin zijn acht concrete projecten opgenomen.
In opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) heeft het Economisch Instituut voor de Bouw
deze acht regionale projecten geanalyseerd in termen van te verwachten maatschappelijke
kosten en baten. De projecten passen in de hierboven genoemde bredere visie van het RVB om
meer maatschappelijke waarde te realiseren met behulp van haar vastgoed. De vraag die zich
dan aandient is waar deze waarden zouden zijn te realiseren en welke inzet - financieel en
anderszins - nodig is om deze te realiseren. Vervolgens kunnen de maatschappelijke kosten en
baten van verschillende projecten worden vergeleken en zo kunnen kansrijke (en minder
kansrijke) routes worden geschetst. De analyse is toegepast op de acht projecten binnen het
ROP, maar het centrale doel van het onderzoek is om lessen te kunnen trekken naar de
toekomst. De acht projecten bieden hiertoe een goed vertrekpunt met een gevarieerd beeld aan
actielijnen, waaruit ook diverse interessante lessen zijn te trekken voor de toekomstige
inrichting van het beleid van het RVB.
De projecten zijn zeer verschillend van aard. Ten eerste richten de projecten zich op
uiteenlopende doelen. Verduurzaming speelt vaak een rol, maar ook doelen op het gebied van
woningbouw of investeren in groen spelen een rol. Daarnaast zijn er doelen op sociaal gebied of
arbeidsmarktdoelen te onderscheiden en zijn er bijzondere projecten die zich richten op nieuwe
manieren van samenwerken binnen regio’s en/of die zich richten op bijzondere vraagstukken
zoals omgaan met bodemdaling. Ten tweede is het ontwikkelstadium van de projecten
verschillend. Sommige projecten lopen al langere tijd, anderen verkeren nog in een stadium
waarin nog veel moet worden ontwikkeld en onderzocht. De informatie die over de projecten
beschikbaar is, verschilt hierdoor eveneens.
Klassieke maatschappelijke kosten-batenanalyse is tegen deze achtergrond vaak niet volledig
mogelijk. Daartoe ontbreekt er vaak nog informatie. Ook is de kosten-batenanalyse die in deze
studie wordt toegepast doorgaans niet als selectiecriterium toe te passen, in de zin dat het
informatie oplevert om het programma wel of niet te ondernemen. Dit volgt uit het feit dat de
meeste programma’s al lopen of bestuurlijk al zodanig zijn voorbereid dat de principiële
afweging om het programma al of niet aan te gaan al is genomen.
Deze beperkingen moeten worden onderkend, maar tevens kan worden opgemerkt dat ze geen
belangrijk obstakel vormen voor het centrale doel van deze studie. Het centrale doel van deze
studie is om kansrijke routes te inventariseren voor het toekomstig beleid van het RVB. In dit
licht gaat het er niet in eerste aanleg om vast te stellen of (achteraf gezien) bij de programma’s
overal de juiste keuzes zijn gemaakt, maar om aangrijpingspunten te vinden die behulpzaam
zijn om in de toekomst zo effectief en doelmatig mogelijke keuzes te maken. En hiertoe bieden
de acht projecten van het ROP een mooi en gevarieerd palet, waaruit diverse lessen zijn te
trekken.
De belangrijkste bevindingen worden hieronder weergegeven.
Programmatische aanpak: effectieve strategie om coördinatieproblemen op te lossen
Uit de analyses komt naar voren dat gunstige resultaten ontstaan bij de programma’s die
complexe coördinatieproblemen oplossen. Dit speelt in het bijzonder bij de projecten
‘Flevopolder’ en ‘Doen Arnhem’.

6

Bij het project Duurzaam grondgebruik in Flevoland wordt de bodemdaling in het gebied
proactief benaderd. Hierdoor ontstaan meer vrijheidsgraden dan wanneer de pachtcontracten
alleen uitgezeten worden totdat de landbouwwaarde van het gebied uiteindelijk verdwijnt.
Door sommige gebieden versneld en op de juiste schaal voor andere functies beschikbaar te
krijgen - natuur en mogelijk ook energietransitie (zonneweiden) - kunnen maatschappelijke
waarden worden bereikt tegen relatief bescheiden kosten. Ook kunnen sommige gronden door
samenwerking met de boeren ter plaatse mogelijk langer in exploitatie blijven, zodat de derving
van grondinkomsten hierdoor enigszins kan worden beperkt.
Bij Doen Arnhem wordt niet op gebouwniveau beslist over de beste actie, maar worden
verschillende gebieden waar het RVB actief is gezamenlijk geoptimaliseerd. Dit biedt de kans
om samen met de gemeente acties in gang te zetten die voor beide partijen een goed
totaalresultaat bieden. Zo kan de gemeente de helpende hand bieden bij de verbetering van de
toegang en de publieke ruimte rond de stationslocatie en kan het RVB helpen om transformatie
richting een aantrekkelijk woongebied te realiseren in het centrum van Arnhem. Zolang de
uitvoeringskosten voor het RVB in de hand worden gehouden, is dit een maatschappelijk
rendabel programma en kan het ook als voorbeeld dienen richting een nieuwe vorm van
samenwerken tussen RVB en gemeenten op diverse plaatsen in Nederland.
Bij Valkenburg spelen coördinatieproblemen ook een zekere rol, maar de case is hier minder
sterk dan bij de hierboven genoemde programma’s. Ook valt op dat het programma in
hoofdzaak een bedrijfseconomische aanpak kent met hoogwaardige woningbouw. Het RVB zou
in die situatie niet per sé verbonden hoeven te zijn met het ontwikkelen van het gebied om het
daarna in de markt te zetten. De gemeente zou ook een globaal bestemmingsplan hebben
kunnen maken voor het voormalig vliegveld, waarna de woonbestemming relatief snel zou
kunnen zijn bereikt. Het RVB had dan de gronden voor het wonen in de markt kunnen zetten.
De ontwikkeling van windmolens aan de rand van het gebied zou ook los van het RVB door de
gemeente als eigenaar van de grond ter hand genomen kunnen worden. Het programma levert
overigens hoge opbrengsten op en de gebiedskeuze voor de windmolens lijkt eveneens vrij goed
te onderbouwen, maar de kern van de analyse hier is dat deze resultaten naar verwachting in
belangrijke mate ook mogelijk waren geweest met een minder actieve rol van het RVB.
Duurzaamheidsbeleid: heldere principes hanteren
Veel van de programma’s zetten in op zeer ambitieuze verduurzamingsoperaties. Uit de
analyses komt echter naar voren dat het maatschappelijk rendement hiervan bij gebruikelijke
schaduwprijzen voor CO2 reductie doorgaans ongunstig uitvalt. De investeringen worden niet
goed gemaakt door de combinatie van besparingen op de energierekening en de in prijs
gewaardeerde besparing van CO2. Dit doet zich met name voor bij de projecten ‘Moreelse’ en
‘Energierijk Den Haag’.
Bij het Moreelse is sprake van de transformatie van een traditioneel werkgebied naar een
werkgebied met gebouwen die bijna energieneutraal zijn en waarbij ook een hogere kwaliteit
van de publieke ruimte wordt gerealiseerd. Het kernprobleem in dit project zit bij het hoge
ambitieniveau voor de duurzaamheid, waarvoor zodanige investeringen nodig zijn dat deze
slechts voor 50% worden terugverdiend via de energierekening en de schaduwprijs van CO2
(waarbij is uitgegaan van een CO2-prijs van € 100 per ton in 2020 oplopend naar € 200 euro per
ton in 2050).
De implicatie van dit resultaat is dat er het komend decennium nog (beduidend) kosteneffectievere mogelijkheden zijn om de hoeveelheid CO2 te reduceren, zowel binnen als buiten
de gebouwde omgeving. Het toevoegen van meer publiek groen levert in dit project wel een baat
op die de kosten van dit onderdeel rechtvaardigen, maar door het omvangrijke negatieve saldo
bij de duurzaamheidsinvesteringen is het resultaat van het totale programma niet gunstig.
Een belangrijke observatie vanuit Moreelse richting toekomstige projecten is dat het zeer de
moeite waard lijkt om systematisch aandacht te besteden aan mogelijkheden om meer te
investeren in groen in de bebouwde omgeving, ook als dit ten koste gaat van zekere

7

bedrijfseconomische opbrengsten. De maatschappelijke opbrengsten kunnen een dergelijke
actielijn soms ruimschoots rechtvaardigen.
Bij Energierijk Den Haag speelt deels hetzelfde probleem rondom duurzaamheid. Het is een
ambitieus project met hoge kosten die niet voldoende kunnen worden goedgemaakt door de
opbrengsten vanuit de directe en externe opbrengsten vanuit de energiekant. Bij dit programma
speelt wel dat er ook leereffecten zullen optreden door op deze schaal met WKO (en
geothermie) aan het werk te gaan. De leereffecten moeten wel zeer omvangrijk zijn om het
project in termen van maatschappelijk rendement boven de streep te trekken. In dergelijke
projecten is het in ieder geval zaak heldere leerdoelen te formuleren, na te gaan in hoeverre
reproductie van de aanpak elders mogelijk is en acties te onderzoeken om de leereffecten te
maximaliseren.
Voor de duurzaamheidsstrategie van het RVB lijkt het tegen bovengenoemde achtergrond zaak
om duidelijke principes te formuleren. Vanuit het gezichtspunt van maatschappelijk
rendement lijkt een keuze voor verduurzaming naar energieneutraal minder aantrekkelijk dan
het opwaarderen van de voorraad naar ongeveer label A. De reden hiervoor is dat de
onrendabele top van dergelijke acties veel kleiner is dan bij een transitie naar energieneutraal.
Bij gegeven middelen is dan door het RVB beduidend meer CO2 reductie te realiseren met een
robuuste strategie richting bijvoorbeeld label A dan door (een beperkt aantal) projecten te
selecteren die aan de allerhoogste duurzaamheidsnormen voldoen. Een standaardnorm rond
label A zou voor bestaand vastgoed uitgaan boven de wettelijke eisen voor kantoren (label C),
maar de extra duurzaamheidsstap die wordt gezet kan met normale schaduwprijzen
maatschappelijk rendabel zijn, terwijl men financieel-economisch ook maar een beperkt offer
hoeft te brengen. Een ander voordeel van een norm rond label A is dat dit ongeveer de geschikte
uitgangssituatie is voor latere aansluiting op ‘gasloos’. Projecten die zich wel willen richten op
energieneutraal of nul op de meter zouden dan bij voorkeur stevig gemotiveerd moeten zijn
door echte innovatiekansen en goede vooruitzichten op ‘spill over’ effecten. In die situatie zijn
de baten binnen het project nog steeds niet voldoende om de kosten te rechtvaardigen, maar
door leereffecten die elders door RVB en andere partijen zijn te realiseren ontstaat dan alsnog
een rendabel traject op nationaal-economische schaal.
Een belangrijk gegeven bij de rentabiliteitsberekeningen van projecten die sterk op
duurzaamheid inzetten is de schaduwprijs voor CO2. Hoe hoger de prijs die wordt gehanteerd,
hoe hoger de externe baten uitvallen. Op verzoek van het RVB is ook een variant uitgerekend op
basis van bovenkant van de bandbreedte die door het Planbureau voor de Leefomgeving wordt
genoemd. Het gaat hierbij om een schaduwprijs van € 350 per ton in 2020 oplopend tot € 1.000
in 2050. In die situatie nemen de baten sterk toe en kunnen zij de kosten (bijna) goedmaken in
bovengenoemde projecten. Nadeel van het hanteren van deze zeer hoge schaduwprijzen is naar
het oordeel van het EIB dat deze geen recht doen aan de alternatieve mogelijkheden die er
zeker het komend decennium nog liggen en die een veel hogere kosteneffectiviteit kennen,
zowel binnen als buiten de gebouwde omgeving. Bij een afwegingskader moet bovendien
worden bedacht dat er budgetrestricties zijn. Het RVB zou wel zeer hoge schaduwprijzen
kunnen hanteren, maar in de praktijk worden dan vrijwel alle mogelijke
verduurzamingsinvesteringen rendabel en is vervolgens toch weer een nadere selectie nodig
richting projecten die ook bij lagere schaduwprijzen nog een redelijke kosten-batenverhouding
opleveren.
Vastgoed met beperkt commercieel belang kan effectief worden ingezet voor realisatie van
collectieve waarden
Een ander beeld dat uit de analyse naar voren komt is dat een maatschappelijk rendabele
strategie ligt bij het realiseren van collectieve waarden rond grond en vastgoed die een beperkte
financieel-economische waarde hebben. Het programma ‘Windmolens langs de A16’ en - in iets
mindere mate - het programma ‘Skills in de Stad’ zijn voorbeelden hiervan.
Bij de Windmolens langs de A16 worden bepaalde losse percelen, ook wel aangeduid als
overhoeken, ingezet om windmolens te plaatsen. Het RVB neemt hierbij genoegen met een lage
grondprijs, maar het verschil met een commerciële exploitatie van de grond is hier niet
omvangrijk. Het bedrijfseconomische offer is dan relatief bescheiden en de positieve externe

8

effecten van de CO2 reductie gaan hier (ruimschoots) bovenuit. De locatie lijkt ook niet veel
hinderproblemen op te hoeven leveren, zodat het totaalresultaat van dit programma positief is.
De strategie zou ook kunnen worden verbreed indien er meer terreinen van het RVB in
Nederland beschikbaar zijn die aan deze eisen voldoen, te weten geen hoge alternatieve waarde
van de grond en beperkte hinderproblemen.
Bij het project ‘Skills in de Stad’ is eveneens sprake van vastgoed met een beperkte
commerciële waarde. De gedachte in dit project is om te investeren in de panden om ze
geschikt te maken voor wonen en leren voor jongeren met een relatief grote afstand tot de
arbeidsmarkt. Voordeel van het project is dat de alternatieve opbrengsten - door de panden in
de markt te zetten - niet groot lijken. Voor zover het programma zich richt op demonstratieeffecten zou hier mogelijk voldoende maatschappelijk rendement zijn te realiseren, maar als
bredere strategie ligt de aanpak niet direct in de rede. Op voorhand is niet duidelijk waarom
deze aanwending en gebruik van het beschikbare vastgoed de juiste zou zijn. In de aanpak bij
‘Skills’ neemt het RVB het voortouw en biedt dit aan gemeenten aan om vervolgens samen op
te trekken. Een alternatieve aanpak zou kunnen bestaan uit het inventariseren van beschikbaar
vastgoed dat voor sociaal-maatschappelijke doelen zou kunnen worden ingezet en vervolgens
samen met gemeenten en eventueel ook met corporaties te bekijken wat de beste aanwending
zou zijn. Dit kan zich richten op jongeren met afstand tot de arbeidsmarkt, maar bijvoorbeeld
ook op tijdelijke huisvesting voor arbeidsmigranten of ander maatwerk dat per gemeente kan
verschillen. In het algemeen lijkt het ook verstandig voor het RVB om niet teveel aan het roer te
hoeven zitten van de gekozen oplossing, zeker als het gaat om expertise die niet van nature bij
het RVB aanwezig is.
Dotaties richting fondsen via afdracht van grondopbrengsten lijkt niet de weg om zoveel
mogelijk maatschappelijk rendement te realiseren
In een aantal projecten bestemt het RVB een deel van de grondopbrengsten voor bepaalde
andere activiteiten, zoals bijdragen aan ‘green deals’. Het meest opvallende programma is hier
‘Almere 2030’. In het kader van dit project heeft het RVB toegezegd om de grondopbrengsten
van de woningbouw bij Oosterwold en Pampus vrijwel volledig te storten in een fonds voor
Almere, waaruit de verschillende overheden (gemeente, provincie en Rijk) vervolgens
beslissingen over aanwendingen zullen gaan nemen. De maatschappelijke kosten en baten van
deze beslissing zal in de praktijk afhangen van de kosten en baten van de projecten die worden
geselecteerd en die moeten nog nader worden bepaald. Er zijn wel begrenzingen aangebracht
voor waar de middelen aan kunnen worden besteed en er zijn ook controle mechanismen
ingebouwd.
Vanuit doelmatigheid bezien lijkt bovengenoemde strategie in algemene zin toch niet de meest
geschikte aanpak. Een aandachtspunt ligt bij het verzwakken van de budgetdiscipline. Het
stellen van prioriteiten op basis van schaarse middelen is een belangrijk gegeven voor
doelmatige keuzes. Door middelen om niet in te brengen ontstaat het risico dat projecten
worden uitgevoerd die de betrokken overheden zelf niet zouden kiezen als zij alle kosten en
baten zelf zouden afwegen. Dit aspect neemt nog aan belang toe als de inbreng in het fonds,
zoals hier bij Almere, wordt gekoppeld aan de onzekere ontwikkeling van de grondprijzen. Als
de grondprijzen sterk stijgen, zoals thans het geval is, dan wordt de omvang van de dotatie aan
Almere opeens veel omvangrijker, zonder dat daar inhoudelijke argumenten vanuit projecten
aan ten grondslag liggen.
De meest perspectiefvolle route voor samenwerking met gemeenten, provincie en eventuele
andere actoren lijkt voor toekomstige programma’s in diverse regio’s in Nederland te liggen bij
een gebiedsgerichte aanpak, waarbij vertrokken wordt vanuit de inhoud. De inhoudelijke
verkenning die hier in het begin in de rede ligt is een ‘quick scan’ naar synergie. Het moet van
het begin af aan aannemelijk zijn dat de samenwerking tussen de partijen in het gebied een
resultaat gaat opleveren dat duidelijk beter is dan de optelsom van de mogelijke individuele
acties. Voor het RVB zal dit vaak betekenen dat men met het vastgoed anders om gaat dan in
het geval van een ‘stand alone’ en doordat andere actoren ook hun acties aanpassen richting
een gemeenschappelijk doel wordt meerwaarde bereikt. Dat het verwachte resultaat van een
dergelijke samenwerking duidelijk moet uitgaan boven de som van de individuele delen vloeit
voort uit het feit dat het proces niet kosteloos is. Er kunnen serieuze uitvoeringskosten zijn en

9

als verschillende partijen samen over zaken moeten beslissen kan dit het realisatietempo ook
nadelig beïnvloeden. Er moet derhalve een stevige case voor een echte gezamenlijke aanpak
zijn, anders is een eigen zelfstandige route te prefereren. De financiële instrumenten die men
kan inzetten in het kader van een gemeenschappelijke aanpak in regio’s zijn divers. Een fonds
is een mogelijkheid en lijkt vooral interessant als het vele (particuliere) initiatieven kan
stimuleren. Fondsen worden dan bijvoorbeeld ingezet om een (beperkt) deel van de kosten te
vergoeden, waardoor men allerlei actoren in het gebied net over de streep kan trekken om
bepaalde maatschappelijk gewenste investeringen te verrichten.
Woningmarkt: transformatie van kantoren naar woningen op aantrekkelijke woonlocaties kan
een maatschappelijk rendabele strategie zijn
Het bezit van het RVB is in fasen historisch gevormd. Dat betekent dat de bestemming van de
locatie niet altijd de optimale situatie zal vertegenwoordigen in een veranderende omgeving.
Maatschappelijk gezien is het optimaal als grond wordt ingezet voor de functie die zich daar het
best voor leent. In beginsel komen deze effecten in de grondprijs terug. De meest
aantrekkelijke bestemming van de locatie levert ook de hoogste grondprijzen op. Het kan echter
zo zijn dat als de investeringskosten op locatie worden meegenomen, de business case toch
niet sluit. De grondprijzen liggen dan wel hoger, maar na aftrek van de aanpassingskosten aan
grond of gebouwen is de netto opbrengst toch lager. Kan hier nu toch een maatschappelijke
case liggen voor deze route?
Bijzondere maatschappelijke baten kunnen zich voordoen langs twee wegen. De eerste is dat de
publieke ruimte door de bestemmingsverandering aan kwaliteit wint. Deels zal dit in de
grondprijs zitten, maar naar verwachting niet volledig. De tweede is dat door een zeer geschikte
woonlocatie te ontwikkelen, de doorstroming op de woningmarkt wordt bevorderd. Dit is een
positief extern effect dat niet in de grondprijs zit. De conclusie is derhalve dat er een case kan
liggen om in dergelijke gevallen met een iets minder gunstige business case genoegen te
nemen. De conclusie is echter ook dat de concessie in bedrijfseconomische termen relatief niet
omvangrijk moet zijn. Het leeuwendeel van het maatschappelijke voordeel moet in de
grondprijs tot uiting kunnen komen en additionele voordelen kunnen zeker spelen maar
moeten als een beperkte opslag op de directe effecten worden beschouwd. Tevens geldt dat
bijzondere locaties die sterk aansluiten bij regionale behoeften het meeste rendement
opleveren, zowel in termen van grondprijzen als in termen van aanvullende maatschappelijke
baten die niet in de grondprijs kunnen worden verwerkt.
Arbeidsmarkt: koppeling met Rijksvastgoed is niet sterk
Bij de onderzochte regionale programma’s komen arbeidsmarktaspecten zelden terug. Een
uitzondering vormt het project ‘Skills in de Stad’ dat hierboven al kort aan bod is geweest.
Vanuit de regio’s en ook vanuit de landelijke politiek wordt wel gewezen op doelen rond
werkgelegenheid, zodat de vraag rijst of hier meer op gestuurd zou kunnen worden om
maatschappelijk rendement te realiseren. Deze casus lijkt echter niet sterk.
In de eerste plaats zullen investeringen vanuit het RVB vooral leiden tot meer arbeidsvraag en
dit kan nog verder toenemen als actief gestuurd wordt op meer arbeidsintensieve activiteiten.
Deze extra arbeidsvraag leidt structureel echter vooral tot verdringing. Daarbij kan ook nog
worden opgemerkt dat de vraag vanuit het RVB vooral een extra impuls voor de bouw- en
installatiesector oplevert, waar de vraag toch al in de lift zit door de verduurzamingsopgaven
die er liggen voor diverse actoren. Gunstige resultaten voor de arbeidsmarkt zullen dan vooral
moeten worden gerealiseerd door de aanbodzijde te versterken en zo de productiviteit van
specifieke doelgroepen te verhogen en daarmee voor hen de afstand tot de arbeidsmarkt te
verkleinen. Het is echter ook bekend, zie bijvoorbeeld de beschouwing over ‘Skills in de Stad’,
dat maatregelen die effectief het verschil kunnen maken voor deze groepen niet voor het
oprapen liggen. Nog belangrijker vanuit het perspectief van het RVB is dat er niet direct een
logische verbinding is met rijksvastgoed of de expertise van het RVB. Daar waar ten behoeve
van een pilot of een demonstratieproject het RVB een helpende hand kan bieden, kan dit het
overwegen waard zijn, maar het initiatief zou dan eerder bij andere stakeholders liggen en het
zou dan ook in de rede liggen dat deze stakeholders hier zelf (financieel) aan bijdragen.

10

Innovatie kan een grotere rol spelen bij het vastgoedbeleid van het RVB
De acht regionale projecten laten zien dat er kansen liggen voor nieuwe vormen van
samenwerking en voor het realiseren van leereffecten. Uit de analyse komt echter ook naar
voren dat er nog weinig systematisch aandacht wordt besteed aan de rol en mogelijkheden voor
innovatie. Juist een grote vastgoedbeheerder als het RVB die op vele locaties met vele gebouwen
aanwezig is, kan hier een belangrijk verschil maken. Dat vraagt om een innovatiebeleid. Een
logisch vertrekpunt voor een dergelijk beleid is een sterke koppeling met grond en vastgoed.
Inhoudelijk lijken thema’s als duurzaamheid en circulariteit zich hier goed voor te lenen. Het
begrip innovatie moet hier breed worden opgevat en kan zowel betrekking hebben op het
stimuleren van technische en technologische vernieuwing als op vernieuwende
samenwerkingsvormen en aanbestedingsarrangementen. Voor een doelmatige aanpak is het
wel aan te bevelen om innovatiedoelen vooraf te expliciteren, het potentieel kritisch te toetsen
en ruimte in te bouwen om kennis te vergaren en te verspreiden.
Dergelijk innovatiebeleid moet worden onderscheiden van samenwerking om coördinatieproblemen te overbruggen. Dit zou in feite een (nieuwe) standaardaanpak kunnen worden voor
het RVB. Daar waar het RVB een belangrijke portefeuille heeft van grond en gebouwen op
verschillende locaties lijkt een gebiedsgerichte aanpak samen met andere stakeholders,
waaronder in het bijzonder de gemeenten, in het algemeen betere resultaten te kunnen
opleveren dan het optimaliseren op gebouwniveau.
Alles overziende zijn er verschillende kansrijke routes om meer maatschappelijk rendement te
gaan realiseren met Rijksvastgoed. De uitdaging is om beleid te ontwikkelen waar grond en
vastgoed ook echt het verschil maken en bij de programma’s die hieruit resulteren vervolgens
nuchter op zoek te gaan naar maatschappelijk rendement.
Ten slotte zij er op gewezen dat dit onderzoek contouren oplevert voor het afwegingskader dat
het RVB gaat ontwikkelen. Een transparant en richtinggevend afwegingskader is belangrijk om
naast de goed te bepalen bedrijfseconomische criteria ook de niet-geprijsde maatschappelijke
effecten in een integrale afweging op te kunnen nemen bij concrete projecten. Hier geldt dat de
‘proof of the pudding is in the eating’. Een belangrijke vervolgstap is om de contouren van een
nieuw afwegingskader te gaan toetsen op de portefeuille van het RVB. Wat betekenen
verschillende criteria voor maatschappelijke aspecten op dit niveau en wat is dan haalbaar en
wenselijk als de gehele portefeuille van het RVB wordt afgetast? Het afwegingskader zal
voldoende handvatten moeten bieden om keuzes te ondersteunen en te verantwoorden, maar
ook voldoende flexibiliteit moeten bieden om maatwerk te realiseren in een veranderende
omgeving.

11

12