Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 1825

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 april 2014
Overeenkomstig de bestaande afspraken heb ik de eer u hierbij vier fiches
aan te bieden die werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling
Nieuwe Commissievoorstellen (BNC).
Fiche 1: Aanpassing verordeningen vermindering verontreinigende
emissies Wegvoertuigen (Kamerstuk 22 112, nr. 1823)
Fiche 2: Verordening nieuwe voedingsmiddelen (Kamerstuk 22 112,
nr. 1824)
Fiche 3: Richtlijn voor het klonen van dieren die voor landbouwdoeleinden
worden gehouden en gereproduceerd
Fiche 4: Richtlijn over levensmiddelen van kloondieren (Kamerstuk 22 112,
nr. 1826)
De Minister van Buitenlandse Zaken,
F.C.G.M. Timmermans

kst-22112-1825
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 22 112, nr. 1825

1

Fiche: Richtlijn voor het klonen van dieren die voor landbouwdoeleinden worden gehouden en gereproduceerd
1. Algemene gegevens
Titel voorstel
Voorstel voor een Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad
betreffende het klonen van runderen, varkens, schapen, geiten en
paardachtigen die voor landbouwdoeleinden worden gehouden en
gereproduceerd
Datum ontvangst Commissiedocument
18 december 2013
Nr. Commissiedocument
COM (2013) 892
Prelex
http://ec.europa.eu/prelex/detail_dossier_real.cfm?CL=nl&DosId=1041552
Nr. Impact Assessment Commissie en Opinie Impact Assessment Board
SWD (2013) 519
SWD (2013) 520
Behandelingstraject Raad
Raad Werkgelegenheid, Sociaal Beleid, Volksgezondheid en Consumentenzaken.
Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Economische Zaken.
Er is een zeer nauwe relatie met het voorstel van de Europese Commissie
voor een richtlijn betreffende het in de handel brengen van levensmiddelen die van kloondieren afkomstig (COM (2013) 893) zijn en een voorstel
voor een verordening betreffende nieuwe voedingsmiddelen (COM (2013)
894). Deze beide voorstellen vallen onder de primaire verantwoordelijkheid van het Ministerie van VWS.
De Europese Commissie heeft deze drie voorstellen als een pakket op
18 december 2013 gepresenteerd.
Rechtsbasis, besluitvormingsprocedure Raad, rol Europees Parlement,
gedelegeerde en/of uitvoeringshandelingen
a) Rechtsbasis
Het voorstel is gebaseerd op Artikel 43 VWEU.
b) Besluitvormingsprocedure Raad en rol Europees Parlement
Gewone wetgevingsprocedure: gekwalificeerde meerderheid in de
Raad, medebeslissing Europees Parlement.
c) Gedelegeerde en/of uitvoeringshandelingen
Het voorstel bevat geen grondslagen voor gedelegeerde handelingen
en uitvoeringshandelingen.
2. Samenvatting BNC-fiche
Korte inhoud voorstel
Het voorstel van de Commissie betreft een richtlijn die een voorlopig
verbod van 5 jaar bevat voor het klonen van dieren en het in de handel
brengen van kloondieren en kloonembryo’s. Dit met het oog op uniforme
productievoorwaarden voor boeren en vanwege de gezondheids- en
welzijnsproblemen die op dit moment nog gepaard gaan met het gebruik
van deze techniek. Na 5 jaar vindt een evaluatie plaats.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 22 112, nr. 1825

2

Bevoegdheidsvaststelling en subsidiariteits- en proportionaliteitsoordeel
Artikel 43 VWEU betreft een gedeelde bevoegdheid. Nederland acht dit de
juiste rechtsgrondslag. Het subsidiariteitsoordeel is positief: het voorstel
zorgt voor een gelijk speelveld binnen de EU op het gebied van klonen
voor landbouwdoeleinden.
Het proportionaliteitsoordeel is positief indien Nederlands nee, tenzijbeleid hierin terugkomt, Nederland is voorstander van een verbod op het
klonen van dieren en het in de handel brengen van kloondieren en
kloonembryo’s, maar wil nog wel enkele kanttekeningen plaatsen bij het
voorstel van de Europese Commissie.
Implicaties/risico’s/kansen
Er is een aantal risico’s verbonden aan het voorstel van de Commissie;
deze betreffen de controle op import van kloondieren en kloonembryo’s
en risico op handelsverstoring. Een goed werkend identificatie- en
traceringsysteem van kloondieren en kloonembryo’s is essentieel voor
controle en handhaving van de richtlijn. Het voorstel behoeft op dit punt
nadere uitwerking.
Nederlandse positie
Nederland is in lijn met het huidige Nederlandse beleid vóór een verbod
op het klonen van dieren en het in de handel brengen van kloondieren en
kloonembryo’s, maar hanteert het Nederlandse «nee, tenzij»-beleid als
randvoorwaarde voor de beoordeling van het voorstel van de EC. In dat
kader plaatst Nederland enkele kanttekeningen bij dit Commissievoorstel
in haar huidige vorm voor wat betreft de reikwijdte. Voor Nederland geldt
dat de richtlijn aan internationale verplichtingen moet voldoen en
uitvoerbaar en handhaafbaar moet zijn.
3. Samenvatting voorstel
Inhoud voorstel
De Europese Commissie stelt een voorlopig verbod van 5 jaar in de
Europese Unie voor van het klonen van dieren die voor landbouwdoeleinden worden gehouden en gereproduceerd en het in de handel brengen
van kloondieren en kloonembryo’s.
Een kloonembryo is een eicel waar de kern uit is gehaald en weer een
kern van een cel van het gewenste dier is ingebracht. Als deze eicel
vervolgens wordt geïmplanteerd bij een draagmoeder en er een dier
wordt geboren, dan wordt dit het kloondier genoemd.
Het voorstel is beperkt tot runderen, varkens, geiten, schapen en
paardachtigen die worden gehouden en gereproduceerd voor landbouwdoeleinden, omdat de Commissie het voor deze soorten het meest
aannemelijk acht dat zij voor dit doel gekloond worden. Onder landbouwdoeleinden verstaat de Commissie: de productie van voedingsmiddelen,
wol, huid of pels en andere landbouwdoeleinden waar deze diersoorten
voor worden gehouden en gereproduceerd.
De Commissie stelt een tijdelijk verbod voor omdat zij voorziet dat de
kennis over het effect van kloontechniek op het welzijn en de gezondheid
van de gebruikte en ontstane klonen zal toenemen.
De Europese Commissie geeft in de impact assessment aan dat ze met dit
voorstel drie doelstellingen beoogt te bereiken. Dit zijn:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 22 112, nr. 1825

3

1.

Er worden eenvormige productievoorwaarden gesteld aan de
landbouwers in de EU en de gezondheid en het welzijn van de
betrokken dieren worden beschermd;
2. De consumentenbelangen worden beschermd;
3. Het concurrentievermogen van landbouwers, fokkers en levensmiddelenbedrijven in de EU wordt in stand gehouden.
Deze drie doelstellingen staan niet specifiek vermeld in het voorstel zelf en
ook niet in de artikelen van de voorgestelde richtlijn.
Aan de lidstaten van de Europese Unie wordt opgedragen sancties op te
stellen die doeltreffend, evenredig en afschrikkend zijn. De lidstaten
moeten alle mogelijke maatregelen treffen om de sancties toe te passen.
De lidstaten dienen na 5 jaar een verslag uit te brengen aan de Europese
Commissie over de ervaringen die zijn opgedaan met deze richtlijn.
Impact assessment Commissie
De Europese Commissie heeft vier mogelijke beleidsopties uitgewerkt.
Deze beleidsopties zijn:
1. Geen beleidswijziging: dit betekent volgens de Europese Commissie
dat de lidstaten zelf op basis van Richtlijn 98/58/EG van de Raad over
algemene minimumnormen voor het welzijn van dieren gehouden en
gefokt voor landbouwdoeleinden moet zorgen;
2. Toelating, voorafgaand aan het in de handel brengen, van levensmiddelen van kloondieren en levensmiddelen van jongen en verdere
nakomelingen ervan;
3. Etikettering van levensmiddelen (van kloondieren, jongen en verdere
nakomelingen);
4. Tijdelijke schorsing van de techniek en van de invoer van levende
klonen, alsook reproductiemateriaal en levensmiddelen ervan;
De Europese Commissie komt tot de conclusie dat optie 4 het beste de
geformuleerde doelstellingen kan verwezenlijken. Ze heeft echter
aangegeven reproductiemateriaal van kloondieren niet mee te nemen in
dit voorstel, omdat reproductiemateriaal (sperma, embryo’s en eicellen)
van kloondieren ook in de traditionele fokkerij wordt gebruikt en een
verbod ongewenst het concurrentievermogen van de landbouwsector in
de EU in gevaar zou kunnen brengen. Voor levensmiddelen van klonen is
een apart voorstel gemaakt (COM (2013) 893).
4. Bevoegdheidsvaststelling en subsidiariteits- en proportionaliteitsoordeel
a) Bevoegdheid
De rechtsgrondslag van het voorstel is artikel 43, lid 2 VWEU. In dit
artikel wordt gesteld dat de landbouwproductie in de Europese Unie
rationeel moet worden ontwikkeld. Dit betekent dat landbouwers
eenvormige productievoorwaarden moeten hebben. Bij de keuze van
de middelen om dit doel te bereiken moet tevens rekening worden
gehouden met artikel 13 VWEU. Dit artikel houdt in dat ten volle
rekening gehouden moet worden met wat vereist is voor het welzijn
van dieren als wezens met gevoel. Het betreft een gedeelde bevoegdheid. Nederland acht dit de juiste rechtsgrondslag.
b) Subsidiariteits- en proportionaliteitsoordeel
Het subsidiariteitoordeel is positief. Nederland heeft aparte regelgeving op het gebied van klonen. Vele andere lidstaten van de EU
hebben dit niet. Een geharmoniseerde aanpak is wenselijk om in de EU
een gelijk speelveld te creëren waar het gaat om productievoorwaarden in de landbouwsector en de gezondheid en welzijn van dieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 22 112, nr. 1825

4

Het proportionaliteitsoordeel is positief, als het voorstel in overeenstemming met het huidige Nederlandse beleid wordt gebracht. Het
Nederlandse beleid gaat uit van een «nee, tenzij»-principe: het klonen
van dieren is verboden, tenzij een vergunning is verleend. In Nederland is het gebruik van de kloontechniek niet toegestaan voor alle
doeleinden, behalve als dit maatschappelijk acceptabel wordt geacht
en er geen dierenwelzijns- en diergezondheidsproblemen zijn.
Nederland steunt de grondslag dierenwelzijn, maar wenst deze te
verbreden met de aspecten, ethiek en de maatschappelijke aanvaardbaarheid van het doel. Dit is waarom in Nederland het klonen van
dieren voor sport en vermaak niet is toegestaan. Het EC-voorstel kent
echter geen mogelijkheid om uitzonderingen te maken («tenzijbepaling»). Nederland pleit hier wel voor omdat deze het mogelijk
maakt om onder randvoorwaarden onderzoek en innovatieve
praktijktoepassingen toe te staan.
Het Commissievoorstel beperkt zich tot landbouwdoeleinden. Daarin
gaat het voorstel dus minder ver dan het huidige Nederlandse beleid.
Omdat het huidige Commissievoorstel niet ingaat op andere doelen,
blijft het voor Nederland, indien van dit voorstel wordt uitgegaan, wel
mogelijk om de uitzonderingen die we nu in de Nederlandse regelgeving kennen (nee voor sport en vermaak en ja voor biomedische
doeleinden) te behouden.
Hoewel een verbod op de import van kloondieren en kloonembryo’s
nu niet in de huidige Nederlandse wetgeving is opgenomen omdat een
verbod dat alleen in Nederland geldt niet zinvol zou zijn, wordt een
verbod in Europees verband gezien als passend in de geest van de
Nederlandse regelgeving. Het voorgestelde importverbod zal mogelijk
discussie oproepen over het risico van handelsverstoringen. Nederland zet zich evenwel in om via de Europese Unie samenwerking en
afspraken over dierenwelzijn in handelsakkoorden opgenomen te
krijgen en het volwaardig erkend krijgen van dierenwelzijn als «non
trade concern».
c) Nederlands oordeel over de voorstellen op het gebied van gedelegeerde en/of uitvoeringshandelingen
Niet van toepassing op basis van het huidige voorstel van de Europese
Commissie.
5. Financiële implicaties, gevolgen voor regeldruk en administratieve lasten
a) Consequenties EU-begroting
Geen. Nederland is van mening dat financiële middelen gevonden
dienen te worden binnen de bestaande financiële kaders van de
EU-begroting en dat deze moeten passen bij een prudente ontwikkeling van de jaarbegroting.
b) Financiële consequenties (incl. personele) voor rijksoverheid en/ of
decentrale overheden
Onbekend/Gering. In Nederland bestaat al een verbod op het klonen
van dieren voor voedseldoeleinden, tenzij een vergunning wordt
verkregen. Onbekend is of en in welke mate import van klonen en
embryo’s in Nederland aan de orde is. Er wordt verwacht dat import
van klonen of kloonembryos niet of nauwelijks plaats vindt vanwege
de hoge kosten en de verwachte geringe behoefte aan deze dieren.
Uitzondering zijn mogelijk dieren die gebruikt worden voor topsport.
De NVWA controleert de reguliere import van dieren en embryo’s.
Budgettaire gevolgen worden ingepast op de begroting van het
beleidsverantwoordelijke departement, conform de regels van de
budgetdiscipline.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 22 112, nr. 1825

5

c) Financiële consequenties (incl. personele) voor bedrijfsleven en burger
Gering. (Onbekend omdat er geen officiële gegevens van aantallen
geïmporteerde kloondieren/kloonembryo’s (met name bestemd voor
de topfokkerij) zijn).
d) Gevolgen voor regeldruk/administratieve lasten voor rijksoverheid,
decentrale overheden, bedrijfsleven en burger
Gering of geen, op basis van het huidige voorstel van de Europese
Commissie.
6. Implicaties juridisch
a) Consequenties voor nationale en decentrale regelgeving en/of
sanctionering beleid (inclusief toepassing van de lex silencio positivo)
De richtlijn zal in de Wet dieren moeten worden geïmplementeerd.
Binnen de Wet dieren is het toepassen van een biotechnologische
handeling bij een dier of een dierlijk embryo toegestaan indien
hiervoor een vergunning is verleend. Om tot een compleet (tijdelijk)
verbod op klonen voor landbouwdoeleinden te komen is een wetswijziging noodzakelijk. Dit zal betekenen dat voor klonen voor landbouwdoeleinden in Nederland een ander juridisch regime gaat gelden dan
het klonen voor andere doeleinden. Dit maakt de Nederlandse
regelgeving onnodig ingewikkeld en onoverzichtelijk. Nederland heeft
de voorkeur voor het regelen van dit verbod bij verordening, zodat er
geen wetswijziging noodzakelijk is.
b) Voorgestelde implementatietermijn (bij richtlijnen), dan wel voorgestelde datum inwerkingtreding (bij verordeningen en beschikkingen)
met commentaar t.a.v. haalbaarheid
De voorgestelde periode van 12 maanden voor de omzetting van de
richtlijn is voor een wetswijziging niet toereikend voor een adequate
implementatie van de richtlijn onder de Wet dieren. Een termijn van
24 maanden is beter haalbaar.
c) Wenselijkheid evaluatie-/horizonbepaling
De voorgestelde richtlijn voorziet in een rapportage van de lidstaten
aan de Europese Commissie en van deze laatste aan de Raad en het EP
over de ervaringen bij het toepassen van het verbod. De richtlijn dient
binnen 5 jaar te worden geëvalueerd. Nederland is kritisch of de
resultaten voldoende gemeten kunnen worden.
7. Implicaties voor uitvoering en handhaving
a) Uitvoerbaarheid
Dit zal nader worden bezien aan de hand van de meer definitieve
voorstellen.
b) Handhaafbaarheid
Dit zal nader worden bezien aan de hand van de meer definitieve
voorstellen.
8. Implicaties voor ontwikkelingslanden
Ontwikkelingslanden die kloondieren produceren en op basis van
internationale veterinaire afspraken levende dieren en embryo’s naar de
Europese Unie mogen exporteren zullen te maken krijgen met een
verminderde export. Dit geldt overigens voor alle kloonproducerende
derde landen die levende dieren en embryo’s naar de Europese Unie
mogen exporteren.
Voor de niet-kloonproducerende ontwikkelingslanden en de kloonproducerende landen die geen levende dieren en embryo’s naar de Europese
Unie mogen exporteren zijn er geen gevolgen voorzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 22 112, nr. 1825

6

9. Nederlandse positie
Uitgangspunt voor de Nederlandse positie in het overleg in de Europese
Unie is het huidige Nederlandse beleid. Ten aanzien van klonen van dieren
geldt de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren.
Hierin is vastgelegd dat de toepassing van de kloontechniek voor:
a. sport en vermaak verboden is;
b. voor biomedische toepassingen toegestaan is;
c. alle andere toepassingen per aanvraag een vergunning (te verlenen
door de Minister van Economische Zaken) nodig is (dus nee, tenzij).
Op het voorstel van de Europese Commissie is in dat licht een aantal
opmerkingen te maken over de reikwijdte. In de ogen van het kabinet zou
het voorstel van de Commissie zich niet moeten beperken tot dieren die
gekloond worden voor landbouwdoeleinden, maar zou zich moeten
verbreden tot meerdere doeleinden waarvoor dieren worden gekloond.
De gezondheids- en welzijnsaspecten, die mede voor de Commissie de
aanleiding waren voor een voorlopig verbod, zijn voor ieder doel bij een
bepaalde diersoort dezelfde. Nederland zal inzetten op verbreding van de
grondslag.
Ethiek als grondslag van de huidige Nederlandse regelgeving
Verder wordt in het voorstel van Commissie niet de publieke moraal en
daarmee ethische overwegingen genoemd als een reden voor dit voorstel,
terwijl bij de invulling van het «tenzij» in Nederland de ethische overwegingen juist een belangrijke rol spelen. Zo heeft Nederland, gebaseerd op
de ethische overwegingen, bepaald dat het verboden is de kloontechniek
toe te passen voor het produceren van klonen voor sport en vermaak. Dit
is een invulling van het »tenzij-principe», waarbij de verschillende
belangen tegen elkaar afgewogen zijn. Het voorstel van de Commissie
mist een dergelijk «tenzij-principe», waardoor een afwegingsgrondslag op
basis van ethische, en gezondheids- en welzijnsaspecten in relatie tot een
door de maatschappij wel of niet geaccepteerd doel niet mogelijk is. Ook
speelt dat een tenzij-bepaling onderzoek en innovatieve praktijktoepassingen mogelijk maakt indien hiervoor een vergunning is verkregen.
Dat deze overweging belangrijk is, blijkt uit alle in de Europese Unie
gehouden enquêtes over de houding van de burgers in de Europese Unie.
De gevolgen voor het welzijn en de gezondheid van de betrokken dieren
alsmede ethische overwegingen en het doel spelen hierbij een grote rol.
Importverbod klonen-kloonembryos
Hoewel een verbod op de import van kloondieren en kloonembryo’s nu
niet in de huidige Nederlandse wetgeving is opgenomen omdat een
verbod dat alleen in Nederland geldt, niet zinvol zou zijn, wordt een
verbod in Europees verband gezien als passend in de geest van de
Nederlandse regelgeving.
De Europese Commissie geeft aan dat in de meeste derde landen een
goed identificatie- en traceringsysteem van individuele dieren ontbreekt.
Het voorgestelde importverbod van kloondieren en kloonembryo’s zal
daardoor mogelijk discussie oproepen over het risico van handelsverstoringen. Voor Nederland geldt dat de richtlijn aan internationale verplichtingen moet voldoen en uitvoerbaar en handhaafbaar moet zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 22 112, nr. 1825

7

Van belang is daarbij dat het kabinet zich inzet om via de Europese Unie
samenwerking en afspraken over dierenwelzijn in handelsakkoorden
opgenomen te krijgen en het volwaardig erkend krijgen van dierenwelzijn
als «non trade concern».
Handhaving
Dit zal nader worden bezien aan de hand van de meer definitieve
voorstellen.
Richtlijn of verordening
Het voorstel van de Europese Commissie is qua wettechniek niet in lijn
met de Nederlandse regelgeving. De voorgestelde richtlijn kent geen
inhoudelijke bepalingen waarin de lidstaat nog ruimte heeft voor een
eigen invulling of uitzonderingen op het kloonverbod. Wanneer er een
(tijdelijk) verbod op klonen van landbouwdieren wordt opgenomen in een
verordening betekent dit voor Nederland dat er een rechtstreeks werkend
verbod op klonen van landbouwdieren zal gelden en dat er geen
omzetting in het nationale recht door middel van een wetswijziging meer
vereist is.
Nederland heeft daarom de voorkeur voor het regelen van dit (tijdelijke)
verbod bij verordening. Conform Nederlands beleid dient bij een
verordening dan wel het «nee-tenzij»-principe te worden gehanteerd
(vanuit brede grondslag) en bij voorkeur te gelden voor het klonen voor
alle doeleinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 22 112, nr. 1825

8