Beleidsdoorlichting Artikel 6.4
Burgerschap 2012-2016
Rijksbegroting Hoofdstuk VII
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
in de periode 2012-2016

Datum
Status

12 oktober 2017
Definitief

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Samenvatting

Deze beleidsdoorlichting betreft het onderwerp ‘burgerschap’, uit artikel
6.4 van de rijksbegroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK). Conform de vereisten van de Comptabiliteitswet gaat de
doorlichting in op de vraag of de beleidsdoelen zijn doel gerealiseerd, en of
daarbij doeltreffend en doelmatig is gehandeld. De doorlichting bestrijkt de
periode 2012-2016. Ter voorbereiding van de beleidsdoorlichting zijn er
externe evaluaties uitgevoerd op de drie begrotingsonderdelen van het
artikel: de doe-democratie, ProDemos en Nationaal Comité 4 en 5 mei.
Een reconstructie van de beleidstheorie levert op dat het begrip
burgerschap fluïde is. Het ontwikkelt zich in de samenleving gedurende
langere tijd. De sturingsmogelijkheden van de overheid zijn beperkt. Te
constateren is dat de overheid in het beleid rond burgerschap met
regelmaat zijn beleidsoriëntatie verlegt, meegaand met de
maatschappelijke en politieke appreciaties van het moment. Daarbij is niet
altijd duidelijk wat het onderliggende doel van de beleidsinzet is:
maatschappelijke activering van burgers, meer publieke betrokkenheid bij
politieke besluitvorming, scholing van burgers in rechtsstatelijke waarden,
of de creatie van een kleinere/andere verzorgingsstaat? Dat maakt het
beleid diffuus.
Wel is duidelijk dat er onderzochte periode een sterke inzet is op educatie
van burgerschap. Dat gebeurt via subsidiëring van ProDemos (vanaf 2010)
en, in bescheidener mate, het Nationaal Comité 4 en 5 mei (vanaf 2007).
Het kabinet Rutte II voegt daar met de kabinetsnota Doe-democratie
(2013) een programma tot verdere activering van burgers aan toe. Het
beleidsdoel burgerschap heeft nagenoeg geheel vorm gekregen via het
verstrekken van project- en instellingssubsidies en via opdrachten. Voor
de doe-democratie vloeit dat voort uit de keuze om ruimte te bieden aan
maatschappelijke initiatieven. Voor ProDemos en het Nationaal Comité uit
de keuze om via deze organisaties bij burgers kennis over het
functioneren van de democratie te bevorderen.
Op het vlak van output (= feitelijk resultaat) en outcome (=
maatschappelijke resultaat) geven de meeste projecten van de doedemocratie een zekere mate van output in de vorm van publicaties,
bezoekersaantallen of aantallen bijeenkomsten, maar geen kwantitatieve
output. Er kunnen daarom geen uitspraken gedaan worden over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid. Wel is duidelijk dat het
beleid in termen van outcome tot vergroting van het aantal
maatschappelijke initiatieven heeft geleid, met daarnaast veel discussie in
de samenleving.
Bij de activiteiten van ProDemos is er een constante toename van
deelnemers aan de programma’s waar te nemen. De waardering van de

Pagina 2 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

kwaliteit van de activiteiten is hoog. De financiële ondersteuning door BZK
kan daarom als doeltreffend en doelmatig worden gekwalificeerd.
Voor het Nationaal Comité 4 en 5 mei is er wel een toename van het
aantal deelnemers waar te nemen, maar is de kwantitatieve output niet te
verbinden met de BZK-subsidie. Daarom kunnen over de doeltreffendheid
van de ingezette BZK-middelen geen uitspraken worden gedaan. De
kwalificatie doelmatig is hier wel plausibel, omdat de verhoudingsgewijs
kleine BZK-subsidie kan meeliften met een grotere groep
geldverstrekkers.
Een les die uit deze beleidsdoorlichting kan worden getrokken is dat
financiële ondersteuning van externe partijen ruimte biedt voor
vernieuwing, maar ook de kans loopt richtingloos te worden als het niet in
een bestuurlijke context staat. Die kans neemt toe wanneer de
beleidstheorie niet robuust is. Hiervan is te leren dat een
stimuleringsagenda als de doe-democratie effectiever had kunnen zijn
wanneer daaraan duidelijker doelen of criteria zouden zijn verbonden, of
wanneer het programma meer in verbinding had gestaan met het verdere
BZK-beleid. Bij ProDemos en het Nationaal Comité is dat risico kleiner,
omdat beide organisaties concrete programma’s aanbieden en de
effectiviteit ervan kunnen aantonen.
Een vermindering van het budget met 20% is vooralsnog alleen mogelijk
op de opdrachten en subsidies voor het thema Democratie en het
Programma Burgerschap. Dit vanwege subsidieverplichtingen met
ProDemos en het Nationaal Comité tot 2022. De besparing kan oplopen
van € 181.000 (2018) tot € 222.000 (2022) en impliceert dat er minder
middelen beschikbaar komen voor initiatieven in de lokale democratie.
Vanaf 2022 is een besparing op het gehele beleidsartikel te realiseren van
€ 1,1 miljoen. Deze besparing treft vooral ProDemos (in 2022 met €
862.000), wat waarschijnlijk zal resulteren in minder programma’s,
minder kwaliteit, of minder bereik.
Een vermeerdering van het budget met 20% is in de eerste plaats te
overwegen voor ProDemos, gezien de kwaliteit en toetsbaarheid van het
huidige programma-aanbod. Die extra middelen zouden bijvoorbeeld
ingezet kunnen worden op een programma-aanbod buiten de locatie in
Den Haag.
De beleidsdoorlichting sluit af met vier aanbevelingen:
1. De doelstellingen van het rijk op het thema burgerschap wisselen met
regelmaat. Daarom is het van belang dat er een robuuste beleidstheorie komt, met daarbij een agenda welke partij welke
verantwoordelijkheden draagt: burgers, decentrale overheden,
maatschappelijke organisaties, rijksoverheid. Zo kan het thema
inhoudelijk én netwerkgericht een plek krijgen in de volle breedte van
de meervoudige democratie. Dit sluit aan bij de
systeemverantwoordelijkheid van BZK voor goed bestuur.
2. Experimenten kunnen meer effect hebben als aan de voorkant
duidelijker is omschreven waar men naar zoekt, hoe slagen of falen
wordt getoetst en wie/wat daar invloed op kan hebben. Formuleer
daarom de doelen preciezer en volg de ontwikkelingen via een
burgerschapsmonitor of een participatiemonitor. Ook iets kleins als
doelen ontleden in subdoelen of doelgroepen benoemen zet aan tot
meer concreetheid.

Pagina 3 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

3. De drie beleidsevaluaties die voorafgaand aan deze beleidsdoorlichting
zijn uitgevoerd, waren wisselend in informatie over de doeltreffendheid
en doelmatigheid van het beleid. De bruikbaarheid van toekomstige
beleidsevaluaties (en daarop gebaseerde beleidsdoorlichtingen) kan
toenemen, wanneer gedurende de concipiëring ervan beter wordt
gestuurd op congruentie met de Regeling periodiek
evaluatieonderzoek.
4. In de rijksbegroting zijn de rol van BZK bij borging van publieke
democratische besluitvorming en bij stimulering van directe en
participatieve democratie onder twee verschillende artikelen geplaatst,
namelijk 1.2 (Participatie) en 6.4. (Burgerschap). Te overwegen is
deze samen te brengen onder één begrotingsartikel, ten einde het
onderlinge verband te versterken.

Pagina 4 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Inhoudsopgave

1.

Inhoud en organisatie van deze beleidsdoorlichting ............... 6

1.1.
1.2.
2.

Beleidstheorie ......................................................................... 9

2.1.
2.2.
2.3.
3.

Doe-democratie .................................................................. 18
ProDemos........................................................................... 20
Nationaal Comité 4 en 5 mei ................................................. 21
Conclusie ........................................................................... 21

Outcome, impact, doeltreffendheid, doelmatigheid ............... 22

5.1.
5.2.
5.3.
5.4.
6.

Ingezette instrumenten ........................................................ 13
Doe-democratie .................................................................. 14
ProDemos........................................................................... 15
Nationaal Comité 4 en 5 mei ................................................. 16
Conclusie ........................................................................... 17

Output................................................................................... 18

4.1.
4.2.
4.3.
4.4.
5.

Burgerschap tussen vrijheid en bemoeienis ............................. 9
Burgerschap en vermaatschappelijking ................................... 9
Conclusie ........................................................................... 11

Input en activiteiten ............................................................. 13

3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.5.
4.

Aanleiding ........................................................................... 6
Methodologie ....................................................................... 6

Doe-democratie .................................................................. 22
ProDemos........................................................................... 22
Nationaal Comité 4 en 5 mei ................................................. 23
Conclusie ........................................................................... 23

20% meer of minder middelen ............................................. 25

6.1.
6.2.
6.3.

Democratie en burgerschap .................................................. 25
ProDemos en Nationaal Comité 4 en 5 mei ............................. 25
Conclusie ........................................................................... 26

7.

Wat kan er beter? ................................................................. 27

8.

Bijlagen................................................................................. 28

8.1. Overzicht behandeling vragen uit de Regeling periodiek
evaluatieonderzoek ....................................................................... 28
8.2. Samenstelling begeleidingscommissie .................................... 28
8.3. Oordeel onafhankelijke deskundige, prof. dr. Wim Voermans .... 28
8.4. Overzicht subsidies, opdrachten en communicatie-instrumenten
doe-democratie ............................................................................ 31

Pagina 5 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

1.

Inhoud en organisatie van deze
beleidsdoorlichting

1.1.

Aanleiding

Artikel 20 van de Comptabiliteitswet verplicht ministers om al het beleid
periodiek door te lichten op doeltreffendheid en doelmatigheid. Deze
beleidsdoorlichting betreft het onderdeel ‘burgerschap’ uit artikel 6.4 van
hoofdstuk VII van de rijksbegroting Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) over de periode 2012-2016. Het is daarmee het
vervolg op de beleidsdoorlichting ‘burgerparticipatie’ van het toenmalige
artikel 31.2 van de rijksbegroting over de jaren 2007-20111.
Het algehele artikel 6 gaat over de dienstverlenende en innovatieve
overheid. De artikelonderdelen 6.1, 6.2 en 6.3 gaan in op vermindering
van regeldruk en administratieve lasten en (door-) ontwikkeling van de eoverheid. De beleidsdoorlichting op deze thema’s in 2015 aan de Tweede
Kamer toegezonden2. Artikelonderdeel 6.5 gaat over reisdocumenten en
de basisadministratie van persoonsgegevens. De beleidsdoorlichting
daarover is in 2014 uitgekomen3. Artikel 6.4 (burgerschap) staat in
verbinding met artikel 1.2 (participatie) van de rijksbegroting. Beide
artikelen zien op de betrokkenheid van burgers in een democratisch
bestel. Artikel 6.4 bevat daarbij instrumenten ter bevordering van
participatieve en directe vormen van democratie, terwijl artikel 1.2 ziet op
het democratische en rechtsstatelijke gehalte van publieke besluitvorming.
Over de opzet en vraagstelling van de beleidsdoorlichting heeft de minister
van BZK de Tweede Kamer geïnformeerd bij brief van 16 september
20164. De minister omschrijft daarin de hoofdvraag van deze
beleidsdoorlichting als volgt: In hoeverre heeft het beleid aan de beoogde
doelen bijgedragen en in hoeverre zijn er (gewenste of ongewenste)
neveneffecten opgetreden? De Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek 5
bevat de regels waaraan een evaluatieonderzoek moet voldoen. Conform
deze regeling zal de beleidsdoorlichting ingaan op de beleidstheorie, de
onderbouwing van de uitgaven, de doelmatigheid en doeltreffendheid van
het beleid en de vraag welke beleidsopties er zijn bij 20% minder
financiële middelen.
Bijlage 1 is een tabel die aangeeft welke vragen van de Regeling in welke
paragraaf worden behandeld.
1.2.

Methodologie

Afbeelding 1 geeft een weergave van de beleidsketen, waarin het proces
van beleidsinstrumenten tot resultaten tot uitdrukking komt. Deze stappen
zijn leidend voor de indeling van deze doorlichting.
Een beleidsdoorlichting begint met de presentatie van de beleidstheorie,
waarin de achtergronden van een beleidskeuze wordt geschetst. De
beleidskeuze krijgt vorm door de inzet van beleidsinstrumenten
1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2012/05/11/rapportbeleidsdoorlichting-burgerparticipatie-2007-2011
2
Kamerstuk, 2015/2016, 30 985, nr. 15
3
Kamerstuk, 2014/2015, 34 300 VII, nr. 2
4
Tweede Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 30 985, nr. 21
5
Staatscourant 2014, nr. 27142

Pagina 6 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

(bijvoorbeeld subsidies), die leiden tot een vorm van output (= feitelijk
resultaat) en outcome/impact (= maatschappelijk resultaat). Door middel
van een vergelijking van de ingezette instrumenten met de outcome
kunnen uitspraken over de doeltreffendheid van het beleid worden
gedaan. Via een vergelijking van de ingezette instrumenten met de output
kan de vraag worden beantwoord of deze inzet doelmatig is geweest.

input

activiteiten

output

outcome /
impact

Afbeelding 1: de beleidsketen

De beleidsdoorlichting is uitgevoerd door de directie Democratie en
Burgerschap van het ministerie van BZK. Door de doorlichting zelf uit te
voeren, verwacht het ministerie te leren wat er van de voorgenomen
beleidsintenties terecht is gekomen en hoe het beleid kan winnen aan
doelmatigheid en doeltreffendheid. De doorlichting is begeleid door een
externe commissie met een onafhankelijke voorzitter. Bijlage 2 bevat de
samenstelling van de begeleidingscommissie.
Daarnaast heeft prof. dr. Wim Voermans, hoogleraar staats- en
bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, als extern deskundige een
onafhankelijk oordeel over de voorlaatste versie van de beleidsdoorlichting
uitgebracht. Zijn (positieve) oordeel is opgenomen in bijlage 3. Zijn
aanbevelingen om het beleid beter meetbaar te maken en vanuit
systeemverantwoordelijkheid te werken, hebben geleid tot enkele
aanpassingen van het eindrapport. Ook is de tekst over de beleidstheorie
(paragraaf 2) verduidelijkt.
Voorafgaand aan de beleidsdoorlichting heeft het ministerie drie externe
evaluaties laten uitvoeren over de vraag of de begrotingsinstrumenten van
het ministerie van BZK in de periode 2012-2016 op de onderdelen van het
beleidsartikel doeltreffend en doelmatig zijn ingezet. De evaluaties
betreffen:
a.

Subsidies en opdrachten als impuls voor nieuwe vormen van
burgerparticipatie en -initiatief.
De Decisio/DSP-groep heeft eind 2016 het rapport ‘Evaluatie Doedemocratie’6 opgeleverd. Het onderzoek richtte zich op de uitvoering
van opdrachten en projecten die voor de doe-democratie ter
beschikking kwamen in de periode 2012-2016. Het is uitgevoerd op
basis van schriftelijk beschikbare informatie, aangevuld met ruim 30
gesprekken met betrokken ambtenaren, betrokkenen bij platforms en
initiatieven, gemeentelijke vertegenwoordigers en deskundigen.

b.

De subsidie aan ProDemos voor burgerschapsvorming.
Het Kohnstamm-Instituut heeft hierover eind 2016 het rapport
‘Evaluatie Subsidie Prodemos 2011-2016’7 uitgebracht. Het onderzoek
is uitgevoerd op basis van een documentenstudie en 32 interviews met
betrokkenen vanuit ministeries, ProDemos, scholen, gemeenten,
provincies en samenwerkingsrelaties.

6

Decisio en DSP-Groep (2016) Evaluatie Doe-democratie; Evaluatie van de inzet
van het ministerie van Binnenlandse Zaken op het terrein van burgerschap / doedemocratie 2012-2016.
7
Kohnstamm-Instituut (2016) Evaluatie Subsidie ProDemos 2011-2016; De
doeltreffendheid en doelmatigheid van het Huis voor Democratie en Rechtsstaat.

Pagina 7 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

c.

De subsidie aan het Nationaal Comité 4 en 5 mei voor aandacht voor
vrijheid en burgerschap.
Het Verwey Jonker Instituut heeft hierover eind 2016 het
evaluatierapport ‘Over vrijheid onderhouden’8 uitgebracht. Het
onderzoek is uitgevoerd op basis van BZK-materiaal, jaarverslagen,
uitgaven en onderzoek dat door het Nationaal Comité zelf ter
beschikking is gesteld. Verder heeft het Instituut 9 interviews met
betrokkenen op landelijk, provinciaal en lokaal niveau afgenomen en
een groepsgesprek geleid met experts op het gebied van democratie,
vrijheid, mensenrechten en burgerschap.

Deze evaluaties zijn gebruikt als basismateriaal voor deze
beleidsdoorlichting en worden verderop in deze beleidsdoorlichting
besproken. Alle drie evaluatierapporten zijn eind 2016 aan de Tweede
Kamer verzonden.

8

Verwey-Jonker Instituut (2016) Over vrijheid onderhouden; evaluatie BZKsubsidie Nationaal Comité 4 en 5 mei.

Pagina 8 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

2.

Beleidstheorie

2.1.

Burgerschap tussen vrijheid en bemoeienis

Wat ‘burgerschap’ voor het rijksbeleid inhoudt, is lastig te duiden. Kijken
we naar de invulling van beleidsartikel 6.4 over de periode 2012-2016,
dan wisselen de teksten jaar op jaar. In de rijksbegroting 2012 gaat het
om integratie en burgerschap in verbinding met de woon- en
leefomgeving, in 2013 om de verhouding tussen overheid en samenleving,
in 2014 over doe-democratie, in 2015 over burgerschap in de samenleving
en in 2016 over burgers, democratie en openbaar bestuur. De constante is
de verhouding burger-overheid, maar welke overheidsagenda daar in een
begrotingsjaar uit voortvloeit, lijkt te wisselen met de politiek-bestuurlijke
appreciaties van het moment.
Zoomen we verder uit, dan staat deze evolutie in een geschiedenis van
decennia over de vraag wat burgerschap in een democratie inhoudt en wat
de rol van de overheid daarbij zou moeten zijn. De Nijmeegse historicus
en politiek-filosoof Wim de Jong beschrijft in zijn proefschrift dat ook in de
periode 1945-1985 de handelingsrepertoires op bugerschap sterk
varieerden. Hij onderscheidt er vijf: diversiteit, saamhorigheid,
disciplinering, libertaire ontplooiing en politisering9. De politicoloog Menno
Hurenkamp (die de periode na 1985 beschrijft) geeft in zijn
promotieonderzoek aan dat burgerschap een meerledig appèl op de burger
is gaan inhouden: de overheid helpen om de druk van globalisering en
individualisering te dragen, fatsoenlijk zijn, werken, van je land houden en
voor je buurt zorgen. Het accent ligt op ‘actief burgerschap’.10
Te constateren is dat de vraag wat burgerschap inhoudt c.q. wat voor
overheidsrepertoire daar uit voortvloeit steeds opnieuw ter discussie staat.
Dat debat lijkt heen en weer te slingeren tussen twee uitersten: enerzijds
de behoefte om burgers democratisch competent te maken, anderzijds
terughoudendheid om scholing niet te laten uitmonden in indoctrinatie.
Voormalig WRR-lid Bart Nooteboom beschrijft het als een spanning tussen
een overheid die burgers ondersteunt bij zelfrealisatie en een overheid die
burgers vrijwaart van bemoeienis11.
2.2.

Burgerschap en vermaatschappelijking

Voor de periode van deze beleidsdoorlichting komt de duiding van
burgerschap het sterkst tot uitdrukking in de nota Doe-democratie12 die
het kabinet Rutte II in 2013 naar de Tweede Kamer stuurt. De nota is
ontwikkeld door de minister van BZK. De volgende citaten uit de nota
geven compact weer hoe het kabinet de ontwikkelingen duidt en wat dit
betekent voor het overheidsbeleid:
“Het kabinet wil ruimte en vertrouwen bieden aan maatschappelijke
initiatieven en actief bijdragen aan de transitie naar meer doe-democratie
(een vorm van meebeslissen van burgers door zelf maatschappelijke
9

Wim de Jong (2014). Van wie is de burger? Omstreden democratie in Nederland,
1945-1985.
10
Menno Hurenkamp (2017). Met opgeheven hoofd. Sociaal burgerschap aan het
begin van de 21e eeuw.
11
Bart Nooteboom (2017) Vertrouwen; opening naar een veranderende wereld.
12
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2013/07/09

Pagina 9 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

vraagstukken op te pakken). De directe aanleiding voor dit standpunt ligt
in verschillende adviezen van de Wetenschappelijke Raad voor
Regeringsbeleid, de Raad voor het openbaar bestuur, de Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling en voorzitters van negen adviesorganen en
de motie-Voortman13 over dit thema. Los daarvan geven maatschappelijke
ontwikkelingen voldoende aanleiding om een kabinetsstandpunt te
ontwikkelen. (…) Daarnaast is de transitie naar meer doe-democratie ook
bestuurlijk relevant als reactie op ontwikkelingen als schaalvergroting,
decentralisaties en bezuinigingen.”
“De wijzigende verhoudingen tussen overheid, burger en markt vragen
van ‘de’ overheid dat deze actief vertrouwen en ruimte biedt aan
maatschappelijke initiatieven in het publieke domein, daarbij haar
sturende rol meer los laat en zeggenschap overdraagt. (…) De overheid
dient beter aan te sluiten bij de vele initiatieven in het publieke domein.
(…). De overheid heeft een rol in dit proces (al is die rol niet eenduidig of
altijd duidelijk). (…) Het kabinet wil - voortbordurend op alle adviezen en
de motie-Voortman – met deze nota de beleidsmakers aanspreken op hun
rol.”
Hieruit is als visie af te leiden dat het kabinet de ontwikkeling van de doedemocratie primair een zaak van burgers zelf vindt, waarbij het de taak
van de overheid is om dat mogelijk te maken. Door dit op te pakken
neemt (de minister van) BZK systeemverantwoordelijkheid voor
bevordering en versnelling van deze omschakeling. In 2012 vat de Raad
voor openbaar bestuur het maatschappelijk debat samen in het advies
‘Loslaten in vertrouwen’, waarin de burger centraal staat en de overheid
daarbij zou moeten aansluiten. De Troonrede van 2013 bevat het woord
‘participatiesamenleving’, die ertoe oproept dat mensen hun eigen keuzes
maken, hun eigen leven inrichten en voor elkaar zorgen.
De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) spreekt in dit
verband over vermaatschappelijking14. De verhoudingen in de
samenleving veranderen en dat heeft consequenties voor taken en rollen.
De NSOB maakt dit zichtbaar in een driehoek (zie afbeelding 2), waarin
naast overheid en gemeenschap (= burgers) de economische markt als
derde partij is gepositioneerd. De driehoek geeft het krachtenveld weer
tussen de actoren en schetst de maatschappelijke ontwikkelingen die
daarop inspelen: meer zelfredzaamheid van burgers, privatisering en
liberalisering naar de markt, met de gelijktijdige ontwikkeling van onderop
naar actief burgerschap en sociaal ondernemerschap15. Zo ontstaat er
beweging tussen de drie domeinen en komen er mengvormen tussen
publiek en privaat, maar ook tussen overheid, markt en gemeenschap.

13

De motie Voortman (TK 33 400 VI, nr. 28, 19 dec. 2012) verzoekt de regering “te
concretiseren of en, zo ja, op welke manier zij van plan is zeggenschap over te
dragen aan burgers en hoe zij deze overdracht wil bevorderen op lokaal niveau.”
14
NSOB (2013). Pop-up Publieke waarde.
15
Sociaal ondernemerschap kent verschillende definities. In de NSOB-driehoek
wordt ermee bedoeld dat burgers in georganiseerd verband maatschappelijke
onderwerpen gaan oppakken, onder meer op het terrein van energie, zorg en
welzijn.

Pagina 10 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Afbeelding 2: driehoek NSOB

Deze ontwikkeling naar zelfredzaamheid en actief burgerschap in het
maatschappelijke leven ontmoet als het ware het al langer lopende debat
over burgerschapvorming. Zij treffen elkaar in een voortdurend bewegend
veld rond de vraag wie waarin een verantwoordelijkheid heeft. Het geeft
de zoektocht weer naar de relatie burger-overheid, die loopt van inspraak
in de jaren ’70 van de vorige eeuw, via interactieve beleidsvorming en
burgerparticipatie in de jaren ’90 (burgers worden uitgenodigd mee te
denken over nieuwe plannen en beleid), naar overheidsparticipatie vanaf
de jaren ’00 (de overheid laat los en sluit aan bij initiatieven uit de
samenleving).
Deze beleidsdoorlichting is niet de plaats om de ontwikkeling van
burgerschap chronologisch te beschrijven, maar twee momenten moeten
worden genoemd vanwege hun politieke betekenis. In 2006 wordt actief
burgerschap en sociale integratie op scholen van het primair en voortgezet
onderwijs wettelijk verplicht. In diezelfde periode is er een initiatief uit de
Tweede Kamer om meer aandacht te besteden aan de vaardigheden van
burgers in een democratie. De motie Heijnen van 10 oktober 2007
verzoekt het kabinet in overleg met beide Kamers een plan van aanpak op
te doen stellen voor de realisatie van een ‘Huis van de Democratie’. Deze
organisatie zou zich moeten richten op het bevorderen van democratisch
burgerschap, in het bijzonder onder jongeren.16 De motie werd
aangenomen met een ruime meerderheid. Tegen deze achtergrond zetten
de burgemeester van Den Haag en de minister van BZK zich achter dit
plan. Drie jaar later opent ProDemos/Huis voor democratie en rechtsstaat
zijn deuren.
2.3.

Conclusie

Burgerschap is een fluïde begrip. Het ontwikkelt zich in de samenleving en
binnen individuen over een langere tijd. Discussies over burgerschap
komen samen met veranderende verhoudingen tussen overheid, burger en
markt. De overheid past als gevolg van die ontwikkelingen zijn
beleidsoriëntatie aan, in een bandbreedte tussen beschermen en
bemoeien. Die taakopvatting sluit aan bij de systeemverantwoordelijkheid
van het rijk voor een gedragen democratie. Toch is niet altijd duidelijk wat
de overheidsdoelstellingen onder dat beleid precies zijn: gaat het om
maatschappelijke activering, betrokkenheid bij besluitvorming, scholing in

16

TK 2007-2008, 31 200 VII, nr. 6.

Pagina 11 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

rechtsstatelijke waarden, of realisatie van een kleinere/andere
verzorgingsstaat? Dat maakt het beleid diffuus.
Met de financiering van een Huis voor de democratie (ProDemos),
voortkomend uit een Kamermotie in 2007, investeert de overheid met
zoveel woorden in educatie. Dat gold eerder voor de wettelijke verplichting
voor scholen van het primair en voortgezet onderwijs om actief
burgerschap en sociale integratie in het schoolcurriculum op te nemen
(2006). Het kabinet Rutte II voegt daar in 2013 en meerjarig
beleidsprogramma aan toe, gericht op activering van burgers: de
kabinetsnota Doe-democratie.

Pagina 12 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

3.

Input en activiteiten

In dit hoofdstuk wordt besproken op welke wijze invulling is gegeven aan
beleidsartikel 6.4. Centraal staat de vraag welke beleidsinstrumenten zijn
ingezet en welke activiteiten daarmee zijn uitgevoerd.
3.1.

input

Ingezette instrumenten

activiteiten

output

outcome / impact

De aard van de inzet van BZK op burgerschap is tweeledig:
1. Uitvoering geven aan de kabinetsnota Doe-democratie
Het primaire doel van de kabinetsnota is om ruimte te maken voor
maatschappelijk initiatief. Hóe dit gestalte krijgt, is volgens de
kabinetsnota een zaak van burgers zelf. De overheidsbetrokkenheid
krijgt vorm in een stimuleringsbeleid met middelen voor subsidies en
opdrachten om burgers te positioneren. Een team van 5 fte draagt
vanuit de ministerie van BZK bij aan dit beleid door middel van
gunning van subsidies en opdrachten en begeleiding en stimulering
van het verdere proces.
2. Subsidie aan ProDemos en het Nationaal Comité 4 en 5 mei
De meerjarige subsidierelaties met ProDemos en het Nationaal Comité
4 en 5 mei zijn onder hetzelfde beleidsartikel gebracht vanwege hun
verbinding met het kabinetsbeleid op het thema burgerschap. Bij
ProDemos betreft het formeel een doelsubsidie, maar de facto een
instellingssubsidie; bij het Nationaal Comité een doelsubsidie voor
specifieke activiteiten op de 14 Bevrijdingsfestivals. Beide organisaties
zijn, binnen de randvoorwaarden van de subsidiëring, zelf
verantwoordelijk voor de uitvoering van deze activiteiten.

Pagina 13 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Over de periode 2012-2016 is aan Artikel 6.4 Burgerschap in totaal € 30,1
miljoen besteed.
Totaal bestede middelen Artikel 6.4 H VII 2012-2016 Rijksbegroting BZK

Subsidie en opdrachten
aan burgerschap (doedemocratie)

2012

2013

2014

2015

1.098.000

1.196.000

700.000

1.287.000

Subsidie en opdrachten
aan Democratie en
Programma Burgerschap

2016

2012
t/m 2016
4.281.000

1.684.000

1.684.000

Subsidie aan ProDemos

5.144.608

5.019.000

5.006.000

4.188.000

4.238.000

23.595.608

Subsidie aan Nationaal
Comité 4 en 5 mei

111.000

109.000

107.000

106.000

106.000

539.000

6.353.608

6.324.000

5.813.000

5.581.000

6.028.000

30.099.608

Totaal besteed aan
artikel 6.4

Tabel 1: Totaal bestede middelen beleidsartikel 6.4 in de periode 2012-2016

3.2.

input

Doe-democratie

activiteiten

output

outcome / impact

Met name in de jaren 2013 - 2015 is er veel aandacht voor het ‘versnellen’
van burgerinitiatieven. De focus ligt in die periode op de ondersteuning en
begeleiding van maatschappelijke initiatieven, experimenteren met nieuwe
vormen van democratische besluitvorming en het onderzoeken van
eventuele blokkades voor burgerparticipatie. In een Kamerbrief uit 2014
geven minister Plasterk en staatssecretaris Van Rijn aan dat de
participatiesamenleving niet eenvoudig te duiden is en dat er geen
eindbeeld is: “De wijze waarop de participatiesamenleving zich ontwikkelt,
staat zoals gezegd niet vast. Participeren doet iedereen immers op zijn of
haar eigen wijze. De overheid hoeft de richting ervan dan ook niet te
sturen, maar ze kan haar wel volgen en faciliteren”17.

17

Brief aan de Tweede Kamer d.d. 12 december 2014 over motie Slob inzake
participatiesamenleving.

Pagina 14 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Afbeelding 3: Uitgaven BZK aan Doe-democratie 2012-2016.
Bron: Evaluatierapport Decisio/DSP

Afbeelding 3 geeft een overzicht van de uitgaven van BZK aan de doedemocratie in de jaren 2012-2016. In 2014 zijn de uitgaven lager, omdat
dat jaar in het teken staat van de verdere uitvoering van de
geformuleerde actielijnen. In 2015 nemen de uitgaven weer toe, met het
oog op uitvoering van de Agenda lokale democratie18 en het
experimenteer- en leerprogramma ‘Democratic challenge’.
3.3.

ProDemos

Het ministerie van BZK subsidieert het Huis voor democratie en
rechtsstaat (=ProDemos) voor de uitvoering van educatieve activiteiten en
projecten gericht op het overdragen van kennis over de democratische
rechtsstaat (kernwaarden, instituties, Grondwet), het vergroten van
vaardigheden om deel te nemen aan democratische processen
(burgerschapscompetenties) en het bevorderen van daadwerkelijke
politieke en maatschappelijke participatie (democratisch burgerschap) 19.
Bij de oprichting heeft BZK, samen met het ministerie van Veiligheid en
Justitie, het Huis financiële stabiliteit gegeven via een structurele subsidie.
De doelen en doelgroepen zoals geformuleerd bij de oprichting van
ProDemos in 2009 zijn, zo zegt het evaluatierapport van het Kohnstamm
Instituut, helder en worden gedeeld door alle partijen: ministeries van BZK
en V&J, de medewerkers van ProDemos zelf, docenten, gemeenten,
provincies en samenwerkingspartners.

18
19

Brief aan TK van 5 januari 2015, TK 2014-2015, 34 000 VII, nr. 36.
Subsidiebeschikking ministerie van BZK aan ProDemos uit 2009.

Pagina 15 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Overzicht inkomstenbronnen ProDemos 2012-2016
2012

2013

2014

2015

2016

20

5.018.800

5.006.233

4.188.000

4.238.000

75.000

75.000

75.000

1.188.475

1.900.000

Projectopdrachten

1.470.592

1.507.926

1.742.829

1.382.793

1.365.068

200 jaar Koninkrijk

368.987

1.286.092

1.649.404

2.125.835

0

Subsidie BZK
Subsidie TK

5.070.766

Overig

18.986

92.743

54.865

64.890

54.894

Totaal

7.004.331

7.980.561

8.528.331

8.949.993

7.557.962

Tabel 2. Overzicht inkomstenbronnen ProDemos 2012-2016. Bron: evaluatierapport
Kohnstamm-Instituut

Aanvullend aan deze subsidie zet BZK personeelscapaciteit in op het
onderhouden van contact in het kader van de jaarlijkse
subsidievaststelling, afstemming van juridische en beleidsmatige zaken,
regulier overleg over de voortgang van de werkzaamheden en ambtelijke
medewerking bij de uitvoering van specifieke gesubsidieerde projecten.
3.4.

Nationaal Comité 4 en 5 mei

In 1987 is het Nationaal Comité 4 en 5 mei bij Koninklijk Besluit opgericht.
Het Comité krijgt een aantal kerntaken mee, waaronder het organiseren
van de nationale herdenking op 4 mei en de nationale viering van de
bevrijding op 5 mei, in combinatie met voorlichting om de betrokkenheid
bij en de participatie aan herdenken en vieren van deze gebeurtenissen te
vergroten. Dit krijgt onder meer gestalte in 5-Meilezingen, het 5Meiconcert en Bevrijdingsfestivals op 14 locaties in Nederland. Heel
specifiek is de BZK-subsidie bestemd voor debat en dialoog bij deze
Bevrijdingsfestivals.
Het Nationaal Comité heeft ook inkomsten uit andere bronnen. De
personele inzet van BZK betreft uitsluitend de begeleiding van het
subsidietraject.
Overzicht inkomstenbronnen Nationaal Comité 4 en 5 mei 2012-2016
2012

2013

2014

2015

2016

Subsidie VWS
(instellingssubsidie)

4.756.918

4.449.020

4.510.790

4.695.909

4.551.303

Bijdrage Defensie

in natura

in natura

in natura

in natura

in natura

Subsidie Algemene
Zaken

25.000

25.000

25.000

25.000

25.000

vFonds
(Veteranenfonds)

1.000.000

1.000.000

1.000.000

1.000.000

1.000.000

Subsidie BZK

111.000

109.000

107.000

106.000

106.00

Overig

154.000

45.000

45.000

45.000

45.000

Totaal

6.046.918

5.628.020

5.687.790

5.871.909

5.727.303

Tabel 3. Overzicht inkomstenbronnen Nationaal Comité 4 en 5 mei 2012-2016.
Bron: opgave Nationaal Comité en informatie BZK.

20

Dit bedrag verschilt van het bedrag in tabel 1, omdat in 2012 nog
indexeringskosten over 2011 zijn betaald. Deze zijn in tabel 2 niet meegerekend
voor het jaar 2012.

Pagina 16 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

3.5.

Conclusie

Het beleidsdoel burgerschap heeft nagenoeg geheel vorm gekregen via het
verstrekken van project- en instellingssubsidies en via opdrachten. Voor
de doe-democratie vloeit dat voort uit de ambitie om met een
versnellingsagenda meer ruimte te geven aan maatschappelijke
initiatieven, in combinatie met vergroting van het aansluitingsvermogen
van de overheid op deze ontwikkeling. Voor ProDemos en het Nationaal
Comité 4 en 5 mei vloeit het voort uit de beleidskeuze om kennis over het
functioneren van de democratie te bevorderen.
De formatieve inzet van BZK concentreert zich bij beide op begeleiding
van de subsidierelatie, bij ProDemos aangevuld met gezamenlijke
uitvoering van specifieke gesubsidieerde projecten.

Pagina 17 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

4.

input

Output

activiteiten

output

outcome / impact

De drie evaluatierapporten laten zien dat er in de periode 2012-2016 veel
verschillende activiteiten zijn opgezet. In dit hoofdstuk worden deze
activiteiten per beleidsinstrument besproken.
4.1.

Doe-democratie

De activiteiten van de doe-democratie zijn onder te verdelen in de
versnellingsagenda en in het vergroten van het aansluitvermogen van de
overheid.
Versnellingsagenda
 Er is volop geëxperimenteerd met nieuwe vormen van publieke
besluitvorming: in de directe democratie (o.a. lokale referenda,
G1000, burgerconferentie) op participatief vlak (right to challenge,
buurtrechten, diverse maatschappelijke initiatieven, etc.) en in de
daaraan verbonden uitwisseling van kennis en informatie. Hierover zijn
verschillende publicaties verschenen. De website
democraticchallenge.nl bevat veel informatie over deze initiatieven en
over alle kennis en praktische handvatten die zijn ontwikkeld.
 Ter beantwoording op de motie Van Dam (over het uit- en overdragen
van gedeelde waarden en het versterken van de onderlinge
verbondenheid in de samenleving) heeft de minister van BZK in
samenwerking met zijn ambtgenoot van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid gewerkt aan een beleidsbrief met maatregelen, die
in 2017 aan de Tweede Kamer is gestuurd21.
Vergroten aansluitingsvermogen overheid
 In samenwerking met VNG en beroepsgroepen van politieke
ambtsdragers heeft BZK de meerjarige programma’s ‘Lokale
democratie in beweging’ en ‘Versterking aanzien politieke ambt
ontwikkeld.22
 BZK heeft opdracht gegeven voor onderzoek naar belemmerende weten regelgeving en zoeken naar nieuwe (rechts)vormen voor publiekprivate samenwerking. Zie onder meer de rapporten Ruim op die
regels23 (over belemmerende regelgeving) en Samen
maatschappelijke impact financieren24 (over de haalbaarheid van een
maatschappelijke bank). De uitwerking van het Bijzonder Statuut (een
bijzondere rechtsvorm voor publiek-private samenwerking) wordt in
2018 verwacht.
21

Motie Van Dam d.d. 2 juli 2015, beantwoord in een brief aan de TK van 31
januari 2017.
22
Dit mede naar aanleiding van de motie Wolbert (18 november 2015) die de
regering verzoekt samen met de VNG te komen met een actieplan tot versterking
van de positie van gemeenteraadsleden.
23
http://www.platform31.nl/publicaties/ruim-op-die-regels-evaluatieexperimentprogramma
24
https://www.lsabewoners.nl/wp-content/uploads/2016/06/Eindrapport-SamenMaatschappelijke-Impact-Financieren.pdf

Pagina 18 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Bijlage 4 bevat een overzicht van projecten in het kader van de doedemocratie met de gerealiseerde output en outcome zoals gerapporteerd
door Decisio/DSP. Veelal betreft dit kwalitatieve informatie of bijvoorbeeld
aantallen gehouden bijeenkomsten, geen kwantitatieve data. Dit is in lijn
met wat Drift25 in 2014 constateert in het onderzoek naar de ontwikkeling
van de doe-democratie. Drift stelt vast dat niet goed meetbaar is wat de
projecten precies hebben opgeleverd, en meent dat de doe-democratie
daardoor te kenschetsen is als een proces van vernieuwing, niet als een
resultaatgericht programma.
Wat door Decisio/DSP niet is meegenomen, maar zeker het vermelden
waard is, is de enorme maatschappelijke discussie op het thema doedemocratie. Dit is onder meer terug te zien in verschillende rapporten van
de Raad voor openbaar bestuur26 over veranderende rollen tussen
overheid en burger, het advies van de Commissie Van de Donk ‘Op weg
naar meervoudige democratie’ (2016), het advies van de Commissie
Ollongren ‘Maatwerk democratie’ over de positie van de gemeenteraad in
de vernieuwde lokale democratie, de ontwikkelagenda van de VNG ‘Lokale
democratie 2017-2022’, de polemiek in de media over de voors en tegens
van de ‘participatiesamenleving’, de initiatieven van ‘Code Oranje 27’ en
niet te vergeten de talrijke debatten in Gemeenteraden over wat de
ontwikkelingen betekenen voor het lokale bestuur. Ook het SCP 28 heeft
verschillende rapporten uitgebracht over het functioneren van de
participatiesamenleving.
Er is beperkt bronnenmateriaal beschikbaar dat inzicht geeft in de vraag
of de betrokkenheid en participatie van mensen rond burgerschap vanaf
2012 meetbaar is toegenomen. Volgens een online enquête onder
gemeenten is in de periode 2010-2013 de aandacht voor
burgerparticipatie (dit betreft initiatieven gericht op sociale samenhang,
vrijwilligerswerk, zelforganisatie en netwerken/coalities) gemiddeld bij
80% van de gemeenten toegenomen; bij gemeenten met minder dan
20.000 inwoners was de toename nog wat sterker: 89%29. Het SCPonderzoek ‘Burgermacht op eigen kracht?’ (2014) beschrijft dat het niveau
van zelfredzame burgerparticipatie de afgelopen decennia behoorlijk
constant is gebleven: twee op de vijf Nederlanders zeggen
vrijwilligerswerk te verrichten en gemiddeld gaat het om een klein uur per
week. Vooral hogeropgeleiden, kerkgangers en autochtonen participeren
veel.30 Daaruit is de voorzichtige conclusie te trekken dat met het appèl op
meer zelfredzaamheid mogelijk wel de focus van de burgerinzet is
veranderd, maar niet noodzakelijk het aantal of het profiel van degenen
die dat daadwerkelijk doen.

25

Drift (Dutch Research Institute For Transitions) EUR (2015) ‘Doe-democratie:
niche, visie of hype?’
26
Zie de Rob-rapporten Loslaten in vertrouwen: wat betekenen veranderende
verhoudingen voor gemeenteraden? (2014), Sturen én verbinden (2015),
Wisselwerking (2015), 15,9 uur en Democratie is méér dan politiek alleen (2017).
27
Zie www.civocracy.org/codeoranje
28
Zie o. Rijk geschakeerd (2014), De dorpse doe-demcratie (2014) en Burgermacht
op eigen kracht? (2014).
29
Partners+Pröpper (2013) De ‘doe-democratie’, resultaten van een online enquête
onder Nederlandse gemeenten over het ondersteunen en stimuleren van de ‘doedemocratie’. De respons was 24%.
30
SCP (2014) Burgermacht op eigen kracht? Een brede verkenning van
ontwikkelingen in burgerparticipatie.

Pagina 19 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Gemeenten met verordening burgerparticipatie
Jaar

Percentage gemeenten met verordening burgerinitiatieven

2010

46,9%

2012

56,3%

2014

57,7%

2016

71,6%

Tabel 4. Gemeenten met een verordening burgerinitiatieven
Bron: Monitor Burgerparticipatie 2016, ProDemos

Wel blijken tussen 2010 en 2016 steeds meer gemeenten een verordening
burgerinitiatieven te hebben aanvaard, wat veronderstelt dat
gemeentebesturen dit onderwerp van belang vinden en zich ertoe willen
verhouden.31 (Zie tabel 4). In een dergelijke verordening is omschreven
over welke onderwerpen burgers initiatieven kunnen indienen en volgens
welke procedure deze binnen de gemeenten worden behandeld.
4.2.

ProDemos

Het Kohnstamm Instituut heeft de kwantitatieve resultaten van ProDemos
gemeten door het bereik te vergelijken. Daaruit blijkt dat het totaal aantal
deelnemers groeide van 93.273 in 2011 naar 214.659 in 2015. In
diezelfde jaren is sprake van een groei van 45.515 naar 85.000 leerlingen
die op de Haagse locatie van ProDemos zijn ontvangen. Daarnaast nam
het aantal leerlingen dat deelneemt aan activiteiten in de eigen gemeente
of provincie toe van 7.845 naar 31.354 leerlingen. Ook heeft het
Kohnstamm Instituut de waardering van de deelnemers gemeten.
Leerlingen en docenten geven het scholingsprogramma van ProDemos een
gemiddelde score van 4,4 op een 5-puntenschaal. Vertegenwoordigers van
gemeenten en provincies geven voor deze burgerschapsscholing een
rapportcijfer tussen 8 en 9.
Voor drie programma’s is door ProDemos zelf effectonderzoek uitgevoerd:
Politiek Actief (voor volwassenen), het politieke dagprogramma voor
schoolklassen in Den Haag en DemocratieLAB (voor jongeren). Alle drie
blijken bij te dragen aan kennis over politiek. De cursus Politiek Actief
heeft bovendien een positief effect op het vertrouwen dat deelnemers
hebben in de lokale politiek, op hun participatie-intentie en op hun politiek
zelfvertrouwen. Ook het dagprogramma in Den Haag blijkt te zorgen voor
meer politiek zelfvertrouwen. Het DemocratieLAB draagt in positieve zin
bij aan de intentie van leerlingen om te gaan stemmen of te participeren.
Naast deze programma’s organiseert ProDemos activiteiten voor
uiteenlopende doelgroepen, zoals cursussen voor aspirant raadsleden,
workshops voor inburgeraars, nascholing voor docenten, debatten en
lezingen voor geïnteresseerden. De jaarlijkse Dag van de Democratie biedt
gemeenten en provincies de gelegenheid om de betrokkenheid van
burgers bij de (lokale) democratie te vergroten. Op verzoek van BZK
breidt ProDemos deze thans uit met activiteiten gericht op mensen die
voor het eerst gaan stemmen.
31

ProDemos (2016). Monitor Burgerparticipatie 2016. Een inventarisatie van
gemeentelijk beleid en activiteiten op het gebied van burgerparticipatie. ProDemos
legt elke 2 jaar een vragenlijst voor aan gemeenten om deze ontwikkelingen te
meten. De respons is gemiddeld 29% en biedt naar de mening van ProDemos een
goede afspiegeling van alle gemeenten.

Pagina 20 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

4.3.

Nationaal Comité 4 en 5 mei

Uit het evaluatierapport van het Verwey Jonker Instituut komen geen
kwantitatieve gegevens die te verbinden zijn met de BZK-subsidie. Wel
rapporteert het Instituut dat de bezoekersaantallen bij activiteiten van het
Comité (lezingen, debatten en diverse activiteiten rond de
Bevrijdingsfestivals) in het algemeen toenemen. Onder meer stijgen de
bezoekersaantallen van de Bevrijdingsfestivals van 810.000 in 201232 naar
1.200.000 in 201633.
4.4.

Conclusie

Voor de doe-democratie geeft het evaluatierapport van Decisio/DSP bij de
meeste projecten een zekere mate van output in de vorm van publicaties,
bezoekersaantallen of aantallen bijeenkomsten, maar geen kwantitatieve
output. Het rapport merkt verder op dat de sturingsmogelijkheden voor de
rijksoverheid beperkt zijn, omdat de doe-democratie een ontwikkeling is
vanuit de samenleving en de burgers. Buiten dit evaluatierapport zijn er
weinig andere bronnen die inzicht geven in het effect van de doedemocratie. Wel is duidelijk dat het onderwerp veel discussie in de
samenleving heeft losgemaakt, en verschillende adviesrapporten en
wetenschappelijke studies heeft opgeleverd.
Voor ProDemos is meer kwantitatief materiaal beschikbaar. Het
Kohnstamm Instituut rapporteert een constante toename van deelnemers
aan de programma’s. De waardering van de kwaliteit van de activiteiten is
hoog.
Voor het Nationaal Comité 4 en 5 mei komt uit het evaluatierapport van
het Verwey Jonker Instituut wel een toename van het aantal deelnemers
naar voren, maar geen kwantitatieve gegevens die te verbinden zijn met
de BZK-subsidie.

32

Verwey-Jonker Instituut (2016). Over vrijheid onderhouden; evaluatie BZKsubsidie Nationaal Comité 4 en 5 mei.
33
Jaarverslag 2016 van het Nationaal Comité 4 en 5 mei.

Pagina 21 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

5.

input

Outcome, impact, doeltreffendheid,
doelmatigheid

activiteiten

output

outcome / impact

De hoofdvraag van deze beleidsdoorlichting is in hoeverre het beleid aan
de beoogde doelen heeft bijgedragen en in hoeverre er (gewenste of
ongewenste) neveneffecten zijn opgetreden. In dit hoofdstuk worden de
outcome en impact, de doeltreffendheid en doelmatigheid besproken.
Outcome en impact zien op het feitelijk maatschappelijk resultaat,
doeltreffendheid op het effect van de ingezette instrumenten en
doelmatigheid op de efficiency van de daarbij ingezette middelen.
5.1.

Doe-democratie

Terugkijkend naar de periode 2012-2016 zijn er op de doe-democratie
veel activiteiten in gang gezet om de graad van participatie en kennis over
burgerschap te vergroten. Er heeft zich een breed maatschappelijk debat
ontwikkeld rond de vraag of en hoe burgers meer eigen regie kunnen
nemen. Het is evenwel nauwelijks mogelijk om het ingezette beleid te
relateren aan outcome, impact of doeltreffendheid. Hierbij speelt ook mee
dat het niet de ambitie was van het kabinet om vooropgezette doelen te
realiseren. De doe-democratie was een stimuleringsagenda, een
experimentele zoektocht, samen met andere partijen.
Decisio/DSP concluderen dat BZK bij de gunning van subsidies en
opdrachten kostenbewust heeft gehandeld. Zij constateren dat er een
grote hoeveelheid activiteiten is ontplooid, met relatief beperkte financiële
middelen. Bovendien kwamen er meer aanvragen om subsidie binnen dan
door BZK konden worden gehonoreerd. Ook leidde de methodiek van
cofinanciering bij de subsidies volgens Decisio/DSP tot een positieve
bijvangst langs twee wegen: vergroting van het totaal aan geldelijke
middelen en versterkte motivatie/inzet in de ontwikkeling en uitvoering
van projecten. Dit laat geen uitspraken toe over de doelmatige inzet van
mensen en middelen, maar wel de constatering dat het ministerie
kostenbewust heeft gehandeld.

financiële
middelen

5.2.

subsidie en
opdrachten aan
programma doedemocratie

ruimte voor maatschappelijk
initiatief en vergroten
aansluitingsvermogen
overheid

focus op
verbinding van
maatschappelijk
initiatief met
lokaal bestuur

ProDemos

Voor wat betreft de activiteiten van ProDemos is kwantitatief materiaal
beschikbaar over de (toenemende) deelname aan de programma’s en de
(positieve) waardering ervan. Het Kohnstamm Instituut rapporteert een
constante toename van deelnemers aan de programma’s en een hoge
waardering van de kwaliteit ervan. Hoewel ook voor deze organisatie geldt
dat de daadwerkelijke outcome/impact van de programma’s in relatie tot

Pagina 22 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

burgerschap pas op langere termijn zichtbaar kan worden, is het
ProDemos-beleid in aanpak, bereik en waardering goed onderbouwd en
daarmee te kenschetsen als doeltreffend. ProDemos heeft zich bewezen
als een sterke organisatie met een effectief rendement en een breed
draagvlak in de samenleving.
BZK draagt jaarlijks met een subsidie bij aan de activiteiten van ProDemos
en de organisatie verantwoordt de besteding ervan adequaat. De gelden
worden ingezet binnen een jaarprogramma waar BZK bij betrokken wordt.
Al met al kan geconcludeerd worden dat de middelen doelmatig zijn
besteed.

financiële
middelen

5.3.

subsidie
ProDemos

educatieve
activiteiten en
projecten

vergroten kennis kernwaarden,
instituties en Grondwet, vergroten
kennis burgerschapscompetenties
en democratisch burgerschap

Nationaal Comité 4 en 5 mei

Van het Nationaal Comité is geen materiaal beschikbaar dat één-op-één
aan de BZK-subsidie is te relateren. De bijdrage van BZK is relatief klein
en kan meeliften met een grotere groep geldverstrekkers. Het Nationaal
Comité onderstreept de waarde van de BZK-bijdrage als teken van
betrokkenheid richting andere partners, zoals provincies, gemeenten en
lokale sponsoren. Voor de afzonderlijke Bevrijdingsfestivals is de bijdrage
een belangrijke impuls voor inhoudelijke versterking ervan. Dit maakt het
lastig om uitspraken over outcome/impact te doen, en daarmee ook over
de doeltreffendheid en doelmatigheid van de investering. Wel is in zijn
algemeenheid duidelijk dat de betrokkenheid van mensen bij - en het
meedoen aan - de activiteiten op 4 en 5 mei door de jaren heen toeneemt.
Het herdenken van oorlogen en het vieren van vrijheid heeft zich onder
brede lagen van de Nederlandse bevolking gevestigd. Dit kan als een
element van burgerschap worden beschouwd, in verbinding met
grondwettelijke vrijheden en democratie.

financiële
middelen

5.4.

subsidie
Nationaal Comité
4 en 5 mei

debat en dialoog
bij 14
Bevrijdingsfestivals

bevorderen kennis,
bewustwording, dialoog en
debat over vrijheid,
democratie en burgerschap

Conclusie

Voor de doe-democratie is het nauwelijks mogelijk om het ingezette beleid
te relateren aan outcome, impact of doeltreffendheid. Voor ProDemos zijn
de kwalificaties doeltreffend en doelmatig wel te geven. Voor het Nationaal
Comité kunnen geen uitspraken over doeltreffendheid worden gedaan,
omdat er geen informatie is over de BZK-subsidie in directe relatie met
output en outcome. De kwalificatie doelmatig is hier wel plausibel, omdat
de relatief kleine BZK-subsidie kan meeliften met een grotere groep
geldverstrekkers.
Een les die uit deze beleidsdoorlichting kan worden getrokken is dat een
financiële ondersteuning van externe partijen ruimte biedt voor
vernieuwing, maar ook de kans loopt richtingloos te worden als het niet in
een bestuurlijke context staat. Die kans neemt toe als de beleidstheorie
niet robuust is, omdat er dan geen beredeneerd verband is te leggen

Pagina 23 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

tussen zaaien en oogsten. Hiervan is te leren dat een stimuleringsagenda
als de doe-democratie effectiever had kunnen zijn wanneer daaraan
duidelijker doelen of criteria zouden zijn verbonden, of wanneer het
programma meer in verbinding had gestaan met het verdere BZK-beleid
op democratie en openbaar bestuur. Bij de Agenda lokale democratie en
het programma Democratic Challenge, die beide in 2015 startten, is die
verbinding beter gelegd. Bij ProDemos en het Nationaal Comité 4 en 5 mei
is het risico van richtingsloosheid minder groot, omdat beide instellingen
concrete programma’s uitvoeren en de effectiviteit ervan aantoonbaar is.

Pagina 24 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

6.

20% meer of minder middelen

Deze paragraaf bevat een beschrijving van de budgettaire gevolgen voor
het geval er 20% minder of meer budget beschikbaar is voor het
beleidsartikel. Omdat het jaar 2017 bij het uitkomen van deze rapportage
nagenoeg verstreken is, richt de besparing zich op de periode 2018-2022.
De subsidiebedragen over 2017 worden vermeld om inzicht te bieden in
een meerjarenreeks.
6.1.

Democratie en burgerschap

Op subsidies en opdrachten in het kader van democratie en burgerschap is
reeds een besparing ingezet. Tussen 2016 en 2022 neemt het budget met
ongeveer 1/3 af. Het budget in 2017 is eenmalig hoger, in verband met
stimuleringsactiviteiten voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2018.
Tabel 5 geeft verder weer dat een aanvullende besparing met 20% een
extra bezuiniging van € 181.000 oplevert in 2018, oplopend naar €
221.800 in 2021. Concreet heeft een dergelijke bezuiniging tot gevolg dat
er minder middelen beschikbaar komen voor maatschappelijke
organisaties om lokale initiatieven te bevorderen, voor gemeenten bij hun
activiteiten gericht op versterking en vernieuwing van de lokale
democratie en voor het rijk om externe opdrachten te verstrekken. Het
brengt mee dat BZK de criteria voor verlening van subsidies en opdrachten
scherper moet omlijnen.
Ophoging van de budgetten voor democratie en burgerschap met 20% ligt
niet in de rede, gezien de uitkomsten van deze beleidsdoorlichting.
Prioriteit heeft nu dat het ministerie naziet op het formuleren van concrete
doelen, met een financiële inzet die meetbaar is in termen van
doelmatigheid en doeltreffendheid. Dan kan bij een volgende
beleidsdoorlichting bezien worden of een ophoging van het budget
opportuun is.
6.2.

ProDemos en Nationaal Comité 4 en 5 mei

De subsidiemiddelen voor ProDemos en het Nationaal Comité 4 en 5 mei
zijn in een beschikking van eind 2016 voor vijf jaar vastgelegd tot 1
januari 202234. Vanaf die datum kan eventueel een budgetverlaging van
20% worden doorgevoerd.
20% Subsidieverlaging bij het Nationaal Comité impliceert dat voor de
debatten rond de Bevrijdingsfestivals jaarlijks € 21.600 minder budget
beschikbaar komt. De Bevrijdingsfestivals zouden dit mogelijk kunnen
oplossen buiten de inhoud van het programma, bijvoorbeeld door meer
prijsvoordelige locaties te zoeken, de catering te versoberen of het budget
voor sprekers te verlagen. Op het totale budget van het Nationaal Comité
impliceert 20% minderBZK-subsidie een verlaging met 0,4%. Maar voor
de afzonderlijke Bevrijdingsfestivals kan dit een aanzienlijk grotere
inkomstenterugval betekenen, met waarschijnlijk consequenties voor de
kwaliteit van het aanbod.

34

Zie de brief van de minister van BZK aan de TK van 25 oktober 2016 inzake
verlenging diverse subsidieregelingen.

Pagina 25 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

De gevolgen van een subsidieverlaging bij ProDemos zijn groter, omdat
het totale beschikbare budget bij deze organisatie ten opzichte van 2016
zou dalen met 11,4%, overeenkomend met een bedrag van € 862.400. Dit
zal ongetwijfeld resulteren in een afname van het aantal programma’s, of
van de frequentie waarmee deze worden aangeboden. Daardoor zal het
aantal deelnemers dalen of minder snel stijgen.
Gezien de kwaliteit en effectiviteit van de ProDemos-programma’s is voor
deze organisatie een toename van de subsidie met 20% een reële optie.
Deze verhoging zou dan gestoken kunnen worden in vergroting van het
bereik, bijvoorbeeld door in te zetten op een programma-aanbod buiten
Den Haag, in samenwerking met provincies en gemeenten.
Meerjarenbudget en besparingsoptie Artikel 6.4 van 2018-2022
2017

2018

2019

2020

2021

2022

Opdrachten / subsidies
Democratie en Burgerschap

2.463.000

905.000

1.159.000

1.109.000

1.109.000

1.109.000

Subsidie ProDemos

4.312.000

4.312.000

4.312.000

4.312.000

4.312.000

4.312.000

108.000

108.000

108.000

108.000

108.000

108.000

6.883.000

5.325.000

5.579.000

5.529.000

5.529.000

5.529.000

1.065.000

1.115.800

1.105.800

1.105.800

1.105.800

181.000

231.800

221.800

221.800

221.800

Subsidie ProDemos

0

0

0

0

862.400

Subsidie Nationaal Comité
4 en 5 mei

0

0

0

0

21.600

181.000

231.800

221.800

221.800

1.105.800

3%

4%

4%

4%

20%

Subsidie Nationaal Comité
4 en 5 mei
Totaal
20% besparing

Besparingsoptie vanaf 2018
Opdrachten/subsidies aan
Democratie en Burgerschap

Totaal
% besparing totaalbudget

Tabel 5: overzicht meerjarenplanning en besparing op subsidies en opdrachten
Bron: cijfers zijn gebaseerd op de Rijksbegroting Hoofdstuk VII van 2018

6.3.

Conclusie

Een vermindering van het budget met 20% is tot 2022 - vanwege
langlopende subsidieverplichtingen met ProDemos en het Nationaal Comité
4 en 5 mei - alleen mogelijk op de opdrachten en subsidies voor het
thema Democratie en het Programma Burgerschap. De besparing kan
oplopen van € 181.000 (2018) naar € 222.000 (2022). Dit impliceert dat
er minder middelen beschikbaar komen voor initiatieven in de lokale
democratie. Vanaf 2022 is een besparing op het gehele beleidsartikel te
realiseren van € 1,1 miljoen. Deze besparing treft vooral ProDemos (in
2022 met € 862.000), wat zal resulteren in minder programma’s, of een
verminderd bereik.
Een vermeerdering van het budget met 20% is in de eerste plaats te
overwegen voor ProDemos, gezien de kwaliteit van het programmaaanbod. Die extra middelen zouden bijvoorbeeld ingezet kunnen worden
op een programma-aanbod buiten de locatie in Den Haag.

Pagina 26 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

7.

Wat kan er beter?

In deze verbeterparagraaf staan elementen die bij kunnen dragen aan
verhoging van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid op het
beleidsartikel.
1. Werk vanuit systeemverantwoordelijkheid
Als BZK de ‘hoeder’ van de democratie is, is de burger de ‘drager’ er van.
Vanuit zijn systeemverantwoordelijkheid voor goed bestuur zou BZK een
proces kunnen starten om te beschrijven welke taken en
verantwoordelijkheden dit veronderstelt voor de verschillende actoren in
de keten: burgers, decentrale overheden, maatschappelijke organisaties,
rijksoverheid. Dit wel op basis van een voorafgaand ontwikkelde robuuste
beleidstheorie over wat burgerschap is en wat het impliceert voor de
overheid. In die combinatie van beleidstheorie, beleidsdoelstellingen en
uitvoeringsproces, kan het thema een plek krijgen in de volle breedte van
de ‘meervoudige democratie’ (zoals de Commissie Van de Donk het
noemt).
2. Formuleer de doelen preciezer
Een doe-democratische aanpak biedt ruimte voor vernieuwing, maar loopt
ook de kans richtingloos te worden. Experimenten kunnen meer effect
hebben als aan de voorkant duidelijker is omschreven waar men naar
zoekt, hoe slagen of falen wordt getoetst en wie/wat daarop invloed kan
hebben.
Verbetering is te bereiken als bij nieuwe beleidinitiatieven preciezer wordt
geformuleerd wat het doel van de beleidsinzet is en hoe de ontwikkelingen
gemonitord gaan worden. Te overwegen is een ‘burgerschapsmonitor’ of
‘participatiemonitor’ in te voeren, met bijvoorbeeld tweejaarlijkse
rapportage over de maatschappelijke effecten van het beleid. Maar ook
iets kleins als doelen ontleden in subdoelen, of doelgroepen formuleren,
kan helpen meer focus te ontwikkelen.
3. Breng beleidsevaluaties in lijn met de Regeling periodiek
evaluatieonderzoek
De drie beleidsevaluaties die voorafgaand aan deze beleidsdoorlichting zijn
uitgevoerd, waren wisselend in informatie over de doeltreffendheid en
doelmatigheid van het beleid. Deels zal dit het gevolg zijn van de te
beperkte doorlooptijd van deze evaluaties en gebrek aan meetbare
outcome. Maar daarnaast is er in de begeleiding van de evaluaties
vermoedelijk te weinig gewezen op hantering van het definitiekader van
de Regeling periodiek evaluatieonderzoek. De bruikbaarheid van
toekomstige beleidsevaluaties (en daarop gebaseerde
beleidsdoorlichtingen) zal kunnen toenemen, wanneer daar gedurende de
concipiëring beter op wordt gestuurd.
4. Positioneer burgerschap anders in de rijksbegroting
Op het vlak van de begrotingssystematiek is te overwegen meer
verbinding aan te brengen tussen de overheidstaken op artikel 1.2 van de
rijksbegroting (participatie ) en artikel 6.4 (burgerschap). Een optie zou
kunnen zijn om onder 1.2 alle elementen te brengen die te maken hebben
met participatie van burgers rond maatschappelijke processen en
(meervoudige) democratische besluitvorming.

Pagina 27 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

8.

Bijlagen

8.1.

Overzicht behandeling vragen uit de Regeling periodiek
evaluatieonderzoek

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

8.2.

Onderwerp
Welk artikel wordt behandeld in de beleidsdoorlichting?
Indien van toepassing: wanneer worden / zijn de andere artikelonderdelen
doorgelicht?
Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel?
Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
Wat is de aard en samenhang van de ingezette instrumenten?
Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of
voor andere partijen?
Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de
componenten volume/gebruik en aan prijzen /tarieven?
Welke evaluaties zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid geëvalueerd en om
welke redenen?
Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd?
In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en de doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?
Zijn de doelen van het beleid gerealiseerd?
Hoe doeltreffend is het beleid geweest? Zijn er positieve en/of negatieve
neveneffecten?
Hoe doelmatig is het beleid geweest?
Welke maatregelen kunnen worden genomen om de doelmatigheid en
doeltreffendheid verder te verhogen?
In het geval dat er significant minder middelen beschikbaar zijn (-/- circa 20% van de
middelen op het beleidsartikel, welke beleidsopties zijn dan mogelijk?

Samenstelling begeleidingscommissie

Mw. Barbara Goezinne (voorzitter), directeur FEZ, ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
Dhr. Eddy Habben Jansen, directeur ProDemos
Dhr. Jan van Kooten, directeur Nationaal Comité 4 en 5 mei
Dhr. Harrald Polet, inspecteur Inspectie Rijksfinanciën, ministerie van
Financiën
Dhr. Rogier van der Wal, strategisch beleidsadviseur wetenschap,
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Mw. Vera Zanen, adjunct inspecteur Inspectie Rijksfinanciën, ministerie
van Financiën
8.3.

Oordeel onafhankelijke deskundige, prof. dr. Wim
Voermans

Zie de volgende twee pagina’s
NB. Opgemerkt moet worden dat prof. Voermans zijn onafhankelijk
oordeel heeft gebaseerd op een conceptversie van de beleidsdoorlichting.
Zijn kritiekpunten hebben geleid tot enkele aanpassingen in de definitieve
versie. In de definitieve versie is ook de nummering van de
verbeterpunten anders geworden. Aanbeveling 3 is aanbeveling 2
geworden en aanbeveling 5 is vernummerd tot aanbeveling 3.

Pagina 28 van 33

§
1
1
2
2
3
3
3
1,3
1
5
4,5
5
5
7
6

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Pagina 29 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Pagina 30 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

8.4.

Overzicht subsidies, opdrachten en communicatieinstrumenten doe-democratie35

Opdrachten voor bijeenkomsten
Organisatie/
thema
Borders to
cross

Doel

Burgerconferentie

Gesprekken met
deelnemers uit
gemeenten. Traceren
wat ‘ons Nederlanders’
bindt
Leerprogramma’s over
organisatie
maatschappelijke
projecten en
ondernemingen

Greenwish

Internationale
conferentie gericht op
kennisuitwisseling over
democratische en
maatschappelijke
innovatie

Krachttoer

Initiatief van BZK en
VNG ter ondersteuning
gemeenten bij de
zoektocht naar hun rol
in de doe-democratie

Stichting
Netwerk
Democratie

Organisatie
bijeenkomsten gericht
op bevordering
burgerparticipatie en
rolduiding raadsleden
in een veranderende
samenleving.
Festival voor
vernieuwende lokale
bestuurders,
ambtenaren,maatschap
pelijk initiatiefnemers
en burgers.

Doe Open

Financiële inzet
BZK
2013: € 29.403
Locatie, aankleding,
sprekers,
workshops:
€ 110.000

Tijdsperiode

Output/Outcome

Inzet BZK in
organisatie tweedaagseconferenti
e, gehouden in
2013

€ 157.558

De dag vond
plaats op 25 juni
2016

250 deelnemers uit binnenen buitenland, met
dezelfde ambitie. Van
elkaar leren is lastig;
omstandigheden en
werkwijzen zijn
verschillend.
Magazine met conclusies en
uitkomsten. Deelnemers
waren positief (evaluatie)

Empowering
people:
€ 35.090
Academie voor
knooppunten:
€ 26.075
2013: € 50.000
2014: € 50.000
2015: 105.000

2014-2016

Deelname 150 ambtenaren,
70 initiatiefnemers/soclaal
ondernemers. Ca 160
knooppunten sluiten aan..
Publicatie trendanalyse.

2013-1 dec 2016

2012: € 100.000
2014: € 30.000

Vanaf 2012 is er
een
partnerschapovereenkomst
met BZK

Krachttoer (bus) is
ongeveer 90 keer het land
in geweest. In 2013
filmpjes geplaatst op
youtube met gezamenlijk
meer dan 10.000 views
<dec 2014: 3 activiteiten
2015: Bijeenkomsten met
35 raads/commissieleden.
Publicatie best practices en
inspiratie.

€ 29.000 voor
onder andere
zaalhuur, catering
en sprekers.

Festival vond
plaats op 18 mei
2015 in Pakhuis
De Zwijger in
Amsterdam.

800 deelnemers, waaronder
relatief veel ambtenaren.

Financiële inzet
BZK
€ 121.845

Tijdsperiode

Output/Outcome

2012-2015

€ 30.000

januari-mei 2016

7-8 experimenten,
leerbijeenkomsten,
publicatie handvatten voor
ambtenaren en burgers.
Afwegingskader wordt
door gemeenten gebruikt
Rapport met
aanbevelingen

Opdrachten voor onderzoek en advies
Organisatie/
thema
Maatschappelijke
meerwaarde

Doel

Maatschappe
lijke bank

Verkennend onderzoek
Twynstra Gudde naar
haalbaarheid
maatschappelijke bank
in Nederland

Ambtenaren en burgers
handvatten aanreiken
om met elkaar in
dialoog te gaan

35

Bron: Evaluatieonderzoek Decisio/DSP, in enkele cellen aangevuld met
informatie BZK wanneer deze in het evaluatierapport ontbrak. Decisio/DSP
rapporteren over ongeveer 70% van het uitgegeven budget voor activiteiten in het
kader van de doe-democratie.

Pagina 31 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Aansprakelijkheid
maatschappelijke
initiatieven
Montessoridemocratie

Crisislab

Drift

Publicon

Onderzoek
belemmering bij
aansprakelijkheid van
maatschappelijke
initiatieven
Onderzoek Universiteit
voor Humanistiek naar
de invloed van
participatieve/doedemocratie op
representatieve
democratie
Onderzoek naar een
aparte juridische
positie voor
burgerinitiatieven
Onderzoek naar
werking van de
transitie in kader van
doedemocratie

€ 119.766

2012-2013

Rapport met
aanbevelingen

€ 56.265

okt 2014-maart
2015

Publicatie Montessoridemocratie; spanningen
tussen burgerparticipatie
en de lokale politiek.

€ 29.950

2015

Onderzoeksrapport met
aanbevelingen

€ 29.360

2015

Ontwikkeling ‘Bijzonder
statuut’

2014: € 25.555
2015: € 47.000
2017: € 18.940

2014-2017

Rapport met
aanbevelingen.
Tussentijdse ‘spiegel’ heeft
geleid tot aanpassingen
BZK beleid.
Methodiek Bijzonder
Statuut ontwikkeld en op
website geplaatst

Financiële inzet
BZK
2012: € 600.000

Tijdsperiode

Output/Outcome

2008-2014

€ 112.000

2015-2016

Magazine in 2014 met
voorbeelden van
experimenten
G 1000 bijeenkomsten in
diverse gemeenten.
Publicatie over ervaringen
met burgertoppen.
1006 initiatieven zijn
aangesloten. Belangrijkste
tool is de MAEXchange.

Subsidies
Organisatie/
thema
In actie met
burgers
(VNG)
G1000

Doel

Kracht in
Nederland

Initiatieven uit
samenleving landelijk
zichtbaar maken en
verbinden tot nieuwe
Topsector
Experimentenprogram
ma om knelpunten in
de regelgeving te
ontdekken

2013: € 180.000
2014: € 50.000

2012-heden

€ 40.000

2013-2015

Onderzoeken en
praktisch leren welk
perspectieven het
beste werken om
buurtinitiatieven te
starten en door te
ontwikkelen
Verzamelen, bundelen,
ondersteunen van
experimenten voor
vernieuwing van de
lokale democratie

€ 179.000

2015-2016

€ 148.000

2015-2017

Ontwikkeling
Participatiehandvest

2015: € 150.000

2015-2017

Ruim op die
Regels
(Platform
31)
Maak de
buurt
(Agora)

Democratic
challenge
(Initiatief
van BZK,
uitgevoerd
door VNG)
Landelijk
Samenwerki
ngsverband
Aktieve
bewoners
(LSA)

Delen van kennis en
ervaringen rond het
betrekken van burgers
Organiseren en
begeleiden van G1000
bijeenkomsten

Evaluatierapport met
overzicht belangrijkste
belemmeringen, conclusies
en aanbevelingen. Toolkits
voor initiatiefnemers
Rapport ‘Maak de buurt’
(dec. 2016) biedt inzicht in
problemen
burgerinitiatieven en hoe
gemeenten daar tegenaan
kijken.
139 experimenten
aangesloten bij DC. DC
Festivals:
2015: 400 deelnemers
2016: 550 deelnemers
Publicaties: 99
experimenten en 100x100
Buurtrechtenkaart
(website) gepubliceerd

Pagina 32 van 33

Definitief | Beleidsdoorlichting Artikel 6.4 Burgerschap 2012-2016 | 12 oktober 2017

Communicatie en advies
Organisatie/
thema
BZK

Doel

BZK

Ontwikkeling website
Communicatiemiddelen
en -deskundigen voor
invulling
bijeenkomsten

Maken van magazines,
publicaties

Financiële inzet
BZK
€ 260.093

Tijdsperiode

Output/Outcome

2012-2016

€ 404.453

2012-2016

18 nieuwsbrieven met 800
abonnees, 30 blogs, 6
magazines
Website als kennisbank
Bijeenkomsten die passen
bij de doelgroep

Pagina 33 van 33