Ouderenmishandeling
Advies over onderzoek naar aard en omvang van misbruik
van en geweld tegen ouderen in afhankelijkheidsrelaties

Inger Plaisier
Mirjam de Klerk

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, juni 2014

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is ingesteld bij Koninklijk Besluit van 30 maart 1973.
Het Bureau heeft tot taak:
a wetenschappelijke verkenningen te verrichten met het doel te komen tot een samenhangende
beschrijving van de situatie van het sociaal en cultureel welzijn hier te lande en van de op dit
gebied te verwachten ontwikkelingen;
b bij te dragen tot een verantwoorde keuze van beleidsdoelen, benevens het aangeven van voor- en
nadelen van de verschillende wegen om deze doeleinden te bereiken;
c informatie te verwerven met betrekking tot de uitvoering van interdepartementaal beleid op
het gebied van sociaal en cultureel welzijn, teneinde de evaluatie van deze uitvoering mogelijk te
maken.
Het scp verricht deze taken in het bijzonder bij problemen die het beleid van meer dan één
departement raken.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is als coördinerend minister voor het sociaal
en cultureel welzijn verantwoordelijk voor het door het scp te voeren beleid. Over de hoofdzaken
hiervan heeft hij/zij overleg met de minister van Algemene Zaken; van Veiligheid en Justitie; van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties; van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap; van Financiën;
van Infrastructuur en Milieu; van Economische Zaken; en van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2014
scp-publicatie 2014-21
Zet- en binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Omslagontwerp: bureau Stijlzorg, Utrecht
isbn 978 90 377 0716 8
nur 740

Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op
grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen
te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.repro-recht.nl).
Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere
compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting
Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp,
www.cedar.nl/pro).
Sociaal en Cultureel Planbureau
Rijnstraat 50
2515 xp Den Haag
(070) 340 70 00
www.scp.nl
info@scp.nl
De auteurs van scp-publicaties zijn per e-mail te benaderen via de website. Daar kunt u zich ook
kosteloos abonneren op elektronische attendering bij het verschijnen van nieuwe uitgaven.

inhoud

Inhoud
Aanleiding7
Werkwijze9
1
1.1
1.2

Wat wordt onder ouderenmishandeling verstaan?
Deskundigen over de term ouderenmishandeling
Consequenties van definities voor onderzoek

11
13
14

2
2.1
2.2
2.3

Eerder onderzoek naar aard en omvang van ouderenmishandeling
Nederlands onderzoek: huidige stand van zaken
Internationale literatuur
Aanpalend onderzoek

15
15
15
16

3

Is nieuw onderzoek naar ouderenmishandeling zinvol?

19

4

Onderzoek naar aspecten ouderenmishandeling

20

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6

Methoden voor onderzoek naar aard en omvang van
ouderenmishandeling22
Cijfers van meldpunten en politieregistraties
22
Een survey onder ouderen
23
Een survey onder proxy’s
23
Informantenstudie
24
Casestudy
25
Combinatie van methoden
25

6
6.1
6.2

Mogelijkheden voor aansluiting bij ander onderzoek
ggd-monitor met cijfers over huiselijk geweld
Intomart slachtoffer- en dadersurvey

26
26
27

7
7.1
7.2

Advies voor nieuw onderzoek
Verschillende onderzoeksmethoden gebruiken
Onderzoek uitvoeren in twee fasen

28
28
29

Bijlage A Tabellen

31

Bijlage B Instrumenten

52

Literatuur56
Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

58
5

a a nleiding

Aanleiding
Het mishandelen en uitbuiten van ouderen door naasten en verzorgenden is een vorm
van geweld in afhankelijkheidsrelaties die lange tijd onderbelicht is gebleven. Zowel
ouderen die zelfstandig wonen als ouderen in zorginstellingen kunnen slachtoffer wor­
den van een vorm van psychische of fysieke mishandeling of financiële uitbuiting. Door
het groeiend aantal (hoogbejaarde) ouderen neemt ook het aantal ouderen dat afhan­
kelijk is van zorg door anderen toe. Dit kan betekenen dat het aantal ouderen dat wordt
mishandeld of uitgebuit toeneemt (mov isie 2009).
Het meest recente onderzoek naar het voorkomen van mishandeling en misbruik van
zelfstandig wonende ouderen in de Nederlandse bevolking werd uitgevoerd in 1996
(Comijs et al. 1996). Op basis van dit onderzoek wordt geschat dat 200.000 ouderen jaar­
lijks slachtoffer worden van ouderenmishandeling (t k 2010/2011). Naar aanleiding van
vragen door Kamerlid Bergkamp (D66) over de actualiteit van dit aantal (t k 2012/2013)
heeft de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (v ws) toegezegd een
verkenning te laten uitvoeren naar de mogelijkheden van een (deels) kwantitatief onder­
zoek naar het vóórkomen (aard en omvang) van ouderenmishandeling. Hij heeft aan het
Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) gevraagd om deze verkenning uit te voeren.
Schaamte, onwetendheid en de afhankelijke positie van het slachtoffer spelen, net als
bij kindermishandeling en geweld tegen vrouwen, een belangrijke rol bij ouderen­
mishandeling. Dat maakt het fenomeen moeilijk bespreekbaar en te onderzoeken.
Of het daadwerkelijk haalbaar en zinvol is een onderzoek naar omvang en aard van
ouderen­mishandeling uit te voeren en hoe dat onderzoek zou moeten worden uit­
gevoerd, wordt in dit advies beschreven. Om tot een advies te komen zullen een aantal
vragen aan de orde komen:
1 Wat wordt onder ouderenmishandeling verstaan?
2 Wat is er bekend over de aard en omvang van ouderenmishandeling en hoe is dit
onderzocht in Nederlands onderzoek en in internationale literatuur?
3 Wat kan onderzoek naar aard en omvang van ouderenmishandeling opleveren?
4 Welke aspecten van ouderenmishandeling zijn te onderzoeken?
5 Hoe zou een onderzoek naar aard en omvang van ouderenmishandeling er kunnen/
moeten uitzien?
6 In hoeverre kan een onderzoek naar aard en omvang van ouderenmishandeling
verbonden worden met een breder onderzoek naar aard en omvang van geweld in
huiselijke kring of geweld in afhankelijkheidsrelaties? Wat zijn de voor- en nadelen
daarvan?
7 Welke databronnen in Nederland zijn beschikbaar en komen in aanmerking voor een
secundaire analyse ten behoeve van onderzoek naar aard en omvang van ouderen­
mishandeling?

7

w erk w ijze

Werkwijze
Voor de totstandkoming van dit advies en het beantwoorden van de onderzoeksvragen
is een beknopte literatuurstudie uitgevoerd, zijn gesprekken met deskundigen op het
terrein van onderzoek naar (ouderen)mishandeling gehouden en is een expertmeeting
georganiseerd. De literatuurstudie richtte zich op studies naar de aard en omvang van
ouderenmishandeling die eerder of in andere landen zijn uitgevoerd. Vooral de gebruik­
te methode van onderzoek en voor- en nadelen daarvan zijn bestudeerd. De deskundigen
die we spraken, hebben ervaring met het doen van onderzoek naar ouderenmishande­
ling of hebben kennis van aanpalend onderzoek op het gebied van huiselijk geweld. Aan
alle deskundigen is gevraagd of en hoe zij zelf onderzoek hebben gedaan en welk ander
onderzoek of geschikte databronnen zij kennen. Ook is gevraagd met welke andere des­
kundigen gesproken zou moeten worden en/of deze de expertmeeting zouden moeten
bijwonen. Tijdens de expertmeeting zijn diverse opties voor methoden van onderzoek
besproken. Een overzicht van de deskundigen die zijn geraadpleegd, en die wij heel har­
telijk danken voor hun inbreng, is te vinden in tabel A.1 in bijlage A. Voor dit project werd
een interne begeleidingscommissie ingesteld, bestaande uit Ineke Stoop en Cretien van
Campen. Zij namen ook deel aan de expertmeeting.

9

wat wordt onder ouderenmish a ndeling v er s ta a n?

1

Wat wordt onder ouderenmishandeling verstaan?

Ouderenmishandeling is in het Actieplan ‘Ouderen in veilige handen’ van Volksgezond­
heid, Welzijn en Sport (v ws) gedefinieerd als:
al het handelen en het nalaten van handelen van al degenen die in een terugkerende persoonlijke of professionele relatie met de oudere (iemand van 65 jaar of ouder) staan, waardoor
de oudere persoon lichamelijke en/of psychische en/of materiële schade lijdt en waarbij van
de kant van de oudere sprake is van een vorm van gedeeltelijke of volledige afhankelijkheid
(t k 2010/2011).
Er worden vijf vormen van ouderenmishandeling onderscheiden,1 te weten lichamelijk
geweld, psychisch geweld, financieel misbruik, verwaarlozing en seksueel misbruik (zie
kader 1.1).2 Uit een verkennend onderzoek onder professionals in zorg en welzijn (Kriek
en Oude Ophuis 2003) blijkt dat zij uiteenlopende vormen van psychische mishandeling
het meest bemerken, op afstand gevolgd door lichamelijke mishandeling en/of finan­
ciële uitbuiting. Verwaarlozing en seksueel misbruik worden weinig opgemerkt (Comijs
et al. 1996; Kriek en Oude Ophuis 2003).
Hoewel duidelijk is dat het bij ouderenmishandeling gaat om een vorm van geweld in
afhankelijkheidsrelaties,3 is dit niet altijd scherp af te bakenen. Is schreeuwen tegen een
oudere wel of niet een vorm van mishandeling? En is het mishandeling als de oudere dit
zelf zo ervaart, maar de ‘pleger’ een mantelzorger met de beste bedoelingen is die sim­
pelweg niet aan alle eisen van de oudere kan voldoen? Er zijn ook situaties die door een
oudere als mishandeling kunnen worden ervaren, maar die buiten de officiële definitie
vallen. Denk aan straatroof of huisovervallen waarbij ouderen worden misleid door cri­
minelen die zich voordoen als de metercontroleur. Door nader in te gaan op de verschil­
lende verschijningsvormen en hoe deze zich verhouden tot andere vormen van geweld,
krijgen we een beter begrip van het fenomeen ouderenmishandeling.
Ouderenmishandeling is niet altijd hetzelfde als huiselijk geweld. Bij huiselijk geweld
gaat het om al het geweld dat door iemand uit de huiselijke kring, bijvoorbeeld een (ex)
partner, familielid of huisvriend van het slachtoffer, wordt gepleegd en waarbij er sprake
is van ‘aantasting van de persoonlijke integriteit’ (Ferwerda en Hardeman 2013). De rela­
tie tussen pleger en slachtoffer kan gelijkwaardig zijn. Bij ouderenmishandeling is het
slachtoffer altijd afhankelijk van de pleger. De plegers zijn ook niet per se personen uit de
huiselijke kring, want het kan gaan om professionals of vrijwilligers die bij de zorg voor

1

Ouderenmishandeling is iets anders dan oudermishandeling, waarbij het alleen gaat om geweld van
kind naar ouder, ongeacht de leeftijd van die ouder.
2 Schending van rechten, zoals het achterhouden van post of isoleren van de buitenwereld, wordt
niet als aparte categorie gezien, maar als vorm van psychische mishandeling.
3 Afhankelijkheidsrelaties zijn relaties die zich kenmerken door een ongelijkwaardige machtssituatie
tussen pleger en slachtoffer, waarbij het slachtoffer over onvoldoende mogelijkheden beschikt
om deze situatie te doorbreken. Hieronder vallen zowel relaties in de privésfeer, als professionele
relaties in zorg en ondersteuning.
11

ouderenmish a ndeling

de oudere betrokken zijn. Incidenten zoals straatroof of huisvredebreuk waarbij oude­
ren mishandeld of benadeeld zijn door een onbekende, zijn noch vormen van huiselijk
geweld, noch van ouderenmishandeling, omdat er geen relatie tussen pleger en slacht­
offer bestaat.
Als ouderenmishandeling plaatsvindt in de context van professionele zorg, gaat het
niet over die zaken die zich op instellingsniveau afspelen, zoals beperken van bezoek­
tijden of bezuinigen op activiteitenbegeleiding. Want dat gaat over de kwaliteit van zorg
en het instellingsbeleid, en niet om de specifieke één op één relatie. Het opsluiten of
vast­binden van ouderen in een instelling wordt hier ook niet als ouderenmishandeling
opgevat, maar zijn als dwang- en drangmaatregelen onderdeel van het instellings­beleid
en vallen onder bijbehorende wetgeving. Ook pesten onderling door bijvoorbeeld
­bewoners van een instelling is geen ouderenmishandeling, want daarbij is in principe
geen sprake van een afhankelijkheidsrelatie. Overigens kunnen ouderen het zelf wel
degelijk als een vorm van mishandeling ervaren als zij bijvoorbeeld gepest of vast­
gebonden worden.

Kader 1.1 Vormen van ouderenmishandeling
– Lichamelijke mishandeling
Bijvoorbeeld slaan of hardhandig beetpakken.
– Psychische mishandeling
Voorbeelden zijn herhaaldelijk uitschelden, beledigen of isoleren.
– Financiële uitbuiting
Denk aan diefstal, veranderen van het testament en ongewenste bemoeienis met geldzaken.
– Verwaarlozing
Het onthouden van lichamelijke of psychische zorg of voeding.
– Seksueel misbruik
Ongewenste seksuele handelingen met of in het bijzijn van de oudere.
Signalen van ouderenmishandeling
– zichtbaar letsel;
– overdreven schrikreactie bij een onverwachte aanraking;
– onsamenhangende verklaringen over verwondingen;
– depressiviteit of onverklaarbare angst;
– schichtig of teruggetrokken gedrag.
Bron: www.vooreenveiligthuis.nl

12

wat wordt onder ouderenmish a ndeling v er s ta a n?

Ouderenmishandeling wordt niet altijd opzettelijk gepleegd. Een bekend voorbeeld is
ontspoorde mantelzorg, waarbij mishandeling plaatsvindt door onwetendheid of over­
belasting van de mantelzorger (mov isie 2013). Maar ook de culturele context waarin
de mishandeling plaatsvindt, kan een rol spelen: is het een vorm van bescherming of
schending van rechten als een oude moeder nooit buiten komt? Er wordt daarom on­
derscheid gemaakt tussen opzettelijke mishandeling en onbewuste mishandeling of
ontspoorde zorg.
Sommige disciplines hebben een andere opvatting over wat wel en wat niet tot oude­
renmishandeling moet worden gerekend. De politie registreert ouderenmishandeling
alleen als een vorm van huiselijk geweld als er een strafbaar feit is gepleegd dat direct
verwijst naar een artikel in het wetboek van strafrecht. Het langdurig ‘treiteren’ van
iemand wordt dus door de politie doorgaans niet als strafbaar feit geregistreerd, tenzij
het bij de aangifte gelabeld wordt als psychisch geweld. Voor de steunpunten huiselijk
geweld (shg’s), beleidsmakers en onderzoekers op dit terrein zou langdurig treiteren
door iemand die de oudere zorg verleent wel als mishandeling worden gezien. Voor hen
is wat de oudere zelf ervaart ook van belang.
1.1

Deskundigen over de term ouderenmishandeling

Tijdens de expertmeeting werd door de deskundigen gediscussieerd over de huidige
definitie van ouderenmishandeling. Sommigen vinden de term ‘ouderenmishandeling’
niet juist omdat dit verwijst naar een strafbaar feit, terwijl zoals hiervoor is aangegeven
bij ontspoorde zorg vaak sprake is van onopzettelijke mishandeling door mantelzorgers.
De term ouderenmishandeling is ingeburgerd in de zorg, maar wordt daarbuiten en
door ouderen zelf niet altijd goed begrepen en afgebakend. Het is echter moeilijk een
betere term te formuleren. Internationaal wordt vaak de term elder mistreatment gebruikt,
maar deze is niet goed in het Nederlands te vertalen. In Vlaanderen wordt gesproken
over ouderenmis(be)handeling, maar dit vonden de aanwezigen te gekunsteld. De term
‘mishandeling van ouderen in afhankelijkheidsrelaties’ is beter, maar omdat ‘oude­
renmishandeling’ beduidend korter is en makkelijker leest, is deze term in dit advies
gebruikt. Daaronder verstaan we hier dus ook alle niet-strafbare vormen van ouderen­
mishandeling.
Tijdens de discussie is geopperd om in de definitie het onderscheid tussen strafbare
en zorgvragende vormen van geweld toe te voegen. Dit zou echter consequenties heb­
ben voor de internationale eenduidigheid in de definitie en vergelijkbaarheid van
prevalentie­cijfers. De huidige definitie is vergelijkbaar met de definitie die de World
Health Organization (w ho) hanteert,4 het is beter dat zo te houden.

4 De who-definitie luidt: Elder abuse can be defined as 'a single, or repeated act, or lack of appropriate action,
occurring within any relationship where there is an expectation of trust which causes harm or distress to an older
person'. Elder abuse can take various forms such as physical, psychological or emotional, sexual and financial
abuse. It can also be the result of intentional or unintentional neglect.
(Bron: http://www.who.int/ageing/projects/elder_abuse/en/)
13

ouderenmish a ndeling

1.2

Consequenties van definities voor onderzoek

Ouderenmishandeling is een sociaal fenomeen dat in verschillende vormen kan voor­
komen, afhankelijk is van de sociale en culturele context, en daardoor in de loop der tijd
kan veranderen. Wat eerst niet als zodanig voorkwam of werd gezien, kan in een andere
periode als mishandeling worden opgevat. Een scherp afgebakende definitie heeft als
voordeel dat zo helder mogelijk is aangegeven wat er allemaal meetelt, maar kan in de
weg zitten als we willen onderzoeken of er iets aan de verschijningsvorm verandert.
Bovendien zullen er altijd grijze gebieden zijn.
Wat wel en niet onder ouderenmishandeling valt, heeft direct invloed op de prevalentie­
cijfers. Door heldere definiëring en het trekken van scherpe grenzen kan bij een groot­
schalig onderzoek naar de omvang van ouderenmishandeling overrapportage worden
voorkomen. Anderzijds kan er sprake zijn van onderrapportage als sommige vormen van
ouderenmishandeling niet als zodanig worden herkend (Kriek en Oude Ophuis 2003).
Afhankelijk van het doel van het onderzoek zal moeten worden bepaald hoe scherp de
definitie gesteld moet zijn. Gaat het om tellingen en schattingen van prevalenties en ver­
gelijkingen daarvan in tijd of plaats, dan is een afgebakende definitie van belang. Willen
we meer weten over de aard van ouderenmishandeling, bijvoorbeeld in een kwalitatief
onderzoek, dan kan een scherpe definitie betekenen dat bepaalde vormen van ouderen­
mishandeling niet worden gezien.

14

eerder onder zoek n a a r a a rd en omva ng va n ouder enmish a ndeling

2

Eerder onderzoek naar aard en omvang van
ouderenmishandeling

2.1

Nederlands onderzoek: huidige stand van zaken

In Nederland is nog weinig onderzoek naar de aard en omvang van ouderen­
mishandeling gedaan (zie tabel A.2 in bijlage A voor een overzicht). Het laatste en enige
bevolkingsonderzoek naar de prevalentie stamt uit 1996 (Comijs et al. 1996). Met een
uit­gebreide enquête toonden de onderzoekers aan dat destijds 5,6% van de zelfstandig
wonende ouderen boven de 65 jaar slachtoffer was van ouderenmishandeling.5 Dit is in
lijn met cijfers van de w ho die stelt dat 4% tot 6% van de ouderen slachtoffer is van enige
vorm van ouderen­mishandeling (w ho 2011).
In dezelfde periode is een vragenlijstonderzoek onder mantelzorgers van ouderen met
dementie uitgevoerd (Pot et al. 1996). Hierin gaf een derde van de ondervraagde mantel­
zorgers toe zich in het afgelopen jaar schuldig te hebben gemaakt aan verbale agressie,
en een op de tien bekende tevens fysiek geweld te hebben gebruikt. Vooral de zwaarte
van de zorg en de nabijheid van de zorgsituatie (inwonende partner) bleken een risico­
factor te zijn. Het onderzoek toonde aan dat er bij mantelzorgers weliswaar openheid is
over dit onderwerp, maar dat kan te maken hebben met het feit dat het hier voorname­
lijk om ontspoorde zorg gaat.
Een later voorbeeld van een onderzoek is de enquête onder alle bij de Nederlandse
­Vereniging Verpleeghuisartsen (n v va) geregistreerde verpleeghuisartsen (Bardelmeijer
en Schols 2008). Aan de verpleeghuisartsen is gevraagd of zij bekend zijn met casussen
van ouderenmishandeling. Ongeveer een kwart van hen stuurde een ingevulde vragen­
lijst terug en ruim 40% van hen gaf aan casussen te kennen. In veel gevallen was het
personeel van het verpleeghuis de pleger, en in een derde van de gevallen het bezoek
(familie). In de meeste gevallen was de oorzaak overbelasting of onwetendheid, het
opzettelijk mishandelen werd nauwelijks gerapporteerd. Volgens de verpleeghuisartsen
is persoonlijke problematiek bij de pleger vaak een onderliggende oorzaak.
Overig Nederlands onderzoek naar ouderenmishandeling is meer kwalitatief van
aard (Mysyuk et al. 2013a, 2013b; Kriek en Oude Ophuis 2003) of betreft een niet
representatieve (want lokale en door zelfselectie tot stand gekomen) steekproef onder
professionals (De Gruijter en Los 2014).
2.2

Internationale literatuur

Ook in andere landen zijn prevalentiestudies naar ouderenmishandeling uitgevoerd,
onder andere in Canada, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Spanje en China.
Een overzicht van de meest bekende studies is weergegeven in tabel A.3 in bijlage A.
De prevalenties die worden gevonden lopen sterk uiteen: van 2% in een studie ­uitgevoerd

5 De vragenlijst bestond uit twintig hoofdvragen, zie bijlage B.
15

ouderenmish a ndeling

in Ierland (Naughton et al. 2012) tot bijna 29% bij thuiswonende ouderen in een plattelandsregio in Spanje (Perez-Carceles et al. 2009). Deze grote verschillen zijn maar voor
een deel te verklaren door verschillen in sociaaleconomische status en culturele achtergrond van de onderzochte populatie; ze worden vooral ver­oorzaakt door verschillen
in definiëring van het fenomeen en de methode van onderzoek (­Sooryanarayana et al.
2013; Cooper et al. 2008). Prevalentiestudies die voor Nederland als voorbeeld zouden
kunnen dienen, zijn vooral studies die zijn uitgevoerd in landen met een vergelijkbare
culturele en economische context. Bekende studies in de Verenigde Staten en Canada
(Pillemer en Finkelhor 1988; Podnieks 1993) stonden model voor de Nederlandse prevalentiestudie van Comijs et al. (1996). Recente studies zijn onder andere uitgevoerd in
Groot-Brittannië (Biggs et al. 2009; O’Keeffe et al. 2007) en Ierland (Naughton et al. 2012),
en zijn vaak varianten van het onderzoek zoals dat destijds in Nederland is uitgevoerd.
Of er nu gebruikgemaakt wordt van telefonische of face-to-face interviews en of die
worden gehouden met ouderen zelf of hun familieleden of verzorgenden, vaststaat dat
alle prevalentiestudies pogingen zijn het aantal ouderen dat slachtoffer is van misbruik
en mishandeling in beeld te brengen, maar ook dat het onmogelijk is exacte cijfers te
presenteren van het aantal ouderen dat werkelijk slacht­offer is van misbruik en mis­
handeling.
In 2007 werd bij een Research-to-Practice-conferentie in New York een workshop over
onderzoek naar ouderenmishandeling met gerenommeerde onderzoekers georgani­
seerd (Pillemer et al. 2011). Een van de aanbevelingen was om bij prevalentieonderzoek
naar ouderenmishandeling gebruik te maken van bestaande data uit diverse bronnen,
waaronder registratiedata van meldpunten of politie, financiële data (van banken en
notarissen) en gegevens van medische inspecties. Daardoor kan meer aan het licht
komen dan met een survey onder mogelijke slachtoffers alleen. Ook zouden profes­
sionals (beter) moeten worden getraind om ouderenmishandeling te herkennen en
te registreren. Een goede samenwerking door onderzoekers, professionals in zorg,
welzijn, financiële wereld en overheid is nodig om de werkelijke omvang van ouderen­
mishandeling in beeld te krijgen.
2.3

Aanpalend onderzoek

Onderzoek naar andere vormen van geweld in de huiselijke sfeer, zoals huiselijk geweld,
kindermishandeling of seksueel misbruik, heeft overeenkomsten met onderzoek naar
ouderenmishandeling. Hier spelen taboe, afhankelijkheid of onmondigheid van het
slachtoffer en mogelijke onzichtbaarheid van slachtoffers eveneens een rol. Methoden
die worden gebruikt zijn mogelijk ook toe te passen bij onderzoek naar ouderen­
mishandeling.
Een grootschalig onderzoek naar huiselijk geweld in bredere zin, waarvan huiselijk
geweld bij ouderen deel uitmaakt, is in Nederland recent uitgevoerd (Van der Veen en
Bogaerts 2010; Ferwerda en Hardeman 2013). Dit onderzoek maakt gebruik van meerdere
methoden: een slachtofferonderzoek door middel van vragenlijsten onder de bevolking,
een daderonderzoek met behulp van surveydata van bevolkingsonderzoek en data van
de reclassering, en een onderzoek gebaseerd op politieregistraties. Elk onderdeel van
16

eerder onder zoek n a a r a a rd en omva ng va n ouder enmish a ndeling

het onderzoek heeft sterke en zwakke punten. Het bevolkingsonderzoek heeft een groot
bereik, maar geeft waarschijnlijk onderrapportage van de ernstigste gevallen omdat de
meest kwetsbare ouderen (bv. ouderen met dementie) met een dergelijk onderzoek niet
worden bereikt. De politieregistraties hebben als voordeel dat het gaat om geverifieerde
feiten, maar geven alleen de ernstigste en duidelijkste gevallen van mishandeling weer.
Er is duidelijk sprake van een dark number: een groot aantal gevallen die niet in beeld
komen bij de politie. Door middel van een statistische methode, de ‘vangst-hervangst
methode’ (Van der Heijden en Hirasing 2001), kan van dit dark number wel een schatting
worden gemaakt en een benadering van het werkelijke aantal incidenten in de bevolking
worden gegeven. De multimethode-aanpak is een sterk punt van dit onderzoek; de delen
vullen elkaar aan.
Een ander goed voorbeeld van onderzoek naar huiselijk geweld met inzet van verschil­
lende methoden is de prevalentiestudie kindermishandeling (Alink et al. 2011). Kinder­
mishandeling en ouderenmishandeling hebben een belangrijke overeenkomst: een deel
van de potentiële slachtoffers is niet in staat zelf melding te maken van mishandeling
(bv. heel jonge kinderen of zeer demente ouderen). Bij het onderzoek naar kinder­
mishandeling is dit ondervangen door informanten. Gedurende drie maanden heeft een
zorgvuldig geselecteerde groep informanten (werkzaam in sectoren waar kinderen wor­
den gezien zoals onderwijs, kinderopvang en jeugdgezondheidszorg) alle gevallen van
vermoedelijke kindermishandeling gemeld. Deze informanten waren vooraf getraind en
zijn gedurende de registratieperiode gemonitord. Op basis van een uitgebreide registra­
tie van de signalen kon achteraf worden bepaald of en van welke vorm van mishandeling
sprake was. Met behulp van initialen, geboortedatum en postcode is een match met de
meldingen van Advies- en Meldpunten Kindermishandeling (a mk) gemaakt om dubbel­
tellingen te voorkomen. Daarnaast is een survey onder scholieren gehouden. Door de
drie bronnen te combineren is een uiteindelijke schatting voor de jaarprevalentie van
kindermishandeling in Nederland gegeven. Deze methode is in de Verenigde Staten
ontwikkeld en wordt wereldwijd als toonaangevend en als de meest zorgvuldige vorm
van prevalentiestudie naar kindermishandeling gezien.
Een verkennend onderzoek naar vrouwen die slachtoffer zijn van huwelijksdwang, uit­
gevoerd door het Verwey-Jonker Instituut, is een ander goed voorbeeld van een methode
waarmee een moeilijk te onderzoeken fenomeen in beeld kan worden gebracht (Drost
et al. 2012). Net als bij slachtoffers van ouderenmishandeling is de kans groot dat veel
slachtoffers van huwelijksdwang een zeer geïsoleerd bestaan leiden en niet in beeld
komen bij een bevolkingsonderzoek. De methode die bij dit onderzoek is toegepast,
is die van een casestudy. Eerst is aan deskundige sleutelfiguren uit onder andere de
­v rouwenopvang en het maatschappelijk werk gevraagd onder welke bevolkings­
groepen het risico voor huwelijksdwang groot is en of zij mogelijke slachtoffers kennen.
Deze vrouwen zijn vervolgens geïnterviewd om te onderzoeken of er sprake was van
­huwelijksdwang en wat de achtergrond hiervan was.
Een casestudy kan ook op buurtniveau worden uitgevoerd. Met behulp van infor­
manten kan worden geïnventariseerd in welke buurten risicogroepen sterk vertegen­
woordigd zijn. Onderzoekers bezoeken deze buurten vervolgens een aantal dagdelen.
Door gesprekken aan te knopen met mensen op straat, een bankje in het park of bij de
17

ouderenmish a ndeling

s­ peeltuin, kunnen zij adressen van potentiële slachtoffers achterhalen en proberen hen
te interviewen. Een dergelijke methode zou ook bruikbaar kunnen zijn om meer zicht te
krijgen op geïsoleerde ouderen die slachtoffer zijn van ouderenmishandeling.

18

is nieu w onder zoek n a a r ouderenmish a ndeling zin vol?

3

Is nieuw onderzoek naar ouderenmishandeling
zinvol?

Zoals uit de literatuurstudie blijkt worden er vele methoden gebruikt, die allemaal net
andere resultaten opleveren. De verschillende deskundigen stelden eveneens dat ‘harde
cijfers’ moeilijk te realiseren zijn, maar ook dat het desalniettemin zinvol is om onder­
zoek naar omvang en aard van ouderenmishandeling te doen teneinde het probleem
onder de aandacht te brengen. Lenneke Alink, hoogleraar kindermishandeling aan de
Universiteit Leiden en eerste auteur van de tweede prevalentiestudie kindermishan­
deling, vertelde dat de cijfers die uit haar onderzoek naar voren kwamen een enorme
impact hebben gehad bij het brede publiek, met directe gevolgen voor de aandacht voor
het probleem en de urgentie van preventieprogramma’s. Ook voor ouderenmishande­
ling kan een prevalentiecijfer grote waarde hebben, want door de dubbele vergrijzing
zullen steeds meer ouderen afhankelijk zijn van zorg van anderen en met ouderen­
mishandeling te maken krijgen (mov isie 2009). Een prevalentiecijfer alleen is echter
niet voldoende. De w ho ziet het kwantificeren en identificeren van het probleem tevens
als middel tot preventie van ouderenmishandeling:
w ho and partners collaborate to prevent elder maltreatment through initiatives that help to
identify, quantify and respond to the problem, including building evidence on the scope and
types of elder maltreatment in different settings (to understanding the magnitude and nature
of the problem at the global level). (w ho 2011)
Een prevalentiecijfer en kennis over de aard van de mishandeling levert gegevens over
de omvang op, waarmee de verdere ontwikkeling van hulpverlening en preventie­
programma’s kan worden onderbouwd. Als dit het doel is, heeft nieuw onderzoek naar
aard en omvang van ouderenmishandeling zeker zin.

19

ouderenmish a ndeling

4

Onderzoek naar aspecten ouderenmishandeling

Voor een onderzoek naar de omvang van ouderenmishandeling is het belangrijk te
weten wat een getal moet vertellen. Er zijn grote verschillen tussen de aantallen die
politie en meldpunten huiselijk geweld registreren, en die verschillen weer van cijfers
die men verkrijgt als men de ouderen of betrokkenen zelf vraagt naar ervaringen met
ouderenmishandeling. Al deze getallen geven een deel van de werkelijkheid weer, maar
wat zeggen zij nu echt? Het aantal incidenten dat gemeld wordt bij instanties hangt af
van de mate waarin het fenomeen wordt onderkend, de bekendheid van meldpunten en
de bereidheid van mensen het te melden. Een stijging in het aantal meldingen hoeft niet
een toename van het geweld tegen ouderen te betekenen, maar kan veroorzaakt worden
door bewustwording en betere bespreekbaarheid van het fenomeen. Ook in bevolkings­
onderzoek hebben bewustwording en bespreekbaarheid waarschijnlijk gevolgen voor de
cijfers die men vindt, want het verschil tussen meldingen en prevalentie wordt kleiner
en dat vergroot weer de mogelijkheden om mishandeling te bestrijden (Alink et al. 2011).
Vergelijking van cijfers uit diverse bronnen kan veel informatie geven over verschillen
tussen wat wordt ervaren, gezien en gemeld.
Een prevalentiecijfer kan op verschillende manieren worden weergegeven en verschil­
lende doelen dienen.6 Als in bevolkingsonderzoek wordt gevraagd naar het aantal keren
dat ouderen te maken hebben gehad met mishandeling sinds ze 65 jaar zijn geworden,
levert dat een ander getal op dan als wordt gevraagd naar het aantal gevallen van oude­
renmishandeling in het afgelopen jaar. In het eerste geval zal er bij een hogere leeftijd
een toename van het aantal slachtoffers van ouderenmishandeling te zien zijn, omdat de
tijdsperiode groter is. In het tweede geval kan bij een hogere leeftijd juist sprake zijn van
een afname in het aantal incidenten, omdat de kwetsbaarheid en afhankelijkheid van de
oudere toeneemt, waardoor minder wordt gemeld. Het is tevens mogelijk dat het risico
voor ouderenmishandeling daadwerkelijk afneemt doordat de oudere vaker alleenstaand
is (de pleger is in veel gevallen de partner) of meer in beeld komt bij zorgverleners, waar­
door de oudere minder geïsoleerd is en dat heeft een preventief effect.
Ouderenmishandeling heeft verschillende verschijningvormen. Het is moeilijk, en mis­
schien wel onmogelijk, om al deze vormen met één onderzoek goed in beeld te krijgen.
Sommige vormen kunnen met een vragenlijst in beeld worden gebracht, zoals (lichtere
vormen van) verbaal geweld, maar financiële uitbuiting of ernstige (psychische) mis­
handeling kan waarschijnlijk beter met behulp van derden of aan de hand van (medische
of financiële) dossiers of registraties worden onderzocht.
Naast aspecten die een cijfer over de omvang van ouderenmishandeling kunnen weer­
geven, zijn er ook andere aspecten te onderzoeken, bijvoorbeeld de vorm en duur van
6 Jaarprevalentiecijfers zijn overigens niet hetzelfde als incidentiecijfers: bij incidenties gaat het om
het aantal nieuwe gevallen, dus mensen die nooit eerder met ouderenmishandeling te maken
hebben gehad. Incidentiecijfers voor ouderenmishandeling zijn lager dan prevalentiecijfers, omdat
mensen met een geschiedenis van mishandeling niet worden meegeteld.
20

onder zoek n a a r a spec ten ouderenmish a ndeling

het geweld; demografische, sociale en (psychische) gezondheidskenmerken van de ple­
ger en het slachtoffer en de aard van hun relatie; de context waarin en de plaats waar het
misbruik plaatsvond. Zij kunnen meer vertellen over de risicofactoren van (vormen van)
ouderenmishandeling en eventueel over de gevolgen van ouderenmishandeling. Bij het
opzetten van onderzoek is het dus zinvol om te bedenken welke risicofactoren je zou
willen meten, en hoe je dat zou willen doen.

21

ouderenmish a ndeling

5

Methoden voor onderzoek naar aard en omvang van
ouderenmishandeling

Hoe zou een onderzoek naar aard en omvang van ouderenmishandeling er moeten
uitzien? Het literatuuronderzoek en de gesprekken met deskundigen laten zien dat de
belangrijkste onderzoeksmethoden zijn: een survey onder ouderen, een survey onder
proxy’s (familie, mantelzorgers of professionals) als mensen niet in staat zijn om zelf aan
een onderzoek deel te nemen, bestudering van (politie)registratiecijfers, een informan­
tenstudie of een casestudie in wijken. Welke methode ook gekozen wordt, altijd zal maar
een deel van het probleem boven tafel komen. Elke methode heeft voor- en nadelen;
hierop gaan we hieronder nader in. Tabel A.4 in bijlage A geeft een schematisch overzicht
van de voor- en nadelen van elke methode.
5.1

Cijfers van meldpunten en politieregistraties

Cijfers van meldpunten huiselijk geweld en de politie hebben betrekking op concrete
casussen waarbij ouderenmishandeling is vastgesteld en waarbij gegevens over de
dader, het slachtoffer en de vorm van het geweld zijn geregistreerd. Vooral de ernstige
en/of zichtbare gevallen van ouderenmishandeling zijn hier in beeld, maar de minder
ernstige of duidelijke gevallen worden gemist. Mensen die moedwillig een oudere
uitbuiten, weten daardoor wellicht uit zicht van instanties als een Steunpunt Huiselijk
Geweld (shg) of politie te blijven. Registratiecijfers laten dus ‘het topje van de ijsberg’
zien. Wel kunnen deze cijfers ons vertellen hoeveel gevallen van ouderenmishande­
ling gemeld worden en of hierin verandering optreedt (waarbij een verandering kan
betekenen dat de prevalentie daadwerkelijk verandert of dat er veranderingen zijn in de
meldingen, bv. als gevolg van een campagne). Ook kunnen de registraties inzicht geven
in de verhalen achter de ouderenmishandeling. Dit is zeker waardevolle informatie,
maar een prevalentiecijfer levert het niet op.
Mogelijk kan met een statistische methode (vangst-hervangst methode7) een preva­
lentiecijfer aan de hand van de registraties worden berekend, zoals ook bij meldingen

7 De vangst-hervangst methode (capture-recapture) komt oorspronkelijk uit de biologie en wordt
daar gebruikt om dierenpopulaties te schatten. Door een aantal dieren te merken (ringen bij vogels) en vervolgens uit te zetten, kan het aantal gemerkte dieren in latere vangsten geteld worden.
Sommige gemerkte dieren worden meermalen gevangen in de hervangsten. Op basis van deze
informatie kan men een schatting maken van de werkelijke populatie. Registratiecijfers van verschillende bronnen (bv. politie en shg) kunnen hiervoor gebruikt worden. Op grond van het aantal
individuen dat tegelijkertijd in de verschillende registraties voorkomt, kan men een schatting maken van het aantal slachtoffers dat helemaal niet voorkomt in de registraties (dark number). Hierbij
is een belangrijke voorwaarde dat individuen in registraties gekoppeld kunnen worden zodat er
geen dubbeltellingen zijn. Bovendien moeten de registraties onafhankelijk van elkaar zijn, al kan
deze voorwaarde bij gebruik van meer dan twee registraties versoepeld worden. Zie ook Van der
Heijden en Hirasing (2001)
22

me thoden vo or onder zoek n a a r a a rd en omva ng va n ouder enmish a ndeling

huiselijk geweld is gedaan. Het probleem is echter dat het aantal meldingen ouderen­
mishandeling tot nu toe veel kleiner is dan het aantal meldingen huiselijk geweld.
5.2

Een survey onder ouderen

Een survey, bijvoorbeeld met behulp van een vragenlijst die per post of online wordt
ingevuld, zal een groot deel van de ouderen kunnen bereiken. Omdat een dergelijke
vragenlijst anoniem is, kan het zijn dat veel ouderen hierop eerlijk antwoorden. Ook als
de oudere zich niet bewust is van misbruik of mishandeling, kan een gestructureerde
vragenlijst waarbij voorbeelden van mishandeling worden genoemd en gevraagd wordt
of ze die weleens hebben meegemaakt hierop zicht geven. Bovendien kan op eenvoudige
wijze naar een aantal andere zaken worden gevraagd, zoals gezondheid, huishoud­
samenstelling en zorggebruik.
Een nadeel van dergelijk onderzoek is dat er vaak een hoge non-respons is: men vergeet
de vragenlijst of vult hem onvolledig in. Maar veel belangrijker is dat deze non-respons
waarschijnlijk selectief zal zijn: zeer kwetsbare ouderen en mensen die slachtoffer zijn
van ernstigere vormen van misbruik vullen de lijst niet in omdat ze dat niet kunnen of
willen of omdat deze (door de pleger) wordt weggehouden. Telefonische of face-to-face
interviews zullen dit maar deels kunnen voorkomen. Doordat er dan een interviewer
als intermediair optreedt, kan er sprake zijn van sociaal wenselijke antwoorden door
schaamte. Face-to-face interviews bieden echter wel ‘interviewer observatie’ en even­
tueel de gelegenheid slachtoffers van informatie te voorzien.
Kortom, een survey zal de meest kwetsbare en geïsoleerde ouderen niet bereiken en
daardoor het aantal en de ernst van de ouderenmishandeling onderschatten. Er zullen
vooral lichtere gevallen van ouderenmishandeling worden gevonden. Het is wel moge­
lijk om met enkele vragen de ouderen te screenen op mogelijk slachtofferschap van
ouderenmishandeling, waarna zij later uitgebreid worden bevraagd over dit onderwerp.
Als wordt uitgegaan van een prevalentie van 5% en gestreefd naar het opsporen van
500 gevallen van ouderenmishandeling (om onderscheid te kunnen maken naar typen
ouderenmishandeling), zal een onderzoek onder circa 10.000 ouderen nodig zijn.8
5.3

Een survey onder proxy’s

Een survey onder familie en professionals die bij de ouderen betrokken zijn kan een
goede oplossing zijn om de meest kwetsbare ouderen, die niet in staat zijn een vragen­
lijst in te vullen, in beeld te brengen. Maar ook deze methode zal tot onderrapportage
kunnen leiden doordat mensen sociaal wenselijke antwoorden geven en het misbruik
waarschijnlijk niet zullen melden als zij zelf pleger zijn. Uit onderzoek naar plegers van
huiselijk geweld blijkt overigens dat er bij sommigen wel bereidheid is om hierover
8 In het onderzoek van Comijs et al. (1996) hebben 1797 ouderen de screeningsvragen beantwoord. 217 personen gaven aan mogelijk slachtoffer te zijn (geweest) sinds hun 65e levensjaar,
waarna 99 ouderen nader zijn geïnterviewd. Deze groep is gematcht (op leeftijd, sekse, ses, leef­
omstandigheden en gezondheid) met niet-slachtoffers die ook zijn geïnterviewd.
23

ouderenmish a ndeling

(anoniem) te rapporteren (Van der Veen en Bogaerts 2010). Een oplossing kan zijn om
niet (alleen) te vragen naar het eigen handelen, maar juist ook naar het handelen van
anderen. Je kunt familie vragen over het handelen van professionals of over andere
familieleden en vice versa. Het is evenwel niet zeker dat men mishandeling gepleegd
door anderen ziet. Bovendien kan het zijn dat familieleden of collegae elkaar de hand
boven het hoofd houden. Een ander punt is de kans op dubbeltellingen als familieleden
en zorgverleners over dezelfde oudere rapporteren. Er moet dan een match gemaakt
kunnen worden via initialen of een andere code die de oudere kan identificeren zonder
de privacy te schenden. Ook bij dit type onderzoek geldt dat het al snel om omvangrijk
onderzoek zal gaan.
5.4

Informantenstudie

Voor een informantenstudie naar voorbeeld van de tweede prevalentiestudie kinder­
mishandeling (Alink et al. 2011) worden personen (professionals in zorginstellingen,
ouderenwerk enz.) geselecteerd en geïnstrueerd om gedurende een bepaalde periode
alle gevallen te registreren waarbij zij mishandeling zien of vermoeden. Deze methode
kan zowel milde als ernstige gevallen aan het licht brengen en geeft misschien een vol­
lediger beeld dan de voorgaande methoden die beschreven zijn. Met een Keno-sleutel
(registratie van aantal letters voor- en achternaam en geboortejaar) kan men dubbeltellingen voorkomen en de registraties koppelen aan andere registratiesystemen,
bijvoorbeeld die van shg of politie.
Opnieuw zijn er kanttekeningen te plaatsen. Een belangrijk punt is de keuze van de
informanten: wie hebben welke ouderen in beeld? Anders dan bij kinderen, waar deze
methode succesvol is toegepast, zijn niet alle ouderen in contact met een instantie.
Bij kinderen kunnen leerkrachten van een school, begeleiders van kinderdag­verblijven
of medewerkers van consultatiebureaus worden ingezet. Voor ouderen kunnen we
denken aan huisartsen, (thuis)zorginstellingen, ouderenadviseurs, sociale wijkteams,
vrijwilligers in de zorg, vrijwilligers van de verschillende ouderenbonden en mensen
werkzaam in een buurthuis.9 Dit geeft echter minder garantie: niet alle ouderen komen
bij de huisarts, niet alle ouderen gebruiken (thuis)zorg of gaan naar activiteiten in de
buurt. En juist van ouderen die zo geïsoleerd zijn dat ze met geen enkele instantie con­
tact hebben, zou je willen weten of zij slachtoffer zijn van ouderenmishandeling.
Een informantenstudie is zeer arbeidsintensief en vergt een lange voorbereidingstijd.
De methode geeft inzicht in de prevalentie van ouderenmishandeling, maar levert niet
of nauwelijks gegevens op over kenmerken van de daders, de slachtoffers of de oorzaken
van de ouderenmishandeling.

9 Te denken valt aan medewerkers van Alzheimercafe’s, geheugenpoli’s, verpleeghuisartsen die
(ook) extramuraal werken, praktijkondersteuners van de huisarts.
24

me thoden vo or onder zoek n a a r a a rd en omva ng va n ouder enmish a ndeling

5.5

Casestudy

Een laatste methode is een casestudy in buurten, naar voorbeeld van het onderzoek
naar huwelijksdwang (Drost et al. 2012). Via sleutelfiguren en participerende observatie
in een buurt kunnen geïsoleerde en mogelijk mishandelde ouderen in beeld komen
en ver­volgens worden geïnterviewd. Deze methode zal niet direct leiden tot een pre­
valentiecijfer, maar kan wel zicht geven op de specifieke groep ouderen die bij andere
methoden niet aan bod komt (de dark numbers): hun aantal, kenmerken en risicofactoren.
5.6

Combinatie van methoden

Alle deskundigen die zijn geraadpleegd waren het over een ding eens: een onderzoek
naar aard en omvang van ouderenmishandeling is alleen zinvol als dit met behulp
van verschillende methoden wordt uitgevoerd en men de resultaten samen laat spre­
ken. Door meerdere methoden in te zetten, kan een bandbreedte worden gegeven
van de prevalentie; er is een ondergrens en een bovengrens aan te geven. Onderzoek
naar kindermishandeling laat bijvoorbeeld zien dat de schattingen van prevalentie
van kindermishandeling variëren van 34 op de 1000 op basis van een informanten­
onderzoek, tot 99 op de 1000 op basis van een scholierenstudie (zelfs 187 per 1000 als
ruimere criteria worden gehandhaafd; Alink et al. 2010). Het beste zou zijn om de indi­
viduele casussen die met de verschillende methoden worden gevonden te koppelen,
bijvoorbeeld die uit een informantenstudie, een survey (in groep ouderen die ook door
de informanten wordt geobserveerd) en registraties. Dan kan men zien welke geval­
len wel en niet gemeld worden, en kan men een betere schatting maken van het aantal
gevallen van ouderenmishandeling in Nederland.
Of dit daadwerkelijk mogelijk is, moet nog worden nagegaan. Er zijn immers strenge
regels ten aanzien van de privacy van bijvoorbeeld respondenten. Daarnaast moet wor­
den opgemerkt dat ook met de grootst mogelijke inspanning en inzet van verschillende
methoden een prevalentiecijfer niet meer dan een benadering van de werkelijkheid zal
blijven.

25

ouderenmish a ndeling

6

Mogelijkheden voor aansluiting bij ander onderzoek

Om de aard en omvang van ouderenmishandeling te onderzoeken kan wellicht bij ander
(al bestaand) onderzoek worden aangesloten. Er zijn drie opties: 1) gebruikmaken van
al bestaande data die met een ander doel verzameld zijn, maar die ook gegevens over
(aspecten van) ouderenmishandeling bevatten; 2) in een nieuwe dataverzameling van
bestaand onderzoek vragen over ouderenmishandeling opnemen; 3) aansluiten bij
onderzoek naar andere vormen van geweld in huiselijke kring of in afhankelijkheids­
relaties.
Bij de laatste optie lijkt aansluiten bij onderzoek naar geweld en misbruik van kinderen,
vrouwen, ouders of huiselijk geweld in het algemeen logisch, maar is dit in de praktijk
lastig uit te voeren. De onderzoeksgroep is totaal anders. Bij onderzoek onder kinderen
of volwassenen is het weinig zinvol om te vragen naar ouderenmishandeling, want in
zo’n onderzoek tref je relatief weinig ouderen aan. Er zou een grote steekproef nodig zijn
om voldoende ouderen te bevragen. Ook zouden aan alle respondenten extra vragen
moeten worden gesteld over bijvoorbeeld de gezondheid en het krijgen van informele
hulp. Bovendien richt dergelijk onderzoek zich vaak alleen op de zelfstandig wonende
bevolking en ouderen die in een instelling wonen blijven dan buiten beeld. Tot slot
maken ouderen (nog) minder vaak gebruik van internet, waardoor zij minder gemakke­
lijk te benaderen zijn met een online enquête. Dit maakt dat zij al snel buiten het onder­
zoek vallen als je gebruikmaakt van een enquête onder de algemene bevolking, zoals bij
onderzoek naar huiselijk geweld het geval is (g gd -monitor).
De methode die gebruikt wordt bij onderzoeken naar andere vormen van geweld in hui­
selijke kring of geweld in afhankelijkheidsrelaties, zoals kindermishandeling, kan wel
als voorbeeld dienen, omdat de problemen om de prevalentie van de mishandeling in
beeld te krijgen grotendeels vergelijkbaar zijn.
De eerste optie, gebruikmaken van al eerder verzamelde data, lijkt ingang te geven voor
onderzoek naar aard en omvang van ouderenmishandeling. We gaan nader in op twee
databronnen met eerder verzamelde gegevens in de volgende paragraaf. Ook de tweede
optie, in een nieuwe dataverzameling van een bestaand langlopend onderzoek vragen
over ouderenmishandeling opnemen, biedt mogelijkheden, mits er genoeg ruimte in de
enquête is (optie 2). Een overzicht van de mogelijkheden en de voor- en nadelen daarvan,
is te vinden in tabel A.5 in bijlage A.
6.1

ggd-monitor met cijfers over huiselijk geweld

De g gd -monitor is een vierjaarlijks onderzoek dat wordt uitgevoerd door de g gd’s
in samenwerking met het r i v m en het cbs. Alle g gd’s gebruiken dezelfde basisvra­
genlijst waaraan per regio eventueel aanvullende vragen kunnen worden toegevoegd.
In de basisvragenlijst worden enkele vragen over huiselijk geweld (dus geen ouderen­
mishandeling) gesteld. De meest recente meting is van 2012. Het voordeel van
de g gd -monitor is dat het een grote representatieve steekproef is bij 18-plussers

26

mo gelijkheden vo or a a nsluiting bij a nder onder zoek

(n = ca. 387.000), onder wie veel ­ouderen (n = ca. 165.000, respons ouderen 56%), bij wie
ook naar gezondheidsfactoren en zorggebruik is gevraagd.
Een nadeel is dat bij een dergelijke survey de meest kwetsbare ouderen, de grootste
risicogroep voor ouderenmishandeling, zijn ondervertegenwoordigd. Dat geeft onder­
rapportage in aantallen en ernst van oudermishandeling. Er is alleen gevraagd naar
huiselijk geweld (zie bijlage B voor de enquêtevragen), we weten niet of het geweld in
een afhankelijkheidsrelatie plaatsvond. Eventueel kan worden onderzocht of de slacht­
offers van huiselijk geweld ook afhankelijk van anderen zijn: of zij (thuis)zorg gebruiken
en of zij beperkingen hebben, maar daarmee is er nog geen zekerheid of het geweld
daad­werkelijk ouderenmishandeling is. Bovendien is er alleen naar vormen van fysiek,
psychisch en seksueel geweld of misbruik gevraagd. Er zijn geen gegevens over finan­
ciële uitbuiting of verwaarlozing, twee belangrijke vormen van ouderenmishandeling.
De g gd-monitor bereikt alleen zelfstandig wonende ouderen.
6.2

Intomart slachtoffer- en dadersurvey

Secundaire analyse van de surveydata (online of schriftelijke vragenlijsten van een panel
18-plussers, n = 9500) die het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(wodc) gebruikt heeft voor het rapport over slachtoffers en plegers van huiselijk geweld
(Van der Veen en Bogaerts 2010) is een andere mogelijkheid om meer te weten te komen
over huiselijk geweld. Deze gegevens zijn al beschikbaar en kunnen relatief snel opnieuw
bestudeerd worden. Een sterk punt van deze data is dat er gegevens over plegers van
huiselijk geweld beschikbaar zijn en dat daardoor de aard en oorzaken vanuit het dader­
perspectief nader kunnen worden onderzocht.
Nadeel is echter dat ouderen in deze steekproef minder goed vertegenwoordigd zijn,
zeker kwetsbare ouderen. Ook in dit onderzoek is naar huiselijk geweld gevraagd, en dus
niet specifiek naar ouderenmishandeling, en zijn financiële uitbuiting en verwaarlozing
onbekend. Het onderzoek heeft plaatsgevonden onder de zelfstandig wonende bevol­
king, waardoor geen gegevens bekend zijn over ouderen in instellingen. De gegevens (uit
2008) zijn niet heel actueel.

27

ouderenmish a ndeling

7

Advies voor nieuw onderzoek

7.1

Verschillende onderzoeksmethoden gebruiken

De behoefte aan kennis over het aantal ouderen dat mishandeld wordt en over de mate
waarin ouderenmishandeling onderkend en gemeld wordt, is groot onder beleids­
makers, politici en professionals in zorg en welzijn. Veel deskundigen vinden een
update op zeer korte termijn van de inschatting van prevalentie ouderen­mishandeling
­wenselijk.
Om ouderenmishandeling te bestrijden kan het inderdaad zinvol zijn om te verwijzen
naar actuele gegevens. De beste methode voor een onderzoek naar aard en omvang van
ouderenmishandeling bestaat echter (nog) niet. Welke methode ook wordt gekozen,
altijd is een deel van het fenomeen onderbelicht. Het is dus niet goed mogelijk een exact
prevalentiecijfer te geven.
De optimale en meest zorgvuldige werkwijze voor een onderzoek naar aard en omvang
(en eventueel oorzaken) van ouderenmishandeling is die waarbij verschillende metho­
den worden gecombineerd, teneinde een bandbreedte van de meest waarschijnlijke
prevalentie te schetsen. Een informantenstudie is, mits deze goed kan worden uit­
gevoerd (een voorstudie dient dat uit te wijzen) een belangrijk onderdeel hiervan. Door
professionals in zorg, ouderenwelzijn en financiële dienstverlening te trainen en alle
(ver­moedens van) mishandeling in een bepaalde periode (bv. drie maanden) te laten
registreren, krijg je niet alleen zo objectief mogelijke informatie, maar worden deze
informanten zich ook meer bewust van het fenomeen. Zulke registratiegegevens kun je
vervolgens vergelijken met en mogelijk koppelen aan registratiedata van meld­punten
en politie. Dat geeft inzicht in de mate waarin ouderenmishandeling wordt gemeld
en het geeft zicht op de ondergrens van de bandbreedte waarin ouderenmishandeling
voorkomt: de gevallen die daadwerkelijk worden gesignaleerd omdat ze (ernstig genoeg
zijn om) zichtbaar (te) zijn. Een aanvullend survey onder ouderen of hun familie kan
zicht geven op de beleving en herkenning bij ouderen zelf en brengt vooral de lichtere
vormen van mishandeling aan het licht. Daarmee kan een bovengrens van de band­
breedte waarin ouderenmishandeling voorkomt vanuit de perceptie van ouderen of hun
vertegenwoordigers worden gegeven. Met de combinatie van deze methoden kan een
beter beeld van de omvang en aard van ouderenmishandeling worden gegeven dan tot
nu toe het geval is. Om iets te weten te komen over geïsoleerde ouderen die slachtoffer
worden van ouderenmishandeling maar die met een informantenstudie, een survey en
meldpuntregistraties niet in zicht komen, zou men nog een casestudie in zorgvuldig
geselecteerde buurten moeten uitvoeren. Om meer te begrijpen van de oorzaken en
verschijningsvormen van de mishandeling en de achtergrond van slachtoffers en daders
zou een kwalitatief onderzoek van grote waarde zijn.
Dit ideale model is niet op korte termijn haalbaar, want het opzetten van nieuw onder­
zoek is tijdrovend en daardoor kostbaar. Wel ligt een deel van bovengenoemde ge­gevens
min of meer binnen handbereik. Politiecijfers en meldpuntregistraties zijn er al. Survey­
data over ouderenmishandeling zijn er nog niet, maar data over huiselijk geweld bij
28

a dv ies vo or nieu w onder zoek

ouderen zijn beschikbaar (wodc-onderzoek naar huiselijk geweld en binnenkort de
g gd-monitor). Momenteel wordt bovendien kwalitatief onderzoek naar de aard van
ouderenmishandeling, de slachtoffers en daders uitgevoerd (Leyden Academy). Als men
snel iets meer over de omvang van ouderenmishandeling wil presenteren, zijn er dus
enige bronnen die een beeld kunnen scheppen van wat we al weten, en welke hiaten er
zijn.
7.2

Onderzoek uitvoeren in twee fasen

Fase 1
Als eerste kan een bundel worden samengesteld, gebaseerd op bronnen van bestaande
data. Deze bundel zou gepresenteerd kunnen worden bij de doorstart van het Actieplan
Ouderen in Veilige Handen, in juni 2015. Het geeft een overzicht van hetgeen nu in
Nederland bekend is, wat daarvan de beperkingen zijn, wat men nog zou moeten weten
en of (en hoe) dat (beter) kan worden onderzocht.
Bronnen die daarvoor in principe bruikbaar zijn:
- politieregistraties;
- meldpuntregistraties;
- slachtoffer- en daderonderzoek van het wodc;
- g gd-monitor (over huiselijk geweld);
- kwalitatieve gegevens van de Leyden Academy (over oorzaken en risicofactoren);
- gegevens van het Barometeronderzoek van het Verwey-Jonker Instituut.
Dit levert een scala van cijfers op, die naast elkaar het voorkomen van ouderen­
mishandeling beschrijven. Er kan geen sprake zijn van optellen of samenvoegen van
deze cijfers, omdat ze verschillende groepen in beeld brengen en omdat ze verschillende
verschijningvormen van de mishandeling representeren. In deze eerste fase wordt ook
duidelijk welke behoefte er bestaat aan aanvulling en verdieping van de cijfers, en kan
een keuze worden gemaakt voor vervolgonderzoek in fase 2.
Fase 2
In een tweede fase kan men aan de hand van nieuw verworven data, de cijfers over
omvang, aard en eventueel oorzaken van ouderenmishandeling verfijnen en verdiepen.
Dat kan met behulp van (bij voorkeur een combinatie van) de volgende methoden:
- een informantenstudie, mits ouderen at risk hiermee voldoende in beeld komen (dat
moet in een voorstudie nader onderzocht worden);
- een survey onder thuiswonende ouderen (al dan niet aansluitend bij bestaand survey);
- een survey onder informele helpers (mantelzorgers en zorgvrijwilligers);
- een survey in instellingen.
Het voordeel van deze gefaseerde aanpak is dat er optimaal gebruik wordt gemaakt van
al verzameld materiaal, wat snel leidt tot een voorlopig inzicht in aard en omvang van
ouderenmishandeling in Nederland. Daarbij moet de kanttekening worden gemaakt dat
deze cijfers de nodige beperkingen hebben en mede bedoeld zijn als aanzet voor een
29

ouderenmish a ndeling

verfijnder en verdiepend deel van het onderzoek, waarvan de eindresultaten twee of drie
jaar later gepresenteerd kunnen worden (zie tabel A.5 in bijlage A). Op deze wijze krijgt
het onderzoek een langlopend karakter en dat kan de aandacht voor ouderenmishande­
ling bij zorgprofessionals, mantelzorgers, vrijwilligers, politie, maatschappelijke of
financiële dienstverleners en ten slotte bij de ouderen zelf bevorderen. Ook hierbij moet
de kanttekening worden gemaakt dat het onmogelijk is om één prevalentiecijfer te pre­
senteren. Verschillende onderzoeksmethoden zullen uiteenlopende getallen opleveren.
Op basis daarvan kan een beeld worden gegeven van de bandbreedte waarin lichte tot
zware vormen van ouderenmishandeling zijn te zien. Het presenteren van de brand­
breedte gebaseerd op deze verschillende cijfers en de communicatie daarover, vraagt te
zijner tijd om een zorgvuldige regie.

30

bijl age a

Bijlage A

Tabellen

Tabel A.1
Geraadpleegde deskundigen onderzoek ouderenmishandeling, kindermishandeling of huiselijk
­geweld

naam en organisatie

interviewdatum

expertise

aanwezig
bij expert­
meeting

Hannie Comijs, ggzinGeest /
vu Medisch ­Centrum, ­Amsterdam

17-1

deed bevolkingsonderzoek naar ouderen­
mishandeling 1996. Ouderzoeker ouderen lasa en
nesda/nesdo

ja

Annemiek Goes, movisie

5-2

is projectleider/adviseur bij het programma Huiselijk
en Seksueel geweld bij movisie, en ook onder­
steuner van het Landelijk Platform Bestrijding
Ouderenmishandeling (lpbo)

ja

Klaas Kooijman, Nederlands Jeugd
Instituut (nji)

5-2

was lid van de begeleidingscommissie voor de
eerste Nederlandse prevalentiestudie kinder­
mishandeling in 2007

nee

Yuliya Mysyuk,
Leyden Academy

7-2

doet kwalitatief onderzoek naar aard van ouderenmishandeling, is promovenda van Rudi Westendorp

ja

Henk van der Veen, wodc

17-2

onderzoeker op het terrein van huiselijk geweld

ja

Annemarie ten Boom, wodc

17-2

onderzoeker op het terrein van huiselijk geweld

nee

Henk Ferwerda, bureau Beke

20-2

heeft politieonderzoek uitgevoerd naar cijfers
­huiselijk geweld en met de vangst-hervangst
methode schattingen laten maken voor dark numbers

ja

Anne Margriet Pot, T
­ rimbos
­Instituut en Vrije Universiteit
Amsterdam

25-2

betrokken bij prevalentiestudie Comijs et.al,
deed onderzoek naar ouderenmishandeling
bij Alzheimer­patiënten door mantelzorgers
te be­vragen, is nu o.a. projectleider monitor
­p g-afdelingen in zorginstellingen

ja

Marjan de Gruijter,
Verwey-Jonker Instituut

28-2

heeft onderzoek uitgevoerd naar huiselijk geweld
(Barometer)

nee

Lenneke Alink, Vrije Universiteit
­Amsterdam en Rijks­universiteit
Leiden

7-3

eerste auteur van prevalentiestudie kinder­
mishandeling 2010

nee

Annette Roest, rivm

7-3

betrokken bij de ggd-gezondheidsmonitor 2012

nee

31

ouderenmish a ndeling

Tabel A.2
Overzicht van studies in Nederland (sinds 1996) op het terrein van ouderenmishandeling, huiselijk
geweld en kindermishandeling
auteurs /
jaar

Doel

Methode

ouderenmishandeling
Comijs
(1996)

inventarisatie van de omvang van ouderenmishandeling onder zelfstandig
wonende ouderen in Amsterdam
vaststelling van risicofactoren die samenhangen met het slachtoffer.

onderdeel van de amstel studie (longitudinaal onderzoek naar cognitieve veroudering) in
2e meting
vooraf apart toestemming gevraagd
face tot face survey bij ouderen thuis (> 65 jaar,
n = 1797)
survey / en opvolgend face-to-face interviews na
1 jaar bij 99 ouderen die mishandeling hadden
aangegeven op t0
alleen verwaarlozing was uitgesloten (want n = 2)

Pot
(1996)

rapporteren van de mate van verbale en
fysieke agressie door mantelzorgers van
thuiswonende ouderen met dementie

interviews met mantelzorgers van 169 thuis­
wonende ouderen in diverse stadia van dementie
uit dagcentra en deels van amstel studie (zie
Comijs)

Kriek en
Oude
Ophuis
(2003)

nagaan of er sprake is van verergering van
ouderenmishandeling (meer en/of zwaardere en/of intensere cases)

interviews met 50 personen van instanties in zorg
en welzijn aan de hand van topiclijst

Bardelmeijer (2004)

in beeld brengen hoe vaak Nederlandse
verpleeghuisartsen in aanraking komen
met ouderenmishandeling in de instelling
waar zij werkzaam zijn.

inventariserende enquête onder Nederlandse
verpleeghuisartsen naar hun ervaringen met
ouderenmishandeling in het verpleeghuis
vragenlijstonderzoek onder alle verpleeghuisartsen in nl geregistreerd bij nvva, (n = 1335),
respons 23,3% (n = 484)

32

bijl age a

Wat is gemeten?

Belangrijke bevindingen

ouderenmishandeling is gedefinieerd zoals
­huidige definitie vws
er zijn 4 vormen gemeten: fysiek, psychisch,
financieel, verwaarlozing
uitgevraagd over afgelopen 12 maanden

prevalentie 5,6% fysiek 1,2%, chronische verbale
agressie 3,2%, financieel 1,4%, verwaarlozing
0,2% daders: (ex)partner, kleinkinderen, overige familie en professionals (laatste groep vooral financieel
misbruik)
de ernstige gevallen blijven buiten beeld
19,5 % van de slachtoffers rapporteerde al mis­
handeling of misbruik voor 65e levensjaar

fysieke agressie en chronische (meer dan 10 keer
in afgelopen jaar) verbale agressie door mantelzorgers bij thuiswonende ouderen met dementie,
in afgelopen jaar

mantelzorgers: 30% chronische verbale agressie in het
afgelopen jaar, 10% fysiek geweld.
risicofactoren voor beide vormen zijn:
samen huishouden vormen
mannelijke afhankelijke
ernstiger vorm van beperkingen
verbale agressie was ook geassocieerd met grotere
zorgbehoefte.
fysieke agressie met zorg voor partner en meer
­psychologische klachten bij de mantelzorger

ouderenmishandeling: kwalitatief onderzoek met
semigestructureerd interviews
er is gevraagd naar een eigen schatting van de
omvang en of dit is toegenomen of veranderd;
type dader; type slachtoffer; aard van de mis­
handeling; taboe van het onderwerp en hulp­
verlening bij ouderenmishandeling.

er is een heldere afbakening nodig op scheidslijnen
wel/niet mishandeling
wel/niet bewust
wel/niet onmacht

ouderenmishandeling: fysieke, psychische/­
verbale agressie, uitbuiting en verwaarlozing
ook geweld tussen medebewoners is meegeteld
er is gevraagd naar cases in de afgelopen 2 jaar,
door wie (professional/familie), op welke afdeling
dit was, de oorzaak (overbelasting, onwetendheid, persoonlijke problematiek dader, anders)
en hoe men was geïnformeerd over deze mishandeling (door mededing oudere, personeel, via
‘­wandelgangen’ of eigen observatie)

43% (203) artsen bekend met (1 of meer) cases in verpleeghuis, waarvan 64% in psychogeriatrie
hiervan was 55% fysiek geweld, 43% psychisch
geweld, 15% uitbuiting, 16% verwaarlozing
van de daders was 63% personeel, 31% bezoek (familie) en 19% medebewoner (maar is dan geen ouderenmishandeling volgens de definitie)
oorzaken: 52% persoonlijk problematiek dader, 38%
overbelasting van personeel of familie, 31% onkunde/
onwetendheid. Heel klein percentage betrof opzettelijk/pesten

33

ouderenmish a ndeling

Tabel A.2 (vervolg)
Auteurs /
jaar
Doel
vervolg ouderenmishandeling
Mysyuk
- aard en context van
(2013)
ouderenmishandeling in beeld
brengen
- ontwikkelen van
screeningsinstrument
De Gruijter - in kader ‘Actieplan ouderen in veilige
en Los
handen’ zijn trends en ontwikkelingen
(2014)
in ouderenmishandeling in de regio in
kaart gebracht

huiselijk geweld
Van der
- omvang huiselijk geweld in
Veen en
Nederland in kaar brengen, inclusief
Bogaerts
hulpzoekgedrag
(2010)
- synthese van de resultaten
verkregen door 3 methoden van
dataverzameling

34

Methode
- kwalitatief onderzoek d.m.v. focusgroepen
en diepte-interviews met slachtoffers en
professionals
- de focusgroepen zijn samengesteld
met behulp van meldpunten
ouderenmishandeling
- barometer ouderenmishandeling via
ggd Gelderland-Zuid: via verzamelde
emailadressen van professionals en
vrijwilligers in zorg en welzijnsinstellingen
zijn online enquêtes uitgezet.
- n = 843 (non respons is onbekend),
78,5 % professionals en 21,5% vrijwilligers

- multi-methodenonderzoek
- omvangsschatting slachtoffers en daders
op basis politiecijfers (gids-Kubus); met
‘vangst-hervangst’ methode is via een
dark number schatting de omvangschatting
van huiselijk geweld berekend (zie
Ferwerda & Hardeman)
- slachtofferdeelonderzoek in panel
intomart, 1e fase online ‘self-report’
(n = 9508), en in 2e fase ‘face-to-face’
interviews bij 816 personen die in
fase 1 meldden slachtoffer te zijn met
doel gevolgen en hulpzoekgedrag te
beschrijven
- daderdeelonderzoek, ‘self-report’ in
online panel van
- Intomart (n = 9508) en online
vervolgvragenlijst bij 670 respondenten
die zichzelf als dader hebben
beschrevenen; daarnaast analyse van
data van reclassering afkomstig van 9504
plegers van huiselijk geweld.
- er is triangulatie toegepast met analyses
van de bestaande registraties en resultaten
van ander onderzoek om de resultaten van
online panelonderzoek te valideren

bijl age a

Wat is gemeten?

Belangrijke bevindingen

- ouderenmishandeling: onderzoek naar aard
van mishandeling, slachtoffers, daders, en
de context waarin het plaatsvindt
- er wordt ook onderzoek gedaan naar de
intergenerationele overdracht van geweld in
families
- ouderenmishandeling: aan deelnemers
is gevraagd wat zij er zelf onder verstaan,
bekendheid met het fenomeen, en een
schatting hoe vaak het voor komt.
- de definitie die voor analyse is gebruikt is de
huidige van v ws

- oudermishandeling kan worden opgevat als
sociaal en gezondheidsprobleem
- het onderzoek geeft geen cijfers over omvang

- huiselijk geweld (is geweld door iemand in
huiselijke kring of familie rond slachtoffer
gepleegd) in de afgelopen 5 jaar, waar
onder psychisch geweld, lichamelijk geweld,
seksueel geweld, er zijn 21 vormen geteld
- onderscheid tussen incidenten en evident
geweld
- reikwijdte internettoegang bij 65 plussers
in 2009 was 64% ouderen zijn niet goed
vertegenwoordigd.

- 9% van Nederlandse bevolking slachtoffer van
evident huiselijk geweld, 40% een of enkele
incidenten, 50% heeft nooit incident meegemaakt
- meestal lichamelijk geweld (65%), seksueel
geweld 8%
- geschat wordt dat jaarlijks 200.000 personen
in Nederland slachtoffer worden van evident
huiselijk geweld, gepleegd door 100.000 a 110.000
verdachten
- Schatting slachtoffers >60 jaar
- 2004-2005: 5560
- 2005-2006: 6977
- 2006-2007: 7798

- 54% kende geen geval van ouderenmishandeling,
25% van de deelnemer had vermoedelijk te
maken gehad met ouderenmishandeling,
12% was zeker bekend met geval van
ouderenmishandeling in hun omgeving. Vooral
mishandeling door familie (51%), daarnaast
21% door professionals. Bij 41% was er sprake
van ontspoorde zorg door overbelasting van
de mantelzorger of professional. 15% noemde
opzettelijke mishandeling van de oudere.

35

ouderenmish a ndeling

Tabel A.2 (vervolg)
Auteurs /
jaar
Doel
Ferwerda
en
Hardeman
(2013)

- onderzoek naar politieregistraties
huiselijk geweld: het presenteren van
de cijfers en verdiepende analyse van
incidenten

Methode
- politieregistraties analyseren

Alink
– prevalentiestudie naar
et al. (2011)
kindermishandeling in Nederland

- 3 databronnen zijn gebruikt:
- registratiecijfers van a mk ’s, politie en
rechtbank
- informantenstudie:
1127 informanten(gestratificeerde
steekproef groepen die met kinderen te
maken hebben) hebben over periode van
3 maanden geregistreerd
- survey onder scholieren van 28 scholen,
representatief voor scholenaanbod
in Nederland (n = 1923). Vragenlijst
Vervelende en Nare Gebeurtenissen is
voorgelegd (v vng). Vooraf toestemming
van leerlingen/ouders: weigeraars (n = 114)
kregen een dummylijst voorgelegd over
ander onderwerp om stigmatisering te
voorkomen

Vink
- aard en omvang van geweld
et al. (2014)
van kinderen tegen ouders, en
hulpverlening
- verkennend onderzoek

- mutlimethode aanpak
- literatuuronderzoek
- onderzoek met registratiegegevens van
shg’s en politie
- telefonische interviews met sleutelfiguren
van instellingen die bezig zijn met beleid
voor crisisinterventie bij de doelgroep.
- focusgroepen, w.o. met frontoffice
professionals (coördinatoren), en een met
backoffice professionals (hulpverleners).
- individuele interviews met ouders

36

bijl age a

Wat is gemeten?

Belangrijke bevindingen

- huiselijk geweld: door iemand uit huiselijke
kring van slachtoffer gepleegd
- geweld is ‘aantasting van persoonlijke
integriteit’, waarbij lichamelijk,
seksueel, psychisch huiselijk geweld, en
belaging (stalking) en bedreiging worden
onderscheiden.

- 95.541 meldingen in 2012, waarvan 2,1% het
slachtoffer ouder is dan 66 jaar
- in 2008 was 1,7% van het slachtoffer > 66 jaar
- psychisch geweld komt het meeste voor (58%),
vervolgens lichamelijk geweld (23%).

- kindermishandeling, volgens scherp
afgebakende definitie.
- meldingen van informanten zijn gecodeerd om
achteraf te bepalen of de melding een casus is - informanten waren o.a. (huis)artsen,
leerkrachten, speelzaalleiders, gastouders,
medewerkers vrouwenopvang, politie, raad
kinderbescherming. Gestratificeerd op basis
kindertal in regio/sector. Ook docenten van
aantal scholen die aan scholierenstudie
deelnamen

- geweld van kinderen en jongeren (12-23 jaar)
tegen hun ouders: fysieke, verbale, financiële,
psychische en seksuele mishandeling die
niet alleen vanuit de puberteit verklaard kan
worden

het aantal meldingen is in vergelijking met 2005
gestegen, de resultaten van scholierenstudie
waren vergelijkbaar
het aantal geschatte aantal slachtoffers bleef
gelijk, maar er wordt meer herkend en gemeld

- ongeveer 2000 cases per jaar gemeld bij shg’s
10% van de incidenten huiselijk geweld gemeld
bij politie is oudermishandeling (9500 gevallen),
7% van de slachtoffers huiselijk geweld noemen
eigen kinderen als dader
- plegers meestal ouder dan 14 jaar, meestal
jongens, moeder vaakst slachtoffer (62%)

37

ouderenmish a ndeling

Tabel A.3
Internationaal onderzoek naar ouderenmishandeling.
auteurs, jaar,
plaats

methode

Naughton
(2012),
Ierland

- n = 2021, respons 83%. Naar regio gestratificeerd representatief sample zelfstandig
en/of beschut wonende ouderen > 65 jaar. Na telefonische afspraak: face to face
interviews, in privacy. Geen formele exclusie op cognitieve problemen, wel exclusie
als interview problematisch was (inconsistente antwoorden)
- definitie ouderenmishandeling volgens who. Instrument gebaseerd op Conflict
Tactics Sale

Acierno et al.
(2010),
vs

- telefonische interviews in geografisch gestratificeerd sample, n = 5777, > 60 jaar.
Bij screening werd gevraagd of oudere alleen ging zitten en werden gevoelige
onderwerpen met gesloten vragen gesteld (ja/nee). Vervolg vragen als screening
positief was
- geen screening op cognitieve problemen
- ook incidentele mishandeling, niet alleen in afhankelijkheidsrelaties

Biggs et al.
(2009), uk

- n = 2111, 66 jaar en ouder. Face-to-face interviews met zelfstandig wonende ouderen
zelf, niet met proxy’s
- privacy gevoelige vragen (seksueel misbruik, of psychisch gezondheid) werden door
ouderen zelf op laptop ingevuld/of in een papieren vragenlijst beantwoord
- who definitie gebruikt, operationalisatie ouderenmishandeling zoals bij Comijs,
Pillemer, Podnieks (Conflict Tactics Scale)

Garre-Olmo
(2009),
Spanje

- interviews bij ouderen (>75, zelfstandig wonend, gescreend op geheugenproblemen:
msse < 15) in 8 dorpen op platteland Girona. n = 673, uitgevoerd in 2006-2007,
respons 82%
- steekproef gestratificeerd naar kwetsbaarheid: 20% 75+ en 40% 85+ thuis
geïnterviewd
- vooraf toestemming gevraagd, 5 pogingen ondernomen
- als er een familielid aanwezig was werden vragen over misbruik niet gesteld.
Instrument: am a screen for Various Types of Abuse and Neglect

Hongkong,
Yan en Tang
(2001)

- vragenlijstonderzoek bij 355 inwoners (>60) van HongKong (respons 80%)
- werving vond plaats via buurtcentra (tijdens activiteiten) en in woonvormen voor
ouderen (in de recreatiezaal)
- face-to-face interviews
- gebruik gemaakt van Revised Conflict Tactics Scale en 8 item subschaal voor verbaal
geweld

Payne
(1996), vs

- misbruik in verpleeghuizen, analyse van alle gemelde 488 incidenten tussen 19871992
- alleen misbruik door personeel

38

bijl age a

resultaten
- 1-jaars prevalentie 2,2%, waarvan 1,3% financieel; 1,2 % psychisch; 0,5% fysiek;
0,3 % verwaarlozing, 0,05% seksueel
- daders waren vaakst eigen kinderen, werkloosheid en verslaving van het kind gaf verhoogd risico

- 1-jaars prevalenties: 4,6% psychisch/emotioneel, 1,6% fysiek, 0,6% seksueel, 5,1% mogelijke
verwaarlozing, 5,2% huidig financieel misbruik door familielid
- een op de 10 respondenten rapporteerde een vorm van misbruik in afgelopen jaar, maar een klein
deel was ook gemeld bij instanties
- vooral gebrek aan sociale steun was determinant voor misbruik
- het onderzoek vond plaats bij thuiswonde ouderen, de meest kwetsbaren bleven buiten beeld
- totale jaarprevalentie 2,6%, zonder verwaarlozing is dat 1,6
- 1,1% verwaarlozing; 0,6% financieel misbruik;0,4% psychische mishandeling; 0,4% fysiek geweld;
0,2% seksueel misbruik
- vrouwen waren vaker slachtoffer dan mannen
- afnemende gezondheid, depressie en eenzaamheid hingen samen met prevalentie, soort misbruik
hing samen met (sociale en gezondheid) kenmerken van de dader en slachtoffer
- het gaat hier om vermoeden van misbruik
- jaarprevalenties: 29,3%, waarvan 16% verwaarlozing; 15,2% psychisch; 4,7% financieel; fysiek 0,1%
- ook ouderen met milde geheugenproblemen zijn geïnterviewd, maar dat geeft zowel kans op
overschatting (achterdocht bij milde geheugenproblemen) als onderschatting (je mist ernstig
dementerenden die hoger risico hebben)

- jaarprevalentie 20,8% verbale agressie, en 2% fysieke agressie, 21,4% in totaal
- de prevalentie was hoger bij dit vragenlijst onderzoek dan bij telefonische enquêtes bij hetzelfde
type respondenten

- geen prevalentie cijfers. 84 % van de meldingen betrof fysiek geweld, 9% seksueel misbruik,
3% schending van rechten en 1,5% financieel misbruik
- daders waren relatief vaak man, en verplegend lager opgeleid personeel (want hebben het meeste
patiëntencontact, hoge werkdruk, maar ook minste kennis)
- i.t.t. andere studies was slachtoffer vaker een man

39

ouderenmish a ndeling

Tabel A.3 (vervolg)
auteurs, jaar,
plaats

methode

Pillimer en
Finkelhor
(1988),
Boston vs

-

-

uitgevoerd bij thuiswonende ouderen > 65 jaar, Boston area
definitie vergelijkbaar met Comijs et al.
instrument: bewerking van de Conflict Tactics Sale
oversampling van mensen met huisgenoten (vooral meerdere generaties in
huishouden) want dan is er meer risico voor mishandeling. Voorafgaand werd
introductiebrief verstuurd. Respons 72%; n = 2020
eerst 30 min interview om misbruik vast te stellen (telefonisch, of in persoon als er
geen telefoonnummer bekend was)
indien persoon zelf niet in staat was, werd proxy geïnterviewd
extra inspanning voor mensen met psychische of lichamelijke handicaps ivm
verhoogd risico mishandeling
2e fase: bij slachtoffers uitgebreider interview van 30-45 minuten, telefonisch of in
persoon, eventueel bij een proxy

Pillemer,
Podnieks et al.
(1990), Canada

- Ryerson study, National Survey on Abuse of the Elderly in Canada
- telefonisch interview (random sample, n = 2008)
- 4 vormen misbruik: fysiek, psychisch, financieel, verwaarlozing, gemeten met
Conflict Tactics Scale

Lowenstein
et al. (2009),
Israel

- gestratificeerde steekproef in urban areas, naar gender, en proportie ouderen in
area. 25% weigerde deelname. n = 1045, 392 mannen, 653 vrouwen. Face-to-face
interviews, na toestemming
- gemeten zijn: sociodemografische variabelen, adl , gezondheid, psychische
gezondheid , behandeling, veiligheid, eenzaamheid, sociale steun (formeel,
informeel), types misbruik, c ts2 Scale (Strauss et al., 1996), irta (intentions to react to
aggression), financiële uitbuiting (9 vragen), verwaarlozing (5 adl items)
- misbruik In afgelopen 3 maanden

40

bijl age a

resultaten
- totale jaarprevalentie 3,2%. fysiek (2,0), psychologisch (als verbale agressie, 1,1),
verwaarlozing (0.4)
- de prevalentie was hoger als huisgenoten werden geïnterviewd, maar dat komt doordat deze
groep speciaal geselecteerd was op verhoogd risico
- als proxy dader was, gaven zij in veel gevallen zelf ook toe

- prevalentie: 4%. fysiek 0,5% ; psychisch 1,4%, financieel 2,5%, verwaarlozing 0,4%

- totale prevalentie 18%, vooral verwaarlozing en financieel misbruik was hoog
- geen verschil tussen mensen van Joodse en Arabische afkomst, hoewel Arabische vrouwen wat
kwetsbaarder leken

41

ouderenmish a ndeling

Tabel A.4
Overzicht methoden gebruikt in studies naar ouderenmishandeling en vergelijkbare onderzoeksterreinen
type

omschrijving methode

survey
­onder­zoek
bij
ouderen

nieuw bevolkingsonderzoek:
onder zelfstandig wonende ouderen en ouderen in instellingen, met s­ chriftelijke
en/of online en/of telefonische vragen­
lijsten, of face-to-face interviews
(­herhaling methode Comijs)
-

42

voordelen
groot bereik, representatieve steekproef
je kunt stratificeren en oversamplen op het aantal
ouderen in de regio en sociaal economische
kenmerken van de bevolking die samenhangen
met verhoogd risico op huiselijk geweld
bij schriftelijke of online of telefonische interviews
is meer anonimiteit waardoor gevoel van
schaamte bij slachtoffer minder wordt belemmerd
- bij face-to-face interviews is er de mogelijkheid
voor luisterend oor, informatie, en kan een
opening betekenen voor interventie

aansluiten bij bestaand bevolkings­
onderzoek:
een vragenlijst over mogelijk slacht­
offerschap van ouderenmishandeling

- met relatief weinig inspanning kan een grote
respons behaald worden
- er kan meegelift worden met bestaande onderzoeksinfrastructuur
- het doel van het onderzoek kan algemener
worden aangekondigd (bv. gezond ouder worden)

aansluiten bij l a sa :

- nieuw cohort met sample op Turkse en
Marokkaanse migranten
- specifiek gericht op ouderen
- er zijn veel gegevens over demografie,
psychosociale factoren, netwerk, gezondheid en
zorggebruik aanwezig
- panelonderzoek: longitudinale data
- relatief hoge respons (60%-65%, bij
herhaalmetingen > 80%)

gezondheidsmonitor
cbs/rivm/ggd:

- grote dataset ( 387.000 personen 19+ /
n 65+ = 165.000)
- er zijn veel gegevens over demografie, psycho­
sociale factoren, gezondheid en zorggebruik
aanwezig
- er zijn al vragen over huiselijk geweld beschikbaar
- oversampling op moeilijk bereikbare groepen
- soms uitspraken op regio/wijkniveau mogelijk
- er is een speciale monitor 65+

veiligheidsmonitor

- 65.000 enquêtes over beleving van veiligheid en
slachtofferschap
- tweejaarlijkse meting (soms jaarlijks)
- er zijn al vragen over huiselijk geweld gesteld

bijl age a

nadelen
- zeer grote steekproef nodig om voldoende cases te vinden (vermoedelijk vind je 5 cases op 100
respondenten)dekkingsprobleem: hoe bereik je alle ouderen?
- non-respons
- zelfselectie
- er zal forse onderrapportage in aantal en ernst zijn doordat slachtoffers
- het zelf niet onderkennen
- het niet durven
- het niet kunnen invullen wegens ernstige gezondheidsproblemen
- het niet kunnen wegens grote afhankelijkheid
- door de pleger ervan worden weerhouden (post onderschept e.a.)
- alleen minder ernstige gevallen komen op deze wijze in beeld
- de onderzoeken zijn niet met dit specifieke doel opgezet, dus kunnen ze ook niet oversamplen en
stratificeren op risicogroepen
- de steekproef moet heel groot zijn
- forse onderrapportage in aantal en ernst te verwachten (zie boven)

-

l a sa is eer relatief gezonde groep ouderen, de meest kwetsbare mis je
bij prevalentie 5% vind je 100-150 cases en dit zijn waarschijnlijk alleen de lichte gevallen
er zijn nu geen vragen ouderenmishandeling gesteld
nieuwe vragen toevoegen gaat ten koste van andere onderwerpen
geen instellingbewoners in het sample

- respons is matig (45%-50%)
- er worden vragen over huiselijk geweld gesteld, maar dit is niet conform definitie
ouderenmishandeling
- lage respons onder meest kwetsbare ouderen
- er zijn verschillende manieren van dataverzameling toegepast (online/papier bij cbs, face-to-face
bij ggd),de onderlinge vergelijkbaarheid is mogelijk beperkt
- er zijn geen instellingbewoners in het sample

- alleen via internet en schriftelijke vragenlijsten, kwetsbare ouderen worden grotendeels gemist
- het onderwerp veiligheid werkt in de hand dat slachtoffers (vooral van opzettelijk misbruik) door
plegers van deelname wordt onthouden
- er is weinig informatie over psychosociale en gezondheidsfactoren geen instellingsbewoners

43

ouderenmish a ndeling

Tabel A.4 (vervolg)
type

omschrijving methode

survey
survey onder mantelzorgers/­
onderzoek familieleden van ouderen
onder
proxy’s

voordelen
- ook ouderen die niet zelf in staat zijn aan het
onderzoek deel te nemen kunnen in beeld komen
- breed bereik
- kan zowel over ouderen in thuissituatie als
ouderen in zorginstellingen gaan

survey onder professionals naar eigen - meest kwetsbare ouderen kunnen in beeld
handelen
worden gebracht
survey onder professionals van zorg­ - kwetsbare groepen komen zo ook in beeld
instellingen, zowel thuiszorg als intra­ - kan aansluiten bij monitor woonvormen dementie
murale zorg, over cases die zij kennen /
gezien hebben bij collega’s of familie
en bekenden van de ouderen die zij
verzorgen.
survey onder algemene bevolking, met - je zou dit kunnen vragen in categorieën:
de vraag of zij ouderen kennen bij wie
- ‘hoeveel familieleden boven 65 jaar ken je….
zij ­mishandeling vermoeden.
hoeveel daarvan zijn mogelijk slachtoffer’
- ‘hoeveel buurtgenoten enz.’
- ‘hoeveel vrienden en kennissen…’
- kan ook als onderdeel van een groter bevolkingsonderzoek met aansluitend doel worden meegenomen (veiligheids- of gezondheidsmonitor, of
scp onderzoek naar informele hulp)
informantenstudie

44

- zoveel mogelijk (professionele)
betrokkenen van ouderen (meld- punten, huisartsen, verzorgenden,
politie, ouderenadviseurs, vrijwilligers, ziekenhuizen, buurthuis,
winkeliers, notarissen) een periode
lang aantal (vermoedelijke) inci- denten anoniem laten registreren
- informanten vooraf trainen en ook
monitoren. registreren van initialen en geboortedatum, postcode
voorkomt dubbeltellingen

tamelijk betrouwbare informatie, objectief
door hercodering kan worden bepaald of er
daadwerkelijk sprake is van mishandeling volgens
de definitie
betrokkenen worden ook bewust gemaakt van
fenomeen
je kunt stratificeren op aantal ouderen in regio

bijl age a

nadelen
- kans op dubbeltellingen
- onderrapportage vooral bij opzettelijk misbruik door dat de respondent
- mogelijk zelf pleger is
- het niet herkent
- het niet weet
- niet alle ouderen hebben mantelzorgers / familie, de meest geïsoleerde ouderen komen niet in
beeld.
- sociaal wenselijke antwoorden mogelijk
- onderrapportage vooral bij opzettelijk misbruik door ondervraagde
- lang niet alle ouderen zijn in beeld bij professionals
- kans op dubbeltellingen
- onderrapportage doordat de respondent
- de instelling en/of collega’s het hand boven het hoofd houdt
- het niet herkent / ziet
- het niet weet
- lang niet alle ouderen zijn in beeld bij professionals
- enorme steekproef nodig
- moeilijk om dubbeltellingen te voorkomen
- onbekend in hoeverre mensen er goed zicht op hebben

- arbeidsintensief: zowel voor onderzoekers als voor informanten zelf

45

ouderenmish a ndeling

Tabel A.4 (vervolg)
type

omschrijving methode

voordelen

analyse
bestaande
data

politieregistraties

- data zijn al beschikbaar en op jaarbasis
- landelijke gegevens
- echte cases, ‘harde’ gegevens, informatie over
aard, dader, slachtoffer en context bekend
- via vangst-hervangst methode kan schatting
van de omvang op bevolkingsniveau worden
gemaakt.
- er kan ook casuïstiek worden onderzocht

registraties meldpunten
­ouderenmishandeling / shg’s

- data zijn al beschikbaar, en op jaarbasis
- echte cases, ook informatie over aard, pleger,
context is bekend
- er is ook een ontwikkeling in het aantal meldingen
en aard te onderzoeken

secundaire analyse van bestaand
survey onderzoek:

- data zijn al beschikbaar
- er is al over gerapporteerd, met relatief weinig
inspanning is er een aanvulling specifiek voor de
groep ouderen te geven

ggd-monitor/­
- data komen binnenkort beschikbaar over
veiligheidsmonitor
2012/2013
- er is specifieke dataverzameling onder 65+ers
veiligheidsonderzoek Intomart

46

- data zijn ook gebruikt voor rapport huiselijk
geweld
- volgens wod c is representativiteit bevolking
goed, ook onder ouderen

bijl age a

nadelen
- groot dark number:
- alleen de gevallen die heel ernstig zijn worden gemeld, topje van de ijsberg
- politie registreert alleen criminele feiten
- waarschijnlijk vooral opzettelijk misbruik

- niet alle meldpunten registreren op dezelfde manier, vooralsnog is een landelijk dekkende
registratie niet voorhanden
- lang niet alle gevallen worden gemeld, topje van de ijsberg. vooral ernstige zaken, worden gemeld
door assertieve ouderen of ouderen die niet geïsoleerd zijn en bij wie de mishandeling wordt
opgemerkt door de omgeving
- het onderzoek is niet specifiek met het doel ouderenmishandeling in kaart te brengen op gezet

- er is een andere definitie gebruikt (huiselijk geweld)
- onbekend of de representativiteit goed is / of in alle regio’s op vergelijkbare manier aan respons is
gewerkt en dus vergelijkbaar zijn
- er is een andere definitie gebruikt (huiselijk geweld)
- data zijn niet heel recent (2008)

47

ouderenmish a ndeling

Tabel A.5
Overzicht van bestaande databronnen die mogelijk geschikt zijn voor onderzoek naar ouderen­
mishandeling in Nederland
databron
bestaande data
politieregistratie

voordelen
- ‘harde cijfers’
- met ‘vangst hervangst methode’ is schatting van dark number te
maken
- landelijke registratie

meldpunten ouderenmishandeling

- echte cases
- er is informatie over pleger, context, aard
- ook meldingen die niet perse als strafbaar feit kunnen worden
gezien (zoals wel bij politie)

ggd-monitor (n=165.000)

- representatieve steekproef bij ouderen.
- data zijn recent (2012/2013) en binnenkort beschikbaar
- er zijn ook sociodemografische, psychosociale en
gezondheidskenmerken en zorggebruik gemeten

Intomart slachtoffersurvey wodc
(n=9500)

- representatieve steekproef met doel huiselijk geweld in
bevolking te onderzoeken
- er zijn ook demografische kenmerken

barometer Verwey-Jonker

- mishandeling is gedefinieerd volgens definitie v ws
- mogelijk goed bruikbare vragenlijst

aansluiten bij nieuwe meting bestaand onderzoek (indien mogelijk, lijst is niet uitputtend)
- enquête informele zorg scp
- deze enquête wordt nu ontwikkeld voor mantelzorgers en
zorgvrijwilligers
- vooral onopzettelijke ouderenmishandeling/ ontspoorde zorg
kan hiermee in beeld komen, vanuit pleger perspectief
- monitor woonvormen dementie,
Trimbos

- mogelijk kan bij komende meting (najaar 2014) een aantal
vragen of een extra vragenlijst meegenomen worden
- belangrijke risicogroep in beeld
- zowel kan van oudere, als van verzorgende en familie in beeld

- monitor verpleeg en
verzorgingshuizen oii

- mogelijk kan bij komende meting (2015) een aantal vragen
meegenomen worden
- kwetsbare ouderen in beeld

48

bijl age a

nadelen
- groot dark number
- politie registreert alleen criminele feiten,
- niet alles is ouderenmishandeling (want niet altijd gaat het om
afhankelijkheidsrelatie)

wanneer eerste
resultaten?
- begin 2015

- de meldpunten registreren niet allemaal op dezelfde wijze, er is dus geen landelijk - begin 2015
dekkend registratiesysteem
- niet alles wordt gemeld, alleen de ernstigste gevallen en die gevallen waarbij men
er bewust van is
-

huiselijk geweld gemeten, niet ouderenmishandeling
verwaarlozing en financieel misbruik zijn niet gevraagd
waarschijnlijke lage respons onder oudste en kwetsbaarste ouderen
onderrapportage in aantal en ernst

- begin 2015

- het gaat hier om huiselijk geweld, niet om ouderenmishandeling
- verwaarlozing en financieel misbruik zijn niet gemeten

- begin 2015

- geen landelijk onderzoek
- het onderzoek is met een ander doel opgezet, namelijk bewustwording en
bekendheid van het fenomeen,
- geen non-respons analyse mogelijk, steekproef is mogelijk niet representatief
door o.a. zelfselectie
- dubbeltellingen mogelijk, en dit is niet achteraf te verifiëren
- nu alleen data uit Amsterdam en ggd Gelderland-zuid beschikbaar

- begin 2015

- het opzettelijk misbruik komt hiermee niet goed in beeld
- geen informatie van slachtoffers zelf.

- 2015

- alleen pg afdelingen
- niet alle kwetsbare ouderen in beeld
- ook inhoudelijke verdieping mogelijk

- 2016

- alleen korte vragenlijst mogelijk

-

2016

49

ouderenmish a ndeling

Tabel A.5 (vervolg)
databron

voordelen

nieuw op te zetten onderzoek
- nieuw survey onderzoek,
- representatieve steekproef, op het onderwerp gericht
- screenen in algemene bevolking
- de meest ideale vragenlijst mogelijk
ouderen, en aanvullend face to
- je kunt ouderen zelf en proxy’s benaderen
face interview (methode Comijs en
Pot samen)
- informantenstudie

50

- waarschijnlijk meest zorgvuldig en betrouwbaar, zeker in
combinatie met registratiecijfers
- kan zowel ouderen in instellingen als zelfstandig wonenden
bereiken
- je kunt zowel lichte als zware gevallen vinden.
- specifiek op ouderenmishandeling in te richten
- ook informatie over achtergrond en dader mogelijk
- zowel opzettelijk misbruik als ontspoorde zorg komen in beeld

bijl age a

nadelen

wanneer eerste
resultaten?

- selectieve non-respons blijft: de meest kwetsbare ouderen: je krijgt
- 2017
onderrapportage
- als je niet aansluit bij ander onderzoek komt de nadruk erg op het onderwerp
ouderenmishandeling te liggen wat mogelijk juist bij slachtoffers tot non-respons
leidt
- haalbaarheid is onzeker
- arbeidsintensief en dus kostbaar

- 2017/2018

51

ouderenmish a ndeling

Bijlage B

Instrumenten

Vragen zoals gesteld in de prevalentiestudie ouderenmishandeling door Comijs
et al. (1996)
Introductie:
Ik ga u nu wat vragen stellen over negatieve ervaringen in uw privéleven. Ze gaan over agressief gedrag
jegens u, door uw partners, kinderen, of andere mensen die u goed kent. De eerste vragen gaan over het
ontbreken van hulp terwijl u dat wel nodig had.
1 Sinds u 65 werd, is het ooit voorgekomen dat iemand die u goed kende u niet hielp bij/
met …, ondanks dat hij of zij wist dat u die hulp wel nodig had?
- wassen of baden
- aankleden
- de toiletgang,
- in of uit een stoel of bed komen
- incontinentieproblemen
- uw voeding
De volgende vragen gaan over onbeleefd of gewelddadig gedrag dat u zou kunnen hebben ervaren.
2 Sinds u 65 werd, heeft ooit iemand die u goed kende …
- tegen u geschreeuwd
- u beledigd
- u bedreigd (bijvoorbeeld gedreigd om u te slaan of iets naar u te gooien)
- iets naar u gegooid
- geduwd of vastgegrepen
- een tik of een klap gegeven
- geknepen, gekrabd of aan uw haar getrokken
- geschopt, gebeten of gestompt
- met een voorwerp geslagen, of dat geprobeerd
- u in elkaar geslagen
- gedreigd met een mes of pistool
- gestoken met een mes of beschoten met een pistool
- gewelddadige dingen gedaan of gezegd die nog niet eerder zijn genoemd
Tot slot ga ik u een paar vragen stellen over financieel misbruik
Sinds u 65 werd, …
- heeft iemand die u goed kende geld van u weggenomen zonder uw toestemming?
- heeft iemand die u goed kende zonder uw toestemming iets van uw eigendommen
weggenomen, bijvoorbeeld juwelen, kostbaarheden, documenten ten behoeve van
uw huis zonder uw toestemming?

52

bijl age b

- heeft iemand die u goed kende iets op uw kosten aangeschaft zonder uw toestemming?
Bijvoorbeeld boodschappen of kostbare goederen zoals een t v, een video recorder
­enzovoorts
- heeft de persoon die uw geldzaken regelt u ooit benadeeld?
Bij een positief antwoord op een van deze vragen werd vervolgens gevraagd:
- Hoe vaak kwam dit voor sinds uw 65ste levensjaar?
- Hoe vaak in het afgelopen jaar?
- Welk type relatie heeft u met de persoon die u niet hielp? Als het meer dan een persoon
betreft, wilt u hen dan alstublieft allemaal noemen?
- Is dit ook de persoon die u doorgaans helpt?
Basisset vragen Huiselijk geweld in ggd-monitor
De volgende vragen gaan over huiselijk geweld.
Huiselijk geweld is geweld dat door iemand uit de huiselijke kring wordt gepleegd
(­gezinsleden, familieleden, (ex)partners, huisvrienden). Slachtoffers en daders van
geweld kunnen zowel vrouwen, kinderen als mannen zijn. Het kan gaan om:
- Psychisch of emotioneel geweld (getreiterd, gekleineerd of uitgescholden worden, enz.);
- Lichamelijk geweld (mishandeld, geschopt en geslagen, enz.);
- Ongewenste seksuele toenadering (seksueel getinte opmerkingen, ongewenst
­aangeraakt, enz.);
- Seksueel misbruik (aangerand of verkracht).
Vraag 1. Bent u ook slachtoffer geweest van huiselijk geweld?
a Ja
b Nee
Vraag 2. Om welke vorm van huiselijk geweld ging het?
Er zijn meerdere antwoorden mogelijk
a Psychisch of emotioneel geweld
b Lichamelijk geweld
c Ongewenste seksuele toenadering
d Seksueel misbruik
Vraag 3. Wie was of waren de daders?
a Mijn partner
b Mijn ex-partner
c Mijn (stief)kind
d Mijn (stief)ouder(s)
e Mijn (stief)broer(s)/zus(sen)
f Een ander familielid
g Een huisvriend
h Anders
53

ouderenmish a ndeling

Vraag 4. Hoe lang is het geleden dat u slachtoffer was van huiselijk geweld?
a 1 jaar geleden of korter
b Tussen 1 en 5 jaar geleden
c Langer dan 5 jaar geleden
Vragenset faculatief
g gd regio’s zijn vrij om deze vragen wel of niet op te nemen in de monitor
Vraag 1. Hoe vaak bent u in de afgelopen 12 maanden slachtoffer geweest van huiselijk
geweld?
a een keer
b een aantal keer
c maandelijks
d wekelijks
e dagelijks
Vraag 2. Heeft u het huiselijk geweld met iemand besproken en/ of bij een instantie
­gemeld?
a ja
b nee
Vraag 3. Met wie of bij welke instantie? Er zijn meerdere antwoorden mogelijk.
a politie, vrienden/familie/kennissen
b steunpunt huiselijk geweld
c blijf van mijn lijfhuis, slachtofferhulp
d huisarts/vertrouwensarts
e ehbo/ziekenhuis
f maatschappelijk werk
g g gz (naam lokale instelling)
h anders namelijk
Vraag 4. Indien u het huiselijk geweld niet heeft gemeld, waarom niet? Er zijn meerdere
antwoorden mogelijk.
a ik vind het vervelend daarover te praten
b ik vind het niet ernstig genoeg
c ik durf het niet
d uit schaamte
e ik wil de dader niet verraden
f ik ben bang voor de dader
g men kan toch niet helpen
h ik weet niet waar ik het moet melden
i anders, namelijk……
j ik heb geen behoefte aan hulp
54

bijl age b

Vraag 5. Als u behoefte heeft aan hulp, wat voor hulp zou dat dan moeten zijn?
a iemand om mijn verhaal aan kwijt te kunnen
b contact met andere slachtoffers
c tijdelijke opvang om van huis weg te kunnen gaan
d hulp om een einde te maken aan het geweld
e hulp voor de dader
f hulp aan het gezin
g hulp om aangifte te doen
h andere hulp namelijk….
i ik heb geen behoefte aan hulp

55

ouderenmish a ndeling

Literatuur
Alink, L., R. van IJzendoorn, M. Bakermans-Kranenburg, F. Pannebakker, T. Vogels en S. Euser (2011).
Kindermishandeling in Nederland anno 2010. De tweede Nationale Prevalentiestudie Mishandeling van kinderen en
jeugdigen (npm-2010). Leiden: Casimir.
Bardelmeijer, E.A.M. en J.M.G.A. Schols (2008). Ouderenmishandeling. In: Tijdschrift voor
Verpleeghuisgeneeskunde, jg. 33, nr. 3, p. 68-71.
Biggs, S., J. Manthorpe, A. Tinker, M. Doyle en B. Erens (2009). Mistreatment of older people in the
United Kingdom: findings from the first National Prevalence Study. In: Journal of Elder Abuse and Neglect,
jg. 21, nr. 1, p. 1-14.
Comijs, H.C., C. Jonker, A.M. Pot en J.H. Smit (1996). Agressie tegen en benadeling van ouderen. Een onderzoek
naar ouderenmishandeling. Amsterdam: Vrije Universiteit.
Cooper, C., A. Selwood en G. Livingston (2008). The prevalence of elder abuse and neglect: a systematic
review. In: Age and Ageing, jg. 37, nr. 2, p. 151-160.
Drost, L., M. Goderie, M. Flikweert en S. Tan (2012). Leven in gedwongen isolement. Een verkennend onderzoek
naar verborgen vrouwen in Amsterdam. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Ferwerda, H. en M. Hardeman (2013). Kijk... dan zie je het! Huiselijk geweld geteld en verdiept. Cijfers 2010 t/m 2012.
Arnhem: Bureau Beke.
Gruijter, M. de, en V. Los (2014). Samen sterk tegen ouderenmishandeling in Gelderland-Zuid. Nulmeting Barometer
Ouderenmishandeling. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Heijden, P. van der, en R. Hirasing (2001). Dwalingen in de methodologie. De vangst-hervangstmethode.
In: Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, jg. 145, nr. 4, p. 161-163.
Kriek, F. en R.J.M. Oude Ophuis (2003). Een verkennend onderzoek naar ouderenmishandeling. Amsterdam:
Regioplan Beleidsonderzoek (nr. 1069).
mov isie (2009). Factsheet ouderenmishandeling. Herziene uitgave, mei 2009. Utrecht: mov isie
mov isie (2013). Factsheet ontspoorde mantelzorg. Maart 2013. Utrecht: mov isie.
Mysyuk, Y., R.G. Westendorp en J. Lindenberg (2013a). Added value of elder abuse definitions: a review.
In: Ageing Resarch Review, jg. 12, nr. 1, p. 50-57.
Mysyuk, Y., R.G. Westendorp en J. Lindenberg (2013b). Framing abuse: explaining the incidence,
perpetuation, and intervention in elder abuse. In: International Psychogeriatrics, jg. 25, nr. 8,
p. 1267-1274.
Naughton, C., J. Drennan, I. Lyons, A. Lafferty, M. Treacy, A. Phelan, A. O’Loughlin en L. Delaney (2012).
Elder abuse and neglect in Ireland: results from a national prevalence survey. In: Age and Ageing, jg. 41,
nr. 1, p. 98-103.
O’Keeffe, M., A. Hills, M. Doyle, C. McCready, S. Scholes, R. Constantine, A. Tinker, J. Manthorpe,
S. Biggs en B. Erens (2007). uk study of abuse and neglect of older people: Prevalence survey report. Londen:
National Centre for Social Research.
Perez-Carceles, M.D., L. Rubio, J.E. Pereniguez, D. Perez-Flores, E. Osuna en A. Luna (2009). Suspicion of
elder abuse in South Eastern Spain: the extent and risk factors. In: Archives of Gerontology and Geriatrics,
jg. 49, nr. 1, p. 132-137.
Pillemer, K. en D. Finkelhor (1988). The prevalence of elder abuse: a random sample survey.
In: The Gerontologist, jg. 28, nr. 1, p. 51-57.

56

liter atuur

Pillemer, K., R. Breckman, C.D. Sweeney, P. Brownell, T. Fulmer, J. Berman, E. Brown, E. Laureano en
M.S. Lachs (2011). Practitioners’ views on elder mistreatment research priorities: recommendations
from a Research-to-Practice Consensus conference. In: Journal of Elder Abuse and Neglect, jg. 23, nr. 2,
p. 115-126.
Podnieks, E. (1993). National survey on abuse of the elderly in Canada. In: Journal of Elder Abuse and Neglect,
jg. 4, nr. 1-2, p. 5-58.
Pot, A.M., R, van Dyck, C. Jonker en D.J. Deeg (1996). Verbal and physical aggression against demented
elderly by informal caregivers in The Netherlands. In: Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiololgy,
jg. 31, nr. 3-4, p. 156-162.
Sooryanarayana, R., W.Y. Choo en N.N. Hairi (2013). A review on the prevalence and measurement of
elder abuse in the community. In: Trauma Violence Abuse, jg. 14, nr. 4, p. 316-325.
t k (2010/2011). Actieplan ‘Ouderen in veilige handen’. Brief aan de Tweede Kamer van 11 maart 2011. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2010/2011, 29389, nr. 30.
t k (2012/2013). Vragen van het lid Bergkamp (D66) aan de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over
het bericht ‘Twijfels over cijfers geweld tegen ouderen’ (ingezonden 15 juli 2013). Tweede Kamer, vergaderjaar
2012/2013, vraagnr. 2013Z15044.
Veen, H.C.J. en S. Bogaerts (2010). Huiselijk geweld in Nederland. Overkoepelend syntheserapport van het vangsthervangst-, slachtoffer- en daderonderzoek 2007-2010 (288). Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
w ho (2011). Elder Maltreatment, Factsheet 357. Geraadpleegd 17 maart 2014 via http://www.who.int/
mediacentre/factsheets/fs357/en/

57

ouderenmish a ndeling

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
Werkprogramma
Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelt twee keer per jaar zijn Werkprogramma vast.
De tekst van het lopende programma is te vinden op de website van het scp: www.scp.nl.
scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Plan­
bureau. Deze publicaties zijn verkrijgbaar bij de boekhandel, of via de website van het
scp. Een complete lijst is te vinden op www.scp.nl/publicaties.
Sociaal en Cultureel Rapporten
Betrekkelijke betrokkenheid. Studies in sociale cohesie. Sociaal en Cultureel Rapport 2008.
isbn 978 90 377 0368-9
Wisseling van de wacht: generaties in Nederland. Sociaal en Cultureel Rapport 2010. Andries van den
Broek, Ria Bronneman-Helmers en Vic Veldheer (red.). isbn 978 90 377 0505 8
Een beroep op de burger. Minder verzorgingsstaat, meer eigen verantwoordelijkheid? Sociaal en Cultureel Rapport 2012. Vic Veldheer, Jedid-Jah Jonker, Lonneke van Noije, Cok Vrooman (red.).
isbn 978 90 377 0623 9
scp-publicaties 2013
2013-1
2013-2

2013-3
2013-4
2013-5

2013-6
2013-7
2013-8
		
2013-9
2013-10

58

Van pech en rampspoed. Nieuwjaarsuitgave 2013 (2013). Paul Schnabel (red.).
isbn 978 90 377 0611 6
Terecht in de jeugdzorg. Voorspellers van kind- en opvoedproblematiek en jeugdzorggebruik (2013).
Sander Bot (red.), Simone de Roos, Klarita Sadiraj, Saskia Keuzenkamp,
Angela van den Broek, Ellen Kleijnen. isbn 978 90 377 0629 1
Gezinnen onderweg. Dagelijkse mobiliteit van ouders van jonge kinderen in het combineren van werk en
gezin (2013). Marjolijn van der Klis (red.) isbn 978 90 377 0568 3
Acceptatie van homoseksuelen, biseksuelen en transgenders in Nederland 2013 (2013). Saskia Keuzen­
kamp en Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0648 2
Towards Tolerance. Exploring changes and explaining differences in attitudes towards homosexuality
across Europe (2013). Lisette Kuyper, Jurjen Iedema, Saskia Keuzenkamp.
isbn 978 90 377 0650 5
Sprekend op schrift. Een selectie uit vijftien jaar lezingen en artikelen van Paul Schnabel, 1998-2013
(2013). isbn 978 90 377 0647 5
Acceptance of lesbian, gay, bisexual and transgender individuals in the Netherlands 2013 (2013).
Saskia Keuzenkamp en Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0649 9
Gemeentelijk Wmo-beleid 2010. Een beschrijving vanuit het perspectief van gemeenten (2013).
Frieke Vonk, Mariska Kromhout, Peteke Feijten, Anna Maria Marangos.
isbn 978 90 377 0651 2
Aanbod van arbeid 2012 (2013). Jan Dirk Vlasblom, Edith Josten, Marian de Voogd-Hamelink.
isbn 978 90 377 0654 3
De dorpenmonitor (2013). Ontwikkelingen in de leefsituatie van dorpsbewoners. Anja Steenbekkers
en Lotte Vermeij (red.) isbn 978 90 377 0634 5

public aties va n he t s o ci a a l en cultureel pl a nbur e au

2013-11
2013-12
2013-13
2013-14
2013-15
2013-16
2013-17

2013-18
2013-19
2013-20
		
2013-21
		
2013-22
2013-23
2013-24
		
2013-25
		
2013-26
		
2013-27
		
2013-28
2013-29
		
2013-30
2013-31

Van Paars 2 naar Rutte II. Rede van Paul Schnabel bij zijn afscheid van het Sociaal en Cultureel
­Planbureau, 11 maart 2013. isbn 978 90 377 0660 4
Kunstminnend Nederland? Interesse en bezoek, drempels en ervaringen. Het culturele draagvlak, deel 12
(2013). Andries van den Broek. isbn 978 90 377 0652 9
Zwevende gelovigen. Oude religie en nieuwe spiritualiteit (2013). Joep de Hart.
isbn 978 90 377 0644 4
Nieuw in Nederland. Het leven van recent gemigreerde Bulgaren en Polen (2013). Mérove Gijsberts
(scp) en Marcel Lubbers (ru). isbn 978 90 377 0655 0.
Werk aan de wijk. Een quasi-experimentele evaluatie van het krachtwijkenbeleid (2013). Matthieu
Permentier, Jeanet Kullberg, Lonneke van Noije. isbn 978 90 377 0663 5
Lasten onder de loep. De kostengroei van de zorg voor verstandelijk gehandicapten ontrafeld (2013).
Michiel Ras, Debbie Verbeek-Oudijk en Evelien Eggink. isbn 978 90 377 0662 8.
De studie waard. Een verkenning van mogelijke gedragsreacties bij de invoering van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs (2013). Monique Turkenburg, Lex Herweijer, Jaco Dagevos, m.m.v.
Iris Andriessen, Lenie van den Bulk (ced -groep). isbn 978 90 377 0664 2
Het persoonsgebonden budget in de AWBZ. Monitor 2012 (2013). Ab van der Torre, Ingrid Ooms,
Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0657 4
Informele zorg in Nederland. Een literatuurstudie naar mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg
(2013). Alice de Boer en Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0679 6
De ondersteuning van Wmo-aanvragers en hun mantelzorgers in 2012 (2013). Peteke Feijten,
Anna Maria Marangos, Mirjam de Klerk, Alice de Boer, Frieke Vonk.
isbn 978 90 377 0667 3
Met zorg ouder worden. Zorgtrajecten van ouderen in tien jaar (2013). Cretien van Campen,
Marjolein Broese van Groenou, Dorly Deeg, Jurjen Iedema. isbn 978 90 377 0626 0
Using smartphones in survey research: a multifunctional tool. Nathalie Sonck en Henk Fernee.
isbn 978 90 377 0680 2
Seksuele oriëntatie en werk. Ervaringen van lesbische, homoseksuele, biseksuele en heteroseksuele
werknemers (2013). Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0668 0
Ontwikkelingen in ondersteuning van mensen met lichamelijke beperkingen en de effecten van ondersteuning op participatie (2013). Jolien Hofstede, Mieke Cardol, Mieke Rijken.
isbn 978 90 377 0676 5
Samen scholen. Ouders en scholen over samenwerking in basisonderwijs, voortgezet onderwijs en
middelbaar beroepsonderwijs (2013). Lex Herweijer en Ria Vogels. isbn 978 90 377 0671 0
Met het oog op de tijd. Een blik op de tijdsbesteding van Nederlanders (2013). Mariëlle Cloïn (red.).
isbn 978 90 377 0670 3
Vrijwillige inzet en ondersteuningsinitiatieven. Een verkenning van Wmo-beleid en -praktijk in vijf
gemeenten (2013). Wouter Mensink, Anita Boele, Pepijn van Houwelingen.
isbn 978 90 377 0659 8
Een onzeker perspectief: vooruitzichten van tijdelijke werknemers (2013). Jan Dirk Vlasblom,
Edith Josten. isbn 978 90 377 0682 6 (elektronische publicatie)
Maatschappelijke effecten van het wetsvoorstel Hervorming kindregelingen voor gezinnen met
kinderen (2013). Stella Hoff, Arjan Soede.
isbn 978 90 377 0684 0 (elektronische publicatie)
De sociale staat van Nederland 2013 (2013). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer, Evert Pommer,
Nathalie Sonck (red.). isbn 978 90 377 0685 7
De weg naar maatschappelijke ondersteuning. Een onderzoek naar de kanteling in tien gemeenten
(2013). Maaike den Draak (scp), Wouter Mensink (scp), Mary van den Wijngaart (Lokaal
Centraal bv), Mariska Kromhout (scp). isbn 978 90 377 0686 4
59

ouderenmish a ndeling

2013-32
		
2013-33
		
2013-34
2013-35

Maten voor gemeenten 2013 (2013). Evert Pommer, Ingrid Ooms, Saskia Jansen.
isbn 978 90 377 0688 8
Biedt het concept integratie nog perspectief? (2013). Jaco Dagevos, Malin Grundel.
isbn 978 90 377 0687 1 (elektronische publicatie)
Groeit de jeugdzorg door? Het beroep op de voorzieningen: realisatie 2001-2011 en raming 2011-2017
(2013). Klarita Sadiraj, Michiel Ras, Lisa Putman, Jedid-Jah Jonker. isbn 978 90 377 0677 2
Burgers over de kwaliteit van publieke diensten. Een terugblik op 2002-2010 (2013). Evelien
Eggink, Debbie Verbeek-Oudijk, Evert Pommer. isbn 978 90 377 0678 9 (elektronische publicatie)

scp-publicaties 2014
2014-1
2014-2
2014-3
		
2014-4

2014-5
2014-6
2014-7
2014-8

2014-10
2014-11
2014-12
2014-13

2014-14
2014-15
2014-16

60

Kansen voor vakmanschap in het mbo. Een verkenning (2014). Monique Turkenburg m.m.v.
Lenie van den Bulk (ced -groep) en Ria Vogels (scp). isbn 978 90 377 0637 6
Jaarrapport integratie 2013. Participatie van migranten op de arbeidsmarkt (2014). Willem
Huijnk, Mérove Gijsberts, Jaco Dagevos. isbn 978 90 377 0697 0
Ervaren discriminatie in Nederland (2013). Iris Andriessen, Henk Fernee en Karin
Wittebrood. isbn 978 90 377 0672 7 (elektronische publicatie)
Samenvatting en conclusies van Sterke steden, gemengde wijken (2014). Jeanet Kullberg,
Matthieu Permentier, m.m.v. Emily Miltenburg. isbn 978 90 377 0696 3
(elektronische publicatie)
Perceived discrimination in the Netherlands (2014). Iris Andriessen, Henk Fernee en
Karin Wittebrood. isbn 978 90 377 0699 4
De Wmo-uitgaven van gemeenten in 2010 (2014). Barbara Wapstra, Lieke Salomé en
Nelleke Koppelman. isbn 978 90 377 0698 7 (elektronische publicatie)
Burgermacht op eigen kracht? Een brede verkenning van ontwikkelingen in burgerparticipatie
(2014). Pepijn van Houwelingen, Anita Boele, Paul Dekker. isbn 978 90 377 0635 2
Uitstappers en doorzetters. De persoonlijke en sociale context van sportdeelname en tijds­
besteding aan sport (2014). Annet Tiessen-Raaphorst (red.), Remko van den Dool en
Ria Vogels. isbn 978 90 377 0700 7
Geloven binnen en buiten verband. Godsdienstige ontwikkelingen in Nederland (2014). Joep de
Hart. isbn 978 90 377 0636 9
Replicatie van het meetinstrument voor sociale uitsluiting (2014). Stella Hoff. isbn 978 90
377 0674 1 (elektronische publicatie)
Vraag naar arbeid 2013 (2014). Patricia van Echtelt, Jan Dirk Vlasblom, Marian de
Voogd-Hamelink. isbn 978 90 377 0707 6
De Wmo in beweging; Evaluatie Wet maatschappelijke ondersteuning 2010-2012 (2014).
Mariska Kromhout, Peteke Feijten, Frieke Vonk, Mirjam de Klerk, Anna Maria
Marangos, Wouter Mensink, Maaike den Draak, Alice de Boer, m.m.v. Jurjen
Iedema. isbn 978 90 377 0706 9
Anders in de klas. Evaluatie van de pilot Sociale veiligheid lhbt-jongeren op school (2014).
Freek Bucx en Femke van der Sman. isbn 978 90 377 0703 8
Leven met intersekse/dsd. Een verkennend onderzoek naar de leefsituatie van personen met
intersekse/dsd (2014). Jantine van Lisdonk. isbn 978 90 377 0705 2
Leergeld. Veranderingen in de financiële positie van het voortgezet onderwijs en verschillen
tussen besturen (2014). Lex Herweijer, Evelien Eggink, Evert Pommer, Jedid-Jah
Jonker, m.m.v. Ingrid Ooms en Saskia Jansen. isbn 978 90 377 0708 3

public aties va n he t s o ci a a l en cultureel pl a nbur e au

Verdelen op niveaus. Een multiniveaumodel voor de verdeling van het inkomensdeel van de
Participatie­wet over gemeenten (2014). Arjan Soede en Maroesjka Versantvoort.
isbn 978 90 377 0711 3
2014-18 De Wmo in beweging. Beknopte samenvatting. Evaluatie Wet maatschappelijke ondersteuning
2010-2012 (2014). Mariska Kromhout, Peteke Feijten, Frieke Vonk, Mirjam de Klerk,
Anna Maria Marangos, Wouter Mensink, Maaike den Draak, Alice de Boer, m.m.v.
Jurjen Iedema. isbn 978 90 377 0712 0
2014-19 Anders in de klas.Journalistieke samenvatting. Evaluatie van de pilot Sociale veiligheid LHBTjongeren op school (2014). Karolien Bais, Freek Bucx, Femke van der Sman, m.m.v.
Charlotte Jalvingh. isbn 978 90 377 0713 7
2014-20 Rijk geschakeeerd. Op weg naar de participatiesamenleving (2014). Kim Putters.
isbn 978 90 377 0715 1
2014-21 Ouderenmishandeling. Advies over onderzoek naar aard en omvang van misbruik en geweld
tegen ouderen in afhankelijkheidsrelaties (2014). Inger Plaisier en Mirjam de Klerk.
isbn 978 90 377 0716 8
2014-17

Overige publicaties
Burgerperspectieven 2011 | 4 (2012). Josje den Ridder, Jeanet Kullberg en Paul Dekker.
isbn 978 90 377 0593 5
Burgerperspectieven 2012 | 1 (2012). Paul Dekker, Josje den Ridder en Paul Schnabel.
isbn 978 90 377 0607 9
Burgerperspectieven 2012 | 2 (2012). Josje den Ridder en Paul Dekker. isbn 978 90 377 0617 8
Burgerperspectieven 2012 | 3 (2012). Paul Dekker, Pepijn van Houwelingen en Evert Pommer.
isbn 978 90 377 0622 2
Burgerperspectieven 2012 | 4 (2012). Josje den Ridder, Paul Dekker en Mathilde van Ditmars.
isbn 978 90 377 0645 1
Burgerperspectieven 2013 | 1 (2013). Paul Dekker en Hanneke Posthumus. isbn 978 90 377 0656 7
Burgerperspectieven 2013 | 2 (2013). Josje den Ridder, Hanneke Posthumus en Paul Dekker.
isbn 978 90 377 0658 1
Burgerperspectieven 2013 | 3 (2013). Paul Dekker en Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0675 8
Burgerperspectieven 2013 | 4 (2013). Paul Dekker, Josje den Ridder en Pepijn van Houwelingen, m.m.v.
Jaco Dagevos en Mérove Gijsberts. isbn 978 90 377 0690 1
Burgerperspectieven 2014 | 1 (2014). Paul Dekker en Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0701 4
Burgerperspectieven 2013 | 4 (2013). Paul Dekker, Josje den Ridder en Pepijn van Houwelingen, m.m.v.
Jaco Dagevos en Mérove Gijsberts. isbn 978 90 377 0690 1
Burgerperspectieven 2014 | 1 (2014). Paul Dekker en Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0701 4

61