Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 185

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 juni 2011
Onze samenleving wordt steeds vaker geconfronteerd met crises die hun
oorsprong vinden in dreigingen vanuit de Informatie- en computertechnologie (ICT). In toenemende mate doen zich op dit terrein incidenten voor
die de voorbode kunnen zijn van majeure problemen met grote
maatschappelijke effecten. In de Nationale Risicobeoordeling is dit type
dreiging geïdentificeerd als één met een hoge impact en grote waarschijnlijkheid. Daarom zijn er de afgelopen periode ook verschillende maatregelen genomen om de weerbaarheid op het gebied van ICT-dreiging te
versterken zoals de Nationale Cyber Security Strategie en het bijbehorende actieplan1 en de oefening Cyberstorm III. Deze oefening vond plaats
op 29 en 30 september 2010. Hierbij zend ik het evaluatierapport van deze
oefening2 en informeer ik u over de leerpunten en de hieraan gekoppelde
acties.
Oefening Cyberstorm III
De oefening is onderdeel van de jaarlijkse oefencyclus van het Nationaal
Crisiscentrum waarbij ook interdepartementaal op hoog politiekbestuurlijk niveau wordt geoefend. Er is aangesloten bij de door de
Verenigde Staten georganiseerde oefening Cyberstorm III. ICT is immers
mondiaal en houdt zich niet aan landsgrenzen. Dertien van de vijftien
landen van het International Watch and Warning Network (IWWN), een
gremium op het gebied van ICT-dreigingen, hebben meegedaan.
Deelnemers en scenario

1
Brief aan Tweede Kamer, Nationale
Cybersecuritystrategie, 22 februari 2011,
Kamerstuk 26 643, nr. 174.
2
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

In Nederland oefenden, naast het ministerie van Veiligheid en Justitie, ook
de ministeries van Algemene Zaken, Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Buitenlandse Zaken,
Defensie, Infrastructuur en Milieu en Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Het Nationaal Crisiscentrum, GOVCERT.NL, het Landelijk Operationeel
Coördinatiecentrum/Landelijke Operationele Staf, de Nationaal Coördi-

kst-26643-185
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 643, nr. 185

1

nator Terrorismebestrijding en het Team High Tech Crime van het Korps
Landelijke Politiediensten waren ook partners in de oefening.
De basis van het scenario was de infectie van miljoenen computers
wereldwijd door een geavanceerd computervirus, een zgn. «cyberworm».
Hierdoor ontstond de dreiging dat diverse websites van de rijksoverheid
massaal werden overvraagd, overheidsgegevens werden vernietigd,
vertrouwelijke informatie openbaar werd en ICT-systemen in vitale
sectoren uitvielen of dreigden uit te vallen. De gevolgen voor burgers,
bedrijfsleven en overheid konden immens zijn.
Oefendoelen van Cyberstorm III
Vooraf werden de volgende oefendoelen geformuleerd:
1. het beoefenen van de nationale crisisbesluitvormingsstructuur met
dilemma’s behorende bij een grootschalige ICT-crisis;
2. de realisatie van snelle en kwalitatief hoogwaardige informatieuitwisseling binnen de ICT Response Board (in oprichting);
3. het versterken van de internationale samenwerking (operationele
afspraken) bij een ICT crisis.
Leerpunten van en acties volgend uit oefening Cyberstorm III
Oefeningen zijn er om van te leren en dat kan zeker ook naar aanleiding
van deze oefening. De evaluatie kent een aantal leerpunten waarop
inmiddels ook actie is ondernomen. Ik ga hierna in op de belangrijkste
genomen maatregelen.
Crisisbesluitvorming

1
Brief aan Tweede Kamer, vergaderjaar
2010–2011, 30 821, nr. 12.

Uit de oefening is gebleken dat een non-conventionele ICT-crisis veel
beleidssectoren raakt en dat er behoefte en noodzaak is aan nationale
coördinatie zowel ten aanzien van de informatie-uitwisseling als ten
aanzien van de advisering en besluitvorming over dilemma’s.
a. In de oefening is een pilot gedraaid met de inzet van een ICT Response
Board. Dit is een netwerkstructuur van publieke en private partijen
waarin expertise wordt samengebracht over ICT-crises. In tijden van
een grootschalige ICT-verstoring zal deze board bijeenkomen om een
expert opinion te geven ten behoeve van de crisisbesluitvormingsstructuur en aan de deelnemende private partijen. Aan de hand van
enkele incidenten uit het scenario is gekeken wat de gewenste aanpak
en de inhoudelijk toegevoegde waarde van de ICT Response Board is.
De eerste operationalisatie van de ICT Response Board is per 1 juli
2011 gereed. De IRB zal vervolgens stapsgewijs doorontwikkeld
worden en per 1 januari 2012 onderdeel uitmaken van het Nationaal
Cyber Security Centrum.
b. Voor 1 juli wordt het Nationaal Crisisplan ICT opgeleverd waarin alle
specifieke partijen en procedures worden opgenomen die nodig zijn
waar het gaat om ICT-crisis. De aanbevelingen uit de deze oefening zijn
daarin meegenomen.
c. Gebleken is dat nieuwe dreigingen zoals ICT helemaal vragen om een
sectoroverstijgende en bovenregionale of nationale aanpak. Een
adequaat instrumentarium met de mogelijkheden om daadwerkelijk
regie te voeren bij de vraagstukken waarvoor we staan hoort daarbij.
In de zomer zal ik helderheid geven over hoe ik de versterking van de
regierol van de rijksoverheid bij (dreigende) crises zie, inclusief
thema’s zoals de crisiscommunicatie, het optreden van landelijke
operationele diensten en de wijze van opschaling. Hierover heb ik u
eerder geïnformeerd via de voortgangsbrief Nationale Veiligheid1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 643, nr. 185

2

d. Het Nationaal Crisis Plan beschrijft de generieke crisisbesluitvormingsstructuur op rijksniveau en wordt deze zomer gepubliceerd. Hierin
worden de ervaringen van de oefening meegenomen.
e. De afgelopen periode is er intensief geoefend waaronder drie kleinere
oefeningen voor het adviesteam, een dilemmatraining voor de MCCB
(Ministeriële Commissie Crisisbeheersing) en op 28 april jl. een extra
oefening voor de deelnemers van de MCCB en de ICCB (Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing/ DG niveau) en het adviesteam.
Ook de komende periode staat er een aantal kleinere en grote
oefeningen gepland voor de nationale crisisstructuur.
Informatie-uitwisseling
Bij elke oefening blijkt dat een snelle en adequate informatie-uitwisseling
telkens weer als een leerpunt in de samenwerking tussen organisaties en
mensen wordt gekenschetst. Zodra er meer sectoren en instanties
betrokken zijn kan het belang van het bijeenbrengen en verifiëren van
informatie voor het verkrijgen van een juist beeld van de dilemma’s die
spelen en hoe de maatschappij daarmee omgaat ten behoeve van de
besluitvorming niet genoeg benadrukt worden. Ook bij deze oefening
blijkt dat hierin nog stappen te zetten zijn. Ik heb er vertrouwen in dat het
ingezette traject met het interdepartementale project van netcentrisch
werken hierin belangrijke voortgang zal betekenen.
Internationale samenwerking
Ook oefenen met internationale partners is nuttig gebleken. Het is dan ook
de inzet van Nederland om de samenwerking binnen het IWWN te
intensiveren. Deze inzet is vooral gericht op het verder verbeteren van de
processen en procedures voor een snelle informatie-uitwisseling. Bij de
uitwisseling van gegevens moet overigens rekening worden gehouden
met beveiligingsaspecten dat invloed heeft op de mogelijkheid van snelle
uitwisseling van gegevens. Naast de samenwerking binnen de IWWN
neemt Nederland ook actief deel aan de oefencyclus van de Europese
Unie onder de naam Cyberseurope. Een eerste pan-Europese oefencyclus
heeft in november 2010 plaatsgevonden en in 2012 vindt er een tweede
plaats.
Tot slot

1
Brief aan Tweede Kamer, vergaderjaar
2010–2011, 30 821, nr. 12.
2
Brief aan Tweede Kamer, Nationale
Cybersecuritystrategie, 15 februari 2011,
kenmerk 2011-20000129681.

Zoals in de conclusie van het rapport is verwoord, heeft de oefening
Cyberstorm III maar ook de voorbereiding daarop een belangrijke bijdrage
geleverd aan de bewustwording van de complexiteit en de veelvormigheid van ICT-crises. Het is een ander soort crisis dan een klassieke
ramp zoals het neerstorten van een vliegtuig, een grote brand of een
overstroming. In de voortgangsbrief Nationale Veiligheid1 en in deze
Nationale Cyber Security Strategie2 die u recent van mij heeft ontvangen,
wordt eveneens nadrukkelijk gewezen op de ICT-afhankelijkheid van onze
samenleving, de kwetsbaarheid die we daarbij hebben en de gevolgen die
dit kan hebben voor onze vitale sectoren, maar ook voor het vertrouwen
van burgers in de overheid in het algemeen. Het kabinet is van mening
dat er regelmatig moet worden getraind en geoefend om vaardigheden te
onderhouden en ontwikkeld beleid te toetsen. Het kabinet heeft zelf de
daad bij het woord gevoegd en is op 28 april jl. beoefend tijdens de
oefening Copy...paste. Deze oefening had wederom een ICT-dreiging als
scenario en was een vervolg op de oefening Cyberstorm III. Een veilig
Nederland begint bij onszelf, goed voorbereid zijn ook.
De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 26 643, nr. 185

3