Jaarverslag 2010 Rathenau Instituut

‘De fysieke en de
virtuele wereld
komen samen’
Boek over leven ín het net > 18

Eén deeltjes­versneller
of een kudde
promovendi?

Informatiehonger
versus digitale
autonomie

Impact grootschalige
faciliteiten > 7

‘ICT autoriteit voor
databases nodig’ > 14

Rathenau Instituut

Voorwoord

Rathenau Instituut
Missie
Het Rathenau Instituut stimuleert
de publieke en politieke menings­
vorming over wetenschap en tech­
nologie. Daartoe doet het instituut
onderzoek naar de organisatie en
ontwikkeling van het wetenschap­
systeem, publiceert het over maat­
schappelijke effecten van nieuwe
technologieën, en organiseert het
debatten over vraagstukken en
­dilemma’s op het gebied van
wetenschap en technologie.
Rathenau Instituut
Het Rathenau Instituut is in 1986
ingesteld door het ­ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Weten­schap­
­pen. Het instituut is ­inhoudelijk
onafhankelijk. Het wordt gefinan­
cierd door het ministerie van OCW
en is beheersmatig ondergebracht
bij de Koninklijke Akademie van
Wetenschap­pen (KNAW).
Wie was Rathenau?
Het Rathenau Instituut is genoemd
naar professor dr. G.W. ­Rathenau
(1911 - 1989). Rathenau was achter­
eenvolgens hoogleraar experimentele
natuurkunde in Amsterdam, ­directeur
van het natuurkundig laboratorium
van Philips in Eindhoven en lid van
de ­Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid. Hij kreeg ­landelijke
bekendheid als ­voorzitter van de
commissie die in 1978 de maatschap­
pelijke ­gevolgen van de opkomst
van micro-elektronica moest onder­
zoeken. Een van de aanbevelingen in
het rapport was de wens te komen
tot een systematische bestudering
van de maatschappelijke betekenis
van technologie. De activi­teiten van
Rathenau hebben ertoe bijgedragen
dat in 1986 de ­Nederlandse Organi­
satie voor ­Technologisch Aspecten­
onderzoek (NOTA) werd opgericht.
NOTA is op 2 juni 1994 omgedoopt
in Rathenau Instituut.

2

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Van de voorzitter

H

et jaar 2010 was mijn laatste jaar als voorzitter van het
Rathenau Instituut. Mijn statutaire termijn is verstreken,
en dan houdt het op. Het voelt wel een beetje leeg.

Toen ik zeven jaar geleden aantrad als voorzitter, was het
Rathenau Instituut een kleine organisatie met een goede naam
op het gebied van Technology Assessment. Dat kleine i­ nstituut
kreeg er een nieuwe taak bij, Science System Assessment: onderzoek naar het functioneren van het wetenschapsstelsel. Op
beide gebieden is veel bereikt: in 2010 kwam het Rathenau Instituut honderden keren in de publiciteit, publiceerde het vijftien
opinie-artikelen en werd het vijftien keer genoemd in Kamerstukken en Kamervragen. Deze aandacht alleen al geeft aan dat
het Rathenau Instituut spraakmakend onderzoek doet en echt
een belangrijke speler is geworden in het maatschappelijke debat
over wetenschap en techniek.
Een belangrijke ontwikkeling in 2010 is de installering van
een programmaraad. De zeven leden van deze raad hebben
hun sporen verdiend in politiek, wetenschap en b
­ edrijfsleven
en zullen een frisse blik op het werkprogramma werpen.
­Opvallend is dat zij allen direct ‘ja’ zeiden op onze vraag om
tot de programma­raad toe te treden. Ook dat zegt iets over de
­spilfunctie van het Rathenau Instituut.
In de jaren dat ik bestuursvoorzitter was, heeft het Rathenau
Instituut de tekenen des tijds goed begrepen. Zo sloot de ruime
aandacht voor medisch-ethische vraagstukken naar mijn gevoel
nauw aan bij vragen die leefden in de maatschappij. Inmiddels is
er maatschappelijke reuring ontstaan over nut en waarde van de
wetenschap. Het Rathenau Instituut ziet dit en kan hier vanuit
haar onafhankelijke positie wellicht een brugfunctie vervullen.
Juist deze gebleken alertheid geeft mij alle vertrouwen dat het
Rathenau Instituut er toe zal blijven doen.
Voor mijn opvolger is er trouwens nog genoeg werk aan de
winkel. Zo is het zaak keer op keer per thema helder te bepalen
wie precies de beoogde ontvangers zijn. Kijk daarbij vooral
verder dan de Haagse wereld – maar ‘de Nederlander’ is weer niet
specifiek genoeg. Zorg vervolgens dat je adviezen relevant zijn
voor die ontvangers en hun een concreet handelingsperspectief
bieden. Dat zal maken dat ook het instituut relevant blijft.
Wim van Velzen

Inhoud

8
5

15

5

15
10
20
18
5
Projecten SciSa
8
‘Ministerie voor innovatie is
		 mooie uitdaging­’
8
Management van onderzoeks­
groepen: de werkvloer op

Wetenschap steeds interes­
santer voor ­terroristen
12 Financiën en personeel
13 ‘Proefboringen’
15 Projecten TA

10

20
18
18
20
22
24

‘Design for debate’
‘We leven al ín het net’
Rathenau in het nieuws
Publicaties
Bijlagen

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

3

Projecten
De ERiC
Hand­
reiking

Neder­
landse
focus­
gebieden
blijven
internatio­
naal achter

Science System Assess
De afdeling Science System Assessment (SciSA) van het Rathenau Instituut onder­
zoekt het wetenschapssysteem. Hoe ­functioneert dat? En hoe reageert het op
ontwikkelingen in de politiek, de economie, de samenleving en de wetenschap
zelf? Met de antwoorden kan beter geïnformeerd beleid ontwikkeld worden.

Maatschap­pelijke waarde van
onder­zoek beter te tonen
In 2010 ontwikkelde het Rathenau Instituut
samen met een aantal partners een manier om
de maatschappelijke waarde van wetenschap­
pelijk onderzoek te beoordelen.
Het beoordelen van de wetenschappelijke kwali­
teit van een onderzoeker lijkt simpel. Tel zijn of
haar publicaties, en de wetenschapper met de
hoogste score wint. Einde verhaal.
Maar heeft onderzoek niet ook een maatschappelijke waarde? Levert onderzoek geen bijdrage aan
innovatie, aan gezondheidszorg, aan welzijn of
bijvoorbeeld onderwijs? Jazeker. En die bijdrage
kan in kaart worden gebracht met de h
­ andreiking
die is ontwikkeld in het kader van het project
ERiC (Evaluating Research in Context) door het
Rathenau instituut, in samenwerking met KNAW,
VSNU, NWO en de HBO-raad.
De kern van de handreiking, die in maart 2010
werd gepresenteerd, is om als instituut eerst je
missie en doelstellingen goed te omschrijven.
En om dan indicatoren te zoeken die vertellen in
hoeverre die doelstellingen zijn bereikt.
Met dat principe werd ervaring opgedaan bij

4

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

onder andere bouwkunde. ‘Op het gebied van
bouwkunde bestaan weinig wetenschappelijke
tijdschriften’, zegt Leonie van Drooge van het
Rathenau Instituut. ‘Maar er bestaan wel bouwkundige ontwerpen, websites, maquettes en
tentoonstellingen. Die worden gebruikt door
wetenschappelijke peers en door mensen uit de
praktijk.’
Het beoordelen van deze vormen van output
is minder simpel dan het tellen van publicaties,
zegt Van Drooge. ‘Maar het zegt veel meer over de
opbrengsten van je onderzoek: het gaat over de
toepassing ervan en de waardering ervoor. Zowel
door wetenschappers als door gebruikers in de
praktijk.’
De handreiking is door veel mensen aan­gevraagd
en is inmiddels bij een aantal evaluaties toegepast.

‘Beleid focus en massa
werkt niet’
Als klein land heeft Nederland onvoldoende
middelen om op alle wetenschapsgebieden te
excelleren. Daarom worden de ­investeringen
geconcentreerd op een beperkt aantal gebie­

Onderzoek
heeft vaak
ook een
maatschap­
pelijke
waarde

Valorisatie:
van weten­
schap tot
toepas­
sing. Maar
hoe?

ment
den die van groot belang worden geacht voor
de economie, de maatschappij of de weten­
schap.
Heeft dit zogeheten ‘focus-en-massabeleid’
gezorgd voor meer wetenschappelijke output
op de gestimuleerde gebieden? Nee, concludeert
Edwin Horlings, die het onderzoek deed samen
met Peter van den Besselaar. “Gebieden die extra
geld kregen, zijn wel meer wetenschappelijke
publicaties gaan leveren. Maar het aandeel van
de focusgebieden binnen de totale Nederlandse
wetenschap is niet gegroeid. De gebieden blijven
ook internationaal achter, omdat andere landen er
veel actiever in zijn, vooral in Azië.
Dat wil niet zeggen dat er onderzoeksgeld wordt
weggegooid. “Zeker niet, er gebeuren mooie
dingen mee. Alleen komt het geld, door interne
herverdeling op de universiteiten en onderzoekscentra, vaak op andere plekken terecht dan de
bedoeling van de overheid was.”
De overheid kan wetenschappers meer sturen

door vast te leggen dat geld alleen ten goede mag
komen aan vooraf omschreven onderzoeken. Dat
gaat echter in tegen de basisbeginselen van de
autonome wetenschap. “Misschien moeten we
ophouden met het top-down proberen te sturen
van wetenschappers”, zegt Horlings. “Want het
lijkt niet te werken.”
Het onderzoek van Horlings en van den Besselaar
is onder meer g­ epresenteerd aan het Innovatieplatform, de a­ fdeling Onderzoeksbeleid van het
ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en de Jonge Akademie.

Workshop ‘Valorisatie als
kennisproces’
Stel: een onderzoeker doet een mooie ont­
dekking. Maar komt die vinding uiteindelijk in
­[>]
de samenleving terecht? En zo ja, via welke

‘Het Rathenau Instituut heeft ons geholpen om de
maatschap­pelijke relevantie van ons onderzoek in kaart
te brengen. Het maakt nog beter duidelijk wie wij zijn en
waar onze kwaliteiten liggen. Het in kaart brengen van de
maatschappelijke relevantie heeft voor ons ook heel goed
uitgepakt in de visitatie.’
Frank van der Hoeven,
directeur onderzoek faculteit ­Bouwkunde TU Delft

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

5

Projecten
Maak de
waarde
van weten­
schappe­
lijk werk
inzichtelijk

­[<] route? Dat is het centrale thema van de work­
shop ‘Valorisatie als kennisproces’ die het
Rathenau Instituut in 2010 organiseerde met
deelnemers van onder andere NWO, STW, het
Innovatieplatform en enkele ministeries.
“De weg die wetenschappelijke kennis aflegt
naar een praktische toepassing is vaak lang”,
zegt Stefan de Jong van het Rathenau Instituut.
“Een wetenschapper schrijft bijvoorbeeld een
computer­programma, waar een meer praktisch
gericht onderzoeker mee aan het werk gaat. Die
onderzoeker speelt het programma door aan een
collega in een academisch ziekenhuis, en via die

De weg die
wetenschap­
pelijke kennis
aflegt naar een
praktische toe­
passing hoeft
niet altijd lang
te zijn

6

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Weten­
schappers
zijn vaak
te snel
weer in de
ratrace om
de prakti­
sche toe­
passing
van hun
vinding
te onder­
steunen

collega komt de software terecht bij een radioloog. Die het uiteindelijk gebruikt om hersenscans
sneller te kunnen analyseren.”
Een mooi eindresultaat – dat alleen duidelijk
wordt voor wie bereid is om als een d
­ etective het
hele traject in beeld te brengen. Maar dat zou wel
meer moeten gebeuren, vindt De Jong. “Maak
als wetenschapper inzichtelijk hoe je werk van
waarde is voor de maatschappij. En als je weet wie
je vinding gebruikt, kun je diegene eventueel ook
nog ondersteuning bieden.”
Maar dan is het wel van belang dat een wetenschapper ook wordt beoordeeld op praktische

CERN:
groot­
schalige
onder­
zoeksfaciliteit

toepassingen en op ondersteuning, en niet alleen
op het aantal publicaties. “Tot nu toe zitten wetenschappers na een vinding al snel weer in de ratrace
voor nieuwe onderzoeken. Uit het oogpunt van de
wetenschapper is dat te begrijpen, maar de maatschappij heeft soms meer aan wat nazorg.”

‘Discussie
over geld
mag niet
leiden tot
uitstel van
investe­
ringen.
De weten­
schap zit
niet stil'

Welke economische, maatschappelijke en
wetenschappelijke impact hebben groot­
schalige onderzoeksfaciliteiten, zoals
deeltjesversnellers, wetenschappelijke
­kern­reactoren, windtunnels en radiotele­
scopen? Dat is de grote vraag voor Edwin
Horlings van het Rathenau Instituut.

Voor veel van deze voordelen ontbreekt echter
bewijs, zo blijkt uit onderzoek dat Horlings in
2010 uitvoerde. ‘Voor het aantrekken en vasthouden van talent hebben we geen enkele
aanwijzing gevonden, voor het ontstaan van
innovaties mondjesmaat.’ Rond de deeltjes­
versneller in CERN zijn wel interessante sociale
netwerken ontstaan en er zijn innovaties uit
voortgekomen. ‘Maar CERN is natuurlijk geen
doorsnee-onderzoeksfaciliteit.’
In 2011 gaat Horlings een aantal g­ rootschalige
onderzoeksfaciliteiten heel gericht onder de loep
nemen. ‘Er is discussie nodig over de manier
waarop we moeten investeren in die faciliteiten.’ Want je kunt een euro slechts één keer
­uitgeven. ‘Je kunt een technische investering
doen van enkele miljoenen euro’s, maar voor dat
geld kun je ook tientallen promovendi aanstellen.
De keuze die je daarin maakt, heeft effect op je
onderzoeksveld.’

‘Grootschalige faciliteiten zouden, volgens de
heersende mening, innovatie stimuleren en
talent­volle onderzoekers aantrekken en vasthouden. Ook zouden er rond die faciliteiten
allerlei veelbelovende sociale netwerken ontstaan,
die weer leiden tot doorbraken in de wetenschap.’

De discussie over de inzet van geld mag echter
niet leiden tot uitstel van investeringen, vindt
Horlings. ‘Als je zeker weet dat je een groot­
schalige faciliteit wilt opzetten, doe dat dan ook.
Want de wetenschap staat niet stil. Als je er vijf
jaar mee wacht, loop je vervolgens tien jaar achter.’

Eén deeltjes­versneller of
een kudde promovendi?

‘Met kritische analyses als deze, over investeringen
in grootschalige faciliteiten, maakt het Rathenau
Instituut het functioneren van de wetenschap
inzichtelijk. En dat biedt weer de mogelijkheid om de
effectiviteit van het wetenschapsbeleid nog verder te
verhogen.’
Frank Zuijdam,
consultant bij Technopolis

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

7

Barend van der meulen,
Hoofd Science
System Assessment

‘Ministerie voor innovatie is
mooie uitdaging’
We willen dat de Science System Assessment
­projecten voeding leveren voor debatten over het
wetenschapsbeleid. In 2010 deden we dat bijvoorbeeld met Evaluating Research in Context – een
methode om de maatschappelijke waarde van
­wetenschappelijk onderzoek te beoordelen – en met
een project over loopbanen in de wetenschap. Uit
dat laatste project werd duidelijk dat het verloop
van een wetenschappelijke carrière sterk afhankelijk is van toeval. Met zulke onderzoeken speelt het
Rathenau Instituut een belangrijke rol in het debat
over wetenschapsbeleid.
Verder wordt de samenwerking met de afdeling
­Technology Assessment van het Rathenau Instituut
steeds zichtbaarder. Het nieuwe werkprogramma
laat dat goed zien; de activiteiten zijn niet langer
gescheiden. Een van de eerste projecten waaraan we
echt met beide afdelingen hebben gewerkt is bio­
security. Daar zien we dat vragen rond regulering van
nieuwe technologieën direct van invloed zijn op de
onderzoekspraktijk. Het TA project Making Perfect
Life laat zien dat regulering rond bio­security ook
nog lang niet uitgekristalliseerd is. Bij con­verging
technologies, een onderwerp in het nieuwe werk­
programma, zien we meer van dit soort voorbeelden.
Tot slot heeft het nieuwe kabinet ons een mooie
­uitdaging gegeven door het instellen van een
ministerie van economische zaken, landbouw
én innovatie. Want wetenschap kan innovaties
­opleveren, maar dat gaat niet vanzelf. Zoiets moet
georganiseerd worden – hoe doe je dat dan? Wat
betekent dit voor de universiteiten, voor de onderzoeksinstellingen buiten de universitaire wereld
en voor het onderzoek aan hogescholen? Wat is de
relatie tussen wetenschap en innovatiebeleid? Dat is
een heel spannend onderzoeksgebied waar we in
2011 onze tanden in zetten.’

8

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Toekomstige leiders

Management van
Het Rathenau Instituut
presenteerde in 2010 de
resultaten van het onder­
zoek naar management en
prestaties van onderzoeks­
groepen. Onderzoekers in vijf
Universitair Medische Centra
herkenden de conclusies.

W

aar of niet waar: een excellente
onderzoeksgroep in de medische
wetenschap bestaat uit m
­ aximaal
tien mensen. En waar of niet waar: een
goede onderzoeksleider is elke dag op de
werkvloer aanwezig. Dergelijke stellingen
legde Inge van der Weijden voor aan onderzoekers en beleidsmedewerkers van vijf
Universitair Medische Centra.
Van der Weijden en haar team bezochten
de vijf UMC’s om het onderzoek te presen­
teren naar de optimale werking van
onder­­zoeksgroepen. De belangrijkste
­conclusies uit dat onderzoek, dat in 2009
werd gepubliceerd als Rathenau rapport
(0913), is dat excellente onderzoeksgroepen uit maximaal vijftien personen
bestaan. “Boven de vijftien personen zie je
­afnemende meer­opbrengsten: dan daalt het
aantal publicaties per onderzoeker.”
Verder hebben de beste onderzoeksgroepen
leiders die met beide benen in de p
­ raktijk
staan. “Iemand die zelf nog onderzoek doet,
iemand die op de hoogte is van de laatste
ontwikkelingen op het vakgebied en die
de onderzoekers daarmee kan inspireren.
Iemand ook die over een breed netwerk van
contacten beschikt, en die daardoor ook
weer in staat is om onderzoeksgeld binnen
te halen. Geen pure manager die weinig
weet van de inhoud van het werk: dat zou
geen goede onderzoeksleider zijn.”
De onderzoekers bij de vijf medische centra
herkenden veel van deze resultaten. En
­discussieerden, na afloop van de l­ ezingen,
over de lessen die er uit het onderzoek te

onderzoeksgroepen: de werkvloer op
trekken zijn. Een van de c­ onclusies
is dat academische medische centra
jonge onderzoekers meer moeten
stimuleren om na te denken over
leiderschap. Van der Weijden:
“Mensen moeten al vroeg in hun
carrière gaan nadenken over de
mogelijkheid om academisch leider
te worden. Wat is het spel dat je
daarvoor moet spelen? Kun je dat?
En wil je dat? Met een goede voor­
bereiding krijg je betere leiders.”
Verder zouden toekomstige leiders
moeten worden gestimuleerd om na
te denken over de maatschappelijke
opbrengst van de wetenschap. “Daar
wordt steeds vaker naar gevraagd,
door de overheid en vanuit de maatschappij. Daar moet je een antwoord
op hebben.”
De belangstelling voor het onderwerp ‘academisch leiderschap’ is

groot, merkte Van der Weijden.
Naast haar bezoeken aan de acade­
mische centra hield zij met haar
team een lezing voor beleidsmedewerkers van ZonMw, organiseerde
ze een ‘track’ op de jaarlijkse conferentie van de European Association
for the Study of Science and Technology en presenteerde zij het
onderzoek op de internationale
workshop Leadership and creativity
in Goteborg. En schreef ze artikelen
voor twee Nederlandse tijdschriften.

academische leiders zorgen voor
een optimaal werkklimaat voor
hun onderzoekers. En dat dit goede
werkklimaat hun prestaties weer
verbetert en dus meer publicaties
oplevert. Maar is dat ook zo? Ik ben
heel benieuwd.”

In het najaar van 2010 heeft Van der
Weijden met haar team een nieuwe
vragenlijst rondgestuurd, om te
achterhalen of academisch leiderschap invloed heeft op de motivatie
en prestaties van wetenschappers.
Hiervoor worden ook jonge onderzoekers geïnterviewd over hun
wetenschappelijke motivatie en
ambitie. “Het idee is dat bevlogen

‘Mensen moeten al
vroeg in hun carrière
gaan nadenken over
de mogelijkheid om
academisch leider te
worden’

Excellente onderzoeksgroepen: maximaal vijftien personen en een leider die met beide benen in de praktijk staat

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

9

Biosecurity
Hoe zorg je ervoor dat terroristen geen toegang krijgen tot w
­ eten­schap­pelijke
kennis en instrumenten waarmee ze biologische wapens kunnen maken?
En wat betekenen die veiligheidsmaat­regelen dan weer voor de wetenschap?
Dat is de grote vraag voor Dirk Stemerding en Keelie Murdock.

Wetenschap steeds interessanter

Dirk Stemerding en Keelie Murdock stellen cruciale vragen over de balans tussen wetenschap en veiligheid

10

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

voor terroristen

D

e wetenschap wordt steeds interessanter
voor terroristen. Nieuwe vindingen op het
gebied van bijvoorbeeld genetische modificatie en de synthetische biologie kunnen de
samenleving vooruit brengen. Maar hoe voorkom
je dat terroristen die wetenschappelijke kennis
gaan misbruiken?
Onder de noemer ‘biosecurity’ staan deze vragen
hoog op de internationale agenda. Nederland
loopt daarbij voorop met de ontwikkeling van
een wetenschappelijke gedragscode voor biosecurity. Die voortvarendheid is mooi, zegt de
Canadese onderzoeker Keelie Murdock, die werkt
bij het Rathenau Instituut. Maar er zit ook een
keerzijde aan. Want steeds strenger wordende
veiligheidsmaatregelen kunnen de vrijheid van
wetenschap in de weg gaan staan. “Wie bepaalt
straks welke wetenschappelijke projecten er door
wie mogen worden uitgevoerd? Wie gaat over de
vraag welke personeelsleden er aan een onderzoek
mogen werken? En over de vraag of de resultaten
van een onderzoek nog internationaal mogen
worden gedeeld? Die vragen zijn cruciaal voor het
wetenschapssysteem, waar we ons bij de afdeling
Science System Assessment mee bezig houden.”
Murdock werkt binnen het Rathenau Instituut
nauw samen met Dirk Stemerding van de afdeling
Technology Assessment. Hij benadert het onderwerp biosecurity vanuit de maatschappelijke
discussie over het nieuwe wetenschapsgebied van
de synthetische biologie. “Daar worden gereedschappen ontwikkeld waarmee levensvormen
steeds makkelijker van nieuwe eigenschappen
kunnen worden voorzien. Welke veiligheidsmaatregelen worden daarbij in de praktijk getroffen?
En wie is daarvoor verantwoordelijk? Vanuit verschillende invalshoeken zijn Keelie Murdock en ik
dus op zoek naar stukjes van dezelfde puzzel.”
Daarom organiseerden Murdock en Stemerding in
2010 gezamenlijk een workshop over bio­security
en synthetische biologie voor beleidsmakers,

wetenschappers en organisaties. Murdock: “We
hebben mensen uit verschillende werelden bij
elkaar gebracht. Zodat we nu een goed beeld
hebben van de rol en opvattingen van diverse
­partijen op het gebied van biosecurity.”
Voor de korte termijn hebben Murdock en
­Stemerding goed nieuws. Er is in de wetenschap
nog steeds een redelijke balans tussen vrijheid
van onderzoek en veiligheidsmaatregelen. En
de kennis op het gebied van de synthetische biologie is nog niet zo ver gevorderd dat er al echt
gevaarlijke organismen kunnen worden gemaakt.
Stemerding: “Als terrorist kun je op dit moment
beter een stof gebruiken die al in de natuur te
vinden is. Het is nog niet mogelijk om zelf iets
totaal nieuws te maken, dat ook gevaarlijk is.”

‘De kennis op het gebied van de
­synthetische biologie is nog niet zo
ver gevorderd dat er al echt gevaarlijke
organismen kunnen worden gemaakt’
Maar de ontwikkelingen gaan snel, en die situa­tie
kan veranderen. En synthetische biologie is een
gebied dat zich niet alleen vanuit de levensweten­
schappen ontwikkelt, maar ook vanuit andere
vakgebieden als de nanotechnologie en de moleculaire chemie. Zelfs de IT is er al bij betrokken.
Murdock en Stemerding: “Er wordt aan het veranderen van levensvormen gewerkt door mensen die
niet zijn opgeleid in de biologische wetenschappe­
lijke cultuur waarin biosecurity al wat langer
verankerd is. Hoe moeten we nu het denken over
biosecurity in die velden van wetenschap introduceren? En wat heeft dat dan voor gevolgen voor de
wetenschap in die velden? Dat zijn de vragen die
nu beantwoord moeten worden.”

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

11

Meer cijfers vindt u in de ­bijlagen
die op onze website te vinden zijn:
www.rathenau.nl/jaarverslag2010

Rathenau Instituut in cijfers

Financiën

Personeel

Verdeling budget

In dienst 31 december 2010

2010 in cijfers

Baten

Realisatie
2010
x € 1.000

Begroting
2010
x € 1.000

4.763

4.710

Projectopbrengsten

536

570

Overige opbrengsten

45

36

5.344

5.316

Realisatie
2010
x € 1.000

Begroting
2010
x € 1.000

Personeelskosten

3.549

3.702

Projectkosten

1.121

1.487

596

717

5.266

5.906

Bijdrage OCW

Totale baten

Lasten

Materiële kosten
Totale lasten

Bedrijfsvoering &
Ondersteuning*
Mannen

totaal
54

Commu­
nicatie
61%

7

totaal
54

21
SciSA
3 gedetacheerden, 4 gastmede­
werkers, 5 stagiaires, 3 studentassisten­ten en 2 trainees

Instroom 8
7 Uitstroom

* Bedrijfsvoering & Ondersteuning werkt ook voor het

Huygens Instituut en voor DANS (Data Archiving and
Networked Services)

In de politiek

Pers

Kamervragen
15

Interviews op TV

6

Interviews op de radio

21

Overige geschreven pers (online en
offline, inclusief wetenschappelijke
artikelen)

248

Totaal

290

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

16

Vrouwen

Rathenau Instituut

3

totaal
15

12

Kamerstukken

Rathenau Instituut

12

TA

10
39%

In de pers

Opiniestukken

Per afdeling

column Jan Staman
directeur van het Rathenau Instituut

Proefboringen

Z

e zijn voor eerst bij elkaar: de leden van de zojuist ingestelde programma­
raad van het Rathenau Instituut. Wijze mannen en vrouwen, oprecht
betrokken, die gaan meedenken over het Werkprogramma 2011-2012. Hun
ogen twinkelen: ze ruiken kansen voor het instituut. Ze zien namelijk meer dan
genoeg plekken waar de samenleving zich het afgelopen jaar in een doodlopende
straat heeft gemanoeuvreerd. De revue passeren:
Het voedingssysteem. Een open debat over de condities voor intensieve
­landbouw in Nederland komt nauwelijks van de grond. Intussen breekt er
Q-koorts uit.
Mobiliteit. Het omstreden rekeningrijden wordt ook in 2010 niet ingevoerd.
Ondertussen gaat de ochtendspits bijna naadloos over in de avondspits.
Energie. Nederland kibbelt over manieren om in de toekomstige energiebehoefte
te voorzien. Ondertussen protesteren Barendregtse burgers zo hardnekkig tegen
CO2-opslag onder hun huizen dat de landelijke overheid bakzeil haalt.
Innovatie. Wetenschappers krijgen de opdracht onderzoek te doen dat
uitmuntend is én tot maatschappelijke innovaties leidt. Het huidige wetenschapssysteem mangelt hen tussen beide eisen.
Er is meer: grote ICT-projecten die moeizaam van de grond komen. Geflopte
vaccinatierondes. Camera’s die toezicht houden maar de privacy verkleinen. In
de ogen van de programmaraad allemaal symptomen dat de oude systemen om
maatschappelijke kwesties te beheren aan hun einde zijn. En wat de raad betreft
komt ons instituut hier om de hoek kijken. “Vat je taak breed op”, zo daagt de
raad ons uit. “Technologie en wetenschap spelen in al deze kwesties een cruciale
rol, maar de oplossing zal niet louter van technologische aard kunnen zijn. Maak
daarom proefboringen. Ga door met het maken van onafhankelijke analyses.
Wees kritisch en adresseer scherp. Breng vervolgens werelden bijeen, raak zere
plekken aan en formuleer richtsnoeren.”
Dat wordt een belangrijke opdracht: zorgen voor een geïnformeerd debat over
maatschappelijke pijnpunten. Een debat waaraan bovendien de goede partijen
deelnemen. Want mijn persoonlijke schrikbeeld is een samenleving waarin
burgers alleen maar onverschillig óf boos kunnen reageren op maatschappelijke
problemen. Van een goed, open debat verwacht ik meer heil dan van alle kennis
van wetenschappers, ingenieurs en beleidsmakers bij elkaar.

De Programmaraad van het ­Rathenau I­nstituut komt een aantal keer per jaar bijeen en
spreekt dan over nieuwe ontwikkelingen en het onderzoeksprogramma van het insti­
tuut. De raad is ingesteld door het bestuur van het Rathenau ­Instituut en bestaat uit:
dr. Ellen de B
­ rabander, prof. mr. Marc ­Chavannes, drs. Wim Deetman, drs. Sander
Dekker, prof. dr. Wim van de Donk, ir. Marijke Vos en mr. drs. Jan Staman (secretaris).

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

13

Projecten
Huiskamer
voor ICT
Delta werd
gewaar­
deerd

EPD hoor­
zitting in
Eerste
Kamer:
goed
nadenken
over
rechten
van bur­
gers bij
databases

Technology Assessment
Met onafhankelijk onderzoek stimuleert de afdeling Technology Assessment
(TA) van het Rathenau Instituut de p
­ olitieke oordeelsvorming en het publieke
debat over de maatschappelijke, ethische en p
­ olitieke gevolgen van weten­
schap en technologie.

Plek voor reflectie tijdens
ICT Delta
In welke databases zijn er gegevens over u
opgeslagen? En wie heeft daar inzage in?
Dat was een van de thema’s die het ­Rathenau
Instituut in maart 2010 verzorgde op ICT
Delta, een jaarlijks evenement voor iedereen
die zich betrokken voelt bij ICT-onderzoek.
Het Rathenau Instituut gaf invulling aan het
­programmaonderdeel De Moraal. “De stuurgroep ICT Regie, die onder andere is opgericht om
innovatie in de ICT te versterken, wilde dit jaar
­aandacht besteden aan ethiek en samen­leving”,
zegt C
­ hristian van ’t Hof van het Rathenau
Instituut. ‘Daarvoor kwamen ze al snel bij ons
terecht.”
In de acht sessies die het instituut verzorgde, werd
onder meer ingegaan op ‘digitale grondrechten’
van ICT-gebruikers, op ICT in de wetenschap en
ICT in de zorg.
De stand was ingericht als huiskamer. “Op een
ICT-conferentie staan alle stands natuurlijk vol
met computerschermen”, zegt Van ’t Hof. “Het
Rathenau Instituut wil juist een plek bieden voor
reflectie – vandaar dat wij een huiskamer hadden

14

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

ingericht. Dat viel op, en werd gewaardeerd.”
De bezoekers van de stand konden via een
laptop stemmen over de vraag aan welke onderzoeksvelden – fictief – honderd miljoen euro
overheidsgeld besteed zou moeten worden.
Aan het einde van dag werd het eindresultaat
gepresenteerd in de sessie ‘De waarde van de
wetenschap’.
Die uitkomst was verrassend, vindt André Somers
van het Rathenau Instituut. Want de deelnemers
aan de ICT-conferentie kenden zeker niet al het
geld toe aan informatica-onderzoek. Er stroomden
ook miljoenen euro’s naar onderzoek op het
gebied van milieu en sociale wetenschap­pen.
“ICT’ers hebben duidelijk ook oog voor brede
hedendaagse problemen, zoals de klimaatverandering en de maatschappelijke onrust rond
integratie.”

Wittere wolken voor een
beter klimaat
Kunnen we de opwarming van de aarde tegen­
gaan met geo-engineering? Is het haalbaar,
betaalbaar en vooral: is het veilig? Rond dat

Geo-engi­
neering:
CO2reductie
door
algen?

9 DECEMBER

GEO-ENGINEERING

Rond het
thema
Geoengi­
neering
organi­
seerde het
Rathenau
Instituut in
2010 een
debat met
de Univer­
siteit van
Amsterdam

Klimaat: Kunnen we het maken? Debat over geo-engineering
Climate: Can we ﬁx it? Debate about geoengineering
D ON D E R DAG 9 D E C E MB E R , 1 7. 0 0 -1 9 . 0 0 U U R • S PU I 2 5, A MSTE R DA M • B I J WON E N GRAT IS

DE LIVE TELEVISIE
UITZENDING VAN EEN
HISTORISCH MOMENT

NNEN
HET AFTELLEN IS BEGO

LIVE VANUIT UW THEATER

MARS
LANDING

ANDREA BOŽIC
HEEFT DE
EXCLUSIEVE
UITZENDRECHTEN VAN
DE EERSTE
BEMANDE
MARSLANDING

SLECHTS 180
ANDREA BOŽIC/FRASCATI PRODUCTIES
KAARTEN BESCHIKBAAR! IN COPRODUCTIE MET HET RATHENAU
BESTEL NU UW
INSTITUUT EN ICKAMSTERDAM
PLAATSBEWIJS VIA
WWW.MARSLANDING.NL

R ES E R V E R E N N OODZ A K E L I J K • V I A S PU I 2 5. N L • VOE RTA A L E N G E L S

thema organiseerde het Rathenau ­Instituut
in 2010 onder andere een debat met de
­Universiteit van Amsterdam.
“We zouden de zee kunnen bemesten zodat
algen meer CO2 gaan opnemen”, zegt Monique
Riphagen van het Rathenau Instituut. “Of we
zouden met spiegels in de ruimte kunnen voorkomen dat zonlicht de aarde bereikt. We kunnen
ook wolken met behulp van zout witter maken,
waardoor ze meer zonlicht terug de ruimte in
kaatsen.”
Elke vorm van geo-engineering heeft voor- en
nadelen. “De klimaatverandering is wereldwijd,
dus zou er ook wereldwijd over moeten worden
overlegd. Hoe krijg je al die landen op één lijn?
En het bemesten van oceanen kan bijvoorbeeld
gevaarlijk zijn, omdat je dan ernstig ingrijpt in
ecosystemen.”
Het debat over deze zaken zit nu nog in de wetenschappelijke fase, zegt Riphagen. En daar moet
het op termijn wel uit. “Wetenschappers hebben
de neiging om eerst zelf oplossingen te zoeken
en die dan kant en klaar te presenteren. Maar je
moet maatschappelijke organisaties in een vroeg

stadium bij de discussies betrekken. Laat iedereen
meedenken, zodat de oplossingen straks ook
breed worden gedragen. Anders gaan de hakken in
het zand.”
Het Rathenau Instituut gaat in 2011 inventariseren
wat de belangrijkste punten in het debat over
geo-engineering zijn, en hoe de dialoog tussen
wetenschappers en maatschappelijke organisaties
op gang kan worden gebracht.

Theatervoorstelling
Mars Landing geslaagd
Hoera: de eerste mensen staan op Mars.
­Tenminste, in de theatervoorstelling Mars
Landing, die eind 2010 te zien was in zes
grote steden in Nederland.
Theatermaakster Andrea Bozic had de v
­ oorstelling
ontwikkeld in opdracht van Theater Frascati en
het Rathenau Instituut. “We wilden mensen laten
ervaren dat de grenzen tussen de virtuele wereld ­[>]

‘Het Rathenau Instituut heeft voor de Eerste Kamer
twee expert meetings verzorgd over het elektro­
nische patiëntendossier. Die meetings hebben ons
geholpen om de informatie die wij krijgen uit andere
bronnen, zoals het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport, te verifiëren.’
Ing Yoe Tan,
lid van de PvdA-fractie in de Eerste Kamer

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

15

Projecten
Mars
Landing –
toneelstuk
dat echte
en virtuele
wereld bij­
eenbracht

Making
Perfect Life
– lessen
mensver­
betering in
het Euro­
pees Parle­
ment

‘Voor vragen op het snijvlak van hersenwetenschappen
en informatietechnologie is nog weinig aandacht’
­[<] en de werkelijke wereld aan het verschuiven zijn”,
zegt Chantal Steegers van het Rathenau Instituut.
“Gebeurtenissen in computerspellen als World of
Warcraft en, voor kinderen, Habbo Hotel, hebben
gevolgen in de ‘echte’ wereld. In Habbo Hotel
werden bijvoorbeeld virtuele meubels gestolen,
meubels waarvoor de eigenaar wel echt geld heeft
betaald. Wat is nog virtueel en wat is werkelijkheid? Wat is ‘realiteit’ dan eigenlijk?”
Dat was ook de grote vraag voor de toeschouwers
van de theatervoorstelling. Tijdens de voorstelling
werden op het toneel beelden van echte ruimte­
vaartmissies afgespeeld en scènes die speciaal
waren opgenomen in het oefenruimtestation in de
Space Expo in Noordwijk.
Elke voorstelling eindigde met een debat tussen
experts uit de gaming industrie, politiek, wetenschap en media, over de grenzen en regels van
de virtuele werkelijkheid. Zo’n discussie is een
mooie voorbereiding voor als we ooit echt naar
Mars gaan, vindt Steegers. “Wie gaat daar de
regels bepalen? Degene die er het eerste is, of een
overheid? En welke dan? In feite zijn dat dezelfde
vragen die nu in games en virtuele werelden
gesteld worden.”

Biologie wordt technologie
– en omgekeerd
Wat heeft een auto die uit zichzelf remt
te maken met elektronische stimulatie van
­hersenen? Veel, zegt Rinie van Est van het

16

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Rathenau Instituut. Want beide zaken zijn
voorbeelden van de trend dat technologie en
biologie steeds meer naar elkaar toegroeien.
Van Est bracht voor het project Making Perfect
Life, in opdracht van het Europese P
­ arlement,
in kaart in hoeverre de nanowetenschap,
biowetenschap, informatietechnologie en hersenwetenschappen naar elkaar toe groeien. Dat
proces blijkt al behoorlijk ver gevorderd te zijn.
“We kunnen steeds nauwkeuriger modellen
maken van levende systemen, zoals cellen. We
kunnen dankzij nanotechnologie ook steeds beter
in die levende systemen ingrijpen. We kunnen
de hersenen van Parkinsonpatiënten elektrisch
stimu­leren zodat hun handen minder trillen. En
we kunnen slimme auto’s bouwen die, onder de
30 ­kilometer per uur, uit zichzelf remmen voor
een plotseling overstekend kind.” De conclusie,
die in 2010 aan het Europese Parlement werd
gepresenteerd, is dan ook: biologie wordt technologie, en omgekeerd.
Die ontwikkeling roept behoorlijk wat ethische
vragen op, die voor velen nog onbekend zijn.
Van Est: “Er is veel aandacht voor ethiek binnen
de levenswetenschappen. Bijvoorbeeld rond het
gebruik van stamcellen. Maar voor vragen op het
snijvlak van hersenwetenschappen en informatietechnologie is nog weinig aandacht.” Dat moet
veranderen. “Stel dat de kunstmatige intelligentie
in een auto een lerend systeem is. De reacties van
dat systeem veranderen daardoor in de loop van
de tijd. Wie is er dan verantwoordelijk als er iets
fout gaat: de fabrikant, de kunstmatige intelligentie of de automobilist?”

De
herse­nen
van Par­
kinson­
patiënten
kunnen
elektrisch
worden
gestimu­
leerd,
zodat hun
handen
minder
trillen

Er worden
al slimme
auto’s
gebouwd,
die uit
zichzelf
remmen
voor een
plotse­
ling over­
stekend
kind

‘Genetische modificatie en
­landbouw hoeven niet op
ramkoers te liggen’
Stel: de wereldbevolking blijft groeien en er
ontstaat een voedseltekort. Alle traditionele
middelen om de voedselproductie te verho­
gen (zoals het gebruik van kunstmest) zijn al
ingezet. Genetische modificatie van gewas­
sen zou de opbrengst van de landbouw nog
kunnen verhogen, maar de Europese burger
wijst die mogelijkheid af. Dus het voedsel­
tekort in de wereld blijft bestaan. Waardoor
de prijzen van sommige levensmiddelen
omhoog schieten en deze voor grote groepen
consumenten onbereikbaar worden.
Wat dan?
Dat is het zwartste scenario dat Dirk Stemerding
van het Rathenau Instituut en Ruth Mampuys van
de COGEM (commissie genetische modificatie)
beschrijven voor de toekomst van de landbouw.
Veel politici en beleidsmakers zijn bang dat dit
scenario werkelijkheid wordt, en zien als enige
oplossing dat de Europese burger genetische

Genetische
modifica­tie:
ook positieve
keuzes zijn
mogelijk

modificatie gaat omarmen. ‘Europa is geen eiland,
we moeten méé’, is het devies.
Maar er zijn ook andere scenario’s mogelijk,
zo laten Stemerding en Mampuys zien. In hun
rapport beschrijven zij bijvoorbeeld ook een ‘luxe’
scenario, waarbij er helemaal geen voedseltekort
ontstaat. Een reëler scenario is dat van de ‘Europese eigenheid’. Daarbij sluit Europa de grenzen
voor genetisch gemodificeerd voedsel, maar zijn
op de wereldmarkt genoeg genetisch gemanipuleerde gewassen beschikbaar om alle monden
buiten Europa te blijven voeden.
“Deze scenario’s schetsen mogelijke toekomsten”,
benadrukt Stemerding. “Het zijn geen voorspellingen. Ze laten alleen zien dat er meer mogelijk is
dan een ramkoers. We hoeven in Europa niet per
se genetische modificatie te omarmen omdat we
niet anders kunnen. Integendeel: er kunnen juist
positieve keuzes gemaakt worden. Dat gaan we
in 2011 onder de aandacht van politici en beleids­
makers brengen.”
Rapport: ‘Mondiale Motivatie of Europese Eigen­
heid, vier scenario’s voor genetisch gemodificeerde
gewassen in de Europese landbouw’.

‘Het Rathenau Instituut slaagt er doorgaans
in om, op korte termijn, zinnige dingen te
zeggen over actuele thema’s in de wetenschap
en techniek. Daarbij wordt niet geschuwd om
allerlei disciplines met elkaar te verbinden, van
filosofie tot empirisch onderzoek.’
Arthur Petersen,
chief scientist bij het Planbureau voor de Leefomgeving

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

17

Frans Brom
hoofd
Technology
Assessment

BOEK: CHECK IN / CHECK UIT

‘We leven al
Wie op straat loopt of rijdt,
laat sporen na. Elektronische,
in elk geval.

Design for debate
Om de uitkomsten van onze projecten te tonen en
om aan te zetten tot publieke discussies, zoeken
we regelmatig nieuwe communicatievormen. Het
Rathenau I­ nstituut werkt niet alleen met rapporten.
Maar ook met ­bijzonder vormgegeven interactieve
boeken, magazines of, zoals in 2010, met een toneelstuk. Op die manier gaat een verhaal vaak meer
leven. Een foto zegt meer dan duizend woorden,
maar een beleving zegt weer meer dan duizend
foto’s.
Voor het toneelstuk ‘Mars Landing’, hebben we een
theatermaakster de vrije hand gegeven. Het is een
mooi stuk geworden over een virtuele (of toch een
echte?) landing op Mars. En in het boek Check in /
check uit, over de digitalisering van de openbare
ruimte, hebben we tags afgedrukt die de lezers naar
een website leiden. Verder hebben we een landkaart laten ontwerpen waarop de nanotechnologie
in kaart wordt gebracht. Zo wordt een ingewikkeld
onderwerp in één klap overzichtelijk.
Die nieuwe communicatievormen, die veel verder
gaan dan het traditionele praatje-plaatje, moeten
natuurlijk wel helpen bij het vormen van een
oordeel. Ze moeten beleidsmakers en de samen­
leving helpen om na te denken en tot conclusies te
komen, want dat is immers ons doel als Rathenau
Instituut. We spreken dan ook van ‘design voor
debate’. Ik denk dat we daarin een interessante stap
gemaakt hebben.
We gaan in 2011 dit principe ook in andere projecten
toepassen, en ik verwacht er mooie resultaten van.

A

an de hand van je mobiele telefoon
is na te gaan welke z­ endmasten
je passeert, waardoor je route
elektronisch kan worden gevolgd. Het
GPS-systeem in je auto houdt van
seconde tot seconde bij waar je bent. De
auto van Google Streetview maakt een
foto van je, en via beveiligingscamera’s in
het stadscentrum worden filmbeelden van
je opgeslagen. De bank weet wanneer jij
geld hebt opgenomen bij de geldautomaat,
en hoeveel. En de OV-chipkaart weet
wanneer je met het openbaar vervoer hebt
gereisd, en van waar naar waar.
Die praktijken – en de gevolgen daarvan
– staan centraal in het boek Check in /
check uit, dat het Rathenau Instituut in
2010 uitbracht in samenwerking met NAi
Uitgevers. “We gaan niet meer alleen ‘het
internet óp’,” zegt Christian van ’t Hof
van het Rathenau Instituut. “We leven
ook al echt ín internet. Tenminste, met
onze digitale identiteit.”
Aan de ene kant is dat goed: d
­ igitalisering
van de openbare ruimte levert de gebrui­ker veel gemak op, in de vorm van diensten. Reizen wordt er makkelijker door,
en uitgaan veiliger.
Aan de andere kant moet de privacy van
de burgers wel gewaarborgd blijven.
In het boek wordt een aantal principes
beschreven waaraan de digitalisering van
de openbare ruimte zou moeten voldoen.
Zo moeten burgers de mogelijkheid
krijgen om eventuele foute of onjuiste
informatie uit hun elektronische profiel te
verwijderen.
Verder zou de informatie anoniem
moe­ten zijn, tenzij dat de bestrijding
van criminaliteit in de weg staat. “Je wilt
niet dat de politie kan zien waar jij op elk
moment rijdt: je moet een anoniem stipje
op hun elektronische kaart zijn. Maar op
het moment dat zo’n stipje met 220 kilometer per uur door een woonwijk scheurt,

18

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

ín het net’
willen veel mensen dat die anonimiteit kan worden opgeheven.”
Voor het schrijven van het boek zijn
ontwerpsessies gehouden. Daarbij
mochten beleidsmakers en burgers
toepassingen bedenken voor een
zogenaamde ‘levende landkaart’: een
kaart waarop in real time te zien is
wie zich waar bevindt. “Dat is een
goede manier om mensen te laten
nadenken over de digitalisering
van de openbare ruimte”, zegt Van
’t Hof. “En sommige toepassingen
zijn er inmiddels, langs andere weg,
ook inderdaad gekomen. Zoals een
dating-service, waarbij je alle singles
in een straal van een paar honderd
meter kan opzoeken.”
Het boek heeft enthousiaste reacties
opgeroepen, maar uit onverwachte
hoek. Van ’t Hof: “Wij dachten
dat er veel belangstelling zou zijn
van partijen die zich met de openbare ruimte bezig houden, zoals

gemeenten. “Maar vooral uit de
hoek van de IT komen honderden
bestellingen voor het boek binnen,
en wordt Van ’t Hof elke week wel
gevraagd voor een voordracht.
“IT’ers zijn blij dat ze nu een totaalbeeld zien van een trend waarmee
we allemaal te maken krijgen.” Ook
uit de sector politie en veiligheid is
er veel belangstelling.
In het boek zijn ook zogenoemde
tags afgedrukt. Die kunnen de lezers
scannen met hun smartphone,
waarna ze op een website terechtkomen met informatie en discussie
over het onderwerp. “De fysieke en
virtuele wereld komen samen”, zegt
Van ’t Hof. “Dat leek ons een mooie
demonstratie van de trend die wij
beschrijven.”
De conclusie van het boek is niet
dat digitalisering van de openbare
ruimte goed of slecht is. Maar wel
dat er risico’s aan zitten waarover

moet worden nagedacht. Om dit te
ondersteunen eindigt het boek met
twaalf ontwerpprincipes. Bedrijven
en organisaties die een digitaal
systeem voor de openbare ruimte
ontwerpen, kunnen deze princi­pes
gebruiken om hun ontwerp door
te lichten. “Ze moeten daarbij
onder meer kijken wie er wanneer,
en onder welke voorwaarden, die
digitale gegevens mag inzien en
gebruiken.”

‘Aan de digitalisering
van de openbare
ruimte zitten risico’s
waarover moet
worden nagedacht’

Digitale systemen in de openbare ruimte? Lees de twaalf ontwerpprincipes uit Check in / Check uit

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

19

communicatie

Pleidooi voor ICT Autoriteit trekt aandacht

Lawine van klachten over OV-chipkaart

‘Boeiende en noodzakelijke lec­­t uur
voor bestuurders en beleidsmakers’
Carien Overdijk in Digitaal Bestuur, over het
rapport Check in / check uit

Het Rathenau Instituut stimuleert het publiek
debat en de politieke oordeelsvorming over
de effecten van wetenschap en technologie.
Daarom is het instituut vaak in – zeer uiteen­
lopende – media te vinden. In 2010 haalde
het instituut zo’n driehonderd keer de pers.
Het rapport ‘Databases – over ICT-beloftes, informatiehonger
en digitale autonomie’ – trok in 2010 de meeste aandacht. Het
rapport, waarin gepleit wordt voor een ICT- autoriteit die
toeziet op het ontwerp en functioneren van databases, kwam
onder meer in de Telegraaf en Vrij Nederland. Bijna dertig websites, zoals de Automatisering Gids, Vrij Nederland, Bright,
Computable en Binnenlands Bestuur publiceerden erover.
Directeur Jan Staman was te gast in het programma Ochtendspits van Wakker Nederland.
Ook de overige publicaties van het instituut werden breed
opgepikt door uiteenlopende media: van de NRC (‘Universiteiten moeten meer concurreren’) tot Delta, het blad van de
TU Delft (‘Jij zorgrobot’) en het Agrarisch Dagblad (‘Boer
moet sleutelpositie beter benutten’).
Verder werd het Rathenau instituut genoemd in het Reforma­
torisch Dagblad (‘Politiek moet zelf denken over klimaat’);
de Uitkrant Amsterdam (over Mars Landing); de Telegraaf
(‘Lawine van klachten over OV-chipkaart’) en het vakblad
Accountability in Research (over robotica).

Kamervragen over verbod pelsdierhouderij

Medewerkers van het Rathenau Instituut werden in 2010 bijna
dertig keer geïnterviewd door de media, onder meer door de
Volkskrant, Elsevier, Digitaal Bestuur, Quest, Het Parool, de
Ingenieur en De Limburger.
Ze traden in 2010 zo’n dertig keer op in radio- en televisieprogramma’s, waaronder BNR Nieuwsradio, het radiostation
FunX, Teleac en Wakker Nederland.
Er verschenen in 2010 vijftien opinie-artikelen van medewerkers van het Rathenau Instituut in de pers, onder meer in het
Financieele Dagblad (biotechnologie), NRC Next (gebruik van
lichaamsmateriaal), EOS Magazine (lichaamsmateriaal) en het
European Journal of Migration and Law (elektronische grenzen
van Europa).

Opslag en gebruik van lichaamsmateriaal

20

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Het Rathenau Instituut werd tenslotte vijftien keer genoemd
in Kamerstukken en Kamervragen, naar aanleiding van diverse
discussies in het parlement – bijvoorbeeld over de Wet Verbod
Pelsdierhouderij en het Elektronische Patiëntendossier.

van pers en politiek
Robots onder de mensen
In 2010 werkten onderzoekers van het R
­ athenau I­ nstituut aan
het rapport ‘Robots onder de mensen’, dat in 2011 ver­
­­ schijnt.
Het rapport is een brede verkenning van de m
­ aatschappelijke
impact van de nieuwste generatie robotica. De nieuwe robots
doen niet alleen meer het werk dat voor mensen saai, zwaar
of gevaarlijk is: ze komen ons leven binnen. Om ouderen te
helpen, om te bedienen in een restaurant of om een gebouw te
bewaken. Dat brengt maatschappelijke, ethische en juridische
vragen met zich mee.

Sociale robots zorgen, serveren en bewaken

Het Rathenau Instituut haalde in 2010 al regelmatig de pers met
dit onderwerp, onder meer Filosofie Magazine, het Limburgs
Dagblad en het AD.

Felle discussies over de
maatschap­pelijke waarde van
onderzoek

‘De navigator in je auto zou niet
werken zonder de relativiteits­
theorie van Einstein.’
Vincent Icke over het nut van de wetenschap

Het Rathenau Instituut ontwikkelde in 2010 samen met
­partners de ERiC-methode (Evaluating Research in Context).
Daarmee kan in kaart worden gebracht welke bijdrage onderzoek levert aan het oplossen van maatschappelijke problemen
of aan innovatie in het bedrijfsleven.
De methode leidde tot discussie, onder meer op het blog van
Vincent Icke op NRC Next. Hij schreef: ‘De roep om nut-nutnut is het geluid van het machinegeweer waarmee je in je
eigen voeten schiet. (...) Het is onzinnig om vooraf te eisen dat
wetenschappelijk onderzoek nuttig moet zijn.’
De onderzoekers van het Rathenau Instituut zijn dat o
­ verigens
met hem eens. ‘Maar onze ervaring is dat veel onderzoekers
juist graag duidelijk willen maken welke bijdrage ze leveren
aan innovatie, gezondheidszorg, welzijn of bijvoorbeeld onderwijs’, zegt Barend van der Meulen.

Minder vlees eten
Jan Staman, directeur van het Rathenau Instituut, en fi
­ losofe
Marjan Slob schreven op verzoek van het ministerie van
­L andbouw, Natuur en Voedselkwaliteit een strategische agenda
voor het ethiekbeleid van het departement. De suggestie van
de auteurs aan de overheid om te kiezen voor ‘een soort zacht
paternalisme’ om burgers aan te zetten tot gezonder en duurzamer eten, werd opgepikt door enkele media en leidde tot
pittige discussies, onder meer in Trouw en op GeenStijl.

‘Het Rathenau Instituut heeft
een onconventionele vorm
gekozen om te laten zien dat
virtuele werelden steeds
echter worden’
Wetenschapskatern De Volkskrant over Mars Landing
Pittige discussies over minder vlees eten

21

publicaties

S
N
A
P

Camera’s, chipkaarten, slimme
mobieltjes, navigatie in de auto en
live landkaarten. Met de digitalisering
van de openbare ruimte gaat de
informatiesamenleving een nieuwe fase
in. Wat kan je met al die apparaten en
wat vertellen ze eigenlijk over jou?
Je kunt overal inchecken, maar kan je
nog uitchecken?

I
T

G e t th e fr e e a p p fo r y o u r p h o n e a t
h t t p: //g e t t a g . m o b i

CHECK IN /
CHECK UIT

Christian van ’t Hof
Rinie van Est
Floortje Daemen

Rathenau Instituut

De digitalisering van de
openbare ruimte

Leidt het elektronisch kinddossier tot minder kindermishandeling? Kan de
OV-chipkaart veiliger? Draagt het Schengen Informatie Systeem bij aan een
betere bewaking van de buitengrenzen van Europa? En wat doen bedrijven met
de klantengegevens die ze op internet verzamelen?
Technology Assessment
Computersystemen slaan steeds meer gegevens over ons op. Overheden en
bedrijven maken daarvan gebruik om de efficiëntie te verhogen of de communicatie te verbeteren. Maar doen databases wel wat ze moeten doen? Hoe staat

het met de beveiliging van al die gegevens? Hoe betrouwbaar zijn ze? En welke
Ruimte voor klimaatdebat
mogelijkheden hebben personen om controle uit te oefenen op hun eigen

Zicht op interactie tussen klimaatpolitiek,
gegevens? wetenschap en media

Aan de hand van zes casestudies gaat Databases in op deze vragen, en komt tot
vrij onthutsende conclusies. Aan het gebruik van databases blijken allerlei risico’s
te kleven waaraan vaak onvoldoende aandacht wordt besteed. De beloftes van
ICT dreigen daarmee in hun tegendeel om te slaan. De risico’s hangen samen
met de architectuur – of: het ontwerp – van databases. De studie laat zien
dat andere ontwerpkeuzes mogelijk zijn, waarbij meer aandacht uitgaat naar
de positie van de reiziger, burger of consument over wie gegevens worden
verzameld.

NAi Uitgevers

check direct extra
informatie over het boek
op internet:
>>
download de tag reader
als gratis applicatie voor
je mobiele telefoon op
http://gettag.mobi
>>
scan met de applicatie op
je camera de tags op de
cover en in het boek

reading scan...

TAG / SCAN /
CHECK
Installeer de gratis applicatie voor je mobiele telefoon op

TAG
SCAN
CHECK
te doen. Zij vinden het dan ook onbegrijpelijk dat de vervoersbedrijven
gewoon doorgaan met de huidige kaart.
De staatsecretaris stelt een commissie in die berekent hoeveel het
OV-chipkaart systeem meer is gaan kosten en wie daarvoor verantwoordelijk is. Deze Commissie Kist berekent op basis van opgaven van vervoerders dat de meerkosten in de periode 2006–2008 ruwweg 100 miljoen.

OV-Chipkaart 2.0

NAi Uitgevers
Postbus 21927
3001 AX Rotterdam
Tel 010-201 01 33
Fax 010-201 01 30
info@naipublishers.nl
www.naipublishers.nl

ISBN 978-90-5662-740-9
Paperback, Geïllustreerd
(kleur en zw/w) €29.50
288 pagina’s 17 x 24 cm
Vormgeving:
Beukers/Scholma

In samenwerking met:

http://gettag.mobi
Open de applicatie en houd je camera op de tag gericht
Je wordt door verwezen naar een website of tekstbericht
met extra informatie
paraat te houden. “Bliep”, u heeft betaald
en het poortje gaat open. In het gedigitaliseerde openbaar vervoer koopt men geen
kaartje, maar checkt men in en uit.

In de meeste grote steden in Europa
en Zuid-Oost Azië is het inmiddels een
normaal straatbeeld geworden: reizigers
die het openbaar vervoer betreden door
een contactloze chipkaart bij een leesap-

07
.TAG

overheid kan zich voorstellen dat ze einddoelen stelt en regisseert en dat
bedrijven uitvoeren. Het belang van het Rijk is groot. In de staatskas vloeit
in het huidige belastingstelsel jaarlijks rond € 7,9 miljard euro en het mag
duidelijk zijn dat het nieuwe kilometerprijssysteem waterdicht moet zijn
om derving van inkomsten te voorkomen.xli In deze paragraaf bespreken
we in detail de technische implementatie van het kilometerprijssysteem
zoals deze in het Voorontwerp Wet Kilometerprijs en de bijbehorende
Memorie van Toelichting (MvT) naar voren komt. Daarna zullen we aan
de hand van ‘Het Advies van 30 september 2008 inzake.

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

0101 Organisatiemodellen uitvoering kilometer.0011 prijs: publieke model en marktmodel
.0100 In de tweede helft van 2008 en begin 2009 lijkt de crisis enigszins bezwo-

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

42 / case 0101

08.35

29 / De OV-chipkaart

08.35

Grootste is momenteel Suica in Japan. Het Nederlandse OV-chipkaart
systeem is qua technologie niet veel anders dan deze systemen. Echter,
de omvang en wijze van invoering is uniek: één chipkaart waarmee in al
het openbaar vervoer in heel Nederland betaald kan worden en dat in een

ren. De diverse partijen overleggen veel over oplossingen, het aanvalsplan
van Huizinga lijkt aan te slaan en onderzoeken worden verricht naar de
grootste problemen van het systeem: de kosten, veiligheid en omgang
met persoonsgegevens. [89] Echter, de kwesties worden niet helemaal
opgelost en enkele hete hangijzers worden vooral op de lange baan
geschoven. De geplaagde MyFare Classic blijft in gebruik tot dat een beter
alternatief is gevonden, de kosten lopen op zonder duidelijk is wie waarvoor betaalt en het valt nog te bezien hoe de verschillende gemeenten
zullen reageren op het afsluiten van de stations.
Reizigersinformatie blijkt gebruikt te kunnen worden voor opsporingsdoeleinden en marketing, maar blijkt van beperkte waarde. Het grootste open
einde van deze geschiedenis blijft wel of er ooit een gesloten panopticon
zal ontstaan, een systeem waarin alleen de OV-chipkaart gebruikt kan
worden en alle reizigersbewegingen inzichtelijk zijn. Zoniet, dan zullen veel
van de oorspronkelijke doelen niet gerealiseerd kunnen worden.
Gekraakte kaart is voorlopig aanvaardbaar risico. Nadat de kaart gekraakt
is, stellen de technologie aanbieders en vervoersbedrijven alles in het
werk om het vertrouwen te herstellen. Trans Link Systems laat door TNO
een spoedonderzoek uitvoeren. In het bijbehorende rapport wordt geconcludeerd dat er geen direct risico bestaat. [95, p4] Tijdens een ronde tafel
bijeenkomst in de kamer wordt gesteld dat het kraken “geen criminele
business case” is, oftewel het vervalsen van de kaarten kost teveel en
levert te weinig op. [89, p.7, 8] De staatssecretaris, vervoerders en andere
betrokkenen bij de invoering van de kaart besluiten dat het hier gaat om
een aanvaardbaar risico. Hierover is niet iedereen het eens, maar de
invoering van de kaart met de MyFare Classic chip gaat door. Wel wordt er
gewerkt aan een plan om over te stappen naar een andere chip indien dit
noodzakelijk blijkt te zijn. 10.TAG
TLS richt ondertussen een ‘Wetenschapsforum OV-chipkaart’ op en voert
regelmatig tests uit met gemanipuleerde kaarten. Hierbij gaat het niet

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

Get the free app for your phone at
http://gettag.mobi
0010 Privacy
.0001

Technology Assessment

Databases

Over ICT-beloftes, informatiehonger
en digitale autonomie

www.rathenau.nl/net
10
.TAG

S
N
A
P

Geert Munnichs, Mirjam Schuijff & Michiel Besters (redactie)

Jeroen P. van der Sluijs, Rinie van Est en Monique Riphagen (redactie)
R AT HE N AU IN S T IT UUT

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

08.35

I
T

08.35

S
N
A
P

08.35

28 /case 0010

Om deze vraag te beantwoorden, beschrijven hieronder eerst de centrale concepten en bronnen van dit onderzoek.
Vervolgens geven we een historische
schets van de wording van het OV-chipsysteem, welke belangen daarbij op het
spel stonden en welke actoren hier een
rol in hebben gespeeld. Deze geschiedenis mondt uit in een ontwerp van het
OV-chipkaart systeem zoals het er eind
2009 voor staat: een panoptisch systeem
waarbij onduidelijk is welke vensters op of
gesloten zijn en wie wat kan zien.
Hoe wordt de identiteit van de reiziger
binnen het OV-chipkaartsysteem beheerd?
Om deze vraag te beantwoorden, beschrijven hieronder eerst de centrale concepten
en bronnen van dit onderzoek. 07.TAG
Vervolgens geven we een historische
schets van de wording van het OV-chipsysteem, welke belangen daarbij op het
spel stonden en welke actoren hier een
rol in hebben gespeeld. Deze geschiedenis mondt uit in een ontwerp van het
OV-chipkaart systeem zoals het er eind
2009 voor staat: een panoptisch systeem
waarbij onduidelijk is welke vensters op of
gesloten zijn en wie wat kan zien.
In de meeste grote steden in Europa en
Zuid-Oost Azië is het inmiddels een normaal straatbeeld geworden: reizigers die
het openbaar vervoer betreden door een
contactloze chipkaart bij een leesapparaat
te houden. “Bliep”, u heeft betaald en het
poortje gaat open. In het gedigitaliseerde
openbaar vervoer koopt men geen kaartje,
maar checkt men in en uit.

08.35

Grootste is momenteel Suica in Japan.
Het Nederlandse OV-chipkaart systeem is
qua technologie niet veel anders dan deze
systemen. Echter, de omvang en wijze van
invoering is uniek: één chipkaart waarmee in al het openbaar vervoer in heel
Nederland betaald kan worden en dat in
een polderlandschap van vele belangentegenstellingen. Naast een betaalsysteem
moet het vooral ook een systeem worden
om de reizigersstroom meer inzichtelijk en
beheersbaar maken: vraag en aanbod van
vervoer beter afstemmen, gewenstreisgedrag belonen met kortingen, meer
mogelijkheden voor marketing, zwartrijders en andere ongewenste mensen
weren uit het ov en meer mogelijkheden
voor het opsporen van criminelen. We zien
hier de wording van een panopticon, met
de chipkaart als venster: een systeem
waarbinnen alle bewegingen vanuit één
centrum bekeken kunnen worden, zonder
dat de ingezeten zien of zij bekeken worden. Gaandeweg de invoering komt een
polderlandschap van overheden, bedrijven
en belangenorganisaties in actie om vensters binnen het panopticon te openen
of te sluiten en zo mee te beslissen wat
het systeem wel of niet mag zien van de
reiziger. Dat maakt de OV-chipkaart een
vruchtbaar onderwerp voor het analyseren van Identity Management in een
digitaliserende openbare ruimte.
Hoe wordt de identiteit van de reiziger binnen het OV-chipkaartsysteem beheerd?

Check in / Check uit
Digitalisering van de
openbare ruimte
Christian van ’t Hof,
Rinie van Est en Floortje
Daemen (Rathenau
Instituut) e.a.

D ATAB AS E S – O v E R I CT-B E lO f T E S , I N fO R MAT I E HO N G E R E N D I G I TAlE AUT O N O MI E

Dit boek gaat
over jou!

01
.TAG

I
T

Get the free app for your phone at
http://gettag.mobi

43 / De genetwerkte auto

9 789077 364338

De tag reader is een gratis applicatie van Microsoft. NAi Uitgevers geeft geen ondersteuning op deze mobiele applicatie.

Handreiking evaluatie van maatschappelijke relevantie van wetenschappelijk onderzoek. (2010) Den Haag:
Rathenau I­nstituut [etc.], (ERiC publi­
catie; 10-01)
Expertmeeting EPD: opbrengst en
vragen: notitie Rathenau Instituut voor
Eerste Kamercommissie VWS/JG.
Den Haag: Rathenau Instituut.
Asveld, L, R. van Est en
D. ­Stemerding (2010). From
biobased 0.0 to biobased 3.0: some
­propositions. The Hague: Rathenau
Instituut.
Ayoubi, K. et al. (2010). Roze bril of
oogkleppen? De visie van betrokken
stakeholders op de p
­ ersonalisering
van zorgtechnologie. Den Haag:
Rathenau Instituut.
Berg, J. ter en Y. Schothorst (2010),
Het EPD: opvattingen van burgers.
Den Haag: Rathenau Instituut.
Est, R. van, et al.(2010). Making
perfect life: bio-engineering in the
21st century, interim report: phase I:
deliverable no. 1 of the STOA project
‘Making perfect life’.
The Hague: Rathenau Instituut.
Est, R. van, et al. (2010). Making
perfect life: bio-engineering in the
21st century, interim study: ­monitoring
report: phase II: deliverable no. 2 of
the STOA project ‘Making perfect
life’. The Hague: Rathenau Instituut.

22

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Hof, C. van ’t , R. van Est en
F. Daemen (2010). Check in / check
uit: de digitalisering van de openbare
ruimte. Rotterdam: Nai.
Meulen, B. van der en E. Horlings
(2010). Financiering van en specialisering in medisch onderzoek: verkennende studie. Den Haag: Rathenau
Instituut, 2010.
Meulen, B. van der, J. Dawson en
J. van Steen (2010). Feiten en cijfers:
organisatie van wetenschappelijk
onderzoek: een vergelijking van zes
landen. Den Haag: Rathenau ­Instituut,
2010.)
Munnichs, G, M. Schuijff en
M. Besters (2010) (red). Databases:
over ICT-beloftes, informatiehonger
en digitale autonomie. Den Haag:
Rathenau Instituut.
Pauwels, E., D. Stemerding en
H. de Vriend (2010) (ed) Synthetic
biology newsletter (October).
The Hague: Rathenau Instituut.
Sluijs, J.P. van der, R. van Est en
M. Riphagen (red.) (2010). Ruimte
voor klimaatdebat: zicht op interactie
tussen klimaatpolitiek, wetenschap en
media. Den Haag: Rathenau Instituut.

Sluijs, J.P. van der, R. van Est &
M. Riphagen (eds.) (2010). Room for
climate debate: perspectives on the
interaction between climate politics,
science and the media. Den Haag:
Rathenau Instituut.
Staman, J. (2010) Hoe kan TA
­bijdragen aan het overheidsbeleid?
(eveneens in Japans verschenen).
Den Haag: Rathenau Instituut, 2010.
Staman, J. (2010) How can TA
­contribute to government policy?
The Hague: Rathenau Instituut.
Staman, J. en M. Slob (2010) Een
strategische agenda voor het ethiek­
beleid van LNV: in opdracht van het
ministerie van LNV en van NWO.
Den Haag: Rathenau Instituut.
Walhout, B, et al. (2010). Nano­
geneeskunde in Nederland: ­
maatschappelijke en economische
uitdagingen. Achtergrondnotitie
werkbezoek Eerste en Tweede Kamerleden, High Tech Campus Eindhoven,
16 april 2010. Den Haag: Rathenau
Instituut.
Walhout, B, et al. (2010.
­Nanomedicine in the ­Netherlands:
social and ­economic challenges.
­Background note for First and Second
Chamber MPs visiting the High Tech
Campus ­Eindhoven, April 16, 2010.
The Hague: Rathenau Instituut.

colofon
3

4

magazine Rathenau instituut
veRschijnt 2 keeR peR jaaR
juni 2010

De virtuele wereld

S S S
N N N NS NS
A A AP AP AP
P P I TI

Φ Toeval helpt weten-

schappelijke carrière

MAGAZInE RATHEnAu InSTITuuT
VERSCHIjnT 2 kEER PER jAAR jAnuARI 2011

Φ

Cees Veerman pleit
voor ethiek
Opleidingsniveau
bepaalt waardering
techniek

S S
N N
A A
P P

T (070) 342 15 42
F (070) 363 34 88
E info@rathenau.nl
www.rathenau.nl

I

I T
T

Get the free app for your phone at
I T http://gettag.mobi

the free app for your phone at
I T Get
http://gettag.mobi
the free app for your phone at
T Get
http://gettag.mobi

DOSSIER

Crisis in de
wetenschap?

the free app for your phone at
T Get
http://gettag.mobi

the free app for your phone at
p://gettag.mobi

free app for your phone at
gettag.mobi

ee app for your phone at
tag.mobi
Flux3 def.indd 1

16-06-10 15:20

Flux 4-def.indd 1

© Rathenau Instituut, Den Haag 2011
Rathenau Instituut
Anna van Saksenlaan 51
Postbus 95366
2509 CJ Den Haag

Bestellingen publicaties
bestellingen@rathenau.nl
28-12-10 14:59

app for your phone at
g.mobiRelatiemagazine Flux
In juni 2010 verscheen een nummer van Flux, het relatie­
magazine van het Rathenau Instituut, over de virtuele
wereld. In het artikel ‘(Em)power to the people’ stelt
­Christian van ’t Hof van het Rathenau Instituut dat burgers
meer grip moeten krijgen op de informatie die er digitaal
over hen beschikbaar is.
Eind 2010 verscheen een nummer van Flux met als thema
‘Crisis in de wetenschap?’. ‘Wetenschappers moeten geen
grote, algemene beloften doen aan de samen­leving’,
stellen onderzoekers van het Rathenau Instituut. ‘Ze
moeten het echte verhaal vertellen, en financiers moeten
dat belonen.’

Eindredactie
Rathenau Instituut
Tekst
Rob Voorwinden
Marjan Slob
Rathenau Instituut
Uitgever
Rathenau Instituut
Foto’s
Floren van Olden, Robert Jan Stokman,
Loes Schleedoorn (Check in / check uit),
Anna van Kooij (Mars Landing),
Daniel Cortier (Making Perfect Life),
Philips Newscentre (pag. 6), Alltech
Pressbox (pag. 14/15), CERN (pag. 6/7),
­Hollandse Hoogte (pag. 4, 14, en 19),
iStockphoto (pag. 11) en internet
Ontwerp en opmaak
Max Beinema Graphic Design, Millstatt
Drukwerk
Drukkerij Groen, Hoofddorp

Bestellen?
U kunt de publicaties als pdf vinden op www.rathenau.nl/
publicaties en bij pagina’s van de medewerkers die eraan
hebben geschreven.
Van veel publicaties kunt u ook gratis een exemplaar aan­
vragen via bestellingen@rathenau.nl.

Het complete jaarverslag over 2010
van het ­Rathenau Instituut vindt u
op onze website:
www.rathenau.nl/jaarverslag2010

Dit jaarverslag is gedrukt op FSC
­gecertificeerd papier
Juni 2011
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking
van (delen van) dit werk voor creatieve,
persoonlijke of educatieve doeleinden is
toegestaan, mits kopieën niet gemaakt
of gebruikt worden voor commerciële
doeleinden en onder voorwaarde dat
de kopieën de volledige bovenstaande
vermelding van referentie bevatten.
In alle andere gevallen mag niets uit
deze uitgave worden verveelvoudigd
en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie of op welke wijze
dan ook, zonder voorafgaande schrif­
telijke toestemming van het Rathenau
Instituut.
Permission to make digital or hard copies of portions
of this work for creative, personal or classroom use
is granted without fee provided that copies are not
made or distributed for profit or commercial advan­
tage and that copies bear this notice and the full pre­
ferred citation mentioned above. In all other situa­
tions, no part of this book may be reproduced in any
form, by print, photoprint, microfilm or any other
means without prior written permission of the holder
of the copyright.

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

23

Bijlagen

Inhoud
I.		 1 Projecten Technology Assessment
		 2 Projecten Science System Assessment
		 3 Overige projecten

25
36
42

II. 1
		 2
		 3
		 4

44
47
48

Werkzaam voor het Rathenau Instituut
Bestuur
Programmaraad
Leerstoelen

		 5 Financiën
		 6 Sociaal jaarverslag
		 7 Begeleidingscommissies
		 8 Publicaties
		 9 Rathenau in de pers
		10 Kamervragen en -stukken
		11 Radio- en televisieoptredens
		12 Bijeenkomsten (mede) georganiseerd
			 door het Rathenau Instituut
		13 Lezingen en presentaties

= direct naar het betreffende hoofdstuk

24

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

49
50
51
52
54
58
63
65
66
66
69

Bijlagen

I. 1

Projecten Technology Assessment
Met onafhankelijk onderzoek stimuleert Technology Assessment
(TA) de politieke oordeelsvorming en het publieke debat over
maatschappelijke, ethische en politieke gevolgen van wetenschap
en technologie. In 2010 deed TA onder meer onderzoek naar de
wereldwijde handel in lichaamsmateriaal, mensverbetering, de
biobased economy en grootschalige databases. Hieronder een
overzicht van alle TA-projecten van 2010.

HET BRUIKBARE LICHAAM
Opkomende markten voor lichaamsmateriaal
Projectleden: Ingrid Geesink, Chantal Steegers
Bloed, eicellen en organen zijn op veel plaatsen ter wereld al te kopen en te verkopen.
Het project ‘Opkomende markten voor lichaamsmateriaal’ gaat in op deze trend en op
de gevolgen van commercialisering van het lichaam.
Onderzoekers Ingrid Geesink en Chantal Steegers van het Rathenau Instituut hebben
in 2010 vooral gewerkt aan het boek ‘Nier te koop – Baarmoeder te huur. Wereldwijde
handel in lichaamsmateriaal’. Dit boek is in maart 2011 gepubliceerd bij uitgeverij Bert
Bakker. Ook hebben zij in 2010 voorbereidend werk verricht voor de televisiedocumen­
taire Baby te koop, die in maart 2011 is uitgezonden door BNN. In deze documentaire
wordt een stel uit Canada gevolgd dat een kind krijgt bij een Indiase draagmoeder, een
Nederlandse single die haar eicellen laat invriezen en een jong homostel dat graag een
kind wil.
De onderzoekers spraken in september 2010 tijdens een debat in Spui25 met
Rebecca Skloot, auteur van het boek The immortal life of Henrietta Lacks. Lacks was
een Amerikaanse kankerpatiënte bij wie in 1951 zonder toestemming weefsel werd
weg­genomen. Als de HeLa-cellijn is zij tot op de dag van vandaag een basis voor
onderzoek, weten­schap en industrie. Uit onderzoek van het Rathenau Instituut blijkt
dat veel Nederlanders niet weten dat hun materiaal ook in ons land zonder hun toe­
stemming voor wetenschappelijke en commerciële doeleinden kan worden gebruikt.
Geesink en Steegers schreven over deze kwestie onder meer een opiniestuk in nrc.next
en een artikel over hergebruik van lichaamsmateriaal in het populair wetenschappelijk
­magazine EOS.
Ingrid Geesink was in juni 2010 actief bij het debat Eicellen invriezen? op de alumnidag
van de Universiteit van Amsterdam. Preventieve eicelopslag in Nederland was even­
eens het thema van een debat in De Rode Hoed in Amsterdam in november 2010,
waaraan Geesink deelnam met Kamerleden en medisch experts. Dit debat vond plaats
naar aanleiding van de documentaire Ei voor later van Marieke Schellaert, waaraan het
Rathenau Instituut ook heeft bijgedragen.

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

25

Bijlagen
Mensverbetering / Human enhancement
Projectleden: Martijntje Smits, Ira van Keulen, Mirjam Schuijff
Mensen kunnen steeds meer aan zichzelf veranderen. Met pillen, breinstimulators,
­cosmetische operaties of bijvoorbeeld gentherapie. Aan die ontwikkeling zitten belang­
rijke sociale en ethische aspecten. Het Rathenau Instituut brengt de gevolgen van de
ontwikkeling van mensverbeteringstechnologieën voor de Nederlandse samenleving in
kaart.
In 2011 wordt het rapport Burgers over mensverbetering afgerond. Uit deze studie
blijkt dat er in Nederland, noch elders op dit gebied bekend is wat het brede publiek
vindt van de nieuwe mogelijkheden en de gevolgen. Het Rathenau Instituut heeft
daarom onderzoek gedaan naar de visies van burgers in Nederland op de wenselijk­
heid van verbetertechnologie en hun argumenten daarbij.
In 2010 werd in vijf focusgroepen aan burgers naar hun visie op de gevolgen van
­verbetertechnologieën gevraagd. In 2011 verschijnt het eindrapport van het project
human enhancement, waarin de argumenten, afwegingen en standpunten van het
Nederlands publiek in kaart zijn gebracht.
Verder werd er in mei 2010 onder meer een conferentie over human enhancement
georganiseerd voor beleidsmakers van de ministeries van Justitie en Binnenlandse
Zaken. Tijdens het symposium werden de kansen en keerzijden belicht die human
enhancement heeft voor een rechtvaardig en veilig Nederland, aan de hand van de
invalshoeken psychofarmacologie, neurotechnologieën, IT-toepassingen als persuasive
technologies en exeskeletons. De dag begon met een masterclass door Jan Staman.
In september 2010 verzorgde het Rathenau Instituut een presentatie over mensverbe­
tering voor de Kamer van Morgen, een denktank van Kennisnet, de internetorganisatie
van het Ministerie van Onderwijs. Ook schreef het Rathenau Instituut mee aan de
bundel Enhancing Human Capacities (Ter Meulen et al.) waarin experts uit Europa en
de VS hun visie geven op ethische en politieke implicaties van mensverbetering.

Hersenwetenschappen / Transdisciplinaire onderwijskunde
en neurowetenschappen
Projectleden: Ira van Keulen, Mirjam Schuijff, Petra van Alphen
De neurowetenschappen zijn in opkomst. Van deze wetenschapsgebieden wordt ver­
wacht dat ze kunnen bijdragen aan het verbeteren van onderwijs en het verbeteren van
de manieren waarop mensen leren. In de academische praktijk bestaan er echter nog
weinig banden tussen neurowetenschappen en onderwijswetenschappen. Dat bleek
in 2009 uit een bibliometrisch onderzoek binnen het project ‘Transdisciplinair onder­
wijsonderzoek’ van het Rathenau Instituut. In een vervolgproject in 2010 is er aan twee
essays gewerkt. In het ene essay wordt ingegaan op de beloftes die gedaan worden
binnen de educational neurosciences en de ethische vragen die kunnen rijzen bij de
introductie van de neurowetenschappen in de onderwijspraktijk. Het tweede essay
is gebaseerd op onderzoek naar onderwijsvakbladen: in hoeverre en op welke wijze
worden wetenschappelijke bevindingen op het gebied van de hersenen genoemd in
bladen voor onderwijzers en leraren? Beide essays worden in 2011 uitgebracht in één
publicatie.

26

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
Medische zelfzorgtechnologie / Personalisering van
­zorgtechnologie
Projectleden: Lotte Asveld, Michiel Besters, Frans Brom
Een nieuwe, centrale trend bij de ontwikkeling van zorgtechnologie is personalisering.
Dit heeft sociale consequenties waar het Rathenau Instituut aandacht voor vraagt.
Eind 2009 is het rapport Medische technologie: ook geschikt voor thuisgebruik uit­
gebracht. Een belangrijke aanbeveling in dit rapport is dat de overheid een keurmerk
voor zelfzorgapparatuur zou moeten instellen. In januari 2010 is er een debat over
zelfzorgtechnologie gehouden met politici, verzekeraars, wetenschappers, patiënten­
organisaties en zorgverzekeraars.
In november 2010 is een expertmeeting over dit onderwerp georganiseerd in Den
Haag. Tevens wordt er gewerkt aan een wetenschappelijke publicatie in samenwerking
met de vakgroep innovatiewetenschappen van de Universiteit Utrecht. Ook heeft een
van de onderzoekers in mei een lezing verzorgd op een expertmeeting over medische
apparatuur bij het AMC

GRONDSTOFFENHONGER
Biobased economy
Projectleden: Lotte Asveld, Dirk Stemerding, Rinie van Est
Welke verschillende visies leven er in Nederland ten aanzien van het gebruik van plant­
aardige grondstoffen, zoals biobrandstof? Wat zijn de belangrijkste maatschappelijke
knelpunten? Dat is het centrale thema van het project Biobased economy. Eind juni
heeft het Rathenau Instituut een discussienota verzorgd voor de commissiebijeenkomst
van het interdepartementale programma Biobased Economy.
Er is in 2010 verder gewerkt aan het eindrapport van het project. In oktober werd het
concept besproken op de internationale conferentie ‘Down2Earth – Conference on
Agriculture, Climate Change and Food Security’, van het ministerie van ­Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie, de Food and Argiculture Organisation van de
­Verenigde Naties en de Wereld Bank. De presentatie, als side-event, werd bezocht
door veel internationale gasten waaronder beleidsmakers, vertegenwoordigers van
niet-gouvermentele organisaties en het bedrijfsleven.
Om de presentatie extra onder de aandacht van bezoekers te brengen hebben de
onderzoekers op het congres reageerbuisjes met verschillende grondstoffen uit­
gedeeld, waarop een bij de grondstof behorend dilemma stond vermeld.

Energie in 2030
Projectleden: Jurgen Ganzevles, Monique Riphagen, Rinie van Est
Hoe ver kan en wil Nederland gaan met energiebesparing en met de inzet van her­
nieuwbare energie (zoals zon, wind en biomassa)? En hoeveel fossiele brandstoffen en
uranium zijn er dan nog nodig? In 2010 is er gewerkt aan het boek Energie in 2030.
Maatschappelijke keuzes van nu.
In dit boek verkennen de onderzoekers de uitdagingen van de komende jaren op het
gebied van de Nederlandse energievoorziening. Want terwijl onze energieverslaving
groeit en de Groninger gasbel binnen enkele decennia leeg is, zoeken we niet alleen
goedkope, maar ook aanvaardbare energie. Energieproducenten moeten halsbrekende

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

27

Bijlagen
toeren uithalen om deze hoge eisen uit de samenleving bij te benen. Waarover gaat
het debat? Zijn er concrete oplossingsrichtingen? En liggen er historische kansen?
Voorlopige bevindingen van het boek werden in 2010 gepresenteerd op een expert­
bijeenkomst over fossiele brandstoffen en uranium. Het boek verschijnt in 2011.

World Wide Views on Global Warming
Projectleden: Monique Riphagen, Rinie van Est
In het project ‘World Wide Views on Global Warming’ onderzocht het Rathenau Insti­
tuut welke interacties er in het klimaatdebat plaatsvinden tussen wetenschap, politiek
en de media. Er is onderzocht hoe de discussie over klimaatverandering de afgelo­
pen veertig jaar heeft plaatsgevonden, en welke invloed de wetenschap hier op heeft
gehad. Daarnaast is onderzocht hoe het klimaatdebat in de wetenschap plaatsvindt,
welke wetenschappelijke onzekerheden er bestaan en hoe het Intergovernmental Panel
on Climate Change (IPCC) functioneert. Tot slot is onderzocht hoe het debat in politiek
en wetenschap werd belicht door de media. Berichten de media voornamelijk vanuit
politiek perspectief over klimaatverandering, of wordt vooral het wetenschappelijke
debat weergegeven? En hoe is de verhouding tussen alarmerende, neutrale en scepti­
sche berichten in de media?
Het rapport Ruimte voor klimaatbeleid, Zicht op interactie tussen klimaatpolitiek,
wetenschap en media is in april 2010 afgerond en heeft de nodige media-aandacht
gekregen.
Het rapport heeft als input gediend voor de hoorzitting over het IPCC in april 2010 van
de vaste Kamercommissie Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieubeheer. Het
is verder in het Engels vertaald en verzonden aan een aantal belangrijke spelers in het
internationale klimaatveld en leden van het Europees Parlement.
De onderzoekers van het Rathenau Instituut hebben verder een wetenschappelijk
artikel geschreven (Beyond consensus: reflections from a democratic perspective on the
interaction between climate politics and science) voor het tijdschrift Current Opinion in
Environmental Sustainability van december 2010.

DE PREVENTIESAMENLEVING
Databases in Beeld
Projectleden: Geert Munnichs, Mirjam Schuijff
Steeds meer gegevens over ons dagelijks leven worden opgeslagen in digitale data­
bestanden: als we met een pinpas betalen, met de OV-chipkaart reizen of een bezoek
brengen aan de huisarts. De digitale opslag van gegevens maakt nieuwe producten en
diensten mogelijk, maar kent ook risico’s, zoals een tekortschietende beveiliging.
Het Rathenau Instituut heeft zes actuele voorbeelden van digitale informatiesystemen
op een rij gezet: de OV-chipkaart en het rekeningrijden, het elektronisch patiëntendos­
sier, het elektronisch kinddossier, het Schengen Informatie Systeem, klantenprofielen
op internet en de gemeentelijke basisadministratie. Onderzocht is hoe de inrichting
van deze systemen bepaalt welke doelen ermee kunnen worden bereikt en welke risi­
co’s daaraan kleven. Daarbij is onder meer ingegaan op de data die worden verzameld,
hoe deze data worden bewerkt en uitgewisseld, wie toegang krijgen tot de gegevens
en hoe de rechten van de burger zijn geregeld.
In maart 2010 is een expertmeeting gehouden, waarin de zes cases en eerste conclu­
sies zijn besproken met deskundigen en beleidsmakers.

28

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
In november van 2010 verscheen de eindpublicatie: Databases – Over ICT-beloftes,
informatiehonger en digitale autonomie. Een belangrijke conclusie is dat de overheid
scherper moet toezien op het ontwerp en functioneren van databases.
De studie werd gepresenteerd tijdens een debat in De Balie op 17 november, waar
het elektronisch kinddossier en klantenprofielen op internet centraal stonden. Aan
het debat werd deelgenomen door Tweede Kamerlid Brigitte van der Burg (VVD) en
betrokkenen uit de wetenschap, het bedrijfsleven en overheidsorganisaties. Daarnaast
vond een burgerconsultatie plaats over het elektronisch kinddossier en klantenprofie­
len. Per case werd gedurende een dag met tien deelnemers gesproken, die ook de
gelegenheid kregen om deskundigen te raadplegen.

Kenniskamer Privacy
Projectleider: Geert Munnichs
Het Ministerie van Binnenlandse Zaken heeft in samenwerking met het Rathenau Insti­
tuut eind 2009 een kenniskamer over privacy gehouden. Daarbij stonden drie thema’s
centraal: keteninformatisering, profilering en preventief ingrijpen, en regie door de
burger. De bijdragen aan de kenniskamer zijn in 2010 gebundeld in de publicatie
Privacy. Kenniskamer 17 december 2009, onder redactie van het Ministerie van Binnen­
landse Zaken en het Rathenau Instituut.

Expertmeeting EPD
Projectleden: Geert Munnichs, Mirjam Schuijff
Op verzoek van (en in samenwerking met) de Eerste Kamer heeft het Rathenau Instituut
in maart 2010 een expertmeeting georganiseerd over het landelijk elektronisch patiën­
tendossier (EPD). Deze bijeenkomst was een vervolg op een succesvolle expertmeeting
in 2009 over dit onderwerp.
Op 1 juni 2010 heeft de Eerste Kamer plenair met de minister van VWS van gedachten
gewisseld over de gang van zaken rond het landelijk EPD. De meeste fracties stonden
kritisch tegenover de regeringsplannen. In dit debat werd door zowel Kamerleden als
de minister veelvuldig verwezen naar beide expertmeetings.

Technologische grenzen van Europa
Projectleden: Frans Brom, Michiel Besters
Migranten komen in aanraking met diverse technologieën, zoals DNA-tests, röntgen­
foto’s, lichaams- en irisscans en spraaktechnologie. En met Europese databases met
persoonsgegevens en vingerafdrukken. Door deze technologieën veranderen de Euro­
pese landsgrenzen langzaam maar zeker in technologische grenzen.
Het Rathenau Instituut heeft deze ontwikkeling in 2009 zichtbaar gemaakt in het boek
De Migratiemachine. Eind 2010 werd de Engelstalige bewerking van deze publicatie
gepubliceerd: Migration and the New Technological Borders in Europe. Hierin is een
nieuw hoofdstuk opgenomen over ontwikkelingen in het Europese migratiebeleid. Het
boek is gepresenteerd aan het Europese Parlement.

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

29

Bijlagen

DIGITALE HYPERCONNECTIVITEIT
Digitalisering van de openbare ruimte
Projectleden: Christian van ’t Hof, Floortje Daemen, Rinie van Est
De informatiesamenleving gaat een nieuwe fase in. We gaan niet meer alleen op het
net, maar leven ook in het net. In het dagelijks leven laten we al vele sporen na op dat
net – van onze mobiele telefoon en Tomtom tot beelden op Google Streetview en
beveiligingcamera’s. We leven dus ook al echt in het internet, met alle bijbehorende
gevolgen voor onze identiteit. Die praktijk en de gevolgen ervan worden beschreven
in het boek Check in / check uit, dat het Rathenau Instituut in mei 2010 uitbracht in
samenwerking met NAi Uitgevers.
Een van de belangrijke vragen van het boek is welke invloed individuele consumenten
en burgers hebben op de gegevens die over hen via het net bekend worden. Het is tijd
voor empowerment van de consument, betogen de auteurs. De presentatie trok veel
geïnteresseerde bezoekers, er kwamen diverse radio-optredens uit voort en recensies
in onder andere NRC Handelsblad, de Volkskrant en enkele tijdschriften.
In 2010 zijn verder achttien publieke presentaties over het project gegeven, o.a. op
ICT Delta (18 maart). Het Rathenau Instituut organiseerde voor dit jaarlijkse ICT event
sessies die gerelateerd waren aan Rathenau projecten: sociale robots, wetenschapseva­
luaties, digitalisering van de openbare ruimte, virtuele werelden, databases in beeld en
migratietechnologie.
Het boek Check in / check uit wordt goed verkocht en het Rathenau Instituut ontving
veel verzoeken voor lezingen over de digitalisering van de openbare ruimte. Onder
andere vanuit Sjanghai (op de conferentie ‘Designing the hybrid city’), Tokio en bij onze
Vlaamse partner tijdens eDinges. Gezien het succes en de grote internationale belang­
stelling voor dit onderwerp is besloten een Engelstalige versie van het boek uit te
brengen. Deze verscheen in januari 2011.

De spelregels van de harde virtuele werkelijkheid
Projectleden: Chantal Steegers, Christian van ’t Hof,
Quirine van der Klooster
Hoe verhouden de spelregels van virtuele werelden zich tot die in de fysieke realiteit?
De virtuele en fysieke wereld gaan door de opkomst van gametechnologieën steeds
meer in elkaar overlopen. Er ontstaan nieuwe economieën, communities, regels en
omgangsvormen die zowel de virtuele als fysieke werkelijkheid beïnvloeden. Wat is nog
spel of werkelijkheid en fysieke of virtuele realiteit te noemen?
In 2008 publiceerde het Rathenau Instituut de uitkomsten van een onderzoek over
regulering van verschillende virtuele werelden. Als vervolg is op verzoek van het
Rathenau Instituut door theatermaakster Andrea Bozic en Productiehuis Frascati een
toneelstuk ontwikkeld. Deze voorstelling over een echte (of toch virtuele?) bemenste
landing op Mars is eind 2010 op tournee geweest langs theaters in zes grote steden.
Op elke voorstelling volgde een debat tussen experts uit de gaming industrie, politiek,
wetenschap en media.
Er hebben vijftien voorstellingen met vijftien nagesprekken met zo’n dertig experts
plaatsgevonden. De voorstellingen trokken in totaal zo’n duizend bezoekers, en lever­
den media-aandacht op in zowel landelijke als plaatselijke kranten. Ter afsluiting van
het project werd eind november een DVD-compilatie uitgebracht met fragmenten uit
de diverse nagesprekken en delen uit de voorstelling.
Het magazine Flux van juni 2010 stond in het teken van het dossier virtuele werelden.
Ook was het Rathenau Instituut op de Uitmarkt in Den Haag aanwezig om de voorstel­
ling Mars Landing en de Flux te promoten.

30

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
Sociale robots
Projectleden: Martijntje Smits, Floortje Daemen, Rinie van Est
Robots gaan steeds meer deel uitmaken van ons dagelijks leven. Hun taken lopen
uiteen van schoonmaken en het ondersteunen van revalidatieprocessen tot het schie­
ten op vijandige doelwitten. Hoe zal de opkomst van deze nieuwe generatie robots ons
leven veranderen?
In 2010 is er gewerkt aan het rapport Robots onder de mensen, dat in 2011 verschijnt.
In dit rapport wordt specifiek ingegaan op robots in het huishouden, bij defensie, bij
politie, in het transport en in de zorg. Het rapport is gericht op experts, politici en
beleidsmakers.
In 2010 is verder gestart met de voorbereidingen voor een kenniskamer Intelligente
Robots voor het ministerie van Veiligheid en Justitie, die in 2011 wordt gehouden.
Deze kenniskamer voor de bewindslieden en ambtelijke top van het ministerie gaat
over de kansen van robots op het terrein van surveillance, loketfuncties, rechtspraak,
gevangenisbewaking, psychiatrische behandeling van TBS-ers, forensisch sporenonder­
zoek, identificatie en opsporing en crowd control.
In 2010 is een deelonderzoek over robots voor de langdurige zorg afgerond met een
wetenschappelijk artikel Beyond speculative robots Ethics in het tijdschrift Accountabi­
lity in Research. In het onderzoek traden robotexperts en toekomstige gebruikers, zoals
thuiszorgers en patiënten, in dialoog, om zo hun visies op de toepassing van robotia in
de zorg te ontwikkelen.
De onderzoekers gaven in 2010 verder in maart een presentatie over het sociale robots
voor het interdepartementale overleg over de Maatschappelijke Innovatieagenda
op het Ministerie van Economische Zaken. Verder werd in september een presenta­
tie verzorgd op de workshop ‘Quo Vadis Service Robotics? Towards an Interdisciplinary
Technology Assessment’ in Karlsruhe, georganiseerd door ITAS. Ook verschenen de
onderzoekers in diverse artikelen, onder andere in De Ingenieur, Sociologie Magazine
en regionale dagbladen.

THEMA OVERSTIJGENDE PROJECTEN
Making Perfect Life
Projectleden: Rinie van Est, Ingrid Geesink, Ira van Keulen, Dirk Stemerding,
Mirjam Schuijff
In het door STOA gefinancierde project ‘Making Perfect Life: Bio-engineering in the
21st Century’ staan twee megatrends centraal: ‘biology becoming technology’ en ‘tech­
nology becoming biology’.
Bij ‘biology becoming technology’ staat het groeiende ingenieursperspectief binnen
de levenswetenschappen centraal: er kan steeds meer veranderd worden aan levende
organismen, en dat gebeurt ook steeds vaker. De trend ‘technology becoming biology’
draait om het feit dat ingenieurs steeds meer geïnspireerd raken door de biologie en
deze proberen na te bouwen.
Op 10 november 2010 presenteerde het Rathenau Instituut een monitoringrapport
over deze ontwikkelingen aan het Europees parlement. De vier domeinen van onder­
zoek daarin zijn ‘engineering the body’ (zoals het nabouwen van weefsel en organen
binnen de biomedische technologie), ‘engineering the brain’ (zoals het ontwikkelen van
interfaces tussen het brein en externe apparaten om hersenactiviteit te stimuleren of
te interpreteren), ‘engineering living artefacts’ (zoals het nabouwen en veranderen van
levende materie binnen de synthetische biologie) en ‘engineering intelligent artefacts’
(zoals het creëren van artificiële intelligentie voor robots).

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

31

Bijlagen
Bij de presentatie werd een conferentie in het Europees Parlement verzorgd, die werd
bijgewoond door zo’n 120 beleidsmakers, wetenschappers en politici. In de discus­
sie bleek er bij de aanwezigen zorg te zijn over de snelheid van de ontwikkelingen: het
nadenken over de juridische en ethische effecten van de ontwikkelingen in de bio-engi­
neering dreigt achter de feiten aan te gaan lopen.
‘Making Perfect Life’ gaat in 2011 de laatste fase in. Die bestaat uit casestudies waarin
het Rathenau Instituut, in samenwerking met buitenlandse partners, vier concrete
beleidsproblemen gaat uitdiepen in de regelgeving rond bio-engineering.

Nieuwe technologische golf
Projectleden: Bart Walhout, Rinie van Est
Door de groeiende wisselwerking tussen nanotechnologie, biotechnologie, informatie­
technologie en cognitiewetenschap vergroten we onze mogelijkheden om in te grijpen
in biologische en cognitieve processen. Daarbij werken wetenschappers uit de natuuren levenswetenschappen samen, en ontstaan nieuwe disciplines op de raakvlakken van
sleuteltechnologieën.
Met het project ‘De Nieuwe Technologische Golf’ gaat het Rathenau Instituut in op
deze ontwikkelingen. Daarbij wordt aangehaakt bij de Maatschappelijke Dialoog Nano­
technologie (MDN).
Bij de start van deze dialoog in 2009 publiceerde het Rathenau Instituut het boek Leven
als bouwpakket. Het boek bespreekt de verschuivende grenzen tussen bijvoorbeeld
intelligentie en kunstmatige intelligentie en tussen leven en kunstmatig leven. In 2010
werd een website over nanotechnologie gelanceerd en werd een vernieuwde Nieuws­
brief Nanotechnologie uitgebracht.
Voor de woordvoerders nanotechnologie in de Tweede Kamer is op 16 april 2010
een werkbezoek over nanogeneeskunde georganiseerd naar de High Tech Campus in
Eindhoven. Verder heeft de interdepartementale werkgroep over convergerende tech­
nologieën een bezoek gebracht aan het Rathenau Instituut. In augustus organiseerde
het Rathenau Instituut een actie voor de lezers van Quest: tien lezers kregen een rond­
leiding door het nieuwe nanolab van MESA+.
Het komende half jaar bereidt het Rathenau Instituut zich verder voor op de politieke
discussie over de resultaten en het vervolg van de MDN. Centrale vraag daarbij is
welke onderwerpen worden opgepikt in de maatschappelijke dialoog, welke er blijven
liggen en wat dat betekent voor politiek en beleid.
Het Rathenau Instituut is veelvuldig gevraagd voor optredens en interviews rond de
nieuwe technologische golf. Voorbeelden zijn de tv-uitzendingen van Schepper & Co,
Labyrint en een hoofdartikel naar aanleiding van ‘Leven als Bouwpakket’ in Elsevier.

Synthetische biologie
Projectleden: Dirk Stemerding, Frans Brom, Rinie van Est
De verwachtingen van de synthetische biologie zijn hooggespannen. Met de gereed­
schappen van dit nieuwe wetenschapsgebied kunnen bacteriën en algen worden
omgebouwd tot fabriekjes voor de productie van medicijnen of biobrandstof. Syn­
thetisch biologen willen uiteindelijk ook nieuwe, zelf ontworpen levensvormen gaan
maken. Dat roept dilemma’s en ethische vragen op. Want hoe staat het met de vei­
ligheid van door de mens gemaakte bacteriën en virussen? Wordt het niet steeds
gemakkelijker om biologische wapens te maken met de gereedschappen van de syn­
thetische biologie? En is het wel gepast om kunstmatig leven te creëren?
In maart 2010 vond in Brussel een EU-workshop plaats over ontwikkelingen op het
gebied van synthetische biologie en vraagstukken van regulering en governance. Een
onderzoeker van het Rathenau Instituut gaf daar een presentatie over de ‘governance

32

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
of social and ethical implications of synthetic biology’. In samenwerking met de
Nederlandse ambassade in Tokio zijn in 2010 de ontwikkelingen op het gebied van syn­
thetische biologie in Japan verkend.
In juli is een presentatie over verantwoord innoveren in synthetische biologie verzorgd
in een workshop van een door de Universiteit van Oxford gecoördineerd netwerk voor
synthetische biologie (RoSBNet).
In samenwerking met studenten van het iGEM team van de TUDelft zijn tijdens de
wetenschapsdag op 24 oktober in het Science Centre van de TUDelft een drietal work­
shops gegeven over synthetische biologie. Eind oktober is een eerste editie van de
internationale SB-newsletter verschenen, die in opdracht van het Rathenau Instituut en
COGEM is gemaakt door LIS Consult en het Woodrow Wilson Institute.
Over het onderwerp biosecurity en synthetische biologie heeft het Rathenau Instituut in
2010 een workshop verzorgd (zie Biosecurity).

SYBHEL
Projectleden: Dirk Stemerding, Conor Douglas
Het Rathenau Instituut is een van de deelnemers aan het Europese SYBHEL-project
(Synthetic Biology for Human Health: Ethical and Legal Issues). Dit project loopt van
2010 tot en met 2012 en wordt gefinancierd uit het Kaderprogramma van de Europese
Commissie. Doel van het project is toekomstige ontwikkelingen in kaart te brengen op
het terrein van synthetische biologie en gezondheidszorg, met bijzondere aandacht
voor ethische en juridische implicaties. Taak van het Rathenau Instituut is om aanbeve­
lingen te doen voor beleid op Europees niveau.
In 2010 zijn de voorbereidingen gestart voor een Europese workshop met wetenschap­
pers, maatschappelijke organisaties en beleidsmakers, die in 2011 plaatsvindt.

Strategische agenda voor ethiek in de landbouw
Projectleden: Jan Staman, Marjan Slob
De vraag naar voedsel is groot en zal voorlopig alleen maar groeien. Landbouwgrond
wordt echter schaars door de bevolkingsdruk en klimaatveranderingen. Kan technologi­
sche vernieuwing een oplossing bieden voor dit probleem?
Dat is een van de onderwerpen in de ‘Strategische agenda voor het ethiekbeleid’ die
het Rathenau Instituut in september 2010 heeft uitgebracht voor het Ministerie van LNV
en voor NWO. Jan Staman, directeur van het Rathenau Instituut, heeft in kaart gebracht
welke ontwikkelingen zich tussen nu en 2012 zullen voordoen binnen de agroproduc­
tie en welke ethische vragen daarmee samenhangen. Naar aanleiding van de publicatie
verscheen onder meer een artikel in dagblad Trouw (onder de titel: Minder vlees eten
gaat niet vrijwillig), dat tot veel discussie leidde.

Vaccinatie
Projectleden: Lotte Asveld, Jan Staman, Marjan Slob
Hoe groot is het vertrouwen in vaccinaties? Bij recente vaccinatiecampagnes tegen
baarmoederhalskanker en de Mexicaanse griep was de opkomst historisch laag. De
vraag is waar deze weerstand vandaan komt.
Om daar meer inzicht in te krijgen, organiseerde het Rathenau Instituut in 2010 een
­bijeenkomst waar tegenstanders van het HPV-vaccin en uitvoerders van de campagne
(RIVM-medewerkers) met elkaar om de tafel zaten. In een besloten setting kon open­
lijk worden gesproken over het onderwerp vaccinatie, en er waren experts aanwezig om

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

33

Bijlagen
hun visie op de gebeurtenissen te geven (waaronder psychiaters, bestuurskundigen en
ethici).
Naar aanleiding van de besloten bijeenkomst zijn er aanbevelingen opgesteld voor het
beleid rondom vaccinatie. Deze worden verspreid onder alle deelnemers en zijn met
name bedoeld voor het RIVM.

Chemie
Projectleden: Peter van den Besselaar, Barend van der Meulen
De chemische sector in Nederland wil de komende decennia sterk groeien. Daarnaast
wil de sector een belangrijke rol spelen in de verduurzaming van onze samenleving.
Bijvoorbeeld door het gebruik van fossiele grondstoffen terug te dringen. Om dat te
bereiken is de Regiegroep Chemie in het leven geroepen. Het Rathenau Instituut gaat
op verzoek van deze groep een kaart maken van het chemisch onderzoek in Nederland.
Waar zit de dynamiek? En wat is de positie van Nederland in het chemisch onderzoek?
In 2010 zijn deze onderwerpen uitgediept, het eindrapport wordt in 2011 gepresen­
teerd aan de regiegroep.

Geo-engineering
Projectleden: Monique Riphagen, Frans Brom
Als het beperken van de CO2-uitstoot de klimaatverandering onvoldoende tegengaat,
kan de mens het CO2 dan zelf uit de atmosfeer verwijderen? Kan de zee bijvoorbeeld
worden bemest met ijzer, zodat algen meer CO2 opnemen? Of kan het opwarmen van
de aarde worden tegengaan door zonlicht tegen te houden, bijvoorbeeld met spiegels
in de ruimte? Of door de wolken witter te maken? Dit soort vragen is het terrein van
geo-engineering.
Aan veel ideeën op dit gebied kleven praktische of juridische bezwaren – wolken en
CO2 houden zich bijvoorbeeld niet aan landsgrenzen. Sommige oplossingen, zoals het
bemesten van de oceanen, zijn mogelijk ook gevaarlijk omdat ze ernstig ingrijpen in
ecosystemen.
Het Rathenau Instituut verkent de potentiële voordelen en problemen van geo-­
engineering. In december 2010 vond rond dit onderwerp een debat plaats in Spui25,
onder de titel: ‘Climate: can we fix it?’ in samenwerking met de Universiteit van
­Amsterdam.

Spinoza te Paard
Projectleider: Christian van ‘t Hof
NWO, De Haagse poptempel Paard van Troje, NRC Next, Teleac en het Rathenau
Instituut hebben in 2010 diverse keren de talkshow ‘Spinoza te Paard’ georganiseerd.
Daarbij presenteert steeds een winnaar van de Spinozapremie zijn of haar wetenschaps­
gebied aan het publiek, dat ter plekke kan reageren. Op de bijeenkomsten komt een
breed scala van onderwerpen aan bod, van insecten en zwarte gaten tot kwantumme­
chanica.
De bijeenkomsten trekken gemiddeld 150 bezoekers. Met name de aflevering over
insecten kreeg veel media-aandacht (tien radio-uitzendingen, vijf televisie-items en vijf­
tien artikelen in kranten). De gasten konder verschillende insecthapjes proeven.
De bijeenkomsten worden in 2011 voortgezet en zijn te zien op: www.wetenschap24.nl/.

34

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
Parliaments & Civil Society in Technology Assessment
(PACITA)
Projectleden: Geert Munnichs, Jurgen Ganzevles, Frans Brom
In dit project wordt kennis en ervaring op het gebied van parlementaire technology
assessment gedeeld met Europese landen waarin nog geen traditie op dit gebied
bestaat. In het project zijn partners betrokken uit acht verschillende landen, waaronder
Spanje, Denemarken, Duitsland en Nederland, die gaan samenwerken met organisaties
onder meer Bulgarije, Hongarije, Ierland en Litouwen.
In het kader van dit project worden trainingen, conferenties en uitwisselingen georgani­
seerd. Het Rathenau Instituut is één van de kerndeelnemers, en speelt een centrale rol
in de communicatie van de resultaten van het project.
Het project is in 2010 gehonoreerd en wordt gefinancierd uit het Kaderprogramma van
de Europese Commissie. De uitvoering start in 2011.

Global Ethics in Science and Technology (GEST)
Projectleden: Dirk Stemerding, Frans Brom
Welke rol speelt ethiek in het wetenschaps- en technologiebeleid in Europa, China en
India? Dat is de centrale vraag van het project Global Ethics in Science and Technology.
Drie partners in Europa – University of Central Lancashire, Karlsruhe Institute of Tech­
nology en het Rathenau Instituut – werken daartoe samen met de Chinese Academy of
Science and Technology for Development en het Research and Information System for
Developing Countries in India.
Er worden onder andere drie casestudies opgezet waarin de rol van ethiek wordt
bestudeerd op het gebied van nanotechnologie, voedseltechnologie en synthetische
biologie. De bevindingen worden vertaald in beleidsaanbevelingen die zijn toegespitst
op de drie regio’s.
Het Rathenau Instituut is hoofdverantwoordelijk voor de uitvoering van de casestudy op
het gebied van synthetische biologie, en neemt ook deel aan de overige activiteiten.
Het project is in 2010 gehonoreerd, en wordt gefinancierd uit het Kaderprogramma van
de Europese Commissie. De uitvoering start in 2011.

Publieksonderzoek naar opvattingen over wetenschap en
technologie
Projectleden: Frans Brom, Antoinette Thijssen
Hoe kijken mensen in Nederland aan tegen wetenschap en technologie? Om op deze
vragen een antwoord te krijgen heeft onderzoeksbureau Veldkamp in opdracht van het
Rathenau Instituut een publieksonderzoek gedaan. In vier groepsgesprekken praatten
mensen met een uiteenlopende achtergrond over technologie in het algemeen én over
een aantal specifieke nieuwe technologieën, zoals nanotechnologie.
De uitkomsten van deze sessies zijn gebruikt om een onderzoek onder een grotere
groep mensen uit te voeren. In 2011 worden de resultaten van het onderzoek gepre­
senteerd.

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

35

Bijlagen

I. 2

Projecten Science System Assessment
Science System Assessment onderzoekt het wetenschapssysteem.
Hoe functioneert dat? En hoe reageert het op ontwikkelingen in
de politiek, de economie, de samenleving en de wetenschap zelf?
Met de antwoorden kan beter geinformeerd beleid ontwik­
keld worden. In 2010 deed Science System Assessment onder
meer onderzoek naar valorisatie, biosecurity, focus en massa, en
management en prestaties van onderzoeksgroepen. Hieronder
een overzicht van alle Scisa-projecten van 2010.

DE WAARDE VAN WETENSCHAP
Evalueren van Research in Context (ERiC)
Projectleden: Leonie van Drooge, Peter van den Besselaar, Stefan de Jong,
Tillo Propp, Barend van der Meulen
Hoe beoordeel je de maatschappelijke waarde van wetenschappelijk onderzoek? Daar­
over gaat het project ERiC (Evaluating Research in Context), dat door het Rathenau
Instituut wordt uitgevoerd in samenwerking met KNAW, VSNU, NWO en HBO-Raad.
Vaak wordt bij evaluaties alleen de wetenschappelijke kwaliteit van onderzoek beoor­
deeld. Het Rathenau Instituut heeft in 2009 vier pilotstudies afgerond waarin ook de
maatschappelijke relevantie van onderzoek in kaart werd gebracht. Op basis hiervan
is een methodiek ontwikkeld voor de beoordeling van maatschappelijke relevantie.
Deze ‘ERiC-methode’ is in maart 2010 aangeboden aan de besturen van VSNU, KNAW,
NWO en de HBO-raad. De bijeenkomst, de methode en het project hebben veel aan­
dacht van de pers getrokken.
Van de publicatie zijn in 2010 meer dan duizend exemplaren verspreid. Met de HBOraad zijn in 2010 workshops georganiseerd voor hogescholen over het evalueren van
de maatschappelijke impact van hun lectoraten. De NWO-instituten worden onder­
steund bij het opnemen van ‘maatschappelijke relevantie’ in de evaluatie van hun
instituten.
De eerste fase van het ERiC-project is afgerond. Met de partners wordt over de vol­
gende fase gesproken. In de lijn van het ERiC project zijn verder casestudies gedaan in
een Europees project (SIAMPI) waarbij de focus ligt op interacties tussen kennisgebrui­
kers en kennisproducenten.

36

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
SIAMPI
Projectleden: Leonie van Drooge, Peter van den Besselaar, Stefan de Jong,
Tillo Propp, Barend van der Meulen
Het Europese SIAMPI-project (Social Impact Assessment Methods for research and
funding instruments through the study of Productive Interactions between science
and society) draait net als ERiC om het beoordelen van maatschappelijke impact van
wetenschap. In het kader van dit project worden in verschillende landen de interacties
tussen onderzoekers en maatschappelijk belanghebbenden onderzocht. Als één van de
partners in dit project bekijkt het Rathenau Instituut de interacties tussen ICT en nano­
technologie.
In december 2010 zijn de belangrijkste resultaten van het project besproken met de
betrokken organisaties en collega-wetenschappers. Hieruit worden aanbevelingen
gedestilleerd voor een aantal typerende evaluatiesituaties zoals visitaties, programmaevaluatie en projectevaluatie.

Valorisatie
Projectleden: Barend van der Meulen, Leonie van Drooge, Stefan de Jong
Komt wetenschappelijke kennis uiteindelijk in de samenleving terecht? En zo ja, via
welke route? Dat is het centrale thema van de workshop ‘Valorisatie als kennisproces’
die in oktober 2010 is georganiseerd door het Rathenau Instituut.
De resultaten van deze workshop zullen onder meer gebruikt worden in het gezamen­
lijke project Indicatoren voor Valorisatie dat in opdracht van de Landelijke Commissie
Valorisatie (LCV) wordt uitgevoerd, met STW en Technopolis. In de LCV werkt een
groot aantal kennisinstellingen, het bedrijfsleven en de overheid samen, met als doel
kennisvalorisatie te stimuleren. Doel van het project is om te komen tot een set van
valorisatie-indicatoren waaruit organisaties de voor hun relevante en toepasbare indica­
toren kunnen selecteren.
In september 2010 is verder de maatschappelijke impact analyse van het programma
Next Generation Infrastructures van start gegaan. De analyse wordt gedaan op verzoek
van NGInfra, en door hen bekostigd.

Science Parks
Projectleden: Edwin Horlings, Thomas Gurney
In Science Parks komen fundamenteel en toegepast onderzoek bij elkaar: medewer­
kers van universiteiten en bedrijven werken er op dezelfde locatie. Deze parken worden
daarom gezien als plaatsen waar kennis tussen die werelden uitgewisseld kan worden,
wat goed zou zijn voor de innovatie en de economie.
In dit project onderzoekt het Rathenau Instituut hoe die wisselwerking er feitelijk uit
ziet, met name wat betreft startende ondernemers. Welke netwerken hebben ze, en
veranderen die netwerken afhankelijk van de fase waarin de onderneming verkeert?
Een aantal buitenlandse partners doet hetzelfde in andere landen (Japan, Israël, Frank­
rijk, Finland). Er wordt onder meer gekeken naar de samenhang tussen sociale banden
van de betrokkenen en hun wetenschappelijke en technische resultaten. In 2010 is er
gewerkt aan de Nederlandse casestudie, de eerste publicaties van dit project worden
in 2011 verwacht.

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

37

Bijlagen

DE DYNAMIEK VAN ONDERZOEKSVELDEN
Ontwikkeling van rivier- en kustonderzoek
Projectleden: Mieke van Hemert, Barend van der Meulen
Het beheer van rivieren en kustgebieden is voor Nederland van vitaal belang. In de
afgelopen vijftien jaar heeft ook het onderzoek naar de dynamiek van de rivieren en
kustgebieden zich sterk ontwikkeld, waarbij de uitdaging is om beheer, natuurwaarden
en gebruik van de gebieden met elkaar te verbinden. In een vergelijkend onderzoek
naar de ontwikkeling van onderzoeksprogramma’s over rivieren en over kustgebieden
onderzoeken we de rol van onderzoeksprogramma’s voor de ontwikkeling van onder­
zoeksgebieden. In de publicatie Kennis bundelen in onderzoeksprogramma’s laten
Mieke van Hemert en Barend van der Meulen ook zien onderzoeksprogramma’s trans­
disciplinaire kennis kunnen stimuleren. Dit rapport is verschenen in 2010.

Samenwerkingspatronen in de watersector
Projectleden: Edwin Horlings, Bei Wen, Pieter Heringa, Wim van Vierssen,
Peter van den Besselaar
Zoet water is van levensbelang. De beschikbaarheid ervan is over de hele wereld niet
vanzelfsprekend en leidt tot steeds meer spanningen. Voor wetenschappers, overheid
en bedrijfsleven wordt het steeds duidelijker dat nauwe samenwerking een eerste ver­
eiste is om mondiale vraagstukken over water aan te pakken.
Er is nog maar weinig bekend over de mechanismen en factoren die van belang zijn
in de kennisinfrastructuren rondom water. In samenwerking met het KWR Watercycle
Research Institute doet het Rathenau onderzoek naar de netwerken in de watersec­
tor. In 2010 is er een survey gehouden onder deelnemers aan de zgn. ‘vakantiecursus’,
een jaarlijks evenement in de Nederlandse watersector waaraan een groot aantal ken­
nisactoren deelnemen. Met behulp van de survey worden de netwerkrelaties in kaart
gebracht. De eerste resultaten zijn in het vakblad H2O gepubliceerd. De resultaten
zullen vergeleken worden met vergelijkbare analyses van globale samenwerkingsrela­
ties en met bibliometrische analyses van de het wateronderzoek.

Hersen- en cognitiewetenschappen / Imaging en neuro- en
cognitiewetenschap
Projectleider: Petra van Alphen
Hoe verandert wetenschappelijk onderzoek wanneer er nieuwe apparatuur wordt
ontwikkeld? Dat onderzoekt het Rathenau Instituut aan de hand van de neuro- en cog­
nitiewetenschap.
In deze twee wetenschapsgebieden wordt gebruik gemaakt van onder andere MRIscans en EEG’s: middelen die oorspronkelijk bedoeld waren voor diagnostiek.
Nu worden ze echter ook gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek. Verande­
ren de technologieën het onderzoeksveld qua inhoud, infrastructuur, financiering en
samenwerking? Wat betekent dit bijvoorbeeld voor de grenzen van de betreffende
onderzoeksvelden?
In 2010 is er gewerkt aan het eerste deelrapport over de rol die neurotechnieken
spelen bij het aanvragen van geld voor cognitieonderzoek. In 2011 zal de ontwikkeling
van de neuro- en cognitiewetenschap in kaart worden gebracht aan de hand van publi­
caties en interviews.

38

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen

DE WERKING VAN DE INSTITUTIES
Kennis voor Klimaat
Projectleden: Femke Merkx, Edwin Horlings, Peter van den Besselaar, Dennis
Roks, Tjerk Wardenaar
Het nationale programma ‘Kennis voor Klimaat’ is een omvangrijk onderzoekspro­
gramma dat kennis en diensten ontwikkelt om Nederland klimaatbestendig te maken.
Als onderzoeksprogramma is het een voorbeeld van zogenoemde ‘multi-actor multimeasure programs’, of ‘MAPs’.
Het Rathenau Instituut onderzoekt welke invloed het programma heeft op het klimaat­
onderzoek, op welke verschillende manieren dit onderzoek wordt georganiseerd en
wat het effect ervan is. Ook wordt gekeken of en hoe wetenschappers, beleidsmakers,
private partijen en mensen uit de praktijk succesvol met elkaar samenwerken. Tot slot
wordt in kaart gebracht wat het voor een onderzoeksveld betekent wanneer een groot
deel van de financiering binnen MAPs wordt uitgezet. De eerste tussentijdse resultaten
worden in 2011 verwacht.
Daarnaast heeft het Rathenau Instituut in december 2010 een maatschappelijke impact­
analyse gemaakt van de klimaatonderzoeksprogramma’s ‘Klimaat voor Ruimte’ en
‘Kennis voor Klimaat’.

EURECIA
Projectleider: Barend van der Meulen
Het Rathenau Instituut nam ook in 2010 deel aan een internationaal project, waarbij
wordt onderzocht welke invloed de European Research Council heeft op nationale
onderzoekssystemen.
De council is bezig uit te groeien tot een van de belangrijkste financiers van grens­
verleggend onderzoek in Europa. Welk effect heeft dat op nationale financiers van
onderzoek? Passen die hun programma’s of strategie aan? Sommige nationale finan­
ciers lijken zich terug te trekken op hun nationale rol, anderen lijken juist actiever te
worden op internationaal gebied.

DE ORGANISATIE VAN HET WETENSCHAPS­SYSTEEM
Investeren in onderzoeksfaciliteiten / Grootschalige
­faciliteiten
Projectleider: Edwin Horlings
Welke economische, maatschappelijke en wetenschappelijke impact hebben groot­
schalige onderzoeksfaciliteiten? Zoals wetenschappelijke kernreactoren, windtunnels en
radiotelescopen?
Het Rathenau Instituut onderzocht de afgelopen jaren hoe de financiering van deze
projecten - nationaal en internationaal - tot stand komt, en welke maatschappelijke en
economische effecten de projecten opleveren. Grootschalige faciliteiten zouden voor­
delen hebben, zoals het aantrekken van succesvolle onderzoekers en het stimuleren
van innovatie. Ook zouden er rond die faciliteiten allerlei veelbelovende sociale net­
werken ontstaan, die weer leiden tot doorbraken in de wetenschap. Voor veel van deze

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

39

Bijlagen
voordelen ontbreekt echter bewijs, zo blijkt uit onderzoek dat het Rathenau I­nstituut in
2010 uitvoerde.
In 2011 zullen casestudies gedaan worden naar maatschappelijke en wetenschappe­
lijke effecten. Daarbij zal onder meer worden ingegaan op de verdringingsvraag: een
technische investering van vier miljoen euro staat bijvoorbeeld gelijk aan veertig aioplaatsen. Wat heeft dat voor effect op een onderzoeksveld?

Biosecurity
Projectleden: Barend van der Meulen, Keelie Murdock
De ontwikkelingen op het gebied van de biotechnologie en synthetische biologie gaan
snel, maar brengen ook het risico van misbruik met zich mee. Bijvoorbeeld door terro­
risten. Regulering op het gebied van biosecurity moet dat risico verkleinen. Maar welke
invloed hebben veiligheidsregimes op wetenschappelijk onderzoek en in hoeverre
brengt de opkomst van synthetische biologie nieuwe biosecurity vraagstukken met zich
mee?
Over deze onderwerpen verzorgden de afdelingen SciSA en TA van het Rathenau Insti­
tuut in oktober 2010 een gezamenlijke workshop ‘Biosecurity at the science policy
nexus: developing a vision of the future’, voor betrokkenen op het gebied van bio­
safety, codes of conduct, veiligheidsbeleid en synthetische biologie.
Voorafgaand aan de workshop zijn een tiental interviews uitgevoerd met onderzoekers,
bioveiligheidsfunctionarissen en beleidsmakers over de manier waarop in Nederland
wordt omgegaan met biosecurity.
Tijdens de workshop werden verschillende benaderingen van biosecurity besproken,
evenals de vraag in hoeverre deze benaderingen antwoord bieden op de ontwikke­
ling van synthetische biologie. De belangrijke conclusies zijn dat ‘awareness’ belangrijk
wordt gevonden, maar onvoldoende invulling krijgt. En dat bestaande vormen van
regulering te weinig zijn toegesneden op het grensdoorbrekende karakter van nieuwe,
convergerende technologieën zoals synthetische biologie.
Over dit onderwerp zal voorjaar 2011 een rapport verschijnen met aanbevelingen voor
beleid.

Focus en massa
Projectleden: Edwin Horlings, Peter van den Besselaar,
Barend van der Meulen
Als er door het Rijk extra geld wordt gestoken in onderzoek, bijvoorbeeld naar nano­
technologie, leidt dat dan automatisch tot meer onderzoek op dat gebied? En stijgt
daarmee de internationale positie van Nederland op die gebieden? Dat was de cen­
trale vraag in het project Focus en Massa.
In 2010 bleek dat het Nederlandse wetenschapssysteem extra investeringen vaak weet
te absorberen. Dit heeft vermoedelijk te maken met het feit dat onderzoeksinstellingen
zelf ook een Focus en Massa-beleid voeren dat niet noodzakelijkerwijs overeenkomt
met dat van de overheid. Het rapport over ‘Focus en massa’ werd begin 2011 gepre­
senteerd.
Voor de Raad voor Gezondheidsonderzoek (RGO) is in 2010 een inventarisatie gemaakt
van de investeringen in medisch onderzoek. Die studie wordt gebruikt als input voor
een advies aan de minister van Volksgezondheid over de financiering van medisch
onderzoek.

40

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen

ONDERZOEKERS EN ONDERZOEKSGROEPEN
Management en prestaties van onderzoeksgroepen
Projectleden: Inge van der Weijden, Rosalie Belder, Peter van den Besselaar,
Maaike Verbree
Voor goed onderzoek zijn niet alleen getalenteerde onderzoekers nodig, ook de kwa­
liteit van hun werkomgeving en van het management is van belang. Op welke manier
kunnen onderzoeksgroepen het beste worden georganiseerd en aangestuurd? Om
daar zicht op te krijgen hield het Rathenau Instituut enkele grootschalige enquêtes
onder groepsleiders in het Nederlandse gezondheidsonderzoek.
Het rapport verscheen in 2009. In 2010 zijn de resultaten van het onderzoek gepre­
senteerd bij diverse onderzoeksorganisaties en -beleidsinstanties, zoals ZonMw. Er zijn
twee Nederlandstalige artikelen gepubliceerd (in TSG en HO management). Daarnaast
zijn er lezingen gehouden bij vier Universitair Medische Centra en zijn de onderzoeks­
resultaten besproken met medische onderzoekers. Momenteel wordt gewerkt aan het
schrijven en afronden van wetenschappelijke papers. Ook is er een inhoudelijke bij­
drage geleverd aan het EASST congres.
Het onderzoek naar management en prestaties van onderzoeksgroepen wordt voortge­
zet. In het najaar van 2010 is voor de derde maal een vragenlijstonderzoek gehouden
onder onderzoeksleiders en is een detailstudie naar de motivatie van jonge weten­
schappers van start gegaan.

Loopbanen
Projectleden: Inge van der Weijden, Pleun van Arensbergen
In december 2010 bracht het Rathenau Instituut het rapport Op het juiste moment op
de juiste plaats uit. In het rapport werd geconcludeerd dat de loopbaan van weten­
schappers tot nu toe vooral afhankelijk is van het toevallig vrijkomen van vacatures,
en veel minder van de individuele kwaliteiten van de onderzoekers. Verder blijkt
begeleiding van jong talent erg belangrijk te zijn voor een succesvolle start van een
wetenschappelijke carrière.
De loopbaankansen zijn in de geesteswetenschappen duidelijk slechter dan die in de
medische- en bètawetenschappen. In deze laatste twee wetenschapsgebieden is talent
minder dik gezaaid. Vandaar dat universiteiten in die hoek steeds vaker zogenaamde
tenure tracks opzetten. Daarbij worden heldere afspraken gemaakt over de carrière­
paden van talentvolle onderzoekers.
In 2011 wordt de ontwikkeling van dit tenure track systeem verder onderzocht en wordt
begonnen met onderzoek naar de positie en carrière van postdocs.

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

41

Bijlagen

I. 3

Overige projecten
Bibliometrische softwaretools
Projectleider: André Somers
In het project Bibliometrische softwaretools ontwikkelde het Rathenau Instituut een
softwaretoolbox (‘Saint’) voor scientometrische en bibliometrische analyse. Daarbij kan
bijvoorbeeld in kaart worden gebracht welke wetenschappers veel publiceren en naar
welke publicaties vaak wordt verwezen. In het voorjaar van 2009 is de eerste versie
gepresenteerd. Deze toolkit wordt inmiddels intensief gebruikt en heeft voor de afde­
ling Science System Assessment de analyses van veel publicaties ondersteund of die
zelfs mogelijk gemaakt. Ook het aantal externe gebruikers van Saint groeit continu.
In 2010 is Saint doorontwikkeld, in 2011 verschijnt er een nieuwe versie die onder meer
nog grotere data-sets kan verwerken. Saint is vrij beschikbaar voor onderzoekers.

Feiten en Cijfers
Projectleden: Jan van Steen, Barend van der Meulen, James Dawson
Kan Nederland van andere landen leren als het gaat over de organisatie van het weten­
schappelijk onderzoek en de rol van de nationale overheid? Die vraag stond centraal in
de publicatie Feiten en Cijfers van januari 2010.
Uit internationale studies van onder meer de Europese Commissie blijkt dat er enkele
centrale thema’s zijn in wetenschapsbeleid en voor de organisatie van wetenschaps­
systemen. In deze publicatie worden de veranderingen op de genoemde thema’s in
Nederland en vijf andere Europese landen vergeleken en wordt geanalyseerd welke
lessen Nederland hieruit kan trekken.

Wetenschapsportal ‘denederlandsewetenschap.nl’
Projectleider: Jan van Steen
In augustus 2010 is de website ‘denederlandsewetenschap.nl’, een gezamenlijk initia­
tief van de KNAW en het Rathenau Instituut, officieel gelanceerd. Op de site worden
feiten en cijfers over het Nederlandse wetenschapssysteem op een rijtje gezet. De
portal geeft antwoord op vragen als: wie zijn verantwoordelijk en betrokken op het
gebied van beleid en advies over wetenschappelijk onderzoek? Wie zijn de belang­
rijkste financiers? Welke onderzoeksprogramma’s kent Nederland? Welke organisaties
voeren onderzoek in Nederland uit, en welke organisaties ondersteunen de uitvoering
van onderzoek?

Rathenau Instituut op ICT Delta
Projectleden: Christian van ’t Hof, André Somers, Edwin Horlings,
Barend van der Meulen
Het Rathenau Instituut is een van de partners van ICT Delta, het jaarlijkse event voor
iedereen die zich betrokken voelt bij ICT-onderzoek en innovatie.
In maart 2010 gaf het Rathenau Instituut invulling aan het programma-onderdeel
De Moraal van ICT Delta. In acht sessies werd ingegaan op onder andere ‘digitale

42

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
grondrechten’ van ICT-gebruikers (Wie mag wat over u weten?), ICT in de wetenschap
(In welk ICT onderzoek is Nederland goed?), de ‘Levende Landkaart’ (Wat als Google
Earth live is?), ICT in de zorg (Kan ICT de gevolgen van de vergrijzing opvangen?) en
op het boek Check in / Check uit.
In de stand van het Rathenau Instituut konden bezoekers onder meer stemmen over
verschillende onderzoeksvelden waaraan het overheidsgeld besteed zou moet worden.

Relatiemagazine Flux
Projectleider: Antoinette Thijssen
Flux is het relatiemagazine van het Rathenau Instituut. In 2010 kwam een Flux uit over
de impact van wetenschap en technologie op de maatschappij, en met name over de
verschuivende grens tussen de echte en de virtuele wereld.
Eind 2010 verscheen een nummer van Flux met als thema ‘Crisis in de wetenschap?’.
“Wetenschappers moeten geen grote, algemene beloften doen aan de samenleving”,
stellen onderzoekers van het Rathenau Instituut. “Ze moeten het echte verhaal vertel­
len, en financiers moeten dat belonen.”
De Flux is ook als digitale uitgave beschikbaar.

Jubileum
Projectleider: Petra van Alphen
In 2010 is gestart met de voorbereiding van het vijfentwintig jarig jubileum van het
Rathenau Instituut, dat in 2011 plaatsvindt. Het thema is: ‘Dichterbij’.
Het Rathenau Instituut opereert in de driehoek van politiek, wetenschap en maatschap­
pij. Wetenschappers en technologie worden dichterbij de politiek gebracht, om te
komen tot evidence-based policys. Maar wetenschap en technologie komen ook steeds
dichter bij de maatschappij: ze hebben een grote maatschappelijke impact.
In het jubileumjaar wordt op verschillende manieren aandacht aan deze thema’s
besteed. Er komt ook een jubileumnummer uit van Flux.

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

43

Bijlagen

II. 1

Werkzaam voor het Rathenau Instituut
Op 31 december 2010

Directeur
Mr. drs. Jan Staman

Technology Assessment
Prof. dr. Frans Brom / Afdelingshoofd
Dr. ir. Rinie van Est / Coördinator
Dr. ir. Geert Munnichs / Coördinator
Dr. Lotte Asveld / Senior Onderzoeker
Drs. Floortje Daemen / Onderzoeker
Conor Douglas PhD, MSc, BA / Postdoc onderzoeker, sinds oktober 2010
Dr. Ir. Jurgen Ganzevles / Senior onderzoeker
Dr. Ingrid Geesink / Senior onderzoeker
Drs. Christian van ’t Hof / Senior onderzoeker
Drs. Ira van Keulen / Senior onderzoeker
Drs. ir. Monique Riphagen / Onderzoeker
Drs. Mirjam Schuijff / Onderzoeker
Dr. ir. Martijntje Smits / Senior onderzoeker
Drs. Chantal Steegers / Onderzoeker
Dr. Dirk Stemerding / Senior onderzoeker
Ir. Bart Walhout / Onderzoeker

Science System Assessment

Dr. Barend van der Meulen / Afdelingshoofd a.i.
Dr. Petra van Alphen / Onderzoeker
Drs. Pleun van Arensbergen / Junior onderzoeker
Rosalie Belder, MPhil / Onderzoeksmedewerker, sinds mei 2010
Drs. James Dawson / Junior Onderzoeker
Drs. Leonie van Drooge / Onderzoeker
Drs. Thomas Gurney / Junior Onderzoeker
Pieter Heringa, MSc / Junior Onderzoeker, sinds 1 januari
Dr. Laurens Hessels / Onderzoeker, sinds september 2010
Dr. Edwin Horlings / Senior Onderzoeker
Stefan de Jong, MSc / Junior Onderzoeker
Dr. ir. Femke Merkx / Postdoc onderzoeker
Keelie Murdock, MSc. / Junior Onderzoeker
Dr. Tilo Propp / Postdoc onderzoeker
Dennis Roks, MSc / Junior Onderzoeker, sinds februari 2010
Drs. André Somers / Junior onderzoeker
Drs. Jan van Steen / Senior onderzoeker, op detacheringsbasis
Drs. Maaike Verbree / Onderzoeker
Drs. Tjerk Wardenaar / Junior onderzoeker, sinds 1 januari
Dr. Inge van der Weijden / Onderzoeker
Bei Wen, MSc. / Junior onderzoeker, sinds februari 2010

44

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
Communicatie
Drs. Antoinette Thijssen / Afdelingshoofd
Claartje Doorenbos / Informatiespecialist
Drs. Clara Kemper / Communicatiemedewerker
Drs. Quirine van der Klooster / Communicatieadviseur
Drs. Heleen van Kooij / Contentmanager
Drs. Pascal Messer / Redacteur
Drs. Janneke Visser, BA / Senior communicatieadviseur

Bedrijfsvoering en Ondersteuning

Deze afdeling werkt tevens ten behoeve van twee andere KNAW-instituten.
Els Versteegt / Afdelingshoofd
Aziza Bouhayoufi / Administratief medewerker P&O
Drs. Barbara Buis / Controller
Lies Haket / Administrateur
Hetty Labots / P&O Adviseur
Sjerhiel Noslin / Secretaresse
June Pechler / Secretaresse
Drs. Agaath Roodenburg / Projectadministrateur, sinds april 2010
Nanda Verasdonck / Secretaresse
Ria van Vogelpoel / Directiesecretaresse a.i.

Gastmedewerkers
Dr. Barbara van Balen
Drs. Marjan Slob

Stagiaires en student-assistenten
Maartje Langeslag / Student-assistent Technology Assessment
Ana Pires / Stagiaire Technology Assessment
Violet Steeghs / Trainee Japan Technology Asessment
Niko Vegt / Stagiair Technology Assessment
Silke Vermeulen / Student-assistent Technology Assessment
Tim Vos / Student-assistent Technology Assessment

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

45

Bijlagen
Vertrokken in 2010
Technology Assessment
Drs. Michiel Besters / Onderzoeker, tot september 2010

Science System Assessment
Prof. dr. Peter van den Besselaar / Afdelingshoofd, tot medio juni 2010
Dr. Robert Braam / Senior Onderzoeker, tot juni 2010
Dr. Mieke van Hemert / Postdoc onderzoeker, tot november 2010
Dr. Grit Laudel / Senior Onderzoeker, tot december 2010

Bedrijfsvoering en Ondersteuning
Sietze Landmeter / Administratief medewerker, op detacheringsbasis,
tot 1 augustus 2010
Cora van der Meij / Directiesecretaresse, tot december 2010

46

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen

II. 2

Bestuur
Drs. Wim van Velzen (voorzitter) / Senior Advisor Covington and Burling, Brussel;
Voorzitter Commissie van Wijzen Kennis en Innovatie; Lid van de Raad van Toezicht
Universiteit Twente; Commissaris van Eindhoven Airport; Voorzitter van de Commissie
Grootschalige Onderzoekfaciliteiten
Prof. dr. Harrie Verbon (tot 28-4-2010) / Hoogleraar Openbare financiën, Faculteit
Economie en Bedrijfswetenschappen, Universiteit van Tilburg; Lid Rekenkamer
gemeente Tilburg; Bestuurslid Wim Drees stichting
Prof. dr. Christine Dijkstra / Hoogleraar Moleculaire Celbiologie en Immunologie, VU
Medisch Centrum Amsterdam; Lid van de Commissie van Wijzen Kennis en Innovatie
Prof. mr. Corien Prins / Hoogleraar Recht en Informatisering, TILT, Universiteit van
Tilburg; Raadslid WRR
Dr. Arre Zuurmond / Oprichter en partner Zenc, bureau voor innovaties in publiek
domein en zorg, Den Haag; Directeur Kafkabrigade
Dr. Adriana Esmeijer / Directeur-bestuurder St. Prins Bernhard Cultuurfonds; Lid
Stichtingsbestuur (Raad van Toezicht) Universiteit van Tilburg; Lid Raad van Toezicht
Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten; Lid bestuur Goede Doelen Platform; Lid
bestuur St. Aanwending Loterijgelden Nederland (ALN)
Prof. dr. Henriëtte Maassen van den Brink / Hoogleraar Economie Universiteit van
Amsterdam en Universiteit Maastricht; Lid Raad van Toezicht LUMC, Leiden; Vicevoorzitter RVU, Hilversum; Lid KNAW Commissie Hoger Onderwijs; Voorzitter ERiC,
Evaluation Research in Context
Prof. dr. Harry Lintsen / Emeritus Hoogleraar Techniekgeschiedenis, Technische
Universiteit Eindhoven
Mr. drs. Jan Staman (secretaris) / Directeur Rathenau Instituut, Den Haag

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

47

Bijlagen

II. 3

Programmaraad
Dr. Ellen de Brabander / Chief Scientific Officer bij het farmaceutische bedrijf Merial /
Lid Governing Board European Institute of Innovation and Technology / Lid raad van
toezicht Universiteit Twente
Prof. mr. Marc Chavannes / Politiek columnist van NRC Handelsblad / Hoogleraar
Journalistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen
Drs. Willem Deetman / Lid van de Raad van State
Prof. dr. Wim van de Donk / Commissaris van de Koningin in de provincie NoordBrabant / Hoogleraar Bestuurskunde Universiteit van Tilburg
Drs. Wim van Velzen (voorzitter) / Senior Advisor Covington and Burling, Brussel /
Voorzitter Commissie van Wijzen Kennis en Innovatie / Lid van de Raad van Toezicht
Universiteit Twente / Commissaris van Eindhoven Airport / Voorzitter van de
Commissie Grootschalige Onderzoekfaciliteiten / Voorzitter bestuur Rathenau
Instituut
Ir. Marijke Vos / Vooraanstaand politica van GroenLinks / Lid van de Taskforce
Biodiversiteit en Natuurlijke Hulpbronnen / Voorzitter LNV Consumentenplatform
Mr. drs. Jan Staman (secretaris) / Directeur Rathenau Instituut

48

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen

II. 4

Leerstoelen
Prof. dr. Frans Brom / Hoogleraar ‘Ethiek van Technology Assessment’, Universiteit
Utrecht
Prof. dr. Wim van Vierssen / Hoogleraar ‘Science System Assessment van het water­
gerelateerde onderzoek’, TU Delft
Prof. dr. Peter van den Besselaar / Hoogleraar ‘Organisatiewetenschappen, in het
bijzonder de organisatie en dynamiek van het wetenschapssysteem’, Vrije Universiteit
Amsterdam

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

49

Bijlagen

II. 5

Financiën
Baten
Realisatie 2010 (x € 1.000)

Begroting 2010 (x € 1.000)

4.763

4.710

Projectopbrengsten

536

570

Overige opbrengsten

45

36

5.344

5.316

Realisatie 2010 (x € 1.000)

Begroting 2010 (x € 1.000)

Personeelskosten

3.549

3.702

Projectkosten

1.121

1.487

596

717

5.266

5.906

Bijdrage OCW

Totale baten

Lasten

Materiële kosten
Totale lasten

De jaarrekening van het Rathenau Instituut is opgenomen in de geconsolideerde jaar­
rekening van de KNAW en als zodanig ook opgenomen in het jaarverslag van de
KNAW.

50

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen

II. 6

Sociaal jaarverslag
In 2010 zijn acht nieuwe medewerkers in dienst getreden: zes medewerkers bij de
­afdeling Science System Assessment, één bij de afdeling Technology Assessment en
één bij de afdeling Bedrijfsvoering en Ondersteuning.
Zeven medewerkers hebben het instituut verlaten. Vijf van hen hebben een andere
baan aanvaard en één heeft het werken beëindigd wegens prepensioen.
Per 31 december 2010 waren 54 (47,61 fte) personen in dienst tegenover 51 personen
(44,68 fte) in 2009.
Het percentage personeelsleden in vaste dienst ten opzichte van personeelsleden in
­tijdelijke dienst bedraagt 34-66. Vorig jaar was de verhouding 38-62.
Per 31 december 2010 bestaat het personeel voor 61% uit vrouwen en 39% uit
mannen. In 2009 was de verdeling 64% vrouwen en 36% mannen.
Het BedrijfsHulpVerleningsplan en het Plan van Aanpak Arbo zijn geactualiseerd en
vastgesteld in 2010. De twee BHV’ers en twee EHBO’ers hebben hun nascholings­
trainingen gevolgd. De Arbocommissie, waarvan ook de preventiemedewerker deel
uitmaakt, bestaat uit vier leden.
In totaal hebben in 2010 drie mensen op detacheringsbasis voor het Rathenau Instituut
gewerkt (in 2009: zes). Ze waren werkzaam bij de afdeling Bedrijfsvoering & Ondersteu­
ning en de afdeling Science System Assessment.
Verder hebben er drie (2009: vier) gastmedewerkers, vijf stagiair(e)s (twee in 2009), drie
student-assistenten en twee trainees bij het Rathenau Instituut gewerkt.
In 2010 is een aantal groepstrainingen gehouden om de vaardigheden te vergroten.
Daarnaast hebben 21 (in 2009 zeventien) medewerkers individuele trainingen en oplei­
dingen gevolgd. In totaal is ruim € 60.000 besteed aan opleiding. Een jaar eerder was
dit € 57.000.

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

51

Bijlagen

II. 7

Begeleidingscommissies
Beleving van technologie en wetenschap
Dr. Adriana Esmeijer / Directeur-bestuurder St. Prins Bernhard Cultuurfonds,
Amsterdam; Bestuurslid Rathenau Instituut
Prof. dr. Christine Dijkstra / Hoogleraar Moleculaire Celbiologie en Immunologie,
VU Medisch Centrum Amsterdam; Bestuurslid Rathenau Instituut
Prof. dr. Patricia Osseweijer / Hoogleraar Wetenschapscommunicatie, Kluyver Centre,
TU Delft
Prof. dr. Edith de Leeuw / Hoogleraar Methoden en Technieken, Universiteit Utrecht
Drs. Frits Lintmeijer / Wethouder gemeente Utrecht (Verkeer, Cultuur, Monumenten
en Archeologie, Regiozaken, Internationale Zaken, Wijk Noordwest en Zuid)

Biobased economy
Drs. Wim van Velzen (voorzitter) / Senior Advisor Covington and Burling, Brussel;
Voorzitter Commissie van Wijzen Kennis en Innovatie; Lid van de Raad van Toezicht
Universiteit Twente; Commissaris van Eindhoven Airport; Voorzitter van de Commissie
Grootschalige Onderzoekfaciliteiten; Voorzitter bestuur Rathenau Instituut
Ir. Erik van Seventer / DlO-Bu manager Agrotechnology & Food Sciences Group,
Biobased Products, Wageningen University
Prof. dr. Patricia Osseweijer / Hoogleraar Wetenschapscommunicatie, Kluyver Centre,
TU Delft
Drs. Willem Wiskerke / Coördinator Biomassa, Stichting Natuur & Milieu
Drs. Roel Bol / Directeur programma Biobased Economy, Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit
Drs. Leen van den Oever / Directeur Nederlands Instituut voor Biologie

Digitalisering openbare ruimte
Prof. dr. Arre Zuurmond / Oprichter en partner Zenc: onderzoeks- en adviesbureau
over overheid, innovatie en ICT, Den Haag; Bestuurslid Rathenau Instituut
Dr. ir. Daniël Tijink / Themacoördinator Society & ICT, DG Energie en Telecom,
Ministerie van Economische Zaken
Prof. dr. Jos de Haan / Afdelingshoofd Onderzoeksgroep Tijd, Media & Cultuur,
Sociaal Cultureel Planbureau; Hoogleraar ICT, Cultuur en Kennismaatschappij,
Erasmus Universiteit Rotterdam

Opkomende markten voor lichaamsmateriaal
Prof. dr. Christine Dijkstra (voorzitter) / Hoogleraar Moleculaire Celbiologie en
Immunologie, VU Medisch Centrum Amsterdam; Bestuurslid Rathenau Instituut
Prof. dr. Frans Brom (secretaris) / Hoofd afdeling Technology Assessment Rathenau
Instituut
Prof. dr. Didi Braat / Hoogleraar Voortplantingsgeneeskunde UMC St. Radboud;
Vice-voorzitter Raad voor de Volksgezondheid en Zorg

52

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
Prof. dr. Clemens van Blitterswijk / Hoogleraar Tissue Regeneration Universiteit
Twente
Mr. Marleen de Bruijn-van Beek / Secretaris Raad van Bestuur Sanquin Bloedvoorzie­
ning Nederland
Drs. Elles van Cromvoirt / Programmamanager Transplantatie en Donatie Nierstichting
Nederland
Drs. Barbara van Erp / Chef redactie Libelle; Auteur van ‘Vruchtbare Dagen’
Rineke van Doorn / Bestuurslid Nederlandse Vrouwen Raad		
Ben Scharp / Medisch adviseur stafafdeling Ontwikkeling Nederlandse Zorg Autoriteit
Prof. dr. Kim Putters / Eerste Kamerlid PvdA; Hoogleraar Management van
­instellingen in de gezondheidszorg Erasmus Universiteit Rotterdam

Betere mensen
Prof. dr. Christine Dijkstra (voorzitter) / Hoogleraar Moleculaire Celbiologie en
Immunologie, VU Medisch Centrum Amsterdam; Bestuurslid Rathenau Instituut
Dr Maartje Schermer / Universitair hoofddocent medische ethiek en filosofie van de
geneeskunde, Erasmus Universiteit
Drs. Rob van Hattum / Creatief directeur NEMO; Directeur ­wetenschapsprogramma’s
VPRO
Dr. Dick Hermans / Voorzitter College van Zorgverzekeringen
Prof dr. Margo Trappenburg / Bijzonder hoogleraar ‘Sociaal politieke aspecten van
de verzorgingsstaat en overlegeconomie’, Universiteit van Amsterdam; Universitair
hoofddocent departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap Universiteit Utrecht

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

53

Bijlagen

II. 8

Publicaties
Huisorganen
Corporate brochure (2010) / Den Haag: Rathenau Instituut
Flux / Nr. 3 (juni) en nr. 4 (december)
Nanonieuwsbrief / Nr. 16 (maart), nr. 17 (mei), nr. 18 (juli) en nr. 19 (november)

Andere publicaties
Arensbergen, P. van, M. Pen, L. van Drooge, J.B. Spaapen, P. van den Besselaar &
B. van der Meulen (2010) / Maatschappelijke relevantie van rechtswetenschappelijk
onderzoek: eindrapport ERiC pilot rechtsgeleerdheid / Den Haag: Rathenau Instituut /
(ERiC rapport; 10-05)
Asveld, L., R. van Est & D. Stemerding (2010) / Biobased economy: global chance or
threat / Den Haag: Rathenau Instituut
Asveld, L, R. van Est & D. Stemerding (2010) / From biobased 0.0 to biobased 3.0:
some propositions / The Hague: Rathenau Instituut
Ayoubi, K. et al. (2010) / Roze bril of oogkleppen? De visie van betrokken stakeholders op de personalisering van zorgtechnologie / Den Haag: Rathenau Instituut
Berg, J. ter & Y. Schothorst (2010) / Het EPD: opvattingen van burgers / Den Haag:
Rathenau Instituut
Besters, M. & F.W.A. Brom (2010) / ‘Greedy’ information technology: the digitalization of the European migration policy. European Journal of Migration and Law 12, pp.
455-470
Boenink, M., T.E. Swierstra & D. Stemerding (2010) / Anticipating the interaction
between technology and morality: a scenario study of experimenting with humans in
bionanotechnology / Studies in Ethics, Law, and Technology 4 (2), pp. 1-38
Brom, F.W.A. & C.C.A. Steegers (2010) / Moral Vertigo / Mars Today, pp. 8-10
Brown, N., B. Rappert, A. Webster, C. Cabello, L. Sanz Menendez, F. Merkx &
B. van der Meulen (2010) / Foresight jako Narzedzie Zarzadzania Wiedza i Innowacja /
Warsaw: Polska Agencja Rozwoju Przedsiebiorczosci
Drooge, L. van, P. van den Besselaar, G.M.F. Elsen, M. de Haas, J.J. van den Heuvel,
H. Maassen van den Brink, B. van der Meulen, J.B. Spaapen & R. Westenbrink (2010)
/ Evaluating the societal relevance of academic research: a guide / The Hague:
Rathenau Instituut / (ERiC report ; 10-01)
Drooge, L. van, P. van den Besselaar, G.M.F. Elsen, M. de Haas, J.J. van den Heuvel,
H. Maassen van den Brink, B. van der Meulen, J.B. Spaapen & R. Westenbrink (2010) /
Samenvatting handreiking evaluatie van maatschappelijke relevantie van wetenschappelijk onderzoek / Den Haag: Rathenau Instituut / (ERiC rapport ; 10-03)

54

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
Est, R. van, et al. (2010) / Making perfect life: bio-engineering in the 21st century:
interim report: phase I: deliverable no. 1 of the STOA project‘Making perfect life’ /
The Hague: Rathenau Instituut
Est, R. van, et al. (2010) / Making perfect life: bio-engineering in the 21st century:
interim study: monitoring report: phase II: deliverable no. 2 of the STOA project
‘Making perfect life’ / The Hague: Rathenau Instituut
Est, R. van, F. Daemen & C.C.G. van ‘t Hof (2010) / De digitale spiegelwereld draait
door: een maatschappelijk perspectief op Google Earth / In: Alberts, G., A. Boersma,
A. Dijkstra, W. Pieters, M. Popkema & J. Timmer (red.) / Inzicht en toezicht: jaarboek
kennissamenleving / Amsterdam: Aksant
Est, R. van & B. Walhout (2010) / Waiting for Nano: very actively / Technikfolgen­
abschät­zung: Theorie und Praxis 19 (2)
Gurney, T. & P. Groth (2010) / Studying scientific discourse on the web using bibliometrics: a chemistry blogging case study / In: Proceedings of the WebSci10:
extending the frontiers of society on-line / Raleigh
Handreiking evaluatie van maatschappelijke relevantie van wetenschappelijk onder­
zoek (2010) / Den Haag: Rathenau Instituut [etc.] / (ERiC publicatie; 10-01)
Hessels, L., S. de Jong & H. van Lente (2010) / Multidisciplinary collaborations in toxicology and paleo-ecology: equal means to different ends / In: Parker, Vermeulen &
Penders (red.) Collaboration in the new life sciences / London: Ashgate
Hof, C. van ’t , R. van Est & F. Daemen (red.) (2010) / Check in / check uit: de digitalisering van de openbare ruimte / Rotterdam: Nai
Jong, S. de, B. van der Meulen, F. Daemen, L. van Drooge, J.B. Spaapen, P. van den
Besselaar & F. Wamelink (2010) / Pilot study at faculty of architecture TU Delft /
The Hague: Rathenau Instituut (ERiC)
Mampuys, R. & F.W.A. Brom (2010) / The quiet before the storm: anticipating developments in synthetic biology / Poiesis & Praxis 7 (3), pp. 151-168
Mampuys, R. & D. Stemerding. (2010) / Mondiale motivatie of Europese eigenheid? Vier scenario’s voor ggo’s in de Europese Landbouw / Bilthoven: Commissie
Genetische Modificatie [etc.]
Meulen, B. van der (2010) / International research programmes in the social sciences: a
framework for the ISSC research programs / The Hague: Rathenau Instituut
Meulen, B. van der (2010) / The Netherlands / In: D. Simon, A. Knie &
S.Hornborstel (red.) / Handbuch Wissenschaftspolitik / Wiesbaden: VA Verlag fur
Sozialwissenschaften
Meulen, B. van der, J. Dawson & J. van Steen (2010) / Feiten en cijfers: organisatie van
wetenschappelijk onderzoek: een vergelijking van zes landen / Den Haag: Rathenau
Instituut
Meulen, B. van der & E. Horlings (2010) / Financiering van en specialisering in medisch
onderzoek: verkennende studie / Den Haag: Rathenau Instituut

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

55

Bijlagen
Meulen, B. van der, K. Murdock & D. Stemerding (2010) / Biosecurity at the sciencepolicy nexus: developing a vision for the future / The Hague: Rathenau Instituut
Most, F. van der & B. van der Meulen (2010) / Research councils facing new science
and technology / Lund: CIRCLE - Lund University / (CIRCLE Electronic Working Paper,
2010/11)
Munnichs, G.M. (2010) / Expertmeeting EPD: opbrengst en vragen: notitie Rathenau
Instituut voor Eerste Kamercommissie VWS/JG / Den Haag: Rathenau Instituut
Munnichs, G.M. & H. van Kempen (2010) / De digitale overheid: een inleiding / In:
Kempen, H. van & G.M. Munnichs (red.) / Privacy: kenniskamer 17 december 2009 /
Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties
Munnichs, G. M., M. Schuijff & M. Besters (red.) (2010) / Databases: over ICT-beloftes,
informatiehonger en digitale autonomie / Den Haag: Rathenau Instituut
Pauwels, E., D. Stemerding & H. de Vriend (red.) (2010) / Synthetic biology newsletter
(October) / The Hague: Rathenau Instituut
Sluijs, J.P. van der, R. van Est & M. Riphagen (2010) / Beyond consensus: reflections
from a democratic perspective on the interaction between climate politics and science
/ Current Opinion in Environmental Sustainability 7 (5-6), pp. 409-415
Sluijs, J.P. van der, R. van Est & M. Riphagen (red.) (2010) / Room for climate debate:
perspectives on the interaction between climate politics, science and the media / The
Hague: Rathenau Instituut
Sluijs, J.P. van der, R. van Est & M. Riphagen (red.) (2010) / Ruimte voor klimaatdebat:
zicht op interactie tussen klimaatpolitiek, wetenschap en media / Den Haag: Rathenau
Instituut
Smits, M. & M. Huijer (red.) (2010) / Moralicide / Kampen: Klement
Smits, M. & A. van der Plas (2010) / Beyond speculative robot ethics / Accountability
in Research 17 (6), pp. 299-314
Staman, J. (2010) / Hoe kan TA Bijdragen aan het overheidsbeleid? / Den Haag:
Rathenau Instituut
Staman, J. (2010) / How can TA Contribute to Government Policy? / The Hague:
Rathenau Instituut
Staman, J. & M. Slob (2010) / Een strategische agenda voor het ethiekbeleid van LNV;
in opdracht van het ministerie van LNV en van NWO / Den Haag: Rathenau Instituut
Walhout, B, et al. (2010) / Nanogeneeskunde in Nederland: maatschappelijke
en economische uitdagingen; achtergrondnotitie werkbezoek Eerste en Tweede
Kamerleden, High Tech Campus Eindhoven, 16 april 2010 / Den Haag: Rathenau
Instituut.
Walhout, B, et al. (2010) / Nanomedicine in the Netherlands: social and economic
­challenges; backgroundnote for First and Second Chamber MPs visiting the High Tech
Campus Eindhoven, April 16, 2010 / The Hague: Rathenau Instituut

56

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
Walhout, B. & R. van Est (2010) / The Netherlands / In: Guston, D.H. (ed.) /
Encyclopedia of Nanoscience and Society / SAGE
Walhout, B. & R. van Est (2010) / Regeren is vooruitzien: politiek-maatschappelijke
aspecten van nanotechnologie / In: Oomen, P., T. Wobbes & T Bemelmans (red.) /
Nanotechnologie: betekenis, beloften en dilemma’s / Valkhof Pers
Weijden, I.C.M. van der, M. Verbree & P. van den Besselaar (2010) / Maatschappelijke
oriëntatie en opbrengsten van Nederlandse onderzoeksgroepen werkzaam binnen de
gezondheidswetenschappen / Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen 88
Weijden, I.C.M. van der, M. Verbree, R.R. Braam. & P. van den Besselaar (2010) /
Management en prestaties van onderzoeksgroepen / HO Management 2 (2)

Software
Somers, A.T. (2010) / SAINT: version 2010.01b4 / Den Haag: Rathenau Instituut
Somers, A.T. (2010) / SAINT: version 2010.01b1 / Den Haag: Rathenau Instituut.

Websites
www.denederlandsewetenschap.nl / (J. van Steen)
www.rathenau.nl/nanodialoog / (B. Walhout, I. van Keulen, & B. van Oost)
www.siampi.eu en SIAMPI database / (S. de Jong, L. van Drooge & J.B. Spaapen)

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

57

Bijlagen

II. 9

Rathenau in de pers
In 2010 hebben kranten, tijdschriften en (wetenschappelijke)
vakbladen meer dan 300 keer aandacht besteed aan de opinie,
het onderzoek en de publicaties van het Rathenau Instituut.
Hieronder een selectie.

Opinie-artikelen / ingezonden stukken
Stemerding D. / Trendanalyse biotechnologie wel degelijk nuttig / reactie op het
artikel van Huub Schellekens over de trendanalyse biotechnologie (FD 30-1) / Het
Financieele Dagblad 20-2
Geesink I., C. Steegers / Cellen wegnemen? Wel even de patiënt informeren, graag /
NRC.Next 18-5
Besselaar, van den P. / Nederland kampt met te veel beleid / Onderzoek Nederland
nr. 257 (4-6)
Staman J., M. Slob / Minder vlees eten gaat niet vrijwillig / Trouw 20-7
Ganzevles J. / Klimaatwetenschap en burgerschap: Sluijter maakt een karikatuur van
de relatie / (met een reactie van Sluijter op. p. 17: Klimaatwetenschap en burgerschap:
wie is de karikaturist / Spil nr. 1/2)
Geesink I., Steegers, C. / Uw lichaam in het lab / EOS magazine, 1-11
Hessels, L. / Werkelijke waarde wetenschap blijkt pas op de lange termijn / Het
Financieele Dagblad 20-11

Blogs
19 januari / Jan Staman / We are all individuals
18 februari / Keelie Murdock / Iranian students no longer banned: a victory for
science?
5 maart / Bart Walhout / Nano groot maken?
25 maart / James Dawson / Education and Choice
21 april / Rinie van Est / Politici en de zekerheid van het klimaat
6 mei / Ingrid Geesink / HeLa. Een pijnlijke familiegeschiedenis van een onsterfelijke
cellijn
22 augustus / Christian van ’t Hof / Informatiepolitiek in China
27 september / Lotte Asveld / Medische technologie voor thuis kan ook flinke bespa­
ringen opleveren / Op 1 oktober verschenen op www.sargasso.nl onder de titel
‘Bezuinigingen? Zet in op medische thuistechnologie’
20 oktober / Frans Brom / Nederlandse oplossing voor het regeren van Chinese
online games
24 november / Martijntje Smits / Een ethische robot / Op 26 november www.
sargasso.nl onder de titel ‘De ethische robot’
1 december / Rinie van Est / The Eye of the NBCI-storm
2 december / Laurens Hessels / De keerzijde van bibliometrische indicatoren /
Op 4 december verschenen op www.sargasso.nl onder de titel ‘Wetenschappelijk
scoren’

58

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
Interviews / besprekingen van publicaties
Science Guide 12-1 / Nederland van avant-garde naar middenmoot / (Science systems
compared / Feiten en Cijfers 3)
Ublad Online 12-1 / Nederlandse wetenschap verliest voorsprong / (Science systems
compared). Ook in UT nieuws, weekblad van de Universiteit Twente
ANS Online 12-1/ Nederland relatief slechter in wetenschap / (Science systems
compared)
TU Delta 13-1 / Samenwerken / (Science systems compared)
NRC 13-1 / Universiteiten moeten meer concurreren / (Science systems compared)
Onderzoek Nederland nr. 247 (15-1) / Wetenschapsbeleid moet op de helling /
(Science systems compared)
Erasmus Magazine 15-1 / Nederlandse wetenschap verliest voorsprong / (Science
systems compared)
Mare 17 (21-1) / Universiteiten moeten concurreren
Skipr 28-1 / Eerste Kamer stelt behandeling EPD uit
Nederland Public Health Federatie (NPHF) 19-1 / Tijd voor nieuwe verbeteringen
Nederlandse wetenschapssysteem
Nederlands tijdschrift voor Tandheelkunde januari / Uitstel centraal patiëntendossier
Science Guide 3-2 / Onderzoeksscholen uit de loopgraven
NRC 8-2 / Boeken op komst / (aankondiging ‘Check in / check uit’)
De Pers 11-2 / Zelfs artsen willen niet in het dossier: ook raad voor chronisch zieken
raadt EPD af
Reformatorisch Dagblad 10-2 / Onderzoek in Nederland van zeer hoog niveau / Ook:
ANP, Nu.nl, de Pers
Onderzoek Nederland nr. 249 (12-2) / Neurowetenschap nog niet naar de klas / (inter­
view met Peter van den Besselaar over ‘Transdisciplinary learning science’)
Science Guide 17-2 / Remmende voorsprong in wetenschap
Public Mission nr. 0 / Universiteiten bundelen? Meer regie OCW gewenst bij wetenschapsbeleid / (interview met Peter van den Besselaar n.a.v. ‘Science systems
compared’)
TU Delta 15-2 / Nederlands wetenschapsbeleid kan nog beter
Science Guide 16-2 / Kritische massa als succesfactor/ (‘Science systems compared’)
Science Guide 19-2 / Hoe meet je R&D relevantie?/ (ERiC handreiking)
Volkskrant 27-2 Kenniskatern / Als iedereen excellent is, is er iets behoorlijk mis:
wetenschapsbeleid: Rathenau Instituut vergelijkt Nederlands wetenschapsstelsel
met dat van vijf andere landen / (interview met Barend van der Meulen over ‘Science
systems compared’)
TU Delta 3-3 / Dat is communicatie 2010
Nu.nl 8-3 / Onderzoeken beoordeeld op maatschappelijk nut / ook ANP en Nu.nl
Science Guide 9-3 / HO claimt 1,5 miljard extra/ (ERiC)
BB Digitaal Bestuur nr. 2 (maart) / De zeven gevaren van datahonger: vijf deskundigen
over de valkuilen van digitale verzamelwoede / (interview met o.a. Geert Munnichs en
bestuurslid Corien Prins)
HDC media 10-3 (De Gooi- en Eemlander, Haarlems Dagblad, IJmuider Courant &
Noord-Hollands Dagblad) / Meer aandacht voor nu van wetenschap / (interview met
Barend van der Meulen)
Medical Facts nieuwsbrief 10-3 / Eerste Kamer: EPD niet controversieel
EM online 10-3 / Praktisch nut van onderzoek beter meetbaar
Mare 11-3 / Minister zonder speelruimte: heeft Plasterk de verwachtingen waar­
gemaakt? / (ERiC)
Onderzoek Nederland nr. 251 (12-3) / ERiC
NRC.Next 15-3 / Nut voor de maatschappij: dat moet wetenschap hebben / door Bart
Funnekotter / (interview met o.a. Peter van den Besselaar) / Zie ook: http://weblogs.
nrc.nl/onderwijsblog/2010/03/09/wetenschap-moet-maatschappelijk-nut-hebben/

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

59

Bijlagen
NRC 16-3 / Wetenschap heeft nu altijd nut: universiteiten wegen voortaan ook maatschappelijke relevantie mee / (ERiC)
NRC Next blog 22 -3 / Is jouw onderzoek wel nuttig genoeg? / (ERiC)
http://www.nrcnext.nl/blog/2010/03/22/is-jouw-onderzoek-wel-nuttig-genoeg en
http://weblogs.nrc.nl/expertdiscussies/wetenschappers-moeten-vooraf-maatschappe­
lijk-nut-van-hun-onderzoek-aantonen/
TU Delta 24-3 / Jij, zorgrobot / (interview met Arjanna van der Plas)
Cursor 24 (informatie- en opinieblad van de Technische Universiteit Eindhoven) 25-3 /
Maatschappelijke impact onderzoek meten met ERiC / (interview met Barend van der
Meulen)
Quest Psychologie nr. 1 / Altijd bij bewustzijn: het raadsel van onze ziel / (interview
met Martijntje Smits)
Agrarisch Dagblad 1-4 / Boer moet sleutelpositie beter benutten: eetpolitiek is noodzaak, geen betutteling / (Strategische agenda voor het ethiekbeleid van LNV)
Elsevier (3-4) / Fundamentele puzzels / (ERiC)
BN/De Stem 15-4 / Eindhovens Dagblad 15-4 / ‘Politiek verstopt zich’
Reformatorisch Dagblad 15-4 / Politiek moet zelf denken over klimaat
NRC.Next 15-4 / Te weinig ruimte voor debat over klimaat
Groene Ruimte: nieuwsbrief 15-4 / Primaat in klimaatbeleid moet terug naar politiek
EOS magazine (maandblad voor de wetenschap) 14-4 / ‘Politici verschuilen zich achter
wetenschap’
Beweging (lente 2010) / ‘Leven als bouwpakket’ / boekbespreking
Reformatorisch Dagblad 21-4 / Nano niet vrij van risico / (interview met Bart Walhout)
NRC.Next 22-4 / Dit gaat zó heel Europa door: ondanks bezwaren delen EU-landen
steeds meer gegevens / (interview met o.m. Geert Munnichs)
Reformatorisch Dagblad 22-4 / Leven met een chip / (interview met Bart Walhout)
Climategate.nl 23-4 / Rathenau Instituut “gullible” over klimaat in media
Reformatorisch Dagblad 23-4 / Sleutelen aan de menselijke machine / (‘Leven als
bouwpakket’)
Volkskrant 24-4 Wetenschapskatern / ‘Klimaatdebat moet weer politiek worden’
TU Delta 28-4 / NWO vreest pottenkijkers / (quote van o.a. Peter van den Besselaar)
Onderzoek Nederland nr. 255 (10-5) / Nanogeneeskunde biedt kansen voor
Nederland
Delta TU 20-5 / De keus hebben om anoniem te zijn / (interview met Floortje Daemen
n.a.v. ‘Check in / check uit’)
NRC 20-5 / In digitale ruimte is Big Brother een goeie vent: Rathenau Instituut wil
debat over relatie tussen nieuwe technologie en persoonlijke vrijheid
Volkskrant 22-5, Wetenschapskatern / Stasi-kastjes hangen overal
Engineers online 24-5 / Nieuw boek Rathenau Instituut digitalisering van de openbare
ruimte
Intermediair nr. 22 (3-6) / Wie wil er nog inchecken? / boekbespreking van ‘Check in /
check uit’
SYNC magazine 4-6 / Wat gaat er toch mis bij invoer OV-chipkaart en rekeningrijden?
Medisch Contact nr. 23 (10-6) / Stukjes mens in de vriezer: weefsels bewaren nuttig,
maar niet zonder problemen
ANBO magazine (10-6) / Zorgtechnologie: langer gezond, langer zelfstandig
De Stentor/Deventer Dagblad, Zwolse Courant 10-6 / Voorkom de creatie van
het perfecte kind / (verwijzing naar Rathenau-onderzoek naar de mening van
Nederlanders over geslachtsbepaling voor de geboorte)
Ingenieur nr. 9 (11-6) / Eind aan de machineslavernij: machines krijgen dezelfde
rechten als de mens / (interview met Martijntje Smits)
Nanopublic Newsmail N°3 (June 2010) / Nanomedicine in the Netherlands
BB Digitaal Bestuur nr. 5 (juni) / Big Brother moet beperkt / (boekbespreking ‘Check in
/ check uit’ en interview met Frans Brom)

60

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
Levensmiddelenkrant 20-7 / Voorlichting over minder vlees eten niet voldoende /
bericht over opiniestuk Trouw (20-7) van Jan Staman en Marjan Slob (20-7). Ook:
AgriHolland, GeenStijl
FME magazine nr. 4 dossier / Het huis van de toekomst: dossier wonen anno 2030 /
(Rinie van Est over het virtuele huis)
Technisch Weekblad nr. 30/31 (7-8) / Empowerment versus privacy / (boekbespreking
van ‘Check in / check uit’)
Science Guide 17-8 / Kennissector snakt naar regie
Volkskrant 19-8 / Stop met het benoemen van pretpakketprofessoren / ook in Trouw
19-8
Parool 31-7 / Enge wetenschap, strenge controle / (interview met Bart Walhout over
nanotechnologie)
Plus nr. 9 (sept.) / 9 Vragen over nanotechnologie / (interview Ira van Keulen en Bart
Walhout)
NWT Magazine nr. 9 (sept.) / De landkaart komt tot leven / (interview met Floortje
Daemen)
Delta TU 25-8 / Site over cijfers en feiten wetenschap / ook: Erasmus magazine (26-8),
UR nieuws (30-8) en wordt genoemd in diverse nieuwsbrieven.
Onderzoek Nederland nr. 260 (27-8) / Medische voorsprong / (‘Financiering van en
specialisering in medisch onderzoek’)
Parool 4-9 / Marslanding / Aankondiging in het zaterdagmagazine ‘PS van de week’ /
Ook in de Uitkrant Amsterdam septembernummer, bright.nl (9-9), in Theatertip
Het Parool (10-9) en Parool (18-9)
Reformatorisch Dagblad 8-9 / Liever een meisje / (Rathenau-onderzoek jaren
negentig)
AD 11-9 / Waar was u toen de mens de eerste voet op Mars zette?
Trouw 11-9 / Wat als Nederlander als eerste voet zet op de planeet Mars?
Volkskrant 11-9 Wetenschapskatern / Wanneer waar te zien? Op reis naar Mars met
een tv en een illusie
Volkskrant 14-9 / Marslanding zit in zichzelf opgesloten
Reformatorisch Dagblad 14-9 / Onderzoek invloed religie op eetwijze / (strategische
agenda ethiekbeleid)
Reformatorisch Dagblad 15-9 / Emancipatie en eten / (strategische agenda ethiekbe­
leid)
Onderzoek Nederland nr. 262 / Grote schoonmaak in het tussenveld / Peter van den
Besselaar (VU)
Technologiekrant nr. 13 (24-9) / Rathenau Instituut zwengelt debat over nanotechnologie aan: ‘We moeten nadenken over keerzijdes’
Archined (de architectuurwebsite van Nederland) 23-9 / Uitchecken kan niet meer
TU Delta 29-9 / Nederland op Mars /(interview met Frans Brom over Mars Landing)
Privacy & Informatie nr. 4 (augustus) / Check in / check uit: de digitalisering van de
openbare ruimte / boekbespreking
Sociologie Magazine nr. 3 (sept.) / Robots onder de mensen / interview met Martijntje
Smits
PM Public Mission nr. 13 (okt.) / Mega-onderzoek op komst naar uitbouw nanotechnologie: oproep tot moratorium van FNV klinkt door via Brussel / (interview met o.a.
Bart Walhout)
Cursor nr. 5 (7-10) / TU/e-docent bij live-verslag Marslanding / Rinie van Est
NRC 12-10 / Universiteiten: wetenschap moet weg bij Onderwijs / (ERiC)
NRC 15-10 / Maatschappelijk relevant: wie zei dat ook alweer? / column Marjoleine de
Vos / (ERiC)
Telegraaf 23-10 / Op dood spoor? Lawine van klachten over ov-chipkaart / interview
met o.a. Chris van ‘t Hof, en vermelding van ‘Check in / check uit’
Dagblad De Limburger 23-10 / Een robot om van te houden / (ook in Limburgs
Dagblad)

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

61

Bijlagen
BN/De Stem / Zelfdenkende machines / interview met Martijntje Smits / ook in 12
andere GPD bladen
De Ingenieur nr. 17 (29-10) / Discussie over nabootsen van leven: technologie met
menselijke trekjes / (aankondiging conferentie Making Perfect Life)
Filosofie en Praktijk nr. 3 (okt.) / Niet vergeten uit te checken! / boekbespreking
Academische Boekengids nr. 83 november / Van paleo-mens tot cyborg: je leven als
kunstwerk / bespreking van o.a. ‘Leven als bouwpakket’
Het Financieele Dagblad 4-11 / Levens redden door vroegdiagnostiek: op verschillende medische gebieden vinden ontwikkelingen plaats die vroegdiagnostiek mogelijk
maken: drie experts vertellen over de winst die dat oplevert / (Bart Walhout over
nanogeneeskunde)
Technologiekrant nr. 16 (5-11) / Aankondiging conferentie Making Perfect Life
Agrarisch Dagblad 5-11 / Praat met je critici / Jan Staman over het perspectief van de
veehouderij
Elsevier nr. 44 (6-11) / De maakbare mens in aantocht / interview met onder andere
Bart Walhout en Rinie Est
Telegraaf 16-11 / Digitale bestanden zo lek als een mandje / (Databasesrapport). Het
artikel is ook vermeld en/of overgenomen op zo’n 25 websites .
NRC 16-11 / Academici: elk nieuw artikel is er één / voorpagina
NRC 16-11 / Wat er sneuvelt in de harde publicatiestrijd: universiteiten: wetenschappers vertellen hoe ze vechten voor subsidiegeld en artikelen in toptijdschriften /
(follow-up van voorpagina met interview met Laurens Hessels)
NRC.Next 17-11 / Is er nog wel tijd voor onderzoek? Publiceren lijkt doel op zich
geworden / (interview Laurens Hessels)
Media Update nr. 2108 (17-11) / Rathenau Instituut: ICT-autoriteit nodig voor toezicht
op databases
Volkskrant 20-11 / Relevant zijn moet, maar het loont vervolgens niet / (interview met
Laurens Hessels)
Intermediair nr. 46 (18-11) / Redeneren met een routekaart: ‘Het moet op één velletje
passen’
Medisch Contact nr. 46 (18-11) / Rathenau: pas op met databanken
Automatisering Gids nr. 46 (19-11) / Rathenau: ‘Toezichthouder databases nodig’
Medisch Contact (25-10) / Digitale databanken tasten rechtspositie burger aan
Zorgvisie nr. 47 (26-11) / Nieuwe ICT-autoriteit moet toezicht houden op EKD
Mare Online 2-12 / Publiceer! Of bezwijk: de hete adem van het citaat
Duz nr. 10 (3-12) / Niederlande: wie Deutschlands Nachbarn an die Wissens-Weltspitze
gelangen wollen / (interview met o.a. Barend van der Meulen)
Vrij Nederland 18-12 / We moeten het zelf doen / (n.a.v. ‘Databases’)
Univers nr. 9 (16-12) / Onder de kerstboom / (n.a.v. ‘Databases’)

62

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen

II. 10 Kamervragen en -stukken
Brief van de minister van Economische Zaken n.a.v. vraag SGP over ‘Leven als
Bouwpakket / Kamerstuk 29 338, nr. 92 (17-12-2009) (Toelichting: vanwege vakantie­
periode niet verschenen in jaarverslag 2009)
Vragen van het lid Zijlstra (VVD) aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport over medische zelftests n.a.v. rapport ‘Medische technologie: ook geschikt
voor thuisgebruik’. (Ingezonden 21 januari 2010) / Kamervragen 2009-2010, vraagnr.
2010Z01146. Antwoord (24 maart): http://ikregeer.nl/documenten/ah-tk-200920101679
Vragen van de leden Joldersma (CDA) en Van Dijk (SP) aan de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over het bericht dat de overheveling van de 100 miljoen
onderzoeksgelden naar NWO financieel zeer nadelig uitpakt voor de technische
universiteiten / Kamervraag 2010Z01169, ingezonden 21 januari 2010. Antwoord
(3 februari): http://ikregeer.nl/documenten/ah-tk-20092010-1466
Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van OCW voor het jaar 2010 /
Kamerstuk 32 123 VIII, nr. 111 (29-1) (‘Dertig jaar publieke onderzoeksfinanciering’)
Brief van de minister van OCW over hoger onderwijs-, onderzoek- en wetenschaps­
beleid: nota “de kenniseconomie in zicht’ / Kamerstuk 31288/27406 nr. 84 (9-2)
(‘Science systems compared’ en ‘Feiten en Cijfers’)
Begeleidende brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport bij de
Trendanalyse dierproeven / Kamerstuk 32 336, nr. 1 (5-3)
Evaluatie Wet bescherming persoonsgegevens: verslag van een algemeen overleg /
Kamerstuk 31 051, nr. 7 (15-3) (‘Opsporing behoeft checks en balances’)
Toepassing van genetica in de gezondheidszorg: verslag van een schriftelijk overleg /
Kamerstuk 27 543 nr. 10 (15-3) (‘Nader gebruik nader onderzocht’)
Wet verbod pelsdierhouderij: nader voorlopig verslag / Eerste Kamer, kamerstuk 30
826, E (23-3) (‘Nertsenhouderij’)
Wet verbod pelsdierhouderij: memorie van antwoord / Eerste Kamer, Kamerstuk 30
826, F (26-3) (‘Nertsenhouderij’)
Verslag van een rondetafelgesprek i.v.m. de wijziging van de Wet Gebruik
Burgerservicenummer in de zorg / Eerste Kamer, Kamerstuk 31 466, F (24-3)
Verslag van de gesprekken over het klimaatonderzoek IPCC: internationale klimaat­
afspraken / Kamerstuk 31 793, nr. 40 (21-4) (‘Klimaatrapport’)
Voorstel van wet van de leden Van Velzen (CDA) en Waalkens (PvdA) tot wijziging van
de Wet verbod pelsdierhouderij / Kamerstuk 32 369, nr. 6 (28-5) (‘Nertsenhouderij’)
Verslag van een schriftelijk overleg over de Evaluatie Wet bescherming persoons­
gegevens / Eerste Kamer, kamerstuk 31 051, A (1-6) (‘Opsporing behoeft checks and
balances’)

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

63

Bijlagen
Vragen van het lid Thieme (PvdD) aan de minister van LNV over het essay over de
ethische vragen over voedsel (ingezonden 22 juli 2010) met antwoord / Aanhangsel
van de Handelingen nr. 3309 (28-9) http://www.ikregeer.nl/document/ah-80670
Brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedsel: vaststelling begrotingsstaten
2010 / Kamerstuk 32 123 XIV nr. 220 (10-9)
Vaststelling begrotingsstaten VWS voor het jaar 2011 / Kamerstuk 32 500 XVI nr. 2
(‘Bijeenkomst dierproeven’)
Lijst van vragen en antwoorden n.a.v. jaarverslag en slotwet ministerie van OCW /
Kamerstuk 32 360 VIII, nr. 6 (2-11) (‘Science systems compared’)
Toekomstig internationaal klimaatbeleid: verslag algemeen overleg op 24 november
2010 over de klimaatconferentie / Kamerstuk 30 495 nr. 11 (15-12) (‘Klimaatrapport’)
Vragen van de leden Schouw en Berndsen (D66) aan de minister van Veiligheid
en Justitie over het ten onrechte opslaan van kentekengegevens van burgers
(ingezon­den 13-12) / Aanhangsel van de Handelingen, nr. 945 (29-12) (‘Databases’)
Begrotingsstaten BZK / Handelingen nr. 29, p. 47-91(29-12-2010) (‘Databases’)
Begrotingsstaten Justitie / nr. 26, p. 7-27 (28-12-2010) (‘Databases’)
Begrotingsstaten Justitie / nr. 26, p. 29-65 (28-12-2010) (‘Databases’)
Begrotingsstaten Justitie / nr. 27, p. 16-81(29-12-2010) (‘Databases’)

64

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen

II. 11 Radio- en televisieoptredens
22 januari / Frans Brom / Zorgtechnologie / AVRO, De Praktijk, radio 1
2 februari / Jan Staman / Privacy en datamining / BNR, Juridische Zaken
8 maart / Peter van den Besselaar / ERiC / Teleac, Hoe? Zo!, radio 5
9 maart / Peter van den Besselaar / ERiC / BNR, Denktank
17 maart / Christian van ’t Hof / RFID Digitale sporen / VPRO & Teleac, Labyrint
17 maart / Martijntje Smits / Robots, cyborgs, mensverbetering met technologie /
Teleac, Hoe? Zo!, radio 5
4 april / Martijntje Smits / ‘The creation of the fittest’/ Publiek optreden als expert via
Internet en twitter/ VPRO, Beagle, live-videostream op http://beagle.vpro.nl ook op
http://www.youtube.com/watch?v=rxLRtnBMNQI
21 april / Tim Vos (stagiair) en Dirk Stemerding (interview op website) / Synthetische
biologie / VPRO & Teleac, Labyrint
8 mei / Christian van ’t Hof / ‘Check in, check uit’ / IKON, De Andere Wereld, radio 5
14 mei / Christian van ’t Hof / ‘Check in, check uit’ / VPRO, Villa VPRO, radio 1
19 mei / Rinie van Est / ‘Check in, check uit’ / VPRO, De Avonden, radio 6
20 mei / Chris van ’t Hof / ‘Check in, check uit’ / EO, Dit is de Dag, radio 1
20 mei / Floortje Daemen / ‘Check in, check uit’ / BNN Today, radio 1
22 mei / Floortje Daemen / ‘Check in, check uit’ / Tros Radio Online, radio 1
7 juni / Bart Walhout en Ira van Keulen / Nanotechnologie / RTL7, vijfdelige tv-serie
‘Nano in beeld’
6 augustus / Rinie van Est / Kunstmatige intelligentie, synthetische biologie en de
eerste kunstmatig tot leven gewekte bacterie ‘Synthia’ / Human en IKON, OBA Live,
radio 5 (herhaling van november 2009)
23 september / Ingrid Geesink / Boek van Rebecca Skloot over de HeLa-cellijnen /
NOS, Met het oog op morgen, radio 1.
19 oktober / Jan Staman / De gevolgen van ontwikkelingen als de robotauto voor de
samenleving / FunX radio, Dus Dat
9 november / Bart Walhout / Nanodeeltjes en nanogeneeskunde / VPRO & Teleac,
Labyrint
14 november / Jan Staman / Nanotechnologie / NCRV, Schepper en Co, radio 5 en
Themakanaal Spirit 24
16 november / Jan Staman / Databases-rapport / WNL, Ochtendspits
17 november / Laurens Hessels / Proefschrift / Teleac, Hoe? Zo! radio 5
19 november / Geert Munnichs / Databases / Peptalk, BNR-Nieuwsradio
23 november / Geert Munnichs / Databases / KRO, Goedemorgen Nederland, radio 1
23 november / Laurens Hessels/ Proefschrift / BNR, DenkTank,
25 november / Martijntje Smits / Burgerrechten voor robots / VARA, De Gids.fm,
radio

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

65

Bijlagen

II. 12 Bijeenkomsten (mede) georganiseerd
		 door het Rathenau Instituut
13 januari / Hernieuwbare energie / Expertbijeenkomst NWO, Den Haag (Jurgen
Ganzevles, Rinie van Est)
21 januari / Personalisering van zorgtechnologie / Boekpresentatie, Amsterdam
(Lotte Asveld, Michiel Besters, Frans Brom)
21 januari / ERiC / (Leonie van Drooge, Barend van der Meulen)
03 februari / ERiC / (Leonie van Drooge, Barend van der Meulen)
08 februari / Nanotechnologie / Expertmeeting Beweging, Utrecht (Bart Walhout)
11 februari / SIAMPI Amsterdam (Leonie van Drooge, Barend van der Meulen en
Peter van den Besselaar)
16 februari / ERiC / (Leonie van Drooge, Barend van der Meulen)
08 maart / Handreiking ERiC / Presentatie en debat, Den Haag (Jan Staman,
Leonie van Drooge, Peter van den Besselaar, Barend van der Meulen, Stefan de Jong)
09 maart / Nederland in het net / Het Nationale E-government Congres,
WTC Rotterdam
12 maart / SIAMPI workshop / Amsterdam (Leonie van Drooge,
Barend van der Meulen, Peter van den Besselaar, Jack Spaapen)
15 maart / Werkbezoek van Mary Feeney en Eric Welc uit Chicago (USA)/ i.s.m. VU,
Den Haag (Inge van der Weijden, Maaike Verbree)
16 maart / Spinoza te Paard: geboorte van sterren en planeten / i.s.m. NWO, Teleac,
Paard van Troje en NRC Handelsblad, Den Haag (Christian van ’t Hof)
18 maart / Door ICT minder zorg(en)? / Congres ICT Delta, WTC Rotterdam
19 maart / Databases in beeld / Expertmeeting Den Haag (Geert Munnichs,
Mirjam Schuijff, Michiel Besters)
22 maart / EPD / Rondetafelgesprek in de Eerste Kamer, Den Haag (Geert Munnichs,
Mirjam Schuijff, Jan Staman, Frans Brom)
16 april / Nanogeneeskunde in Nederland / werkbezoek Eerste en Tweede Kamer­
leden, High Tech Campus Eindhoven (Bart Walhout)
20 april / Spinoza te Paard: zin en onzin van klimaatvoorspellingen / i.s.m. NWO,
Teleac, Paard van Troje en NRC Handelsblad, Den Haag (Christian van ’t Hof)
27 april / Fossiele Energiebronnen en kernenergie / Expertbijeenkomst, Den Haag
(Jurgen Ganzevles, Rinie van Est, Frans Brom)
27 april / De Levende Landkaart / ontwerpsessies WODC, Ministerie van Justitie,
Den Haag (Christian van ’t Hof)
10 mei / Levende Landkaart / Ontwerpsessies Ambtenaar 2.0, Den Haag
(Christian van ’t Hof, Johan Hoogeveen, Floortje Daemen)
18 mei / Spinoza te Paard: het nut van insecten / i.s.m. NWO, Teleac, Paard van Troje
en NRC Handelsblad, Den Haag (Christian van ’t Hof)
19 mei / Human Enhancement / Workshop BZK conferentie Innoveren en Veiligheid
i.s.m. Jacqueline de Jong en Jeannette Quast, Bilthoven (Ira van Keulen)
20 mei / Check in / check uit / Boekpresentatie i.s.m. NAi Uitgevers, Rotterdam
(Frans Brom, Christian van ’t Hof, Rinie van Est, Floortje Daemen)
27 mei / Security & Safety / World Conference on Information Technology, WCIT, NFI,
Centre for Strategic Studies, Den Haag
01 juni / Harbour en Prodi / Debatbijeenkomst met Europarlementariërs i.s.m. STOA
(Rinie van Est)
02 juni / Check in / check uit: mobiel Internet en the Internet of things / ECPEPN,
Den Haag
10 juni / Nanosupermarket / TU/e Industrial Design, Eindhoven (Rinie van Est jurylid)

66

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
12 juni / Burgerdag Elektronisch Kind dossier / i.s.m. Vliegwerk (Geert Munnichs,
Mirjam Schuijff, Michiel Besters)
13 juni / Burgerdag klantenprofielen / i.s.m. Vliegwerk (Geert Munnichs,
Mirjam Schuijff, Michiel Besters)
15 juni / Spinoza te Paard: medische hypes / i.s.m. NWO, Teleac, Paard van Troje en
NRC Handelsblad, Den Haag (Christian van ’t Hof)
16 juni / Workshops ERiC voor de hogescholen in het kader van BKO / Utrecht
(Barend van der Meulen, Leonie van Drooge)
17 juni / Wantrouwen in de informatiesamenleving: identiteitsmanagement: kostbaar
vertrouwen / ECPEPN en de Lindenhof, Delft
18 juni / SIAMPI / Workshop Londen (Leonie van Drooge, Barend van der Meulen en
Peter van den Besselaar)
24 juni / STOA-project ‘Making Perfect Life’ / Deskundigenbijeenkomst, Amsterdam
(Rinie van Est, Ira van Keulen, Ingrid Geesink, Dirk Stemerdink, Mirjam Schuijff, Frans
Brom)
1 juli / Expertbijeenkomst over vaccineren / i.s.m. Marjan Slob, Utrecht (Lotte Asveld,
Jan Staman)
16 augustus / Check in / check out report / Conference Adaptation Festival tijdens
World Expo Shanghai, Mobile City, Virtueel Platform en Dutch Culture Centre
Shanghai
17 augustus / Picture this: Google Earth Live! / Conference Adaptation, tijdens World
Expo Shanghai. Shanghai: Mobile City, Virtueel Platform, Dutch Culture Centre
Shanghai
19 augustus / Werkbezoek Nanolab Enschede met prijswinnaars lezersactie Quest /
i.s.m. Quest, Enschede (Bart Walhout)
26 augustus / Ubiquitous Network Society, Ambient Intelligence and the Internet of
Things / Conference Annual 4S Meeting Tokyo, Society for Science and Technology
Studies, Universiteit, Tokio
1 september / VWA deskundigenoverleg nanotechnologie / DLG, Utrecht
(Bart Walhout)
2-4 september / Track ‘Organization of the science practices’ / EASST conferentie,
Trento, Italië (Inge van der Weijden en Peter Besselaar)
5 september / Promo Mars Landing met Robot en Avataracteurs / Uitmarkt, Den Haag
September - oktober / Mars Landing / Theatervoorstelling over virtuele werkelijkheid,
een samenwerking van het Rathenau Instituut en Frascati Producties, vijftien voorstel­
lingen in Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Utrecht, Eindhoven en Breda
17 september / International Nanodialogues / Workshop Nanopodium, VU
Amsterdam (Bart Walhout)
22 september / Workshops ERiC voor de hogescholen in het kader van BKO / Utrecht
(Barend van der Meulen, Leonie van Drooge)
24 september / Nanotechnologie en veiligheid: belangrijker dan privacy? /
Conferentie Nanotechnologie, Vrede en Veiligheid, Clingendael, Den Haag
(Bart Walhout)
24 september / Het onsterfelijke leven van Henrietta Lacks’ / Debat en interview met
Rebeca Skloot. i.s.m. Uitgerverij Nieuw Amsterdam Spui25, Amsterdam
6 oktober / Biosecurity and Synthetic Biology / Workshop,Den Haag (Keelie Murdock,
Dirk Stemerding, Barend van der Meulen)
7 oktober / Focus en Massa / Expertbijeenkomst i.s.m. de Jonge Akademie,
Amsterdam (Edwin Horlings)
13 oktober / Ontwerp een bacterie tegen olievervuiling / Workshop i.s.m.
Wetenschap & Techniek Academie
14 oktober / Expertmeeting introductie Rathenau Instituut voor Hiroshi Nagano,
OECD / Japan
24 oktober / Ontwerp een bacterie tegen olievervuiling / Workshop i.s.m.
Wetenschap & Techniek Academie

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

67

Bijlagen
26 oktober / Valorisatie / Workshop, Utrecht (Barend van der Meulen, Tilo Propp,
Stefan de Jong, Leonie van Drooge, Femke Merkx)
3 november / ‘Ei voor later’ debat over het invriezen van eicellen / De Rode Hoed,
Amsterdam (Ingrid Geesink)
10 november / Making Perfect Life / STOA conferentie, Brussel (Rinie van Est,
Ira van Keulen, Ingrid Geesink, Mirjam Schuijff, Jan Staman, Frans Brom,
Femke Merkx)
11 november / Patentanalyse Agentschap NL en Octrooidienst / Den Haag
(Edwin Horlings en Thomas Gurney)
16 november / Spinoza te Paard: science of fiction? Tijdreizen, wormgaten en de
grootvaderparadox / i.s.m. NWO, Teleac, Paard van Troje en NRC Handelsblad,
Den Haag (Christian van ’t Hoff)
17 november / Databeest en cookiemonster in informatieland / publieksdebat i.s.m.
De Balie, Amsterdam (Geert Munnichs, Mirjam Schuijff, Jan Staman)
20 november / Check in /check uit: digitalisering van de openbare ruimte / E-dinges,
Vlaams Parlement, Viwta, Brussel
23 november / Management en prestaties van onderzoeksgroepen / i.s.m. ZonMw,
Den Haag (Inge van der Weijden, Maaike Verbree)
30 november / Zorg voor jezelf ! / Expertmeeting over politieke aanbevelingen rond
personalisering van zorgtechnologie (Lotte Asveld, Bart Walhout, Geert Munnichs)
9 december / Geo-engineering / Publieksdebat i.s.m. UvA, Amsterdam
(Monique Riphagen, Frans Brom)
9 december / Startbijeenkomst presentatie-indicatoren voor valorisatie / Landelijke
commissie Valorisatie, Wageningen (Leonie van Drooge)
10 december / SIAMPI Workshop / Brussel (Leonie van Drooge,
Barend van der Meulen, Peter van den Besselaar en Jack Spaapen)
13 december / Introductie Rathenau Instituut voor Chinese ambassade en NCSTE /
Den Haag (Edwin Horlings en Frans Brom)
13 december / Workshop Human Enhancement voor CoP Innovatie Politie /
Zoetermeer (Ira van Keulen)
14 december / Spinoza te Paard: zelforganiserende schoonheid. Planten, dieren,
steden en muziek / i.s.m. NWO, Teleac, Paard van Troje en NRC Handelsblad,
Den Haag (Christian van ’t Hof)
15 december / VWA deskundigenoverleg nanotechnologie / DLG, Utrecht
(Bart Walhout)j

68

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen

II. 13 Lezingen en presentaties
13 januari / STOA, Brussel (België) (Jan Staman)
19 januari / ErasmusMC, Rotterdam (Inge van der Weijden en Maaike Verbree)
21 januari / ESST, Universiteit Maastricht (Rinie van Est)
26 januari / Ministerie VROM / Planbureau Leefomgeving, Den Haag (Rinie van Est)
27 januari / Maastricht UMC+, Maastricht (Inge van der Weijden, Maaike Verbree en
Peter van den Besselaar)
28 januari / Festival Forensische Zorg, Ministerie van Justitie, Maarssen
(Ira van Keulen)
2 februari / Christelijk Lyceum Delft, Delft (Bart Walhout)
4 februari / Instituut Technologie en Samenleving van het Vlaams Parlement, Brussel
(België) (Frans Brom)
5 februari / IIP Domotica (Lotte Asveld)
8 februari / Project Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie, Universiteit Utrecht
(Bart Walhout)
9 februari / Spellbound, BNO, Amsterdam (Christian van ‘t Hof)
16 februari / NWO en Spui 25, Amsterdam (Frans Brom)
16 februari / Felix Meritis, Amsterdam (Martijntje Smits)
20 februari / Medisch Interfacultair Congres, Utrecht (Ingrid Geesink)
23 en 24 februari / J.Craig Venter Institute, La Jolla (VS) (Dirk Stemerding)
25 februari / Brussel (België) (Jan Staman)
2 maart / Brussel (België) (Jan Staman en Frans Brom)
5 maart / PRIME ENID Conference, Parijs (Stefan de Jong, Tilo Propp, Jack Spaapen,
Barend van der Meulen en Peter van den Besselaar)
9 maart / Het Nationale E-government Congres, Rotterdam (Christian van ‘t Hof)
11 maart / ITA, Wenen (Oostenrijk) (Frans Brom)
11 maart / RU Nijmegen (Bart Walhout)
15 maart / Werkbezoek Chicago/VU/Rathenau Instituut, Den Haag
(Pleun van Arensbergen)
15 maart / Werkbezoek Chicago-Rathenau Instituut-VU, Den Haag
(Inge van der Weijden en Maaike Verbree)
15 maart / Werkbezoek Chicago-Rathenau Instituut-VU, Den Haag
(Inge van der Weijden en Maaike Verbree)
17 maart / AMC, Amsterdam (Inge van der Weijden, Maaike Verbree en
Peter van den Besselaar)
19 maart / DG SANCO Workshop Synthetic Biology: from science to governance,
Brussel (België) (Dirk Stemerding en Frans Brom)
25 maart / ISSP, Odense (Denemarken) (Rinie van Est)
25 maart / Philosophy of Science, Technology and Society, Technology assessment:
Theory and practice, Universiteit Twente, Enschede. (Dirk Stemerding)
29 maart / Federale Dienst Volksgezondheid, Brussel (België) (Frans Brom)
12 april / Ministerie van Justitie, Den Haag (Rinie van Est en Geert Munnichs)
12 april / Probus Tenslotte, De Bilt (Jan Staman)
13 april / Probusclub, Overveen (Dirk Stemerding)
15 april / Directie OWB, Ministerie van OCW, Den Haag (Frans Brom)
16 april / Rotterdam (Martijntje Smits)
17 april / Amsterdam (Martijntje Smits)
20 april / KIVI-NIRIA Den Haag (Bart Walhout)
27 april / WODC, Ministerie van Justitie, Den Haag. Rathenau Instituut
(Christian van ’t Hof)
28 april / Directie OWB, Ministerie van OCW, Den Haag (Edwin Horlings)

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

69

Bijlagen
11 mei / Technische Universiteit Delft, Delft (Ira van Keulen)
11 mei / Landelijk Congres der Bestuurskunde 2010, Tilburg (Geert Munnichs)
17 mei / IMPACT, Ministerie van VWS, Den Haag (Rinie van Est & Bart Walhout)
17 mei / Haags Vrouwennetwerk, Den Haag (Ira van Keulen)
19 mei / lezing AMC Reynvaan, Amsterdam (Lotte Asveld)
19 mei / BZK-conferentie Innoveren en Veiligheid (Ira van Keulen i.s.m.
Jacqueline de Jong en Jeannette Quast)
20 mei / MVVO, Utrecht (Jan Staman)
27 mei / WCIT, NFI, The Hague Centre for Strategic Studies en Rathenau Instituut,
Den Haag (Christian van ‘t Hof)
27 en 28 mei / Workshop over ideologie, Politicologenetmaal, Leuven (België)
(Rinie van Est)
29 mei / LUX Theater, Nijmegen (Rinie van Est)
31 mei / Interdepartementaal overleg maatschappelijke innovatie-agenda. Ministerie
van EL&I, Den Haag, (Martijntje Smits en Floortje Daemen)
1 juni / Ir-symposium Rijksuniversiteit Groningen (Bart Walhout)
1 juni / Brussel (België) (Rinie van Est en Mirjam Schuijff)
2 juni / Den Haag: ECP-EPN (Christian van ‘t Hof)
3 juni / TU Eindhoven Innovation Sciences, Eindhoven (Rinie van Est)
3 juni / Haagse Hogeschool, Den Haag (Bart Walhout)
8 juni / Landelijke Dag van de Valorisatie, Amsterdam (Barend van der Meulen)
11 juni / I-Pack (Italiaanse Voedingsverpakkingsindustrie), Bologna, Italië (Frans Brom)
11 juni / Wageningen UR (Jan Staman)
11 juni / Congres ‘Kan de schepping beter?’, Utrecht (Bart Walhout)
12 juni / Universiteitsdag, Universiteit van Amsterdam, Amsterdam (Ingrid Geesink)
14 juni / Workshop Technology Assessment for synthetic biology Japan – Netherlands,
Tokio (Japan) (Dirk Stemerding)
15 juni / Directie Innovatie, Ministerie van EL&I, Den Haag (Rinie van Est)
16 juni / Copernicus Instituut, Utrecht (Lotte Asveld)
16 juni / ERiC / HBO-raad workshop over beoordeling maatschappelijke kwaliteit,
Utrecht (Barend van der Meulen, Marcel de Haas en Leonie van Drooge)
16 juni / Wagening UR, Wageningen (Jan Staman)
17 juni / ECP-EPN, Delft (Christian van ’t Hof)
17 juni / Zoetermeer (Jan Staman)
18 juni / Workshop ‘Biotechnology Debate’, Utrecht (Geert Munnichs)
24 juni / Interdepartementaal programma ‘Biobased Economy’, Ministerie van OCW,
Den Haag (Lotte Asveld en Jan Staman)
25 juni / NWO Institutenoverleg, Den Haag (Barend van der Meulen)
25 juni / RoboNED, Utrecht (Martijntje Smits)
29 juni / STOA, Brussel (België) (Jan Staman)
2 juli / Onderzoekschool Ethiek, Amsterdam (Frans Brom)
7 juli / Turijn (Italië) (Jan Staman en Geert Munnichs)
7 juli / Cyren, Utrecht (Christian van ’t Hof)
5 en 6 juli / Zürich (Zwitserland) (Dirk Stemerding)
8 en 9 juli / Zürich (Zwitserland) (Dirk Stemerding)
9 juli / International workshop on Creativity and Leadership in Science, Technology,
and Innovation, Gotenburg (Zweden) (Maaike Verbree)
9 juli / Workshop ‘Creativity and leadership’, Gotenburg (Zweden)
(Inge van der Weijden)
9 juli / Zomeracademie van het Mozeshuis, Amsterdam (Mirjam Schuijff en
Floortje Daemen)
14 juli / RoSBNet workshop on synthetic biology, Oxford (Verenigd Koninkrijk)
(Dirk Stemerding)
17 juli / European Parlement, Straatsburg (Frankrijk) (Rinie van Est)
19 juli / KWR, Nieuwegein (Bei Wen en Edwin Horlings)

70

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen
21-24 juli / J. Craig Venter Institute, Health Law Institute en Michigan State University,
Washington DC, USA (Frans Brom)
16-17 augustus / Conference Adaptation Festival tijdens World Expo Shanghai,
Shanghai: Mobile City, Virtueel Platform en Dutch Culture Centre Shanghai en
Rathenau Instituut (Christian van ’t Hof)
19-22 augustus / voorzitter en discussieleider, Arnoldshain (Duitsland) (Frans Brom)
25 augustus / 35th 4S Annual Meeting, Tokio (Japan) (Edwin Horlings en
Peter van den Besselaar)
26 augustus / Institute des Hautes Etudes pour la Science et la Technologie, Arc et
Senans (Frankrijk) (Rinie van Est)
26 augustus / 4S Conferentie, Tokio (Japan) (Christian van ‘t Hof)
26 augustus / Wageningen (Dirk Stemerding)
1 september / DLG, Utrecht (Bart Walhout)
1-2 september / Karlsruhe Institute für Technology / ITAS, Karlsruhe (Duitsland)
(Rinie van Est)
1-9 september / University Central Lancashire, Beijing (China) (Jan Staman)
2 september / EASST 010 conference, Trento (Italië) (Laurens Hessels en
Gaston Heimeriks)
2 september / EASST 010 conferentie, Trento (Italië) (Laurens Hessels,
Harro van Lente en John Grin en Ruud Smits)
2 september / EASST 010 conferentie, Trento (Italië) (Edwin Horlings en
Peter van den Besselaar)
2 september / EASST 010 conferentie, Trento (Italië) (Stefan de Jong en
Peter van den Besselaar)
2 september / EASST 010 conference, Trento (Italië) (Femke Merkx, Dennis Roks en
Tjerk Wardenaar)
3 september / EASST 010 conferentie, Trento (Italië) (Maaike Verbree)
3 september / EASST 010 conferentie, Trento (Italië) (Inge van der Weijden)
4 september / EASTT 010 conferentie, Trento (Italië) (Pleun van Arensbergen)
3 september / A case study of Dutch biomedical and health researchers, EASST 010
conferentie, Trento (Italië) (Inge van der Weijden)
9 september / Frascati, Amsterdam (Rinie van Est)
13 september / Universiteit Twente, Enschede (Jan Staman)
16 september / Delft (Rinie van Est)
16 september / ECIS seminar, Eindhoven (Laurens Hessels)
17 september / Vrije Universiteit, Amsterdam (Bart Walhout)
21 september / Congres Week van de inspiratie. Belastingdienst, IT Academie,
Apeldoorn (Christian van ’t Hof)
21 september / Nationale Pathologendag NVVP, Utrecht (Ingrid Geesink)
22 september / Workshop over beoordeling van maatschappelijke kwaliteit, ERiC
HBO- raad, Utrecht (Barend van der Meulen, Marcel de Haas en Leonie van Drooge)
22 september / Robot & TA seminar ITAS, Karlsruhe (Duitsland) (Martijntje Smits)
24 september / Raad voor Volksgezondheid en Zorg, Den Haag (Lotte Asveld)
24 september / Erasmus Universiteit, Rotterdam (Christian van ’t Hof)
24 september / Clingendael Conferentie, Den Haag (Rinie van Est)
24 september / Conferentie ‘Nanotechnologie, Vrede en Veiligheid’, Clingendael en
Rathenau Instituut, Den Haag (Christian van ‘t Hof)
27 september / Kenniskamer Robotica, Ministerie van V&J. Den Haag
(Martijntje Smits)
29 en 30 september / Bundestag, Berlijn (Duitsland) (Jan Staman
30 september / TU Delft Lunchlezing, Delft (Barend van der Meulen)
1 oktober / Symposium ‘Nanotechnologie, recht en vrede’, Het Instrument, RAI
Amsterdam (Bart Walhout)
7 oktober / ROBONED, Utrecht (Martijntje Smits)
8 oktober / Rotterdamse Academie voor Bouwkunst en Rathenau Instituut, Rotterdam
(Christian van ‘t Hof)

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

71

Bijlagen
9 oktober / Campus Gelbergen ‘Hoe is het gesteld met onze privacy?’, Gelbergen
(België) (Geert Munnichs)
13 oktober / Eindhoven (Rinie van Est)
14 oktober / DDMA ‘Dag van de datakwaliteit’, Noordwijk (Geert Munnichs)
17-19 oktober / Shanghai (China) (Frans Brom)
21 oktober / NWO gamma-betaprogramma ‘Waardering van Dierenwelzijn’,
Athena Institute, Lunteren (Jan Staman)
22 oktober / 3TU-ethiek, Delft (Frans Brom)
23 oktober / Erasmus Universiteit, Rotterdam: (Christian van ’t Hof)
25 oktober / Wageningen (Frans Brom)
26 oktober / Expertmeeting ‘Valorisatie en kennisdynamiek’, Utrecht (Femke Merkx)
27 oktober / Studium Generale, Utrecht (Jan Staman)
28 oktober / EUSPRI Conference on Tentative Governance in Emerging Science and
Technology, Enschede (Keelie Murdock, Dirk Stemerding en Barend van der Meulen)
28 oktober / Tentative Governance conference, Enschede (Bart Walhout en
Dirk Stemerding)
28 oktober / Ministerie van EL&I, Den Haag (Jurgen Ganzevles)
2 november / Hiteq, Baarn (Jurgen Ganzevles)
2 en 3 november / NWO, Ethiek Instituut UU en Faculteit Diergeneeskunde, Utrecht
(Frans Brom)
2 en 3 november / Bilbao (Spanje) (Dirk Stemerding)
3 november / Rode Hoed, Amsterdam (Ingrid Geesink)
4 november / Ziggo Congres 2010 ‘Open samenleving’, Den Haag (Geert Munnichs)
4 en 5 november / Bilbao (Dirk Stemerding)
9 november / Leiden: Universiteit, eLaw, Leiden ( Christian van ‘t Hof)
10 november / discussieleider en expertEuropees Parlement, ETAG,
Rathenau Instituut, STOA, Brussel (België) (Frans Brom)
10 november / Europees Parlement, Brussel (België) (Rinie van Est)
11 november / Innovatielab gezondheidszorg, Putten (Martijntje Smits)
16 november / Kamer van Morgen, Kennisnet, Twynstra Gudde, Amersfoort
(Martijntje Smits)
17 november / De Balie, Amsterdam (Geert Munnichs)
18 november / Platform BetaTechniek en De Volkskrant, Den Haag (Rinie van Est)
18 november / Gemeenteraad, Oude Ulf (Jurgen Ganzevles)
18 november / MicroNanoConverence 2010, Enschede (Bart Walhout)
19 november / NCTb expert meeting Counterterrorism and Human Rights, Den Haag
(Geert Munnichs)
20 november / Vlaams Parlement, Viwta en Rathenau Instituut E-dinges, Brussel
(België) (Christian van ‘t Hof)
22 november / ISAF EU project, Brussel (België) (Jurgen Ganzevles)
23 november / ZonMw, Den Haag (Inge van der Weijden en Maaike Verbree)
24 november / Landelijk Architectuur Congres, Nieuwegein (Geert Munnichs)
24-25 november / Institute for Ecological Economy Research (IÖW), Berlijn (Duitsland)
(Rinie van Est)
26 november / STRP: Art meets technology, Eindhoven (Christian van ‘t Hof)
29 november / kiEMT, Arnhem (Jurgen Ganzevles)
30 november / Groeneveld, Baarn (Jan Staman)
7 december / Den Haag, Kennisdag Ministerie van OCW, Den Haag
(Inge van der Weijden en Pleun van Arensbergen)
8 december / Bijeenkomst Succesfactoren voor onderzoeksgroepen, Utrecht
(Inge van der Weijden en Maaike Verbree)
9 december / Rathenau Instituut en Spui 25, Amsterdam (Frans Brom)
13 december / Zorg en Innovatieconferentie, Hasselt (België) (Christian van ’t Hof)
13 december / CoP Innovatie Politie (Ira van Keulen)
14 december / NEMO, Amsterdam (Martijntje Smits)
15 december / DLG, Utrecht (Bart Walhout)

72

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Bijlagen

74

Rathenau Instituut
Jaarverslag 2010

Rathenau Instituut