Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 511

Beleidsdoorlichting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

Nr. 42

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 september 2020
Conform de uitwerking1 van de motie van het lid Harbers c.s.2 informeer
ik u met deze brief over de opzet en vraagstelling van de beleidsdoorlichting van artikel 16, Wetenschapsbeleid, van OCW. Deze beleidsdoorlichting zal in 2021 aan uw Kamer worden aangeboden. In deze brief licht
ik de voorgenomen opzet van de beleidsdoorlichting toe.
Beleid en doelstelling van artikel 16
In artikel 16 van de 2020 OCW begroting is voor het wetenschapsbeleid de
volgende algemene doelstelling geformuleerd:
«Het scheppen van een internationaal concurrerende onderzoeksomgeving die onderzoekers uitdaagt tot optimale wetenschappelijke
prestaties en die goed aansluit op maatschappelijke behoeften.»
Nederland heeft een sterk wetenschapsstelsel dat goede prestaties levert.
De basis daarvan wordt gevormd door nieuwsgierigheid en verwondering, van waaruit wetenschappers steeds opnieuw vragen stellen. In de
wetenschapsbrief «Nieuwsgierig en betrokken. De waarde van wetenschap» die ik in januari 2019 aan uw Kamer heb doen toekomen3, ga ik
daarom uit van de brede waarde en functies die wetenschap heeft in de
moderne samenleving.4
Ten eerste heeft wetenschap intrinsieke waarde: de zoektocht naar betere
en rijkere verklaringen leidt tot wetenschappelijke vernieuwing en
doorbraken en tot een beter begrip van de wereld. Ten tweede dragen
1

Kamerstuk 34 000, nr. 52
Kamerstuk 34 000, nr. 36
3
Kamerstuk 29 338, nr. 18
4
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Publieke Kennisinvesteringen en de
Waarde van Wetenschap, 2013.
2

kst-31511-42
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 42

1

wetenschappelijke inzichten bij aan de oplossing van de belangrijke
maatschappelijke uitdagingen van deze tijd, zoals klimaatverandering,
preventie in de gezondheidszorg en kansenongelijkheid. Wetenschap
heeft, ten derde, ook een economische functie: het draagt bij aan de
ontwikkeling van concreet verhandelbare producten en diensten en
versterkt zo het (langetermijn) verdienvermogen van ons land. Tot slot
heeft wetenschap een belangrijke agenderende functie: wetenschappers
signaleren en duiden toekomstige vraagstukken en dragen bij aan het
maatschappelijk debat.
Wetenschap is, in al haar functies, een belangrijke voedingsbodem voor
het onderwijs en voor persoonlijke en professionele ontwikkeling. Een
vitale kennissamenleving ontwikkelt inzichten, maar wordt ook voorbereid
op en geïnspireerd door in het buitenland geproduceerde kennis (ook wel:
absorptiecapaciteit).
In de wetenschapsbrief uit 2019 is de doelstelling van het wetenschapsbeleid verder uitgewerkt in drie overkoepelende ambities, die als richtlijn
fungeren voor het uit te voeren beleid:
− Nederlandse wetenschap heeft mondiale impact;
− Wetenschap is verbonden met de samenleving, en
− Nederland is kweekvijver en haven voor talent.
Deze wetenschapsambities zullen, binnen de brede definitie van de
waarde van wetenschap, het uitgangspunt vormen voor de beleidsdoorlichting. Waar in het reeds lopende onderzoek naar de toereikendheid van
het macrobudget de nadruk ligt op de middelen in de eerste geldstroom
naar universiteiten, is de focus van deze beleidsdoorlichting de uitgaven
onder artikel 16 van de OCW begroting. In beide onderzoeken zal
aandacht zijn voor de samenhang en relatie tussen deze geldstromen. Om
de beleidsdoorlichting strategisch in te zetten en om vooruit te blikken,
aansluitend bij de doelstellingen van het operatie Inzicht in Kwaliteit5, wil
ik echter niet alleen de begrotingsuitgaven van artikel 16 onder de loep
nemen, maar ook de manier waarop wij het wetenschapsbeleid evalueren.
Zijn de deelevaluaties die we tot onze beschikking hebben, ook geschikt
om bovenstaande overkoepelende doelstellingen te toetsen?
In het verlengde hiervan vraag ik in de doorlichting ook bijzondere
aandacht voor de output-indicatoren waarmee wordt gemeten of de
ambities van het Nederlandse wetenschapsbeleid behaald worden. Een
aantal gevestigde indicatoren, zoals bibliometrische gegevens en
internationale ranglijsten, geeft nog altijd een inzichtelijke beeld van de
internationale positie van de Nederlandse wetenschap. Tegelijkertijd heeft
het feit dat instellingen deze indicatoren zijn gaan gebruiken om individuele prestaties te meten bijgedragen aan de werkdruk binnen de
academische wereld. Ook hebben deze indicatoren onvoldoende oog voor
andere belangrijke, en soms meer kwalitatief te benaderen facetten van
wetenschapsbeoefening, zoals de diversiteit in wetenschappers en
wetenschapsgebieden, interdisciplinaire en kennisketenbrede ontwikkelingen, de samenhang tussen onderzoek en onderwijs, de maatschappelijke en economische impact van onderzoek, sociale veiligheid en de
beweging naar open science. Dit past bij de onlangs door het kennisveld
ingezette beweging naar een bredere erkenning en waardering van
wetenschappelijke carrières, die beter aansluit op de kerntaken van
kennisinstellingen.6 Ik verwacht dat de beleidsdoorlichting reflecteert op
deze veranderende wijze van het meten en beschrijven van onderzoeksoutput en -impact, en waar mogelijk aanbevelingen doet om het

5
6

Kamerstuk 31 865, nr. 168.
VSNU, NFU, KNAW, NWO en ZonMw, Ruimte voor ieders talent. Naar een nieuwe balans in het
erkennen en waarderen van wetenschappers, 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 42

2

gebruik van (oude en nieuwe) indicatoren verder aan te passen of te
verfijnen.
Vraagstelling
Voor de beleidsdoorlichting identificeer ik op basis van bovenstaande de
volgende kernvraag:
Op welke wijze stuurt OCW-beleid de ontwikkeling, uitvoering,
verspreiding en benutting van onderzoek in Nederland, en zijn het
(evaluatie)instrumentarium en de sturingsfilosofie geschikt om de doelen
en ambities van het wetenschapsbeleid te behalen?
Om deze kernvraag te beantwoorden zal in de beleidsdoorlichting in ieder
geval worden ingegaan op de volgende onderzoeksthema’s:
1. Het belang van de verschillende typen onderzoek dat via artikel 16
wordt gefinancierd – ongebonden en strategisch, fundamenteel en
toepassingsgericht – voor het bewerkstelligen van wetenschap met
mondiale impact, voor het opleiden en behouden van wetenschappelijk talent en voor het verbinden van wetenschap en samenleving.
Alsook de programma’s waarmee dit onderzoek wordt vormgegeven
en de (ontwikkelingen in) de verdeling tussen de programma’s.
2. De ervaren druk op instellingen en individuele onderzoekers
(werkdruk, aanvraagdruk, matchingsdruk) en het dilemma van
samenwerking versus competitie – de rol van de overheid in de
carrièreontwikkeling en in het breder erkennen en waarderen van
wetenschappers;
3. De verspreiding en benutting van onderzoeksresultaten en de
(publieke) toegankelijkheid ervan, via de interactie tussen wetenschap, onderwijs en samenleving (maatschappelijke actoren,
bedrijfsleven, burgers);
4. De samenhang en verhouding tussen de tweede geldstroom en het
onderzoek en onderwijs in de eerste geldstroom;
5. De internationalisering van wetenschap en de Nederlandse samenwerking met Europese en internationale onderzoekspartners, in
relatie tot de veranderende geopolitieke context en bijbehorende
kansen en veiligheidsrisico’s; de inzet en investeringen van Nederland in relatie tot vergelijkbare (concurrerende) kennisinvesteringen
in het buitenland en de daarvoor opgestelde benchmarks;
6. De wijze waarop het wetenschapsbeleid zich ontwikkelt naast en t.o.v.
hoger onderwijsbeleid en het kennisbeleid van andere departementen en (gefinancierde onderzoek via) het innovatiebeleid.
Afbakening en scope
In 2014 vond het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Wetenschappelijk onderzoek plaats.7
De uitkomsten daarvan dienden als input voor de «Wetenschapsvisie
2025. Keuzes voor de toekomst» die datzelfde jaar uitkwam.8 In deze
wetenschapsvisie werd onder meer de Nationale Wetenschapsagenda
aangekondigd, een agenda die richting geeft aan de inhoudelijke
prioriteiten en verbindingen legt tussen het onderzoek van universiteiten,
onderzoeksinstituten, maatschappelijke instellingen, bedrijven en overige
kennisorganisaties. De focus van de huidige beleidsdoorlichting zal
post-IBO zijn en zich richten op de jaren 2014–2020.
7

Ambtelijke Commissie Heroverweging, Interdepartementaal beleidsonderzoek Wetenschappelijk onderzoek, Ministerie van Financiën, 2014.
8
Kamerstuk 29 338, nr. 141

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 42

3

Afgelopen jaar is de beleidsdoorlichting van het hoger onderwijs
uitgevoerd.9 Uw Kamer heeft deze, samen met de Strategische agenda
hoger onderwijs, december jl. ontvangen.10 Waar in de doorlichting van
het hoger onderwijs voor wat betreft het wetenschapsbeleid de focus
vanzelfsprekend heeft gelegen bij de geldstroom die rechtstreeks van
OCW naar de onderwijsinstellingen gaat, zal in de huidige doorlichting
van het wetenschapsbeleid de focus liggen op de middelen uit begrotingsartikel 16. Echter, zoals ook duidelijk blijkt uit de voorgenomen
onderzoeksthema’s is er een sterke link tussen deze geldstromen, en zal
hier in de doorlichting voldoende aandacht voor zijn. In het verlengde
hiervan is het ook belangrijk om de link te leggen met het eerder
genoemde onderzoek naar de toereikendheid van het macrobudget en de
doelmatigheid van de besteding en kosten in het onderwijs en onderzoek
in de eerste geldstroom.
Kijkend naar artikel 16 betekenen de eerder genoemde onderzoeksthema’s
dat in de beleidsdoorlichting voornamelijk aandacht zal zijn voor de
begrotingsuitgaven besteed aan «Bekostiging». Dit is ook verreweg de
grootste kostenpost binnen het begrotingsartikel, verantwoordelijk voor
rond 90% van de totale uitgaven. Voor een groot deel van deze uitgaven
vinden periodieke evaluaties plaats, zoals de evaluaties voor NWO, KNAW
en de Koninklijke Bibliotheek, en de evaluatie portfolio instituten NWO en
KNAW. Ik verwacht dat deze evaluaties, aangevuld met relevante
beleidsbrieven en (onderzoeks)rapporten dekkend zijn om (het merendeel
van) de standaard doorlichtingsvragen voor deze kostenpost te kunnen
beantwoorden.11 Zie bijlage 1 voor een lijst van relevante evaluaties en
rapporten.
Ik vind het echter ook belangrijk om de kostenpost «Bijdrages aan
(inter)nationale organisaties» mee te nemen in de beleidsdoorlichting. Bij
deze kostenpost is sprake van langer lopende verplichtingen, waarbij een
groot aantal (internationale) financiers betrokken is en waarvan de
resultaten internationaal gemonitord worden. Ik zie de doorlichting als
een geschikte gelegenheid om de Nederlandse inzet in deze verdragen
tegen het licht te houden. In de opdrachtverstrekking van de doorlichting
zal daarom expliciet aandacht worden gevraagd voor deze kostenpost.
Daarbij stellen we ook de vraag of er voldoende basismateriaal
beschikbaar is om uitspraken te kunnen doen over de wijze waarop onze
contributies aan deze organisaties bijdragen aan de brede doelstellingen
en de ambities van het wetenschapsbeleid. Mocht blijken dat dit materiaal
(deels) ontbreekt, dan zal het bureau worden verzocht deze hiaten waar
mogelijk in te vullen met eigen onderzoek of ten aanzien hiervan in de
beleidsdoorlichting aanbevelingen te doen.
De subsidies en overige kleinere kostenposten binnen artikel 16 zullen
worden meegenomen in de eerder in deze brief genoemde onderzoeksthema’s.
Onderzoeksmethode
Voor de beleidsdoorlichting wil ik werken met drie verschillende sporen:
I.
Het onderzoek levert een overkoepelend beeld op van het beleidsterrein en de ontwikkelingen in het beleid sinds de vorige beleidsdoorlichting.12 Dit onderdeel beschouwt de doelmatigheid en doeltref9

OCW begrotingsartikel 6(hbo) en 7(wo).
Kamerstukken 31 288 en 31 511, nr. 797.
Hiermee wordt bedoeld de onderzoeksvragen van artikel 3, tweede lid van de Regeling
Periodiek Evaluatieonderzoek.
12
In het geval van artikel 16 is dit het IBO Wetenschappelijk onderzoek uit 2014.
10
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 42

4

II.

III.

fendheid van het beleid en neemt de onderzoeksvragen van artikel 3,
tweede lid van de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek als
uitgangspunt. Recente en binnenkort af te ronden evaluaties en
adviezen vormen hiervoor belangrijk bronmateriaal.13
Het onderzoek kijkt daarnaast naar de methoden en maatstaven
waarmee het wetenschapsbeleid geëvalueerd wordt en stelt de vraag
of deze monitoring voldoende dekkend is om beleidsvragen van dit
moment en in de toekomst te kunnen beantwoorden. Evalueren we
de juiste dingen, en worden daarbij de juiste vragen gesteld? Zijn de
indicatoren waarmee we prestaties en de resultaten van de wetenschap omschrijven nog afdoende?
In een synthese worden de inzichten uit spoor I en II bij elkaar
gebracht en wordt nadrukkelijk naar de toekomst van het wetenschapsbeleid gekeken. Dit moet leiden tot een aantal scenario’s, op
basis waarvan duidelijk wordt op welke onderwerpen in de toekomst
beleidskeuzes kunnen worden gemaakt. Gezien oplevering van het
onderzoek in een verkiezingsjaar zullen de conclusies van dit
onderzoek niet vooruitlopen op dit nieuw te vormen beleid. Wel
kunnen de toekomstscenario’s – indien gewenst – dienen als
inspiratie voor de wetenschapsvisie van het nieuwe kabinet.

Aanpak en planning
Voor het uitzetten van de beleidsdoorlichting wordt op korte termijn een
aanbestedingstraject gestart, met het doel de beleidsdoorlichting voor de
zomer in 2021 gereed te hebben. Ik ben voornemens het onderzoek te
laten begeleiden door een ambtelijke commissie en door een externe
klankbord- en adviesgroep, met daarin de stem van belangrijke stakeholders, vertegenwoordigers van andere departementen en de onafhankelijke wetenschappelijke expertise en deskundigheid die benodigd is om
een oordeel te geven over het proces en de kwaliteit van het uiteindelijke
doorlichtingsrapport.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

13

Zie de bijlage voor een overzicht van relevante documenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 42

5

Bijlage

Relevante evaluaties en andere documenten
Sinds 2014 is een aantal relevante evaluaties gerealiseerd, of deze zijn op
dit moment bezig.
Relevantie evaluaties:
− Evaluatie NWO, najaar 2020 [NB: planning oktober 2020]
− Evaluatie KNAW, april 2020
− Evaluatie Koninklijke Bibliotheek, oktober 2019
− Evaluatie portfolio instituten NWO en KNAW, januari 2019
Overige relevante documenten:
− Adviescommissie bekostiging hoger onderwijs (2019). Wissels om.
Naar een transparantie en evenwichtige bekostiging, en meer
samenwerking in hoger onderwijs en onderzoek.
− Ambtelijke commissie Brede Maatschappelijke Heroverwegingen
(2020). Innovatieve Samenleving. Ministerie van Financiën.
− Ambtelijke Commissie Heroverweging (2014), Interdepartementaal
beleidsonderzoek (IBO) Wetenschappelijk onderzoek. Ministerie van
Financiën.
− DORA (2012). San Francisco Declaration on Research Assessment
(DORA).
− European Commission (2017). Interim evaluation of Horizon 2020.
− KNAW (2018). Maatschappelijke impact in kaart.
− KNAW (2013). Publieke Kennisinvesteringen en de Waarde van
Wetenschap. KNAW (2018). Spagaat of Duet? Verwevenheid van
onderwijs en onderzoek aan Nederlandse universiteiten.
− KNAW(2019). Evenwicht in het wetenschapssysteem. De verhouding
tussen ongebonden en strategisch onderzoek.
− Ministerie BZ (2020). Verslag buitengewone Europese Raad van 17 tot
en met 21 juli [akkoord budget Horizon Europe] (Kamerstuk 21 501-20,
nr. 1575).
− Ministerie OCW (2015). De waarde(n) van weten: Strategische agenda
hoger onderwijs en onderzoek 2015–2025.
− Ministerie OCW (2019). Inzet van sectorplannen voor fundamenteel
onderzoek (Kamerstuk 29 338, nr. 206, 2018–2019).
− Ministerie OCW (2017). Nationaal Plan Open Science.
− Ministerie OWC (2019). Nieuwsgierig en betrokken. De waarde van
wetenschap.
− Ministerie OCW (2020). Optimale synergie tussen het missiegedreven
topsectoren- en innovatiebeleid en de Nationale Wetenschapsagenda
(Kamerstuk 33 009; 29 338, nr. 91, 2019–2020).
− Ministerie OCW (2019). Strategische agenda hoger onderwijs en
onderzoek. Houdbaar voor de toekomst.
− Ministerie OCW (2019). Uitkomsten van de eerste call van de Nationale
Wetenschapsagenda (Kamerstuk 29 338, nr. 207, 2019–2020).
− Ministerie OCW (2018). Uitwerking investeringen wetenschap en
onderzoek (Kamerstuk 29 338, nr. 158, 2017–2018).
− Ministerie OCW (2014). Wetenschapsvisie 2025: keuzes voor de
toekomst.
− Ministerie OCW, NWO, KNAW, VSNU, LNVH, ECHO, LanDO (2020).
Nationaal Actieplan Diversiteit en Inclusie in het Hoger Onderwijs en
Onderzoek.
− NWO (2016). Nationale Roadmap Grootschalige Wetenschappelijke
Infrastructuur. [NB: nieuwe editie verschijnt in het voorjaar van 2021].
− NWO (2017). Topwetenschap vereist topinfrastructuur. Adviesrapport
nationale digitale infrastructuur voor wetenschappelijk onderzoek.
− OECD (2019). Benchmarking Higher Education System Performance.
− OECD (2019). Fostering Science and Innovation in the Digital Age.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 42

6

− OECD (2017). Highlights from the OECD Science, Technology and
Industry Scoreboard 2017 – The Digital Transformation: The Netherlands.
− OECD (2020). Main Science and Technology Indicators Database.
− OECD (2014). OECD review of Innovation Policy: the Netherlands.
− PwC Strategy& (2020/2021), Onderzoek naar de toereikendheid van het
macrobudget, doelmatigheid van de besteding en de kosten(toerekening) in mbo, hbo en wo. [NB: Onderzoek loopt nog].
− Rathenau Instituut (2020). Balans van de wetenschap 2020.
− Rathenau Instituut (2018). Balans van de wetenschap 2018.
− Rathenau Instituut, AWTI, KNAW (2016). Balans van de wetenschap
2016.
− Rathenau Instituut (2016). Chinese borden. Financiële stromen en
prioriteringsbeleid in het Nederlandse universitaire onderzoek.
− Rathenau Instituut (2018). Drijfveren van onderzoekers. Goed onderzoek staat nog steeds voorop.
− Rathenau Instituut (2019). Ontwikkeling van het wetenschappelijk
onderzoeksprofiel van Nederland.
− Rathenau Instituut (2019). Kennis in het vizier. De gevolgen van de
digitale wapenwedloop voor de publieke kennisinfrastructuur.
− Rathenau Instituut (2020). Totale Investeringen in Wetenschap en
Innovatie 2018–2024 (TWIN). [NB: Zie ook eerder versies van TWIN].
− Regeerakkoord 2017–2021 (2017). Vertrouwen in de toekomst.
− VSNU, NFU, KNAW, NWO en ZonMw (2019). Ruimte voor ieders talent.
Naar een nieuwe balans in het erkennen en waarderen van wetenschappers.
− VSNU, KNAW, NWO (2020). Strategy Evaluation Protocol (SEP),
2021–2027.
− VSNU, KNAW, NWO (2015). Strategy Evaluation Protocol (SEP),
2015–2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 42

7