Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 293

Primair Onderwijs

Nr. 463

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BASIS- EN VOORTGEZET
ONDERWIJS EN MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 mei 2019
In de maand april hebben ca 175.000 leerlingen uit groep 8 de eindtoets
gemaakt. Het gaat hier om de Centrale Eindtoets1 van het College voor
Toetsen en Examens (verder: CvTE) of van een van de vier andere
toetsaanbieders: Bureau ICE (met de IEP eindtoets), A-VISION (met
eindtoets ROUTE-8), AMN en Diataal. De eindtoets po is een tweede
onafhankelijk gegeven naast het eerder door de school gegeven schooladvies aan een leerling over het best passende niveau in het voortgezet
onderwijs. Zoals u bekend is het schooladvies in de praktijk leidend. De
uitkomst van de eindtoets biedt de mogelijkheid om het schooladvies te
heroverwegen en eventueel naar boven bij te stellen naar het eindadvies.
Helaas moet ik u melden dat zo’n 11 procent van de leerlingen (iets
minder dan 20.000 leerlingen van de 175.000 die dit jaar een eindtoets
hebben gemaakt) een onjuist en in de meeste situaties te hoog toetsadvies heeft gekregen. Het gaat hier niet om leerlingen die de Centrale
Eindtoets hebben gemaakt, maar om leerlingen die een eindtoets van een
van de vier andere aanbieders hebben gemaakt. De oorzaak is dat de
Expertgroep Toetsen PO (verder: Expertgroep), een onafhankelijk
adviesorgaan voor het Ministerie van OCW, met verkeerde waarden heeft
gerekend. De toetsaanbieders is in deze situatie niets te verwijten. Ik vind
het ernstig dat dit is voorgevallen, zeker omdat dit een belangrijk moment
is voor leerlingen en hun ouders. Leerlingen hebben inmiddels al hun
toetsadvies gekregen en de meesten zijn op basis van hun schooladvies al
toegelaten tot een middelbare school.
De scholen zijn vandaag geïnformeerd over deze situatie en hebben van
de toetsaanbieders (informatie over) de correcte toetsadviezen gekregen.
De scholen kunnen daarmee zelf kijken of zij leerlingen hebben waarvan
het eerder gegeven eindadvies mogelijk om een (tweede) heroverweging
1

kst-31293-463
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Deze toets stond voorheen bekend als Cito-toets, maar bestaat sinds de inwerkingtreding van
de Wet eindtoetsing po in 2015 niet meer onder deze naam.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 463

1

vraagt. Het is ook nu aan het professionele oordeel van de basisschool2
om in te schatten of dit passend is. Het is duidelijk dat het voor de
betreffende leerlingen en hun ouders, maar ook voor de leerkrachten en
de scholen een vervelende situatie is. Ik heb op www.rijksoverheid.nl/
eindtoets voor hen een informatiepunt ingericht.
Deze brief gaat eerst nader in op de achtergrond van de eindtoets.
Vervolgens licht ik de oorzaak en de omvang van het probleem toe. Ook
informeren we u op welke wijze we hebben gehandeld nadat dit probleem
duidelijk werd. De brief sluit af met wat leerkrachten, leerlingen en hun
ouders nu kunnen doen en kunnen verwachten.
Sinds 2019 gelijke rapportage alle eindtoetsen
Alle leerlingen in groep 8 krijgen van hun school een advies over het best
passende niveau in het voortgezet onderwijs, het schooladvies. Sinds
2015 maken alle leerlingen in groep 8 vervolgens verplicht een eindtoets.
Zoals bij u bekend, is bij deze verplichting in de behandeling in Uw Kamer
ook keuzevrijheid voor een toetsaanbieder gekomen. Scholen kunnen
kiezen voor de Centrale Eindtoets, die namens de overheid onder
verantwoordelijkheid van het CvTE wordt ontwikkeld. Daarnaast kunnen
ze kiezen voor één van de eindtoetsen van de andere toetsaanbieders
(Bureau ICE (met de IEP eindtoets), A-VISION (met eindtoets ROUTE-8),
AMN en Diataal).
Aangezien er verschillende eindtoetsen mogen worden afgenomen, is het
belangrijk dat deze toetsen vergelijkbaar zijn. Het doel is dat een leerling
met zijn of haar capaciteiten op elke eindtoets dezelfde kans heeft op
hetzelfde toetsadvies, oftewel: elke eindtoets moet even makkelijk of
moeilijk zijn. Dit raakt ook aan gelijke kansen: of je kind nu toets A of toets
B maakt, mag geen effect hebben op het toetsadvies. Daarom vergelijken
onafhankelijke experts van de Expertgroep de vijf toetsen. In 2018 zijn
voor het eerst gezamenlijke opgaven opgenomen in alle eindtoetsen (de
zogenaamde ankeropgaven) om nog beter te kunnen vergelijken.
Vanwege de vergelijkbaarheid rapporteren alle eindtoetsen dit jaar voor
het eerst in gelijke toetsadviescategorieën.3 Dit zijn vijf brede categorieën
(pro/vmbo bb, vmbo bb/vmbo kb, vmbo kb/vmbo gl-tl, vmbo gl-tl/havo,
havo/vwo) en de enkelvoudige categorie vwo.4 Deze categorieën zijn in
gezamenlijkheid door alle toetsaanbieders opgesteld. Sinds 2018
ontvangen de toetsaanbieders een advies van de Expertgroep over de
normering om deze gelijk te maken. Sinds dit jaar is het verplicht voor de
eindtoetsaanbieders om dit advies over te nemen. Hierover heb ik u per
brief geïnformeerd in november 2018.5
Fout in week 20 aan het licht en nader uitgezocht
Leerlingen in groep 8 hebben in de week van 15 april de eindtoets po
gemaakt. De leerlingen hebben de afgelopen weken de uitslag van de
toets ontvangen. Er zijn in deze periode verschillende losse signalen
binnengekomen van eindtoetsaanbieders en scholen over opvallende
toetsadviezen. Aanvankelijk leken deze signalen afzonderlijk goed
2

Daar waar basisschool wordt genoemd, wordt bedoeld: alle scholen in het primair onderwijs
die een eindtoets hebben afgenomen, inclusief het speciaal (basis)onderwijs.
3
Stb 2019, nr. 151.
4
Pro = praktijkonderwijs, vmbo bb = voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs basisberoepgerichte leerweg, vmbo kb = kaderberoepsgerichte leerweg, vmbo gl-tl = gemende leerweg –
theoretische leerweg, havo = hoger algemeen vormend onderwijs, vwo = voorbereidend
wetenschappelijk onderwijs.
5
Kamerstuk 31 293, nr. 422.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 463

2

verklaarbaar, maar gecombineerd gaven ze reden tot zorg. Mede daarom
heeft op 14 mei een bijeenkomst plaatsgevonden waarin uiteindelijk is
geconstateerd dat er zorgwekkende verschillen bestaan tussen de
toetsadviescategorieën van de Centrale Eindtoets en de eindtoetsen van
de andere vier aanbieders.
De grenzen van de toetsadviescategorieën zijn sinds dit jaar voor het eerst
gezamenlijk vastgesteld. Met alle eindtoetsaanbieders is afgesproken dat
dit gebeurt op basis van doorstroomonderzoek van Cito. Dit is namelijk de
enige partij die al lang genoeg een eindtoets aanbiedt om meerjarig
doorstroomonderzoek te kunnen doen. In dit onderzoek worden de
eindtoetsresultaten vergeleken met het schoolniveau waar leerlingen in
de derde klas van het vo zitten. Op basis van dit onderzoek wordt
vastgesteld welke eindtoetsscore het best past bij een bepaald schoolniveau.6 Deze grenswaarden zijn dit voorjaar door de Expertgroep
vertaald naar de vier andere eindtoetsen.
Op 15 mei heeft de Expertgroep vastgesteld gewerkt te hebben met
verkeerde waarden. Specifiek heeft de Expertgroep geconstateerd dat zij
de grenswaarden waarbij van de ene naar de andere toetsadviescategorie
wordt overgegaan (bijvoorbeeld van havo/vwo naar vwo) niet op dezelfde
manier als de Centrale Eindtoets heeft gesteld. Hierdoor wijken de
grenswaarden van de vier andere eindtoetsen af van de gezamenlijk
vastgestelde waarden. Deze eindtoetsaanbieders hebben allemaal,
conform de verplichting volgend uit het Toetsbesluit PO, het gezamenlijk
anker opgenomen in hun eindtoetsen en het advies van de Expertgroep
opgevolgd. Ik hecht eraan nogmaals te benadrukken dat de aanbieders
van de eindtoetsen hierbij niets te verwijten valt.
Omvang van de fout in kaart gebracht en juiste waarden berekend
Nadat de juiste waarden bekend zijn geworden bij de Expertgroep, zijn
door de Expertgroep alsnog de juiste grenswaarden berekend. Om
volledige duidelijkheid te hebben over deze waarden, heb ik opdracht
gegeven twee onafhankelijke controles uit te laten voeren: één door
stichting Cito en één door RCEC (Research Center voor Examinering en
Certificering), om absolute zekerheid te verkrijgen over de cijfers en de
omvang van het probleem. Door al deze partijen is, in samenwerking met
de toetsaanbieders en OCW, op 14 t/m 19 mei dag en nacht doorgewerkt.
Stichting Cito heeft op 17 mei en RCEC op 19 mei hun adviezen
opgeleverd waarin is bevestigd dat de eerste berekening niet juist was en
dat de nieuwe berekening op de juiste wijze is uitgevoerd. Hiermee werd
bevestigd dat de toetsadviezen van ROUTE-8, IEP Eindtoets, Dia-toets en
AMN Eindtoets voor een deel niet correct zijn. Met de nieuwe grenswaarden kon vervolgens worden berekend hoeveel leerlingen zijn
getroffen.
Op dit moment laten de gegevens van de toetsaanbieders zien dat van
alle incorrecte adviezen (19.854) het overgrote deel te hoog is uitgevallen
(18.288). Voor deze groep betekent dit dat deze leerlingen een toetsadvies
hebben gekregen dat één toetsadviescategorie te hoog was. Zij hebben
bijvoorbeeld een vwo toetsadvies gekregen, terwijl zij eigenlijk een
havo/vwo toetsadvies hadden moeten krijgen. Een tweede veel kleinere
groep van 1566 leerlingen heeft een te laag toetsadvies hebben gekregen.
6

De andere eindtoetsaanbieders bepaalden hiervoor hun toetsadviezen op basis van de
samenhang met de gegeven schooladviezen. Dat is op zichzelf een valide methode, maar
maakt het niet mogelijk de verschillende eindtoetsen met elkaar te vergelijken. Voor langjarig
doorstroomonderzoek moet een eindtoets al meerdere jaren worden afgenomen en de andere
eindtoetsaanbieders zijn pas vier jaar geleden toegelaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 463

3

Al deze leerlingen hebben een pro/vmbo bb toetsadvies gekregen, terwijl
zij eigenlijk een vmbo bb/vmbo kb toetsadvies hadden moeten krijgen.
Een onjuist toetsadvies hoeft niet te leiden tot een onjuist eindadvies. De
school heroverweegt immers naar aanleiding van een hoger toetsadvies
het schooladvies en stelt dan eventueel naar boven bij. Het effect hiervan
is verschillend op de twee groepen die hierboven staan beschreven. Voor
de eerste groep met een te hoog toetsadvies betekent dit dat een kleiner
deel van deze groep ook effect kan merken op het eindadvies. Dat is
namelijk alleen het geval bij leerlingen waarvan het schooladvies naar
boven is bijgesteld, op basis van een te hoog toetsadvies. Bij deze
leerlingen kan de school opnieuw kijken naar het bijgestelde schooladvies
en mag de school het eindadvies eventueel naar beneden bijstellen,
uitsluitend tot het oorspronkelijke schooladvies.
Voor de tweede groep leerlingen, met een te laag toetsadvies, moet de
school kijken of het gecorrigeerde toetsadvies nu hoger wordt dan het
gegeven schooladvies. Zo ja, is de school verplicht om het schooladvies te
heroverwegen. Het blijft het professionele oordeel van de school om een
(tweede) heroverweging te maken en eventueel een (tweede) bijstelling.
Uitgangspunt in alle situaties blijft het belang van de leerling om op de
juiste plaats binnen het vervolgonderwijs te starten.
Voor leerlingen die de Centrale Eindtoets hebben gemaakt, zijn er geen
consequenties. Dit geldt ook voor de leerlingen die een eindtoets van één
van de andere aanbieders hebben gemaakt en waarvan het toetsadvies
niet wijzigt. Voor de leerlingen waarvan het toetsadvies omlaag gaat,
maar die geen bijgesteld schooladvies hebben gekregen, heeft dit incident
geen effect op het eindadvies. Aangezien middelbare scholen zich voor
toelating moeten baseren eerst op het schooladvies en later op het
eindadvies, heeft het voor deze leerlingen geen effect op hun plek in het
voortgezet onderwijs. Het laat onverlet dat ook voor deze groep het
emotionele effect van een gewijzigd toetsadvies groot kan zijn.
Wat kunnen scholen, leerlingen en hun ouders doen
Ik heb de toetsaanbieders gevraagd de primaire communicatie aan
basisscholen te verzorgen en aanspreekpunt te zijn voor vragen van
leerkrachten en schoolleiders. Zij hebben vandaag de basisscholen op de
hoogte gebracht van de correcte grenswaarden en het effect dat deze
hebben op de toetsadviezen van de leerlingen die hun eindtoets hebben
gemaakt. Scholen kunnen met deze informatie kijken of zij leerlingen
hebben waarvan het toetsadvies incorrect is. De toetsaanbieders zijn in
overleg met het ministerie voorbereid op vragen van scholen. Het is
belangrijk dat scholen deze informatie goed wegen, met name om te zien
of een eventuele (tweede) bijstelling nodig is, om het eindadvies beter te
laten aansluiten bij het niveau van de leerling. Voor een vliegende start in
het voortgezet onderwijs is het immers van belang dat elke leerling een zo
goed mogelijk passend eindadvies krijgt.
Ik kan me heel goed voorstellen dat er ook vragen leven bij leerlingen en
hun ouders. Ouders worden geïnformeerd door hun eigen basisschool
over wat dit voor hun kind betekent. Alle informatie is ook terug te vinden
op www.rijksoverheid.nl/eindtoets. Tevens is er speciaal voor ouders een
telefonische informatielijn eindtoets ingericht. Komen ouders er met de
leerkracht of de school niet uit, dan kunnen ouders voor informatie en
advies terecht bij Ouders & Onderwijs.
Ik betreur het enorm dat dit nodig is. De resultaten van de eindtoetsen zijn
immers al voor het overgrote deel gerapporteerd aan de scholen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 463

4

leerlingen en ouders. In veel gevallen hebben een eventuele heroverweging en bijstelling al plaatsgevonden en hebben leerlingen zich al
ingeschreven voor het vervolgonderwijs. Er kunnen situaties ontstaan
waarbij een bijstelling wordt teruggedraaid, waardoor een leerling alsnog
op een andere middelbare school moet worden geplaatst. Middelbare
scholen plaatsen namelijk leerlingen in eerste instantie op basis van het
schooladvies en later op het eindadvies. Ik spreek in deze moeilijke
situatie vertrouwen uit in het professionele oordeel van de scholen om zo
goed mogelijk met deze informatie om te gaan en ik help vanuit mijn
verantwoordelijkheid waar mogelijk.
Het incident bewijst opnieuw dat de duale inrichting, met een toets van
overheidswege onder verantwoordelijkheid van het CvTE en toetsen van
andere aanbieders onder controle van de Expertgroep, buitengewoon
complex en daarmee kwetsbaar is. Deze constatering is niet nieuw.7 In het
verleden heb ik al getracht deze kwetsbaarheden zoveel mogelijk te
verkleinen door de aangekondigde maatregelen in de brief aan uw Kamer
van november 20188 en door het Toetsbesluit PO te wijzigen.9 In het kader
van de Eindevaluatie van de Wet eindtoetsing po was ik al voornemens
het stelsel verder aan te passen en beter te verankeren. Vanwege dit
incident houd ik de aangekondigde brief aan Uw Kamer nog even aan. Ik
laat een onderzoek uitvoeren naar dit incident en de gevolgen daarvan. Ik
informeer u nader over de wijzigingen in de aangekondigde Kamerbrief
naar aanleiding van de Wet eindtoetsing po. Het is nog steeds mijn
voornemen om u de brief voor de zomer toe te zenden.
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

7

Kamerstuk 31 293, nr. 422.
Kamerstuk 31 293, nr. 422.
9
Stb 2019, nr. 151.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 463

5