Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Datum:
Betreft:

7 maart 2019
advies Wetenschappelijke adviescommissie
Monitoring actieprogramma Eén tegen eenzaamheid

Geachte minister,
In maart 2018 stelde u de Tweede Kamer op de hoogte van het actieprogramma Eén tegen eenzaamheid, dat tot doel heeft de eenzaamheid onder ouderen te verminderen. Onderdeel van het
programma is de instelling van een wetenschappelijke adviescommissie. a U gaf deze commissie tot
taak, enerzijds, de landelijke en lokale coalities tegen eenzaamheid te voeden met kennis en
inzichten door kennis te synthetiseren en onderzoek te programmeren en, anderzijds, te adviseren
over de monitoring van de effectiviteit van het programma door middel van een jaarlijkse meting
van proces- en uitkomstindicatoren.
Met deze brief kwijt de wetenschappelijke adviescommissie zich van haar tweede taak. Zij maakt
eerst enkele opmerkingen over de context van haar advies. Dan gaat zij in op de monitoring van de
beoogde centrale uitkomstindicator van het programma, namelijk eenzaamheid. Vervolgens buigt zij
zich over de monitoring van het programma door middel van procesindicatoren. Ze rondt haar
advies af met enkele afsluitende opmerkingen.
Context
Voor een goed begrip van de context van dit advies gaat de commissie nader in op het doel van het
actieprogramma. Het actieprogramma – dat zich vooral, doch niet uitsluitend richt op eenzaamheid
onder ouderen – beoogt primair een trendbreuk onder 75-plussers te bewerkstelligen: ‘minder
eenzaamheid onder 75-plussers’. De gestage toename van het aantal eenzame ouderen in Nederland, door de stijging van het aantal ouderen en de hoge prevalentie van eenzaamheid op hogere
leeftijd, moet doorbroken worden. Daarvoor is een verlaging nodig van de leeftijdsspecifieke
prevalentie van eenzaamheid onder ouderen en wel een sterkere dan de lichte daling waarvan sinds

a

Voor de samenstelling van de commissie: zie bijlage.

1

1996 in Nederland sprake lijkt te zijn (zie kader). b Dat is, zeker binnen de looptijd van het actieprogramma, niet gemakkelijk. De, in vergelijking met jongere leeftijdsgroepen, hoge prevalentie van
eenzaamheid onder ouderen wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door het met het stijgen
van de leeftijd wegvallen van partners, familieleden, vrienden en andere sociale contacten.1 De
beste strategie om eenzaamheid op oudere leeftijd terug te dringen is mensen die nog gezond van
lijf en leden zijn ervan te doordringen dat ze tijdig moeten investeren in een netwerk van vrienden
en andere contacten, waaronder zeker ook mensen van jongere leeftijd, zodat hun netwerk beter
bestand is tegen de onvermijdelijke slijtage met het verstrijken van de tijd. Het actieprogramma kan
bevorderen dat mensen er op tijd van doordrongen raken dat hun welbevinden op oudere leeftijd
vraagt om vooruitdenken en om levenskeuzen die de kans op eenzaamheid op latere leeftijd
verlagen. De commissie acht het niet waarschijnlijk dat de kans van ouderen op eenzaamheid door
preventie of door tegengaan van al bestaande eenzaamheid al gedurende het actieprogramma – dat
wil zeggen: binnen drie jaar – een sterkere daling te zien zal geven dan in de afgelopen twee
decennia.

‘In de periode van 1996 tot 2016 daalde de gemiddelde eenzaamheid van mensen van 55 jaar en ouder
met 0,2 tot 0,8 punten op een schaal van 0 tot 11. De gemiddelde individuele oudere is dus minder
eenzaam dan zijn of haar leeftijdsgenoot twintig jaar eerder. In deze twintig jaar is er veel veranderd.
De tachtiger van nu is anders dan de tachtiger van toen. Verbeteringen in de sociale contacten dragen
bij aan de daling van eenzaamheid. Meer ouderen hebben een partner en hun netwerk is gemiddeld
groter en diverser. Ook ervaren ze gemiddeld meer regie over het leven. Kortom, doordat de situatie
van ouderen verbeterde, is de gemiddelde kans op eenzaamheid gedaald. Tegelijkertijd groeit de
oudere bevolking. Daarom zijn er in 2016 meer ouderen eenzaam dan in 1996.’2

Monitoring eenzaamheid
De verwachting dat de eenzaamheid onder ouderen op korte termijn niet aantoonbaar zal afnemen
neemt echter niet weg dat de commissie het van belang acht om de prevalentie van eenzaamheid en
de variatie daarin, in tijd en plaats, goed te kunnen meten. Daarvoor zijn verschillende meetinstrumenten voorhanden. Internationaal zijn de UCLA Loneliness Scale3,4 en de eenzaamheidsschaal van
De Jong Gierveld5,6 de meest bekende. In Nederland wordt vooral de schaal van De Jong Gierveld
gebruikt.
De De Jong Gierveld schaal (DJG-schaal) wordt op dit moment in Nederland, voor zover de commissie bekend (een uitputtende inventarisatie was binnen de korte termijn die haar ter beschikking
stond niet mogelijk), in de volgende langlopende landelijke onderzoeken met een zekere regelmaat
toegepast:

De commissie tekent hierbij aan dat de observatie dat onder ouderen van een lichte leeftijdsspecifieke daling
van de prevalentie van eenzaamheid onder ouderen sprake is, gebaseerd is op de Longitudinal Aging Study
Amsterdam (LASA), waarover verderop meer. De deelnemers aan dit onderzoek zijn voor het overgrote deel
van Nederlandse herkomst. Hoe de leeftijdsspecifieke prevalentie onder ouderen met een migratieachtergrond zich sinds 1996 heeft ontwikkeld is onbekend.
1
Zie de literatuurlijst aan het eind van deze brief.
b

2

-

de Gezondheidsmonitor volwassenen van Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (GGD-en),
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
- de Longitudinal Aging Study Amsterdam (LASA) van de Vrije Universiteit
- de Participatiemonitor van het NIVEL
- het onderzoek Sociale samenhang & Welzijn van het CBS.
Deze onderzoeken worden alle vier gekenmerkt door een aantal methodologische keuzen – ten
aanzien van steekproeftrekking, wijze van benaderen van respondenten en wijze van afnemen van
de DJG-schaal – die van invloed kunnen zijn op de gemeten eenzaamheidsscores. De belangrijkste
karakteristieken vat de commissie hieronder samen.
Gezondheidsmonitor volwassenen
De DJG-schaal was opgenomen in de Gezondheidsmonitor volwassenen in 2012 en 2016 en wordt
opnieuw meegenomen in die van 2020. De schaal werd in 2016 ingevuld door ruim 450.000 mensen.
Door de enorme omvang en het landelijke bereik zijn op basis van de Gezondheidsmonitor niet
alleen schattingen te geven van de landelijke prevalentie van eenzaamheid, al dan niet uitgesplitst
naar leeftijd, burgerlijke staat, opleiding en herkomst, maar zijn tevens schattingen mogelijk per
GGD-regio en gemeente. Het RIVM heeft bovendien een model ontwikkeld dat, gebruikmakend van
‘achtergrondkenmerken’ (zoals leeftijd, geslacht, herkomst, huishoudsamenstelling, opleidingsniveau, inkomen en vermogen), prevalentieschattingen kan genereren voor afzonderlijke wijken en
buurten.7 Het percentage mensen dat wel in de oorspronkelijke steekproef zat en de vragenlijst
kreeg toegestuurd, maar deze niet ingevuld retourneerde – het zogenaamde non-responspercentage – was in de Gezondheidsmonitor 2016 onder 75-plussers rond de 50%, met een aanzienlijke
spreiding afhankelijk van gemeente, leeftijd en geslacht.8 De eenzaamheidsschattingen worden
gewogen naar achtergrondkenmerken. Of en in hoeverre de resulterende schattingen beïnvloed zijn
door selectieve non-respons – wat wil zeggen dat eenzame mensen de DJG-schaal vaker of juist
minder vaak beantwoorden dan niet eenzame mensen, met als gevolg respectievelijk een over- of
onderschatting van de prevalentie – is onbekend. Wel is het mogelijk om gegevens over de gezondheid van de respondenten bij de analyse van de non-respons te betrekken. De landelijke en
regionale eenzaamheidsschattingen van de Gezondheidsmonitor 2020 zullen volgens de huidige
planning eind juni 2021 beschikbaar zijn; de schattingen per gemeente worden gepubliceerd vanaf
eind september 2021.
LASA
LASA is een onderzoek dat in 1992 begon, met steekproeven uit de gemeenteregisters van Amsterdam, Waterland, Wormerland, Zwolle, Zwartewaterland, Ommen, Oss, Uden en Boekel, en dat
doorloopt tot op heden. De steekproef vertoont een grote variëteit in stedelijkheid, religie en
aanwezigheid van voorzieningen. De mortaliteit onder de deelnemers aan LASA is vergelijkbaar met
die in de Nederlandse bevolking als geheel. 97 Procent van de deelnemers is van Nederlandse herkomst.9 In 2002 en 2012 is het onderzoekscohort, dat aanvankelijk bestond uit ruim 3000 personen
in de leeftijd van 54 tot 85 jaar, aangevuld met nieuwe steekproeven van circa 1000 personen in de
leeftijd van 55-65 jaar. Het responspercentage bij de aanvankelijke en de aanvullende steekproeven
was ongeveer 62%.10 Onderzoeksdeelnemers die binnen Nederland verhuizen worden gevolgd. Met
vaste tijdsintervallen – van twee keer drie en dan een keer vier jaar – worden gegevens verzameld
over de lichamelijke, psychische, sociale en functionele toestand van de deelnemers. Eenzaamheid
wordt gemeten met de DJG-schaal door middel van interviews. De uitval tussen de metingen is
3

gering (circa 8%) en niet gerelateerd aan eerder gemeten eenzaamheid.9 De laatste tussenmeting
van eenzaamheid in LASA, onder ruim 400 ouderen in de leeftijd van 77 tot 100 jaar, is begin januari
2019 voltooid. Later in 2019 wordt eenzaamheid opnieuw gemeten bij alle onderzoeksdeelnemers.
Participatiemonitor
De Participatiemonitor van het NIVEL is een vragenlijst die, naast vragen over verschillende vormen
van maatschappelijke participatie, zoals uitgaan, gebruik van buurtvoorzieningen en deelname aan
verenigingsactiviteiten, ook de DJG-schaal omvat.11 De lijst is met ingang van 2010 jaarlijks voorgelegd aan, onder meer, een telkens nieuwe steekproef van 750 tot 1000 personen van 65 jaar en
ouder uit het circa 12000 personen tellende Consumentenpanel Gezondheidszorg, dat geacht wordt
representatief te zijn voor de Nederlandse bevolking.12 De respons varieerde van 69 tot 88%, met
een gemiddelde van bijna 76%.11 De vragenlijst wordt elk jaar in oktober afgenomen; de resultaten
zijn beschikbaar in de zomer daarna.
Onderzoek Sociale samenhang en Welzijn
Het CBS meet eenzaamheid sinds halverwege de jaren negentig met een verkorte versie van de
UCLA Loneliness Scale, eerst in de verschillende leefsituatie-onderzoeken (Doorlopend Leefsituatie
Onderzoek, Permanent Leefsituatie Onderzoek), vanaf 2012 in het jaarlijkse onderzoek Sociale
samenhang & Welzijn (S&W). In 2017 werd naast de UCLA Loneliness Scale in een deel van de
steekproef een, eveneens verkorte, DJG-schaal gebruikt.13 In 2019 zal de verkorte DJG-schaal voor
het eerst gebruikt worden in de hele steekproef. Het S&W-onderzoek verschaft, met circa 7500
respondenten per jaar, landelijke prevalentiecijfers die onder meer kunnen worden uitgesplitst naar
verschillende leeftijdsgroepen. De respons schommelt de laatste jaren tussen de 62 en 69%.14 Het
CBS weegt zijn schattingen naar achtergrondkenmerken en onderzoekt of de non-respons afhankelijk is van deze achtergrondkenmerken. Het kan ook gegevens over de gezondheid van de respondenten bij de analyse van de non-respons betrekken, maar kan niet nagaan of de non-respons
afhankelijk is van eenzaamheid. Op basis van de gegevens verzameld in de Gezondheidsmonitor
wordt in 2019 onderzocht hoe de scores op de verkorte DJG-schaal zich verhouden tot de scores op
de complete DJG-schaal.
Variaties in plaats en tijd
Deze vier onderzoeken dragen alle het hunne bij aan het inzicht in het vóórkomen van eenzaamheid
in Nederland:
- De Gezondheidsmonitor volwassenen brengt lokale variaties in de prevalentie van eenzaamheid
in beeld, zelfs, door gebruik te maken van modelberekeningen, tot op buurtniveau. De
commissie tekent hierbij aan dat de tot nu toe gepubliceerde gegevens geen inzicht geven in de
statistische onzekerheid die de gepresenteerde puntschattingen omgeven. Die onzekerheid kan
niet anders dan aanzienlijk zijn, zeker op het niveau van gemeenten, wijken en buurten. Het zou
goed zijn als de gebruikers van de uitkomsten van de Gezondheidsmonitor zich daarvan bewust
zijn. Niet alleen om te voorkómen dat zij teveel betekenis hechten aan de gepresenteerde
geografische verschillen in de prevalentie van eenzaamheid, maar ook omdat zij in principe de
mogelijkheid hebben om, door de steekproefgrootten in ‘hun’ gemeenten, wijken en buurten te
verhogen, de mate van statistische onzekerheid navenant te verlagen. Een ander punt van
aandacht is de aanzienlijke non-respons. Een structurele reductie hiervan zal waarschijnlijk een
grote inspanning vergen. Bij de huidige inrichting van de Gezondheidsmonitor blijft, vanwege de
hoge non-respons en het gebrek aan inzicht in de mogelijke selectiviteit daarvan, grote voorzich4

-

-

-

-

tigheid geboden bij de interpretatie van de gevonden variatie in tijd en plaats van de prevalentie
van eenzaamheid.
Ook bij LASA is onbekend of de schattingen van de prevalentie van eenzaamheid door de initiële
non-respons van 38% vertekend zijn, zodat ze met de nodige behoedzaamheid geïnterpreteerd
moeten worden. De grote kracht van LASA – voortkomend uit de longitudinale opzet en de lage,
niet aan eenzaamheid gerelateerde uitval tussen de metingen – is gelegen in de validiteit van de
gevonden verschillen in prevalentie van eenzaamheid die ontstaan in de loop van de tijd. Door
de gevarieerde samenstelling van de LASA-populatie, kunnen deze veranderingen bovendien
beschouwd worden als een afspiegeling van de trend in de oudere Nederlandse bevolking als
geheel (met uitzondering van het bevolkingsdeel met een migratieachtergrond).9 Op basis van
de LASA-gegevens zijn schattingen mogelijk van de prevalentie van eenzaamheid in verschillende
leeftijdsgroepen, in verschillende kalenderjaren, tot de meest recente meting in 2019, vanaf
1993 voor de leeftijden 61-85 jaar, vanaf 1998 voor de leeftijden 61-91 jaar. Van zowel de
veranderingen binnen een leeftijdsgroep naarmate deze ouder wordt, als de verschillen die
ontstaan tussen groepen die dezelfde leeftijd hebben op verschillende momenten in de tijd, zijn
valide schattingen mogelijk. Het citaat uit het SCP-rapport Kwetsbaar en eenzaam? in het kader
op pagina 2 van deze brief is dan ook gebaseerd op gegevens van LASA.
Ook de Participatiemonitor geeft schattingen (met 95% betrouwbaarheidsintervallen) van de
landelijke prevalentie van eenzaamheid, in de leeftijdsgroepen 65-74 en 75 jaar en ouder. Door
de relatief hoge respons is het beeld dat de monitor geeft van de mate waarin de eenzaamheid
van ouderen verandert in de loop van de tijd waarschijnlijk redelijk valide. De validiteit wordt
enigszins beperkt doordat er geen inzicht is in de mogelijke selectiviteit van de non-respons en in
de mate waarin deze in de loop van de tijd varieert. Bovendien zijn de betrouwbaarheidsintervallen rond de prevalentieschattingen, ten gevolge van de relatief kleine steekproef, vrij ruim.
De Participatiemonitor maakt het mogelijk de samenhang te onderzoeken van ervaren eenzaamheid met diverse vormen van maatschappelijke participatie.
Het onderzoek Sociale samenhang en welzijn zal, wanneer de verkorte DJG-schaal ook na 2019
zal worden afgenomen, tweejaarlijkse schattingen van de landelijke prevalentie van eenzaamheid in verschillende leeftijdsgroepen mogelijk maken. De veranderingen in prevalenties in de
tijd moeten, vanwege de non-respons en het beperkte inzicht in de selectiviteit daarvan, met
voorzichtigheid geïnterpreteerd worden. Het onderzoek verschaft een rijke bron van gegevens
voor onderzoek naar eenzaamheid in relatie tot vele aspecten van maatschappelijke participatie.
Ouderen die wonen in instellingen, zoals verpleeg- of verzorgingshuizen, zijn niet vertegenwoordigd in de Gezondheidsmonitor, de Participatiemonitor en het onderzoek Sociale samenhang en
welzijn. In LASA vormen ze een kleine subgroep. Het Onderzoek naar ouderen in instellingen, dat
tussen april 2015 en april 2016 door het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in samenwerking
met het CBS werd uitgevoerd, is speciaal op deze groep ouderen gericht.2 Het wordt in 2019
herhaald; de cijfers zijn beschikbaar in 2020.

Conclusies en aanbevelingen
Tezamen geven de hier besproken onderzoeken een genuanceerd beeld van het vóórkomen van
eenzaamheid onder ouderen in Nederland. Door de onderlinge methodologische verschillen ligt het
voor de hand dat de gemeten (landelijke) prevalentiecijfers tussen de onderzoeken uiteenlopen.
Geen van de onderzoeken kan er aanspraak op maken de prevalentie van ‘eenzaamheid conform de
DJG-schaal’ op een bepaald moment te meten. Maar ook binnen de onderzoeken is – vooral door de
5

mogelijkheid van selectieve non-respons, die kan verschillen tussen verschillende groepen en in de
tijd – voorzichtigheid geboden bij het vergelijken van prevalentiecijfers voor diverse groepen en
momenten. Op het punt van het beoordelen van veranderingen in de loop van de tijd biedt LASA het
meest robuuste houvast. Om de trend in de prevalentie van eenzaamheid op landelijk niveau gedurende het actieprogramma goed te kunnen volgen, meent de commissie dan ook dat het aanbeveling verdient om eenzaamheid eind 2020 in LASA opnieuw te meten, zodat voor elk jaar LASAeenzaamheidscijfers beschikbaar zijn.
Ze beveelt aan om daarnaast te investeren in een grondige analyse van de gegevens over eenzaamheid uit alle beschikbare databronnen en in de onderlinge vergelijking daarvan. Dit zal de interpretatie van de verschillen tussen de prevalenties die in verschillende onderzoeken, bevolkingsgroepen en
regio’s, op verschillende momenten, gevonden worden, ten goede komen.
De plaatselijke coalities tegen eenzaamheid die goed zicht willen krijgen op de lokale prevalentie van
eenzaamheid, raadt de commissie aan om, via de GGD in hun regio,
 aansluiting te zoeken bij de Gezondheidsmonitor volwassenen
 de aantallen vragenlijsten die in hun gemeenten, wijken en buurten worden uitgezet te
verhogen, en daarmee de statische betrouwbaarheid van de prevalentieschattingen,
 te investeren in het terugdringen van non-respons en aan te dringen op
 metingen met een hogere frequentie dan eens in de vier jaar en
 snelle analyse van de resultaten.
De onderzoekers van de Gezondheidsmonitor beveelt zij aan om bij de presentatie van landelijke en
lokale prevalentiecijfers inzicht te geven in de bij die schattingen behorende betrouwbaarheidsintervallen en non-responspercentages.
Monitoring actieprogramma
Met welke procesindicatoren is de effectiviteit van het actieprogramma te monitoren? De commissie verstaat onder procesindicatoren: indicatoren die iets zeggen over de wijze waarop het programma verloopt en die een bewezen of aannemelijke relatie hebben met de beoogde uitkomst, te
weten een afname van eenzaamheid bij ouderen, óf een indicatie zijn van een activiteit of ontwikkeling die wellicht leidt tot minder eenzaamheid en op zichzelf ook nastrevenswaardig is.
Eenzaamheid onder ouderen is in theorie op veel verschillende manieren terug te dringen. Globaal is
onderscheid te maken tussen enerzijds het voorkómen van eenzaamheid en anderzijds het ondersteunen van eenzame ouderen in hun streven minder eenzaam te worden, en dat kan allebei zowel
op individueel als op collectief niveau. Op deze manier zijn dus vier categorieën van strategieën te
onderscheiden, die elk op zich heterogeen zijn. De categorie ‘preventief en collectief’ omvat bijvoorbeeld zowel landelijke publiekscampagnes als gemeentelijk beleid gericht op de totstandkoming van
‘huizen van de wijk’. En in de categorie ‘verminderen van eenzaamheid op individueel niveau’ kan
een meer of minder actieve rol zijn toegedacht aan de eenzame personen zelf, hun sociale omgeving, vrijwilligers en professionals. Bovendien zijn de scheidslijnen tussen de vier categorieën in de
praktijk niet waterdicht. De ondersteuning van iemand bij het doorbreken van zijn of haar (beginnende) eenzaamheid, bijvoorbeeld, is vaak niet te onderscheiden van het voorkómen van ernstiger
eenzaamheid. En in een preventieve buurtactiviteit waarin met groepen ouderen wordt gewerkt,
6

blijkt het vaak onvermijdelijk om aandacht te besteden aan de problematiek van een individuele
oudere. Hoe dan ook is van belang om in het oog te houden dat in het tegengaan van eenzaamheid
bij ouderen heel verschillende benaderingen mogelijk zijn, die in principe te monitoren zijn met
verschillende soorten procesindicatoren.
In het actieprogramma Eén tegen eenzaamheid is in principe ruimte voor al deze verschillende soorten benaderingen. Landelijk wordt een publiekscampagne gevoerd, om mensen ervan bewust te
maken dat eenzaamheid vaker vóórkomt dan de meeste mensen denken, dat het een probleem van
iedereen is en dat een klein gebaar een groot verschil kan maken. De commissie acht het heel wel
mogelijk dat deze campagne eraan bijdraagt dat mensen ervan doordrongen raken dat eenzaamheid
op oudere leeftijd een probleem is, wat ertoe kan leiden dat mensen levenskeuzes maken die de
kans op eenzaamheid op latere leeftijd verlagen. De landelijke publiekscampagne wórdt echter al
geëvalueerd en de commissie laat deze daarom hier verder onbesproken.
Op landelijk niveau is bovendien een Nationale Coalitie geformeerd, van bedrijven, culturele- en
religieuze instellingen, gemeenten, zorg- en welzijnsinstellingen en maatschappelijke organisaties.
Deze wil een brede beweging op gang brengen om aandacht te creëren voor eenzaamheid onder
ouderen en om eenzaamheid uit de taboesfeer te halen en bespreekbaar te maken. Ook op lokaal
niveau zijn en worden coalities tegen eenzaamheid gevormd. Deze lokale coalities bepalen zelf hun
aanpak van eenzaamheid, waarin heel verschillende typen van activiteiten hun plek vinden. Eén van
‘de 5 pijlers’ van de ‘duurzame lokale aanpak’ die het actieprogramma beoogt, is ‘monitoring en
evaluatie’. De commissie ondersteunt het belang hiervan van harte. De lokale coalities stellen zelf
vast aan de hand van welke procesindicatoren zij de resultaten van hun aanpak zichtbaar willen
maken. De commissie voorziet dat de indicatorensets waartoe zij besluiten, net als de lokale aanpakken zelf, een aanzienlijke diversiteit zullen vertonen. Dat neemt niet weg dat ze ook drie groepen
procesindicatoren ziet, waarvan zij verwacht dat ze in het hele actieprogramma breed inzetbaar zijn:
indicatoren van maatschappelijke participatie, sociale cohesie en deskundigheidsbevordering.
Maatschappelijke participatie
Veel activiteiten die in het actieprogramma ter preventie van eenzaamheid bij ouderen worden ontplooid zijn gericht op het verhogen van de maatschappelijke participatie van ouderen. Maatschappelijke participatie draagt bij aan de preventie van sociale eenzaamheid, wat op zijn beurt bijdraagt
aan, maar zeker geen garantie is voor, het voorkómen van existentiële en emotionele eenzaamheid.
Indicatoren van maatschappelijke participatie zijn in het kader van het actieprogramma op te vatten
als ‘intermediaire uitkomsten’ die op zichzelf van waarde zijn, maar ook als procesindicatoren die
iets zeggen over het verloop van bepaalde activiteiten, vooral die op collectief niveau. De commissie
stelt voor om voor de meting van maatschappelijke participatie gebruik te maken van de indicatoren
die het Nivel gebruikt in de Participatiemonitor:11
1. Het percentage ouderen dat
 gebruik maakt van buurtvoorzieningen (minimaal twee regelmatig)
 buitenshuis komt (dagelijks)
 gebruik maakt van openbaar vervoer (weleens)
 betaald werk doet (12 uur of meer per week)
 vrijwilligerswerk doet (en het aantal uren per week)
7






een opleiding en/of werk gerelateerde cursus volgt
een uitgaansgelegenheid bezoekt (minimaal maandelijks)
georganiseerde of verenigingsactiviteiten onderneemt (minimaal maandelijks)
vrienden ontmoet (minimaal maandelijks).

Omdat het actieprogramma expliciet inzet op het activeren van ouderen in vrijwilligerswerk om zo
eenzaamheid te voorkómen is met name de mate waarin ouderen, in georganiseerd verband, deelnemen aan vrijwilligerswerk zeer relevant. Overigens is het verstandig om op deze indicator geen
grote veranderingen te verwachten. Het percentage van de bevolking dat deelneemt aan vrijwilligerswerk wordt door vele verschillende factoren beïnvloed. De afgelopen jaren was het redelijk
stabiel.15
Sociale cohesie
De activiteiten die in het actieprogramma op collectief niveau worden ondernomen zijn er waarschijnlijk mede op gericht de saamhorigheid in een buurt, wijk of ander levensverband te verhogen.
De mate van saamhorigheid of ‘sociale cohesie’ is een weerspiegeling van de kwaliteit van het netwerk van relaties in een bepaald samenlevingsverband. Naarmate dat netwerk sterker en dichter is
en de relaties van betere kwaliteit zijn, is de kans groter dat de bewoners een beroep doen op
elkaar, waardoor de kans kleiner wordt dat ze vereenzamen. De mate van sociale cohesie is eveneens te beschouwen als een op zichzelf waardevolle intermediaire uitkomst en als proces-indicator
van het actieprogramma:
2. De mate van sociale cohesie in een wijk of buurt,
zoals gemeten met een schaal bestaande uit vijf items: 16
 ik heb veel contact met mijn directe buren
 in deze buurt gaat men op een prettige manier met elkaar om
 ik woon in een gezellige buurt met veel saamhorigheid
 mensen kennen elkaar in deze buurt nauwelijks
 ik ben tevreden met de bevolkingssamenstelling in deze buurt.
Deskundigheidsbevordering
Veel belang hecht de commissie aan een derde categorie procesindicatoren: de indicatoren die
aangeven in hoeverre sprake is van de bevordering van de deskundigheid in het tegengaan van
eenzaamheid bij ouderen. Op het gebied van het tegengaan van eenzaamheid bij ouderen is veel
kennis en ervaring beschikbaar, maar zijn er ook belangrijke kennislacunes. Er is vooral grote
behoefte aan beproefde, goed beschreven werkwijzen, waarvan in onderzoek is aangetoond dat ze
werken:17 werkwijzen zowel op het niveau van het collectief, landelijk of lokaal, als op het niveau van
het individu, waarbij dan, in het tweede geval, ook duidelijk zou moeten zijn bij welke typen personen ze werken, bij welke vormen van eenzaamheid en onder welke omstandigheden.
Op dit moment is er maar één interventie die bewezen effectief is in het tegengaan van eenzaamheid, namelijk een interventie die zich mede richt op vermindering van eenzaamheid, als onderdeel
van een meer algemene bevordering van het welbevinden (Grip & Glans).(18)18 De Databank
Effectieve sociale interventies van Movisie vermeldt daarnaast zestien andere, ‘goed beschreven’
interventies.19 De commissie denkt dat de totstandkoming van een ruime verzameling van goed
8

beschreven en bewezen effectieve werkwijzen een belangrijke opbrengst van het actieprogramma
kan zijn, die werkelijk kan bijdragen aan de vermindering van eenzaamheid onder ouderen. De
procesindicatoren die hierbij passen, formuleert zij als volgt:
3. Het aantal werkwijzen, of onderdelen of elementen daarvan, waarvan het positieve effect op
eenzaamheid van ouderen in onderzoek overtuigend is aangetoond.
4. Het aantal goed beschreven werkwijzen, of onderdelen of elementen daarvan, waarmee bij het
tegengaan van eenzaamheid van ouderen in de praktijk goede ervaringen zijn opgedaan.
Bij ‘onderdelen of elementen’ van werkwijzen valt te denken aan manieren van aanmelden,
vormen van contact met begeleiders, van begeleiders, bepaalde instrumenten voor signalering,
gespreksvoering, doorverwijzing. Het effect op eenzaamheid kan zowel het primair beoogde
effect zijn, als een neveneffect van een werkwijze die mede of vooral op het verhelpen van een
ander of meer omvattend probleem gericht is. Het leveren van een goede beschrijving van de
werkwijze of het onderdeel of element waarmee goede ervaringen zijn opgedaan is een
belangrijke stap op zichzelf en een voorwaarde om er onderzoek naar te kunnen doen.
De commissie acht het voorts van groot belang om in het actieprogramma van de reeds beschikbare
deskundigheid op het gebied van het tegengaan van eenzaamheid van ouderen, zo goed mogelijk
gebruik te maken. Daartoe moet deze worden overgedragen aan de personen, professionals en
vrijwilligers, die in de praktijk hun bijdrage willen leveren. De commissie formuleert met het oog
daarop als mogelijke procesindicatoren:
5. Het aantal goede cursussen en trainingen op het gebied van het tegengaan van eenzaamheid dat
voor professionals beschikbaar is.
Deze indicator veronderstelt dat het beschikbare aanbod aan cursussen en trainingen op zijn
kwaliteit beoordeeld wordt. De commissie acht het van belang om daarin in het kader van het
actieprogramma te investeren.
6. Het aantal gemeenten met een adequaat aanbod aan cursussen en trainingen voor vrijwilligers
op het gebied van het tegengaan van eenzaamheid.
Ook deze indicator veronderstelt dat er in het kader van het actieprogramma naar wordt gestreefd om goed zicht te krijgen op de kwaliteit van het aanbod aan cursussen en trainingen.
7. Het aantal vrijwilligers dat deelneemt aan goede cursussen en trainingen op het gebied van het
tegengaan van eenzaamheid.
Conclusie en aanbevelingen
De commissie ondersteunt het belang van de evaluatie van de landelijke publiekscampagne en van
het monitoren en evalueren van de lokale aanpak van eenzaamheid, met behulp van indicatoren die
de lokale coalities zelf gekozen hebben. Zij ziet drie (groepen van) procesindicatoren die ze breed
inzetbaar acht in het gehele actieprogramma: indicatoren van maatschappelijke participatie, sociale
cohesie en deskundigheidsbevordering. Vooral aan de indicatoren op het gebied van de deskundigheidsbevordering hecht zij groot belang. Zij beveelt aan om te investeren in de beoordeling van de
kwaliteit van het beschikbare aanbod aan cursussen en trainingen.
9

Tot besluit
Voor zover de commissie kan overzien is de invulling van het actieprogramma op dit moment nog in
ontwikkeling. Aansluitend bij wat zij hiervoor heeft gezegd raadt zij de landelijke en lokale coalities
aan de komende jaren het belang van de preventie van eenzaamheid, liefst vóórdat het vorderen
der jaren zijn tol eist, niet uit het oog te verliezen. Ook verminderen van de eenzaamheid van
ouderen die al eenzaam zijn is echter van groot belang. Voor de preventie én het verminderen van
bestaande eenzaamheid, op zowel collectief als individueel niveau, is kennis en ervaring voorhanden, maar ontbreekt het nog aan voldoende goed onderzoek dat duidelijk aantoont welke aanpak
onder welke omstandigheden het meeste effect sorteert. De commissie raadt aan om hierin met
voorrang te investeren. In de door haar op te stellen onderzoeksagenda komt zij hierop terug.
Hoogachtend,
namens de Wetenschappelijke adviescommissie Eén tegen eenzaamheid,

Henk J. Smid,
voorzitter

Nico de Neeling,
secretaris

10

Literatuur
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.

van Tilburg T, de Jong Gierveld J, red. Zicht op eenzaamheid. Achtergronden, oorzaken en
aanpak. Assen: Van Gorcum; 2007.
van Campen C, Vonk F, van Tilburg T, red. Kwetsbaar en eenzaam? Risico’s en bescherming
in de ouder wordende bevolking. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau; 2018.
Russell D, Peplau LA, Ferguson ML. Developing a measure of loneliness. Journal of
Personality Assessment. 1978;42:290-4.
Russell D. UCLA loneliness scale (version 3): reliability, validity, and factor structure. Journal
of Personality Assessment. 1996;66(1):20-40.
de Jong Gierveld J, Kamphuis F. The development of a Rasch-type loneliness scale. Applied
Psychological Measurement. 1985;9:289-99.
de Jong Gierveld J, van Tilburg TG. Manual of the loneliness scale. Amsterdam; 1999.
Rijksinstituut, voor, Volksgezondheid, en, Milieu. Wijk- en buurtcijfers eenzaamheid.
Verantwoording. https://www.rivm.nl/media/eenzaamheid/verantwoording.html,
geraadpleegd 10-10-2018.
van der A D, RIVM. Schriftelijke mededeling d.d. 12-1--2018.
van Campen C, Vonk F, van Tilburg T. Bijlagen Kwetsbaar en eenzaam? Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau; 2018.
Hoogendijk EO, Deeg DJ, Poppelaars J, van der Horst M, Broese van Groenou MI, Comijs HC,
et al. The Longitudinal Aging Study Amsterdam: cohort update 2016 and major findings. Eur J
Epidemiol. 2016;31(9):927-45.
van Hees S, Oldenkamp M, de Putter I, van der Hoek L, Boeije H. Participatiemonitor 20082016: Deelname aan de samenleving van mensen met een beperking en ouderen. Utrecht:
Nivel; 2018.
Brabers AEM, Reitsma-van Rooijen M, de Jong JD. Consumentenpanel Gezondheidszorg:
basisrapport met informatie over het panel. Utrecht: Nivel; 2015.
van Beuningen J, Coumans M, Moonen L. Het meten van eenzaamheid.
https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2018/39/meten-van-eenzaamheid, geraadpleegd 910-2018: CBS; 2018.
van Beuningen J, CBS. Schriftelijke mededeling. 10-10-2018.
van Houwelingen P, Dekker P. Maatschappelijke en politieke participatie. De sociale staat
van Nederland 2018. Den Haag: SCP; 2018.
Boelhouwer J. Kwaliteit van leven: leefsituatie en geluk. In: Bijl R, Boelhouwer J, Wennekers
A, red. De sociale staat van Nederland 2017. Den Haag: SCP; 2017. p. 335-66.
Fokkema CM, van Tilburg TG. Zin en onzin van eenzaamheidsinterventies bij ouderen.
Tijdschrift Gerontol Geriatr. 2007;38:185-203.
Steverink N. GRIP&GLANS groepscursus. Databank Effectieve sociale interventies. Utrecht:
Movisie; 2017.
Movisie. Databank effectieve sociale interventies. https://www.movisie.nl/databankeffectieve-sociale-interventies/interventies?f%5B0%5D=thema_interventions%3A170,
geraadpleegd 27-11-2018.

11

Bijlage
Wetenschappelijke adviescommissie Eén tegen eenzaamheid
-

Henk Smid, directeur ZonMw, voorzitter
Crétien van Campen, wetenschappelijk strateeg kwaliteit van leven, Sociaal Cultureel
Planbureau, Den Haag
Tineke Fokkema, bijzonder hoogleraar ageing, families and migration, Erasmus Universiteit
Rotterdam
Jenny Gierveld, emeritus hoogleraar sociologie en sociale gerontologie, Vrije Universiteit,
Amsterdam
Rick Kwekkeboom, lector langdurige zorg en ondersteuning, Hogeschool van Amsterdam
Anja Machielse, bijzonder hoogleraar empowerment van kwetsbare ouderen, Universiteit voor
Humanistiek, Utrecht
Linda Moonen, onderzoeker, Centraal Bureau voor de Statistiek, Heerlen
Eric Schoenmakers, onderzoeker en docent toegepaste gerontologie, Fontys Hogeschool Mens
en Gezondheid, Eindhoven
Theo van Tilburg, hoogleraar sociologie en sociale gerontologie, Vrije Universiteit, Amsterdam
Jan Willem van de Maat, onderzoeker, Movisie, Utrecht, adviserend lid
Pieter Lieffering, directie Maatschappelijke ondersteuning, VWS, Den Haag, waarnemer
Nico de Neeling, directie Maatschappelijke ondersteuning, VWS, Den Haag, secretaris

12