Rapport
Vragen onder de naoorlogse generatie
Verkennend onderzoek naar de hulpvragen en behoeftes onder de
naoorlogse generatie
In opdracht van Stichting Joods Maatschappelijk Werk, Stichting
Pelita en het Nederlands Veteraneninstituut

16-04-2021
Dr. J. Lindenberg
C. van den Eijnde, MSc
Leyden Academy on Vitality and Ageing
lindenberg@leydenacademy.nl

Samenvatting
Maar ook het gevoel van ik heb alles, ik heb eigenlijk altijd alleen gestaan. Dat is verdrietig,
maar het geeft ook een soort gevoel van kracht. Ik heb altijd vertrouwd op mijn eigen
kunnen en op mijn eigen waarneming.
Het doel van dit onderzoek was het in kaart brengen van de hulpvragen en behoeftes van
de naoorlogse generatie die terecht komen bij de stichting Joods Maatschappelijk Werk
(JMW), stichting Pelita en stichting de Basis (nu Nederlands Veteraneninstituut). Het
onderzoek is uitgevoerd aan de hand van verschillende methoden: een literatuurstudie in
de wetenschappelijke en grijze literatuur (92 publicaties); 3 focusgroepen met 20
deelnemers (experts, vertegenwoordigers van de naoorlogse generatie en medewerkers
van de betrokken organisaties); dossieronderzoek in 14 dossiers; en 12 interviews met
personen uit de naoorlogse generatie. In dit onderzoek hebben wij ons gericht op de
kinderen van de oorlogsgetroffenen en personen actief in het voormalig verzet; kinderen
van personen die de oorlog aan den lijve hebben ondervonden. Aan het kwalitatieve
onderzoek namen deelnemers met een Indisch-Molukse (Totok, Moluks, Indisch), Joodse
en verzetsachtergrond, en twee personen met een Sinti achtergrond deel.
Uit dit onderzoek kwam een veelheid aan behoeftes en hulpvragen naar voren. Centraal
hierbinnen zijn kwesties rondom herkenning en erkenning. Dit betreft processen omtrent
de individuele en collectieve identiteitsvorming, welke gevormd zijn door hun ervaringen
terwijl ze opgroeiden met ouders die de oorlog hadden meegemaakt. Hun behoeftes en
hulpvragen varieerden van informatieve-, kennis- en sociaal-culturele activiteiten tot
specifieke eerste en tweedelijnszorg voor problemen in het dagelijks leven en, met name
psychische, klachten.
Wat betreft individuele identiteitsvorming leefden er vragen rondom hun bestaansrecht,
waarbij fundamentele existentiële kwesties een rol spelen. Het gaat daarbij om vragen
zoals: mag ik bestaan? Heb ik recht op geluk, plezier of mag ik lijden? En doet mijn lijden
ertoe? Dit soort vragen kunnen veel consequenties hebben in het (dagelijks) functioneren.
Onderzoeksdeelnemers vertellen in dit verband over dat ze het gevoel hebben alleen te
staan, dat ze het leed van hun ouders goed moeten maken, over schuldgevoelens of dat
er eigenlijk geen ruimte voor hen was of is. Hun ervaringen, bij sommigen getekend door
fysieke en/of geestelijke mishandeling, maakt dat een aantal van hen het gevoel hebben
nog te moeten “leren leven” (interview, man, Molukse achtergrond) of hun plek moeten
vinden in het leven. Daarbij gaat het bijvoorbeeld over het ervaren van emoties en jezelf
kunnen en mogen zijn in verbondenheid met anderen. Erkenning dat hun ervaringen er
toe doen, soms door formele erkenning of het in aanmerking komen voor specifieke dienstof hulpverlening is voor sommigen een belangrijke element hierin. Anderzijds kan juist
afwijzing, omdat iemand ‘te’ goed of ‘te’ slecht is of moet aantonen dat ze in aanmerking
komen voor specifieke dienst- of hulpverlening, het proces van identiteitsvorming
ondergraven.
Naast individuele identiteitsvorming waren er ook vragen en behoeftes rondom collectieve
identiteitsvorming. Zo was er bijvoorbeeld behoefte aan kennis en informatie over waar
ze vandaan komen en hun (familie)geschiedenis, om te begrijpen wat zij, en hieraan
gerelateerd hun ouders, hadden meegemaakt en om deze ervaringen te plaatsen. Ook
2

hadden sommigen de behoefte om zich te kunnen relateren aan anderen zonder angst
voor veroordeling of onbegrip. Belangrijk was het delen van hun verhaal met anderen met
vergelijkbare ervaringen. Sommigen hadden vragen over hoe ze vorm en inhoud konden
geven aan hun collectieve identiteit om onder andere juist de positieve en veerkrachtige
kant van deze identiteit en geschiedenis te laten zien en dit door te geven aan bijvoorbeeld
hun kinderen. Daarbij waren er ook die hun verhaal wilde delen in de samenleving als
geheel. Kennis over wat hen of hun ouders was overkomen in het bredere publiek
functioneert daarbij als een vorm van erkenning. Mogelijkerwijs kan dit ook bijdragen aan
herkenning onder beroepskrachten en anderen behorende tot de naoorlogse generatie
over de kwesties waarmee zij worstelen. Dit kan ook bijdragen aan een vroegere
signalering van de problemen waarmee een groot aantal onderzoeksdeelnemers te maken
kreeg, veelal op wat latere leeftijd (zoals relatieproblemen, vastlopen en psychische
klachten).
Een belangrijke overweging bij het tegemoetkomen aan wensen rondom collectieve
identiteitsvorming – bijvoorbeeld bij het aanbieden van informatieve, kennis, of sociaalculturele bijeenkomsten – is de houding ten aanzien van hun eigen achtergrond. Zeker
voor onderzoeksdeelnemers met een Joodse, maar ook Sinti en verzetsachtergrond als
ook onder sommigen met een Indisch-Molukse achtergrond, is het publiekelijk erkennen
van deze achtergrond omgeven met ambivalente gevoelens. Sommigen zijn opgevoed met
wantrouwen richting de Nederlandse samenleving en durven bijvoorbeeld het woord
‘Joods’ niet hardop uit te spreken. Anderen hebben moeite met het erkennen van hoe de
oorlogservaringen van hun ouders doorwerken in hun eigen leven. In het aanbod van
kennis, informatieve en sociaal-culturele activiteiten is het daarom belangrijk
laagdrempelig te werk te gaan en de doelgroep daar waar mogelijk vanaf het begin af aan
te betrekken. In dit verband noemen een aantal onderzoeksdeelnemers uit de naoorlogse
generatie ook het verruimen van de mogelijkheden tot het zelf initiëren of organiseren van
activiteiten.
Gerelateerd aan hun ervaringen beschreven onderzoeksdeelnemers een veelheid aan
gevolgen waarvoor zij ondersteuning of hulpverlening zochten. Dit betrof psychische en
psychiatrische klachten (zoals stress, onrust, vastlopen, depressieve en angstige
gevoelens, formele diagnoses zoals PTSS, angststoornis en depressie), fysieke klachten
(o.a. slaapproblemen, onverklaarbare klachten, spierklachten, hoofdpijn, maag- en
darmklachten),
en
problemen
in
het
dagelijks
leven
(relatieproblemen,
autoriteitsproblemen en coping strategieën). Veel van hen had hiervoor eerst hulp gezocht
bij reguliere zorg en ondersteuning zoals een huisarts, coach, alternatieve therapie of
eerstelijns psycholoog. Een aantal zocht steun in kennis of sociaal-culturele activiteiten of
trainingen rondom persoonlijke ontwikkeling. Het merendeel kwam, veelal via omwegen,
terecht in de specifieke dienst- en hulpverlening (categorale ondersteuning en zorg) en
beschreef hier ook sterk behoefte aan te hebben. Zo bezochten velen van hen sociaalculturele activiteiten (informatie of kennisbijeenkomsten, vieringen of culturele
activiteiten), groepsbijeenkomsten (informeel) bij de betrokken stichtingen en begeleiding
van specifiek maatschappelijk werk. Ook had een deel, veelal na een lange wachttijd,
specifieke tweedelijns zorg bij ARQ Centrum ’45 of Sinaï centrum gehad zoals individuele
behandeling en/of groepstherapie. Een enkeling was ook doorverwezen voor de derdelijns
specifieke zorg bij ARQ Centrum ‘45 of Sinaï centrum vanwege de complexe problematiek.
3

De specificiteit van de hulpvragen en behoeftes onder de naoorlogse generatie kenmerkt
zich vooral door de inkleuring van deze vragen en behoeftes. De meeste literatuur
suggereert daarbij dat de werkwijzen van ondersteuning en de behandelmethoden niet
wezenlijk anders hoeven te zijn dan bij andere groepen. Maar onder experts is hier nog
geen eenduidige consensus over. Het specifiek begrijpen vanuit de context van oorlog en
sociaal-culturele achtergrond is een eerste en fundamentele behoefte voor veel van de
onderzoeksdeelnemers uit de naoorlogse generatie omdat, zoals bovenstaand uitgelegd,
zij veelal te maken hebben gehad met existentiële onzekerheid en afwijzing. Zonder
achtergrondkennis en kunde voelen zij zich niet gezien, niet gehoord en niet vertrouwd en
veilig. En juist dit raakt aan de basis van waar zij veelal vragen over hebben.
Specifiek lijkt ook te zijn dat het merendeel van de onderzoeksdeelnemers op latere leeftijd
(40/50 jaar) op zoek gaat naar dienst- of hulpverlening rondom hun naoorlogse
geschiedenis. Dit komt mogelijk doordat het verleden nadrukkelijk verzwegen is maar
onbewust aanwezig, of omdat ze het gevoel hebben geen recht te hebben op hulp, of
omdat zij het gevoel hadden niks met deze oorlogsgeschiedenis te mogen doen. Een deel
komt dan ook pas op latere leeftijd in beeld: ze lopen vast. Mogelijkerwijs is dit een van
de verklaringen waarom een aantal studies vindt dat de omvang en diepte van de
problematiek groter lijkt te zijn onder de naoorlogse generatie dan onder hen die ouders
hebben zonder oorlogservaringen. Op dat latere moment is er veelal een diversiteit aan
complexe en samenvallende problematiek, die soms deels ook al overgedragen lijkt te zijn
aan de volgende generatie(s). Tegen die tijd lijkt dit voor een aantal al geresulteerd te
hebben in sterk ingesleten gedrags- en relevantiepatronen. Wat betreft psychische
problematiek lijken er ook een aantal specifieke kenmerken te zijn die vooral, opnieuw,
de inkleuring en beleving betreft. Zo spreken een aantal van de onderzoeksdeelnemers
over indirecte trauma (her)beleving, zoals onderduiken, vluchtgedrag of het herbeleven
van de gebeurtenissen die hun ouders hebben meegemaakt. Experts hebben het in dit
verband over de specifieke inkleuring van de hechtingsproblematiek en separatieindividuatie problematiek.
Diegenen die zowel in de reguliere als specifieke dienst- en hulpverlening terecht waren
gekomen beschreven dat een specifieke benadering, waarbij aandacht is voor
contextgebonden (kennis en kunde mbt oorlogservaringen) en cultuurspecifieke aspecten
(kennis en kunde mbt culturele referentiekaders, invulling, normen, waarden en
gebruiken) voor hen voelt als “thuiskomen”. Specifiek aan de gewenste benaderingswijze
lijkt ook te zijn dat een deel van de onderzoeksdeelnemers beschrijft dat het belangrijk is
om waar zij mee worstelen niet als een geïsoleerd probleem te benaderen, waarvoor een
afgebakende oplossing is. Bijvoorbeeld een conflict op werk en daarvoor een oplossing
zoeken. Het toewerken naar een specifiek doel of resultaat zonder de context in
ogenschouw te nemen is veelal niet afdoende en wordt ook als onprettig ervaren. Wellicht
kan dit ook begrepen worden vanuit wat velen in hun jeugd hebben meegemaakt. Een
groot aantal van de onderzoeksdeelnemers beschrijft hoe zij het gevoel hadden iets goed
te moeten maken en een schuldgevoel te hebben richting hun ouders. Het toewerken naar
een bepaald einddoel kan dit soort gevoelens weer naar boven brengen.
Bovendien beschrijft een aantal onderzoekersdeelnemers dat behandelmethoden in de
reguliere zorg (eerstelijns of tweedelijns) soms te snel gingen, waardoor als het ware de
balans die ze hadden gevonden verstoord werd en ze niet meer of met veel moeite nog
4

functioneerde. In de specifieke hulpverlening en zorg ervaarden zij aandacht voor deze
balans, met oog ook voor hun naasten en de relaties met hen. Deze systeembenadering
met aandacht voor context was volgens hen een belangrijke meerwaarde van specifieke
hulpverlening en zorg. Ook beschreef een aantal hoe een integrale aanpak, waarbij
bijvoorbeeld ze tijdens tweedelijns psychische behandeling ook contact hielden met
specifiek maatschappelijk werk, waardevol vonden. Een aantal die in specifieke
behandeling (derde, tweede of eerstelijns) zijn geweest heeft behoefte aan een vinger aan
de pols, bijvoorbeeld door af en toe gesprekken met anderen uit de naoorlogse generatie
of met psycholoog of maatschappelijk werk in de specifieke dienst- en hulpverlening te
hebben. Zij beschrijven dat dit hen kan ondersteunen door het aangeleerde warm te
houden of te voorkomen dat ze terugvallen in oude gedragspatronen, zeker tijdens
stressvolle periodes.
In de beschrijvingen van hun behoefte aan specifieke dienst- en hulpverlening komt een
beeld naar voren waarin acceptatie een sleutelrol speelt. Dit relateren zij bijvoorbeeld aan
het onbevooroordeeld tegemoet getreden worden, aan het wegvallen van schaamte, aan
inlevingsvermogen en feitelijke kennis die maakt dat ze zich begrepen, gehoord en gezien
voelen, en minder alleen en anders. Dit geeft hen ook het gevoel dat zij kunnen vertrouwen
en bouwen op iemand. Belangrijk hierin is dat zij veelal op zoek zijn naar concrete
manieren om om te gaan met de invloed die het oorlogsverleden heeft op hun dagelijks
leven. Reflectie op hun eigen gedrag en handvaten geven om dit te veranderen worden
beschreven als belangrijke werkwijzen in de specifieke dienst- en hulpverlening. Gezien
de achtergrond van de vragen die zij hebben en problemen die zij ervaren zijn dit soort
aspecten van de specifieke benaderingswijze van essentieel belang voor een goede
aansluiting en passende dienst- en hulpverlening.
Om reguliere dienst- en hulpverlening aan te laten sluiten bij de vragen en behoeftes
onder de naoorlogse generatie is de overdracht van specifieke kennis en kunde
fundamenteel. Ook is het de vraag of specifieke informatieve en sociaal-culturele
bijeenkomsten hun plek kunnen vinden bij reguliere organisaties. Dit is dus tegelijkertijd
geen gemakkelijke opgave. Het betreft vrij uitgebreide context- en cultuurkennis en
competenties, waarbij het eerste contact cruciaal kan zijn in de (h)erkenning. Dit
onderzoek kan geen antwoord geven op de effectiviteit of haalbaarheid van een dergelijke
inbedding. Wel duidt dit onderzoek erop dat er mogelijkerwijs aanknopingspunten te
vinden zijn bij cultuursensitief werken. Hierin staat het bewustzijn van, kennis over en een
open houding ten aanzien van de achtergrond van een ander en het bewustzijn van de rol
van de eigen achtergrond centraal. Ook geven een aantal onderzoeksdeelnemers aan dat
er mogelijkerwijs gedeelde principes zijn in de ondersteuning, begeleiding en
hulpverlening aan kinderen van andere oorlogsgetroffenen.
Opvallend is dat bijna alle onderzoeksdeelnemers in eerste instantie bij de huisarts hun
worsteling ter sprake brengt, maar dat het daarna veelal lastig blijkt te zijn passende
activiteiten, begeleiding of hulpverlening te vinden. Wellicht kan kennisoverdracht door
categorale organisaties hierin een rol spelen. Dit kan ook bijdragen aan een vroegere
signalering van problemen en mogelijkerwijs een preventieve werking hebben die eerder
ingrijpt in het ‘vastlopen’. Te denken valt aan bij- en nascholing voor allerlei
beroepsgroepen (medisch, paramedisch, onderwijs, publieke gezondheid), of een
5

certificering of aantekening voor beroepskrachten zoals de huisarts, welzijns- en
(paramedische) zorgmedewerkers.
Mogelijk kan er ook een bijdrage worden geleverd aan bewustzijn en een preventieve
werking uitgaan van laagdrempelige informatiebronnen zoals nieuwsbrieven, een
(overkoepelend) informatieplatform of bijeenkomsten met een vrijblijvend karakter. Ook
kan de gewenste kennisdeling in de bredere maatschappij hier een rol spelen. Kennis over
de ervaringen van de naoorlogse generatie en hun ouders bijvoorbeeld door lespakketten
kan (h)erkenning vergroten. Ook kan het kinderen van oorlogsgetroffenen mogelijk eerder
het idee geven dat zij niet alleen staan.
Dit onderzoek is verkennend van aard en kan slechts de oppervlakte van de ervaringen
van de naoorlogse generatie in kaart brengen. Hierdoor zijn er nog veel onbeantwoorde
vragen over de precieze uitwerking van de bevindingen. Ook zijn mogelijk niet alle
aspecten over de vragen, wensen en behoeftes onder de naoorlogse generatie aan bod
gekomen en hebben wij ons in dit onderzoek vooral gericht op algemene patronen die we
terugzagen onder verschillende groepen binnen de naoorlogse generatie. We hebben
daarbij een aantal lacunes in de huidige dienst- en hulpverlening en kennis rondom de
ervaringen, wensen en behoeftes van de naoorlogse generatie geïdentificeerd. Allereerst
is er de beschikbaarheid van specifieke dienst- en hulpverlening. Zo concentreert de
dienst- en hulpverlening zich veelal op enkele plekken en is landelijke dekking als het gaat
om specifiek maatschappelijk werk een uitdaging. Ook spreken onderzoeksdeelnemers
over een tekort aan informele groepen voor de naoorlogse generatie en over lange
wachtlijsten in de specifieke tweedelijns zorg. Daarnaast spraken maatschappelijk werkers
en enkele onderzoeksdeelnemers over de behoefte aan een vorm van begeleiding tussen
specifiek maatschappelijk werk en tweedelijns psychische zorg.
In aansluiting hierop ontbreekt op dit moment vroegsignalering en valt er nog te
investeren in laagdrempelige sociaal-culturele en informatiebijeenkomsten die mogelijk
een preventieve werking hebben. Op die manier kunnen personen uit de naoorlogse
generatie mogelijk al vroeg een vorm van (h)erkenning ervaren of weten waar ze mogelijk
terecht kunnen mocht het misgaan. Op die manier kan wellicht al een eerste drempel
geslecht worden, of een eerste vorm van (h)erkenning plaatsvinden.
Er is daarnaast ook nog veel onbekend als het gaat om de naoorlogse generatie. Zo is er
onder de onderzoeksdeelnemers een duidelijke behoefte aan specifieke dienst- en
hulpverlening en wordt er veel gesproken over de specifieke inkleuring van de
problematiek, maar wat deze precies inhoudt (welke inkleuring), de werkwijzen in de
praktijk en wat wel of niet werkt is nog grotendeels onbekend. Wat is bijvoorbeeld de
waarde van artistieke, sociaal-culturele activiteiten en identiteitsvormende activiteiten?
(zie voor een uitzondering Kompan Erzar, 2017). Hiertoe zou een uitgebreider en een meer
(participatief) observatief onderzoek op zijn plaats zijn. Daarbij zou ook in het onderzoek
aandacht kunnen zijn voor de samenhang tussen dienst- en hulpverlening, omdat
onderzoeksdeelnemers aangeven hier vaak parallel gebruik van te maken. Dit onderzoek
laat verder open hoe precies tegemoet gekomen kan worden aan de behoeftes en vragen
onder de naoorlogse generatie, zoals in de frequentie, duur of specifieke invulling van de
activiteiten en dienst- en hulpverlening. Dit zijn vragen die samen met de naoorlogse
generatie nadere duiding behoeven.
6

Uit dit onderzoek komt ook de vraag naar voren op welke wijze de specifieke problematiek,
en passende dienst- en hulpverlening aan de naoorlogse generatie, zich verhoudt tot
anderen die (in)direct oorlogservaringen hebben. Ook is er nog weinig bekend over de
wensen en behoeftes onder Sinti en Roma en onder kinderen van ouders actief in het
voormalig verzet. Ook voor personen met een Indisch-Molukse achtergrond is in
wetenschappelijke studies weinig aandacht. Verschillen tussen en binnen de groepen met
betrekking tot wensen en behoeftes en passende dienst- en hulpverlening zouden ook
systematischer onderzoek verdienen. Daarnaast is er nog niet veel onderzoek gedaan naar
de invulling en ervaringen onder de derde generatie, een kwestie die ook de tweede
generatie bezighoudt.
Verder is er weinig bekend over de andere kant van de medaille; wat draagt bij aan het
welbevinden en de veerkracht van de naoorlogse generatie? Dit onderzoek zou mogelijk
ook informatief kunnen zijn om beter te kunnen duiden welke factoren modereren in de
impact die oorlogservaringen hebben: wat maakt het dat sommigen geen last hebben of
grote problemen ervaren? Hoe komt het dat ondanks traumatische ervaringen zij tot een
zekere leeftijd zich goed kunnen redden of functioneren? Hoe kunnen we hun veerkracht
verklaren en versterken?
Ten slotte komen we tot een aantal aanbevelingen, die, gezien de verkennende aard van
het onderzoek, een eerste aanzet tot verdere uitwerking zijn:
• Investeer in laagdrempelige, toegankelijke activiteiten en bijeenkomsten vanuit
informatie en interesse die inzetten op veerkracht en positieve waardering om zo
de zichtbaarheid en preventieve werking van activiteiten te vergroten en
tegemoet te komen aan behoeftes. Betrek hierbij de doelgroep.
• Denk na over een aantrekkelijk, goedwerkend, overkoepelend platform die goed
vindbaar is en betrek hierbij personen uit de naoorlogse generatie.
• Overweeg een aanbod van scholing, bijscholing en certificering of aantekening
voor de naoorlogse generatie voor betrokken beroepsgroepen. Dit kan mogelijk
ook bijdragen aan vroegsignalering en een preventieve werking hebben. Ook is
het wellicht aan te bevelen te kijken naar mogelijke aanknopingspunten wat
betreft de oorlogservaringen van andere groepen om ze de kennisoverdracht te
verbreden en verbinden. Ook het reguliere onderwijs kan aanknopingspunten
bieden om een eerste bewustzijn te ontwikkelen over de ervaringen van
naoorlogse generaties. Zo valt te denken aan een lespakket voor het middelbaar
of hoger onderwijs.
• Het is aan te bevelen om mogelijke scenario’s voor landelijke dekking na te gaan,
bijvoorbeeld door te kijken naar mogelijkheden voor samenwerking of bij- en
nascholing.
• Er is behoefte aan verder onderzoek naar veerkracht, modererende factoren,
specifieke inkleuring en behoeftes en naar mogelijke overdracht op de volgende
generaties. Daarbij kan er ook aanvullend onderzoek zijn naar welke invulling nu
precies onderscheidend is, hoe dit in de praktijk bewerkstelligd kan worden en
wat dit betekent voor werkwijzen, kennis en competenties met name ook met het
oog op eventuele aansluiting en samenwerking in de reguliere zorg.

7

Inhoudsopgave
Lijst van tabellen

10

Inleiding

11

1. Hulpvragen en behoeftes
1.1 Identiteitsvorming
1.1.1 Ontwikkelen individuele identiteit
1.1.2 Collectieve identiteitsvorming
1.1.3 Kennis en informatie
1.1.4 Maatschappelijke overdracht bewerkstelligen
1.2
Psychische en psychiatrische hulpvragen
1.2.1
Omgang met psychische gevolgen
1.2.2
Psychiatrische problematiek
1.3
Fysieke hulpvragen
1.3.1 Fysieke klachten begrijpen en oplossen
1.3.2 Epi-genetische effecten
1.4
Vragen in het dagelijks leven
1.4.1
Omgaan met relaties
1.4.2 Behoefte aan invulling familierelaties
1.4.3 Benadrukken of versterken veerkracht

13
14
15
18
21
23
25
25
27
28
28
29
30
30
31
34

2. Specificiteit van de hulpvragen en behoeftes
2.1 Problematiek in context
2.2 Late hulpvraag
2.3 Behoefte aan (h)erkenning
2.4 Traumabeleving

35
36
37
38
39

3. Reguliere zorg en hulpvragen en behoeftes
3.1 (H)erkenning vanaf het eerste moment
3.2 Benaderingswijzen
3.3. Aansluiting en vindbaarheid

41
41
43
44

4. Toerusting reguliere zorg en ondersteuning
4.1 Wat is er nodig
4.2 Mogelijke manieren van organisatie

46
46
47

5. Behoefte aan specifieke dienstverlening
5.1 Het juiste op het juiste moment
5.2 Behoefte aan specifieke dienstverlening
5.3 Specifieke benaderingen

50
50
51
52

6. Lacunes
6.1 Beschikbaarheid hulp- en dienstverlening
6.2 Preventie en vroegsignalering
6.3 Aanvullend onderzoek
6.3.1 Specificiteit en overdracht
6.3.3 De andere kant van de medaille

55
55
56
57
57
58

7. Aanbevelingen

60
8

Referenties

62

Begrippenlijst

68

Bijlage I: Methoden
1.1 Literatuurstudie
1.1.1 Wetenschappelijke literatuur
1.1.2 Grijze literatuur
1.1.3 Resultaat zoekproces
1.2 Beoogde inclusie kwalitatief onderzoek
1.3 Dossieronderzoek
1.3.1 Werkwijze
1.3.2 Steekproef
1.4 Interviews
1.4.1 Werkwijze
1.4.2
Steekproef
1.5 Focusgroepen
1.5.1 Werkwijze
1.5.2 Steekproef
1.6 Data-analyse
1.7 Privacy

72
72
72
73
74
75
76
76
77
77
77
78
78
79
79
80
80

Bijlage II Zoekstrategie literatuurstudie

82

Bijlage III Overzicht studies literatuurstudie
Overzicht wetenschappelijke studies
Overzicht grijze literatuur

84
84
102

Bijlage IV

110

Checklist dossieronderzoek

Bijlage V Topic lijst interviews

111

Bijlage VI Gespreksleidraad discussiegroepen

116

Bijlage VII Informatiebrieven en toestemmingsverklaring
1.
Informatiebrief dossieronderzoek
2.
Informatiebrief interview
3.
Informatiebrief focusgroep
4.
Toestemmingsverklaring

121
121
124
127
131

9

Lijst van tabellen
Tabel 1. Verdeling dossieronderzoek
Tabel 2. Steekproef interviews
Tabel 3. Deelnemers focusgroep 1
Tabel 4. Deelnemers focusgroep 2
Tabel 5. Deelnemers focusgroep 3
Tabel 6. Wetenschappelijke studies en methoden van onderzoek
Tabel 7. Wetenschappelijke studies en klinische impact
Tabel 8. Wetenschappelijke studies en andere impact (1)
Tabel 9. Wetenschappelijke studies en andere impact (2)
Tabel 10. Wetenschappelijke studies en behoeftes (1)
Tabel 11. Wetenschappelijke studies en behoeftes (2)
Tabel 12. Grijze literatuur en kenmerken

77
78
79
79
80
84
87
90
93
96
99
102

10

Inleiding
In Nederland hebben we veel ervaring opgedaan met het omgaan met een aanbod van
passende hulp- en dienstverlening, zorg en welzijn aan oorlogsbetrokkenen. Dit betreft
met name de eerste generatie, maar in toenemende mate de naoorlogse generatie die de
oorlog indirect hebben meegemaakt. Joods Maatschappelijk Werk, Stichting Pelita en het
Nederlands Veteraneninstituut (tot vorig jaar Stichting de Basis) zijn organisaties met
ruime ervaring in het aanbieden van deze contextgebonden ondersteuning als het gaat
om bijvoorbeeld sociaal contact, kennisactiviteiten en maatschappelijk werk. De betrokken
organisaties stellen vast dat de vraag naar psychosociale hulp- en dienstverlening onder
de naoorlogse generatie (hierna ook NOG) relatief toeneemt in het gespecialiseerd
maatschappelijk werk en de contextgebonden activiteiten die zij aanbieden. Hierin lijken
de context-specifieke aansluiting op de historische achtergrond van ervaringen en de
gevolgen daarvan van essentieel belang te zijn voor de naoorlogse generatie.
In het onderzoek dusver naar de hulpvragen onder de naoorlogse generatie ligt de nadruk
sterk op mogelijke psychische klachten als gevolg van (in)directe traumatisering tijdens
de oorlog. Terugkerende vragen binnen dit onderzoek waren of de hulpvraag onder de
naoorlogse generatie die van de Nederlandse bevolking overstijgt of anders is en of de
reguliere behandelmethoden in de psychische zorg daarbij aansluiten (Aarts, 1994, 2011;
Eland, 1990; Schreuder et al., 1993). Uit dit onderzoek blijkt, net als uit internationaal
onderzoek (Brom et al., 2002), dat de psychische zorgvraag en effectieve
behandelmethoden niet aantoonbaar anders lijken te liggen onder de naoorlogse generatie
en dat er een grote mate van veerkracht en herstelvermogen is (Barel et al., 2010;
Fridman et al., 2011; Levav et al., 2007; Major, 1996; van IJzendoorn et al., 2003).
Echter, een belangrijke kanttekening bij dit onderzoek is dat als we het de naoorlogse
generatie zelf vragen er in hun beleving naast veerkracht en weerbaarheid er wel degelijk
een andere vraag lijkt te zijn. Dit kan verschillende redenen hebben, maar een van de
meest voor de hand liggende redenen kan zijn dat er in de studies dusver een meer
klinische afbakening van trauma is meegenomen die geen recht doet aan de beleving en
langdurige en complexe aard van deze traumatisering onder de naoorlogse generatie
(Aarts, 2000). Daarnaast kan het zijn dat de ervaring van oorlog, migratie, traumatisering,
discriminatie en antisemitisme niet alleen van invloed is op de psychische hulpvraag, maar
breder reikt dan dat en dat dit nog onvoldoende meegenomen is in onderzoek (Begemann
& Deurloo, 2002). Bovendien kan het zijn dat door de kwantitatieve aard van het
onderzoek de diversiteit binnen de naoorlogse generatie onvoldoende naar voren komt,
waardoor de uiteenlopende en brede, complexe invloed van deze ervaringen op het
individu beperkte aandacht heeft gekregen. Uit deze discrepantie tussen
onderzoeksresultaten enerzijds en de eigen beleving en signalen van de betrokken
organisaties anderzijds blijkt dat er een duidelijke lacune ligt in de aard van de vragen van
de naoorlogse generatie. De vraag is waar deze behoefte nu precies uit bestaat en hoe
hulp- en dienstverlening hier het beste op kan aansluiten.
Het is nog onduidelijk welke precieze vragen en behoeftes er nu leven onder de naoorlogse
generatie en hoe hieraan tegemoet kan worden gekomen. In dit verkennend onderzoek
doen wij een eerste aanzet om de beleving van de naoorlogse generatie in kaart te
11

brengen. We richten ons daarbij voornamelijk op een inventarisatie van de behoeften en
hulpvragen van de naoorlogse generatie die bij de drie betrokken organisaties hulp- of
dienstverlening ontvangen. Leidend is de vraag:
Welke hulpvragen en welke behoeftes zijn er onder de naoorlogse generatie die terecht
komen bij Stichting Pelita, Stichting de Basis (nu Nederlands Veteraneninstituut) en
Stichting Joods Maatschappelijk Werk?
Dit onderzoek heeft plaatsgevonden aan de hand van een kleinschalig, kwalitatief mixedmethods design. We hebben op verschillende manieren triangulatie toegepast. Door
verschillende methoden, onderzoekers en databronnen te gebruiken hebben we de
validiteit en betrouwbaarheid van het onderzoek vergroot. We baseren ons in dit rapport
op een systematische, narratieve, literatuurstudie, een selectieve steekproef van 14
dossiers, een selectieve steekproef van 12 diepte-interviews en drie focusgroepen (zie
voor details Bijlage I en verder).
Het begrip ‘naoorlogse generatie’ is op diverse wijzen te interpreteren en is in de loop
der jaren verschillend gedefinieerd. Door de exploratieve aard en de kleinschalige opzet
van dit onderzoek is er besloten om een definiëring te hanteren die zich expliciet richt op
de kinderen van verzetsdeelnemers en oorlogsgetroffenen (ook wel tweede generatie
genoemd). Hierbij volgen we de definitie van de Rijksoverheid:
De naoorlogse generatie zijn de kinderen van ouders – of een van hendie door vervolging, verzet, geweld of andere wijze getraumatiseerd
zijn in de oorlog. Onder oorlog verstaan wij het georganiseerde geweld
gedurende de Tweede Wereldoorlog in Europa of Azië.1
Met dit verkennende onderzoek trachten we een, onderbouwd, beeld te geven van de
behoeftes van de naoorlogse generatie in relatie tot het oorlogsverleden van hun ouder(s)
en handvatten te geven voor een adequaat antwoord op deze behoeftes.

Geboren na 5 mei 1945 in Europa, of na 15 augustus 1945 in Azië het merendeel van de wetten
voor oorlogsgetroffenen volgende. NB. dit betekent bijvoorbeeld dat personen waarvan bekend was
dat zij de oorlog aan den lijve hadden ondervonden niet zijn meegenomen in dit onderzoek.
1

12

1. Hulpvragen en behoeftes
Welke hulpvragen en welke behoeftes zijn er onder de naoorlogse generatie die terecht
komen bij stichting Pelita, stichting de Basis en stichting Joods Maatschappelijk Werk?
Om deze vraag te kunnen beantwoorden situeren we eerst kort de achtergrond van de
naoorlogse generatie. Het betreft in dit onderzoek personen geboren in de periode na de
oorlog waarvan een of beide ouders oorlogsgetroffenen zijn of in het voormalige verzet
actief waren. Oorlogsgetroffenen wordt hier, de Rijksoverheid volgende, gedefinieerd als
personen die de oorlog aan den lijve hebben ondervonden. De omvang van de naoorlogse
generatie is niet bekend. De Indisch-Molukse naoorlogse generatie wordt geschat op zo’n
400.000 personen (Gronthoud & Harpe, 1995). Het aantal nazaten met een Joodse
achtergrond, een Sinti en Roma achtergrond en verzetskinderen is onbekend, maar het is
wel bekend hoeveel eerste generatie overlevenden er ongeveer waren. Geschat wordt dat
ongeveer 30.000 Joodse personen de oorlog overleefden, terwijl er zo’n 45.000
verzetsstrijders de oorlog overleefden. Van Sinti en Roma is bekend dat zo’n 600 personen
opgepakt werden tijdens de Tweede Wereldoorlog, slechts 31 van hen overleefden de
oorlog. Ongeveer 4.000 Sinti en Roma, blootgesteld aan vervolging gedurende de Tweede
Wereldoorlog, overleefden de oorlog. Dit onderzoek richt zich op de kinderen van de
personen die deze oorlogsomstandigheden overleefden.
Het onderzoek betreft een heel diverse groep mensen. Het zijn kinderen van Joodse, Sinti
en Roma vervolgingsslachtoffers, kinderen van personen die in interneringskampen in
Nederlands-Indië hebben gezeten, kinderen van verzetsstrijders, kinderen van (Molukse)
KNIL-militairen. Daarbij zijn er ook kinderen waarvan de ouders niet in één categorie te
plaatsen zijn, bijvoorbeeld ouders met een Joodse achtergrond die ook in Nederlands-Indië
geïnterneerd waren. Ook het trauma dat deze personen hebben meegemaakt en de manier
waarop ze hier mee omgegaan zijn varieert. Dit is niet alleen het geval tussen gezinnen,
maar ook binnen gezinnen (zie ook Mook et al., 1997). Zo kan het heel uiteenlopend zijn
hoe verschillende kinderen (bijvoorbeeld jongen of meisje, eerste of laatstgeborene)
worden benaderd en hoe zij zelf hiermee omgaan en wat de latere betekenis hiervan is.
In dit onderzoek richten we ons met name op de algemene patronen en mechanismen.
Door de kleinschaligheid van het onderzoek en de diversiteit tussen en binnen groepen
kunnen we de breedte en diverse ervaringen van de naoorlogse generatie met dit
onderzoek niet in kaart brengen. Tegelijkertijd kunnen we met dit verkennend onderzoek
wel duiding geven aan de belangrijkste thema’s (behoeften en wensen) en onderliggende
mechanismen die een rol spelen onder de onderzoeksdeelnemers, juist door hun
ervaringen in het licht te zien van bredere expertise middels de focusgroepen en
literatuurstudie. De nadruk in dit rapport ligt vooral op thema’s en mechanismen die we
terugzien bij onderzoeksdeelnemers met verschillende achtergronden en niet zozeer op
de specifieke vorm en uitwerking die dit heeft voor die personen met een verschillende
achtergrond. Dit neemt niet weg dat de beleving voor iemand met een Molukse
achtergrond anders kan zijn dan voor iemand met een Joodse achtergrond. Tegelijkertijd
kunnen zij hun behoefte aan sociaal-culturele activiteiten, identiteitsvorming en
(h)erkenning delen.

13

In het verleden is er veel onderzoek gedaan naar het mogelijke bestaan van een tweede
generatie ‘syndroom’, waarvoor in grootschalige studies geen bewijs is gevonden als we
kijken naar het voorkomen van psychopathologie of psychiatrische stoornissen. Maar er
zijn wel indicaties voor een omvangrijkere of dieper gaande problematiek. Verschillende
studies duiden op het bestaan van een tweede generatie complex, dat wil zeggen een
psychosociale disbalans, waarbij complex mede aangeeft dat deze wel te overkomen is.
Ook in dit rapport is het belangrijk voor ogen te houden dat de naoorlogse generatie divers
is en dat dit een verkennend onderzoek betreft, dat niet de variëteit aan ervaringen onder
de naoorlogse generatie volledig kan benaderen, maar wel enkele algemene, terugkerende
thema’s naar voren kan brengen.
In dit onderzoek is een brede conceptualisering van hulpvragen en behoeftes gehanteerd
om zo ruimte te geven aan de eigen ervaringen van de naoorlogse generatie. Daarbij valt
wel de kanttekening te plaatsen dat in het kwalitatieve deel van dit onderzoek de
deelnemers voor het merendeel personen zijn die op enig moment maatschappelijk werk
hebben ontvangen van de betrokken organisaties of gebruik hebben gemaakt van hun
sociale of sociaal-culturele dienstverlening (13 van de 17 personen). Ook het
dossieronderzoek betreft alleen personen begeleid zijn door maatschappelijk werkers bij
de betrokken organisaties, hoewel een enkeling zich nog in de intake fase bevond.
1.1 Identiteitsvorming
Het is een heel rare gewaarwording dat iets wat zo jong begint, zoveel met een mens doet.
En zoveel met een mens doet dat hij zelf eigenlijk geen bestaan meer heeft. Ik heb dat
aan mijn jongste zuster gevraagd en die zegt: ik weet niet of ik bestaansrecht heb. En dat
vond ik heel zwaar (interview, vrouw, Sinti achtergrond).
Een van de belangrijkste thema’s die nadrukkelijk naar voren komt uit de verschillende
databronnen is de behoefte aan identiteitsvorming. In de literatuur wordt in dit verband
ook wel gesproken over hechtingsproblematiek waarbij een onvolkomen separatieindividuatie proces tussen ouder en kind heeft plaatsgevonden (Bar-On et al., 1998; Brom
et al., 2001; Kellermann, 2001; Mazor & Tal, 1996). Hierdoor komt het kind als het ware
niet los van de ouders en kan het geen eigen identiteit ontwikkelen. Soms, en soms
tegelijkertijd, is er behoefte aan identiteitsvorming omdat zij het gevoel hebben juist
enorm alleen te staan. Veel van de behoeftes die geuit werden in het kwalitatieve
onderzoek vallen te scharen onder dit proces. Daarbij gaat het om een spanningsveld
tussen individuele identiteit (jezelf) en de collectieve identiteit (behoren tot een groep).
Treffend samengevat door een expert tijdens een focusgroep:
We zitten eigenlijk dus een beetje in die innerlijke spanning tussen de homogeniteit
enerzijds, en het belang om ook als individu gezien, erkend en begrepen te worden, en
dát te kunnen delen met een ander. Ook als die ander een beetje anders is (focusgroep
experts, man, psychiater).
Identiteitsvorming is een belangrijke basis voor de verdere ontwikkeling en het
welbevinden. Het gaat daarbij om hoe iemand in het leven staat, hoe anderen tegemoet
worden getreden, relaties worden aangegaan en ontwikkeld en heeft daarmee effect op
14

een veelheid van levensdomeinen. Individuele en collectieve identiteit zijn onlosmakelijk
verweven, maar voor de leesbaarheid van dit rapport, onderscheiden we deze twee
behoeftes onderstaand, terwijl deze behoeftes in werkelijkheid veelal ineengevlochten zijn.
1.1.1 Ontwikkelen individuele identiteit
Uit het kwalitatieve onderzoek blijkt dat een van de belangrijkste kwesties het invulling
geven aan, ontwikkelen van en een plek geven aan de eigen identiteit. Zo hebben zij
behoefte aan een plek waar zij onbevooroordeeld zichzelf mogen en kunnen zijn (dit komt
ook naar voren uit de literatuur review van Kellermann, 2001). Opvallend is dat deze
behoefte ook op relatieve late leeftijd (50+) nog geen ruimte heeft kunnen krijgen:
Ik wil er zijn. Ik wil het gevoel hebben dat ik er mag zijn en hoe bereik ik dat nou? Dat is
het. Ik wil gewoon, ja, blij zijn met mezelf of… (interview, vrouw, totok achtergrond).
[…] dat is wel voor mij nu een levensbehoefte geworden. Een levensbehoefte geworden
om één ruimte te hebben dat van mij is, waar niemand iets over te zeggen heeft en waar
niemand zegt "ja maar...". Dat alles wat je doet, in twijfel wordt getrokken (interview,
vrouw, Sinti achtergrond).
Dit valt te begrijpen vanuit de context waarin deelnemers uit de naoorlogse generatie zijn
opgegroeid. De oorlog was voor velen van hen altijd aanwezig; soms stilzwijgend, soms
in alle (gruwelijke) details. Voor het opgroeiende kind is het een puzzel om te begrijpen
hoe het de gezinssfeer, de daaruit voortvloeiende relaties en gedragspatronen kan
plaatsen en een andere invulling en manier van omgang hieraan kan geven op latere
leeftijd. Dit is dan ook direct een tweede behoefte die nadrukkelijk naar voren komt: het
verwerken en een plek geven van het verleden en dit begrijpen. Velen worstelen met hun
bestaansrecht: mag ik zijn wie ik ben? Mag ik blij zijn? Mag ik ook pijn en lijden ervaren?
Dit komt mede voort uit het idee dat de ouders het slachtoffer zijn en de naoorlogse
generatie niet zo hebben kunnen lijden als hun ouders. Hun lijden valt in het niet.
Maar die tweede generatie zit echt zo van... Ik merkte gewoon bij iedereen, dat niemand
in eerste instantie graag bij de stichting Basis, of bij de INOG [Indische Naoorlogse
Generatie] of wat dan ook. Het was toch van; maar mijn ouders hebben het toch veel
slechter gehad? Of door het complete stilzwijgen van alles dat er was, of juist door het
excessief geweld dat er was. Maar dat merkte ik wel (interview, man, Molukse
achtergrond).
Dit gevoel van vertwijfeling over hun bestaansrecht en het mogen hebben van pijn,
verdriet, plezier en geluk ondergraaft hun diepere functioneren, zo blijkt ook uit een
veelheid aan wetenschappelijke en grijze literatuur (Aarts, 1998; Anstadt et al., 2008;
Bar-On et al., 1998; Brom et al., 2001; Erlich, 2002; Hogman, 1998; Rousseau, 2005;
Wiseman et al., 2006). Voor sommige onderzoeksdeelnemers betekende dit een grote
mate van autonomie, ook al op jonge leeftijd (geen kind mogen zijn; alleen staan), terwijl
voor anderen dit tot een verstikkende relatie met ouders heeft geleid:
Toen hing er een aftelkalender op de koelkast. Want als ik het huis uit zou zijn – ik was
pas 17 – dan zou haar leven weer goed worden. […] Dat was haar aftelkalender, waar ze
15

heel trots elke dag… een vakje afkruiste, wachtend tot haar leven beter zou worden, als
ik er niet meer was (interview, vrouw, Indische achtergrond).
Dit kan gerelateerd worden aan een diversiteit aan gedragspatronen en overtuigingen die
voor velen nog steeds een rol spelen in hun dagelijks leven. Zo beschrijft het merendeel
hoe ze zichzelf wegcijferen, zich grenzeloos ten dienste stellen van anderen zowel privé
als op werk en vooral ook hun ouders, waardoor er ook een rol omdraaiing (parentificatie)
kan ontstaan. Als kind probeerde sommigen van hen met dit gedrag escalatie of
onvoorspelbaar gedrag van hun ouders te voorkomen. De verhalen uit het kwalitatieve
onderzoek brengen dit nadrukkelijk naar voren. Zo vertelt één van de vrouwen in de
focusgroepen over het loskomen hiervan:
Maar wij hebben ons eigen verhaal. Ik hoef niet steeds het verhaal van mijn ouders op te
rakelen. Ik heb mijn eigen verhaal. Ik had pijn, het was de pijn van mijn moeder die ze
projecteerde. Maar wat is dan mijn pijn? Wie ben ik zonder pijn van mijn moeder? Het
verdriet, de schaamte, het schuldgevoel, zonder de teleurstelling van mijn moeder, wie
ben ik? (focusgroep vertegenwoordigers, vrouw, Indische achtergrond).
Maar ook uit de wetenschappelijke en grijze literatuur blijkt dat sommigen onder de
naoorlogse generatie zich wegcijferen (Begemann & Deurloo, 2002). Studies laten ook
zien dat zij te maken hebben met een lager zelfvertrouwen dan andere groepen (Aarts,
1994, 1998; Begemann, 2004; Bontekoe & Bonfrère Breuring, 2012; Felsen & Erlich,
1990a).
Sommigen ervaren een onophoudelijk schuldgevoel omdat zij het gevoel hebben nooit
goed genoeg te zijn; de verwachtingen en oorlogservaringen van hun ouders nooit
helemaal goed kunnen maken. Ook dit wordt in de literatuur bevestigd voor personen uit
zowel de Joodse, Indisch-Molukse, Sinti en Roma naoorlogse generatie, als ook
verzetskinderen (Begemann & Deurloo, 2002; Felsen & Erlich, 1990a; Kellermann, 2001;
Nagata, 1991). Uit schuldgevoel en schaamte zwijgen zij daarom lang over problemen die
zij ervaren (zie bijv. Kidron, 2003; Nagata, 1991).
Ik heb me nooit eigenlijk veilig gevoeld. Die [veiligheid] hadden zij [ouders] zelf niet en
dat konden ze ook niet overbrengen. En ik moest alles, dat is ook heel bekend, het kind
moet alles goedmaken. Dus je moest ook nog perfect zijn. Zij hebben het ook altijd, vooral
mijn moeder dan, die had altijd het idee dat ze ontzettend veel te kort was gekomen. En
dat is ze natuurlijk ook. Dus er was niet zoveel ruimte voor mij (interview, vrouw, Joodse
achtergrond).
Het zwijgen over de oorlogservaringen is een terugkerend thema voor zowel Joodse als de
Indisch-Molukse naoorlogse generatie (Aarts, 1998; Begemann & Deurloo, 2002; Eland,
1990). In de interviews komt dit ook naar voren in verhalen van de verzetskinderen en
Sinti, vooral naar de buitenwereld toe.
Nou, die spullen lagen dus al heel lang in mijn kast, en wij wisten daar helemaal niks van
eigenlijk, we wisten dat vader in een kamp had gezeten in de oorlog. Daar werd totaal
nooit over gepraat, het werd niet genoemd. We wisten het dus wel, maar dat was eigenlijk
alles en af en toe vertelde hij dan, niet eens bij ons thuis, maar op verjaardagen hoor,
16

denk ik dan, dat hij dan leuke verhalen vertelde, ‘er werden altijd broden uit de auto’s
gegooid naar die gevangenen’, nou, weet je wel, allemaal dat soort verhalen die gewoon
niet kloppen. En verder hoorde we er niks over (interview, vrouw, verzetskind).
Dit wordt nog verder benadrukt doordat velen van hen in hun jeugd te maken met
verwaarlozing, fysieke en/of geestelijke mishandeling, en sommigen ook met misbruik (zie
ook Dashorst et al., 2019). Zo bleek uit de interviews dat soms straffen die ouders hadden
meegemaakt in interneringskampen of tijdens de oorlog werden uitgevoerd bij de
kinderen, zoals het slaan met stokken, langdurig stil staan al dan niet met de armen
omhoog of met een tafel op de rug. Op latere leeftijd ontstaat de behoefte dit te kunnen
plaatsen door bijvoorbeeld kennis over de geschiedenis en wat de ouders hebben
meegemaakt. Het verwerken van dit soort ervaringen en het gevoel te boven komen niets
waard te zijn is een enorme uitdaging waarvoor velen gestructureerde begeleiding nodig
hebben of hebben gehad. Zoals één van de deelnemers aan dit onderzoek het omschreef
“je kan goed overleven, maar je kan niet zo goed leven” (interview, man, Molukse
achtergrond). Daarbij komt dat emoties laten zien tijdens het ondergaan van deze
(lijf)straffen veelal niet toegestaan was en velen van hen daardoor een emotionele
distantie hebben ontwikkeld. Velen van de naoorlogse generatie is geleerd door te zetten
(zie ook Nagata 1991) en dat het belangrijk is hard te werken en geslaagd te zijn. Hiervoor
is ook, met name in de grijze, literatuur enige evidentie te vinden (Anstadt et al., 2008;
Eland, 1990; Filet, 1996).
Dit complexe gebrek aan ruimte voor en het proces ingaan van identiteitsontwikkeling lijkt
te resulteren in een sterke behoefte onder de naoorlogse generatie om de ervaringen te
verwerken en een plek te geven. Voor sommigen betekent dit ook op relatief late leeftijd,
bijvoorbeeld rond 40-50 jaar, het aanleren van grenzen stellen en het ontdekken en
ontwikkelen van een eigen ik, bijvoorbeeld door begeleiding door specifiek
maatschappelijk werk of door individuele therapie bij een psycholoog in de reguliere zorg.
Maar voor anderen ging het daarbij om creatieve uitingsvormen zoals tekenen of muziek
om zo dichter bij onbewuste en diep weggestopte interpretatieschema’s te komen. Zo
beschreven interview deelnemers hoe creatieve cursussen en methoden binnen individuele
psychotherapie in de reguliere zorg, maar vooral ook in de specifieke zorg die gebruik
maakte van tekenen, schilderen of muziek hen hielpen bij het verwerken en begrijpen van
hun eigen identiteit. Dit blijkt niet alleen uit onze interviews, maar ook uit eerder
kwalitatief onderzoek van Hogman (1998).
Hoewel dit niet voor iedereen het geval is, versterkt het verzwijgen van hun ervaringen
en achtergrond voor een deel van hen het gevoel alleen te staan (Braga et al., 2012; zie
ook Filet, 1996; Kidron, 2003). Dit blijkt ook uit de kwalitatieve studie van Wiseman (2008)
onder kinderen van Holocaust overlevenden. Zij hebben het gevoel anders te zijn. Dit
thema kwam ook terug bij onderzoeksdeelnemers van Sinti, Molukse, Indische, Totok,
Joodse en verzetsachtergrond. Dit kan voortkomen uit een gevoel dat zij geen recht
hebben dit te delen, uit een laag zelfvertrouwen, uit schuldgevoel naar de ouders, uit angst
en wantrouwen of uit vrees voor onbegrip en veroordeling.

17

1.1.2 Collectieve identiteitsvorming
Het gevoel alleen te staan en/of geen bestaansrecht te hebben maakt dat veel van hen
behoefte hebben aan onbevooroordeeld contact met anderen (Anstadt et al., 2008;
Begemann & Deurloo, 2002). Gevraagd naar wat de naoorlogse generatie kenmerkt
beschrijft één van de maatschappelijk werkers dat velen van hen toch “eenzaam”
(focusgroep medewerkers, vrouw, maatschappelijk werker, Joodse doelgroep) zijn,
waarbij het niet gaat om het aantal sociale contacten maar vooral om de emotionele
distantie die zij ervaren. Contact met anderen die in vergelijkbare situaties zijn opgegroeid
is daarom een andere nadrukkelijke behoefte. Het erkennen en herkennen geeft hen het
gevoel niet alleen te staan:
En ze dachten altijd dat ze alleen waren geweest met hun verhaal, nergens erkenning,
herkenning of anderen die iets soortgelijks hadden meegemaakt. Dus dat was een
waanzinnig gevoel van erkenning en thuiskomen en herkenning. En heel fijn vinden dat je
dus een gevoel van thuis kreeg. Dat hoorde je iedereen zeggen, “het was alsof we
thuiskwamen”. Dat illustreert wel die honger naar verbondenheid en naar…en dat enorme
gevoel van eenzaamheid doorbreken (focusgroep experts, vrouw, psychiater).
Het gevoel hebben dat ze zich aan een ander kunnen relateren maakt het voor velen
mogelijk een proces van identiteitsvorming aan te gaan. Informele gespreksgroepen en
contact met anderen in bijeenkomsten (sociaal-culturele bijeenkomsten of preventie) en
gestructureerd groepstherapie (eerste of tweedelijns) is daarom een veelgenoemde wens.
Ik zou graag mensen om mij heen willen op wie je een beetje lijkt of zo. Of die dezelfde
dingen hebben meegemaakt waarbij ik weet wat het risico is voor mezelf. Dat ik mezelf
terugtrek en dat ik dan een ander de ruimte geeft. Dat is een valkuil. Maar dat je gewoon
begrepen wordt (interview, vrouw, totok achtergrond).
Echter, daarbij dient er wel aandacht te zijn voor de ambivalente gevoelens die met deze
collectieve identiteitsvorming kunnen samenvallen. Een laagdrempelige vorm van contact
is zeker in de initiële fase van groots belang omdat de drempel om toe te geven dat zij
mogelijk gevolgen ondervonden van de oorlogservaringen van hun ouders groot is
(Lamboo, 2001). Ook de angst voor het openlijk erkennen van groepsidentiteit is bij
sommigen groot, o.a. doordat zij grootgebracht zijn met enorm wantrouwen ten opzichte
van de maatschappij en het idee dat hun collectieve identiteit gevaarlijk is (zie ook Nagata
1991). Zo vertelt een medewerker van Stichting Joods Maatschappelijk werk dat “tot op
de dag van vandaag worden enveloppen zonder logo verstuurd” omdat “ze [de
geaddresseerden] willen echt niet [dat de omgeving] weet dat ze Jood zijn. Dus de
postbode mag het niet weten. En dat komt nog best op vrij grote schaal voor.” Zoals een
vrouw met Joodse achtergrond stelt in een interview: “toen ik naar het JMW ging, moest
ik ook een drempel over toen ik daar naartoe moest. Dan denk ik, dan kan iedereen zien
dat ik hier naartoe ga.” Ook onder sommige kinderen met ouders in het voormalige verzet
en met Sinti en Roma achtergrond leven deze gevoelens.
Daarbij dient er ook een balans gevonden te worden tussen een groepsidentiteit en
individuele identiteitsontwikkeling. Sommigen stellen dat het contact met andere
naoorlogse generatiegenoten juist verstorend kan werken. Anderen hebben het idee dat
zelfs mensen met dezelfde achtergrond hen niet kunnen begrijpen:
18

Ik heb al gesproken met een aantal [van mijn vrienden], maar op een gegeven moment
ben ik ook wel lui een beetje geworden want ja, wat weet jij ervan, jij weet die pijn van
ons. Ik zeg altijd van, mijn pijn is anders dan die van jullie maar we komen uit dezelfde
stam zeg maar (focusgroep vertegenwoordigers, man, Molukse achtergrond).
Het gevoel dat anderen zich kunnen inleven in jouw situatie door het herkennen van de
ervaringen van anderen werkt voor een groot aantal wel als een vorm van erkenning en
vermindert het gevoel dat zij uitzonderlijk en alleen zijn. Zo verteld een man met Joodse
achtergrond over de sociale groepsbijeenkomsten met anderen bij JMW:
En ja, het is: je herkent veel. Zeker bij die, sommigen wat minder, nou, die hebben andere,
wat meer problematiek, die een beetje in dezelfde categorie zitten, met moeder en zo,
daar herken je heel veel van. Weet je wel? Herken ik, maakt, ik zie wat jij doormaakt. Of:
zij voelen wat ik doormaak. En het is ook een stuk erkenning. En herkenning en erkenning,
denk ik. En iedereen heeft een beetje dezelfde problematiek. Die angsten vooral, en
identiteit. Dat zie je overal terugkomen (interview, man, Joodse achtergrond).
Velen van de onderzoeksdeelnemers beschreven daarbij de wens te hebben voor een
variëteit aan kennis- en informatiebijeenkomsten, bijvoorbeeld over sociaal-culturele
aspecten, kennis en informatie. De behoefte aan diverse vormen van groepsbijeenkomsten
wordt ook bevestigd in de wetenschappelijke en grijze literatuur (Begemann & Deurloo,
2002; de Ridder et al., 1996; Hogman, 1998; Kellermann, 2001; Lipschits, 1997;
Schneiders, 2009).
Dus er is een enorm gevoel van… aan een half woord genoeg hebben. Je hoeft niks uit te
leggen, hoeft niet op je hoede te zijn voor rare opmerkingen als je het over je achtergrond
hebt… je voelt een basisveiligheid. En dat is het allerbelangrijkste doel ook van die
ontmoetingsgroepen (focusgroep experts, vrouw, welzijnsactiviteiten Joodse doelgroep).
Op het gebied van psychische hulpverlening in eerste en tweede lijn is er ook behoefte
aan meer gestructureerde groepspsychotherapie in verschillende vormen zoals gesprek of
meer op basis van creativiteit (dit laatste komt ook naar voren in de grijze literatuur,
Dashorst, 2016).
Tegelijkertijd geven sommige studies aan dat mogelijkerwijs de beleving van de collectieve
identiteit niet heel anders ligt onder de naoorlogse generatie dan onder hen waarvan de
ouders de oorlog niet aan den lijve hebben ondervonden. Sorscher en Cohen (1997) laten
dit zien voor kinderen van overlevenden van de Holocaust en een gematched
controlegroep. In de collectieve beleving van kinderen van Holocaust overlevenden waren
wel fantasieën en gedachten over de Holocaust nadrukkelijker aanwezig, maar zij
ervaarden hun groepsidentiteit niet wezenlijk anders. Daarbij is wel een terugkerend
thema in dit onderzoek dat de naoorlogse generatie deelnemers (h)erkenning, verbinding
en ontmoeting zoeken, laagdrempelig, ook onder hen die geen directe hulpverleningsvraag
hebben maar dit eerder uit nieuwsgierigheid zouden doen of behoefte hebben aan
kennisuitwisseling. Zoals een van de deelnemers aan de focusgroep voor medewerkers
het verwoordt: “op zoek zijn naar, vanuit een gevoel van gemis, of vanuit een gevoel over
de identiteit: “wie ben ik nou?” (vrouw, maatschappelijk werker). Dit ligt wellicht anders
dan bij andere groepsidentiteiten die minder worstelen met hun collectieve identiteit en
19

deze niet proberen te verbergen, verzwijgen of negatieve associaties hebben bij deze
identiteit.
Juist hierin is het dus belangrijk oog te hebben voor de verschillen in het ervaren van en
openheid over de collectieve identiteit, afhankelijk van de omstandigheden. Zo laten
studies een andere collectiviteitsbeleving en openheid zien in verschillende landen (bijv.
personen woonachtig in Australië of Israël). Afhankelijk van de sociaal-culturele
achtergrond en speelt ook de diversiteit binnen groepen een rol (Anstadt et al., 2008; van
der Velden et al., 1993; Verslag studiedag "Hulpverlening aan de Indische naoorlogse
generatie: onzichtbare drempels?, 1994), zoals in het geval van de personen met een
achtergrond in voormalig Nederlands-Indië. Hierover is overigens weinig bekend vanuit de
wetenschappelijke literatuur met name als het gaat over de Indisch-Molukse, Sinti en
Roma naoorlogse generatie en verzetskinderen. Uit de grijze literatuur over de IndischMolukse naoorlogse generatie komt wel naar voren dat er verschillen zijn in de beleving
en betekenisgeving van Totoks, mensen met een Molukse of Indische achtergrond
(Begemann, 2004; Bontekoe & Bonfrère Breuring, 2012; Smeets, 2015; Vries, 2009). Zo
vertelde een kind van een Totok naar aanleiding van de Black lives matter beweging:
En dan krijg ik weer het gevoel dat ik niet mag bestaan. Het verleden heeft
plaatsgevonden, we moeten ons daar rekenschap van af geven, daar ben ik totaal toe
bereid, maar ik heb geen zin om me weer weggezet te laten voelen (interview, vrouw,
Totok achtergrond).
Waarbij mogelijkerwijs het opgroeien tussen twee culturen ook een rol speelt (van der
Velden et al., 1993). Zeker onder de Molukse deelnemers, maar ook onder anderen,
speelden daarbij de culturele achtergrond en geschiedenis een belangrijke rol. Sommigen
van hen stonden door historische gebeurtenissen wantrouwend ten opzichte van de
Nederlandse overheid en gemeenschap. Daarbij hadden ze het gevoel dat de regering hun
ouders, en ook henzelf, in de steek had gelaten en hen aan hun lot had overgelaten.
[D]at is om even te schetsen van het is een generatie die gewoon tot, nou ja, misschien
tot aan hun dood toe in Nederland helemaal niet, nauwelijks betrokken zijn, zeggenschap
hebben gehad. Nou ja en die trauma’s die, ja, dat kregen wij natuurlijk ook als kind heel
erg mee als de tweede generatie. Dat zal, kijk en helemaal als je in zo’n gesloten
gemeenschap opgroeit dan is het natuurlijk de hele tijd om je heen (interview, vrouw,
Molukse achtergrond).
Voor een aantal onderzoeksdeelnemers met een verzets-, Molukse en Joodse achtergrond,
maar zeker niet bij iedereen, is er ook behoefte aan formele erkenning (zie hiervoor ook
Anstadt et al., 2008). Dit kan vele verschillende vormen aannemen, zoals een vergoeding
voor hulpverlening, erkenning van de overheid, geschiedkundige erkenning, of een
belangenorganisatie van hun ouders of van henzelf als tweede generatie. Hierbij staat
centraal dat het niet in aanmerking komen voor een erkenning, ook bijvoorbeeld als het
gaat om vergoeding van behandeling, door hen ervaren wordt als een nieuwe afwijzing,
die hun gevoel voor eigenwaarde en zelfvertrouwen en bestaansrecht sterk kan
ondergraven:

20

Dan kon je de kosten vergoed krijgen, maar als je ergens, dat ging zo ingewikkeld met
formulieren en codes en dat was nog voor de computer. Nou dat je bijna dacht van ik
betaal het wel zelf. Bekijk het maar met je hele…, uiteindelijk heb ik het toen toch een tijd
gehad, maar iedere keer moest je ook weer aantonen dat je er wel recht op had (interview,
man, verzetskind).
Het proces om tot formele erkenning te komen, bijvoorbeeld door het invullen van
complexe formulieren en het ‘bewijzen’ van herkomst en ervaringen maakt bij sommigen
opnieuw een gevoel van existentiële onzekerheid los die in het licht gezien moet worden
van de zoektocht naar individuele identiteitsontwikkeling. Ook het in aanmerking komen
voor contextgebonden begeleiding of specifieke hulpverlening kan een vorm van erkenning
geven. Een afwijzing of het stopzetten van bijvoorbeeld sociale groepsbijeenkomsten of
specifieke psychische hulpverlening kan daarom als zeer ingrijpend worden ervaren:
Ik praat met de mevrouw van de Sinaï, ik weet niet, misschien vijftien keer of zo. En
volgens haar mag het nu niet meer van de verzekering, mogen we nog tien keer, maar
daarna niet meer. Nou, dan kun je me opvegen als iemand zoiets zegt. Want dan word ik
woest. […] Ja, dan word ik heel boos. Dat ga ik ook niet zeggen, want ik ben ook wel wijzer
dan dat, zeg maar. Maar eh… ja, eigenlijk denk ik dan: zie je wel, ook zij is een verrader.
Of er komt meteen dat… Ik denk dat ik gedesorganiseerd gehecht ben. Dat komt meteen
weer allemaal omhoog. Ja. En eigenlijk, mijn natuurlijke neiging is daar nooit meer heen
te gaan (interview, vrouw, Indische achtergrond).
Deze gevoelens, waarbij het recht hebben op contextgebonden of cultuurspecifieke
ondersteuning, begeleiding of specifieke hulpverlening tevens een bevestiging vormt van
hun gevoel dat ze mogen bestaan, werd ook besproken in de focusgroep met experts:
‘Ik [persoon uit naoorlogse generatie] heb er dus geen last van. Onze familie heeft er dus
geen last van’. Het is een geïsoleerd probleem van de getroffenen. En dat is vanuit
hulpverlening natuurlijk ook al hè. Traumabehandeling is heel erg gericht op degene die
het meegemaakt heeft, terwijl een heel gezin organiseert zich rondom zo’n trauma. Dus
íedereen heeft daar last van (focusgroep experts, vrouw, psychiater).
Uit eerdere studies komt ook de wens voor sociaaljuridische erkenning naar voren als
onderdeel van het proces van identiteitsvorming (Begemann, 1996). Deze erkenning
ondersteunt voor sommigen het gevoel ergens vandaan te komen en een geschiedenis te
hebben. Daarbij wordt het erkennen van wat er gebeurd is, bijvoorbeeld in de
geschiedschrijving of in curricula op school of in de erkenning van de overheid, ook
genoemd door sommige deelnemers aan dit onderzoek en dan met name door mensen
met een Molukse en Indische achtergrond. Mogelijkerwijs speelt dit ook een rol bij de
naoorlogse generatie met een Sinti en Roma achtergrond, maar hiervoor zijn studies naar
hun ervaringen nog te weinig uitgevoerd.
1.1.3 Kennis en informatie
Een andere behoefte die zowel gerelateerd is aan de collectieve als de individuele
identiteitsvorming is de behoefte aan (toegankelijke) kennis en informatie.
Onderzoeksdeelnemers beschreven hierbij dat ze op zoek waren naar informatie over wat
er was gebeurd, wat er klopt van de informatie die ze wel hadden, waar ze vandaan
21

kwamen en wie hun voorouders waren. Deze zoektocht was onder meer noodzakelijk
omdat “je hebt last van de geschiedenis die je zelf niet hebt meegemaakt. Dat is heel raar”
((interview, vrouw, Indische achtergrond) (zie ook in de literatuur Bar-On et al., 1998;
Begemann, 2004; Bontekoe & Bonfrère Breuring, 2012)). Kleine flarden van informatie
waren daarbij van grote betekenis, dit kwam met name ter sprake bij mensen met een
Joodse en Indische achtergrond, maar ook onder kinderen van ouders in het voormalig
verzet:
[M]aar ik moet weten dat het echt gebeurd is. Dat het niet een… Voor mij krijgt het
echtheid door het gezien te hebben of door het gehoord te hebben, of door als ik in het
archief, in het Nationaal Archief of zo, een document vind, memoires van een familielid,
waarin precies staat hoe het zat en wie waar woonde en wat er zich heeft afgespeeld, dan
verdicht dat het verhaal weer. Dan snap ik een beetje weer wat er allemaal is gebeurd in
die voorgeschiedenis. En wat een deel van mij is zonder dat ik dat wist. Het onbewuste
wordt wat bewuster (interview, vrouw, Totok achtergrond).
In hun beschrijvingen komt naar voren dat hun zoektocht onderdeel vormt van het
begrijpen van hun eigen identiteit door vragen zoals: Waar hoor ik thuis? Waar kan ik me
in herkennen? Wat is van mezelf, van de opvoeding of van anderen doorgegeven? te
beantwoorden.
In sommige gevallen helpt het hen ook bij het verwerken van hun eigen jeugd, omdat ze
bijvoorbeeld lijfstraffen en gedrag van hun ouders beter kunnen plaatsen, minder op
zichzelf betrekken en daarmee kunnen verwerken.
Maar ík, dat is heel raar, ik heb al die kampdagboeken van iedereen gelezen, zeg maar.
[…] Nou, ik werd er gewoon… Dat is een beetje raar om te zeggen, maar ik werd er gewoon
heel erg blij en gesterkt van. En het is natuurlijk gruwelijk, maar het… Dat heeft een
psycholoog een keer gezegd: ‘Ja, jij zag het eindelijk als validering van jouw eigen
jeugdervaringen. Jij dacht natuurlijk: oh, maar dat heb ik ook meegemaakt.’ Dus ik
herkende die emoties van die mensen in dat kamp. Dus ik vond het heerlijk; ik dacht: oh,
ik ben niet gek (interview, vrouw, Indische achtergrond).
Uit de literatuur blijkt dat hier wel accentverschillen zijn in de behoeften van verschillende
naoorlogse groepen; zo lijken personen met een Indische of Joodse achtergrond op zoek
te zijn naar culturele en geschiedkundige informatie en verzetskinderen nadrukkelijker op
zoek te zijn naar vergelijkbare ervaringsverhalen. Ook de manier waarop er over
oorlogservaringen gecommuniceerd is door hun ouders verandert deze behoeften. Soms
is in uiterste detail gesproken over de oorlog en gaat het om een andere betekenisgeving
(en eerder het anders plaatsen, afstand nemen of vergeten van de oorlog), terwijl in het
geval van verzwijgen juist een zoektocht wordt gestart naar wat er precies gebeurd is
(Aarts, 1998; Anstadt et al., 2008; Begemann & Deurloo, 2002; Chaitin, 2002; Lamboo,
2001; Shrira, 2016; Wiseman et al., 2006).
Het vergemakkelijken van deze zoektocht, maar ook de zoektocht naar (sociale)
activiteiten, passende dienst- of hulpverlening wordt daarbij door een aantal delenemers
aan dit onderzoek genoemd. Waarbij bijvoorbeeld gedacht wordt aan een overkoepelend
platform voor naoorlogse generatie of een informatiepunt:
22

Een doorgeefluik met contact dingen en weet ik veel. Dan kan je, omdat het maatwerk is,
kan je dan zelf zoeken van nou, dat is waarschijnlijk wat ik nu zoek of wat ik nu nodig heb
met contactpunten, waar je dan verder kan komen. Met literatuurlijsten, contactpersonen,
ja, en die inderdaad kunnen verwijzen naar Pelita of Stichting ARQ of naar dit of naar dat.
Een soort hulplijn (interview, vrouw, Indische achtergrond).
1.1.4 Maatschappelijke overdracht bewerkstelligen
Een groot aantal van de mensen die we gesproken hebben in het kader van dit onderzoek
beschrijft hoe het vinden of uitoefenen van een maatschappelijke betekenis van belang is
voor hen. Zo beschrijven een aantal maatschappelijk heel actief te zijn, soms ook om hun
eigen werkelijkheid of relaties met anderen te ontvluchten. Anderen beschrijven hoe ze
heel actief de betekenis van de oorlog en de kennis over de ervaringen van hun ouders
proberen te vergroten. Een aantal onder hen heeft boeken geschreven over de ervaringen
van hun ouders of henzelf om zo de geschiedenis over te dragen. Ook uit de grijze
literatuur komt deze behoefte aan herdenking, helpen begrijpen en kennis vergroten naar
voren (Anstadt et al., 2008; Begemann, 1996; Begemann & Deurloo, 2002):
De samenleving. Dat er meer begrip is voor migranten, wat het betekent om ontheemd te
zijn, waardoor mensen je dus niet, hè dat insluiten, uitsluiten. Het zou prettig zijn als
Nederland zich wat bewuster is van hun uitsluitingsmechanismen (interview, vrouw
Molukse achtergrond).
Wat ik wil bereiken is dat een waargebeurd verhaal aan kinderen kan laten zien wat een
regime, wat een fascist,- een nationalistisch regime, gedachtengoed teweeg kan brengen
en voor elkaar boksen. Dat het negatief nadenken en discrimineren en mensen apart
zetten resulteert in een oorlog. En zo veel mensen uit het leven wilt halen. En niet alleen
Joden, maar ook zigeuners en homo's en andere bevolkingen. En dat nu na de oorlog die
mechanismes nog steeds aanwezig zijn (interview, man, Joodse achtergrond).
De maatschappelijke verantwoordelijkheid valt daarmee deels samen met hun gevoel
betekenis te moeten geven aan de ervaringen van hun ouders en helpen sommigen ook
hun eigen ervaringen beter te plaatsen. Een aantal heeft het daarbij over het aankaarten
van sociaal onrecht en het hebben van een groot inlevingsvermogen als gevolg van hun
eigen ervaringen:
Ik heb deze rugzak en een heleboel mensen hebben een hele andere rugzak. Maar de
meeste mensen hebben een rugzak. Dus, dit is mijn rugzak […] door die bende kon ik mijn
werk goed doen. Omdat ik een groot inlevingsvermogen heb (interview, vrouw, Joodse
achtergrond).
Deze maatschappelijke verantwoordelijkheid betrekt zich ook op het gevoel mogelijk voor
(toekomstige) kinderen dergelijke gezinssituaties te kunnen voorkomen.
'Ik heb geen recht'. En dat is eigenlijk wat... En dat bedoel ik, daarom doe ik ook mee met
dit onderzoek; als ik hier één klein kind mee kan helpen, al is het er maar één, dan heb ik
mijn doel bereikt (interview, vrouw, Sinti achtergrond).
23

Dit betrekt zich op hun eigen verhaal, waarbij een heel aantal van hen zich afvraagt
waarom sommige mensen niet hebben ingegrepen in de gezinssituatie. Het gaat ook over
een wens die sommigen hebben voor een bredere inkadering van hun ervaringen, waarbij
er een preventieve werking kan uitgaan van hun verhalen naar kinderen van
oorlogsbetrokkenen uit andere oorlogen:
Maar ik denk dat dit soort problemen zich bij heel veel mensen, bij Indische mensen voor
zullen doen. Bij mensen van, die uit Syrië zijn gekomen en kinderen krijgen. Die hebben
natuurlijk allemaal dit soort shit meegemaakt. Die krijgen allemaal dit, die krijgen het
allemaal ook ter berde (interview, man, Joodse achtergrond).
Daarbij wensen sommigen met hun verhaal niet alleen de activiteiten, de kennis en de
begeleiding te versterken maar ook te laten zien dat het mogelijk is om eruit te komen,
om deze kinderen een positieve, hoopvolle boodschap te geven.
Ook uit de literatuur blijkt dat de veerkracht en het aanpassingsvermogen van kinderen
heel groot is (Begemann & Deurloo, 2002; Braga et al., 2012; van IJzendoorn et al., 2003)
en ook in onze studie komt naar voren dat deelnemers zich beschrijven als doorzetters
met een grote mate van veerkracht. In enkele wetenschappelijke studies wordt gevonden
dat openheid een positieve rol kan spelen in die veerkracht (Kellermann, 2001, 2008). Uit
onze eigen interviews blijkt dit niet zo eenduidig en komen ook de gevolgen van een heel
gedetailleerde of diepgaande openheid in het dagelijks leven van de betrokken kinderen
naar voren (zoals wantrouwen, angst, onveiligheid):
Van “Nee, we liepen 's nachts en overdag lagen we in een kuil met een bank eroverheen”,
dat soort zaken. En “weet je, dat experiment, de ogen werden eruit gehaald en... Weet
je, omdat er een bepaalde glans in de Sinti gemeenschap zat, in de zigeunergemeenschap
zat”, ja dat zijn... als je daar constant mee geconfronteerd wordt, dan krijg je ook angst
hè? (interview, vrouw, Sinti achtergrond).
[O]mdat m'n moeder in een concentratiekamp heeft gezeten. En ook haar wegrakingen
had toen ik wat ouder werd. Ja, ook haar verhalen had over Auschwitz en experimenten,
werden mijn broer, mijn zus en ik er bijna wekelijks mee opgezadeld, tegen onze zin in.
En toen we naar [een ander land] emigreerden, kwamen de beelden los op de televisie en
m'n ouders keken ernaar en ik zie nog steeds die beelden van al die lijken in die kampen
en dat soort dingen. En m'n moeder zegt: 'ja dat heb ik allemaal meegemaakt'. In wezen,
tegen onze wil in, werden we toch opgevoed in, ja, achtervolging, familie uitgemoord,
concentratiekampen, Joods zijn, speciaal of niet. Allemaal dat soort dingen. Ja, daar heb
je als kind niks op in te brengen, want je ouders zijn eenmaal zo (interview, man, Joodse
achtergrond).
Om tegemoet te komen aan de wens voor maatschappelijke overdracht wordt er door een
enkeling geopperd dat er een fonds zou moeten komen die breder ruimte geeft aan een
diversiteit van initiatieven op dit gebied, waarbij ook gekeken wordt naar de wenselijkheid
vanuit de perspectieven van de naoorlogse generatie zelf.

24

1.2

Psychische en psychiatrische hulpvragen

1.2.1 Omgang met psychische gevolgen
Een van de belangrijkste behoeften van de naoorlogse generatie was op enig moment
passende ondersteuning te vinden voor de gevolgen die hun ervaringen hadden op hun
dagelijks functioneren. In dit verband spraken alle personen die behoren tot de naoorlogse
generatie over ‘vastlopen’, ook diegenen die niet in begeleiding waren of zijn geweest bij
de betrokken stichtingen. Dit vastlopen betrof bijvoorbeeld in sociale, familie en intieme
relaties, problemen op werk (bijvoorbeeld autoriteitsproblemen of in werkrelaties) of in
het dagelijks functioneren. Opvallend is dat dit vastlopen voor velen plaatsvond op latere
leeftijd (rond 40 of 50 jaar). Deelnemers aan dit onderzoek beschreven een moment dat
er verschillende stressvolle of impactvolle levensgebeurtenissen samenvielen,
bijvoorbeeld ziekte of het overlijden van een kind of partner, het overlijden van een ouder
of een stressvolle gebeurtenis op werk waarna ze vastliepen. Sommigen van hen
beschreven dat zij daarbij initieel niet het gevoel hadden dat dit gerelateerd was aan het
oorlogsverleden van hun ouders.
Nou, toen werd ik gewoon ziek. Ik zat volop in het leven en ik had een drukke baan en
twee jonge kinderen, of jong… Ja, en toen werd ik ziek. Ik kreeg echt
nierbekkenontsteking, dus ik was echt ziek hoor en daar begon het mee, en toen was ik
dus heel lang thuis. En ja, toen ging ik nadenken, dus toen was ik uit mijn werk, zal ik
maar zeggen, uit mijn drukke leven, dan lig je gewoon thuis. Dus dan ging ik nadenken
en toen kwamen er allerlei dingen naar boven. Maar dat had niks met de oorlog te maken,
volgens mij dus nog steeds, maar dat weet ik dus niet. Nee, want er werd nooit over
gepraat, dus waarom zou ik daar dan… Maar je weet het niet. En toen ben ik dus eens
gaan praten met iemand (interview, vrouw, verzetskind).
Er zijn een aantal keren dat ik vastliep, qua relaties of qua werk of wat dan ook, en dan
had ik in het begin helemaal niet door dat mogelijk die… Ja, het is een kluwen van dingen.
Wij dachten: ja, het is dat alcoholisme. Maar waarom dat alcoholisme was, dat daar
eventueel die oorlog onder zat, dat dat de oorzaak was, ja… Tweede generatie? Ik was
geëmigreerd naar [het buitenland]. Ik was mij helemaal niet bewust dat ik in dat label, in
die categorie zou kunnen vallen of zo (interview, vrouw, Indische achtergrond).
Uit de grijze literatuur zijn er aanwijzingen dat het vastlopen op latere leeftijd een
veelvoorkomend fenomeen is onder de naoorlogse generatie, en dat zij hier tot 3.5 keer
vaker op latere leeftijd hulp voor zoeken dan andere groepen van die leeftijd (Agsteribbe
& Kooyman, 2007). De latere leeftijd is mogelijk gerelateerd aan de grote weerstand die
zij voelen om hulp te zoeken omdat zij hun lijden met dat van hun ouders vergelijken
(Begemann, 1996). Zoals bovenstaand geschetst is het voor henzelf ook soms onduidelijk
welke rol hun ervaringen hierbij spelen en blijft de hulpvraag mede hierdoor soms vaag
(van der Velden et al., 1993). In hoeverre de naoorlogse generatie nu kwetsbaarder voor
psychische klachten is dan andere groepen, blijft onduidelijk. Enerzijds zijn er met name
grijze studies die laten zien dat psychische klachten, kwetsbaarheid en werkloosheid vaker
of sterker voorkomen onder naoorlogse generatie dan andere groepen (Aarts, 1998;
Agsteribbe & Kooyman, 2007; Baider et al., 2006; Major, 1996; Rieck, 1994; van der
Velden et al., 1993). Anderzijds zijn er quasi-experimentele en grootschalige studies veelal
25

gebaseerd op gevalideerde vragenlijsten die het tegenovergestelde laten zien (Baron et
al., 1993; van IJzendoorn et al., 2003). Wellicht valt deze discrepantie deels te verklaren
door het vastlopen op latere leeftijd. Of, zoals eerder gesuggereerd, heeft het misschien
te maken met het gebruik van klinisch gestandaardiseerde vragenlijsten die geen rekening
houden met omvang van de problematiek of mildere klachten.
De deelnemers uit de naoorlogse generatie beschreven dat zij bij het vastlopen behoefte
hadden aan ondersteuning die hen een veilig gevoel gaf, die hen onbevooroordeeld en met
kennis over mogelijke achtergronden tegemoet traden. Opvallend is dat velen van hen via
de huisarts terecht komen in de diens- of hulpverlening, veelal eerst via de reguliere
hulpverlening of soms via grote omwegen bij specifieke zorg terecht komen (zie ook
hoofdstuk 3). Belangrijk daarbij was dat het vastlopen niet als geïsoleerd probleem (met
concrete oplossing) werd benaderd maar in de bredere context van hun leven:
Je hebt problemen met je baas. O, nou dan gaan we daaraan werken, enzovoorts. Maar
dat het een achtergrond heeft? Die kennis ontbreekt bij heel veel psychologen. Daarom
dat mijn zus ook zo gemodderd heeft, omdat die steeds bij een psychotherapeute kwam
die daar niet op inging. Die daar helemaal geen rekening mee hield. Dat hele verhaal van
de Tweede Wereldoorlog, dat schuiven ze gewoon terzijde. Toen zei hij: ‘Ja, het gaat om
het hier en nu’, enzovoorts (interview, man, verzetskind).
In hun beschrijvingen vertelde de naoorlogse generatie ook over andere behoeftes die zij
op psychisch gebied hadden. Bijvoorbeeld, het omgaan met stress en onrust. In enkele
studies komt ook naar voren dat ze een verhoogde kwetsbaarheid hebben als het gaat om
het ervaren van stressvolle momenten (Baider et al., 2006; Dashorst et al., 2019; Scharf,
2007). Daarnaast vertelden ze over het leren omgaan met angstgevoelens, het leren
ervaren en uiting geven aan emoties zoals verdriet en woede (Erlich, 2002). Een aantal
heeft leren omgaan met deze psychische behoeftes door verschillende technieken, veelal
onder begeleiding van therapeuten of coaches in de reguliere zorg of door categoraal of
contextgebonden maatschappelijk werk. Soms gaat het daarbij om het hebben van
gesprekken, om het opschrijven van herinneringen en deze een plek te geven, te
verwerken en los te laten, terwijl anderen begeleid worden aan de hand van creatieve
uitingsvormen zoals tekenen of schilderen.
Ik wil het loslaten en niet meer ... Ja. Het is een middel om uit te schrijven. Wat ik jullie
vertelde van, vijftien jaar geleden heb ik geschreven, een brief naar mijn vader en een
brief naar mijn moeder wat er dwars zat vanwege die coach die mij dat verteld had. Schrijf
maar. Ik ging een keertje met mijn coach in de auto. We gingen gewoon naar de trein en
hij zei van, ‘ho’, ik moest stoppen voor het zebrapad, maar er was niemand. Zei hij van,
‘het is je moeder, zal ik doorrijden?’ ‘Ik zeg, ga je gang’. Loslaten (focusgroep
vertegenwoordigers, man, Molukse achtergrond).
Een aantal geeft ook aan behoefte te hebben aan het opschrijven van het verhaal van hun
ouders als vorm van verwerking, en zoals bovenstaand geschetst als ondersteuning in de
maatschappelijke overdracht van hun verhaal. Onder de deelnemers aan dit onderzoek
waren er meerderen die ook al een verhaal of boek hadden uitgebracht. Een enkeling was
reeds met hulp aan het schrijven, maar ook andere onderzoeksdeelnemers uit de
naoorlogse generatie gaven aan hierbij wel ondersteuning te wensen.
26

1.2.2 Psychiatrische problematiek
Naast psychische behoeften was er bij een aantal ook sprake van meer complexe
psychische aandoeningen of psychiatrische problematiek, soms tijdelijk, soms chronisch,
waar zij behandeling of begeleiding voor zochten (eerste en tweedelijnszorg). Zij zochten
dit soms bij reguliere psychische hulp, soms (via omwegen) bij specifieke hulpverlening.
Een aantal had geen psychische behandeling, maar werd ondersteund door specifiek
maatschappelijk werk.
Prominent in de wetenschappelijke literatuur is het onderzoek naar het voorkomen van
post-traumatisch stress syndroom (PTSS). Sommige studies vinden daarbij geen verschil
in prevalentie (Brom et al., 2001; Felsen & Erlich, 1990b; bijv. Levav et al., 2007), noch
verschil in de frequentie van hulp (Eland, 1990) onder de naoorlogse generatie in
verhouding tot de algemene populatie. Waarbij er ook geen behoefte lijkt te zijn aan
specifieke behandelingsmethoden (Aarts, 1994). Andere studies vinden wel verschil; zo
vond een Finse studie een hogere prevalentie (Santavirta et al., 2018) en ook in Dekel &
Golblatt (2008) werd een hoger risico gevonden op PTSS. Ook bleek uit een recente
systematische review van 23 studies door Dashorst e.a. (2019) een verhoogde prevalentie
van psychiatrische problematiek onder de naoorlogse generatie, waarbij ouderlijke
problemen het risico verhoogden. Verschillende studies laten zien dat mogelijkerwijs de
omvang van de problematiek wel verschilt en de problematiek wel verstorend kan zijn,
zonder daarbij de klinische drempel te bereiken.
Uit het dossieronderzoek, de interviews en de focusgroepen blijkt in ieder geval dat de
hulpvragen als het gaat om deze problematiek divers zijn, maar dat een aantal prominent
naar voren komen. Dit betreft behandeling of begeleiding (maatschappelijk werk,
psycholoog of tweedelijns psychische ondersteuning, veelal in de specifieke hulpverlening)
voor PTSS, depressie en angst- en dwangstoornissen.
Toen was ik zo depressief dat ik eigenlijk dacht nou was ik maar dood. Toen ben ik daar
[specifieke psychische hulpverlening] acht weken opgenomen voor de diagnostiek. Nou ik
had dus van alles, posttraumatische stressstoornis van al die patiënten van de psychiatrie
en dysthymie, dissociatie (interview, man, verzetskind).
Daarnaast wordt er veel gesproken over gerelateerde symptomen, zoals dissociatie, onrust
en agressie, emotionele distantie, emotionele instabiliteit en het wegvluchten in
middelenmisbruik en de behoefte om hier anders mee om te gaan en hier oplossingen
voor te vinden.
Ik was een drinker geweest en op een gegeven moment dacht ik bij mezelf van, nee dit
kan gewoon niet. Na drie keer echt lam dacht ik bij mezelf ... maar ik zag mijn vrienden
allemaal nog steeds, tot nu toe, zestigplussers nog steeds aan de booze [drank]. Ik ga wel
met hen praten maar ik heb het een, twee keer gezegd en voor de rest moeten ze het zelf
weten. Ik vraag me af, alleen maar bezatten en dan nog een keer bezatten..? (focusgroep
vertegenwoordigers, man, Molukse achtergrond).

27

In de context van posttraumatische stress beschrijft een aantal hoe zij de ervaringen van
hun ouders beleven alsof zij zelf aanwezig waren bij de gebeurtenissen. In de literatuur
wordt in dit verband gesproken over re-enactments of trauma toe-eigening, waarbij de
intergenerationele transmissie van trauma een breed onderzocht thema is (Rapoport,
2011; Scharf, 2007; Wiseman et al., 2006; Yehuda et al., 2001). Deze herbeleving van
trauma’s of re-enactments worden met name gevonden in literatuur gebaseerd op
therapeutische interacties (Brown, 1998; Fonagy, 1999) en directe transmissie (Dashorst
et al., 2019; Weiss & Weiss, 2000), zoals beschreven door één van de
onderzoeksdeelnemers:
Wat ik eigenlijk ging doen, dat realiseerde ik me pas achteraf, dat is het leven van mijn
moeder leiden. Dus ik ging echt onderduiken. Ik ging van Airbnb naar Airbnb. En ik was
ook niet meer aanspreekbaar. En ik zat enorm hoog in de energie. En ik kon het gewoon
ook niet meer aan. Dus ik had, zoals de psychiater zei: je had een…, je was ernstig ziek,
jongeman. Je had een gegeneraliseerde angststoornis ontwikkeld en niet zo’n kleintje ook
(interview, man, Joodse achtergrond).
Sommige studies stellen daarbij dat het trauma van kinderen anders is dan dat van ouders,
maar dat er geen sprake is van directe overdracht (Veeninga, 2006) en dat
traumaoverdracht door velen juist wordt voorkomen (Sagi-Schwartz et al., 2008).
Anderen beschreven angsten voor situaties die hun ouders hadden meegemaakt, zoals
achtervolging, gewelddadigheden of onderduiksituaties. In het zoeken naar hulp voor dit
soort problematiek is het begrijpen vanuit de context van de oorlog en sociaal-culturele
omgeving een eerste behoefte omdat, zoals bovenstaand uitgelegd, zij al veel te maken
hebben gehad met afwijzing en veroordeling. De meeste literatuur suggereert daarbij dat
de methoden van begeleiding of behandeling daarbij niet wezenlijk anders hoeven te zijn
dan bij andere groepen. Hoewel hierover in de discussiegroepen nog veel debat over was.
Maar het kunnen plaatsen in de context van de oorlogservaringen van de ouders van deze
problematiek is volgens de onderzoeksdeelnemers essentieel. Zeker voor een groot aantal
van de deelnemers met Joodse, Molukse en Indische achtergrond was het daarbij ook
belangrijk dat er aandacht is voor cultuurspecifieke aspecten.
1.3

Fysieke hulpvragen

1.3.1 Fysieke klachten begrijpen en oplossen
Een aantal van de deelnemers aan dit onderzoek spraken ook over het hebben van fysieke
klachten die soms onverklaarbaar of hardnekkig waren. Voor hen was de relatie met de
oorlogservaringen van hun ouders en de ervaringen van henzelf niet altijd evident maar
wel waarschijnlijk. Ze beschreven daarbij een veelheid aan klachten. Zo bespraken een
aantal van hen slaapproblemen, spierklachten, maag- en darmklachten, hoofdpijn,
misselijkheid, concentratieproblemen, duizeligheid en chronische ziekten in relatie tot hun
ervaringen. Veel van hen waren nog zoekende naar een manier om deze klachten te
verminderen. Daarbij waren zij ook op zoek naar kennis over de mogelijke relatie tussen
wat ze hadden meegemaakt en de fysieke klachten die ze nu ervaarden. Bovendien was
een aantal van hen ook nieuwsgierig naar kennis over effecten op latere leeftijd en het
mogelijke verloop van deze klachten.

28

En ik moet zeggen dat nu, ik ben nu 62, en ik heb de laatste 2 jaar nieuwe, merkwaardige
fysieke klachten, die in de medische wereld niet te verklaren zijn, waarvan ik me dan maar
begon af te vragen: jeetje, zou dat er ook weer mee te maken hebben? Ja, daar kom je
niet achter, maar mijn voorlopige werkhypothese is dat die te maken heeft met te veel
stress in de vroege jeugd. Voortdurende spierspanning, overbelasting, waardoor ik nu een
chronische schouderblessure heb, die niet reageert op alle bestaande protocollaire
behandelingen (interview, vrouw, Indische achtergrond).
Uit de literatuur blijkt dat dit soort klachten onder de naoorlogse generatie leven. Zo blijkt
uit een studie van Flory e.a. (2011) onder de Joodse naoorlogse generatie dat zij een lager
zelf-ervaren gezondheid hebben en hoger medicatiegebruik hebben dan een
controlegroep. Een studie van Shrira (2020) sluit hierbij aan en vond dat kinderen van
Holocaust overlevenden zich ouder voelen dan zij die niet tot de Joodse naoorlogse
generatie behoorden. Uit (beperkt) onderzoek blijkt verder dat kinderen van Holocaust
overlevenden slaapproblemen ervaren (Erlich, 2002). Daarbij vertellen sommige
deelnemers uit de naoorlogse generatie dat ook hun kinderen te maken krijgen met
psychische en fysieke klachten:
Want de kinderen kregen ook buikpijn, heel onverklaarbaar. Dus allemaal onderzoek laten
doen door de VU, en zo. Maar op een gegeven moment was er een kinderpsychiater die
een keer een lezing gaf, en die zei: ja, bij dit soort onverklaarbare lichamelijke klachten
moet je in de generaties van de grootouders kijken, want daar zit het meestal (interview,
vrouw, Indische achtergrond).
1.3.2 Epi-genetische effecten
Een opkomend thema is daarbij de mogelijke epi-genetische effecten van hun ervaringen
en die van hun ouders. Onder een aantal van de naoorlogse generatie was er de behoefte
aan duidelijkheid hierover, ook voor sommigen uit angst om mogelijke ervaringen en de
gevolgen daarvan door te geven.
Ik heb het net ook al gezegd, ik vind het heel belangrijk met ervaring of indirecte ervaring
... Ik ben gewoon tweede generatie dus ik ben niet iemand die het zelf heeft meegemaakt,
maar wat heeft het in mijn genen, ook zo'n broeipit, en in mijn ik ... Wat brengt het nou?
(focusgroep vertegenwoordigers, man, Joodse achtergrond).
In de meest recente wetenschappelijke literatuur is hier ook aandacht voor. Het grootste
deel van deze studies zijn gebaseerd op een Israëlische studie onder 80 kinderen van
Holocaust overlevenden met PTSS en een controlegroep van 15 personen (Yehuda et al.,
2001, 2002, 2005, 2007). Hieruit blijkt wel enig bewijs voor epi-genetische processen,
met name als het gaat over de veranderingen in het mechanisme van methylatie op de
GR-1F promotor, welke mogelijk een rol speelt bij cortisol (een bekend hormoon dat een
belangrijke rol speelt bij stress). De deelnemers in ons onderzoek spraken niet over dit
soort mogelijke gevolgen, maar beschreven wel gedragseffecten (zie ook Danieli et al.,
2016):
[D]ie [mijn neefje en nichtje] hebben diezelfde dingen van jongs af aan meegekregen. In
mindere mate, maar ze hebben het wel meegekregen. Dus dat wantrouwen en... dat zit
29

er ook. En ook het zorgen voor een ander, constant het zorgen voor een ander. En dat
hadden wij eerst ook niet door, maar ik heb een... In één keer zag ik dat en toen heb ik
ook vragen gesteld, ik zeg: ‘ja, maar waarom is dat nou?’ Ja maar... Ik zeg... Toen zei ik
tegen mijn zuster: is precies hetzelfde gedrag. Het is hetzelfde gedrag dat wij vertonen
(interview, vrouw, Sinti achtergrond).
1.4
Vragen in het dagelijks leven
Deze
gedachten
over
een
mogelijk
doorgeven
van
gedragspatronen
of
karaktereigenschappen aan kinderen speelden ook een rol in de behoeften in het dagelijks
leven die uit ons onderzoek naar voren kwamen. Daarbij ging het om het omgaan met
relaties en het aangaan van intimiteit. Ook beschreven zij dat ze vragen hadden ten
aanzien van de duiding en het invulling geven aan de opvoeding. Ten slotte beschreven
ze dat ze behoefte hadden aan het versterken en continueren van coping strategieën in
het dagelijks leven die zij, al dan niet, hadden aangeleerd in individuele begeleiding door
maatschappelijk werk, therapie of groepstherapie veelal in de specifieke dienst- en
hulpverlening maar soms ook in de reguliere zorg.
1.4.1 Omgaan met relaties
Een groot aantal beschrijft dat zij moeite hebben met het aangaan van relaties en het
delen van emoties. Dit betreft zowel de partnerrelaties, als sociale contacten en ook de
relaties met kinderen. De moeite die velen van hen ervaarden werd door hen gerelateerd
aan een gebrek aan het ervaren van acceptatie, liefde en emoties in hun eigen jeugd.
Hierbij speelde voor sommigen ook het wantrouwen dat de ouders hen hadden bijgebracht
voor anderen, door de wereld buiten het gezin als onveilig te benaderen. De behoefte om
op een positieve manier relaties aan te gaan wordt ook bevestigd in literatuur (Kidron,
2003; Mazor & Tal, 1996). Daarbij stelden sommige onderzoeksdeelnemers dat relaties
aangaan bemoeilijkt werd door hun gebrek aan zelfvertrouwen, het continue wegcijferen
van henzelf en met de moeilijkheden die zij hadden om echt contact te maken met een
ander: “de omgang met anderen mensen vind ik hoogst vermoeiend” (interview, vrouw,
Indische achtergrond).
Ook als het om liefdesrelaties ging bespraken velen dat zij behoefte hadden dit te
verbeteren. Ze beschreven daarbij dat ze moeite hadden met intimiteit of diepgaand
contact. Daarbij duiden zij op een belangrijk genderverschil. Sommige vrouwen, met name
van Indische achtergrond, vertelden hoe zij zich ongewenst voelden en dat zij relaties
vooral met ‘foute’ mannen aangingen.
Nou, ze waren dus eigenlijk gek op elkaar maar ze waren echt heftig, vooral mijn moeder,
dus zuigen, zuigen, zuigen. Net zolang mijn vader pesten totdat hij haar wel moest slaan
weet je. Ik heb ook altijd gewoon er begrip voor gehad dat hij haar sloeg alleen toen ik
later vriendjes kreeg en die gingen mij ook slaan dacht ik, nou ja zo gaat dat (focusgroep
vertegenwoordigers, vrouw, Indische achtergrond).
[O]nze moeder zei, was jij maar nooit geboren. Voor jou tien jongens. Dat had te maken
met de angst van onze moeders, de vrouwelijkheid. Dat zei mijn moeder ook tegen mij,
was jij maar nooit geboren, voor jou tien jongens (focusgroep vertegenwoordigers, vrouw,
Molukse achtergrond).
30

Terwijl jongens, bijvoorbeeld door een harde opvoeding, het gevoel hadden dat zij geen
zwakte of emotionele intimiteit mochten of konden tonen en dit dus ook niet in andere
relaties konden tonen.
Je moet hard werken en opvallen en bla bla bla... Dat was het wel. Ik moest hard werken,
me veel laten zien, maar ik moest niet tonen dat ik enige zwakheid had. Dus ook de, wat
dan op een gegeven moment in de therapie de martelpartijen genoemd werden, die heb
ik altijd ondergaan door te zorgen dat ik geen kick gaf, want dat was een teken van
zwakheid, dat doe je niet (interview, man, Molukse achtergrond).
Een aantal van hen zocht dus naar begeleiding in het aangaan van die relaties bijvoorbeeld
in individuele therapie in de reguliere zorg of door gesprekken met specifiek
maatschappelijk werk of in de tweedelijns specifieke zorg. Desalniettemin beschreef
eenzelfde aantal hoe zij een heel belangrijke en ondersteunende relatie hadden met
partner en vrienden: “Ik heb overal vrienden waarmee ik toch meer diepgaand kan praten
over mijn gevoelens allemaal” (focusgroepen vertegenwoordigers, man, Molukse
achtergrond). Gezien het verschil in ervaringen van mannen en vrouwen hadden
sommigen behoefte aan aparte (sociale) activiteiten of laagdrempelige lotgenotencontact
specifiek voor mannen en vrouwen zoals een gesprekgroep voor alleen vrouwen of alleen
mannen.
1.4.2 Behoefte aan invulling familierelaties
De behoefte aan een handvat, bijvoorbeeld in gesprekken of door het delen met anderen,
ten aanzien van relaties was er ook aangaande familierelaties. Hoe geef ik handen en
voeten aan de relatie met mijn ouders die nu op leeftijd zijn? Zo vraagt één van de
deelnemers aan dit onderzoek zich af over haar zorg voor haar moeder op leeftijd:
En nu? Wat doe ik met mijn relatie. Wat doe ik zelf? Waar blijf ik zelf? Is het toegeven aan
[mijn eigen] ziekzijn beter? Of snap je? Is daar meer ruimte voor? Of moet ik, hoe doe ik
dat dan? Wat is het gemiddelde ervan? Waar sta ik daarin? In de relatie, in mijzelf, in mijn
ziekzijn, naar mijn moeder, ja. Waar sta ik? (interview, vrouw, totok achtergrond).
Vragen die hier aan gerelateerd waren, zijn bijvoorbeeld hoe zij de relatie met mijn
kinderen en kleinkinderen konden vormgeven of hoe om te gaan met broers en zussen die
soms heel andere coping mechanismes en percepties hebben. Een aantal van hen
beschreven hoe ze uit twijfel over de invulling van het ouderschap bewust zelf geen
kinderen kregen:
Ik heb expres geen kinderen! Ik durfde het niet! Ik was te bang, want wij hebben een
nogal behoorlijk disfunctionele jeugd helaas gehad. Ik was te bang dat ik zou herhalen,
omdat je gewoon niet weet hoe het wel moet. En ik merk het bij de kinderen van mijn
partner, dat als ik mij erger, dan zou ik het liefst ook een klap uitdelen. Ik doe dat
natuurlijk niet, maar de prikkelbaarheid, de agressieregulatie, die is behoorlijk verstoord
(interview, vrouw, Indische achtergrond).

31

Anderen beschreven hoe zij juist hun ouders wilde beschermen en andere keuzes maakten
in de opvoeding of hierdoor geen ruimte zagen om zelf relaties te ontwikkelen en kinderen
te krijgen:
Vrienden of wat dan ook, dat werd dan... dan werd er geclaimd. Dan werd er gezegd van
ja maar dit is zus en dat is niet goed en je weet het niet, die bedoelen het niet goed en
die zijn... Dus dan krijg je alweer die claiming van 'we moeten vasthouden wat we hebben,
want als we dat niet vasthouden dan zijn we niet veilig'. Hè dat is dan vanuit mijn [jeugd],
vanuit de ouders. Dus dan is daar iedereen die binnenkomt, een vijand. Dus vandaar dat
geen een van ons eigenlijk een kans heeft gekregen om een gezin te stichten. En dat
merken we nu wel (interview, vrouw, Sinti achtergrond).
Een aantal studies lijken hun twijfel over ouderschap deels te ondersteunen en lijken aan
te geven dat de naoorlogse generatie verminderd ouderschapsvaardigheden hebben
kunnen ontwikkelen (Fossion et al., 2015; Kellermann, 2001; Laub, 1998; Weiss & Weiss,
2000). Voor sommigen van hen met kinderen is het vinden van een manier om vorm te
geven aan de opvoeding en de betekenis van hun identiteit (identiteitsvormende
activiteiten) een belangrijke behoefte:
En dat die tweede generatie doordrenkt is van oorlog en genocide en antisemitisme, maar
niet de vreugdevolle en mooie aspecten binnen de Joodse cultuur. En dat die tweede
generatie, toen die kinderen kreeg, enorm op zoek ging naar: wat geef ik dan mijn
kinderen door? Ik wil niet die oorlog weer doorgeven aan mijn kinderen, maar wat dan
wel? Ze hadden helemaal geen alternatief, geen voorbeelden gehad. En hoe maak je je
zoiets eigen als je daar niet in bent opgevoed, behalve alles over oorlog. Dus dat was een
dilemma. En nog steeds (focusgroep experts, vrouw, welzijn).
Met name onder deelnemers met een Joodse achtergrond speelde de vraag hoe zij op een
positieve manier invulling konden geven aan hun groepsidentiteit. Welke rituelen,
kenmerken of gebruiken kunnen zij doorgeven?
Op latere leeftijd ontwikkelden sommigen van de onderzoeksdeelnemers een schuldgevoel
naar hun eigen kinderen omdat zij het gevoel hadden tekort te schieten, bijvoorbeeld
omdat zij het gevoel hadden emotioneel afwezig te zijn geweest of omdat zij zelf ook geen
duiding konden geven aan de familiegeschiedenis.
Toen dacht ik... Voordat ik in therapie ging, van mijn verleden me niets meer herinnerde,
dat had ik allemaal verdrongen. Ik dacht; mijn kinderen zitten dus met diezelfde vragen.
Mijn partner vroeg altijd; hoe was jouw jeugd? Wat heb jij gedaan, noem maar op. Ik wist
daar geen antwoord op. Ze heeft die vraag ook wel eens aan mijn moeder gesteld, die
kwam niet verder dan dat ik een keer een kippenhok open had laten staan. En dat ik op
het paard van de melkboer had gezeten, maar meer wist die zich van mijn jeugd ook niet
te herinneren. Dat bracht er mij eigenlijk wel toe... Ja, je zit zelf met heel veel vragen,
ook omdat je vader op een gegeven moment ook heel lang uit beeld is geweest. Je zit met
vragen en ik zie die vragen ook bij andere mensen zitten die daarmee worstelen, met
name van die tweede generatie, dat ik dacht; laten we het maar aan papier toevertrouwen
(interview, man, Molukse achtergrond).
32

Sommigen hadden dan ook behoefte aan begeleiding waarbij ze konden reflecteren op
relaties en handvaten kregen. Anderen waren eerder op zoek naar antwoorden of invulling
van de familiegeschiedenis of hun eigen jeugd door bijvoorbeeld informatieve
bijeenkomsten of ondersteuning bij het vinden van hun familiegeschiedenis.
Ook de relaties met andere naasten was soms lastig. Een aantal onderzoeksdeelnemers
beschreef dat zij een hele andere beleving en interpretatie hadden van hun jeugd dan hun
broers en zussen en dat ze daarom ook niet veel deelden over hun jeugdherinneringen.
Een enkeling gaf daarbij aan hulp te hebben gezocht bij de betrokken stichtingen om de
banden met broer en zus te verbeteren. Ook met ouders, als die nog in leven waren, was
het contact soms ambivalent of moeizaam.
Zij vindt wel dat je formeel, rond de verjaardag, een kaartje moet sturen, maar dat is het
dan. Dan krijg je die kaart een week van te voren, want dan heeft ze de datum onder de
plek van de postzegel en dan komt hij toch vroeger. Maar dat is het contact, dus dat is
helemaal niks (interview, vrouw, Indische achtergrond).
Sommigen voelden een enorme verantwoordelijkheid en schuldgevoel om te blijven
zorgen voor hun ouder(s), waardoor zij zelf geen relaties opbouwden.
Nu merk ik dat mijn ouders dementie hebben en eigenlijk de controle kwijt zijn, maar ik
zie dat de gedragingen in het gezin hè, nog voortzetten. […] We verzorgen de ouders zelf,
maar het is nooit goed genoeg, want we blijven altijd met die schuldkwestie zitten. Want
van alles wat we doen – dat hoor ik mijn jongste zuster altijd zeggen, van ‘ja maar zelfs
als ik alles doe, dan denk ik achteraf, als alles achter de rug is, dat ik nog mij schuldig zal
voelen’. Dus je zit altijd in die schuldkwestie, dus alles wat je doet is nooit goed genoeg.
Omdat je niet van die schuldkwestie afkomt. De schuld van wat aangedaan is door de
oorlog (interview, vrouw, Sinti achtergrond).
Ook onder experts wordt opgemerkt dat nu de eerste generatie op leeftijd is hun
herinneringen naar boven komen en dat de tweede generatie hier vragen over heeft:
De eerste generatie is nu echt heel oud aan het worden, maar er zijn heel veel mensen
die nooit hebben gepraat over de oorlog en die dan gaan dementeren en dan ineens met
al die oorlogsverhalen komen. En dat die tweede generatie daar dan mee komt te zitten.
En die daar ook hulp voor vragen. Dan krijgen wij weleens telefoontjes, “Wat moeten we
hiermee? Waar kunnen wij terecht en waar kan mijn vader of moeder terecht?” Maar ook
vooral voor hunzelf. “Hoe moet ik daar nou ingaan?” (focusgroep experts, vrouw, directeur
Stichting).
Kortom, de behoefte aan het ontwikkelen van relatievaardigheden werd vaak genoemd.
Daarbij ging het zeker niet alleen om partnerrelaties maar ook om vriendschappen en
familierelaties. Tegelijkertijd was een heel aantal van hen sociaal enorm actief en had juist
veel kennissen. Ook spraken sommigen over waardevolle vriendschapsrelaties en de
belangrijke ondersteuning die hun partner gaf. Het ging dus vooral om een dieper gaande
verbinding door het kunnen plaatsen van hun eigen jeugd (specifiek contact met anderen
uit de naoorlogse generatie), of het vinden van manieren om grenzen te stellen of juist
open te stellen naar een ander om een diepere relatie te ontwikkelen.
33

1.4.3 Benadrukken of versterken veerkracht
Een gerelateerde wens als het gaat om de invulling en betekenisgeving was om manieren
te vinden om juist een positieve, veerkrachtige draai aan identiteit te geven voorbij aan
slachtofferschap. Ook voor deze behoefte zijn enige aanwijzingen te vinden in de grijze
literatuur (Hogman, 1998; Kidron, 2003). De naoorlogse generatie heeft daarbij behoefte
om een eigen invulling te geven aan hun achtergrond. Tegelijkertijd willen zij deze
plaatsen in een groter geheel, zoals een van de onderzoeksdeelnemers het beschrijft:
Weet je, je doet dingen omdat er iets in de genen zit. Je bent niet op jezelf zeg maar, je
bent gewoon een verzameling van je voorouders. Als ik het mooi zeg, dan zijn in het ideale
geval, als jij je lekker in je leven wilt voelen, dan zijn jouw ouders de verbindende schakel
met de waarden van je voorouders. Nou, ik kan zelf een heleboel waarden verzinnen, maar
ik heb niet waarden meegekregen. Ik móet ze zelf verzinnen. Terwijl, het is veel lekkerder
om het gevoel te hebben onderdeel van een traditie te zijn. Dat geeft heel veel rust en
ontspanning (interview, vrouw, Indische achtergrond).
Deze behoefte om invulling geven aan hun identiteit werd ook gezien als een manier om
de meer veerkrachtige kant te laten zien. Gezien de ervaringen van henzelf en hun
voorouders associeerden velen juist ook hoe deze identiteit en deze groep het overleefd
had en daarmee juist sterk en krachtig kon zijn. Maar daarin schuilde voor sommigen ook
het gevaar dat zij zichzelf moeilijk open stelden aan anderen of alles zelf wilde oplossen.
Een aantal gaf aan hiervoor begeleiding of hulp nodig te hebben of hebben gehad
bijvoorbeeld door begeleiding of hulp door een coach, een therapeut in de reguliere zorg
of een maatschappelijk werker van één van de betrokken organisaties. Anderen wilden
juist meer te weten komen over hun familiegeschiedenis of de gebruiken in de grotere
groep door laagdrempelige informatiebronnen. Genoemd werden onder andere
nieuwsbrieven, publiekslezingen of culturele activiteiten. In de literatuur wordt er wel
gesproken over het handen en voeten geven aan een veerkrachtige, positieve identiteit,
zeker wat betreft de Joodse achtergrond (Agsteribbe & Kooyman, 2007; Lipschits, 1997;
Vries, 2009).
Naast deze behoefte op het meer collectieve niveau beschreven anderen hoe zij
ondersteuning zochten op een meer individueel niveau, voor bijvoorbeeld het op een
positieve manier omgaan met stress en het voorbij gaan aan slachtofferschap door
coaching of individuele gesprekken met contextgebonden of categoraal maatschappelijk
werk of een psycholoog in de reguliere zorg. Ook in de literatuur wordt er melding gemaakt
van de behoefte aan het versterken van coping strategieën (Fossion et al., 2015).

34

2. Specificiteit van de hulpvragen en behoeftes
Wat is er specifiek aan de problematiek van de naoorlogse generatie in relatie tot
vergelijkbare hulpvragen van mensen die niet behoren tot de naoorlogse generatie?
In de literatuur, maar ook onder experts is er veel debat over de vraag in hoeverre de
behoeftes en de manieren om daaraan tegemoet te komen anders zijn dan onder diegenen
die ouders hebben die de oorlog niet aan den lijve hebben ondervonden. Zo bevragen
experts onderling in de focusgroep deze specificiteit ook betreffende bijvoorbeeld
psychotherapeutische concepten:
[D]ie separatie-individuatiethematiek, […is dat] niet toch anders geladen en daarmee ook
kwalitatief anders dan wanneer je kind bent van een alcoholist? Of als je kind bent van
iemand die in een Iraanse gevangenis is gemarteld, of verkracht door tien bewakers? Of
van een veteraan, die verschrikkingen heeft gezien én aangericht? Is de kwaliteit van dat
proces dan niet ook anders? Of blijft het het construct zoals jij dat net aangeeft?
(focusgroep experts, man, psychiater)
Maar ook onder andere experts werd dit bediscussieerd in de bredere context van sociaalculturele activiteiten en psychosociale hulpverlening:
En ik ben er persoonlijk ook van overtuigd, dat is heel belangrijk in zowel hulpverlening
bij Joodse cliënten, maar ook bij de ontmoetings- en gespreksgroepen dat je in ieder geval
gedegen getraind bent, niet alleen in Joodse cultuur, maar ook met name oorlog en
trauma.
Interviewer: En hoe denken anderen hierover?
Ja, helemaal eens met wat je zegt. Alhoewel ik mij soms afvraag: moet je nou echt
specifiek al die kennis zelf hebben, of moet je daar… ja, cultureel sensitief zijn. Dat je
sowieso niet meteen interpreteert wat er gebeurt, maar nieuwsgierig bent (focusgroep
experts, vrouwen, welzijn en directeur Stichting).
Uit het onderzoek komt naar voren dat wellicht de principes voor activiteiten, begeleiding
en hulpverlening hetzelfde zijn, maar doordat deze principes in de basis voortkomen uit
de noodzaak voor specifieke kennis en inbedding, deze problematiek, de wensen en
behoeftes zoals geschetst in hoofdstuk 1, juist specifiek worden. Dat wil zeggen, juist door
de inkleuring van de methoden van aanpak door kennis en kunde specifiek voor de context
wordt veelal aan de gevonden behoeftes en vragen tegemoet gekomen. Bovendien stellen
veel van de deelnemers dat het oog hebben voor de bredere inbedding van de vragen en
kwesties waar zij mee zitten van belang is. Hoewel waarschijnlijk al deels helder uit
hoofdstuk 1 schetsen we onderstaand wat deze specificiteit kenmerkt. Daarbij wel de
belangrijke kanttekening dat er niet gesproken is met personen die vergelijkbare
hulpvragen hebben, maar die niet behoren tot de naoorlogse generatie. Het is daarom
vooral op basis van de perspectieven van de onderzoeksdeelnemers (die overigens vaak
veel ervaring hebben met regulier en specifieke dienst- en hulpverlening) en wat bekend
is in de literatuur dat we deze vraag beantwoorden.

35

2.1 Problematiek in context
Veel van de omschreven vragen waar de naoorlogse generatie mee worstelen lijken in de
kern niet anders dan onder andere doelgroepen. Het gaat onder meer om psychische
hulpvragen, om vragen over collectieve identiteitsvorming, en om kennis, informatieve,
educatieve en sociaal-culturele activiteiten. Tegelijkertijd is wellicht het samenvallen van
deze verschillende zaken en hoe deze verweven zijn belangrijk. Individuele identiteit valt
niet los te zien van collectieve identiteit voor wat betreft de daaruit voortvloeiende
problematiek in het dagelijks leven en voor wat betreft fysieke en psychische klachten.
Onderscheidend lijkt ook de existentiële onzekerheid en eenzaamheid (Wiseman, 2008)
zoals hun bestaansrecht en het gevoel alleen te staan, die velen onder de naoorlogse
generatie beschrijven en die terugkomt in veel van de behoeftes en vragen.
Om deze onzekerheid op een goede manier tegemoet te treden is de erkenning van
specifieke problematiek essentieel. Dit wordt vooral helder uit beschrijvingen van situaties
van onderzoeksdeelnemers waarin dit niet het geval is. Zo vertelt een van de
onderzoeksdeelnemers hoe zij in de reguliere zorg ondersteuning zocht voor haar
ervaringen. Haar moeder, die in een interneringskamp had gezeten, gebruikte veel alcohol
en er was sprake van fysieke en geestelijke mishandeling. Ze zat vijf jaar in
psychotherapeutische behandeling en vertelt dat dit niks opleverde:
Nee. Totaal niet! Nee, echt absoluut nul. En ik heb dat vijf jaar volgehouden, maar ja,
want wat moet je? Ik wist bij God niet wat het alternatief was. Je kon nergens heen.
Althans, ik heb het niet gevonden, laten we het zo zeggen (interview, vrouw, Indische
achtergrond).
Ze beschrijft “dat liep totaal spaak” en vertelt dat de specifieke problematiek van
existentiële onzekerheid en eenzaamheid daarbij terugkomt “Ja, je voelt je toch gewoon
weer op jezelf teruggeworpen”. Zonder achtergrondkennis voelen zij zich niet gezien en
niet gehoord en dit raakt aan de basis van hun probleem. Ze beschrijft het verschil met
toen haar problematiek wel als specifiek werd beschreven:
Nou, eerst totale verbazing en uiteindelijk geeft het ook wel rust, want hoera, het heeft
een naam! Je kan het een plek geven, zoals dat dan heet. Het lost de problemen natuurlijk
niet op, maar het is wel handig (interview, vrouw, Indische achtergrond).
In de wetenschappelijke literatuur is er weinig aandacht voor de specificiteit van de
problematiek. Er zijn wel een aantal kwantitatieve en quasi-experimentele studies die
ingaan op de prevalentie van bestaande diagnoses, maar een gedegen analyse van de
specificiteit van de inkleuring van deze problematiek en benodigde benaderingswijzen
ontbreekt. Het bijzondere aan de problematiek komt wel terug in de grijze literatuur,
waarbij gesproken wordt over een kenmerkende beleving en inkleuring (Aarts et al., 1991)
en het belang van kennis over historische context (Eland, 1990; Lipschits, 1997).
Deelnemers zelf stellen dat, wat betreft de eerste en tweedelijnszorg het belangrijk is dat
de problemen die zij ervaren in een breder verband worden gezien, dat wil zeggen in de
context van hun gehele (dagelijks) leven en levensloop en dus niet alleen als een
‘werkprobleem’ of ‘relatieprobleem’.

36

2.2 Late hulpvraag
Een ander kenmerk voor de problematiek van de naoorlogse generatie lijkt het relatief late
moment dat velen van hen hulp of ondersteuning zoeken bij het zoek naar hun wortels en
wie ze eigenlijk zijn of het ‘vastlopen’. Sommigen beschrijven dat, tegen de tijd dat ze
‘echt’ vastliepen, dat dit al eerder is voorgekomen, maar dat ze hiervoor geen begeleiding
hebben gezocht, bijvoorbeeld omdat zij het gevoel hebben dat ze geen slachtoffer mogen
zijn en geen recht hebben op hulp. Het verhaal van deze deelnemer met Joodse
achtergrond illustreert dit:
Ik ben me dat jaren niet echt bewust geweest. Want je beleeft jouw jeugd zoals die nou
eenmaal is. Maar doordat ik in de volwassenheid toch bepaalde, nou, problemen ervaarde,
kwam ik tot de conclusie dat toch datgeen, wat bij mijn ouders echt getraumatiseerd moet
zijn geweest, dat dat toch door heeft geklonken in [mijn] jeugd (interview, vrouw, Joodse
achtergrond).
De reden dat ze niet eerder aan de bel had getrokken voor haar problemen is dat ze “nooit
aan iemand hulp [zal] vragen. En ik zou altijd anderen willen helpen, ten koste van
mezelf.” Ze beschrijft dat ze begeleiding ging zoeken toen er veel stressvolle momenten
samenvielen en haar problemen echt teveel werden:
Tegelijkertijd is er een heleboel in mijn leven gebeurd. Dus ik ben ook gehandicapt geraakt
door een medische fout, wat heel veel impact heeft gehad. Vervolgens werd mijn man
dement, waar ik acht jaar voor gezorgd heb. En toen kwamen er ook problemen met mijn
zoon. En alles bij elkaar was aanleiding dat het met mij echt gewoon helemaal de
verkeerde kant op ging.
Bovendien hebben sommigen veel angst ontwikkeld voor het bekend maken van hun
achtergrond. Zo beschrijft een geïnterviewd verzetskind dat ze zich aansloot bij een
zelfhulpgroep en dit voelde als “een enorm verraad”. Ook onder Joodse, Sinti en Roma en
sommigen van Indisch-Molukse achtergrond leeft dit:
Binnenshuis ben je Joods, maar buitenshuis, niet aan je buren vertellen. En dan elke keer
als je naar buiten gaat dan moet je toch een soort andere persoon zijn (interview, man,
Joodse achtergrond).
In deze angst voor de buitenwereld speelt nog mee dat er ook wantrouwen heerst ten
aanzien van overheidsinstanties en bureaucratie door de historische context. Onder hen
zijn er ook die (onbewust) gevoelens van verraad en wantrouwen hebben meegekregen,
die door hulpverleners wordt omschreven als een “vertrouwensbreuk met de Nederlandse
samenleving” (focusgroep medewerkers, vrouw, maatschappelijk werker Joodse
doelgroep). Zoals ook twee deelnemers met een Molukse achtergrond beschrijven:
[K]ijk eens wat hen [onze grootouders] is aangedaan en [dat opkomen] hebben mijn
ouders niet gedaan, de tweede generatie, nou is het aan ons om daarvoor op te komen.
[…]. En ja, gewoon het feit dat ze inderdaad die erkenning niet hebben gehad, dat hen,
zij die altijd voor de Nederlanders voorop hebben gelopen, op deze manier worden
afgedaan (focusgroep vertegenwoordigers, man, Molukse achtergrond).
37

Het werd een heel erg naar binnen gekeerde gemeenschap en er was ook heel veel haat
of heel veel, nou ja, woede naar de Nederlandse overheid, maar naar Nederland in het
algemeen (interview, vrouw, Molukse achtergrond).
Het late moment voor het bespreekbaar maken van hun achtergrond en problematiek
heeft mogelijk ook te maken met levensgebeurtenissen. Zo vertellen verschillende
onderzoeksdeelnemers dat ze dienstverlening of hulp gingen zoeken toen ze merkten dat
hun eigen kinderen vragen begonnen te stellen en aangaven dat hun gedrag negatieve
effecten had. Ook beschreven een aantal dat het overlijden van een ouder (of beide
ouders) het moment was waarop hun problematiek teveel werd:
Mijn vader is overleden en toen kregen we een volledig joodse begrafenis, met alle toeters,
waar ik volledig niet van op de hoogte was. Dat is voor mij echt de reden dat ik helemaal
vastgelopen ben. Ik kwam in een film waar ik niet wist welke rol ik precies speelde. Maar
ik moest dus wel meespelen (interview, vrouw, Joodse achtergrond).
De late hulpvraag, zo suggereert de grijze literatuur, is mogelijk een van de verklaringen
waarom de omvang en diepte van de psychische problematiek groter lijkt te zijn onder de
naoorlogse generatie. Er is wellicht sprake van sterk onbewuste, ingesleten patronen,
denkwijzen en gedragingen (Agsteribbe & Kooyman, 2007; Begemann & Deurloo, 2002;
Eland, 1990). Daarbij speelt ook dat sommigen hulp of ondersteuning hadden gezocht in
de reguliere zorg (individuele psychotherapie, coaching, meditatie, gesprekken met
huisarts, praktijkondersteuner of sociaal-maatschappelijke dienstverlening) wat soms wel
enige verlichting gaf, maar voor een merendeel van de onderzoeksdeelnemers toch niet
als passend of afdoende werd ervaren.
2.3 Behoefte aan (h)erkenning
In de specificiteit van de problematiek spelen dus gevoelens van angst ten aanzien van de
maatschappij een belangrijke rol. In het samenspel van individuele afwijzing (mag ik er
zijn?) en collectieve gevoelens van wantrouwen en afwijzing spelen maatschappelijke
processen zoals discriminatie en antisemitisme ook mee. Dit is mogelijkerwijs ook van
invloed op de specifieke problematiek van de naoorlogse generatie. De behoefte aan
identiteitsvorming is wellicht ook aanwezig bij andere groepen, zoals mensen met
hechtingsproblematiek, mishandeling in hun jeugd, maar de invulling en ervaring hiervan
lijkt wel specifiek. De manier waarop de problematiek tegemoet getreden wordt speelt een
fundamentele rol in het ondersteunen van de naoorlogse generatie. Het gaat dan om de
erkenning dat het niet om een geïsoleerd probleem gaat (zie ook citaat blz. 17-18)
waarvoor een oplossing is, maar dat deze in sociaal-maatschappelijke en historische
context is ingebed. Het gaat daarbij ook om het omgaan met de ambivalente identiteit
zoals geschetst in hoofdstuk 1, waarbij enerzijds gezocht wordt naar een collectieve
identiteit en herkenning die tegelijkertijd beangstigend en beklemmend kan zijn. Om hier
mee om te gaan is achtergrondkennis noodzakelijk. De erkenning dat dit mogelijk een rol
speelt in de problematiek betekent voor veel van de deelnemers een gevoel van veiligheid
die begeleiding of een psychische behandeling mogelijk maakt.
En voordat je voor je zelf doorhebt: er is echt iets mis met mij. Dan ben je natuurlijk, ik
heb wel op het punt, op momenten gestaan, bijna dat ik dacht: ik moet er iets aan gaan
38

doen. Maar ik durfde dan toch die stap niet te zetten. Ik kan me nog wel herinneren dat
ik dacht: nu moet ik echt iets gaan doen. En dan ging ik naar iemand toe en dan durfde
ik toch niet die stap te zetten. Dus het, ik weet niet. Dat is natuurlijk heel raar (interview,
man, Joodse achtergrond).
De betekenis van de herkenning, die tegelijkertijd een vorm van erkenning vormt, wordt
daarbij verschillend omschreven. Sommige onderzoeksdeelnemers hebben het daarbij
over acceptatie, bijvoorbeeld in het onbevooroordeeld tegemoet getreden worden, over
het wegvallen van schaamte, over inlevingsvermogen en feitelijke kennis die maakt dat
ze zich begrepen, gehoord en gezien voelen en minder alleen en anders (zie ook Begemann
& Deurloo, 2002; Eland, 1990).
2.4 Traumabeleving
Een ander, mogelijk specifiek element in de problematiek van de naoorlogse generatie,
hoewel hier nog veel debat over is, is de rol die het trauma van hun ouders speelt in hun
eigen trauma’s. Deze enactments of re-enactements of toe-eigening van herinneringen
kennen een specifieke vorm, omdat zij de oorlogservaringen van de ouders spiegelen.
Onderzoeksdeelnemers die dit soort herbelevingen in het dagelijks leven beschrijven
hebben een diverse achtergrond (in dit onderzoek werd dit soort ervaringen beschreven
door
onderzoeksdeelnemers
met
een
Joodse,
Sinti,
Indisch-Molukse
en
verzetsachtergrond). Hun ouders communiceerden ook op diverse wijzen over hun
oorlogservaringen van heel gedetailleerd tot juist vrijwel het compleet verzwijgen van de
gebeurtenissen. Bijvoorbeeld:
En nou, ik durfde helemaal nooit alleen thuis te zijn. Dus het moest wel, want mijn man
die ging weleens op zakenreis, zeg maar, voor zijn werk. En dat was niet echt zakenreis,
want hij zat in de cultuursector. Maar en dan was ik alleen en dan raakte ik helemaal in
paniek. En dan dankzij haar [maatschappelijk werker in specifieke organisatie]
relativerende gesprekken, ben ik daar helemaal vanaf gekomen. Dat is heel… Nou, dat is
heel bijzonder dat ze dat voor elkaar heeft gekregen. […] Toch de dingen van ja, jij hebt
dat wel zo in jouw hoofd gezet, dat jij ook achtervolgd moet worden. Want dat voelde ik
altijd zo. Ik was altijd, raakte ook altijd helemaal in paniek als iemand achter mij bleef
fietsen en niet inhaalde of achter mij bleef lopen en er niet langs ging. En zij heeft dat dus
voor mij, geprobeerd om dat in een realistische context te zetten. Omdat, het is geen
oorlog en je wordt niet vervolgd. En dat zijn jouw ouders geweest. En dat soort dingen.
En dus zij heeft echt heel goed werk verricht (interview, vrouw, Joodse achtergrond).
Ik kon het gewoon schrijven, omdat ik erbij was. Dan zal je zeggen bizar, want je was er
helemaal niet bij. Maar het voelde gewoon bij alles van dit herken ik. O, ja, dit heb ik ook
meegemaakt. Bij al die, dus ik heb twintig jaar over dit boek gedaan, omdat ik werd iedere
keer heel geëmotioneerd. Ik zat gewoon huilend dat boek te schrijven. Natuurlijk niet de
hele tijd, maar ik moest soms een paar dagen bijkomen voor één zin (interview, man,
verzetskind).
Uit de literatuur blijft onduidelijk in hoeverre dit nu specifiek is in de problematiek van de
naoorlogse generatie, immers bij anderen groepen kan er ook sprake zijn van het
herbeleven of toe-eigenen van trauma’s van anderen. Wellicht is de vorm waarin dit zich
39

uit wel specifiek voor deze naoorlogse generatie. Enkele wetenschappelijk studies geven
ook enig bewijs voor deze (in)directe trauma overdracht (Braga et al., 2012; Weiss &
Weiss, 2000).

40

3. Reguliere zorg en hulpvragen en behoeftes
In hoeverre kan de naoorlogse generatie terecht bij reguliere zorg- en ondersteuning voor
hun hulpvragen?
Veel deelnemers hebben ervaring met de reguliere zorg- en ondersteuning voordat ze
terecht kwamen bij de specifieke organisaties. Een viertal deelnemers uit de naoorlogse
generatie had alleen ervaring met de reguliere hulpverlening. Zoals in hoofdstuk 2
geschetst, is er wellicht niet zozeer sprake van specificiteit in de problematiek, maar eerder
in de uiting, inkleuring en omvang daarvan die de specificiteit kenmerkt voor wat betreft
dienst- en hulpverlening, die daarmee de noodzaak van een specifieke benadering voor
sommigen verheldert. De methoden van aanpak in de ondersteuning, zoals
groepsbijeenkomsten, individuele begeleiding of psychotherapie, of verschillende vormen
van groepstherapie lijken daarbij niet wezenlijk anders te zijn, maar wel de invulling en
bredere inbedding daarvan. Onder experts blijft dit overigens een debat, zoals een van de
experts stelde met betrekking tot psychotherapeutische behandeling in de eerste en
tweede lijn:
Per saldo is behandelen van de tweede generatie niet anders dan het behandelen van
mensen die niet tot de tweede generatie behoren. Psychotherapeutisch doe je hetzelfde,
maar je gebruikt heel veel contextkennis, en dat helpt (focusgroep experts, man,
psychiater).
De manier waarop reguliere ondersteuning kan aansluiten bij de naoorlogse generatie valt
daarom vooral in dit onderzoek te achterhalen uit de verhalen van de deelnemers die
ervaring hebben met die reguliere hulpverlening. Vooropgesteld is dat in dit onderzoek
niet is gesproken met medewerkers van reguliere instellingen en slechts beperkt met
personen die niet in behandeling zijn geweest bij specifieke instellingen. Ook zijn er, voor
zover ons bekend, geen studies over de effectiviteit en aansluiting van reguliere
instellingen in verhouding tot specifieke instellingen. Onderstaand geven we dan ook een
eerste, verkennend, antwoord op deze vraag voornamelijk op basis van de interviews.
3.1 (H)erkenning vanaf het eerste moment
Juist omdat velen van hen vragen en behoeften hebben die voortkomen uit en gerelateerd
zijn aan existentiële onzekerheid en sommigen het gevoel hebben geen recht te hebben
op hulp kan het eerste contactmoment van groot belang zijn. Dit maakt dat de reguliere
ondersteuning en zorg soms als niet passend wordt ervaren door deelnemers. Zo vertelt
deze deelnemer over haar route naar de specifieke ondersteuning en zorg vanuit de eerste
en tweedelijns reguliere zorg:
Ik was bij de huisarts omdat het allemaal echt heel slecht ging hier met mij en ook met
mijn zoon. En die huisarts die had mij via de, zo’n praktijk-ondersteunende SPV, een
psycholoog was het, geloof ik – nee – eerst was het een SPV’er – ja – dan had ik daar
gesprekken mee. En dan zei die “ja, maar ik maak me soms wel zorgen om je”. Toen zei
ik “nou, dan gaan we maar niet verder”. Maar hij zei: “ja, maar dan blijf ik me zorgen
maken”. Nou, toen waren die gesprekken volgens de verzekering genoeg geweest na tien
of elf keer. En toen kreeg ik een praktijk-ondersteunende psycholoog. Nou, dat ging ook
tien keer en daarna was het weer over. En toen kreeg ik een psycholoog van de GGZ in
41

de tweede lijn. Dat ging ook na een aantal gesprekken vond de verzekering het genoeg.
En toen ben ik naar de, dat was dan zo’n psycholoog die zelf-gevestigd was. En toen kreeg
ik inderdaad gewoon de GGZ. En toen kreeg ik een gesprek met een psycholoog en een
gesprek met een psychiater. En die riepen toen allebei uit volle mond “o, dit is een
schoolvoorbeeld voor een behandeling bij Centrum’45”. Nou, dat moest dan via de huisarts
(interview, vrouw, Joodse achtergrond).
Inmiddels is deze mevrouw in begeleiding bij Joods Maatschappelijk Werk en in afwachting
van specifieke behandeling bij Centrum ’45. Ze beschrijft daarbij dat dat voelde als
“thuiskomen” en “fantastisch”, waarbij ze ook minder angst in het dagelijks leven ervaart:
[A]ltijd bang zijn dat anderen merkten dat ik een Joodse achtergrond heb en dat soort
dingen – dat heeft zij [maatschappelijk werker] toch met mij zo goed door kunnen praten
en kunnen relativeren, dat ik op een gegeven moment toch überhaupt het woord Joods
durf uit te spreken. Want dat durfde ik niet eens. Dat heeft heel lang geduurd voordat ik
dat überhaupt kon zeggen. En nu in de omgeving durf ik bij mensen die ik vertrouw, om
het dan maar even zo te zeggen, er wel voor uit te komen dat ik die Joodse achtergrond
heb (interview, vrouw, Joodse achtergrond).
Dit laat zien dat voor de aansluiting in de reguliere zorg- en ondersteuning de (h)erkenning
van de problematiek een fundamentele rol speelt (zie ook Aarts et al., 1991) en de manier
waarop dit bespreekbaar wordt gemaakt essentieel is. Deze aansluiting kan mogelijk
worden gerealiseerd door een open, onbevooroordeelde houding en het vergroten van,
met name, context-specifieke, maar ook cultuurspecifieke kennis. Zodat de kern van wat
er speelt bespreekbaar wordt gemaakt:
Ik weet niet meer wat die cursus was. En daar zeggen ze dan dat ze alles weet van je, dat
ze alles afschillen. Nou daar ben ik geweest, maar ja, het kwam eigenlijk niet... Het was
meer: je blijft dan, weet je, regulier bezig. Maar je komt niet tot die kern, omdat je niet
de dingen vertelt waar het daadwerkelijk om gaat, omdat het verraad is. Dus je blijft
eigenlijk in de oppervlakte zitten (interview, vrouw, Sinti achtergrond).
Deze mevrouw geeft heel mooi weer waarom de reguliere ondersteuning of zorg niet
helemaal werkte voor haar. Het blijft aan de oppervlakte, omdat veel deelnemers alsnog
niet hun hele verhaal en de kern daarvan durfde te delen. Dit lijkt voort te komen uit een
gevoel dat ze zich toch niet helemaal veilig voelde en onvoldoende vertrouwen hadden dat
zij hun ervaringen mochten en konden delen. Contextspecifieke en cultuurspecifieke
kennis en passende manieren van benadering geeft dan net dat stukje (h)erkenning
waardoor ze dit wel durfden. Dit kan iets kleins zijn, door bijvoorbeeld een term of concept
te noemen, of een naam van een interneringskamp, maar ook veel complexere en
(onbewuste) vaardigheden omvatten zoals een bescheiden houding of ruimte geven aan
culturele gebruiken. Sommige deelnemers noemden bijvoorbeeld ook dat ze hun schaamte
over de gebeurtenissen voorbij konden gaan in specifieke dienst- en hulpverlening doordat
anderen niet schrokken of verbaasd waren over wat ze vertelden. Als deze anderen de
juiste vragen stelden die duidelijk maakte dat er herkenning of begrip was dan voelden zij
zich (h)erkend. Ook gaven sommigen aan dat ze ongemakkelijk werden van alleen
medelijden zoals in reguliere hulpverlening wel eens voorkwam, maar juist op zoek waren
naar contextueel begrip en handvaten. Een aantal had dit wel gevonden in de reguliere
42

eerstelijnszorg, zoals bij huisarts of psycholoog, maar uit de verhalen komt naar voren dat
dit vaak personen waren die de specificiteit herkende of zelf hadden ervaren doordat zij
zelf tot de naoorlogse generatie behoorden. Of de inbedding van dergelijke specifieke
contextgebonden en cultuurspecifieke kennis en kunde in de reguliere zorg haalbaar is
blijft een open vraag. Naast specifieke benaderingswijzen en houding, vraagt het ook om
een vrij grote historisch-culturele feitenkennis waar bijvoorbeeld begripskennis
(Begemann, 1999) ook heel belangrijk in is:
[M]aar mensen die er meer van horen te weten, die bij het horen van het woord Bersiap
zeggen: "is dat lekker?" of zoiets (focusgroep medewerkers, vrouw, maatschappelijk
werker).
Dergelijke kennis is van belang omdat het een vorm van erkenning, vertrouwen en
veiligheid geeft, dit maakt het mogelijk de ondersteuning en zorgverlening aan te laten
sluiten op de behoeftes van de naoorlogse generatie.
3.2 Benaderingswijzen
In de dienstverlening of behandeling zelf beschrijven deelnemers dat het belangrijk is een
vragende en reflectieve benaderingswijze te hebben, waardoor zij zelf afstand kunnen
nemen van hun gedrag, hun reacties en kunnen reflecteren op wie zij zelf zijn:
Omdat ze hebben gekeken naar de rol die ik erin heb gespeeld. Ze hebben niet gezegd
van oké... Ze hebben geen schuldige aangewezen. Ze hebben je na laten denken, ze
hebben gezegd: maar wat... Ja, maar waarom doe je dat dan? Als jij slachtoffer... Als jij...
Je hebt een keuze. Ieder mens heeft een keuze, dus jij bent in die keuze meegegaan,
maar waarom dan? Dus de waarom-vraag. Niet kant en klaar antwoord, maar echt kijken
van, je na laten denken: ja, maar waarom doe je dat dan? (interview, vrouw, Sinti
achtergrond).
Ook diegenen die wel in de reguliere zorg en ondersteuning hun weg vonden beschreven
hierbij het belang van (h)erkenning en vragende, open benaderingswijzen. Dit gaf hen de
mogelijkheid om na te denken over hun eigen behoeftes, handelen en door de afstand die
dit creëerde gedragspatronen te doorbreken en invulling te geven aan hun eigen wensen
en behoeftes.
Een dergelijke houding was ook belangrijk voor andere dienst- en hulpverlening,
bijvoorbeeld op sociaal-cultureel gebied of in maatschappelijk werk. Een dergelijke
houding past bij cultuursensitieve principes in de hulpverlening. Cultuursensitief behelst
een bewustzijn en kennis van verschillende achtergronden, van zowel de beroepskracht
als de betrokkene en een openheid naar de rol en invulling die dit mogelijk speelt, van
beide kanten. Dit biedt dan ook mogelijk aanknopingspunten voor de inbedding in de
reguliere dienstverlening.
Een ander aspect van benaderingswijzen die van belang werd geacht door de
onderzoeksdeelnemers spraken was dat het een belangrijk gevoel van veiligheid gaf dat
er niet nadrukkelijk naar een bepaald resultaat of einddoel werd toegewerkt. Dit valt
wellicht te begrijpen vanuit de context van hun jeugd, waarin voor velen de nadruk lag op
43

prestaties, het goedmaken en succesvol zijn. Ook geeft het hen een bevestiging van het
zoekende karakter van hun vragen. Dit laatste lijkt ook van belang in de reguliere
hulpverlening omdat een aantal ervaarden dat bijvoorbeeld eerstelijnsbehandeling te snel
ging en ze hierdoor juist meer problemen ervaarden:
[H]et is een soort schip dat je hebt. En met allemaal containers en op een gegeven moment
gaat het schuiven. En dat had ook wel te maken met, ik ben toen op een gegeven moment
bij een psycholoog terecht gekomen. En daar kon ik het wel goed mee vinden. En die
begon het een beetje op te graven. En dat ging thuis ook niet lekker. En er waren allerlei
dingen. En dat heeft echt de boel doen schuiven. Dus laten we zeggen, in het begin had
ik zoiets: nou, ik kan het wel met een [psycholoog in reguliere zorg], ik had het zelf ook
niet, ik had door wat er was. En ik moet zeggen dat die psycholoog, waar ik toen was, het
ook heel snel door had. Waar het zat. Maar die heeft mij ook toen op een manier
aangepakt, ja, en dat is denk ik niet slim geweest. Dat is te heftig geweest (interview,
man, Joodse achtergrond).
Meerdere onderzoeksdeelnemers beschreven dat de reguliere therapie “te heftig” was of
“teveel naar boven haalde”. Ook uit het dossieronderzoek bleek dat de tijd in begeleiding
lang was, soms tientallen jaren met verschillende mate van intensiteit. Opvallend was dat
uit verschillende dossiers het beeld naar voren komt van een wisselende beginfase waarin
afspraken met maatschappelijk werk door de onderzoekdeelnemer werden afgezegd of
niet werden nagekomen. Hoewel niet direct duidelijk uit de dossiers, leek het ook alsof
sommigen daarbij toch drempelvrees ervaarden en het moment van ondersteuning
uitstelden. Daarbij viel ook op te maken uit de beschrijvingen in de interviews en het
dossieronderzoek dat de tijd tussen aanmelding en met name klinische groepstherapie
groot was oplopend tot enkele jaren (zie ook paragraaf 4.2).
Ten slotte speelt ook in de benaderingswijzen een open houding een rol, waarbij
deelnemers beschreven dat zij het gevoel hadden niet ‘veroordeeld’ te worden in de
specifieke ondersteuning en hulpverlening:
Iemand in z'n waarde laten. Niet vernederen, denigreren of vooroordelen of weet je wel,
dat je eigenlijk niet luistert naar iemand. Dat ze al doorgaan met hun eigen plannetje
maken. Eigenlijk misken je dan degene waar het omgaat. Ja, die verdient beter denk ik
dan (focusgroep vertegenwoordigers, vrouw, Indische achtergrond).
3.3. Aansluiting en vindbaarheid
Andere hulpvragen, zoals die omtrent informatie, kennis en bijeenkomsten lijken ook qua
vorm niet wezenlijk anders dan voor andere doelgroepen. Maar ook hier is het zo dat dit
soort activiteiten wel qua invulling en mogelijk ook in benadering anders moeten zijn om
passend te zijn. Uit de beschrijvingen van de deelnemers komen allerhande wensen naar
voren zoals toegankelijke archieven, hulp bij het vinden van informatie en het invullen van
formulieren en laagdrempelige activiteiten zoals kennisbijeenkomsten, lezingen, sociale
en culturele bijeenkomsten met anderen. Voor de naoorlogse generatie hebben de
organisatoren van dit soort laagdrempelige activiteiten de uitdaging dat zij enerzijds
vindbaar moeten zijn, terwijl die vindbaarheid door het gebruik van ‘Joods’ of ‘Sinti’ juist
als beangstigend kan worden ervaren. Zoals beschreven valt dit terug te voeren naar een
44

soms ambivalente houding ten opzichte van hun achtergrond, die met name terugkomt
voor personen met een Joodse of Sinti achtergrond en in mindere mate bij deelnemers
met een Molukse, Totok of verzetsachtergrond. Daarom is het belangrijk dat deze
activiteiten laagdrempelig zijn – met initieel een wat vrijblijvend, onverbindend karakter.
Tegelijkertijd is het belangrijk dat het een veilig gevoel geeft van (h)erkenning. Echter,
voor sommigen is het noemen van een bepaalde doelgroep al een behoorlijk drempel.
Wellicht vormen activiteiten die ingaan op andere aspecten, zoals in sociaal-culturele vorm
(muziek, theater, kunst), een vorm van contact die mogelijkerwijs stapsgewijs een ingang
vormen tot verdere verbinding die mogelijkerwijs kan bijdragen aan een vroegere
signalering van vragen, problematiek en een vermindering van het gevoel alleen te staan.
Uit hoofdstuk 1 kwam er verder een behoefte naar maatschappelijke overdracht naar
voren. Daarbij ging het om het educatieve element, maar voor sommigen ook over
bewustwording onder het bredere publiek van de historische context en haar betekenis.
Hoewel dit onderzoek zich hier niet op gericht heeft, vindt dit soort overdracht momenteel
bijvoorbeeld plaats door een veelheid aan organisaties door middel van scholing,
informatieactiviteiten en publiekslezingen. Uit een studie van Sinke et al. (2016) bleek dat
er op dat moment 47 organisaties actief waren voor oorlogsgetroffenen en deelnemers
aan het voormalig verzet. De bestuurders gaven aan dat zij behoefte hadden aan meer
contact met lotgenoten, betere informatievoorziening over cultuur, familiegeschiedenis en
land van herkomst. De helft van de bestuurders gaf daarbij aan ook iets te willen doen
voor de tweede en derde generatie, maar dat het hen aan mankracht en financiën ontbrak.
Uit ons onderzoek blijkt dat er ondanks het grote aantal organisaties die actief zijn voor
oorlogsgetroffenen en deelnemers aan het voormalig verzet en hun kinderen, de
deelnemers aan ons onderzoek hun weg hiernaartoe niet vinden, of dat ze de bestaande
activiteiten nog niet altijd als passend ervaren. Daarbij is er mogelijk ook een behoefte
aan een duurzamere en structurelere inbedding van dit soort sociaal-culturele en
identiteitsvormende activiteiten.

45

4. Toerusting reguliere zorg en ondersteuning
Op welke manier kan de reguliere zorg en ondersteuning toegerust worden voor de
hulpvragen en behoeftes van de naoorlogse generatie?
Uit eerdere hoofdstukken in dit rapport blijkt dat de reguliere ondersteuning en zorg door
kennis-, competentie- en sensitiviteitsbevordering mogelijk zou kunnen worden toegerust
voor de hulpvragen en behoeftes van de naoorlogse generatie. Daarbij vallen wel twee
belangrijke kanttekeningen te maken, namelijk dat 1) de praktische haalbaarheid en 2)
de effectiviteit hiervan onduidelijk zijn. Door een veelheid aan factoren lijkt de behoefte
onder de naoorlogse generatie groeiende, zo merken de betrokken stichtingen in het
relatieve aantal aanmeldingen voor ondersteuning die vanuit de tweede generatie
binnenkomen. De wachtlijsten voor specifieke ondersteuning en hulpverlening zoals
groepsbijeenkomsten met andere uit de naoorlogse generatie (lotgenotencontact) en
specifieke tweedelijnspsychotherapie (individueel of in groep) zijn lang. De vraag naar
ondersteuning van bijvoorbeeld maatschappelijk werk of in informele groepen is
groeiende. Ook de betrokken experts en medewerkers spraken hierover in de
focusgroepen:
Hoe krijg je dit in vredesnaam bij zo'n grote groep? Dat is natuurlijk... Deze thema's zijn
heel persoonlijk en verdragen het heel slecht om in een te groot gezelschap te worden
gethematiseerd. Vertrouwen, veiligheid, een zekere geborgenheid en intimiteit zijn dan
belangrijke voorwaarden, los van de validerende zorg van een externe deskundige of twee
(focusgroep experts, man, psychiater ten aanzien van tweedelijnspsychotherapie).
[A]ls er iemand in Rotterdam, of meerdere mensen in Rotterdam en omgeving hulp willen,
we hebben maar 16 uur voor… nou, zuidelijk Zuid-Holland, Zeeland en West-Brabant. Is
best weinig (focusgroep medewerkers, vrouw, maatschappelijk werker over
maatschappelijke dienstverlening).
Wij hebben drie maatschappelijk werkers die zeker niet alle drie fulltime werken voor…
Groningen, Friesland, Drenthe, Overijssel, Gelderland, Oost-Brabant en Limburg. Ja..
(focusgroep medewerkers, vrouw, maatschappelijk werker, over maatschappelijke
dienstverlening).
Deelnemers aan de interviews spreken over wachttijden voor bijvoorbeeld tweedelijns
groepstherapie van enkele jaren. Soms ook doordat zij een traject door moeten waarbij
gekeken wordt of zij in aanmerking komen voor deze therapie en welk traject en
groepstherapie dan passend is. Ook wat betreft lotgenotencontact, zoals in
gespreksgroepen, gaven onderzoeksdeelnemers aan dat er onvoldoende locaties of
groepen waren. Wat betreft sociaal-culturele activiteiten kwam dit ook naar voren, vooral
onder personen met een Joodse achtergrond. Zo benadrukte één van de experts in de
focusgroepen (Joodse doelgroep) dat veel van de activiteiten gecentreerd waren in
Amsterdam en dat er in de Mediene buiten de stad veel minder te vinden was.
4.1 Wat is er nodig
Zoals nadrukkelijk naar voren komt in de verhalen van de onderzoeksdeelnemers is
kennis- en deskundigheidsbevordering een belangrijk aspect. Daarbij gaat het om sociaal46

culturele en historische kennis en ook om een sensitieve houding en werkwijze die
tegemoet komt aan de wensen en behoeftes van de naoorlogse generatie. In het geval
van Joodse, Sinti, Roma en Indisch-Molukse naoorlogse generatie betreft het bijvoorbeeld
kennis over culturele gebruiken, waarden en normen, cultuursensitieve benaderingswijzen
en historische kennis. Voor de personen met een verzetsachtergrond ging het vooral om
contextgebonden kennis en een cultuursensitieve benadering waarbij de beroepskracht
bewust aandacht heeft en openstaat voor de waarden en normen van de ander en henzelf.
In ieder geval achtergrondkennis over de Tweede Wereldoorlog en over de gevolgen
daarvan. Zowel de eerste als tweede generatie. Dat mensen niet eindeloos moeten
uitleggen, of bijna overtuigen dat het daar iets mee te maken zou kunnen hebben
(focusgroep experts, vrouw, psychotherapeut).
Dergelijke deskundigheidsbevordering wordt in veel gevallen al gedaan door de betrokken
organisaties, zoals bijvoorbeeld door middel van online cursussen (stichting JMW) of
leertrajecten (Djalan Pienter, stichting Pelita), of educatie (Nederlands Veteranen
Instituut). Ook uit de grijze literatuur blijkt dat deskundigheidsbevordering van belang is.
Zo wordt er in dat verband gesproken over historische context (bijvoorbeeld Bersiap), over
familieverbanden, cultureel begrip en begrip van identiteitsproblematiek. Ook gaat het om
benaderingswijzen die invoelend en passend zijn voor de sociaal-culturele context
(Begemann, 1999, 2004; Lipschits, 1997; Verslag studiedag "Hulpverlening aan de
Indische naoorlogse generatie: onzichtbare drempels?, 1994).
Ook hierbij blijkt uit de focusgroepen en de interviews dat het belangrijk is dat het eerste
contact laagdrempelig is, maar ook herkenning geeft. Bijvoorbeeld doordat zij een helder
antwoord krijgen op een vraag, of omdat iemand goed kan doorvragen op basis van
context of cultuurspecifieke kennis. Mogelijkerwijs kan de reguliere hulpverlening wel een
rol spelen in het (h)erkennen van de vragen en behoeftes door in het eerste contact een
sensitiviteit
te
ontwikkelen
voor
dit
soort
vragen
en
problematiek.
Deskundigheidsbevordering zou dan ook moeten omvatten dat reguliere hulp- en
zorgverlening kunnen doorverwijzen naar passende activiteiten, organisaties of eerste- en
tweedelijnshulpverlening indien noodzakelijk, als zij dit zelf niet in huis hebben. Dit geeft:
“een cliënt ook het gevoel ‘ik word gehoord’, je hebt aan een half woord genoeg”
(focusgroep experts, vrouw, psychotherapeut). Dit gevoel is, gezien de behoeftes zoals
geschetst in hoofdstuk 1, fundamenteel.
Dergelijke deskundigheidsbevordering kan ook in een breder kader worden gezien. Zoals
met name naar voren kwam in de interviews zien veel deelnemers hun problematiek
terugkomen onder bijvoorbeeld kinderen van andere oorlogsslachtoffers of ouders met
trauma. Veel genoemd worden hierbij vluchtelingen en bepaalde groepen zoals mensen
uit voormalig Joegoslavië, Syrië of andere geweldsvluchtelingen. Er is nader onderzoek
nodig om te kunnen nagaan of dergelijke deskundigheid inderdaad breder ingezet kan
worden.
4.2 Mogelijke manieren van organisatie
Dit soort kennisbevorderingsactiviteiten worden nu veelal vraag-gedreven georganiseerd
en vallen meestal buiten bestaande curricula in na- en bijscholing. Zij hebben veelal ook
47

geen vaste plek in curricula in het hoger onderwijs. Wellicht is een structurele inbedding
van dit soort deskundigheidsbevordering onder betrokken beroepsgroepen, zoals
bijscholing voor (para-)medici, welzijns- en zorgmedewerkers, of als onderdeel van de
opleiding
van
toekomstige
beroepskrachten
een
mogelijkheid
om
deskundigheidsbevordering systematischer en breder aan te pakken.
In dit kader kan ook gedacht worden aan een soort certificering of beroepsaantekening
die behaald kan worden door beroepskrachten wanneer zij zich trainen in het kundig
omgaan met personen die worstelen met oorlogservaringen van hun ouders. Indien
kwalitatief hoogwaardig uitgevoerd, zou een dergelijke certificering op de lange termijn
ook een vorm van vertrouwen kunnen wekken onder de naoorlogse generatie. Opvallend
was bijvoorbeeld dat het overgrote deel van de betrokken deelnemers in het
dossieronderzoek, in de interviews en in de focusgroep via de huisarts, soms met lange
omzwervingen (variërend van enkele maanden tot tientallen jaren), terecht is gekomen
bij specifieke organisaties. Veelal pas op een moment dat ze echt vastlopen. Als huisartsen
een bijscholingstraject zouden kunnen volgen waarin kennis, maar ook training en
toepassing in benaderingswijzen centraal zouden staan zouden zij wellicht eerder passend
kunnen doorverwijzen of een rol kunnen spelen in de eerste fase van problematiek. In
eerste instantie gaat het bij velen om:
Ik denk dat de meeste patiënten die wij zien, maar dan komen we ook een beetje op het
klinische, vooral begrepen willen worden door mensen die in een soortgelijke situatie zitten
en een soortgelijke achtergrond hebben. Dat hoeft niet altijd helemaal. Het kan zijn dat
de ene patiënt Joods is en de andere Indisch. Natuurlijk zijn de specifieke... De lijnen zijn
historisch echt verschillend. Maar het begrepen worden in het vastlopen, dat is voor heel
veel patiënten heel belangrijk (focusgroep experts, man, psychiater).
De organisatie van laagdrempelige activiteiten, zoals sociaal-culturele, informatie- en
kennis bijeenkomsten en bijvoorbeeld nieuwsbrieven gebeurt al ruimschoots. Zoals eerder
geschetst zijn er veel organisaties actief op het gebied van oorlogsgetroffenen en
deelnemers aan het voormalig verzet en hun nazaten. Ook is er een informatiepunt
Aanspreekpunt Naoorlogse Generatie bij ARQ. Desondanks spreken deelnemers uit de
naoorlogse generatie en experts over de behoefte aan een informatieplatform,
nieuwsbrieven en sociaal-culturele activiteiten.
Mogelijk ligt dit aan de vindbaarheid van dit bestaande platform; zo vertelde één van de
experts dat het Aanspreekpunt Naoorlogse Generatie “weinig wordt gebeld of gemaild”.
Het is natuurlijk gissen waar dit aan ligt, wellicht is nog niet helemaal duidelijk wat de rol
is van het aanspreekpunt. In de interviews werd beschreven dat passend taalgebruik en
het vermijden van jargon van belang is bij een dergelijk platform. Wat betreft de behoefte
aan sociaal-culturele activiteiten en bijeenkomsten kan het zijn dat de huidige activiteiten
onvoldoende zijn of niet helemaal passen bij de behoeftes en wensen van de naoorlogse
generatie. Door sommigen wordt daarbij de wens geuit dat er structurele bijeenkomsten
vanuit de wensen en behoeftes van de naoorlogse generatie zelf zouden moeten worden
georganiseerd en er meer ruimte zou moeten komen voor zelfinitiatief. Tegelijkertijd
worden sociaal-culturele of kennisbijeenkomsten van de betrokken organisaties wel steeds
meer en in groeiende aantallen bezocht.
48

Een mogelijke manier om de activiteiten te versterken is om meer samenwerking en
overkoepeling te faciliteren. De grote variëteit in betrokken organisaties draagt mogelijk
bij aan een lagere toegankelijkheid; zo spreekt in dit verband een van de experts over
“verzuiling”. Uit dit onderzoek valt niet eenduidig te zeggen hoe de organisaties het beste
georganiseerd kunnen zijn en hoe dit past bij de wensen en behoeften, aangezien niet met
reguliere organisaties gesproken is en er ook vrijwel geen contact is geweest met de vele
organisaties die deze activiteiten aanbieden.

49

5. Behoefte aan specifieke dienstverlening
Welke behoefte is er aan specifieke, specialistische hulp- en dienstverlening?
De naoorlogse generatie waarmee gesproken is voor dit onderzoek geeft duidelijke aan
behoefte te hebben aan specifieke, specialistische hulp- en dienstverlening.. Dit geldt ook
voor andere behoeftes die niet direct gaan over behandeling en begeleiding, bijvoorbeeld
het vinden van informatie over de eigen geschiedenis. Belangrijk hierin is dat zij behoefte
hebben aan specifieke dienstverlening die aansluit bij hun context, achtergrond en de
specifieke inkleuring van hun vragen. De behoefte naar specifieke, specialistische hulp- en
dienstverlening is soms zo groot, zeker als het gaat om bijvoorbeeld behandelexpertise of
groepstherapie in de specifieke eerste- en tweedelijnszorg, dat betrokkenen er heel wat
voor over hebben om deze hulp en dienstverlening te kunnen ontvangen. Dit terwijl de
wachtlijsten lang zijn en sommigen een jaar tot meerdere jaren moesten wachten voordat
ze in therapie konden, zo vertellen twee deelnemers over de specifieke tweedelijnszorg:
Uiteindelijk dacht ik; ik ga het niet meer volhouden, want ik had al aangegeven dat ik in
therapie ging en dat ging helemaal niet. Je wilt toch door. Op een gegeven moment dacht
ik; ik trek het niet meer. Wat zou ik nou doen voor anderen? Voor anderen had ik het zo
geregeld, die had binnen geweest. Al moest ik die gewoon op de stoep zetten, bij wijze
van spreken. Oké, laat ik dat deze keer voor mezelf doen. Dus ik ben gewoon letterlijk
elke week hier naar [toe] gereden. Ik zeg; ik trek het niet meer. Uiteindelijk was het zo;
ja, de groep... De oriëntatie dagen. Eind maart zou ik kunnen beginnen. Zo wordt er
geselecteerd voor een bepaalde groep. Er zou plaats komen, maar die kwam maar niet en
die kwam maar niet. Dus ik op een gegeven moment echt... Elke week ging ik hier naartoe.
Ik moest dan toch iemand spreken. Uiteindelijk zei een psychiater; ik zal vragen aan de
groep of ze boventallig willen draaien (interview, man, Molukse achtergrond).
Nou daar was weer een wachtlijst, daar heb ik nog een hele zielige brief geschreven. Ik
denk: ja, jullie kunnen me wat. Ja, je moet wat, weet je wel? Ik heb een hele zielige brief
geschreven naar, naar, ik denk, nou die [psychiater]. En dus die, die heeft toen gezegd:
nou, kom maar (interview, man, Joodse achtergrond).
5.1 Het juiste op het juiste moment
Voor de onderzoeksdeelnemers was het soms moeilijk onder woorden te brengen wat het
precies maakte dat zij behoefte hadden aan die specifieke dienst- en hulpverlening. In dit
verband hadden ze het over het “letter en figuurlijk gezien” worden. Het gaat hier om een
gevoel van veiligheid, dat de begeleiders de juiste kennis bezitten en deze op het juiste
moment naar voren kunnen brengen daarbij rekening houdend wat dit met de ander doet.
Zo beschrijft een onderzoeksdeelnemer over de specifieke groepstherapie in de tweede
lijn:
Ja, je voelde je echt gezien. Ja. Het is aan de ene kant de kennis. De kennis, je kunt
gestudeerd hebben, maar dat merk je met name op de familiedagen, waarin een algemeen
beeld geschetst wordt van de patiënten die er komen. Met de twee mogelijkheden van
doodzwijgen, of gewelddadige.. En dat dat met name voor alle familieleden zo besproken
werd en dat dat zo gepresenteerd wordt, waardoor mensen het ook in een keer konden
plaatsen. Zo van; oh ja, dat komt meer voor, dat herken ik. Maar het was met name die...
50

De mensen die daar werken, werken daar niet alleen vanuit hun professie, maar ook met
hun hart (interview, man, Molukse achtergrond).
Het oog hebben voor de bredere context en de manier waarop de specifieke specialistische
hulp- en dienstverlening, zoals in het geval van gesprekken met maatschappelijk werk of
ontmoetingsgroepen, zijn weerslag heeft in het dagelijks leven was voor de
onderzoeksdeelnemers ook belangrijk. Ze beschreven dat begeleiders en hulpverleners
zoals maatschappelijk werkers en psychologen in het oog hielden wat het met hen deed
en ook bij hen nagingen welke impact bijeenkomsten, gesprekken of therapie hadden op
het dagelijks leven, ook omdat dit voor sommigen in het verleden was misgelopen:
Het probleem is dat je niet weet wanneer je moet stoppen. Dus je hebt dan zo’n inhaalslag.
Dus je komt dat te weten van die oorlog en zo en je gaat je erin verdiepen. Je begint te
lezen. Je gaat naar zelfhulpgroepen en zo. Maar je verdrinkt er ook helemaal in. Dus ik
kan geen trein zien rijden op het station of ik denk dan, o, ja, daar werden ook de joden
in vervoerd. Piepende remmen, o, ja, dat. De politie. Ik denk ja, de politie die haalden de
joden uit de huizen. Dus je kunt helemaal niet in het hier en nu leven en dat is natuurlijk
ook niet de bedoeling. Dus je wilt weer in het hier en nu proberen te komen. Dus je zegt
nou ik moet minderen met die oorlog, maar dat gaat dus niet echt goed, omdat het steeds
terugkomt (interview, man, verzetskind).
Het is mogelijk ook van belang dat de hulpverlener of begeleider de achtergrond van de
hulpvrager deelt, maar de aanwijzingen hiervoor komen met name uit grijze literatuur
(Aarts et al., 1991). In de interviews werd dit slechts door een enkeling aangedragen als
belangrijk. Een vertrouwensband lijkt vooral van belang, dit kan zijn omdat iemand
dezelfde achtergrond heeft, maar dit kan ook juist averechts werken, afhankelijk van de
persoonlijke ervaringen. Bovendien kan er een verschil zijn tussen de ervaringen van
mannen en vrouwen, omdat hun ouders hen bijvoorbeeld anders benaderde zoals
geschetst in paragraaf 1.4.1, waardoor sommige onderzoeksdeelnemers de voorkeur
geven aan lotgenotencontact of begeleiding met iemand van dezelfde gender. Ook in de
focusgroepen was er geen consensus of homogeniteit met betrekking tot achtergrond juist
wel of niet bevorderlijk was. Sommige focusgroep deelnemers stelden dat homogeniteit,
ook in samenstelling van bijvoorbeeld de groep in groepstherapie, in de weg kon zitten
van verbetering, omdat het bijvoorbeeld bleef hangen in “slachtofferschap”. Terwijl
anderen homogeniteit tot op zekere hoogte noodzakelijk vonden voor het proces van
herkenning en erkenning. Vanuit
de literatuur over individuatie-separatie, is het
logischerwijs van belang hierin een balans te zoeken. Juist omdat het gaat om herkenning,
maar ook om na de behandeling of begeleiding naar buiten toe als individu te kunnen
functioneren.
5.2 Behoefte aan specifieke dienstverlening
Naast hulpverlening was er ook behoefte aan specifieke dienstverlening. Daarbij ging het
bijvoorbeeld om adviseren bij het invullen van formulieren, het ondersteunen in een
zoektocht naar de (familie)geschiedenis, het opschrijven van het verhaal van hun ouders
of henzelf of bij het vinden van passende activiteiten. Ook zochten zij hulp in het vinden
van contact met anderen uit de naoorlogse generatie, naar sociaal-culturele activiteiten
(muziek, theater, vieringen, lezingen e.d.) en hulp bij het invulling geven aan hun identiteit
51

of hoe zij richting kunnen geven aan de opvoeding van hun eigen kinderen. Uit dit
onderzoek komt een veelheid aan dergelijke wensen en behoeftes in de dienstverlening
naar voren, hierbij staat de expertise op het gebied van de naoorlogse generatie en hun
ervaringen voorop. Deze onderzoeksdeelnemers vertellen over de sociaal-culturele
groepsactiviteiten:
Dus ik vind het een fijn, hele fijne contacten. Want je weet waar je het met elkaar over
hebt. Je hebt allemaal toch, je bent daar binnengekomen met het feit dat je toch ergens
een probleem hebt rond die afkomst. En dan… Dat voelt gewoon goed. (interview, vrouw,
Joodse achtergrond).
We hebben een contactgroep van kinderen van verzetsdeelnemers. Dat is gewoon met
elkaar koffiedrinken, elkaar ontmoeten. En ik heb het gevoel dat de mensen die daar
komen dat heel erg op prijs stellen. Een soort vertrouwde omgeving. Ze hoeven niet per
se over de oorlog te praten of over hun ouders, maar er is toch een gevoel van
saamhorigheid. Zeker ook begrip voor elkaar (focusgroepen experts, vrouw, directeur
Stichting).
Een aantal van de onderzoeksdeelnemers waren daarnaast op zoek naar manieren om
zelf activiteiten te organiseren of eigen activiteiten te ontwikkelen. Ook in het verleden
zijn dit soort behoeftes geïdentificeerd (Schneiders, 1995; Schneiders & Haans, 1995) en
worden deze nu ten dele georganiseerd en gesubsidieerd. Zo is recent de subsidieregeling
collectieve erkenning van Indisch Moluks Nederland veranderd van ‘wie het eerst komt,
wie het eerst maalt’ naar loting. Echter is de duurzaamheid en werkzaamheid van dit soort
activiteiten nog een punt van aandacht.
5.3 Specifieke benaderingen
Naast behoefte aan specifieke hulp- en dienstverlening spraken een aantal deelnemers
ook wensen uit met betrekking tot specifieke uitgangspunten en benaderingswijzen van
deze hulp- en dienstverlening. Zo gaven zowel medewerkers als personen uit de
naoorlogse generatie aan dat er behoefte is aan terugkerend contact met een begeleider
of met een gespreks- of therapiegroep als sociale activiteit of in de preventieve- of
eerstelijnszorg, als een vorm van ondersteuning en voorkomen van terugval:
Mensen hebben maatschappelijke begeleiding maar mensen […] die hebben al dat traject
gehad. Wij zijn al verder maar we willen toch elkaar blijven ondersteunen, de veerkracht
onderhouden en doorgaan, ook om de derde generatie te ontlasten met onze traumatische
ervaringen (focusgroep vertegenwoordigers, vrouw, Indische achtergrond).
Ik zou wel willen, in ieder geval. In ieder geval nog een paar keer zeker, ja. Ja, misschien
moet het in een andere vorm, in een beeldende vorm. Een beeldende therapie, of een
andere vorm van therapie. Misschien is het gesprek nu ook wel een beetje klaar. Maar ja,
gewoon, nog een beetje jezelf in de gaten houden (interview, man, Joodse achtergrond).
Het gevoel dat de oorlogservaringen een heel diffuse, allesomvattende impact kan hebben
op het leven betekent ook dat een aantal deelnemers de wens beschreven voor een meer
holistische aanpak die zich richt om meerdere levensdomeinen:
52

Zij waren niet geïntegreerd in de samenleving en wij ook niet. En dat deel je denk ik met
alle migranten, maar… Dus het is een kluwen van oorlog, migratie, geweld, alcohol, ja,
ontrafel het maar. Dus ik had zoiets van zoek het maar uit. Ik ben nu de baas over mijn
eigen bestaan en ik red mij wel. Tot op zekere hoogte. Dat is redelijk gegaan, maar niet
fantastisch (interview, vrouw, Indische achtergrond).
Daarbij hebben ze ook behoefte aan een benadering die meer vanuit het systeem kijkt,
waarin er ook oog is voor de context van relaties.
Jij gaat een verandering in en de anderen [gezinsleden] moeten maar mee. Willen die
mee, kunnen die mee? In hoe ver? En aangezien ik toch behoorlijk gesloten was altijd,
daar nooit over sprak. En met name ik alleen maar, op een gegeven moment, nu wel boos
kon zijn en agressief was en een kort lontje had, noem maar op... Niet naar hen toe, maar
dat speelde toch wel allemaal een rol. Ik was er ook wel een beetje bang voor ..(interview,
man, Molukse achtergrond).
Het includeren van familieleden werd door sommigen deelnemers uit de naoorlogse
generatie als zeer positief ervaren, terwijl het voor anderen soms een moeilijke opgave
was om familie te betrekken. Experts geven aan dat het een belangrijk onderdeel is van
de benadering in de tweedelijns (groeps)therapie voor de naoorlogse generatie
(focusgroep experts, man, psychiater, zie ook Dashorst, 2016). Ze vonden het daarbij
belangrijk dat deze benadering juist aandacht had voor de samenhang in gesprekken met
lotgenoten, maatschappelijk werk of in therapie en de relaties daartussen. Een aantal
deelnemers zagen de maatschappelijk werkers als personen die een vinger aan de pols
hielden en die als het ware een brug- en integratiefunctie hadden tussen de dienst- en
hulpverlening die ze hadden in de preventieve en eerste en soms tweedelijnszorg.
Sommigen beschreven hoe zij langs een wirwar van beroepskrachten en bijbehorende
documenten waren gegaan voordat ze terecht kwamen in de specifieke dienst- of
hulpverlening. Onderzoeksdeelnemers beschreven hoe ze via zelfhulpgroepen, huisarts,
psychologen, coaches etc. terecht kwamen bij de specifieke organisaties. Het was voor
velen onduidelijk bij wie ze terecht konden en hoe ze dat precies moesten regelen. Voor
psychologische klachten was er met name twijfel over of de klachten wel ‘goed’ of ‘slecht’
genoeg waren om in aanmerking te komen voor psychologische hulp. Gezien de eerder
geschetste moeilijkheden die een heel aantal respondenten hadden met het aangeven van
de negatieve gevolgen die zij hebben ondervonden door de oorlogservaringen van hun
ouders en de moeite die ze hebben gehad bij het vragen om hulp, viel een dergelijk oordeel
van nog ‘te goed’ of ‘te slecht’ zijn niet gemakkelijk. Zij moesten dit bovendien veelal zelf
regelen, terwijl ze te maken hadden met soms ernstige klachten. Informatie en duiding
over wat hen te wachten staat in behandeling en begeleiding, met daarin duidelijkheid
over het af te leggen traject of een duidelijk protocol was een terugkerende behoefte.
Zeker omdat sommigen te maken hadden met ernstige gevolgen zoals een depressie en
PTSS:
Ja, het is toch vreemd? Ik bedoel, je komt in een ziekenhuis en dan zeggen ze: ja, uw
been is gebroken, maar ja, we doen alleen maar linkerbenen. En u heeft uw rechterbeen
gebroken. Gaat u maar weer naar het volgende ziekenhuis. Ja, zegt het volgende
53

ziekenhuis, u bent één meter zestig. We doen alleen maar mensen boven de één meter
zeventig. U moet naar, zoekt u maar even uit waar u moet zijn. Ja, weet je, dat, op een
gegeven moment ben je er… zo werkt dat toch niet? (interview, man, Joodse achtergrond).
Bovendien hadden sommige onderzoeksdeelnemers ervaren dat zij meerdere keren
“vastliepen” en daarom behoefte hadden aan continuïteit en aan een traject zonder
“eindtijd”. Niet omdat ze intensieve ondersteuning wensten, maar eerder om terugval te
voorkomen. Maatschappelijk werk en sociaal-culturele activiteiten kunnen hierin een
belangrijke rol spelen. Het contact met maatschappelijk werk varieerde ook in intensiteit
(van eens in de drie weken tot een belletje bijvoorbeeld eens in de drie maanden).
Daarnaast wordt de ondersteuning van maatschappelijk werk, gelijktijdig met het volgen
van reguliere tweedelijnstherapie als zeer prettig ervaren: als “een vinger aan de pols” die
hen hielp voortgang te blijven zien. Er wordt hierin een geïntegreerde aanpak beschreven
waarbij aandacht is voor de specifieke problematiek en tegelijkertijd voor het dagelijks
leven. Opvallend was daarnaast dat veel respondenten verschillende vormen van hulp- en
dienstverlening combineerde en dat zij, bijvoorbeeld in afwachting van, tijdens of na
tweedelijnszorg, ondersteuning vonden bij maatschappelijk werk of in het aanbod van
sociaal-culturele activiteiten. Dit samenspel tussen verschillende vormen van hulp- en
dienstverlening en het volgen van een geïntegreerde aanpak van de specifieke dienst- en
hulpverlening werd hierin van belang gevonden.

54

6. Lacunes
Welke lacunes zijn er aan te wijzen?
Dit onderzoek is verkennend en kan slechts de oppervlakte van de ervaringen van de
naoorlogse generatie in kaart brengen. Hierdoor zijn er nog veel onbeantwoorde vragen
over de precieze uitwerking van de bevindingen. Ook zijn mogelijk niet alle aspecten over
de vragen, wensen en behoeftes onder de naoorlogse generatie aan bod gekomen. Toch
zijn een aantal lacunes duidelijk naar voren gekomen. Deze hebben betrekking op diverse
terreinen, zoals de huidige dienstverlening, de gewenste dienstverlening en nog niet
vervulde wensen.
6.1 Beschikbaarheid hulp- en dienstverlening
Een belangrijk punt wat naar voren kwam in dit onderzoek was de beschikbaarheid van
de hulp- en dienstverlening. Personen uit de naoorlogse generatie beschreven hoe zij soms
jaren bezig waren om passende dienstverlening te vinden en toegang te krijgen tot
hulpverlening. Lange wachtlijsten met name in de tweedelijnszorg als gevolg van beperkte
capaciteit in de specifieke hulpverlening maakte dat sommigen wanhopig probeerden toch
ergens een ingang te vinden, zeker als de problematiek steeds verder opliep. Ook
maatschappelijk werkers die de naoorlogse generatie begeleiden merkten dit:
Maar we krijgen best wel veel mensen met best serieuze problematiek. Zowel eerste als
tweede generatie. En maatschappelijk werk heeft toch zijn grenzen in zijn kunnen. Ik zou
wel graag dat gat willen opvullen tussen eerste en tweede lijn. Dat je toch meer misschien
kan samenwerken met een psycholoog of dat je zelf meer studie krijgt waarmee je aan de
slag kan. Vroeger, ik weet niet of jullie dat nog [hadden], de PIT’ers. Psychiatrischintensieve thuiszorgmedewerkers. Dat waren mensen die waren heel praktisch, maar die
waren wel heel erg goed onderricht in de psychiatrie. Begrepen heel goed waarin iemand
dan zo raar deed. Dan konden we samen heel mooi werken. Ik mis dat soort
samenwerkingsverbanden. Ik heb het idee dat als je met elkaar je krachten bundelt dat
je meer kan bereiken. En bij de GGZ zijn wachtlijsten die zo lang zijn… Die cliënt dendert
dan naar beneden, en als hulpverlener voelt dat echt waardeloos (focusgroep
medewerkers, vrouw, maatschappelijk werker, Joodse doelgroep).
Niet alleen de beschikbaarheid van GGZ, maar ook de intensiteit van dienstverlening en
de landelijke dekking van maatschappelijk werk en sociaal-culturele activiteiten was een
terugkerende kwestie. Het waarborgen van bijvoorbeeld een landelijke dekking van
maatschappelijk werk voor de naoorlogse generatie blijkt een uitdaging, maar werd
tegelijkertijd als noodzakelijk gezien om de naoorlogse generatie te bereiken.
In de vijftien jaar dat ik dit werk doe, in het begin had ik nauwelijks nieuwe generatie, en
nu bestaat 40% van mijn case load uit tweede generatie. En onze regio, we hebben
natuurlijk zo weinig maatschappelijk werkers, die regiogebieden worden steeds groter. Je
hebt lange wacht- en reistijden. Dat is echt zo jammer (focusgroep medewerkers, vrouw,
maatschappelijk werker).
In bovenstaand citaat wordt voorgesteld dat samenwerking mogelijk een deel van de
oplossing zou kunnen zijn voor wachtlijsten waardoor mensen dieper in de problematiek
55

terecht lijken te komen. Ook kan bredere samenwerking een mogelijkheid zijn voor het
ondersteunen van een landelijk bereik in de eerstelijns zorg en wellicht ook in de sociaalculturele dienstverlening. Deskundigheidsbevordering, zoals geschetst in hoofdstuk 4, zou
mogelijk ook hieraan kunnen bijdragen. Voor de toekomst is het uitwerken van scenario’s
voor landelijke dekking wat betreft dienst- en hulpverlening aan te bevelen.
6.2 Preventie en vroegsignalering
Opvallend is dat de naoorlogse generatie relatief laat in de hulp- en dienstverlening terecht
komt, het merendeel pas rond hun 40ste of 50ste, dit blijkt ook uit de grijze literatuur
(Agsteribbe & Kooyman, 2007). Over de oorzaken hiervan kunnen we enkel slecht
geïnformeerd speculeren. Het zou kunnen dat zij eerder niet toe waren aan hulp- of
dienstverlening, of gewoonweg geen idee hadden dat het de oorlog was die mogelijk een
rol speelde:
Voor die tijd liep ik een beetje vast en toen werd ik depressief. Ik had twijfels aan mezelf.
Ben ik wel goed? Ik liep een beetje vast en ik wist niet waarom. En dat heeft mij wel een
beetje levensvreugde ontnomen (interview, man, Joodse achtergrond).
Daarbij wordt door meerdere deelnemers uit de naoorlogse generatie opgemerkt dat het
wellicht beter was geweest als iemand het eerder, op een sensitieve wijze had benoemd.
Terugkijkend op hun jeugd zijn sommigen van hen dan ook verbaasd en boos dat er niet
is ingegrepen in hun gezinssituatie:
Laat ik het zo zeggen: degenen die het overkomt, die krijgt altijd zijn aandacht, maar
degenen die vergeten worden, daar heeft het de grootste impact voor. Want degene die
behandeld wordt, die krijgt alle hulp wat hij nodig heeft. En de kinderen niet. En dat zijn
degenen die met die trauma’s blijven (interview, vrouw, Sinti achtergrond)
Dus ik, dus het, dat mensen ook wel eens hadden kunnen vragen: goh, gaat het eigenlijk
wel? Hoe red jij het eigenlijk, jochie? Weet je wel? Dus, misschien is daar nu meer zicht
op, hoor. Of meer aandacht voor. Want in mijn, ja, toen ik naar school ging is nooit aan
mij gevraagd door een leraar: hoe gaat het met jou? En: red je het allemaal? En: hoe heb
je het thuis? Het werd ook niet besproken in mijn tijd (interview, man, Joodse
achtergrond).
De rol van de huisarts werd hierin nadrukkelijk benoemd, wellicht ook omdat het
merendeel van de deelnemers via de huisarts de eerste stappen richting dienst- of
hulpverlening hebben gezet. Sommigen noemden daarbij ook mogelijke andere
contactpunten zoals de GGD of school. Het idee hierachter is dat zij mogelijk verdere
escalatie hadden kunnen voorkomen, of al eerder in het proces van existentiële
onzekerheid hadden kunnen ingrijpen. Deze vorm van vroegsignalering kan ook mogelijk
een preventieve werking hebben. Velen beschrijven dit ook als belangrijk voor navolgende
generaties:
Ja, eigenlijk veel te laat in je leven. Ik had, denk ik altijd nu, nooit kinderen mogen krijgen
voordat ik zelf een beetje in balans was geweest. Maar zo gaat het. Dat kan natuurlijk

56

niet. Je kan niet iedereen een begeleiding geven. Maar ik denk wel dat je het je kinderen
wel heel makkelijk weer doorgeeft (interview, vrouw, Joodse achtergrond).
In aanraking komen met kennis over de eerste en tweede generatie en wat hen is
overkomen, bijvoorbeeld op school of in voorlichtingsmateriaal, kan mogelijk ook een
preventieve werking hebben die laagdrempelig is. Zo ontstaat er al vroeger een
(h)erkenning van hun achtergrond en identiteit.
Laagdrempelige sociaal-culturele en informatiebijeenkomsten kunnen mogelijk een
preventieve werking hebben, zodat personen uit de naoorlogse generatie al vroeg een
vorm van (h)erkenning ervaren of weten waar ze mogelijk terecht kunnen mocht het
misgaan. Op die manier kan wellicht al een eerste drempel geslecht worden, of een eerste
vorm van (h)erkenning plaatsvinden. Daarbij valt te denken aan toegankelijke activiteiten
en bijeenkomsten vanuit informatie en interesse, die inzetten op veerkracht en positieve
waardering. Er zijn enkele specifieke onderwerpen genoemd door de deelnemers aan dit
onderzoek: Ouder worden als NOG (wat staat me te wachten?), kinderen/kleinkinderen
van de naoorlogse generatie, kennisuitwisseling en informatievoorziening (bijv. methoden
van onderzoek naar eigen geschiedenis), culturele of kunstzinnige uitingen met ruimte
voor gesprek.
6.3 Aanvullend onderzoek
De lacunes in hulp- en dienstverlening zijn gebaseerd op de ervaringen van de naoorlogse
generatie. Daarnaast geven de bevindingen van dit onderzoek ook een aantal kwesties
aan die nader onderzoek behoeven. Ook noemen sommige onderzoeksdeelnemers
vraagstukken waarop ze nog geen antwoord op hebben.
6.3.1 Specificiteit en overdracht
Zoals uit hoofdstuk 1 en 2 naar voren komt is de specificiteit van de problematiek nog niet
goed uitgezocht. Voor zover ons bekend, is er nog geen goed opgezette studie uitgevoerd
die uitzoekt of de inkleuring van problematiek specifiek is voor de naoorlogse generatie,
en zo ja, op welke manier deze specifieke problematiek zich dan manifesteert. Dit betreft
dan met name de specifieke betekenis en werking, de diepte van hun ervaringen en hoe
benaderingswijzen hierop kunnen aansluiten. Uit dit onderzoek blijkt dat de specifieke
inkleuring en benadering van essentieel belang is voor de onderzoeksdeelnemers, maar
onduidelijk is wat dit precies behelst. Belangrijk is ook dat er tot nu toe weinig bekend is
over bijvoorbeeld de wensen en behoeftes van de Sinti en Roma in Nederland, veelal
beperkt het zich tot een enkele publicatie in de grijze literatuur. Ook over de kinderen van
personen actief in het voormalig verzet is weinig informatie beschikbaar. Daarnaast is ook
in de wetenschappelijke literatuur relatief weinig aandacht voor personen van de
naoorlogse generatie met een Indisch-Molukse achtergrond. Daarnaast is er nog niet veel
onderzoek gedaan naar de invulling en ervaringen onder de derde generatie als het gaat
om de oorlogservaringen van hun grootouders en de omgang hiermee van hun ouders. Uit
dit onderzoek komen tegenstrijdige bevindingen naar voren over deze derde generatie,
maar deze kwestie houdt ook de naoorlogse generatie bezig.
Daarbij zijn er ook vragen over het verouderingsproces van zowel de eerste als de tweede
generatie: welke lange termijn gevolgen zijn er? De tweede generatie worstelt ook met de
57

vraag hoe goed om te gaan met de eerste generatie, indien zij nog in leven zijn. Daarbij
zijn er ook vragen rondom de laatste levensfase (Samson et al., 2013).
Uit dit onderzoek komt ook de vraag naar voren op welke wijze de specifieke problematiek,
dienst- en hulpverlening van de naoorlogse generatie zich verhoudt tot anderen die
(in)direct oorlogservaringen hebben. Ook een aantal deelnemers uit de naoorlogse
generatie en experts benoemen de aansluiting bij andere doelgroepen:
[I]k merk wel: bij zo’n naoorlogse groep is het toch ook wel belangrijk dat, ja, dat het er
is, weet je wel. Het gaat hem vooral om de expertise, denk ik. Specifieke expertise. Maar,
ik zei al, je zou die expertise net zo goed kunnen inzetten voor de mensen die in Bosnië
hebben gevochten. Of die in Irak hebben gevochten. Of die iets van andere ellende hebben
meegemaakt in hun leven. Dus, ja, dat zou best heel goed daar kunnen worden ingezet,
denk ik. Met juist met deze specifieke kennis (interview, man, Joodse achtergrond)
De bestudeerde groepen (Joods, Indisch-Molukse en verzetsachtergrond, en in mindere
mate door gebrek aan studies, Roma en Sinti) in dit onderzoek geven aan dat er
vergelijkbare kwesties spelen, maar dat de beleving, contextuele en historische invulling
anders is. Gezien de belangrijke rol die dit speelt in hun verhalen, is het daarom van
belang om dit nader te kunnen duiden, bijvoorbeeld door meer onderzoek te doen naar de
beleving in het dagelijks leven buiten klinische definities om en hoe in de praktijk hier
invulling aan wordt gegeven.
6.3.2 Effectiviteit van hulp- en dienstverlening
Een punt dat hierbij aansluit is de vraag naar de effectiviteit van hulp- en dienstverlening,
waarbij effectiviteit in de brede zin moet worden opgevat. Er is bewijs dat bijvoorbeeld de
methoden van aanpak in de groepstherapie en individuele therapie effectief zijn bij het
omgaan met de gevolgen die spelen onder de naoorlogse generatie (Erlich, 2002;
Fogelman, 1992; Orwid et al., 2001; Schneiders, 1995; Van Der Hal et al., 1996).
Tegelijkertijd is er weinig bekend over de specifieke werkzame elementen en hoe effectief
andere vormen van dienst- en hulpverlening zijn. Wat maakt nu het verschil in de
specifieke dienst- en hulpverlening die zo duidelijk wordt benoemd door de
onderzoeksdeelnemers? Ook is er bijvoorbeeld weinig bekend over de waarde van
artistieke, sociaal-culturele activiteiten en identiteitsvormende activiteiten (zie voor een
uitzondering Kompan Erzar, 2017). Hiervoor zou een uitgebreider en een meer
(participatief) observatief onderzoek op zijn plaats zijn. Daarbij zou ook in het onderzoek
aandacht kunnen zijn voor de samenhang tussen dienst- en hulpverlening, omdat
onderzoeksdeelnemers aangeven hiervan vaak parallel gebruik te maken en behoefte te
hebben aan specifieke dienst- en hulpverlening in de preventieve, eerste en tweede lijn.
6.3.3 De andere kant van de medaille
Ten slotte is er vrij weinig bekend over de andere kant van de medaille, namelijk de
veerkracht van de naoorlogse generatie. Uit de verhalen van de deelnemers aan dit
onderzoek en het dossieronderzoek blijkt ook dat een deel zichzelf als doorzetter ziet, en
ook veel veerkracht toont in het omgaan met hun jeugdervaringen. Op dit moment
ontbreekt onderzoek naar deze veerkrachtige kant van de naoorlogse generatie en naar
bijvoorbeeld hun welbevinden.
58

Dit onderzoek zou mogelijk ook informatief kunnen zijn om beter te kunnen duiden welke
factoren modereren in de impact die oorlogservaringen hebben: wat maakt het dat
sommigen geen last hebben of grote problemen ervaren? Hoe komt het dat ondanks
traumatische ervaringen zij tot een zekere leeftijd zich goed kunnen redden of
functioneren? Hoe kunnen we hun veerkracht verklaren en versterken? Vergelijkend
onderzoek naar de naoorlogse generatie die geen behoefte hebben aan hulp- of
dienstverlening zou daarbij interessant zijn. Welke behoeftes hebben zij? Hoe zijn hun
ervaringen en welke verschillen en overeenkomsten zijn er?
Dergelijk onderzoek zou ook kunnen bijdragen aan het verder duiden en concretiseren van
hun wensen en behoeftes. Dit onderzoek geeft nog niet een concreet antwoord op de vraag
hoe aan hun behoeftes invulling gegeven kan worden (bijvoorbeeld in precies welke vorm,
met welke frequentie) zeker niet als het gaat om hun behoeftes aan sociaal-culturele en
kennis activiteiten.

59

7. Aanbevelingen
Uit de voorgaande hoofdstukken blijkt dat dat er diverse hulpvragen en behoeftes zijn
onder de naoorlogse generatie. Deze variëren van sociaal-culturele en informatieve
activiteiten ten behoeve van praktische ondersteuning en identiteitsvorming tot specifieke
tweedelijnshulpverlening. De werkwijzen waarop deze dienst- en hulpverlening wordt
aangeboden lijkt zich niet wezenlijk te onderscheiden van andere groepen, maar de
invulling (inkleuring en benaderingswijzen) duidelijk wel. Juist dit laatste vormt de kern
van de behoeftes, waarbij herkenning en erkenning leidende principes zijn. Essentieel is
dus dat juist de specifieke inkleuring de basis vormen van de hulpvragen en behoeftes.
Ambivalente gevoelens ten aanzien van de eigen individuele en collectieve identiteit
maken een specifieke benadering noodzakelijk om te voorzien in die behoeftes, ondanks
dat de uiteindelijke werkwijzen wellicht niet heel anders zijn. Om dit te verduidelijken, het
organiseren van een muziekbijeenkomst met vrije inloop is op zichzelf geen
onderscheidende activiteit, maar de manier van uitnodigen, benaderen en inbedden in een
breder aanbod van activiteiten lijkt wel belangrijk te zijn om goed aan te sluiten bij de
behoefte van de naoorlogse generatie. Zo zou het voor sommigen met een Joodse
achtergrond onwenselijk zijn om nadrukkelijk de Joodse identiteit naar voren te brengen
op een flyer. Een ander voorbeeld is de specifieke eerstelijns psychotherapie, hierbij
worden veelal dezelfde werkwijzen toegepast als in de reguliere zorg (bijvoorbeeld
psychodynamische en cognitieve en gedragstherapie (Dashorst, 2016)), maar geven de
onderzoeksdeelnemers aan dat het de specifieke benadering en inkleuring is die aan hun
behoefte tegemoet komt.
Uit voorgaande hoofdstukken vallen vele aanbevelingen te distilleren, de belangrijkste
worden onderstaand opgesomd. Voor meer details verwijzen wij terug naar de eerdere
hoofdstukken:
1. Investeer in laagdrempelige, toegankelijke activiteiten en bijeenkomsten vanuit
informatie en interesse die inzetten op veerkracht en positieve waardering om zo
de zichtbaarheid en preventieve werking van activiteiten te vergroten en
tegemoet te komen aan behoeftes. Betrek hierbij de doelgroep, enkele specifieke
onderwerpen zijn bijvoorbeeld:
• Ouder worden als NOG (wat staat me te wachten?)
• Kinderen/kleinkinderen NOG en bijvoorbeeld opvoeding of relaties op
latere leeftijd
• Kennisuitwisseling en informatievoorziening (bijv. methoden van
onderzoek)
• Culturele of kunstzinnige bijeenkomsten/activiteiten met ruimte voor
gesprek
2. Denk na over een aantrekkelijk, goedwerkend, overkoepelend platform die goed
vindbaar is (en betrek de doelgroep bijvoorbeeld voor het ontwikkelen van de
manier waarop de naoorlogse generatie wordt aangesproken en de informatie die
geboden wordt). Dit platform kan een eerste, laagdrempelige, vorm van
informatie zijn voor bijvoorbeeld doorgeleiding en praktische informatie.
60

3. Overweeg een aanbod van scholing, bijscholing en certificering/aantekening voor
de naoorlogse generatie voor betrokken beroepsgroepen, zoals beroepskrachten
in welzijn en zorg. Denk hierbij aan het ontwikkelen van een die cultuursensitief
is en waarbij aandacht is voor de naoorlogse generatie met oog voor de diverse
achtergronden en daarmee samenhangend ervaringen hierbinnen. Ook is het
wellicht aan te bevelen te kijken naar mogelijke aanknopingspunten wat betreft
de oorlogservaringen van andere groepen om ze de kennisoverdracht te
verbreden en verbinden.
4. Mogelijkerwijs biedt ook het reguliere onderwijs aanknopingspunten om een
eerste bewustzijn te ontwikkelen over de naoorlogse generaties. Zo valt te
denken aan een lespakket voor het middelbaar of hoger onderwijs.
5. Het is aan te bevelen om mogelijke scenario’s voor landelijke dekking na te gaan,
bijvoorbeeld door te kijken naar mogelijkheden voor samenwerking of bij- en
nascholing.
6. Het is aan te bevelen meer aandacht te hebben voor vroegsignalering en
preventieve activiteiten die hieraan bij kunnen dragen. Dit kan bijvoorbeeld door
het vergroten van bewustzijn in de regulier dienst- en hulpverlening maar ook
door na te denken over de ontwikkeling en positionering van laagdrempelige
sociaal-culturele en informatieve activiteiten.
7. Het is te aan te raden om verder onderzoek te doen naar de inkleuring van de
specificiteit, welke invulling nu precies onderscheidend is, hoe dit in de praktijk
bewerkstelligd kan worden en wat dit betekent voor werkwijzen, kennis en
competenties met name ook met het oog op eventuele aansluiting en
samenwerking in de reguliere zorg. Ook is nader onderzoek naar effectiviteit, in
de brede zin, van de verschillende activiteiten aan te bevelen en de integrale
specifieke dienst- en hulpverlening.
8. Er is behoefte aan verder onderzoek naar veerkracht, modererende factoren,
specifieke inkleuring en behoeftes en naar een mogelijke overdracht op de
volgende generaties.

61

Referenties
Aarts, P. G. (1994). Oorlog als erfenis. De overdracht van oorlogstrauma’s op naoorlogse
generaties.
Amsterdams
sociologisch
tijdschrift,
21(1),
176–196.
https://ugp.rug.nl/ast/article/view/23611
Aarts, P. G. (1998). Intergenerational effects in families of World War II survivors from
the Dutch East Indies. In Y. Danieli (Red.), International handbook of
multigenerational legacies of trauma (pp. 175–187). Plenum Press.
Aarts, P. G. (2000). Oorlog als erfenis: De overdracht van oorlogstrauma’s op naoorlogse
generaties. In W. D. Visser & S. van der Veen (Red.), Verder leven met de oorlog:
Hulpverlening aan oorlogsgetroffenen. Stichting ICODO.
Aarts, P. G. (2011). Trauma. Springer.
Aarts, P. G., Eland, J., Kleber, R. J., & Weerts, J. M. P. (1991). De joodse naoorlogse
generatie: Onuitwisbare sporen. Bohn Stafleu Van Loghum.
Agsteribbe, A. J., & Kooyman, C. M. (2007). De Joodse naoorlogse generatieproblematiek
anno 2007: Rapportage van een onderzoek naar aard en omvang.
Anstadt, R., Rottenberg, A., & Agsteribbe, A. J. (2008). Kinderen die alles moesten
goedmaken: Hoe de oorlog doorwerkt in het leven van de Joodse naoorlogse
generatie. JMW : Uitgave t.g.v. van het 60-jarig jubileum van JMW.
Baider, L., Goldzweig, G., Ever-Hadani, P., & Peretz, T. (2006). Psychological distress and
coping in breast cancer patients and healthy women whose parents survived the
Holocaust.
Psycho-Oncology,
15(7),
635–646.
psyh.
https://doi.org/10.1002/pon.1010
Barel, E., Van IJzendoorn, M. H., Sagi-Schwartz, A., & Bakermans-Kranenburg, M. J.
(2010). Surviving the Holocaust: A meta-analysis of the long-term sequelae of a
genocide.
Psychological
Bulletin,
136(5),
677–698.
https://doi.org/10.1037/a0020339
Bar-On, D., Eland, J., Kleber, R. J., Krell, R., Moore, Y., Sagi, A., Soriano, E., Suedfeld, P.,
van der Velden, P. G., & van IJzendoorn, M. H. (1998). Multigenerational
perspectives on coping with the Holocaust experience: An attachment perspective
for understanding the developmental sequelae of trauma across generations.
International Journal of Behavioral Development, 22(2), 315–338. psyh.
https://doi.org/10.1080/016502598384397
Baron, L., Reznikoff, M., & Glenwick, D. S. (1993). Narcissism, interpersonal adjustment,
and coping in children of Holocaust survivors. The Journal of Psychology:
Interdisciplinary
and
Applied,
127(3),
257–269.
psyh.
https://doi.org/10.1080/00223980.1993.9915560
Begemann, F.A. (1996). Over de zoektocht bij de naoorlogse generatie. ICODO info,
13(3/4), 16–28.
Begemann, F.A. (1999). Indisch maatschappelijk werk—Werkboek 3: Contract en context:
Intervisiegesprekken over de hulpverlening aan Indische cliënten binnen het
Algemeen Maatschappelijk Werk. Stichting Pelita.
Begemann, F.A. (2004). Wezenlijk verschil aanpak Pelita en ‘gewoon’ maatschappelijk
werk. Pelita nieuws, 10(5), 3–5.
Begemann, F.A, & Deurloo, S. (2002). De Indische naoorlogse generatie: Herinneringen,
verhalen, analyse. Stichting Pelita.
Bontekoe, A., & Bonfrère Breuring, L. (2012). Themanummer: Stichting Pelita 65 jaar:
Jubileumuitgave. Pelita nieuws, 19(1).
62

Braga, L. L., Mello, M. F., & Fiks, J. P. (2012). Transgenerational transmission of trauma
and resilience: A qualitative study with Brazilian offspring of Holocaust survivors.
Bmc Psychiatry, 12, 134. https://doi.org/10.1186/1471-244X-12-134
Brom, D., Kfir, R., & Dasberg, H. (2001). A controlled double-blind study on children of
Holocaust survivors. The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences, 38(1),
47–57.
Brom, D. Durst, N., & Aghassy, G. (2002). The Phenomenology of Posttraumatic Distress
in Older Adult Holocaust Survivors. Journal of Clinical Geropsychology, 8(3), 189–
201. https://doi.org/10.1023/A:1015944227382
Brown, E. M. (1998). The transmission of trauma through caretaking patterns of behavior
in Holocaust families: Re-enactments in a facilitated long-term second-generation
group. Smith College Studies in Social Work, 68(3), 267–285. psyh.
https://doi.org/10.1080/00377319809517531
Chaitin, J. (2002). Issues and interpersonal values among three generations in families of
Holocaust survivors. Journal of Social and Personal Relationships, 19(3), 379–402.
psyh. https://doi.org/10.1177/0265407502193005
Danieli, Y., Norris, F. H., & Engdahl, B. (2016). Multigenerational legacies of trauma:
Modeling the what and how of transmission. American Journal of Orthopsychiatry,
86(6), 639–651. https://doi.org/10.1037/ort0000145
Dashorst, P. (2016). Opgroeien met de oorlog. Cogiscope, 13(2), 17–20.
Dashorst, P., Mooren, T. M., Kleber, R. J., de Jong, P. J., & Huntjens, R. J. C. (2019).
Intergenerational consequences of the Holocaust on offspring mental health: A
systematic review of associated factors and mechanisms. European Journal of
Psychotraumatology,
10(1),
1654065.
https://doi.org/10.1080/20008198.2019.1654065
De Ridder, T., Schneiders, L., & van der Veen, S. (1996). ’De naoorlogse generatie’
Themanummer. ICODO info, 3/4.
Dekel, R., & Goldblatt, H. (2008). Is there intergenerational transmission of trauma? The
case of combat veterans’ children. American Journal of Orthopsychiatry, 78(3),
281–289. https://doi.org/10.1037/a0013955
Eland, J. (Red.). (1990). Tweede generatie Joodse Nederlanders: Een onderzoek naar de
gezinsachtergronden en psychisch functioneren. Van Loghum Slaterus ; Instituut
voor Psychotrauma.
Erlich, S. (2002). Short-term group therapy with holocaust survivors and the second
generation. Group, 26(2), 163–171. https://doi.org/10.1023/A:1019758214490
Felsen, I., & Erlich, H. S. (1990a). Identification patterns of offspring of Holocaust
survivors with their parents. American Journal of Orthopsychiatry, 60(4), 506–520.
psyh. https://doi.org/10.1037/h0079205
Felsen, I., & Erlich, H. S. (1990b). Identification patterns of offspring of Holocaust
survivors with their parents. American Journal of Orthopsychiatry, 60(4), 506–520.
https://doi.org/10.1037/h0079205
Filet, B. C. (1996). Enkele gedachten over hulp aan latere generatie oorlogsgetroffenen.
ICODO
info.
https://psychotraumanet.org/sites/default/files/documents/153653221_Enkele%
20gedachten%20over%20hulp%20aan%20latere%20generatie%20oorlogsgetroff
enen%3B%20Filet.pdf

63

Flory, J. D., Bierer, L. M., & Yehuda, R. (2011). Maternal exposure to the holocaust and
health complaints in offspring. Disease Markers, 30(2–3), 133–139.
https://doi.org/10.3233/DMA-2011-0748
Fogelman, E. (1992). Intergenerational group therapy: Child survivors of the Holocaust
and offspring of survivors. Psychiatria Hungarica, 7(3), 255–269. psyh.
https://login.ezproxy.leidenuniv.nl:2443/login?URL=http://search.ebscohost.com
/login.aspx?direct=true&db=psyh&AN=1993-02528-001&site=ehost-live
Fonagy, P. (1999). The transgenerational transmission of holocaust trauma: Lessons
learned from the analysis of an adolescent with obsessive-compulsive disorder.
Attachment
&
Human
Development,
1(1),
92–114.
psyh.
https://doi.org/10.1080/14616739900134041
Fossion, P., Leys, C., Vandeleur, C., Kempenaers, C., Braun, S., Verbanck, P., & Linkowski,
P. (2015). Transgenerational transmission of trauma in families of Holocaust
survivors: The consequences of extreme family functioning on resilience, sense of
coherence, anxiety and depression. Journal of Affective Disorders, 171, 48–53.
https://doi.org/10.1016/j.jad.2014.08.054
Fridman, A., Bakermans-Kranenburg, M. J., Sagi-Schwartz, A., & Van IJzendoorn, M. H.
(2011). Coping in old age with extreme childhood trauma: Aging Holocaust
survivors and their offspring facing new challenges. Aging & Mental Health, 15(2),
232–242. https://doi.org/10.1080/13607863.2010.505232
Gronthoud, W. M., & Harpe, T. (1995, augustus 15). Nieuwe beelden, gedeelde
werkelijkheid [Speech]. Nationale Herdenking 15 augustus, Den Haag.
https://15augustus1945.nl/wp-content/uploads/2020/04/1995-WendelaGronthoud-en-Tanja-Harpe-.pdf
Hogman, F. (1998). Trauma and identity through two generations of the Holocaust.
Psychoanalytic
Review,
85(4),
551–578.
psyh.
https://login.ezproxy.leidenuniv.nl:2443/login?URL=http://search.ebscohost.com
/login.aspx?direct=true&db=psyh&AN=1998-03268-005&site=ehost-live
Kellermann, N. P. F. (2001). Transmission of Holocaust trauma—An integrative view.
Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes, 64(3), 256–267. psyh.
https://doi.org/10.1521/psyc.64.3.256.18464
Kellermann, N. P. F. (2008). Transmitted Holocaust trauma: Curse or legacy? The
aggravating and mitigating factors of Holocaust transmission. Israel Journal of
Psychiatry
and
Related
Sciences,
45(4),
263–271.
psyh.
https://login.ezproxy.leidenuniv.nl:2443/login?URL=http://search.ebscohost.com
/login.aspx?direct=true&db=psyh&AN=2009-03922-006&site=ehost-live
Kidron, C. A. (2003). Surviving a distant past: A case study of the cultural construction of
trauma
descendant
identity.
Ethos,
31(4),
513–544.
psyh.
https://doi.org/10.1525/eth.2003.31.4.513
Kompan Erzar, K. (2017). The flowers of compassion: A trauma-informed artistic event
involving three generations of Slovenians. Canadian Art Therapy Association
Journal, 30(1), 41–49. psyh. https://doi.org/10.1080/08322473.2017.1303862
Lamboo, J. (2001). "Van feestje tot confrontatie, en toch weer een feestje: Landelijke
ontmoetingsdagen naoorlogse generatie. ICODO info, 18(1), 123–126.
Laub, D. (1998). The empty circle: Children of survivors and the limits of reconstruction.
Journal of the American Psychoanalytic Association, 46(2), 507–529. psyh.
https://doi.org/10.1177/00030651980460020601
64

Levav, I., Levinson, D., Radomislensky, I., Shemesh, A. A., & Kohn, R. (2007).
Psychopathology and other health dimensions among the offspring of Holocaust
survivors: Results from the Israel National Health Survey. The Israel Journal of
Psychiatry and Related Sciences, 44(2), 144–151.
Lipschits, I. (1997). Tsedaka: Een halve eeuw Joods Maatschappelijk Werk in Nederland.
Walburg Pers.
Major, E. F. (1996). The impact of the Holocaust on the second generation: Norwegian
Jewish Holocaust survivors and their children. Journal of Traumatic Stress, 9(3),
441–454. psyh. https://doi.org/10.1002/jts.2490090304
Mazor, A., & Tal, I. (1996). Intergenerational transmission: The individuation process and
the capacity for intimacy of adult children of Holocaust survivors. Contemporary
Family Therapy, 18(1), 95–113. https://doi.org/10.1007/BF02196853
Mook, J., Schreuder, B. J. N., van der Ploeg, H., Bramsen, I., van Tiel-Kadiks, G. W., &
Feenstra, W. (1997). Psychological complaints and characteristics in postwar
children of Dutch World War II victims: Those seeking treatment as compared with
their siblings. Psychotherapy and Psychosomatics, 66(5), 268–275. psyh.
https://doi.org/10.1159/000289146
Nagata, D. K. (1991). Transgenerational impact of the Japanese-American internment:
Clinical issues in working with children of former internees. Psychotherapy: Theory,
Research,
Practice,
Training,
28(1),
121–128.
psyh.
https://doi.org/10.1037/0033-3204.28.1.121
Orwid, M., Biedka, L., Kurdziel, E. D., Kaminska, M., & Swajcay, K. (2001). Importance of
groups in psychotherapy of Holocaust Children and in the second generation of
Holocaust survivors. Dynamische Psychiatrie, 34(5–6), 346–356.
Rapoport, E. R. G. (2011). Growing up in the shadow of the Holocaust: A psychoanalyst
addresses intergenerational transmission of trauma in her family. Issues in
Psychoanalytic
Psychology,
33,
43–49.
psyh.
https://login.ezproxy.leidenuniv.nl:2443/login?URL=http://search.ebscohost.com
/login.aspx?direct=true&db=psyh&AN=2012-35211-005&site=ehost-live
Rieck, M. (1994). The Psychological State of Holocaust Survivors Offspring—An
Epidemiologic and Psychodiagnostic Study. International Journal of Behavioral
Development, 17(4), 649–667. https://doi.org/10.1177/016502549401700405
Rousseau, C. (2005). Test of Time: Diving into Complexity: John Sigal’s Work on the Longterm Consequences of the Holocaust. Clinical Child Psychology and Psychiatry,
10(2), 262–265. https://doi.org/10.1177/1359104505051216
Sagi-Schwartz, A., van IJzendoorn, M. H., & Bakermans-Kranenburg, M. J. (2008). Does
intergenerational transmission of trauma skip a generation? No meta-analytic
evidence for tertiary traumatization with third generation of Holocaust survivors.
Attachment
&
Human
Development,
10(2),
105–121.
https://doi.org/10.1080/14616730802113661
Samson, T., Shvartzman, P., & Biderman, A. (2013). Palliative Care Among SecondGeneration Holocaust Survivors: Communication Barriers. Journal of Pain and
Symptom
Management,
45(4),
798–802.
https://doi.org/10.1016/j.jpainsymman.2012.04.002
Santavirta, T., Santavirta, N., & Gilman, S. E. (2018). Association of the World War II
Finnish Evacuation of Children With Psychiatric Hospitalization in the Next
Generation.
JAMA
Psychiatry,
75(1),
21–27.
https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2017.3511
65

Scharf, M. (2007). Long-term effects of trauma: Psychosocial functioning of the second
and third generation of Holocaust survivors. Development and Psychopathology,
19(2), 603–622. https://doi.org/10.1017/S0954579407070290
Schneiders, L. (1995). "Gespreksgroepen tweede generatie/naoorlogse generatie. ICODO
info, 1(2), 61–72.
Schneiders, L. (2009). Indische sleutels: Indische naoorlogse generatie op zoek naar haar
wortels. Cogiscope, 4, 18–22.
Schneiders, L., & Haans, T. (1995). Zelfhulpgroepen voor oorlogsgetroffenen, partners en
kinderen.
In
Levensverhalen
als
spiegels:
Zelfhulpgroepen
voor
oorlogsgetroffenen, partners en kinderen (pp. 8–27). stichting ICODO.
Schreuder, B., Van der Ploeg, H., Van Tiel-Kadiks, G., Mook, J., & Bramsen, I. (1993).
Psychische klachten en kenmerken bij poliklinische patiënten van de naoorlogse
generatie. Tijdschrift voor psychiatrie, 35, 4.
Shrira, A. (2020). Parental Holocaust Exposure, Related PTSD Symptoms and Subjective
Aging across the Generations. Journals of Gerontology - Series B Psychological
Sciences and Social Sciences. https://doi.org/10.1093/geronb/gbz012
Sinke, O., Captain, E., & Ferdinandus, H. (2016). In de schaduw van de oorlog: Activiteiten
en behoeften van de tweede en derde generatie WOII-getroffenen. Nationaal
Comité
4
en
5
mei
&
Arq
WO2
programma.
https://www.4en5mei.nl/media/documenten/indeschaduwvandeoorlog2016.pdf
Smeets, H. (2015). Molukse jongeren: We weten niets meer over hen. Cogiscope, 4, 33–
36.
Sorscher, N., & Cohen, L. J. (1997). Trauma in children of Holocaust survivors:
Transgenerational effects. The American Journal of Orthopsychiatry, 67(3), 493–
500. https://doi.org/10.1037/h0080250
Van Der Hal, E., Tauber, Y., & Gottesfeld, J. (1996). Open groups for children of holocaust
survivors. International Journal of Group Psychotherapy, 46(2), 193–208.
https://doi.org/10.1080/00207284.1996.11491494
van der Velden, P. G., Eland, J., & Kleber, R. J. (1993). Rapport Indische Naoorlogse
Generatie. Instituut voor Psychotrauma.
van IJzendoorn, M. H., Bakermans-Kranenburg, M. J., & Sagi-Schwartz, A. (2003). Are
children of Holocaust survivors less well-adapted? A meta-analytic investigation of
secondary traumatization. Journal of Traumatic Stress, 16(5), 459–469.
https://doi.org/10.1023/A:1025706427300
Veeninga, A. (2006). Secundaire traumatisering: Over de besmettelijkheid van
slachtofferschap. Maandblad Geestelijke Volksgezondheid, 61(5), 408–413.
Verslag studiedag "Hulpverlening aan de Indische naoorlogse generatie: Onzichtbare
drempels? (p. 37). (1994). Stichting ICODO, Stichting Pelita.
Vries, M. de. (2009). ‘Indisch is een gevoel’: De tweede en derde generatie Indische
Nederlanders. Amsterdam University Press.
Weiss, M., & Weiss, S. (2000). Second generation to Holocaust survivors: Enhanced
differentiation of trauma transmission. American Journal of Psychotherapy, 54(3),
372–385. https://doi.org/10.1176/appi.psychotherapy.2000.54.3.372
Wiseman, H. (2008). On Failed Intersubjectivity: Recollections of Loneliness Experiences
in Offspring of Holocaust Survivors. American Journal of Orthopsychiatry, 78(3),
350–358. https://doi.org/10.1037/a0014197
Wiseman, H., Metzl, E., & Barber, J. P. (2006). Anger, guilt, and intergenerational
communication of trauma in the interpersonal narratives of second generation
66

Holocaust survivors. The American Journal of Orthopsychiatry, 76(2), 176–184.
https://doi.org/10.1037/0002-9432.76.2.176
Yehuda, R., Halligan, S. L., & Grossman, R. (2001). Childhood trauma and risk for PTSD:
Relationship to intergenerational effects of trauma, parental PTSD, and cortisol
excretion.
Development
and
Psychopathology,
13(3),
733–753.
https://doi.org/10.1017/s0954579401003170
Yehuda, R., Engel, S. M., Brand, S. R., Seckl, J., Marcus, S. M., & Berkowitz, G. S. (2005).
Transgenerational effects of posttraumatic stress disorder in babies of mothers
exposed to the World Trade Center attacks during pregnancy. The Journal of Clinical
Endocrinology
and
Metabolism,
90(7),
4115–4118.
https://doi.org/10.1210/jc.2005-0550
Yehuda, R., Halligan, S. L., & Bierer, L. M. (2002). Cortisol levels in adult offspring of
Holocaust survivors: Relation to PTSD symptom severity in the parent and child.
Psychoneuroendocrinology, 27(1–2), 171–180. https://doi.org/10.1016/s03064530(01)00043-9
Yehuda, R., Halligan, S. L., & Grossman, R. (2001). Childhood trauma and risk for PTSD:
Relationship to intergenerational effects of trauma,parental PTSD, and cortisol
excretion.
Development
and
Psychopathology,
13(3),
733–753.
https://doi.org/10.1017/S0954579401003170
Yehuda, R., Teicher, M. H., Seckl, J. R., Grossman, R. A., Morris, A., & Bierer, L. M. (2007).
Parental posttraumatic stress disorder as a vulnerability factor for low cortisol trait
in offspring of holocaust survivors. Archives of General Psychiatry, 64(9), 1040–
1048. https://doi.org/10.1001/archpsyc.64.9.1040

67

Begrippenlijst
Categoraal

Contextgebonden

Cultuursensitief

Gericht op een specifieke doelgroep, en
waarbij kennis en kunde beschikbaar is
over de sociale, culturele en historische
achtergrond van die specifieke doelgroep.
Veelal gebruikt in de context van een
bepaald herkomstland of etnische
achtergrond maar verwijzend naar een
bepaalde ‘categorie’. In dit onderzoek
gaat het om ondersteuning die wordt
geboden door organisaties die
gespecialiseerd zijn in de hulp en
ondersteuning aan de getroffenen van de
tweede wereldoorlog en Indonesische
onafhankelijkheidsoorlog, hun partners en
hun kinderen (zie ook Rijksoverheid)
gericht op een bepaalde groep hierbinnen.
Onderscheiden kan worden de groepen
met een Joodse, Sinti-Roma en IndischMolukse achtergrond en de
oorlogsgetroffenen en deelnemers aan het
voormalig verzet. Van oorsprong werd
hierbinnen een onderscheid gemaakt
tussen basisorganisaties (stichting JMW,
stichting de Basis (nu Nederlands
Veteraneninstituut) en stichting Pelita) en
specifieke psychotherapeutische
hulpverlening (Sinaï centrum en ARQ
Centrum ‘45).
Gericht op een specifieke doelgroep met
oog voor de specifieke context van deze
doelgroep, bijvoorbeeld in het aanbod van
zorg of dienstverlening. Wat betreft de
naoorlogse generatie gaat het om een
cultuursensitieve benadering waarbij
rekening gehouden wordt met
persoonlijke oorlogs- en
geweldservaringen. In dit onderzoek gaat
het om ondersteuning die wordt geboden
door organisaties die specialistische
contextkennis en -kunde hebben in de
hulp en ondersteuning aan de getroffenen
van de tweede wereldoorlog en
Indonesische onafhankelijkheidsoorlog,
hun partners en hun kinderen (zie ook
Rijksoverheid). In dit onderzoek zijn dit
Joods Maatschappelijk Werk, Pelita en de
Basis (nu Nederlands Veteraneninstituut),
maar komt ook tweedelijnszorg (Centrum
’45 en Sinaï centrum) naar voren.
Het begrijpen en waarderen van
verschillende culturele achtergronden en
het bewustzijn van de eigen culturele
68

Cultuurspecifiek
Eerste lijn
GGZ behandeling en therapie

Indisch

Indisch-Moluks

INOG

KNIL-militairen

Maatschappelijk werk en begeleiding

achtergrond. Hierbij is er ruimte voor elk
individu en voor de individuele beleving
en betekenisgeving van iemands
achtergrond. Zie ook de handreiking
Cultuursensitief werken (VNG en
Rijksoverheid) en de publicatie
cultuursensitieve zorg (Vilans).
Aansluiten bij leefgewoonten, normen,
waarden die belangrijk zijn voor een
specifieke culturele doelgroep.
Zorg waar iemand zelf naar toe kan
zonder verwijzing, bijvoorbeeld huisarts,
maatschappelijk werk.
Behandeling en therapie binnen de
geestelijke gezondheidszorg (GGZ).
Behandeling en therapie voor mensen met
psychische problemen. Hierin wordt een
onderscheid gemaakt tussen
(generalistische) basis en specialistische
GGZ (sinds 2014). Basis GGZ betreft
personen waarbij het vermoeden is van
een DSM-benoemde stoornis in
combinatie met gemiddeld tot lage
beperking in het functioneren, lichte en
matige problematiek met laag en matig
risico. Specialistische GGZ betreft een
complexe stoornis of stoornissen met een
duidelijk risico voor de persoon en/of hun
omgeving. Deze behandeling en/of
therapie betreft personen met een
gediagnosticeerde psychische stoornis, bij
een sterk vermoeden van een psychische
stoornis en waarnaar meer onderzoek en
diagnostisering nodig is of ter voorkoming
van een psychische stoornis.
Personen of kinderen van personen
geboren in voormalig Nederlands-Indië
met gemengde afkomst (ook wel IndoEuropeanen).
Verzamelterm gebruikt in dit onderzoek
voor kinderen van ouders die geboren zijn
of woonachtig waren in voormalig
Nederlands-Indië.
Indische naoorlogse generatie, in dit
onderzoek betreffende kinderen van
personen geboren in of wonende in
voormalig Nederlands-Indië.
Militairen die hebben gediend in het
Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger
(KNIL). Dit was het Nederlandse
koloniale leger in het voormalig
Nederlands-Indië wat heeft bestaan van
1814 tot 1950.
Ondersteuning bij psychische, emotionele
of praktische kwesties geboden door
69

Naoorlogse generatie (NOG)

Nederlands Indisch

Nulde lijn
Psychosociale hulp- en
dienstverlening

Roma

hiervoor opgeleide en getrainde
maatschappelijk werkers met als doel het
bevorderen dat mensen tot hun recht
komen in onze samenleving; als mens en
als persoon binnen hun omgeving en onze
maatschappij.
In dit onderzoek omvat de naoorlogse
generatie zijn de kinderen van ouders – of
een van hen – die door vervolging,
verzet, geweld of andere wijze
getraumatiseerd zijn in de oorlog. Onder
oorlog verstaan wij het georganiseerde
geweld gedurende de Tweede
Wereldoorlog in Europa of Azië.
Naoorlogse generatie wordt vaak ook
gebruikt om de kleinkinderen en
achterkleinkinderen te duiden. Dit
onderzoek beperkt zich echter
grotendeels tot de kinderen van de
naoorlogse generatie (tenzij zij andere
generaties noemen in hun ervaringen).
Een term die refereert aan mensen
geboren in voormalig Nederlands-Indië.
Een groep personen die heterogeen en
diffuus van samenstelling is. In dit
onderzoek betreft het mensen met een
familiegeschiedenis in het voormalig
Nederlands-Indië. De groep kan
onderscheiden worden in verschillende
subgroepen, in dit onderzoek wordt er
een onderscheid gemaakt in mensen met
een Totok achtergrond (in voormalig
Nederlands-Indië geboren of wonende
Nederlander met Nederlandse
voorouders), Molukse achtergrond of
Indische achtergrond.
Preventieve activiteiten, zonder dat er al
een specifieke hulpvraag is ter
voorkoming van ziekte.
Hulp- en dienstverlening bij de
psychische, emotionele en sociale
gevolgen van een aandoening of een
situatie. De psychosociale dienstverlening
richt zich vooral op de eigen gevoelens en
de relaties met anderen en de omgang
daarmee, het betreft bijvoorbeeld
maatschappelijk werk en psycholoog e.d.
Een term doorgaans gebruikt voor diverse
culturele groepen die in de 19e en 20e
eeuw naar Nederland zijn getrokken
vanuit Oost-Europa. Ze spreken Romani
en diverse dialecten zoals Manouche,
Kalderash en Lovari. Met verschillende
tradities, normen en waarden.
70

Reguliere zorg en ondersteuning

Sinti

Specialistische dienstverlening

Specialistische
psychotraumabehandeling
Specifieke hulp- en dienstverlening

Totok

Tweede lijn
Tweede generatie
Tweede generatie oorlogsslachtoffer

De zorg en ondersteuning geboden door
professionals en organisaties, waarin er
geen sprake is van een toespitsing op een
specifieke doelgroep of type zorg en
ondersteuning. Doorgaans is dit de zorg
en ondersteuning waarnaartoe
doorverwezen wordt door de huisarts.
Culturele groep, gemeenschap, met
culturele waarden, normen, tradities en
eigen dialect, veelal samen genoemd met
Roma maar zien zichzelf veelal als aparte
etnische groep, ook gezien als stam van
de Roma. Onderscheidend is bijvoorbeeld
de periode waarin zij naar Nederland zijn
gekomen. Sinti wordt gebruikt voor
personen die al enkele eeuwen in WestEuropa zijn gevestigd.
Zorg- en dienstverlening (maatschappelijk
werk, sociale dienstverlening) aan
oorlogsgetroffenen en verzetsdeelnemers
en in het geval van dit onderzoek hun
kinderen (zie ook specifieke hulp- en
dienstverlening)
Behandeling van mensen met complexe
psychotraumaklachten die het (in)directe
gevolg zijn van vervolging, oorlog, en
geweld.
Hulp- en dienstverlening die geboden
wordt door professionals of organisaties
die specifieke kennis en kunde hebben
met betrekken tot bijvoorbeeld een
bepaalde achtergrond en
inlevingsvermogen in deze achtergrond.
In de context van dit onderzoek betreft
dit de hulp en dienstverlening aan
getroffenen van de tweede wereldoorlog
en Indonesische onafhankelijkheidsoorlog,
hun partners en hun kinderen.
Personen geboren of wonende in
voormalig Nederlands-Indië van Europese
afkomst. In dit onderzoek refererend aan
personen die in Nederlands-Indië geboren
zijn of wonende of kinderen van deze
personen van Nederlandse afkomst.
Zorg waarvoor een verwijzing nodig is,
bijvoorbeeld bij een specialist
De kinderen van de oorlogsgetroffenen, in
dit onderzoek ook naoorlogse generatie
De kinderen van oorlogsgetroffenen, in dit
onderzoek ook naoorlogse generatie

71

Bijlage I: Methoden
Dit onderzoek is exploratief van aard, wat betekent dat er op verkennende wijze getracht
is een antwoord te vinden op de hoofd- en deelvragen. Door deze verkennende manier
van onderzoeken kunnen de onderzoeksvragen niet beantwoord worden op basis van een
inhoudelijke verzadiging van de verzamelde data. Wel kan door triangulatie, de toepassing
van meerdere onderzoeksmethode, een eerste antwoord worden gegeven worden op de
vragen. De resultaten zijn tot stand gekomen door de toepassing van het volgende viertal
kwalitatieve onderzoeksmethoden: (1) literatuurstudie, (2) interviews, (3) focusgroepen
en (4) dossieronderzoek. Deze zullen opeenvolgend in dit hoofdstuk besproken worden
waarna de onderzoekspopulatie van dit onderzoek wordt weergegeven, afsluitend wordt
de methode voor data-analyse en de waarborging van de privacy besproken.
1.1 Literatuurstudie
Doelstelling van de literatuurstudie was het bijdragen aan een onderbouwd beeld van de
hulpvragen, wensen en behoeften van de naoorlogse generatie. Met als beoogd resultaat
een selectie van zowel wetenschappelijke studies, artikelen en rapporten die vanuit een
breder kader kijken naar deze hulpvragen, wensen en behoeften en niet enkel vanuit een
klinisch oogpunt. Tevens dient de literatuurstudie als basis voor de leidraad voor de
interviews, focusgroepen, dossieronderzoek en de vaststelling van de beoogde spreiding
van de respondenten. De literatuurstudie bestaat uit een literatuuronderzoek in zowel de
wetenschappelijke als de grijze literatuur. Door het onderscheid in de grijze- en
wetenschappelijke literatuur, uitgevoerd volgens verschillende werkwijzen zullen beide
delen apart worden besproken. Afsluitend zal er een overzicht worden gegeven van de
resultaten van beide studies tezamen.
1.1.1 Wetenschappelijke literatuur
De literatuurstudie gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur is systematisch
uitgevoerd, waarin er voorafgaand een zoekstrategie is opgesteld. Deze strategie behelsde
het vaststellen van de zoekstring, descriptoren, in- en exclusiecriteria en de databases, en
is ter beoordeling voorgelegd aan verschillende partijen. In het onderstaande overzicht
wordt het zoekproces in samengevatte vorm weergegeven, voor de volledige zoekstrategie
zie bijlage II.
Opbouw zoekstring:
Populatie (tweede- of naoorlogse generatie, kinderen van getraumatiseerde ouders)
EN periode (tweede wereldoorlog, Bersiap, Holocaust) EN wensen en behoeften
Zoektermen:
Voor de drie onderdelen van de zoekstring is er gezocht naar verschillende
Engelstalige synoniemen. Vervolgens zijn per databank de termen verder
gespecificeerd naar zogenaamde thesaurus-termen resulterend in een zoekstring per
databank, zie hiervoor bijlage II.
Inclusie- en exclusiecriteria:
Inclusie
Humane studies

Exclusie
Niet-humane studies
72

Onderzoekspopulatie is naoorlogse
generatie
Empirische studies of reviews
gebaseerd op empirische studies
Studies gebaseerd op wetenschappelijke methoden
Studies onderzoeken de behoeften
en hulpvragen van NOG in breder
kader
Gepubliceerd na 1990
Gepubliceerd in Engels of
Nederlands
Bronnen zijn beschikbaar
Peer-reviewed

Niet-NOG, of onderzoeksresultaten
specifiek voor NOG worden niet
gespecificeerd
Studies die niet gebaseerd zijn op eigen
data (zoals beschouwingen, expert
opinion)
Transparantie in de gehanteerde
methodiek, resultaten zijn herleidbaar
Studies die zich alleen richten op
klinische aandoeningen onder de NOG
Bronnen voor 1990
Bronnen in andere talen dan Engels of
Nederlands
Bronnen die niet online of op locatie
beschikbaar zijn
Grijze literatuur, master- of bachelor
thesis of studieopdrachten

Databases:
De keuze voor de databanken is gemaakt op basis van geschiktheid en
toegankelijkheid. De volgende databanken zijn geselecteerd:
Emcare
Uitgebreide database voor verpleegkundige en
paramedische onderzoeken
Psychinfo
Uitgebreide database met ruim aanbod artikelen in de
psychologische, sociale- en gedragswetenschappen
Pubmed
Database met zeer ruim aanbod in peer-reviewed artikelen in
biomedische en levenswetenschappen
Web of
Onderzoeksplatform, toegang tot een samengestelde verzameling
Science
van veel peer-reviewed artikelen wereldwijd gepubliceerd in veel
verschillende wetenschapsdisciplines.

1.1.2 Grijze literatuur
De literatuurstudie naar de grijze literatuur dient vooral ter aanvulling op de
wetenschappelijke literatuur. Met grijze literatuur wordt in dit rapport de Nederlandstalige
literatuur, niet gepubliceerd in een wetenschappelijk tijdschrift bedoeld. Er is vooral gericht
gezocht naar rapporten en artikelen gepubliceerd in specifieke publiekstijdschriften. Dit
onderdeel van het literatuuronderzoek is tot stand gekomen in samenwerking met de
bibliotheek van ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum. ARQ heeft zorg gedragen voor de
aanlevering van de grijze literatuurlijst. In het onderstaande overzicht is kort overzicht
weergegeven van de gevolgde werkwijze:
Zoekvraag:
Wat is er bekend in de grijze literatuur in Nederland over de hulpvragen en behoeften
van de naoorlogse generatie, die hulp zochten bij Pelita, de Basis (nu Nederlands
Veteraneninstituut), en Joods Maatschappelijk Werk?
In- en exclusiecriteria
Inclusie
Humane studies

Exclusie
Niet-humane studies

73

Onderzoekspopulatie is naoorlogse
generatie
Gepubliceerd na 1990
Gepubliceerd in Nederland
Bronnen zijn beschikbaar
Grijze literatuur: (beleids)
rapporten, verslagen van
bijeenkomsten, ar-tikelen in
publiekstijdschriften

Niet-NOG, of onderzoeksresultaten
specifiek voor NOG worden niet
gespecificeerd
Bronnen voor 1990
Bronnen niet gepubliceerd in Nederland
Bronnen die niet online of op locatie
beschikbaar zijn
Artikelen gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften, master- of
bachelor thesis of studieopdrachten

Databronnen:
- Publicaties van Joods Maatschappelijk werk, de Basis (nu Nederlands
Veteraneninstituut) en Pelita
- Inhoudsopgaven van specifieke publiekstijdschriften
- Catalogus ARQ
- Catalogus Psychotraumanet
- Verschenen rapporten Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport
- Websites specifiek voor naoorlogse generatie

1.1.3 Resultaat zoekproces
Het onderstaande diagram geeft het proces van de literatuurselectie en het verkregen
resultaat weer, ontstaan na uitvoering van de beschreven zoekprocessen. Dit proces is
eerst afzonderlijk uitgevoerd door beide onderzoekers, waarna verschillen in uitkomsten
besproken zijn en de selectie van de literatuur verder is aangescherpt.

Figuur 1. Resultaat zoekproces

De 92 geselecteerde artikelen zijn na de selectie samengevat en inhoudelijk geanalyseerd
op kernbegrippen en centrale thema’s. De uitkomsten van deze analyse zijn weergegeven
74

in de verschillende hoofdstukken. Voor een volledig overzicht van de uitkomsten op basis
van de literatuur wordt verwezen naar bijlage III. De samenvattingen van alle
geïncludeerde studies kunt u opvragen bij de auteurs.
De literatuurstudie omvat 92 studies met een veelheid aan onderzoekdesigns en
steekproeven gepubliceerd vanaf 1990. Dit varieert van onduidelijk geselecteerde
casuïstiekbeschrijving (laagste bewijslast) tot kleinschalige studies met controlegroepen ,
groot, gerandomiseerd populatieonderzoek en een beperkt aantal systematische review
en meta-analyses (hoogste bewijslast). Aangezien de leidende hoofdvraag zich richt op
welke vragen en behoeftes er zijn, hebben we geen systematische weging van de kwaliteit
van de bewijslast uitgevoerd. Daar waar van toepassing wordt er wel enige duiding
gegeven van de reikwijdte van de bevindingen, maar dit is niet systematisch in kaart
gebracht.
Uit de tabel in Bijlage III valt af te lezen dat het merendeel van de studies de kinderen
van oorlogsgetroffenen met een Joodse achtergrond betreffen. De meerderheid van deze
studies is uitgevoerd in Amerika of in Israël. Een veel kleiner deel van de studies
onderzoekt of beschrijft personen met een Nederlands-Indische achtergrond, waaronder
personen met een Totok en Molukse achtergrond (zoals ook al eerder gevonden in Aarts
1998). Dit betreft veelal studies uit en in Nederland en een groot deel hiervan valt onder
de grijze literatuur. Een enkele studie beschrijft de vragen en behoeftes van de kinderen
van verzetsstrijders en met een Sinti of Roma achtergrond.
Ook de thematiek als het gaat om de wetenschappelijke bevindingen kenmerkt zich door
golfbewegingen. Onderzoek naar de naoorlogse generatie lijkt vooral toe te nemen in de
jaren 80 en 90, waar de thematiek zich steeds meer toespitst tot de klinische problematiek
van deze naoorlogse generatie (bijvoorbeeld psychopathologie en trauma overdracht).
Vanaf eind jaren 90 verschuiven de studies naar een meer medisch-biologisch kader,
waarbij er groeiend aandacht is voor epi-genetische overdracht.
1.2 Beoogde inclusie kwalitatief onderzoek
Binnen kwalitatief onderzoek wordt representativiteit anders benaderd dan bij kwantitatief
onderzoek. Representativiteit in kwantitatieve zin, waarbij de steekproef een numeriek
goede afspiegeling is van de onderzoekspopulatie, is praktisch onhaalbaar voor kwalitatief
onderzoek. In plaats daarvan streven we in kwalitatief onderzoek naar een
onderzoekspopulatie die de diversiteit van ervaringen, meningen, betekenisgeving en
interpretaties onder de naoorlogse generatie in Nederland kan benaderen. Om deze
representativiteit te borgen is er gebruik gemaakt van zowel kennis uit de literatuur als
het werkveld. In de geselecteerde literatuur is er gezocht naar de kenmerken van- en de
mogelijke factoren die van invloed kunnen zijn op de vragen en behoeftes onder de
naoorlogse generatie. Complementerend is er gesproken met een drietal maatschappelijk
werkers van de drie organisaties over mogelijke relevante factoren die van invloed zijn op
de naoorlogse generatie. Zij hebben meer verteld over de spreiding van hun cliënten
binnen de organisatie en over de kenmerken die er binnen de groep van naoorlogse
generatie nu toe doen. Onderstaande tabel geeft een samenvatting van de uitkomsten
weer:

75

Samenvatting beoogde spreiding
Demografische kenmerken:
- Gelijke man/vrouw verhouding.
- Verschillende leeftijdsgroepen: 50+, 60+ , 70+
- Personen uit verschillende woonplaatsen: personen die in Amsterdam wonen en
in de Mediene (alleen voor JMW)
- Verschillen in geboorteland en bevolkingsgroep: geboren in Indonesië, geboren
in Nederland, Molukken en met Totok achtergrond (alleen voor Pelita)
Geloofsovertuiging:
- Personen die gelovig zijn (orthodox, progressief of liberaal) en aangesloten zijn
bij de Joodse gemeenschap en personen die niet gelovig zijn maar zichzelf wel
als Joods beschouwen (alleen voor JMW)
Kenmerken trauma:
- Verschillen in trauma ouders hebben verschillende uitwerking op NOG
(concentratiekamp, onderduiken, trauma door geweld).
- Ouders als kind de oorlog hebben meegemaakt of als volwassenen
Familiaire kenmerken:
- De wijze van communiceren over de traumatische gebeurtenissen binnen een
familie: open of gesloten
Kenmerken hulpvragen:
- Vragen over identiteit, zoektocht naar familiegeschiedenis ook van belang
- Personen met klinische diagnose en die dit niet hebben

Uiteindelijk zijn er in dit kwalitatieve onderzoek 46 personen betrokken. Onderstaand
specificeren we per methoden hoe en wie erbij betrokken waren.
1.3 Dossieronderzoek
Door het uitvoeren van het dossieronderzoek is er gestreefd naar een aanvulling en
verificatie van het beeld ontstaan uit de interviews over de hulpvragen en behoeften die
leven onder de naoorlogse generatie. Het bestuderen van dossiers van cliënten onder
begeleiding bij de drie betrokken organisaties dient tevens ter inzicht in het
hulpverleningstraject en ervaren aansluiting bij de hulpverlening.
1.3.1 Werkwijze
De beoogde spreiding geldt ook voor de dossieronderzoeken; er is een zo divers mogelijke
afspiegeling nagestreefd in de selectie van de dossiers. De beoogde spreiding is
gecommuniceerd naar de maatschappelijk werkers van de betrokken organisaties. Zij
hebben in hun eigen caseload gekeken naar personen passend binnen de beoogde
spreiding. Na schriftelijke toestemming van deze personen dat de onderzoekers de
dossiers in mochten zien, zijn op de locatie van de organisatie zelf, onder toezicht van een
medewerker van de organisatie de dossiers ingezien en de relevante data geëxtraheerd,
waarbij de data zonder identificeerbare persoonsgegevens is overgenomen. De dossiers
zijn doorgelezen en vervolgens is er een overzicht per dossier ingevuld met kenmerken.
Deze itemlijst is gebaseerd op de literatuur en de eerste analyse van de data van de
focusgroepen en de interviews. Hoofdthema’s waren: (1) demografische kenmerken, (2)
aard van de hulpvraag, (3) informatie over het eigen leven, (4) achtergrond van de
traumatisering en (4) het hulpverleningsproces. Voor de volledige itemlijst zie bijlage IV.

76

1.3.2 Steekproef
Het dossieronderzoek behelsde het bestuderen en invullen van een itemlijst van veertien
dossiers. De onderzoekspopulatie van het dossieronderzoek is voor deze tabel nogmaals
onderverdeeld in vier globale achtergronden, onderstaande tabel geeft de verdeling van
de dossiers weer:
Tabel 1. Verdeling dossieronderzoek

Aantal dossiers
Geslacht
Vrouw
Man
Leeftijd
1945-1949
1950-1954
1955-1959
1960-1964
1964-1969

IndischMolukse
NOG
6

Joodse NOG

Ouder(s)
verzet

Gemixte
achtergrond

3

4

1

4
2

2
1

2
2

1
0

0
1
3
1
1

1
1
1
0
0

0
0
1
1
2

0
0
0
0
1

1.4 Interviews
Het doel van de interviews was het achterhalen van de persoonlijke ervaringen en
motivaties van de naoorlogse generatie, om zo een duidelijker beeld te krijgen welke
behoeftes en wensen zij hadden en waarom en op welke wijze zij kiezen voor de betrokken
organisaties. Gezien dit doel is er gekozen voor semigestructureerde interviews, dat wil
zeggen interviews aan de hand van een lijst met thema’s. Omdat er met meerdere
onderzoekers is gewerkt, zijn daarbij ook enkele conceptvragen geformuleerd. Deze
vragen functioneren als ‘startvragen’, die de onderzoekers kunnen stellen als beginvraag
bij een thema. Bij deze methode is het vooral belangrijk dat de perspectieven van de
geïnterviewde gevolgd worden en dat daarbij de geïnterviewde als het ware de leiding
heeft over het gesprek. Deze vragen zijn daarom niet strikt gevolgd, maar hierbij is met
oog op vergelijkbaarheid wel thematisch opgevolgd, zij het niet altijd in chronologische
volgorde.
1.4.1 Werkwijze
De beoogde spreiding van de onderzoeksgroep is gecommuniceerd met de drie betrokken
organisaties. Respondenten zijn aangedragen door de maatschappelijk werkers of hebben
zelf gereageerd op een oproep op de website van de organisaties. De onderzoekers hebben
bij iedere aanmelding gekeken of deze persoon passend was binnen de spreiding. Indien
dit het geval was, zijn de personen benaderd voor een interview. Voor het interview
hebben zij de informatiebrief toegestuurd gekregen, na het doorlezen en eventuele
beantwoording van vragen hebben zij voorafgaand aan het interview het
toestemmingsformulier getekend. De interviewleidraad is gebaseerd op de uitkomsten van
de literatuur en had vier hoofdonderwerpen: (1) betekenis naoorlogse generatie, (2)
vragen gerelateerd aan oorlogsverleden ouders, (3) ervaringen met de dienstverlening en
begeleiding en (4) de wensen rondom de dienstverlening en begeleiding. De volledige topic
lijst staat in Bijlage V. De interviews zijn afgenomen op een plek en vorm naar keuze van
77

de respondent, zoals telefonisch, via beeldbellen of ter plaatse. De interviews duurden
gemiddeld iets meer dan anderhalf uur (M= 93 minuten, range 60-134 minuten) en zijn
met toestemming opgenomen en vervolgens verbatim getranscribeerd. Na transcriptie zijn
de interviews gecodeerd volgens de interpretatieve en inhoudsanalytische methode
(inductief), zowel conceptueel (ex vivo) als letterlijk (in vivo). Na een eerste ronde coderen
is in overleg tussen twee onderzoekers de codering tot stand gekomen (zie ook §1.6
onderstaand).
1.4.2 Steekproef
Er zijn in totaal twaalf interviews afgenomen, de respondenten hebben globaal genomen
vier verschillende achtergronden. Binnen deze achtergronden is er sprake van een
diversiteit in bijvoorbeeld geografische afkomst. De betekenis van deze diversiteit komt
desgelijks aan bod in de bespreking van de resultaten. In onderstaande tabel wordt de
verdeling van de interviewpopulatie weergegeven:
Tabel 2. Steekproef interviews

IndischMolukse
NOG*

Joodse NOG

Ouder(s)
verzet

Sinti

Aantal
5
4
2
1
geïnterviewden
Geslacht
Vrouw
4
2
1
1
Man
1
2
1
0
Leeftijd
1945-1949
0
2
1
0
1950-1954
0
1
1
0
1955-1959
3
1
0
1
1960-1964
0
0
0
0
1965-1969
1
0
0
0
1970-1974
1
0
0
0
*twee totok, een met Molukse achtergrond, een met Molukse/Indische achtergrond en
een met Indische achtergrond/verzetskind
1.5 Focusgroepen
De focusgroepen hadden als primair doel het inzichtelijk maken van de vragen en
behoeftes van de naoorlogse generatie en de specificiteit van de problematiek in relatie
tot vergelijkbare hulpvragen van de niet-naoorlogse generatie. Om hier een
wetenschappelijk gedegen antwoord op te kunnen geven zou een representatieve
afspiegeling van de naoorlogse als niet-naoorlogse generatie moeten worden bevraagd.
Echter, dit ging de verkennende aard van dit onderzoek te buiten. In plaats daarvan zijn
er een drietal focusgroepen gehouden om in een relatief korte tijd een overzicht te krijgen.
Gezien de vraagstelling is er gekozen voor een steekproef van personen die een breed
overzicht hadden van de naoorlogse generatie en hun ervaringen. De drie groepen die
deelnamen aan de focusgroepen betroffen: (1) experts-, (2) maatschappelijk werkers- en
(3) vertegenwoordigers van de naoorlogse generatie. Deze drie perspectieven omvatten
78

weliswaar niet de breedte en diversiteit van de naoorlogse generatie, maar kunnen wel
een verkennend antwoord bieden.
1.5.1 Werkwijze
De deelnemers van de focusgroepen zijn door middel van verschillende methoden
geworven, personen zijn aangedragen door de drie betrokken organisaties, door de
onderzoekers zelf aangeschreven of zijn door middel van snowball sampling bij de
onderzoekers terecht gekomen. Bij de werving van de respondenten is er rekening
gehouden met een diverse representatie van de naoorlogse generatie; voor zowel de
experts, de vertegenwoordigers als de maatschappelijk werkers waren van alle
achtergronden (Indisch-Molukse, Joods, verzetsachtergrond en in beperktere mate Sinti
en Roma) personen aanwezig. De focusgroepen zijn op locatie gehouden onder leiding van
de onderzoekers in de rol van één moderator aangevuld met één observator die tevens
notuleerde. De leidraad op basis van de literatuur was hierin leidend (zie Bijlage VI). In
de discussies stonden de volgende vragen centraal: (1) hulp, steun en begeleidingsvragen
die leven onder de naoorlogse generatie, (2) ervaringen en meningen over de
dienstverlening en begeleiding en (3) de ideale begeleiding, nu en in de toekomst. De
focusgroepen duurden gemiddeld 105 minuten met een range van 59-135 minuten. De
focusgroepen zijn opgenomen en verbatim getranscribeerd.
1.5.2 Steekproef
De onderzoekspopulatie van de drie focusgroepen bestaat uit 20 deelnemers.
Onderstaande tabellen geven een overzicht. Omdat de drie focusgroepen een verschillend
karakter hadden, worden deze apart weergegeven:
Tabel 3. Deelnemers focusgroep 1

Focusgroep 1:
Experts NOG*
Doelgroep
Joodse NOG
Indisch-Molukse NOG
NOG algemeen
Totaal

Aantal
3
2
2
7

*om praktische redenen heeft deze focusgroep op twee momenten plaatsgevonden met N=5 en
N=2.
Tabel 4. Deelnemers focusgroep 2

Focusgroep 2:
Maatschappelijk werkers
NOG
Affiliatie
Pelita
De Basis (nu Nederlands
Veteraneninstituut)
JMW
Totaal

Aantal

3
3
2
8
79

Tabel 5. Deelnemers focusgroep 3

Focusgroep 3:
Vertegenwoordigers NOG
Achtergrond
Ouder(s) verzet
Ouders Joods
Ouder(s) Bersiap
Joodse en Indische ouder
Molukse ouders, vader KNIL
Militair
Totaal

Aantal

1
1
1
1
1
5

1.6 Data-analyse
De verkregen data van de focusgroepen en interviews zijn in de vorm van verbatim
transcripten geanalyseerd. In lijn met het open karakter van de focusgroepen en
interviews is er gestart vanuit een ‘grounded theory’ aanpak. Door de transcripten door te
lezen, zonder vast te houden aan theorie of concepten, zijn er codes gegeven aan stukken
tekst die een bepaald concept of ogenschijnlijk belangrijk thema weergeven. Deze
categorieën of kernconcepten zijn vervolgens vergeleken met de andere data. Hierdoor
zijn er analytische categorieën ontstaan, die dienen als fundering voor de beantwoording
van de onderzoeksvragen die besproken worden in de voorgaande hoofdstukken. Door het
volgen van deze methode is de analyse open gebleven voor alternatieve perspectieven en
zienswijzen over welke wensen en behoeften belangrijk zijn voor de betrokken deelnemers
en hoe hulp, ondersteuning of zorg hieraan kunnen tegemoet komen. Juist omdat we de
ervaren traumatisering van de ouders en de zelf-gedefinieerde effecten daarvan bij de
naoorlogse generatie willen onderzoeken, is er gekozen voor een meer hermeneutische
benadering, waarbij er zoveel als mogelijk geprobeerd is de interpretatie en relevantie te
volgen zoals aangegeven door de respondenten zelf.
De itemlijst van de dossieronderzoeken is tevens geanalyseerd en diende vooral als
borging van de variatie in de factoren die van invloed kunnen zijn op de naoorlogse
generatie, zoals gevonden in de literatuurstudie, de interviews en de focusgroepen. De
specifieke gegevens opgehaald uit deze dossiers zijn geanalyseerd, en vergeleken met de
andere verkregen data als vorm van methodische triangulatie. In dit rapport citeren we,
vanwege privacy, niet uit de beschikbare dossiers.
1.7 Privacy
Respondenten worden in dit rapport zonder naam genoemd, en zijn enkel bekend bij de
onderzoekers en indien aangedragen bij hun eigen maatschappelijk werker. Voorafgaand
aan deelname hebben zij de informatiebrief (bijlage VII) gelezen, en is er gelegenheid
geweest tot het stellen van vragen. Respondenten hebben akkoord gegeven op bewaring
van de persoonsgegevens en opnames van hun interview of focusgroep, ook worden de
transcripties bewaard.
De privacy van de respondenten wordt beschermd door de gegevens te voorzien van een
code. Op alle gegevens, de eventuele opname, notities en transcriptie wordt deze code
gegeven. We gebruiken bij de verwerking alleen deze code welke losstaat van de
80

persoonsgegevens van de betrokken personen. Namen en andere gegevens waardoor
respondenten direct geïdentificeerd zouden kunnen worden, worden daarbij weggelaten.
Alleen met de sleutel van de code zijn gegevens tot de respondenten te herleiden.

81

Bijlage II Zoekstrategie literatuurstudie
Databank
Pubmed

Psychinfo

Zoekstring
("Child of Impaired Parents"[Mesh] OR
"Impaired Parents"[tw] OR "second
generation"[tw] OR "offspring"[tw] OR
"transgenerational"[tw] OR
"intergenerational"[tw]) AND (”World War
II”[Mesh] OR "world war"[tw] OR
"holocaust"[tw] OR "Holocaust"[Mesh] OR
"worldwar"[tw] OR "shoah"[tw] OR
"bersiap"[tw] OR "Concentration
Camps"[Mesh] OR "Concentration
Camps"[tw] OR "Concentration
Camp"[tw] OR "Indonesian
Independence"[tw] OR "police
actions"[tw]) AND (“Health Services
Needs and Demand”[Mesh] OR “Needs
Assessment”[Mesh] OR “needs”[tw] OR
“demands”[tw] OR “unmet care”[tw] OR
“desires”[tw] OR “wishes”[tw] OR
“neediness”[tw] OR “Help-Seeking
behavior”[Mesh] OR “social
support”[Mesh] OR “help”[tw] OR
“requests”[tw] OR “support”[tw] OR
“fantasies”[tw] OR “hopes”[tw] OR
“dreams”[tw] OR “expectations”[tw] OR
“preferences”[tw] OR “beliefs”[tw] OR
“worldview”[tw] OR “values”[tw] OR
“perspectives”[tw]) AND
("1990/01/01"[PDAT] :
"3000/12/31"[PDAT])

Limiters
Species: humans

(TX ("Impaired Parents" OR "second
generation" OR "offspring" OR
"transgenerational" OR
"intergenerational")) AND ((DE
"Holocaust" OR DE "Holocaust Survivors"
OR DE "Concentration Camps" OR TX
("world war" OR "holocaust" OR
"worldwar" OR "shoah" OR "bersiap" OR
"Concentration Camps" OR
"Concentration Camp" OR "Indonesian
Independence" OR "politional actions"))
AND ((DE “needs” OR DE “Help Seeking
Behavior” OR DE “expectations” OR DE
“Social Support” OR DE "Attitudes" OR DE
"Preferences" OR DE "World View" OR TX
(“needs” OR “demands” OR “desires” OR
“wishes” OR “neediness” OR “support” OR
“help” OR “requests” OR “fantasies” OR
“hopes” OR “dreams” OR “expectations”

1990-2020

Hits
87

Language: Dutch &
English
Year: 1990-2021

93

English
Limiters - Publication
Year: 1990-2020;
Language: Dutch,
English; Population
Group: Human;
Document Type:
Journal Article

82

OR “beliefs” OR “preferences” OR “world
view” OR “values” OR “perspectives”))
Emcare

(exp "child of impaired parents"/ OR
"Impaired Parents".mp. OR "second
generation".mp. OR "offspring".mp. OR
"transgenerational".mp. OR
"intergenerational".mp.) AND ("world
war".mp. OR "holocaust".mp. OR exp
"Holocaust"/ OR "worldwar".mp. OR
"ww".mp. OR "shoah".mp. OR
"bersiap".mp. OR exp concentration
camp/ OR "Concentration Camps".mp. OR
"Concentration Camp".mp. OR
"Indonesian Independence".mp. OR
"police actions".mp.) AND (exp help
seeking behavior/ OR "help".mp. OR exp
needs assessment/ OR Needs.mp. OR
Desires.mp. OR Demands.mp. OR
Neediness.mp. OR Requirements.mp. OR
Wishes.mp. OR Requests.mp. OR
Help.mp. OR exp social support/ OR
Support.mp. OR expectations.mp. OR
*attitude/ OR attitudes.mp. OR
preferences.mp. OR world view.mp. OR
fantasies.mp. OR hopes.mp. OR
beliefs.mp. OR preferences.mp. OR
values.mp. OR perspectives.mp.)

Human
English
Dutch
Publication year 19902021

22

Web of
Science

((TI=("Impaired Parents" OR "second
generation" OR "offspring" OR
"transgenerational" OR
"intergenerational") AND TS=("world war"
OR "holocaust" OR "Holocaust" OR
"worldwar" OR "ww" OR "shoah" OR
"bersiap" OR "Concentration Camps" OR
"Concentration Camp" OR "Indonesian
Independence" OR "police actions") AND
TS=(Needs OR Desires OR Demands OR
Neediness OR Requirements OR Wishes
OR Requests OR Help OR Support OR
expectations OR social support OR
attitudes OR preferences OR world view
OR fantasies OR hopes OR dreams OR
beliefs OR values OR perspectives)))

English or Dutch
Document type: article
1990-2020

70

Totaal

272

83

Bijlage III Overzicht studies literatuurstudie
Overzicht wetenschappelijke studies
Tabel 6. Wetenschappelijke studies en methoden van onderzoek
Auteurs

Jaar

Type onderzoek
Literatuurstudie

Ad
hoc

Methoden
Kwalitatief

Kwantitatief

Vragenlijst

Alkalay et al.

2020

x

x

Baider et al.

2000

x

x

Baider et al.

2006

x

x

Baider et al.

2006

x

x

Bar-On

1995

Bar-On et al.
Baron et al

1998

Braga e.a.
Brom, Kfir,
Dasberg

2012

Brown
Carmil &
Breznitz

1998

Chaitin

2000

Chaitin

2002

Danieli
Dashorst et
al.

2016

Dekel e.a.

2013

Ehrlich
Felsen,
Erlich

2002

x

Veldwerk

Discussiegroepe
n

x
x

x

x

x

2001

x

x
x

1990

1990

Interviews

Casuïstiek
(incl.
therapie)

x

1993

2018

Observatie

x

x

x

x
x

x

x

x

x
x

Lab
testen

Overige
(congressen)

x

Auteurs

Jaar

Type onderzoek
Literatuurstudie

Ad
hoc

Methoden
Kwalitatief

Flory e.a.

2011

Fogelman

1998

Foisson

2014

Fonagy
Fossion
Fridman et
al.

1999

2011

x

Hammel

2019

x

Hogman

1998

Juni

2016

Kellerman

2001

Kellerman

2001

x

Kellerman

2001

x

Kidron

2003

Kogan

2002

Kogan

2015

Krell et al.

2004

Laub

1998

Levav e.a.

2007

Major

1996

Mazor & Tal
Mook,
Schreuder,
van der
Ploeg,
Bramsen,
Tiel-Kadiks,
Feenstra

1996

Mor

1990

Nagata

1991

Rapoport

2011

Rieck

1994

Kwantitatief

Vragenlijst

x

x

Observatie

Interviews

casuïstiek
(incl.
therapie)

Veldwerk

Discussiegroepen

x

Lab
testen

Overige
(congressen)
x

x

x
x

2015

x
x

x

x

x

x
x

x
x
x

x
x
x

x

x
x

x

x

x

x

x

x
x

x
x

x

x

1997

x

x

x

x
x

x

x

x
x

x

x

85

Auteurs

Jaar

Type onderzoek
Literatuurstudie

Ad
hoc

Methoden
Kwalitatief

Kwantitatief

Vragenlijst

Observatie

Interviews

x

x

x

Casuïstiek
(incl.
therapie)

Veldwerk

Discussiegroepen

Lab
testen

Rousseau
SagiSchwartz
e.a.

2005

Samson e.a.

2013

Santavirta,
Santavirta &
Gilman

2018

Scharf

2007

Shrira

2020

Shrira

2016

Solkoff
Sorscher en
Cohen

1992

Stein
Weiss &
Weiss

2009

Wiseman
Wiseman,
Adas

2008

Yehuda et al.

2001

x

x

x

Yehuda et al.

2000

x

x

x

Yehuda et al.

2001

x

x

x

Yehuda et al.

2008

x

x

x

Zohar et al

2007

x

x

zohar et al.

2007

x

x

Overige
(congressen)

x

2003

x

x

x
x

x

x
x

x

x

1997

2000

x

x

x

x
x

x

2006

x

Hoofdstuk in boek
Aarts
1998

x

Dekel en
Goldblatt

x

2008

86

Tabel 7. Wetenschappelijke studies en klinische impact
Onderzoeksgroep (N, gemiddelde leeftijd indien
bekend)
NOG
(Joods)

Auteurs

Jaar

Alkalay et al.

2020

Baider et al.

2000

Baider et al.

2006

Baider et al.

2006

Bar-On

1995

Bar-On et al.

1998

Baron et al

1993

Braga e.a.
Brom, Kfir,
Dasberg

2012

Brown
Carmil &
Breznitz

1998

Chaitin

2000

Chaitin

2002

Danieli
Dashorst et
al.

2016

Dekel e.a.

2013

Ehrlich
Felsen,
Erlich

2002

Flory e.a.

2011

Fogelman

1998

Foisson

2014

Fonagy

1999

Fossion
Fridman et
al.

2015

x
x
x
x
x
x

2011

x

2001

1990

2018

1990

x(42)
x(102)
x(379)
x(340)
x
x
x(241)

NOG
(Indisch)

NOG
(Verzet)

NOG
(Anders)

NietNOG
x(34)
x(102)
x(307)
x(143)
x

PTSS

Depressie/
depressieve
symptomen
x

Enactments en
intrusies
(herbeleven)

Angststoornissen

Hechtingsproblemen

x

x
x

x(109)
x

x
x

x(31)

x
x(314)
x (32)
x

x(219)

x(422)
x
x(43)

Ervaren impact (klinisch)

x

x
x(56)

x
x

x

x

x (65)

x

87

Onderzoeksgroep (N, gemiddelde leeftijd indien
bekend)

Auteurs

Jaar

Hammel

2019

Hogman

1998

Juni

2016

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kidron

2003

Kogan

2002

Kogan

2015

Krell et al.

2004

Laub
Levav e.a.

1998
2007

Major

1996

Mazor & Tal
Mook,
Schreuder,
van der
Ploeg,
Bramsen,
Tiel-Kadiks,
Feenstra

1996

NOG
(Joods)
x (79)
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x(420)
x(24)

1997

x(70)

x(68)

Mor

1990

Nagata

1991

x

x(700)

Rapoport

2011

Rieck

1994

Rousseau
SagiSchwartz
e.a.

2005

Samson e.a.

2013

2003

NOG
(Indisch)

NOG
(Verzet)

NOG
(Anders)

NietNOG

Ervaren impact (klinisch)

PTSS
x

Depressie/
depressieve
symptomen

Enactments en
intrusies
(herbeleven)

Angststoornissen

Hechtingsproblemen

x
x
x
x
x

x

x
x
x
x(402)
x

x

x(52)

x

x

x
x

x
x
x
x
x(98
triads)

x

88

Onderzoeksgroep (N, gemiddelde leeftijd indien
bekend)

Auteurs
Santavirta,
Santavirta &
Gilman

Jaar

NOG
(Joods)

2018

x

Scharf

2007

Shrira

2020

Shrira

2016

Solkoff
Sorscher en
Cohen

1992

Stein
Weiss &
Weiss

2009

2008

x
x

x

Wiseman
Wiseman,
Adas
Yehuda et
al.

2006

x(52)

x

2001

x (41)

2000

x
x (51,
40,9)

2001

x(35)

x(41)

x

2008

x(51)
x(211)
x (108)
x (180)

x(73)
x

x

Yehuda et
al.
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.

1997

2000

Zohar et al

2007

zohar et al.

2007

Hoofdstuk in boek
Aarts
Dekel en
Goldblatt

1998
2008

NOG
(Indisch)

NOG
(Verzet)

NOG
(Anders)

NietNOG

Ervaren impact (klinisch)

PTSS

Depressie/
depressieve
symptomen

Enactments en
intrusies
(herbeleven)

Angststoornissen

Hechtingsproblemen

x(93391)

x(88)
x
x(300)
x
x(40)

x(150)

x
x
x

x(38)

x
x

x

x(15)

x

x

x
x

x
x

x

89

Tabel 8. Wetenschappelijke studies en andere impact (1)
Ervaren impact

Auteurs

Jaar

Alkalay et al.

2020

Baider et al.

2000

Baider et al.

2006

Baider et al.

2006

Bar-On

1995

Bar-On et al.

1998

Baron et al

1993

Braga e.a.
Brom, Kfir,
Dasberg

2012

Brown
Carmil &
Breznitz

1998

Chaitin

2000

Chaitin

2002

Danieli
Dashorst et
al.

2016

Dekel e.a.

2013

Ehrlich
Felsen,
Erlich

2002

Flory e.a.

2011

Fogelman

1998

Foisson

2014

Fonagy

1999

Fossion
Fridman et
al.

2015

Verhoogd
cortisol

Slapeloosheid

Geestelijke
mishandeling

Fysieke
mishandeling

Relatie
problemen

Alleenzijn/eenzaamheid

Emotioneel
onbegrip

Identiteitsproblemen

Laag
zelfvertrouw
en

Angst (nachtmerries,
wantrouwen)

x

x

2001

1990

2018

x

x
x
x

1990
x

2011

90

Ervaren impact
Verhoogd
cortisol

Slapeloosheid

Geestelijke
mishandeling

Fysieke
mishandeling

Relatie
problemen

Alleenzijn/eenzaamheid

Emotioneel
onbegrip

Identiteitsproblemen

Laag
zelfvertrouw
en

x

x

Auteurs

Jaar

Hammel

2019

Hogman

1998

Juni

2016

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kidron

2003

Kogan

2002

Kogan

2015

x

Krell et al.

2004

x

Laub

1998

Levav e.a.

2007

Major

1996

Mazor & Tal
Mook,
Schreuder,
van der
Ploeg,
Bramsen,
Tiel-Kadiks,
Feenstra

1996

1997

x

Mor

1990

x

Nagata

1991

Rapoport

2011

Rieck

1994

Rousseau
SagiSchwartz
e.a.

2005

Samson e.a.

2013

Angst (nachtmerries,
wantrouwen)

x

x

x

x

x
x

x

x
x

x

2003

91

Ervaren impact

Auteurs

Jaar

Santavirta,
Santavirta &
Gilman

2018

Scharf

2007

Shrira

2020

Shrira

2016

Solkoff
Sorscher en
Cohen

1992

Stein
Weiss &
Weiss

2009

Wiseman
Wiseman,
Adas
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.

2008

Zohar et al

2007

zohar et al.

2007

Verhoogd
cortisol

Slapeloosheid

Geestelijke
mishandeling

Fysieke
mishandeling

Relatie
problemen

Alleenzijn/eenzaamheid

Emotioneel
onbegrip

Identiteitsproblemen

Laag
zelfvertrouw
en

Angst (nachtmerries,
wantrouwen)

x

1997
x

2000
x

x

2006
2001

x
x

2000
2001

x

x

2008

Hoofdstuk in boek
Aarts
Dekel en
Goldblatt

1998
2008

92

Tabel 9. Wetenschappelijke studies en andere impact (2)
Ervaren impact

Auteurs

Jaar

Alkalay et al.

2020

Baider et al.

2000

Baider et al.

2006

Baider et al.

2006

Bar-On

1995

Bar-On et al.

1998

Baron et al

1993

Braga e.a.
Brom, Kfir,
Dasberg

2012

Brown
Carmil &
Breznitz

1998

Chaitin

2000

Chaitin

2002

Danieli
Dashorst et
al.

2016

Dekel e.a.

2013

Ehrlich
Felsen,
Erlich

2002

Flory e.a.

2011

Fogelman

1998

Foisson

2014

Fonagy

1999

Fossion
Fridman et
al.

2015

Hammel

2019

Negatief
wereldbeeld

Negatieve
persoonlijke
houdingen

x

Prestatiedruk

Leedhierarchie

x

Parentificatie

Ontworteld

Onveiligheid

Wantrouwen

Veerkracht
en
draagkracht

x

2001

x
x

1990

x

2018

x

1990

x

x

2011

93

Ervaren impact

Auteurs

Jaar

Hogman

1998

Juni

2016

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kidron

2003

Kogan

2002

Kogan

2015

Krell et al.

2004

Laub

1998

Levav e.a.

2007

Major

1996

Mazor & Tal
Mook,
Schreuder,
van der
Ploeg,
Bramsen,
Tiel-Kadiks,
Feenstra

1996

Mor

1990

Nagata

1991

Rapoport

2011

Rieck

1994

Rousseau
SagiSchwartz
e.a.

2005

Samson e.a.

2013

Negatief
wereldbeeld

Negatieve
persoonlijke
houdingen

Prestatiedruk

Leedhierarchie

Parentificatie

Ontworteld

Onveiligheid

Wantrouwen

x

Veerkracht
en
draagkracht

x

x

x

x

1997

x
x
x

x

2003

94

Ervaren impact

Auteurs

Jaar

Santavirta,
Santavirta &
Gilman

2018

Scharf

2007

Shrira

2020

Shrira

2016

Solkoff
Sorscher en
Cohen

1992

Stein
Weiss &
Weiss

2009

Wiseman
Wiseman,
Adas
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.

2008

Zohar et al

2007

zohar et al.

2007

Negatief
wereldbeeld

Negatieve
persoonlijke
houdingen

x

x

Prestatiedruk

Leedhierarchie

Parentificatie

Ontworteld

Onveiligheid

Wantrouwen

Veerkracht
en
draagkracht

1997

x
x

2000

x

x

x

x

x

2006
2001
2000
2001
2008

Hoofdstuk in boek
Aarts
Dekel en
Goldblatt

1998

x

x

2008

95

Tabel 10. Wetenschappelijke studies en behoeftes (1)
Hulpvragen en behoeftes
Betekenis/
verhaal
trauma
ouders

Auteurs
Alkalay et al.

Jaar

Open
heid

2020

x

x

Baider et al.

2000

Baider et al.

2006

Baider et al.

2006

Bar-On

1995

x

x

Bar-On et al.

1998

x

x

Baron et al

1993

Braga e.a.

2012

Brom, Kfir,
Dasberg
Brown

2001

Carmil &
Breznitz
Chaitin

1990

Chaitin

2002

Danieli

2016

Dashorst et
al.
Dekel e.a.

2018

Ehrlich

2002

Felsen,
Erlich
Flory e.a.

1990
2011

Fogelman

1998

Foisson

2014

1998

Ontdekken
verleden
ouders

Formele
erkenning

Erkenning als
slachtoffer

Eigen identiteit
ontwikkelen

Herdenken/
herinneren

x

Maatschap-pelijke
overdracht
verhaal

Contact met
andere NOG

Opvoedingsvragen

x

x
x

x

2000

x

x

x

x

2013

x

x

x

96

Hulpvragen en behoeftes

Ontdekken
verleden
ouders

Formele
erkenning

Erkenning als
slachtoffer

Eigen identiteit
ontwikkelen

Auteurs
Fonagy

1999

Fossion

2015

Fridman et
al.
Hammel

2011
2019

x

Hogman

1998

x

Juni

2016

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kidron

2003

x

Kogan

2002

x

x

x

Kogan

2015

x

x

x

Krell et al.

2004

Laub

1998

Levav e.a.

2007

Major

1996

Mazor & Tal

1996

Mook,
Schreuder,
van der
Ploeg,
Bramsen,
Tiel-Kadiks,
Feenstra
Mor

Jaar

Open
-heid

Betekenis/
verhaal
trauma
ouders

Herdenken/
herinneren

Maatschap-pelijke
overdracht
verhaal

Contact met
andere NOG

Opvoedingsvragen

x

x

x

x

x

x

x
x

x

x

x

x
x

x

x
x

x

x

1997
1990

Nagata

1991

Rapoport

2011

Rieck

1994

Rousseau

2005

x

x

x

x

x
x

x

x
x

97

Auteurs
SagiSchwartz
e.a.
Samson e.a.

Jaar

Hulpvragen en behoeftes
Betekenis/
verhaal
Ontdekken
Open
trauma
verleden
-heid
ouders
ouders

Formele
erkenning

Erkenning als
slachtoffer

Eigen identiteit
ontwikkelen

Herdenken/
herinneren

x

x

Maatschappelijke
overdracht
verhaal

Contact met
andere NOG

Opvoedingsvragen

2003
2013

Santavirta,
Santavirta &
Gilman
2018
Scharf

2007

Shrira

2020

Shrira

2016

Solkoff

1992

Sorscher en
Cohen
Stein

1997

Weiss &
Weiss
Wiseman

2000

Wiseman,
Adas
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.
Yehuda et
al.
Zohar et al

2009

x

x

x

x

x

2008

x

2006

x

x

x
x

x

x

2001
2000
2001
2008
2007

zohar et al.

2007
Hoofdstuk in boek
Aarts

1998

Dekel en
Goldblatt

2008

x

98

Tabel 11. Wetenschappelijke studies en behoeftes (2)

Auteurs

Jaar

Alkalay et al.

2020

Baider et al.

2000

Baider et al.

2006

Baider et al.

2006

Bar-On

1995

Bar-On et al.

1998

Baron et al

1993

Braga e.a.
Brom, Kfir,
Dasberg

2012

Brown

1998

Carmil & Breznitz

1990

Chaitin

2000

Chaitin

2002

Danieli

2016

Dashorst et al.

2018

Dekel e.a.

2013

Ehrlich

2002

Felsen, Erlich

1990
2011

Hulpvragen en behoeftes
Overdracht derde
generatie
behandelen of
Laagdrempelige
voorkomen
groepsbijeenkomsten

x

Laagdrempelige
groepsactiviteiten

Verder onderzoek

Kennis en informatie over NOG
x

x

x

2001

x

Flory e.a.
Fogelman

1998

Foisson

2014

Fonagy

1999

Fossion

2015

Fridman et al.

2011

x

99

Hulpvragen en behoeftes

Auteurs

Jaar

Hammel

2019

Hogman

1998

Juni

2016

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kellerman

2001

Kidron

2003

Kogan

2002

Kogan

2015

Krell et al.

2004

Laub

1998

Levav e.a.

2007

Major

1996

Mazor & Tal

1996

Mook, Schreuder,
van der Ploeg,
Bramsen, TielKadiks, Feenstra

1997

Mor

1990

Nagata

1991

Rapoport

2011

Rieck

1994

Rousseau
Sagi-Schwartz
e.a.

2005

Samson e.a.

2013

Santavirta,
Santavirta &
Gilman

2018

Overdracht derde
generatie
behandelen of
voorkomen

Laagdrempelige
groepsbijeenkomsten

Laagdrempelige
groepsactiviteiten

Verder onderzoek

Kennis en informatie over NOG

x

x

x

x

x
x

x
x

x

2003

100

Hulpvragen en behoeftes

Auteurs

Jaar

Scharf

2007

Shrira

2020

Shrira

2016

Solkoff
Sorscher en
Cohen

1992

Stein

2009

Weiss & Weiss

2000

Wiseman

2008

Wiseman, Adas

2006

Yehuda et al.

2001

Yehuda et al.

2000

Yehuda et al.

2001

Yehuda et al.

2008

Zohar et al

2007

zohar et al.

2007

Overdracht derde
generatie
behandelen of
voorkomen

Laagdrempelige
groepsbijeenkomsten

Laagdrempelige
groepsactiviteiten

Verder onderzoek

Kennis en informatie over NOG

x

1997

x

x
x

x

Hoofdstuk in boek
Aarts
Dekel en
Goldblatt

1998
2008

101

Overzicht grijze literatuur
Tabel 12. Grijze literatuur en kenmerken

Auteurs

Jaar

Soort studie

Methoden

Doelgroep

Aarts

1994

Kwalitatief

Narratief
literatuuronderzoek

Tweede naoorlogse generatie (Joods, verzet,
geweld, INOG)

Aarts, Eland,
Kleber &
Weerts

1991

Hulpverleners die
adhv casussen
schets maken
Joodse naoorlogse
generatie

Geen methode

Joodse naoorlogse generatie

Agsteribbe &
Kooyman
(JMW)

2007

Kwantitatief
onderzoek

Vergelijking
hulpverleningscijfers
onder naoorlogse
generatie en
generatiegenoten

Naoorlogse generatie vergeleken met
generatiegenoten

Andstadt,
Rottenberg,
Agsteribbe
(JMW)

2008

Literatuurstudie

Narratief
literatuuronderzoek

Interviews in de media gegeven door naoorlogse
generatie

Belangrijkste
bevindingen
Pas vanaf jaren 70 is er
aandacht voor de
naoorlogse generatie, maar
de Indische naoorlogse
generatie en de kinderen
van verzetsstrijders zijn
lange tijd onderbelicht.
Onverwerkte traumatische
ervaringen van de eerste
generatie kunnen ten
grondslag liggen aan
psychische problematiek
van de tweede generatie.
Rol van hulpverlener is
vooral het inzetten van de
specifieke contextkennis
om samen met de cliënt de
samenhang tussen de eigen
problemen met het trauma
van ouders te ontdekken.
Tweede generatie
problematiek is breed.
Beroep op psychotherapie
door de naoorlogse
generatie ten minste 3,5
keer en waarschijnlijk zelfs
5 keer zo hoog is als
landelijk het geval is.
In interviews met de NOG
in Nederlandse media ligt
de nadruk vooral op de
communicatie, de angst en
de gevolgen op het leven
van de NOG.

Kwaliteit
Geen methode, beschouwing
van de literatuur

Geen methode

Heldere opzet studie

Geen methode, analyse van
interviews in media

102

Auteurs

Jaar

Soort studie

Methoden

Doelgroep

Begemann

1996

Artikel in tijdschrift

Geen methode

Naoorlogse generatie in Nederland

Begemann

1999

Boek, beschrijving
intervisiegesprekken

Geen methode

Hulpverleners die in aanraking komen met de
Indische naoorlogse generatie

Begemann,
Deurloo

2002

Boek

Geen methoden

Indische naoorlogse generatie

Begemann

2004

Casusbeschrijving

Casus over Molukse man (1962) in behandeling bij
Pelita

Bichelaer

1997

Casusbeschrijving
en omschrijving
aanpak Pelita door
F. Begemann
(expert naoorlogse
generatie)
Boek, hulpverleners
schetsen adhv
casussen beeld
cliënten Pelita

Geen methoden

Naoorlogse Indische generatie cliënt bij Pelita

Belangrijkste
bevindingen
Hulpvragen van de
naoorlogse generatie
komen voort uit een
zoektocht naar de eigen
identiteit. Willen begrijpen
hoe het trauma van ouders
zich verhouden tot de eigen
problemen. Dit een plaats
geven om door te kunnen
gaan.
De toevoeging van Pelita
kan de historische, sociale
en culturele kennis zijn, die
wordt ingezet om de
problematiek van de cliënt
te kunnen plaatsen.
Bij de naoorlogse generatie
is vaak het fundamentele
gevoel van veiligheid
aangetast. Belangrijk in
behandeling om de
ervaringen van ouders te
relateren aan de eigen
problemen. Herkenning en
erkenning zijn belangrijk.

Kwaliteit

Aanpak van Pelita in de
hulpverlening richt zich op
de lijnen die lopen vanuit
het verleden naar het
heden inzichtelijk te
maken.
De verschillende
cliëntgroepen bij Pelita
hebben verschillende
kenmerken.
Gemeenschappelijke
thema's zijn problemen op
sociaal gebied en in
identiteitsontwikkeling.

Geen methoden, beschrijving
van casus

Geen methode, gebaseerd op
eerder onderzoek

Geen methode, niet
wetenschappelijk

Geen methode

103

Auteurs

Jaar

Soort studie

Methoden

Doelgroep

Bontekoe

2012

Persoonlijke
opgeschreven
verhalen

Geen methoden

Bekende Nederlanders, behorend tot de Indische
naoorlogse generatie vertellen hoe dit in hun leven
speelt.

Dashorst ( in
Cogiscope
13-2 p 1720)

2016

Artikel in tijdschrift

Beschouwing
literatuur, gelieerd
aan ervaring expert

Psychiater over naoorlogse generatie

de Vries

2009

kwalitatief

Diepte-interviews

42 NOG; 22 2e en 20 3e generatie, 7 OG

Belangrijkste
bevindingen
De zoektocht naar de eigen
wortels en eigen identiteit
zijn centrale thema's.
Tweede generatie kan
tussen belevingswereld van
ouders en huidige
maatschappij inzitten.
Literatuur laat een
verschillend beeld zien voor
de klinische groep en de
niet-klinische groep van de
naoorlogse generatie.
Problemen zijn vaak terug
te voeren naar opgroeien in
een verstoorde
gezinsdynamiek.

Kwaliteit

Door de tijd is de betekenis
van Indisch-zijn veranderd.
Van wat vertrouwd is naar
een ambivalente houding
voor de 2e generatie. Zij
gaven een andere
betekenis en gewicht aan
Indische kenmerken en
houdingen in de loop der
tijd (‘mentale
dekolonisatie’). Ook de kijk
van Nederlanders op
Indisch-zijn veranderde
gaandeweg waarmee de
eigen kijk ook. Met de
derde generatie veranderd
de betekenisgeving van
Indisch-zijn verder in
grotere diversiteit en
positievere waardering. De
intensiteit en inhoud van
Indisch-zijn is zeer divers
en kent een eigen invulling,
ook binnen families.

Omschrijving diepte-interviews
en overwegingen en methoden
van inclusie

anekdotisch, niet
wetenschappelijk

Geen methoden

104

Auteurs

Jaar

Soort studie

Methoden

Doelgroep

Filet

1996

Artikel in tijdschrift

Geen methode

Naoorlogse generatie in Nederland

Icodo

1996

Verslag van
ervaringen en
bijeenkomsten

Geen methoden

Joodse en Indische naoorlogse generatie

Icodo;
stichting
Pelita

1994

Verslag van
studiedag

Geen methode

Bijeenkomst voor professionals die werken met de
Indische naoorlogse generatie

Instituut voor
psychotrauma

1990

exploratief,
vergelijkend

Mixed-methods
semigestructureerde
interviews en
vragenlijsten

1 groep geboren tussen 1945 en 1970, opgevoed
door ten minste 1 ouder die Joods is en heeft
ondergedoken, in een kamp heeft gezeten of
anderszins ontkomen zijn aan vervolging. Andere
groep tevens geboren tussen 1945 en 1970
opgevoed door niet-Joodse ouders zonder
oorlogstrauma (concentratie/werk kamp, actief in
verzet, in dienst in of vlak na de oorlog)

Belangrijkste
bevindingen
Voor hulpverleners kan het
moeilijk zijn om de
problemen van de
naoorlogse generatie te
herkennen als gevolg van
het oorlogstrauma van
ouders. Kunnen
verschillende problemen
ontstaan. Erkenning van de
problematiek is een
vereiste.
Centrale thema's zijn de
zoektocht naar de eigen
identiteit, het relateren van
het trauma van ouders en
de eigen problemen en het
verbinden van herkenning
en erkenning bij
lotgenoten.
Indische naoorlogse
generatie is een heterogene
groep. Naoorlogse
generatie problematiek
komt voort uit verstoorde
opvoeding. Specifieke
hulpverlening is van belang
voor herkenning en
erkenning en het plaatsen
van trauma ouders in
problemen naoorlogse
generatie.
Oorlogservaringen van
ouders uit Joodse groep
hadden meer invloed op
het gezinsfunctioneren en
separatie-individuatie van
het kind.

Kwaliteit
Geen methoden, gebaseerd op
eerder onderzoek

Geen methoden, anekdotisch
en betoog experts

Geen methoden,
verslaglegging

Helder opgezette studie met
methodenbeschrijving

105

Auteurs

Jaar

Soort studie

Methoden

Doelgroep

Lamboo

2001

Verslag bijeenkomst

Geen methode

Ontmoetingsdagen voor de naoorlogse generatie

Kranenburg,
Johannes

2008

Artikel in tijdschrift

Geen methode

Organisaties specifiek voor Molukse generaties in
Nederland

Leeuwendal,
Sjoerds

1998

Boek, hulpverleners
schetsen beeld van
het Pelita-profiel

Geen methode

Naoorlogse Indische generatie cliënt bij Pelita

Lipschits

1997

Boek, evaluatie

Geen methode

Joodse eerste en tweede generatie

Regioplan

2020

evaluatie onderzoek

bureaustudie,
interviews

Onderzoek naar projecten tbv erkenning Indische
en Moluks Nederlandse gemeenschap

s.n ; s.l

2009

Uitgave tijdschrift in
kader 20 jaar
Indische naoorlogse
generatie

Geen methode

Indische naoorlogse generatie

Belangrijkste
bevindingen
Ontmoetingsdagen worden
gewaardeerd door
naoorlogse generatie, gaat
om het vinden van
herkenning en erkenning.
Meer laten zien dan alleen
problematiek, ook
veerkracht.
Hoge organisatiegraad van
de Molukse gemeenschap is
soms onterecht geprezen,
hebben negatieve invloed
gehad op de integratie van
de Molukse gemeenschap
in Nederland.
Hulpverlening Pelita kan
hulp bieden in het
zoektocht naar de eigen
identiteit, geeft ook
praktische hulp. Specifieke
contextkennis wordt
ingezet in de hulpverlening.
Het verkrijgen van formele
erkenning is een strijd voor
de Joodse naoorlogse
generatie. Generatie heeft
veelal vragen op het gebied
van identiteitsontwikkeling.
de huidige
subsidietoekenning voldoet
niet aan een
beoordelingscommissie
wordt uitgewerkt
INOG is van grote waarde
geweest voor Indische
naoorlogse generatie,
vooral op het gebied van de
zoektocht naar de eigen
identiteit, herkenning en
erkenning.

Kwaliteit
Geen methoden,
verslaglegging

Geen methoden

Geen methoden

Geen methoden, niet
wetenschappelijk

Heldere opzet studie
beschreven (hfdst 1)

Geen methoden, terugblik

106

Auteurs

Jaar

Soort studie

Methoden

Doelgroep

Schneiders

2009

terugblik met twee
casussen

geen methode

2 NOG Indische achtergrond

Schneiders

1995

Beschrijving van
gespreksgroepen

Geen methode

Gespreksgroepen voor familiesysteem
oorlogsgetroffenen

Schneiders &
Haans

1995

Beschrijving van
zelfhulpgroepen

Geen methode

Zelfhulpgroepen voor geheel familiesysteem
oorlogsgetroffenen

Schreuder,
van der Ploef,
Tiel-Kadiks,
Mook en
Bramsen

1993

Kwantitatief
vergelijkend
onderzoek

Vragenlijsten

Psychiatrische/symptomatologische/psychologische
kernmerken van de NOG onder behandeling
centrum ’45 vergeleken met ambulante
psychiatrische patiënten. N=46.

Sinke,
Captain,
Ferdinandus

2016

Verkennend
onderzoek,
kwantitatief

Vragenlijsten

Organisaties voor de naoorlogse generaties in
Nederland

Belangrijkste
bevindingen
Maria en Verona vinden
herkenning en acceptatie
(zichzelf kunnen zijn).
Wanneer pijn en verdriet
zijn benoemd komt er
ruimte voor vragen over
cultuur en identiteit.
Voor de naoorlogse
generatie zijn gespreksgroepen vaak helpend in
het vinden van steun,
erkenning en herkenning
Zelfhulpgroepen bieden
sociale steun aan de
naoorlogse generatie,
bieden herkenning en
erkenning. Dit helpt in de
verwerking van het
doorgegeven trauma.
Psychotraumatisering van
de ouders leidt niet tot een
specifiek psychiatrisch
klachtenpatroon bij de
naoorlogse generatie. Zij
kunnen
wel psychiatrische
symptomen ontwikkelen die
het gevolg zouden kunnen
zijn van specifieke factoren
in de interactie tussen
henzelf en hun
getraumatiseerde ouders.
Huidige aanbod sluit niet
geheel aan bij wensen van
naoorlogse generatie,
meerderheid bevraagden
mist echter niets in het
huidige aanbod. Wensen
vooral gericht op meer
informatievoorzieningen en
contact met lotgenoten.

Kwaliteit
Anekdotisch

Geen methoden

Geen methoden

Heldere opzet studie

Heldere opzet studie

107

Auteurs

Jaar

Soort studie

Methoden

Doelgroep

Smeets

2015

literatuur

literatuurstudie

Molukse jongeren (NOG)

Stichting
ICODO

1994

verslag van
conferentie

geen methode

145 betrokkenen bij INOG

stichting
Pelita

1999

evaluatie onderzoek

Geen methoden
beschrijving,
beschrijvende
terugblik

Maatschappelijk werk Indische naoorlogse
generatie

van BruggenRufi

2008

verkennend
onderzoek

van der
Velden, Eland
en Kleber

1993

Kwalitatief en
kwantitatief

muziektherapie onder OG

Interviews en
vragenlijsten

Naoorlogse Indische generatie en
vergelijkingsgroep generatiegenoten niet behorend
tot enige categorie naoorlogse generatie

Belangrijkste
bevindingen
Molukse jongeren zijn lang
verwaarloosd, het
specifieke beleid voor hen
te vroeg stopgezet en nu
onduidelijk hoe het met
hen gaat.
INOG hebben specifieke
wensen mbt hulpverlening,
deze verwachtingen komen
(nog) niet uit. Aandacht
voor historische context,
sociaal-culturele
achtergrond en daarbij
behorende principes is
belangrijk.
Maatschappelijk werk voor
de Indische naoorlogse
generatie zet kennis
culturele, historische en
sociale context in voor
INOG.
INOG hebben specifieke
wensen als het gaat om
hulpverlening, deze
verwachtingen komen
(nog) niet uit. Aandacht
voor historische context,
sociaal-culturele
achtergrond en daarbij
behorende principes is
belangrijk.
De Indische naoorlogse
generatie heeft te maken
met problemen in o.a. het
gevoel van veiligheid,
zelfvertrouwen en relaties.
In reguliere hulpverlening
komt trauma ouders vaak
zijlings ter sprake, zitten
vaak niet op de juiste
plaats.

Kwaliteit
Beleid terugblik, geen
methoden omschreven

Verslag van een
werkconferentie, geen
methoden

Geen methoden

Heldere opzet studie

108

Auteurs

Jaar

Soort studie

Methoden

Doelgroep

Veenman

2001

Boek

Geen methoden

Molukse naoorlogse generatie (besproken in
hoofdstuk 2)

Belangrijkste
bevindingen
Lange tijd bleef de
integratie van Molukse
jongeren achter, nu is er
een verbetering zichtbaar.
Vormen van identiteit
wordt bemoeilijkt door het
tussen de cultuur van
ouders en de huidige
maatschappij instaan.

Kwaliteit
Geen methoden

109

Bijlage IV
1.
2.
3.
4.
5.
6.
-

Checklist dossieronderzoek

Demografische kenmerken
Leeftijd
Gender
SES
Familiesamenstelling
Geboorteland, achtergrond
Aard hulpvragen
Behoeftes
Reden van aanmelding
Klinische diagnoses
Dagelijkse problemen
Eigen leven
Eigen gezin
Relaties
Overig
Achtergrond traumatisering
Leeftijd ouders traumatisering
Ervaringen ouders
Communicatie
Welke ouder(s)
Begeleiding/behandeling ouders
Samenstelling gezin
Onderlinge banden
Hulpverlening
Route naar huidige hulpverlening
Ervaren aansluiting
Wensen in hulpverlening
Behandelplan
Overige
Erkenning
Identiteit
Overige

Bijlage V Topic lijst interviews
Leeswijzer
n Voorafgaand aan het interview en start van opname dient informed consent te
hebben plaatsgevonden en het toestemmingsformulier getekend te zijn.
n Dit is een topic list, de interviewer zal deze niet strikt volgen. Kwalitatief
onderzoek heeft een ‘open’ karakter. De interviewer springt in op hetgeen de
respondent ter sprake brengt.
n Indien nodig doet de interviewer aanpassingen aan de timing, de manier van
formuleren en vragen overslaan of toevoegen etc., er wordt altijd vastgehouden
aan de onderzoeksdoeleinden.
n Bij alle vragen wordt doorgevraagd om hiermee de “waarom?”-vraag te kunnen
beantwoorden. Al zullen we de waarom-vraag liever niet letterlijk stellen omdat
dit rationele en defensieve antwoorden KAN veroorzaken.

111

Inleiding en introductie: 15 min (15):
n Toelichting onderzoek: onderwerp (persoonlijke ervaringen met en mening over de
dienstverlening en begeleiding van (steun en hulp aan) de naoorlogse generatie).
Alle antwoorden zijn goed, gaan echt om eigen ervaring. Uitleggen opname en mee
schrijven. Informed consent.

n Introductie deelnemer
n Kunt u zichzelf even kort introduceren? Wie u bent en wat u zoal in het
dagelijkse leven doet?

Topics
1. Betekenis naoorlogse generatie
a. Rol van oorlogservaringen in eigen leven
Kunt u beschrijven wat de betekenis van de oorlogservaringen van uw
ouders is voor uw eigen leven?
Alt. Kunt u beschrijven wat de rol van de oorlogservaringen van uw ouders
is in uw eigen leven?
b. Invloed op dagelijks leven
Hoe is dit van invloed op uw dagelijks leven? (indien nog niet aan bod)
Kunt u beschrijven welke invloed dit heeft op uw dagelijkse leven?
c. Persoonlijke invulling, identiteit en beleving
Hoe heeft dit volgens uw gevolgen/effect(en) op uw eigen persoon?
Wat doet dit met u als persoon?
Alt. Welke betekenis heeft dat voor u als persoon?
Follow-up: kunt u beschrijven wat dit doet met uw eigen identiteit/hoe u
over uzelf denkt?
d. Invloed op relaties
Welke gevolgen/betekenis heeft dit volgens u op de relatie die u met
anderen heeft?
Alt: hoe heeft dit volgens u effect op de relaties met anderen? Positief of
negatief?
e. Invloed op welbevinden en eigen identiteit (zoektocht, verhaal)
Hoe is dit volgens u van invloed op hoe u in het leven staat?
112

Follow-up: En uw welbevinden?
Follow-up: (indien nog niet aan bod) en hoe u over uzelf denkt? En over
anderen?
2. Vragen die spelen die gerelateerd zijn aan het oorlogsverleden van ouders
a. Vragen (nu of in het verleden)
Als u nu denkt aan het oorlogsverleden van uw ouders, welke vragen riep of
roept dit dan bij u op?
Alt. [zonder verwijzing oorlogsverleden] met wat voor soort vragen of wensen
heeft u rondgelopen?
Alt. Naar aanleiding van het oorlogsverleden van uw ouders, wat voor soort
vragen of wensen kwamen hierdoor naar boven?
Follow-up: hoe veranderde dit in de loop van de tijd?
b. Ondersteuning en begeleiding
Op welke manier(en) bent u op zoek gegaan naar antwoorden op deze
vragen?
Alt. Hoe bent u met deze vragen aan de slag/aan de gang gegaan?
Follow-up: hoe verliep de ondersteuning/steun hierbij? wie heeft u hierbij
ondersteund?
Follow-up: wat vond u positieve kanten aan deze steun? Zijn er minder
positieve kanten hieraan?
Follow-up: wat zou u liever anders hebben gezien?
c. Wensen
Welke vragen/wensen leven er bij u nog op dit moment?
Alt. Zijn er nog vragen/wensen die op dit moment nog
onbeantwoord/onvervuld zijn?
3. Ervaringen met dienstverlening/begeleiding dusver
a. Verloop van de dienstverlening/begeleiding
i. Hoe terecht gekomen
Kunt u beschrijven op welke manier u omgaat met deze
vragen/wensen?
Kunt beschrijven op welke manier(en) u antwoorden hebt gevonden
op deze vragen?

113

Kunt u iets vertellen over hoe u begeleiding/ondersteuning heeft
gekregen bij deze vragen/wensen?
Qua hulpverlening, hoe bent u hierbij terecht gekomen?
•

Wat is de achtergrond van deze keuze?

•

Wat heeft meegespeeld in deze keuze?

ii. Hoe gaat het in zijn werk
Kunt u beschrijven hoe de begeleiding/het vinden van
antwoorden/het vervullen van die wensen in zijn werk ging?
Kunt u iets vertellen over het proces/de manier waarop u
antwoorden/vervulling van uw vragen/wensen heeft gevonden of
probeert te vinden?
iii. Anders zien of verbeteringen
Waren er dingen die u liever anders had gezien?
Follow-up: zijn er dingen die beter vindt kunnen?
Follow-up: welke uitdagingen/drempels kwam u tegen? en hoe bent
u hiermee omgegaan?
b. Werkwijze
Wat was volgens u kenmerkend aan de manier waarop de
begeleiding/ondersteuning/hulp/aanbod ging?
Alt. Hoe ging dit in zijn werk?
Follow-up: wat vond u het belangrijkste aan deze
dienstverlening/begeleiding?
4. Wensen rondom dienstverlening/begeleiding
a. Welke dienstverlening/begeleiding/ondersteuning (hulp en steun)
ontbreekt nog
Welke diensten/begeleiding/steun ontbreekt er volgens u op dit moment
nog?
Alt.: Welke behoeftes/wensen/vragen heeft u nog waar u momenteel nog
geen aansluiting/oplossing/dienst op hebt gevonden?
Alt.: Welke vragen leven er bij u nog waar u op dit moment lastig aanbod
voor vindt?
b. Op welke manieren zou hieraan invulling gegeven kunnen worden
Stelt dat u het voor het zeggen had, wat zou u dan op dit moment
toevoegen aan dit aanbod/deze diensten/deze dienstverlening?
114

Alt. Idealiter, wat zou u dan nog aan diensten/ondersteuning willen
hebben?
c. Wie zou hier bij betrokken kunnen worden
Hoe zou dit volgens u, idealiter/preferentieel, in zijn werk gaan?
Follow-up: Wie zou hier volgens u bij betrokken moeten worden?

Afsluiting interview
n Is er iets (heel erg belangrijk voor u) dat we nog gemist hebben? Dat niet genoemd
is?

n Vragen naar evt. toevoegingen/opmerkingen/vragen etc.
n Follow-up (rapport e.d.)
n Herhalen anonimiteit en betrouwbaarheid
n Adresgegevens achterlaten
n Bedanken
n Geven attentie en evt. declaratieformulieren

115

Bijlage VI Gespreksleidraad discussiegroepen
Leeswijzer
n Voorafgaand aan de focusgroep en start van opname dient informed consent te
hebben plaatsgevonden en het toestemmingsformulier getekend te zijn.

n Dit is een leidraad, de moderator zal deze niet strikt volgen. Kwalitatief
onderzoek heeft een ‘open’ karakter. De interviewer springt in op hetgeen de
respondent ter sprake brengt.
n Indien nodig doet de moderator aanpassingen aan de timing, de manier van
formuleren en vragen overslaan of toevoegen etc., er wordt altijd vastgehouden
aan de onderzoeksdoeleinden.
n Bij alle vragen wordt doorgevraagd om hiermee de “waarom?”-vraag te kunnen
beantwoorden. Al zullen we de waarom-vraag liever niet letterlijk stellen omdat
dit rationele en defensieve antwoorden KAN veroorzaken.

116

Inleiding en introductie: 15 min:
n Toelichting onderzoek: onderwerp naoorlogse generatie
n Nadruk in de discussie op drie thema’s: 1)

hulp/steun/dienstverlening/begeleidingsvragen onder de naoorlogse generatie
2) huidige dienstverlening en begeleiding 3) gewenste en toekomstige
dienstverlening en begeleiding.

n Persoonlijke geschiedenis die de moeite waard is te vertellen – maar hier als
vertegenwoordiger van een specifieke groep
(experts/ervaringsdeskundigen/professionals – zoveel mogelijk algemene
indrukken proberen aan te geven).

n opname, notulist uitleggen.
n Op gemak stellen respondenten en uitleggen spelregels.
n Voorstelrondje: naam, leeftijd, achtergrond.
Naoorlogse generatie en hulp/steun/begeleidingsvragen: 30 min
Moderator: “Ik wil het eerst graag met jullie hebben over
dienstverlenings- of begeleidingswensen of vragen die jullie nu of in het
verleden zijn tegenkomen. Welke vragen rondom hulp, ondersteuning of
begeleiding kennen jullie?”
n Om even te beginnen, wil ik een kort rondje maken over de laatste

hulpvraag/dienstverleningsvraag/ondersteunings/begeleidingsvraag die jullie zelf zijn
tegengekomen/hebben begeleid/hebben gehad. Wil iemand hier iets over delen?

n Follow-up: Wat speelde hierin mee?
n Follow-up: Wie waren hierbij betrokken?
n Follow-up: Wat is u/je hiervan bij gebleven?
n Wat herkennen anderen hierin of juist niet?
n Follow-up: Wat was volgens jou/u het belangrijkste aan deze vraag?
n Welke woorden komen er bij jullie op als we het hebben over vragen van de

naoorlogse generatie? Denk eerst voor uzelf na en schrijf 1 woord per post-it op.

n Inventariseer dmv post-its
n Clusteren op A3
n Hoe is dit in de loop van de tijd volgens u veranderd?
n Wat voor gevoel geven die hulp, dienstverlenings- of begeleidings- of steunvragen?
n Follow-up: Waar komt dat gevoel vandaan?
117

n Follow-up: Hoe zou dat gevoel eventueel kunnen veranderen?
Ondersteuning en begeleiding: 30 min
Moderator: “Dan gaan we het nu hebben over uw ervaringen met en
meningen over de dienstverlening en begeleiding van de vragen die leven
onder de naoorlogse generatie.”
n Wat komt er zoal bij u op als u denkt aan vormen van
dienstverlening/begeleiding/ondersteuning/hulp voor de naoorlogse generatie, welke
u nu bekend is?

n Wat zijn volgens u belangrijke aspecten hieraan?
§

Follow-up: waar dient in de
dienstverlening/ondersteuning/begeleiding rekening mee gehouden
te worden?

§

Follow-up: wie dient er betrokken te zijn bij deze
dienstverlening/ondersteuning/begeleiding?

§

Follow-up: wat betekenen deze?

§

Follow-up: Wat zijn belangrijke (rand)voorwaarden om deze
dienstverlening/ondersteuning/begeleiding te geven/ontvangen?

n Wat zijn de goede dingen aan deze dienstverlening/ondersteuning/begeleiding
(evt post-its)?

n Wat zijn de minder goede dingen aan deze

dienstverlening/ondersteuning/begeleiding (evt post-its)?

n Follow-up: Hoe lost u die lastige dingen nu op?
n Evt. doorvragen over tevredenheid
n Evt doorvragen naar andere situaties
n Wanneer veranderd de begeleiding volgens u in iemands leven? Hoe?
n Welke werkwijzen zijn jullie zoal tegengekomen bij de

dienstverlening/ondersteuning/begeleiding van de naoorlogse generatie?

Ondersteuning en toekomst: 30 min
Moderator: “Dan gaan we het nu hebben over de volgens u ideale
begeleiding van de naoorlogse generatie, nu en in de toekomst.”
n We hebben het net al even gehad over de goede en minder goede kanten van de

dienstverlening/ondersteuning/begeleiding. Noteer nu voor uzelf, wat als u 1 ding
zou mogen toevoegen of veranderen aan deze
dienstverlening/ondersteuning/begeleiding, wat zou dat dan zijn?
118

n Fantasie-oefening droomscenario: Stelt u zich voor hoe u de

dienstverlening/ondersteuning/begeleiding van de naoorlogse generatie het liefst zou
willen (uw droomsituatie), u mag het zelf bepalen, hoe zou die eruit zien? Deze
situatie hoeft niet werkelijk mogelijk te zijn, dit mag totale fantasie zijn.

n Wat heeft u nodig om de ondersteuning te krijgen of te geven die u zou willen
geven?

n Follow-up: Op welke manieren/werkwijzen zouden uw wensen rondom

dienstverlening/ondersteuning/begeleiding voor de naoorlogse generatie
kunnen laten uitkomen?

n Follow-up: Wat of wie heeft u nodig om de

dienstverlening/ondersteuning/begeleiding te kunnen blijven ontvangen/geven?

n Waarom is het moeilijk om dit mogelijk te maken? (Welke hobbels/ drempels komt u
tegen?)

n Wat zou er moeten veranderen?
n Welke mogelijkheden moeten dan toegevoegd worden?
n Evt. met betrekking tot communicatie, vaardigheden?
n Follow-up: Wat zorgt ervoor dat uw ideale begeleiding nog niet zo is? Wat is er
lastig?

n Hoe zou u dat anders willen zien? (hoe zou dit beter kunnen?)
n Groep meedenken: hoe zou de ideale situatie bereikt kunnen worden?
Bedanken en afsluiten: 15min

Afsluiting focusgroep mogelijkheden
n Is er iets (heel erg belangrijk voor u) dat we nog gemist hebben? Dat niet genoemd
is?

n Samenvatting van discussie
n Of: belangrijkste punten herhalen (2-3 min)
n Vragen naar evt. toevoegingen/opmerkingen/vragen etc.
n Follow-up (reportage e.d.)
n danken van de deelnemers
n declaratieformulieren
n prettige terugreis
119

Voor onderzoekers: 10 min debriefing

120

Bijlage VII Informatiebrieven en
toestemmingsverklaring
1. Informatiebrief dossieronderzoek
Leiden, XXX
Geachte heer/mevrouw,
Wij vragen u om mee te doen aan een wetenschappelijk onderzoek. Meedoen is
vrijwillig. Om mee te doen is wel uw schriftelijke toestemming nodig. Voordat u beslist of
u wilt meedoen aan dit onderzoek, krijgt u uitleg over wat het onderzoek inhoudt. Lees
deze informatie rustig door en vraag de onderzoeker om uitleg als u vragen heeft. U
kunt er ook over praten met uw partner, vrienden of familie.
1. Algemene informatie
Het project waarvoor wij uw deelname vragen heet ‘Hulpvragen van de naoorlogse
generatie’ en is opgezet door kennisinstituut Leyden Academy on Vitality and Ageing in
opdracht van Stichting Pelita, Stichting de Basis en Stichting Joods Maatschappelijk werk
mogelijk gemaakt door een subsidie van het Ministerie voor Volksgezondheid, Welzijn en
Sport. Het onderzoek zal worden uitgevoerd door Charlotte van den Eijnde en Jolanda
Lindenberg, beide werkzaam bij het LUMC en Leyden Academy.
2&3. Doel en achtergrond van het onderzoek
Over de ervaringen van de naoorlogse generatie is er in eerdere jaren veel geschreven.
Vooral als het gaat over hoe de traumatisering van hun ouders doorwerkt in hun eigen
psychisch welbevinden. Grootschalig studies hebben in het verleden niet gevonden dat
de aard en de mate van psychisch en psychiatrisch trauma anders is onder de
naoorlogse generatie dan onder de algemene bevolking. Toch lijken de ervaringen van
de naoorlogse generatie zelf anders te liggen. Zij hebben het gevoel specifieke
ervaringen en wensen te hebben. Wellicht omdat deze ervaringen heel persoonlijk zijn,
of omdat ze niet helemaal tot hun recht zijn gekomen in het eerdere onderzoek dat
veelal aan de hand van vragenlijsten is uitgevoerd. Daarom willen we in dit onderzoek
graag uw ervaringen in kaart brengen en hoe daar tot nu toe ondersteuning, diensten of
hulp voor gekomen is en hoe dit mogelijkerwijs beter of anders kan. Om goed na te gaan
hoe passend het huidige aanbod en de begeleiding is, willen dit doen door de
bestudering van een aantal (sociaal-maatschappelijk werk) dossiers. Uw dossier is
hiervoor geselecteerd.
4. Wat meedoen inhoudt
Als u besluit mee doen aan dit onderzoek, betekent het dat u uw begeleider
toestemming geeft om uw dossier te delen met een onderzoeker zonder inzage van
mogelijke medische gegevens. De onderzoeker zal op locatie uw dossier met uw
begeleider aanwezig lezen en bestuderen. De onderzoeker zal aantekeningen maken van
uw dossier zonder daarbij persoonsgegevens of naar u te herleiden persoonsgegevens te
noteren.
121

5. Wat wordt er van u verwacht
Ten eerste willen we door de bestudering van uw dossier het verloop van de
dienstverlening en begeleiding tot nu toe in kaart brengen. U bent hier zelf niet bij
betrokken, noch zult u hier iets van merken.
6. Mogelijke voor- en nadelen
Het is belangrijk dat u de mogelijke voor- en nadelen goed afweegt voordat u besluit
toestemming te geven. Met u deelname zal u de onderzoekers helpen meer inzicht te
krijgen in wat het oorlogsverleden van uw ouders betekent voor verschillende personen,
hoe dienstverlening en begeleiding hier tot nu toe mee omgaat en hoe hiervoor passend
aanbod kan worden ontwikkeld. Deelname betekent wel dat uw persoonlijke verhaal
bekend wordt bij de desbetreffende onderzoeker en deze meegenomen en vergeleken
wordt met de ervaringen van andere personen uit de naoorlogse generatie.
7. Als u niet wilt meedoen of wilt stoppen met het onderzoek
U beslist zelf of u meedoet aan dit onderzoek. Deelname is vrijwillig. Als u nu besluit
mee te doen dan kunt u zich bedenken en toch stoppen tot het moment dat de
onderzoeker uw dossier te zien krijgt. U hoeft niet te zeggen waarom u stopt. Er zullen
geen consequenties voor u zijn.
8. Einde van het onderzoek
Het onderzoek is afgelopen zodra de onderzoeker de notities heeft gemaakt. De
bevindingen uit de dossiers zullen gepseudonymiseerd worden opgeschreven in een
publieksrapport. Gepseudonymiseerd betekent dat wij uw naam of andere
persoonsgegevens niet zullen noemen, en dat wat we hebben opgeschreven niet naar u
als persoon kan worden herleid.
9. Wat doen we met uw gegevens?
Doet u mee aan het onderzoek? Dan geeft u ons toestemming om de notities van uw
dossier te bewaren.
Wat bewaren we?
Voor dit onderzoek worden uw persoonsgegevens gebruikt en bewaard o.a.. om
bijvoorbeeld uw achtergrond mee te nemen in de analyse. Het gaat om gegevens zoals
uw geboortedatum, familiesituatie en woonplaats gedurende een periode van 10 jaar.
Daarnaast zullen we de notities van de dossiers bewaren gedurende een periode van 10
jaar.
Hoe beschermen we uw privacy?
We geven uw gegevens en de notities een code. We gebruiken bij de verwerking alleen
deze code. Uw naam en andere gegevens die u direct kunnen identificeren worden
daarbij weggelaten. Alleen met de sleutel van de code zijn gegevens tot u te herleiden.
De sleutel van de code blijft veilig opgeborgen in de lokale onderzoeksinstelling. Ook in
rapporten en publicaties over het onderzoek kan niemand achterhalen dat het om u
ging.

122

De notities kunnen na afloop van dit onderzoek ook nog van belang zijn voor ander
wetenschappelijk onderzoek over de naoorlogse generatie. Hiervoor vragen wij u apart
toestemming. Daarvoor zullen uw gegevens 10 jaar worden bewaard. Dit doen we op
ons onderzoeksinstituut. U kunt op het toestemmingsformulier aangeven of u hier wel of
niet mee instemt. Indien u hier niet mee instemt, kunt u gewoon deelnemen aan dit
onderzoek.
Kunt u uw toestemming voor het gebruik van uw gegevens weer intrekken?
U kunt uw toestemming voor het gebruik van uw gegevens op ieder moment intrekken.
Dit geldt voor dit onderzoek en ook voor het bewaren en het gebruik voor toekomstig
onderzoek. De onderzoeksgegevens die zijn verzameld tot het moment dat u uw
toestemming intrekt worden nog wel gebruikt in het onderzoek.
Wilt u meer weten over uw privacy?
Bij vragen over uw rechten kunt u contact opnemen met de verantwoordelijke voor de
verwerking van uw persoonsgegevens. Voor dit onderzoek zijn dat: Raad van Bestuur
van het LUMC en de Leyden Academy. Zie bijlage A voor contactgegevens, en website. U
kunt ook informatie opzoeken via www.autoriteitpersoonsgegevens.nl. Als u klachten
heeft over de verwerking van uw persoonsgegevens, raden we u aan om deze eerst te
bespreken met Leyden Academy on Vitality and Ageing/LUMC. U kunt ook naar de
Functionaris Gegevensbescherming van het LUMC gaan. Of u dient een klacht in bij de
autoriteit persoonsgegevens.
10. Heeft u vragen?
Vragen over het onderzoek kunt u stellen aan de onderzoekers Charlotte van den Eijnde
of Jolanda Lindenberg. U kunt de onderzoekers bereiken per telefoon op 071-5240960.
Indien u klachten heeft over het onderzoek kunt u dit met een van de onderzoekers
bespreken. Wilt u dit liever niet? Ga dan naar de verantwoordelijke vertrouwenspersoon
van Leyden Academy on Vitality and Ageing, Ineke Vlek.
11. Ondertekening toestemmingsformulier
Wilt u meedoen? Dan vult u het toestemmingsformulier in dat u bij deze brief vindt
(bijlage B). Door uw schriftelijke toestemming geeft u aan dat u de informatie heeft
begrepen en instemt met deelname aan het onderzoek.
Bedankt voor uw aandacht.
Charlotte van den Eijnde en Jolanda Lindenberg
Leyden Academy on Vitality and Ageing/LUMC

123

2. Informatiebrief interview
Leiden, XXX
Geachte heer/mevrouw,
Wij vragen u om mee te doen aan een wetenschappelijk onderzoek. Meedoen is
vrijwillig. Om mee te doen is wel uw schriftelijke toestemming nodig. Voordat u beslist of
u wilt meedoen aan dit onderzoek, krijgt u uitleg over wat het onderzoek inhoudt. Lees
deze informatie rustig door en vraag de onderzoeker om uitleg als u vragen heeft. U
kunt er ook over praten met uw partner, vrienden of familie.
1. Algemene informatie
Het project waarvoor wij uw deelname vragen heet ‘Hulpvragen van de naoorlogse
generatie’ en is opgezet door kennisinstituut Leyden Academy on Vitality and Ageing in
opdracht van Stichting Pelita, Stichting de Basis en Stichting Joods Maatschappelijk werk
mogelijk gemaakt door een subsidie van het Ministerie voor Volksgezondheid, Welzijn en
Sport. Het onderzoek zal worden uitgevoerd door Charlotte van den Eijnde en Jolanda
Lindenberg, beiden werkzaam bij het LUMC en Leyden Academy.
2&3. Doel en achtergrond van het onderzoek
Over de ervaringen van de naoorlogse generatie is er in eerdere jaren veel geschreven.
Vooral als het gaat over hoe de traumatisering van hun ouders doorwerkt in hun eigen
psychisch welbevinden. Grootschalig studies hebben in het verleden niet gevonden dat
de aard en de mate van psychisch en psychiatrisch trauma anders is onder de
naoorlogse generatie dan onder de algemene bevolking. Toch lijken de ervaringen van
de naoorlogse generatie zelf anders te liggen en hebben zij het gevoel dat hun
ervaringen, behoeftes en wensen anders liggen dan onder hen wiens ouders niet
getraumatiseerd zijn door de oorlog. Wellicht omdat de ervaringen heel persoonlijk zijn,
of omdat ze niet helemaal tot hun recht zijn gekomen in het eerdere onderzoek dat
veelal aan de hand van vragenlijsten is uitgevoerd. Daarom willen we in dit onderzoek
graag uw ervaringen en wensen en behoeften in kaart brengen. Dit doen wij aan de
hand van persoonlijke interviews waar we uw mening, ervaringen en perspectief willen
vragen over wat er zoal in uw leven speelt, hoe u daar tot nu toe bent mee omgegaan
en hoe dit het liefst in de toekomst ziet.
4. Wat meedoen inhoudt
Als u besluit mee doen aan dit onderzoek betekent dit dat u uw ervaringen deelt met de
onderzoeker. Een onderzoeker zal een afspraak met u maken voor een persoonlijk
gesprek waarin er wordt gevraagd naar uw mening, wensen en behoeftes.
5. Wat wordt er van u verwacht
Ten eerste willen we door interviews uw verhaal en perspectief horen over wat het
verleden van uw ouders voor u betekent en hoe u hiermee omgaat. Afhankelijk van wat
u wil delen zal het interview 1.5 tot 2 uur duren. Het interview kan plaatsvinden op de
manier (telefonisch, videobellen of fysiek), locatie en het tijdstip van uw voorkeur.
6. Mogelijke voor- en nadelen
124

Het is belangrijk dat u de mogelijke voor- en nadelen goed afweegt voordat u besluit
mee te doen. Met u deelname zal u de onderzoekers helpen meer inzicht te krijgen in
wat het oorlogsverleden van uw ouders betekent voor verschillende personen, hoe zij
hier mee omgaan en hoe hiervoor passend aanbod kan worden ontwikkeld.
Deelname aan dit project kan bij u zowel prettige als minder prettige gevoelens
oproepen. Het kan u aan het denken zetten over uw verlangens, wensen en wat u
misschien niet meer kan. Het kan ook minder plezierige gevoelens, herinneringen of
vooruitzichten oproepen. We zullen u vragen om na te denken over welke
ondersteuning, hulp of aanbod u passend vindt bij uw ervaring en hoe u dit het liefste
ziet. Daarnaast kost uw deelname u tijd.
7. Als u niet wilt meedoen of wilt stoppen met het onderzoek
U beslist zelf of u meedoet aan dit onderzoek. Deelname is vrijwillig. Als u meedoet dan
kunt u zich altijd bedenken en toch stoppen, ook tijdens het onderzoek. U hoeft niet te
zeggen waarom u stopt. Er zullen geen consequenties voor u zijn.
8. Einde van het onderzoek
Het onderzoek is afgelopen zodra het interview is afgelopen. De bevindingen uit de
interviews (gepseudonymiseerd) worden opgeschreven in een publieksrapport en
meegenomen worden in ontwikkeling van toekomstige dienstverlening en ondersteuning
en in wetenschappelijke publicatie(s). Gepseudonymiseerd betekent dat wij bijvoorbeeld
een andere naam gebruiken en we uw naam of andere persoonsgegevens niet zullen
noemen en dat wat we hebben opgeschreven niet naar u als persoon kan worden
herleid.
9. Wat doen we met uw gegevens?
Doet u mee aan het onderzoek? Dan geeft u ons ook toestemming uw gegevens en de
geluidsopnames te bewaren.
Wat bewaren we?
Voor dit onderzoek worden uw persoonsgegevens gebruikt en bewaard. Het gaat om
gegevens zoals uw naam, geboortedatum, en woonplaats.
Daarnaast zullen de opnames (mits u hiervoor toestemming geeft) en notities van de
interviews bewaren gedurende een periode van 10 jaar. Ook zullen de (gecodeerde)
transcripties van de gesprekken bewaard worden gedurende 10 jaar.
Hoe beschermen we uw privacy?
We geven uw gegevens en het gesprek een code. Op alle gegevens, de eventuele
opname, notities en transcriptie geven we deze code. We gebruiken bij de verwerking
alleen deze code. Uw naam en andere gegevens die u direct kunnen identificeren worden
daarbij weggelaten. Alleen met de sleutel van de code zijn gegevens tot u te herleiden.
De sleutel van de code blijft veilig opgeborgen in de lokale onderzoeksinstelling. Ook in
rapporten en publicaties over het onderzoek kan niemand achterhalen dat het om u
ging.
Sommige personen kunnen op de onderzoek locatie toegang krijgen tot al uw gegevens.
Ook tot de gegevens zonder code. Dit is nodig om te kunnen controleren of het
onderzoek goed en betrouwbaar is uitgevoerd. Personen die ter controle inzage krijgen
in uw gegevens zijn: de commissie die de veiligheid van het onderzoek in de gaten
125

houdt. Zij houden uw gegevens geheim. Wij vragen u voor deze inzage toestemming te
geven.
Uw gegevens kunnen na afloop van dit onderzoek ook nog van belang zijn voor ander
wetenschappelijk onderzoek over de naoorlogse generatie. Daarvoor zullen uw gegevens
10 jaar worden bewaard. We vragen u hier apart toestemming voor. Dit doen we op ons
onderzoeksinstituut. U kunt op het toestemmingsformulier aangeven of u hier wel of niet
mee instemt. Indien u hier niet mee instemt, kunt u gewoon deelnemen aan dit
onderzoek.
Kunt u uw toestemming voor het gebruik van uw gegevens weer intrekken?
U kunt uw toestemming voor het gebruik van uw gegevens op ieder moment intrekken.
Dit geldt voor dit onderzoek en ook voor het bewaren en het gebruik voor toekomstig
onderzoek. De onderzoeksgegevens die zijn verzameld tot het moment dat u uw
toestemming intrekt worden nog wel gebruikt in het onderzoek
Wilt u meer weten over uw privacy?
Bij vragen over uw rechten kunt u contact opnemen met de verantwoordelijke voor de
verwerking van uw persoonsgegevens. Voor dit onderzoek zijn dat de Raad van Bestuur
van het LUMC en van de Leyden Academy on Vitality and Ageing. Zie bijlage A voor
contactgegevens, en website. U kunt ook informatie opzoeken via
www.autoriteitpersoonsgegevens.nl. Als u klachten heeft over de verwerking van uw
persoonsgegevens, raden we u aan om deze eerst te bespreken met Leyden Academy on
Vitality and Ageing/LUMC. U kunt ook naar de Functionaris Gegevensbescherming van
het LUMC gaan. Of u dient een klacht in bij de autoriteit persoonsgegevens.
10. Heeft u vragen?
Vragen over het onderzoek kunt u stellen aan de onderzoekers Charlotte van den Eijnde
of Jolanda Lindenberg. U kunt de onderzoekers bereiken per telefoon op 071-5240960.
Indien u klachten heeft over het onderzoek kunt u dit met een van de onderzoekers
bespreken. Wilt u dit liever niet? Ga dan naar de verantwoordelijke vertrouwenspersoon
van Leyden Academy on Vitality and Ageing, Ineke Vlek.
11. Ondertekening toestemmingsformulier
Wilt u meedoen? Dan vult u het toestemmingsformulier in dat u bij deze brief vindt
(bijlage C). Door uw schriftelijke toestemming geeft u aan dat u de informatie heeft
begrepen en instemt met deelname aan het onderzoek.
Bedankt voor uw aandacht.
Charlotte van den Eijnde en Jolanda Lindenberg
Leyden Academy on Vitality and Ageing/LUMC

126

3. Informatiebrief focusgroep
Leiden, XXX
Geachte heer/mevrouw,
Wij vragen u om mee te doen aan een wetenschappelijk onderzoek. Meedoen is
vrijwillig. Om mee te doen is wel uw schriftelijke toestemming nodig. Voordat u beslist of
u wilt meedoen aan dit onderzoek, krijgt u uitleg over wat het onderzoek inhoudt. Lees
deze informatie rustig door en vraag de onderzoeker om uitleg als u vragen heeft. U
kunt er ook over praten met uw partner, vrienden of familie.
1. Algemene informatie
Het project waarvoor wij uw deelname vragen heet ‘Hulpvragen van de naoorlogse
generatie’ en is opgezet door kennisinstituut Leyden Academy on Vitality and Ageing in
opdracht van Stichting Pelita, Stichting de Basis en Stichting Joods Maatschappelijk werk
mogelijk gemaakt door een subsidie van het Ministerie voor Volksgezondheid, Welzijn en
Sport. Het onderzoek zal worden uitgevoerd door Charlotte van den Eijnde en Jolanda
Lindenberg, beiden werkzaam bij het LUMC en Leyden Academy.
2&3. Doel en achtergrond van het onderzoek
Over de ervaringen van de naoorlogse generatie is er in eerdere jaren veel geschreven.
Vooral als het gaat over hoe de traumatisering van hun ouders doorwerkt in hun eigen
psychisch welbevinden. Grootschalig studies hebben in het verleden niet gevonden dat
de aard en de mate van psychisch en psychiatrisch trauma anders is onder de
naoorlogse generatie dan onder de algemene bevolking. Toch lijken de ervaringen van
de naoorlogse generatie zelf anders te liggen en hebben zij het gevoel dat hun
ervaringen, behoeftes en wensen anders liggen dan onder hen wiens ouders niet
getraumatiseerd zijn door de oorlog. Wellicht omdat de ervaringen heel persoonlijk zijn,
of omdat ze niet helemaal tot hun recht zijn gekomen in het eerdere onderzoek dat
veelal aan de hand van vragenlijsten is uitgevoerd. Daarom willen we in dit onderzoek
graag deze ervaringen en wensen en behoeften in kaart brengen. Dit doen wij aan de
hand van groepsgesprekken waarin we uw inzichten, mening, ervaringen en perspectief
willen vragen over wat er volgens u zoals speelt in het leven van de naoorlogse
generatie, hoe daar het beste mee om gegaan kan worden en hoe dit in de toekomst
vormgegeven zou kunnen worden.
4. Wat meedoen inhoudt
Als u besluit mee doen aan dit onderzoek betekent dit dat u uw kennis, inzichten en
mening deelt met de onderzoeker en andere deelnemers in een groepsgesprek. Een
onderzoeker zal een afspraak met u maken voor een het groepsgesprek waarin er wordt
gevraagd naar uw inzichten, uw mening, en u meedenkt hoe er invulling gegeven kan
worden aan de wensen en behoeften onder de naoorlogse generatie.
5. Wat wordt er van u verwacht
Ten eerste willen we door groepsgesprekken uw inzichten, kennis en perspectief horen
over welke wensen er onder de naoorlogse generatie leven en hoe hiermee om te gaan.
Het groepsgesprek zal plaatsvinden samen met ongeveer zeven andere personen en
begeleid worden door een van de onderzoekers. De onderzoeker zal vragen stellen aan u
127

en de andere deelnemers waarna u gezamenlijk hierover kunt praten. Het gesprek zal
ongeveer twee uur duren.
6. Mogelijke voor- en nadelen
Het is belangrijk dat u de mogelijke voor- en nadelen goed afweegt voordat u besluit
mee te doen. Met uw deelname zal u de onderzoekers helpen meer inzicht te krijgen in
welke kennis, begeleiding, aanbod en ondersteuning er nu is voor de naoorlogse
generatie en een breder beeld geven van hoe zij hier mee omgaan en hoe hiervoor
passend aanbod kan worden ontwikkeld.
Deelname aan dit project kan bij u zowel prettige als minder prettige gevoelens
oproepen. Het kan u aan het denken zetten over uw verlangens, wensen en wat u
misschien niet meer kan. Het kan ook minder plezierige gevoelens, herinneringen of
vooruitzichten oproepen. We zullen u vragen om na te denken over welke
ondersteuning, hulp of aanbod u passend vindt bij uw ervaring en hoe u dit het liefste
ziet. Daarnaast kost uw deelname u tijd.
7. Als u niet wilt meedoen of wilt stoppen met het onderzoek
U beslist zelf of u meedoet aan dit onderzoek. Deelname is vrijwillig. Als u meedoet dan
kunt u zich altijd bedenken en toch stoppen, ook tijdens het onderzoek. U hoeft niet te
zeggen waarom u stopt. Er zullen geen consequenties voor u zijn.
8. Einde van het onderzoek
Het onderzoek is afgelopen zodra het groepsgesprek is afgelopen. De bevindingen uit de
groepsgesprekken (gepseudonymiseerd) worden opgeschreven in een publieksrapport en
meegenomen worden in ontwikkeling van toekomstige dienstverlening en ondersteuning.
Ook zullen de groepsgesprekken gepseudonymiseerd gebruikt worden voor
wetenschappelijke artikel(en). Gepseudonymiseerd betekent dat wij bijvoorbeeld een
verzonnen naam gebruiken en dat we uw naam of andere persoonsgegevens niet zullen
noemen en dat wat we opschrijven niet naar u als persoon kan worden herleid.
9. Wat doen we met uw gegevens?
Doet u mee aan het onderzoek? Dan geeft u ons ook toestemming uw gegevens en de
geluidsopnames te bewaren.
Wat bewaren we?
Voor dit onderzoek worden uw persoonsgegevens gebruikt en bewaard. Het gaat om
gegevens zoals uw naam, geboortedatum, en woonplaats.
Daarnaast zullen de opnames (mits u hiervoor toestemming geeft) en notities van de
groepsgesprekken bewaren gedurende een periode van 10 jaar. Ook zullen de
(gecodeerde) transcripties van de gesprekken bewaard worden gedurende een periode
van 10 jaar.
Hoe beschermen we uw privacy?
We geven uw gegevens en het gesprek een code. Op alle gegevens, de eventuele
opname, notities en transcriptie geven we deze code. We gebruiken bij de verwerking
alleen deze code. Uw naam en andere gegevens die u direct kunnen identificeren worden
daarbij weggelaten. Alleen met de sleutel van de code zijn gegevens tot u te herleiden.
De sleutel van de code blijft veilig opgeborgen in de lokale onderzoeksinstelling. Ook in
128

rapporten en publicaties over het onderzoek kan niemand achterhalen dat het om u
ging.
Sommige personen kunnen op de onderzoek locatie toegang krijgen tot al uw gegevens.
Ook tot de gegevens zonder code. Dit is nodig om te kunnen controleren of het
onderzoek goed en betrouwbaar is uitgevoerd. Personen die ter controle inzage krijgen
in uw gegevens zijn: de commissie die de veiligheid van het onderzoek in de gaten
houdt. Zij houden uw gegevens geheim. Wij vragen u voor deze inzage toestemming te
geven.
Uw gegevens kunnen na afloop van dit onderzoek ook nog van belang zijn voor ander
wetenschappelijk onderzoek over de naoorlogse generatie. U kunt hier apart
toestemming voor geven. Daarvoor zullen uw gegevens 10 jaar worden bewaard. Dit
doen we op ons onderzoeksinstituut. U kunt op het toestemmingsformulier aangeven of
u hier wel of niet mee instemt. Indien u hier niet mee instemt, kunt u gewoon
deelnemen aan dit onderzoek.
Kunt u uw toestemming voor het gebruik van uw gegevens weer intrekken?
U kunt uw toestemming voor het gebruik van uw gegevens op ieder moment intrekken.
Dit geldt voor dit onderzoek en ook voor het bewaren en het gebruik voor toekomstig
onderzoek. De onderzoeksgegevens die zijn verzameld tot het moment dat u uw
toestemming intrekt worden nog wel gebruikt in het onderzoek
Wilt u meer weten over uw privacy?
Bij vragen over uw rechten kunt u contact opnemen met de verantwoordelijke voor de
verwerking van uw persoonsgegevens. Voor dit onderzoek zijn dat: Raad van Bestuur
van het LUMC en van de Leyden Academy. Zie bijlage A voor contactgegevens, en
website. U kunt ook informatie opzoeken op www.autoriteitpersoonsgegevens.nl. Als u
klachten heeft over de verwerking van uw persoonsgegevens, raden we u aan om deze
eerst te bespreken met Leyden Academy on Vitality and Ageing/LUMC. U kunt ook naar
de Functionaris Gegevensbescherming van het LUMC gaan. Of u dient een klacht in bij
de autoriteit persoonsgegevens.
10. Heeft u vragen?
Vragen over het onderzoek kunt u stellen aan de onderzoekers Charlotte van den Eijnde
of Jolanda Lindenberg. U kunt de onderzoekers telefonisch bereiken op 071-5240960.
Indien u klachten heeft over het onderzoek kunt u dit met een van de onderzoekers
bespreken. Wilt u dit liever niet? Ga dan naar de verantwoordelijke vertrouwenspersoon
van Leyden Academy on Vitality and Ageing, Ineke Vlek.
11. Ondertekening toestemmingsformulier
Wilt u meedoen? Dan vult u het toestemmingsformulier in dat u bij deze brief vindt
(bijlage B). Door uw schriftelijke toestemming geeft u aan dat u de informatie heeft
begrepen en instemt met deelname aan het onderzoek.
Bedankt voor uw aandacht.
Charlotte van den Eijnde en Jolanda Lindenberg
Leyden Academy on Vitality and Ageing/LUMC
129

130

4. Toestemmingsverklaring
Hulpvragen van de naoorlogse generatie
Ik heb de informatiebrief gelezen. Ook kon ik vragen stellen. Mijn vragen zijn voldoende
beantwoord. Ik had genoeg tijd om te beslissen of ik meedoe.
Ik weet dat meedoen vrijwillig is. Ook weet ik dat ik op ieder moment kan beslissen om
toch niet mee te doen of te stoppen met het onderzoek. Daarvoor hoef ik geen reden te
geven.
Ik weet dat voor de controle van het onderzoek sommige mensen toegang tot al mijn
gegevens kunnen krijgen. Die mensen staan vermeld in deze informatiebrief. Ik geef
toestemming voor die inzage door deze personen.
Ik geef
□ wel
□ geen
toestemming om mijn persoonsgegevens langer te bewaren en te gebruiken voor
toekomstig onderzoek op het gebied van de naoorlogse generatie.
Ik wil meedoen aan dit onderzoek:
Naam proefpersoon:
Handtekening:

Datum : __ / __ / __

Ik verklaar dat ik deze proefpersoon volledig heb geïnformeerd over het genoemde
onderzoek.
Als er tijdens het onderzoek informatie bekend wordt die de toestemming van de
proefpersoon zou kunnen beïnvloeden, dan breng ik hem/haar daarvan tijdig op de
hoogte.
Naam onderzoeker (of diens vertegenwoordiger):
Handtekening:
Datum: __ / __ / __
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------* Doorhalen wat niet van toepassing is.
De proefpersoon krijgt een volledige informatiebrief mee, samen met een getekende
versie van het toestemmingsformulier.

131

Colofon
Opdrachtgever: Stichting JMW, stichting Pelita en stichting de Basis (nu Nederlands
Veteraneninstituut)
Met subsidie van Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap en Sociale Zaken

Auteurs: Dr. J. Lindenberg & Drs. C. van den Eijnde
Leyden Academy on Vitality and Ageing
T (071) 524 09 60
E info@leydenacademy.nl
I www.leydenacademy.nl
© Leyden Academy on Vitality and Ageing, Leiden 2021
Het auteursrecht van deze publicatie berust bij Leyden Academy on Vitality and Ageing
Gedeeltelijke overname van teksten is toegestaan, mits daarbij de bron wordt vermeld
The copyright of this publication rests with Leyden Academy on Vitality and Ageing
Partial reproduction of the text is allowed, on condition that the source is mentioned