BIJLAGE 2
Toelichting op de ambities en maatregelen
1. Een evenwichtige MedTech markt
Een gezond innovatie- en onderzoeksklimaat en gezonde concurrentie
Innovaties zijn onmisbaar voor de zorg. Het ministerie van OCW richt zich veelal op
kennisontwikkeling (fundamenteel onderzoek) en het ministerie van EZK richt zich meer op de
toepassing daarvan in de zorgpraktijk, bijvoorbeeld in de ontwikkeling van innovatieve producten.
Programma’s van NWO en ZonMW zoals ‘Take-off’ en ‘Perspectief’ zijn hierop gericht. Innovaties die
zijn ontwikkeld komen niet altijd vanzelf bij de gebruikers en daar ligt een rol voor VWS. Daarom is
VWS eerder gestart met het ondersteunen van innovatoren (bijv. zorgvoorinnoveren.nl en Seedregeling) en het stimuleren van vraag bij patiënten en zorgverleners (bijvoorbeeld de e-health week).
Veel van het innovatieve vermogen van de Nederlandse sector komt vanuit het MKB en start-ups. Het
is waardevol als deze, naarmate een product meer vorm krijgt, kunnen samenwerken met de
gevestigde bedrijven. Dit moet alleen niet ten koste gaan van het innovatief vermogen van de sector.
Ontwikkelingen op dit gebied zal VWS blijven volgen.
Innovaties dienen meerwaarde te hebben voor de patiënt en aansluiten op maatschappelijke of
medische behoeften. Het is daarom van belang dat eindgebruikers (patiënt/zorgverlener) in een zo
vroeg mogelijk stadium worden betrokken en dat innovaties gericht zijn op het voorzien in
maatschappelijke en medische behoeften (vergelijk het ‘missiegedreven innovatiebeleid met impact’1).
Daarbij dienen maatschappelijke ‘missies’ technologieneutraal te zijn, dus gericht op de oplossing en
niet technologie gedreven. Door o.a. patiënten, innovators en zorgverleners in een ‘vroege dialoog’
aan elkaar te koppelen en de inzichten van eindgebruikers te benutten, kan ook gerichter het
onderzoek worden gestimuleerd dat door de overheid wordt gesubsidieerd. VWS zal de komende tijd
gaan verkennen welke initiatieven geschikt zijn om een dergelijk ‘vroege dialoog’ structureel vorm te
geven, rondom behoeften van patiënten en andere eindgebruikers. Daarbij zal ook de kennis worden
benut die al is opgedaan met programma’s zoals ‘Maatschappelijk Verantwoord Innoveren’ en het
‘Innovative Medical Devices Initiative (IMDI)’ van NWO en ZonMW.
Naast een vroege dialoog is het ook van belang dat partijen (zoals inkopende partijen en
eindgebruikers) beter kunnen anticiperen op nieuwe technologische ontwikkelingen. Om die reden zal
– zoals al voor geneesmiddelen gebeurt – in internationaal verband ‘horizonscanning’ voor MedTech
worden opgezet, zodat partijen makkelijker kunnen inspelen op nieuwe ontwikkelingen en de impact
op de maatschappij en betaalbaarheid van ons zorgstelsel.
Van idee naar markt
De nieuwe Europese regelgeving voor medische hulpmiddelen (MDR & IVDR) moet het systeem van
markttoelating van medische hulpmiddelen gaan versterken in de EU. Met de nieuwe regelgeving
wordt een hogere klinische bewijslast gevraagd van met name de hoog-risico medische hulpmiddelen
(zoals implantaten), de samenwerking tussen Europese autoriteiten versterkt en de transparantie over
en traceerbaarheid van medische hulpmiddelen vergroot. Dit moet het vertrouwen van patiënten in de
veiligheid en effectiviteit van medische hulpmiddelen vergroten. De implementatie van de nieuwe
regels vormt tegelijkertijd ook een uitdaging voor marktpartijen. Bijvoorbeeld als het gaat om de
correcte risicoclassificatie van medische hulpmiddelen bij het introduceren van een nieuw product op
de markt. De nieuwe regelgeving moet juist het vertrouwen van alle partijen – van fabrikant tot
eindgebruiker - in het systeem versterken. Om die reden is VWS met externe partijen, de Inspectie
1

Zie Kamerstuk 33 009, nr. 63
1

voor Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), het RIVM en de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek
(CCMO) en Europese collega’s in gesprek over een goede implementatie en is er een gezamenlijke
informatiecampagne gestart2. Het is onwenselijk dat marktpartijen vastlopen indien de regels niet
duidelijk zijn, of indien producten onjuist op de markt worden geïntroduceerd, bijvoorbeeld als een
consumentenproduct in plaats van een medisch hulpmiddel. Het is soms voor fabrikanten en
eindgebruikers lastig om dit onderscheid te kunnen maken, zeker bij de ‘consumentvriendelijke’
producten, zoals gezondheidsapps. Uit het RIVM-rapport ‘Apps onder de medische hulpmiddelen
wetgeving’3, bleek dat er op dit punt behoefte is aan richtsnoeren. Transparantie over
markttoelatingsregels en een goede interpretatie daarvan zijn essentieel. Er worden op Europees
niveau richtsnoeren ontwikkeld die helpen bij de bepaling of software onder de definitie van een
medisch hulpmiddel valt en in welke risicoklasse een bepaald type software valt. VWS zal
daaropvolgend in overleg met (vertegenwoordigers van) ontwikkelaars van medische apps een
stappenplan laten ontwikkelen, waarin de stappen zijn omschreven om een medische app op de
Europese markt te krijgen.
Van markt naar pakket en zorgproces
De nieuwe Europese regelgeving moet ook worden gezien als een stimulans om beter onderzoek te
laten doen naar de veiligheid én effectiviteit van MedTech. De zogenoemde ‘post-market surveillance’
(PMS) vereisten in de nieuwe Europese regelgeving verplichten fabrikanten om het functioneren van
hun producten te blijven volgen nadat deze op de markt zijn toegelaten en hierover met regelmaat te
rapporteren. Het doel hiervan is dat de fabrikant steeds actuele informatie verschaft op basis waarvan
hij zijn product of de veilige toepassing daarvan kan verbeteren als dat nodig blijkt. De IGJ beoordeelt
in welke mate fabrikanten PMS uitvoeren en of dat aansluit bij de wetgeving. Voor een goede
uitvoering van de PMS-vereisten zijn VWS en IGJ ook met de sector in gesprek. Samen met de
informatie die wordt verzameld door het Landelijk Implantaten Register (per 1 januari 2019 wettelijk
verplicht), de kwaliteitsregisters van wetenschappelijke verenigingen, en meldingen van patiënten en
zorgverleners over eventuele bijwerkingen die het Meldpunt Bijwerkingen Implantaten verzamelt,
dient dit alles bij te dragen aan een beter inzicht in de veiligheid én effectiviteit van MedTech. Een
uitdaging bij het verzamelen van deze relevante uitkomstendata (‘real world data’ of ‘real world
evidence’) en het onderzoek naar de effectiviteit van nieuwe en bestaande zorg, vormt onder andere
de aanlevering aan kwaliteitsregistraties en hoe daarvoor goede gestandaardiseerde registratie aan de
bron (EPD) moet plaatsvinden.
Het verrichten van meer structurele evaluaties van de veiligheid en (kosten)effectiviteit van nieuwe en
bestaande MedTech dient in Nederland op grotere schaal plaats te vinden. Dit draagt niet alleen bij
aan een beter zicht op veilige en effectieve producten, maar ook aan beter pakketbeheer en kan de
verspreiding van potentieel veelbelovende innovaties in het zorgproces versnellen en bijdragen aan
het uitfaseren van minder doelmatige zorg (deïmplementatie). De ZonMW subsidieprogramma’s
‘DoelmatigheidsOnderzoek’, ‘Goed Gebruik Hulpmiddelenzorg’ ‘en de subsidieregeling ‘Veelbelovende
zorg sneller bij de patiënt’ zijn gericht op het onderzoeken van de effecten en kosten van zorg ten
opzichte van de gebruikelijke zorg. Om de opname van doelmatige interventies te versnellen en
verouderde minder doelmatige zorg uit te faseren is in het Hoofdlijnenakkoord Medisch Specialistische
Zorg 2019-2022 afgesproken om onder regie van het Zorginstituut het programma ‘Zorgevaluatie en
Gepast Gebruik’ op te zetten.4

2

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2017/12/12/handreiking-medische-hulpmiddelen
Zie daarvoor Kamerstuk 32 805, nr. 66.
4
Zie daarvoor Kamerstuk 29 248, nr. 316.
3

2

Het ‘Health Innovation Initiative Holland’ (‘Hii Holland’), een samenwerkingsinitiatief in wording tussen
UMCs en andere relevante stakeholders, gaat zich nadrukkelijk richten op bovengenoemde
vraagstukken die spelen van innovatie tot markt en pakket (zie de hoofdbrief).
Naar een markt in evenwicht
Anders dan bij geneesmiddelen spelen patenten en marktexclusiviteiten doorgaans een minder grote
rol bij marktmachtvraagstukken op het terrein van MedTech. Daarentegen worden patiëntendata
steeds belangrijker en vormen data een waardevol bezit. Met nieuwe toetreders zoals e-commerce
bedrijven en andere databedrijven, de samenwerking met vooral grote MedTech bedrijven en nieuwe
verdienmodellen die zijn gericht op databeheer (opslag en gebruik), zal die data in handen komen van
een kleine groep machtige marktpartijen. VWS wil deze ontwikkeling nauwlettend blijven volgen, om
te zien welke rol data gaat spelen in marktmachtsverhoudingen op de MedTech markt. Zoals ook is
aangegeven in de brief ‘Data laten werken voor gezondheid’5, wordt door VWS gestreefd naar
maximale zeggenschap van een burger over zijn/haar gegevens. Daarnaast meent het kabinet dat
datadeling tussen bedrijven meer dan nu gebruikelijk moet worden, zoals beschreven in de visie op
datadeling tussen bedrijven.6
Ten aanzien van de inzet van data in de zorg, heeft de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving
(RVS) met het rapport ‘Waarde(n)volle zorgtechnologie’ een advies uitgebracht over de kansen en
risico’s van kunstmatige intelligentie in de zorg.7 De RVS geeft aan dat AI de zorg veel kan brengen en
dat het belangrijk is om tijdig maatregelen te nemen om de ontwikkeling in goede banen te leiden. De
adviezen uit het RVS-rapport zullen worden meegenomen in de uitwerking van deze visie in een
Nationale Agenda MedTech, daarbij rekening houdend met de actielijnen uit de bovengenoemde
databrief.
Om de gezondheidsbelangen van patiënten het uitgangspunt te laten zijn bij het toepassen van
MedTech, geldt voor de MedTech sector sinds 1 januari 2018 het wettelijk verbod op gunstbetoon met
in de wet omschreven uitzonderingen (artikel 10h, wet op de medische hulpmiddelen). Dit wettelijk
verbod is bedoeld om oneigenlijke beïnvloeding van artsen door MedTech leveranciers te voorkomen.
Daarnaast worden sindsdien financiële relaties tussen zorgprofessionals en MedTech leveranciers
openbaar gemaakt in het Transparantieregister zorg’. Het Transparantieregister Zorg is een onlineregister op basis van zelfregulering en kan door iedereen worden geraadpleegd.
Daarnaast dient er meer aandacht te zijn voor de inkooppositie van ziekenhuizen en verzekeraars.
VWS wil erop inzetten dat hulpmiddelen op decentraal niveau scherper worden ingekocht. De
afgelopen jaren hebben zorgverzekeraars met hun inkoopbeleid op extramurale hulpmiddelen
behoorlijke besparingen gerealiseerd. VWS gaat met zorgverzekeraars verder in overleg om afspraken
te maken om binnen de beschikbare financiële ruimte te blijven. Deze afspraken gaan niet alleen over
prijsdruk bij de inkoop van hulpmiddelen, maar ook over aandacht voor kwaliteit en het juiste
hulpmiddel voor de juiste patiënt. Hiermee kan ook een bijdrage worden geleverd aan de
deïmplementatie van minder doelmatige zorg. In het Hoofdlijnenakkoord medisch-specialistische zorg
2019-2022 is met partijen afgesproken dat zij zich inzetten voor het verscherpen van de inkoop van
(dure) medische technologie en dat zij daartoe de mogelijkheden tot samenwerking in kaart brengen.
Dit zal leiden tot meer efficiency en minder administratieve lasten in het inkoopproces, en het
versterkt de onderhandelingspositie van ziekenhuizen (inkoopmacht) die tot besparingen kunnen
leiden. In het verlengde daarvan wil VWS ook met inkopende partijen in gesprek over de
mogelijkheden om inkoopprijzen onderling te kunnen vergelijken (‘benchmarking’).
5

Zie Kamerstuk 27 529, nr. 164
Zie Kamerstuk 26 643 nr. 594
7
Waarde(n)volle zorgtechnologie. Een verkennend advies over de kansen en risico’s van kunstmatige
intelligentie in de zorg. Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, Den Haag, februari 2019
6

3

Ter uitvoering van de motie-De Vries8 is de NZa en ACM gevraagd om een onderzoek uit te voeren
naar de inkoop- en marktmacht bij hulpmiddelen, waarbij wordt bezien welke belemmeringen en
oplossingen er zijn voor de inkoop door ziekenhuizen. Op basis van de al beschikbare informatie van
beide toezichthouders hebben zowel de NZa als de ACM - op basis van hun bevoegdheden en
toezichtstaken - bekeken hoe het gevraagde onderzoek kan worden uitgevoerd en welke informatie
daarbij van belang is. De uitkomsten van dit onderzoek en mijn reactie hierop heb ik op 26 maart jl.
naar de Kamer gestuurd.
Tot slot biedt MedTech ook kansen voor de problemen die we ervaren op de arbeidsmarkt: te weinig
personeel en personeel vindt het werk lichamelijk zwaar. VWS vindt het daarom van belang dat zowel
werkgevers als werknemers meer gaan kijken naar de kansen van technologische innovaties bij het
inrichten van werkprocessen. Dit wordt gestimuleerd ik via het actieprogramma Werken in de zorg.9

8
9

Zie Kamerstuk 34 775 XVI, nr. 69
Zie Kamerstuk 29 282, nr. 303
4

2. Zorg en ondersteuning op de juiste plek met MedTech
De juiste zorg op de juiste plek met MedTech
Het toenemende aantal ouderen en chronische zieken en het personeelstekort in de zorg vragen om
een andere manier van organiseren van de zorg. Het voorkomen, vervangen en verplaatsen van zorg
vormt de essentie van ‘de juiste zorg op de juiste plek’, zoals ook beschreven in de rapportage van de
Taskforce Juiste Zorg op de Juiste Plek10. Met de juiste zorg op de juiste plek wordt ingezet op een
transformatie met als doel 1) het voorkomen van (duurdere) zorg, 2) het verplaatsen van zorg,
(dichter) bij mensen thuis als dat kan, dan wel verder weg als het omwille van de kwaliteit en
doelmatigheid moet, en 3) het vervangen van ondoelmatige zorg door andere zorg, zoals eHealth, met
een gelijkwaardige of betere medisch-inhoudelijke kwaliteit van de zorg. Enerzijds gaat het daarbij om
wat mensen nodig hebben om te kunnen blijven functioneren in hun eigen omgeving. Anderzijds gaat
het om het anders organiseren van de zorg buiten de muren van een instelling.
Technologieën zoals sensoren, telemonitoring en sociale robots, kunnen o.a. kwetsbare ouderen (met
vaak meerdere chronische aandoeningen) ondersteuning bieden om langer thuis te blijven wonen.11
Daarnaast is behandeling die normaal in het ziekenhuis wordt geboden ook steeds meer in de
thuissituatie mogelijk. Voorbeelden daarvan zijn beademing, infuustherapie en nierdialyse. Ook voor
ernstig zieke mensen met bijvoorbeeld COPD, hartfalen en kanker kan het prettig zijn om in hun eigen
omgeving behandeld of ondersteund te worden met de juiste medische hulpmiddelen.
In het door Ecorys opgestelde rapport ‘The role of medical Technologies en devices for patientcentered care’12 wordt dieper ingegaan op de rol die MedTech kan spelen in een meer patiëntgerichte
en efficiëntere organisatie van zorg. Het rapport benoemt de factoren en randvoorwaarden die een
succesvolle implementatie beïnvloeden, zoals nieuwe financieringsmodellen, ICT interoperabiliteit en
goed leiderschap. Daarnaast is voor de bewijsvoering over de effectiviteit een nauwe samenwerking
tussen MedTech ontwikkelaars en eindgebruikers van belang. Bijvoorbeeld door middel van
proeftuinen/’field labs’ nieuwere zorgvormen met toepassing van MedTech een plek te geven in zorg
thuis of dichtbij. Dit draagt bij aan een beter zicht op de uitkomsten voor de patiënt, maar ook aan het
nodige vertrouwen van zorgverlener en patiënt in thuiszorgtechnologie.
Voorbeeld: COPD InBeeld
COPD InBeeld is een initiatief van zorgorganisatie Sensire, het Slingeland Ziekenhuis, Medisch Service
Centrum NAAST, zorgverzekeraar Menzis en zorginnovator Focuscura. Zij sloegen de handen ineen om
de zorg voor mensen met de longziekte COPD in het oosten van het land beter te organiseren.
Kenmerkend voor InBeeld is dat klanten via beeldbellen zorg op afstand krijgen.
Deze (en onderstaande) aspecten dienen aandacht te krijgen bij de ondersteunende activiteiten vanuit
de overheid om de beweging naar de juiste zorg op de juiste plek te versnellen. VWS zal zich om die
reden blijven inzetten om het gebruik MedTech in de thuissituatie te bevorderen. Specifiek wil VWS additioneel aan wat er momenteel al gebeurt op dit vlak – samen met belanghebbenden bekijken
welke stappen genomen moeten worden om goede voorbeelden van MedTech breder op te schalen in
de zorgpraktijk. Daarbij zal de focus liggen op bewezen effectieve technologieën die al in de
zorgpraktijk zijn geïmplementeerd en om bredere opschaling vragen.

10

Zie Kamerstuk 29 689, nr. 896
Het programma ‘Langer Thuis’ en de stimuleringsregeling ‘E-Health Thuis’ (SET) van de minister van VWS, zijn hier ook op
gericht.
12
Zie Kamerstuk 32 805, nr. 62
11

5

Veilige toepassing van MedTech thuis
Door de verplaatsing van ziekenhuiszorg naar de thuissituatie vindt ook steeds meer complexe
thuiszorg plaats. Dat betekent ook een verplaatsing van de risico’s die gepaard gaan met de
toepassing van MedTech. Gebleken is dat een groot deel van de risico’s niet veroorzaakt worden door
het product of de technologie zelf, maar door menselijke factoren.13 Vaak betreft het meerdere
factoren, zoals onzorgvuldigheden of ondeskundigheid in het gebruik of toepassing van de techniek.
Voor de veilige toepassing van (nieuwe) MedTech is de juiste kennis en vaardigheden daarom een
belangrijk aandachtspunt.
Voorbeeld: Zorg Veilig Thuis van Zilveren Kruis
Zorgverzekeraar Zilveren Kruis wil de landelijke uitrol van kansrijke vormen van ‘zorg veilig thuis’ voor
specifieke groepen versnellen. In zorgmodules wordt met het zorgveld passende inkoopmodellen en
financieringsvormen ontwikkeld die ‘zorg veilig thuis’ stimuleren. Zo bieden de zorgmodules voor 2019
de mogelijkheid om in een crisissituatie intensieve GGZ in de eigen omgeving te ontvangen, om
hartpatiënten op afstand te volgen en digitaal te ondersteunen bij hun ‘ziektemanagement’, om
chemo- en immunotherapie thuis te krijgen en om vermijdbare ziekenhuisopnames bij ouderen te
voorkomen. Dit initiatief sluit aan bij de transformatie naar de juiste zorg op de juiste plek.
Het Nivel voert een inventariserend onderzoek uit naar de risico’s die dit met zich meebrengt en welke
waarborgen dit vraagt voor het toepassen van hoog risico technologie in de thuissituatie. Het
onderzoek richt zich op intraveneuze chemotherapie, thuisdialyse en beademing. Daarbij wordt vooral
gekeken naar de bekwaamheid en bevoegdheid van de gebruikers (thuiszorgmedewerkers, cliënten en
eventuele mantelzorgers). In het eerste kwartaal van 2019 is het onderzoek gereed. Op basis daarvan
kan bekeken worden of trainingen en opleidingen meer aandacht behoeven voor de veilige toepassing
van MedTech in de thuissituatie.
Patiëntveiligheid kan niet zonder digitale veiligheid
Met de toenemende digitalisering in de zorg groeit het risico op kwetsbaarheden in ICT-systemen, net
als dreigingen van buitenaf (zoals ‘hacking’). Cyberdreigingen zijn inmiddels niet meer te
onderschatten. Dat vraagt om een goede informatiebeveiliging én om bewustzijn van de risico’s bij
mensen die ermee werken. Z-CERT (Zorg-computer emergency response technology) is het
expertisecentrum op het gebied van cybersecurity in de zorg. Deze stichting heeft specifieke kennis
van hard- en software en technologie in de zorg en ondersteunt zorgverleners op het moment dat ze
worden getroffen door een incident. Daarnaast biedt Z-CERT diensten om de weerbaarheid van de
sector op het gebied van cybersecurity te vergroten. Alle instanties kunnen deelnemen aan Z-CERT,
dus is ook geschikt voor diensten zoals ziekenhuisverplaatste zorg in de thuissituatie. Eerder is door
VWS ook aangekondigd dat maatregelen zullen worden gericht op het borgen van de kwaliteit en
transparantie van algoritmen, evenals in het stimuleren van (digitale) vaardigheden14.

13
14

Zie Kamerstuk 31 016, nr. 104
Zie Kamerstuk 27 529, nr. 164
6

3. Het juiste hulpmiddel bij de juiste patiënt
Het Bestuurlijk Overleg Hulpmiddelen
Begin 2016 zijn alle betrokken partijen bij de hulpmiddelenzorg opgeroepen gezamenlijk afspraken te
maken die de kwaliteit van die hulpmiddelenzorg snel en merkbaar zou verbeteren. Aanleiding
vormden signalen uit het veld dat patiënten niet altijd de meest passende hulpmiddelen(zorg)
ontvingen. Het resultaat is een Generiek Kwaliteitskader Hulpmiddelenzorg en drie specifieke Modules
voor bloedglucosemeters, stomahulpmiddelen en continentiehulpmiddelen. Daarin is expliciet
vastgelegd dat hulpmiddelen voortaan ‘functioneringsgericht’ worden voorgeschreven.
Dat betekent dat om te bepalen welke functionaliteiten een hulpmiddel moet hebben, rekening wordt
gehouden met de stoornis, beperkingen, participatieproblemen en de specifieke situatie van mensen
die een hulpmiddel nodig hebben, zodat maatwerk kan worden geboden. Bovendien is bepaald dat er
brede keuze is voor de cliënt en het proces van voorschrijven transparant en doelmatig is.
Zowel de modules als het Generiek Kwaliteitskader Hulpmiddelenzorg zijn opgenomen in het Landelijk
Register kwaliteitstandaarden van Zorginstituut Nederland. In dit openbare Register staat wat
zorgaanbieders, cliënten en zorgverzekeraars samen hebben afgesproken over wat goede en
verantwoorde zorg is voor een bepaalde zorgvorm. Daarmee wordt invulling gegeven aan wat tot de
zorgplicht in de Zorgverzekeringswet behoort.
Het Generiek Kwaliteitskader dient als basis voor nieuw te ontwikkelen kwaliteitstandaarden voor
specifieke hulpmiddelen of functiestoornissen. Het streven is dat in de nabije toekomst alle
extramurale hulpmiddelenzorg hieraan getoetst kan worden. Vilans heeft de opdracht gekregen tot het
opzetten van een Kennisgemeenschap Hulpmiddelenzorg waar kennis en ervaringen worden gedeeld
en verschillende hulpmiddelensectoren kunnen samenwerken, bijvoorbeeld bij het ontwikkelen van
indicatoren. De NZa is gevraagd, nu de kwaliteitstandaarden zijn opgesteld, de kwaliteit van de
hulpmiddelenzorg te gaan monitoren. De monitor zal in het eerste kwartaal van 2019 worden
gepubliceerd.
Onlangs is het platform ‘prothesen’ opgestart waarin patiënten, zorgverleners en zorgverzekeraars zijn
vertegenwoordigd om met een specifieke kwaliteitstandaard de ‘prothese zorg’ voor jong en oud in
overeenstemming te brengen met het Generiek Kwaliteitskader. Ook is een platform voor
compressiehulpmiddelen opgericht wat ondersteund zal worden vanuit het Bestuurlijk Overleg
Hulpmiddelen. Voor de komende jaren zullen, waar nodig, vergelijkbare initiatieven worden opgestart
voor andere hulpmiddelen. Met het stimuleren van kwaliteitstandaarden wil VWS de hulpmiddelenzorg
een impuls geven richting het beoogde doel: het juiste hulpmiddel bij de juiste patiënt.
Programma Goed Gebruik Hulpmiddelenzorg (GGH)
Om het onderzoek naar effectiviteit en doelmatigheid van de hulpmiddelenzorg een impuls te geven, is
ZonMW gevraagd om een programma Goed Gebruik Hulpmiddelenzorg (GGH) te ontwikkelen. Het
programma is bedoeld om een bijdrage te leveren aan de verbetering van de kwaliteit en
doelmatigheid in de extramurale hulpmiddelenzorg door onderzoek te doen naar de effectiviteit en
kosteneffectiviteit van de extramurale hulpmiddelenzorg.
Het onderzoek naar de (kosten)effectiviteit van de extramurale hulpmiddelenzorg betreft vergelijking
van hulpmiddelenzorg die al in het verzekerde pakket zittenen hulpmiddelenzorg die al uitontwikkeld
zijn en waarvan de veiligheid vaststaat, maar die nog niet in het verzekerd pakket zitten. Het
onderzoek moet bijdragen aan de beoordeling van hulpmiddelen voor pakketinstroom en gepast
gebruik verbeteren. Gepast gebruik wil zeggen dat het juiste hulpmiddel, passend bij de

7

behandelwijze, afgestemd op de reële behoefte van de patiënt doelmatig wordt ingezet; dus goede
kwaliteit tegen aanvaardbare kosten.
In de opstartfase van het programma ligt het accent bij onderzoek naar gepast gebruik van
hulpmiddelen in het verzekerde pakket. Er is binnen het programma ruimte voor
(kosten)effectiviteitonderzoek naar veelbelovende hulpmiddelen op weg naar pakket en/of richtlijnen.
Vanwege het toenemend belang en behoefte aan het meten van de effectiviteit en doelmatigheid in de
hulpmiddelenzorg zal het programma worden geïntensiveerd.
Uitkomstgerichte zorg en Samen Beslissen
Bij hulpmiddelenzorg is het verzamelen van informatie over de uitkomsten van het gebruik van
hulpmiddelen groeiende. Uitkomstgerichte zorg bieden betekent dat bij de keuze van een behandeling
wordt gekeken naar wat het beste past bij de specifieke situatie van de patiënt, om zo betere
gezamenlijke beslissingen te kunnen nemen.15 Dankzij het ZonMW programma Goed Gebruik
Hulpmiddelenzorg komt er meer bewijs beschikbaar. Niet onbelangrijk is dat ook de
kwaliteitsstandaarden die in het kader van het bestuurlijk overleg hulpmiddelen zijn afgesproken,
plannen bevatten voor het opstellen van kwaliteitsindicatoren. Dat vergt het verzamelen van data over
het gebruik van de hulpmiddelen en de ervaringen van patiënten. De ‘practice evidence’, verzameld
door voorschrijver en patiënt, maakt duidelijk wat werkt en wat niet, zodat duidelijk wordt welke type
hulpmiddelen bij welke patiënt het beste past, bijvoorbeeld welk stomazakje het minste
huidproblemen veroorzaakt. Dit vergt systematisch verzamelen van ‘practice based evidence’ en een
koppeling van het hulpmiddel aan andere uitkomsten van zorg, bijvoorbeeld over ziekenhuisopnames.
Deze informatie moet toegankelijk zijn zodat maatwerk geleverd kan worden aan patiënten.
De activiteiten rondom ‘Uitkomstgerichte Zorg’ zullen worden benut om op basis van uitkomsten
betere gezamenlijke beslissingen (‘Samen Beslissen’) tussen voorschrijver en patiënt te kunnen
faciliteren bij de keuze van hulpmiddelen. Specifiek voor implantaten is dit voornemen al eerder
aangekondigd.16 Bij al deze activiteiten worden de ervaringen van patiënten meegenomen.
Om gezamenlijke beslissingen te kunnen nemen over het juiste hulpmiddel bij de juiste patiënt,
moeten voorschrijver en eindgebruiker ook over de juiste informatie beschikken. VWS zal zich daarom
ook richten op betere informatievoorziening. Een voorbeeld hiervan is de keuzehulptool voor
bloedglucosemeters (www.keuzehulpbloedglucosemeter.nl).

15
16

Zie Kamerstuk 31476, nr. 21
Zie Kamerstuk 32 805, nr. 65
8

4. Eenvoudig toegang tot een medisch hulpmiddel
Hulpmiddelen komen voor in maatschappelijke domeinen als zorg, behandeling en verblijf in een
instelling, participatie, zelfredzaamheid, werk, sport en onderwijs. Een hulpmiddelgebruiker krijgt
daardoor vaak te maken met meerdere regelingen (Wmo 2015, Zvw, Wlz of Wia17). Meerdere
regelingen betekenen meer loketten, zoals gemeente, zorgverzekeraar, zorgkantoor of UWV en
doorgaans meer administratieve lasten. Voor een gebruiker, mantelzorger of zijn zorgverlener is vaak
niet duidelijk op grond van welke regeling uit welk loket er welk hulpmiddel vergoed wordt.
Omdat de toegangsproblemen (‘lokettenproblematiek’) voor persoonlijke hulpmiddelen zich vooral
voordoen in de extramurale omgeving18, is een figuur gemaakt om de huidige vergoedingen van
hulpmiddelen in kaart te brengen.

MEDISCHE HULPMIDDELEN

ICF DOEL

Intramuraal

opheffen /
verminderen van
stoornissen als
onderdeel van
behandeling

opheffen /
verminderen
beperkingen in
dagelijkse
activiteiten

PLAATS

FUNCTIE

SOORT

VOORBEELD

apparatuur ter
ondersteuning van
behandeling (diagnose,
verpleging, interventie,
bewaking)

niet
persoons
gebonden

röntgenapparaat,
MRI scan,
hartmonitor,

Ziekenhuis
hulpmiddelen gericht op
herstel van lichamelijke
functie of anatomische
eigenschap

Thuis

gericht op therapie,
(zelf) verzorging,
communicatie,
mobiliteit

AANSPRAAK

LOKET

Zvw
geneeskundige
zorg

Ziekenhuis

persoons
gebonden

hartkleppen,
pacemaker,
kunstheup

persoons
gebonden

infuuspomp,
verbandmiddelen,
zuurstofapparaat,
gehoorapparaat,
prothesen

Zvw
hulpmiddelen
zorg

Zorgverzekeraar

rolstoel,
scootmobiel,
traplift

Wmo
individuele
voorzieningen

Gemeente

aangepast
meubilair of
computer

Wia
voorzieningen

Uwv

Extramuraal
opheffen /
verminderen van
participatie
problemen

Thuis

Werk/School

gericht op wonen,
persoons
mobiliteit, sociale
gebonden
contacten en
omgevings
maatschappelijk verkeer afhankelijk

Knelpunten
Hoewel de meeste mensen wel weten waar ze terecht kunnen om een hulpmiddel aan te vragen, blijkt
uit onderzoek van het Nivel onder leden van het Nationaal Panel Chronisch Zieken en Gehandicapten
dat voor anderen onduidelijk te zijn.19 Gerapporteerde knelpunten bij de aanvraag van hulpmiddelen
gaan relatief vaak over de aanvraagprocedure of afgewezen aanvragen, terwijl knelpunten bij
vergoeding vaak over kosten gaan zoals het goedkoper zijn van het hulpmiddel als het zelf wordt
17

Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen.
Bij extramurale hulpmiddelen voor persoonlijk gebruik gaat het om bijvoorbeeld een gehoorapparaat, prothese,
incontinentiemateriaal, rolstoel, tillift of scootmobiel die mensen thuis- (zelfstandig wonend), op het werk of op school nodig
hebben. Afhankelijk van de plaats en/of het primaire doel waar ze voor worden gebruikt, worden deze hulpmiddelen vergoed
uit de Zvw, Wmo 2015 of Wia.
19
Nivel, Kennisvraag Hulpmiddelenzorg. Een onderzoek naar informatie, knelpunten, eigen betalingen en de keuze van een
zorgverzekering, 2018. Zie Kamerstuk 32 805, nr. 63
18

9

aangeschaft of onvoldoende vergoeding voor een alternatief als het standaard hulpmiddel niet voldoet.
Knelpunten bij de aanvraag lijken vaker te maken hebben met hulpmiddelen uit de Wmo 2015 dan
met hulpmiddelen uit de Zvw. Voor knelpunten bij de vergoeding is dat juist andersom.
Doordat de aanspraak en vergoeding van deze extramurale hulpmiddelen over verschillende
regelingen is verdeeld, moet een gebruiker of zijn zorgverlener vaak bij verschillende ‘loketten’ zijn en
wordt men soms “van het kastje naar de muur” gestuurd. Dit leidt tot vertraging en ergernissen bij
gebruikers en (mantel)zorgverleners. Soms is niet duidelijk voor wélk hulpmiddel men bij wélk loket
moet zijn en regelmatig moet iemand meerdere aanvraagtrajecten doorlopen waarbij steeds opnieuw
een ‘indicatie’ wordt gesteld. Het “steeds weer laten zien dat je blind bent”-fenomeen zoals een
gebruiker dat ooit noemde. Dit probleem doet zich ook voor wanneer iemand verhuist naar een andere
gemeente of verandert van zorgverzekeraar. Dan veranderen aanvraag- en vergoedingsregels
opnieuw. Met als gevolg dat men lang op het hulpmiddel moet wachten of soms onder andere
voorwaarden wordt overgezet op andere hulpmiddelen waarmee men niet vertrouwd is of naar een
andere leverancier. Dit leidt tot verspilling van nog goed bruikbare hulpmiddelen en tot
administratieve lasten bij aanvrager, zorgverlener, gemeente of zorgverzekeraar.
De verdeling van hulpmiddelen met eenzelfde doel over verschillende regelingen wordt door de
gebruiker als onsamenhangend ervaren. Zo krijgt bijvoorbeeld iemand een rolstoel van de gemeente,
maar de robotarm voor op de rolstoel van de zorgverzekeraar. Die zijn niet altijd compatibel. Een
(sport)prothese zit in het basispakket maar een sportrolstoel valt wel onder de Wmo 2015. Voor een
slechtziende behoort een aangepaste werkcomputer tot de Wia; de bijzondere leesloep voor thuis in
de Zvw. Voor het onderwijs zitten speciale voorzieningen zoals een aangepaste schooltafel of stoel of
een brailleleesregel dan weer in de Wia. Behalve onsamenhangend draagt deze versnippering er niet
toe bij dat het juiste hulpmiddel altijd bij de juiste patiënt terecht komt.
Wat gebeurt er al?
Genoemde ergernissen bereiken VWS direct en indirect via burgerbrieven, door verhalen in de media
en worden bevestigd door onderzoek door anderen. Ook de Tweede Kamer vraagt regelmatig
aandacht voor lange wachttijden, gebrekkige service, gebrek aan maatwerk (bij sport), onnodige
administratieve lasten en verspilling van hulpmiddelen. De knelpunten worden herkend en worden in
verschillende acties al geadresseerd:
-

-

20

De analyse van knelpunten in de processen van aanvraag en toekenning van hulpmiddelen en
woningaanpassingen op grond van de Wmo 201520 heeft geleid tot bestuurlijke afspraken met de
VNG die moeten resulteren in oplossingen voor de geconstateerde knelpunten. De resultaten van
het domeinoverstijgende vervolgonderzoek dat door PwC is uitgevoerd in het kader van
‘(Ont)Regel de Zorg’, zullen op korte termijn naar de Kamer worden gestuurd.
Om de hulpmiddelenzorg aan Wlz cliënten te vereenvoudigen en om de behandeling per zorgvorm
stapsgewijs overzichtelijker te maken, is met ZN en de VNG besloten om per 1 januari 2020 al een
eerste stap te zetten. Deze stap houdt in dat alle cliënten die in een Wlz-instelling verblijven per 1
januari 2020 hun mobiliteitshulpmiddelen (zoals een rolstoel) en hulpmiddelen die bij de
zorgverlening en het wonen worden ingezet (de zogeheten ‘roerende voorzieningen’, zoals een
tillift en een hoog-laag bed) voortaan vanuit de Wlz ontvangen. Deze vereenvoudiging heeft vooral
gevolgen voor de circa 62.000 cliënten die verblijven in een Wlz-instelling zonder behandeling. Zij
ontvangen deze voorzieningen vanaf 2020 niet meer uit de Wmo 2015 en de Zvw. Deze
vereenvoudiging wordt gezamenlijk voorbereid, waarbij ook de brancheorganisaties van de
zorgaanbieders en de leveranciers van hulpmiddelen en cliëntorganisaties zijn betrokken. Het
uitgangpunt is dat cliënten die deze hulpmiddelen gebruiken zo min mogelijk van deze
Zie Kamerstuk 32 805, nr. 61

10

-

-

-

verandering merken. De vereenvoudiging leidt tot verschuivingen van financiële middelen tussen
de domeinen. Hiervoor zijn met de betrokken partijen nadere afspraken gemaakt.
Het Praktijkteam palliatieve zorg beantwoordt vragen van zorgprofessionals over het regelen van
palliatieve zorg en pakt in samenspraak met de regionale vertegenwoordigers van netwerken,
verzekeraars en zorgkantoren knelpunten op.
Het Praktijkteam ‘Zorg op de juiste plek’ gaat zorgprofessionals in de regio ondersteunen als er
knelpunten zijn in de overdracht van patiënten tussen het ziekenhuis, kortdurende verblijfszorg en
thuis.
Op 23 mei 2018 is het actieplan ‘(Ont)Regel de Zorg’21 gelanceerd. Niet alleen professionals, maar
ook patiënten en cliënten ervaren regeldruk wanneer zij zich door het zorg- en
ondersteuningsstelsel bewegen. Juist mensen die zorg en/of ondersteuning nodig hebben, moeten
niet belast worden met onnodige bureaucratie. Tijdens de aanpak en schrap- en verbetersessies
met zorgprofessionals is ook regeldruk bij cliënten en patiënten zichtbaar geworden in de
uitvoering, die vaak te maken heeft met verschillen in wet- en regelgeving of stelsels, waar zij
mee te maken hebben. Om deze reden is een apart sectorplan gemaakt voor cliënten en
patiënten. Het vereenvoudigen van de aanvraagprocedure van hulpmiddelen is één van de schrapen verbeterpunten waaraan gewerkt wordt.

Beoogde aanpak
Het aanvragen van hulpmiddelen met een domeinoverstijgend karakter vergt een complexe
samenwerking tussen partijen met aandacht voor maatwerkoplossingen en persoonlijke aandacht voor
de cliënt. Op basis van het genoemde PwC-onderzoek is door de betrokken partijen een gedragen
veranderagenda opgesteld, waarvan partijen onderschrijven dat hiermee daadwerkelijk aanzienlijke
verbeteringen voor de cliënt kunnen worden gerealiseerd. Belangrijke aspecten van deze
veranderagenda zijn betere samenwerkingsafspraken, het duidelijker beleggen van eigenaarschap en
de gezamenlijke inzet op betere informatievoorziening voor de patiënt. Met het veld heeft VWS er
vertrouwen in dat met deze aanpak een serieuze bijdrage wordt geleverd aan het oplossen van
domeinoverstijgende problematiek bij hulpmiddelen. De Kamer zal worden geïnformeerd over de
voortgang in de uitvoering van de veranderagenda.
Al deze activiteiten moeten bijdragen aan het oplossen van knelpunten en het verbeteren en
versimpelen van de toegang tot zorg voor patiënt en (mantel)zorgverlener. Daarnaast wil VWS oog
houden voor zaken die op langere termijn een meer structurele oplossing vragen, door bijvoorbeeld te
verkennen of een meer logische en uitvoerbare indeling van de bestaande vergoedingsregelingen voor
hulpmiddelen mogelijk is als dat in het belang van de patiënt is. Hierbij zal VWS ook
(ervarings)deskundigen op de verschillende terreinen betrekken. Het is hierbij zaak om alle
ontwikkelingen op gebied van de Zvw, Wmo 2015, Wlz en Wia met elkaar in samenhang te bezien.
Een keuze over een mogelijke herinrichting van de hulpmiddelenregelingen zal dan ook worden
gemaakt in lijn met besluitvorming op bovengenoemde terreinen.

21

Zie Kamerstuk 29 515, nr. 424
11