Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 500 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2011

Nr. 107 HERDRUK1

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 mei 2011
Aanleiding
In de schriftelijke beantwoording in de eerste termijn van de begrotingsbehandeling van Binnenlandse Zaken is u een notitie toegezegd waarin de
voor- en nadelen van erfpacht voor betrokken partijen, zoals gemeenten
en burgers zouden worden toegelicht (TK 2010–2011, 32 500 VII, nr. 30;
bijvoegsel blz. 120).
Wat is erfpacht
Het erfpachtrecht kent een lange voorgeschiedenis. Voorlopers zijn te
vinden in het Romeinse en Germaanse recht. Een van de voorlopers die
nu nog bestaat en die als gevolg van de rechtsontwikkeling een eeuwigdurend karakter heeft gekregen, is te vinden in de provincie Groningen
(het beklemrecht).

1
Dit document is abusievelijk eerder
gepubliceerd als kamerstuk 27 924, nr. 52. Bij
deze herdruk komt kamerstuk 27 924, nr. 52 te
vervallen.

kst-32500-VII-107
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Erfpacht wordt vaak onderscheiden naar «groene erfpacht» en «stedelijke
erfpacht». Hiervoor is een historische verklaring. In eerste instantie werd
erfpacht vooral toegepast door eigenaren van woeste gronden die het aan
middelen en mogelijkheden ontbrak om deze gronden te ontginnen. De
eigenaar liet de ontginning dan aan anderen over, waarbij een periodieke
vergoeding door de ontginner diende als erkenning van het eigendom.
Erfpacht is daarom ook in het (oude) Burgerlijk Wetboek terechtgekomen.
Bij «groene erfpacht» gaat het om erfpachtcontracten voor woningen,
recreatiewoningen en hotels in natuurgebieden en om erfpachtcontracten
op landgoederen en in agrarisch gebied. Erfpacht heeft dan als doel regels
te kunnen stellen ten aanzien van natuurbeheer. Erfverpachters zijn onder
andere: particuliere grondbezitters, waterschappen, Natuurmonumenten,
Staatsbosbeheer en het Rijk. Veel van deze contracten worden als
«tijdelijke erfpachtcontracten» afgesloten omdat de erfverpachters de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VII, nr. 107

1

mogelijkheid willen behouden het gebruik na afloop van de contractperiode te beëindigen. Bij «stedelijke erfpacht» gaat het bijvoorbeeld om
woningen, bedrijventerreinen, havengebieden in stedelijk gebied.
Het erfpachtrecht moet goed onderscheiden worden van het «gewone»
pachtrecht. Het recht van erfpacht is een zakelijk recht, dat wil zeggen het
hoort bij de in het kadaster ingeschreven zaak (grond en opstal). Het
pachtrecht is in hoofdzaak bedoeld voor agrarische grond en boerderijen.
Het is een persoonlijk recht, (dat wil zeggen, het hoort bij de persoon, de
pachter). De erfpachter mag zijn recht verkopen en er hypotheek op
vestigen. De pachter heeft deze voordelen niet. Met de invoering van de
nieuwe Pachtwet in 2007 is een tendens naar liberalisering te onderkennen. Zo biedt deze met de mogelijkheid van zogeheten geliberaliseerde pacht aanzienlijk meer contractvrijheid.
Deze brief gaat alleen in op stedelijke erfpacht. Voor wat betreft de
«groene erfpacht» geldt dat u dit de afgelopen jaren al enige keren heeft
besproken met de toenmalige minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en met de staatssecretaris van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie.
Kenmerken van het stedelijk erfpachtrecht
•

•

•

•

•

•

•

•
•

•

Erfpacht is geregeld in het Burgerlijk Wetboek (Boek 5, Titel 7)
waarvoor de minister van Veiligheid en Justitie primair verantwoordelijk is.
De erfpachter krijgt voor de duur van de overeen te komen
erfpachtperiode tegen een vergoeding een recht dat nagenoeg
gelijk is aan het eigendomsrecht. Zo mag hij bijvoorbeeld zijn
woning verbouwen en verkopen. Erfpacht kent veel contractvrijheid. Gebruikelijke stedelijke erfpachtperioden zijn 50, 75 en 100
jaar, of eeuwigdurend.
De wet schrijft voor dat de erfpachter alleen met toestemming
van de eigenaar van de grond het gebruik of de bestemming mag
veranderen.
De vergoeding voor het ter beschikking stellen van de grond heet
de canon. De canon wordt in de regel maandelijks/ jaarlijks
betaald of afgekocht en is fiscaal aftrekbaar.
In de eerste contracten voor stedelijke erfpacht werden geen
afspraken gemaakt over een nieuwe erfpachtperiode (tijdelijke
erfpacht). De erfpachter is dan bij het aflopen van de eerste
erfpachtperiode afhankelijk van de vraag of de erfverpachter een
nieuwe periode wil afsluiten.
In de contracten vanaf 1915 is meestal vastgelegd dat na deze
periode een nieuw contract gesloten wordt (voortdurende
erfpacht).De voorwaarden worden dan opnieuw overeengekomen, evenals de hoogte van de canon.
Vanaf 1966 zijn periodiek geïndexeerde, voortdurende erfpachtcontracten in zwang gekomen. De stijging van de canon is
daardoor geleidelijker doordat de waardeontwikkeling periodiek
in de nieuwe erfpachtcanon verwerkt wordt.
Ten slotte komen vanaf 1985 contracten met eeuwigdurende
erfpacht met afkoopsom op.
Wanneer erfpacht beëindigd wordt, krijgt een erfpachter van zijn
investering (bijvoorbeeld een gebouwde woning) de waarde
vergoed. Sinds de invoering van het huidige Burgerlijk Wetboek
in 1992 is dit ook wettelijk vastgelegd.
In het erfpachtcontract kan echter ook geregeld zijn dat na afloop
van de erfpachtperiode de volle eigendom overgedragen wordt
aan de (voormalig) erfpachter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VII, nr. 107

2

Stedelijke erfpacht
Stedelijke erfpacht werd vanaf 1 896 ingevoerd in de gemeente
Amsterdam. De kwaliteit van de woning en de woonomgeving liet ernstig
te wensen over, er was sprake van hoge dichtheden, weinig groen en
ongunstige vermenging van functies en slechte hygiëne. De gemeente
besloot naar aanleiding hiervan, bij gebrek aan regelgeving op het vlak
van woningkwaliteit en ruimtelijke ordening, toekomstige bouwgrond te
verwerven om deze vervolgens in erfpacht uit te kunnen geven.
Vanaf het eind van de twintigste eeuw nam het aantal gemeenten dat
uitsluitend erfpacht hanteerde sterk af. De noodzaak om bestemming en
gebruik te regelen via privaatrechtelijke regelingen nam af omdat hierin
ook met de publiekrechtelijke regelingen, zoals met het bestemmingsplan,
kon worden voorzien. Gemeenten zetten erfpacht nog wel in bij de uitgifte
van bouwrijpe grond voor bepaalde gebieden of bestemmingen,
bijvoorbeeld zoals in Groningen ter bescherming van de binnenstad. In
bijna alle gemeenten die voorheen uitsluitend erfpacht hanteerden,
kunnen erfpachters inmiddels kiezen voor voortzetting van het erfpachtcontract of voor de verwerving van de volle eigendom. Anno 2011 geven
alleen de gemeenten Utrecht en Amsterdam uitsluitend grond in erfpacht
uit. Stedelijke erfpacht komt op dit moment nog voor in ruim twintig
gemeenten, dit aantal is mede een gevolg van perioden waarin daar
uitsluitend in erfpacht werd uitgegeven.
Actuele discussies rond het erfpachtrecht
De actuele discussie rond het erfpachtrecht concentreert zich op twee
thema’s:
1) Canonverhoging en waardebepaling van grond en opstal
2) Terughoudendheid bij hypothecaire financiering van particuliere
erfpachtcontracten
Ad 1) Canonverhoging en waardebepaling van grond en opstal
Ten tijde van het sluiten van het eerste erfpachtcontract, wist de
toenmalige erfpachter waar hij aan toe was voor wat betreft de hoogte
van de canon en de erfpachtvoorwaarden. Wanneer sprake is van
gemeentelijke erfpachtcontracten verwijzen de overeengekomen
voorwaarden vaak naar de door de gemeenteraad vastgestelde Algemene
Erfpachtvoorwaarden. Ook bij particuliere erfpacht kunnen deze
voorwaarden van toepassing verklaard zijn in het erfpachtcontract.
Bij de contracten met ongeïndexeerde canons met een looptijd van
bijvoorbeeld 50, 75 of 100 jaar, zal de volgende periode leiden tot een
aanzienlijk hogere canon als gevolg van de waardestijging van de grond.
De canon wordt tegenwoordig als regel afgeleid met een percentage van
de grondwaarde. De grondwaarde zelf wordt afgeleid van recente
transactieprijzen van de woningen. Complicerende factor daarbij is dat de
taxatiedeskundige van de erfverpachter, deze transactieprijzen moet
scheiden in een aandeel voor de grond en voor de opstal. De erfverpachter doet, op basis van het rapport van de taxatiedeskundige,
vervolgens een aanbod voor aanpassing van de canonhoogte (en nieuwe
erfpachtvoorwaarden). Wanneer het erfpachtcontract aan het einde van de
erfpachtperiode beëindigd wordt, zoals bij tijdelijke erfpachtcontracten, is
volgens dezelfde methode de waarde van de opstal te bepalen. Bij
onenigheid over het aanbod van de erfverpachter is in het contract vaak
geregeld dat ook de erfpachter een taxatiedeskundige mag aanwijzen.
Daarnaast had de erfverpachter ten behoeve van zijn aanbod al een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VII, nr. 107

3

taxatiedeskundige aangewezen en wordt één onafhankelijke derde
taxatiedeskundige ingeschakeld.
Bij het aanbod voor de nieuwe canon en erfpachtvoorwaarden kan de
zittende erfpachter, wanneer hij bij de aankoop van zijn woning onvoldoende rekening heeft gehouden met de komende herziening van het
contract, in een financieel lastig parket komen te zitten. Bij tijdelijke
erfpachtcontracten komt daarbij onzekerheid over de vraag of een nieuwe
erfpachtperiode kan worden overeengekomen.
Hoofdregel is dat met erfpacht de stijging en daling van de grondwaarde na het sluiten van het contract voor risico blijft van de
erfverpachter.
• Bij een ongeïndexeerde canon verandert de hoogte van de canon
na het sluiten van het eerste contract gedurende een groot aantal
jaren niet mee met de waardeontwikkeling van de grond.
Gedurende die periode geniet de erfpachter hier voordeel van als
gevolg van de lage canon. De toekomstige canonverhoging zou,
bij een voldoende geïnformeerde woningmarkt, naarmate het
einde van de erfpachtperiode nadert, moeten leiden tot steeds
lagere transactieprijzen voor die woningen.
• Bij een geïndexeerde canon wordt na het sluiten van het eerste
contract de hoogte van de canon periodiek bijgesteld. Dit kan
door een indexcijfer zoals de consumentenprijsindex te volgen,
ook kan dit aan de hand van een periodieke hertaxatie van de
grondwaarde plaatsvinden of met een combinatie van beide.
• De uitzondering op de hoofdregel vormt eeuwigdurende erfpacht
met afkoopsom. Na het eerste contract komt de waardestijging
ten goede aan de erfpachter zo lang de bestemming of het
gebruik niet verandert.
Naar mijn mening wordt de kwestie van een verhoudingsgewijs grote
verhoging van de canon vooral veroorzaakt door verouderde contracten
die niet werden geïndexeerd. Dit probleem zal in de loop van de tijd
afnemen: de oude contracten met tijdelijke erfpacht in stedelijk gebied
lopen af en ook het aantal ongeïndexeerde contracten zal op termijn
verder afnemen. Wanneer een erfpachter meent dat in het oude contract
dan wel in het nieuwe aanbod is tekortgeschoten, ligt de inzet van
(taxatie)deskundigen het eerst voor de hand. Leidt dit niet tot een
oplossing dan is het aan de burgerlijke rechter om hierover een oordeel te
vellen.
Om een duurzame oplossing te realiseren, ligt er een gezamenlijke taak
voor erfpachters, erfverpachters, makelaars, taxateurs en notarissen. Er is
in de situatie van koop/ verkoop sprake van een samenhang tussen de
mededelingsplicht van de verkoper en de makelaar alsmede de plicht van
de woningkoper en zijn adviseur om zich goed te informeren. De koper
moet zich bij de makelaar laten informeren over het erfpachtrecht en zijn
consequenties en bij verkopers en makelaars ligt de plicht om de
woningkopers hierop te wijzen. In dat verband zal met de Nederlandse
Vereniging voor Makelaars (NVM), de Consumentenbond en de
Vereniging Eigen Huis (VEH) nagegaan worden hoe de aanbeveling in de
Model koopovereenkomst (juli 2008) om «aan te geven wanneer het recht
van erfpacht is gevestigd, de looptijd van het erfpachtrecht, de canonvoorziening, welke erfpachtvoorwaarden van toepassing zijn en hoeveel de
canon bedraagt», een meer verplichtend karakter kan worden gegeven.
Tegelijkertijd moet er dan naar gestreefd worden, dat deze informatie ook
op de meest gebruikte internetsites met aanbod van koopwoningen direct
bij «koopsom» vermeld wordt. Op het moment van levering is het voor de
notaris een plicht een koper over het erfpachtrecht te informeren vanwege

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VII, nr. 107

4

de onafhankelijke positie die hij inneemt. Vergelijkbare plichten gelden
voor wat betreft de transparantie: de erfpachter moet zich oriënteren op
de geldende Algemene Erfpachtvoorwaarden, de erfverpachter dient hem
hierop te wijzen.
Ad 2) Terughoudendheid bij hypothecaire financiering van particuliere
erfpachtcontracten
Banken zijn als gevolg van de kredietcrisis hun risicoprofiel gaan bijstellen
en zijn meer dan in het verleden gaan beoordelen welke zekerheid feitelijk
wordt gesteld bij hypotheekverstrekking. Daardoor zijn zij terughoudend
geworden met hypothecaire financiering bij particuliere erfpacht.
Achtergrond hiervan is de veronderstelde onduidelijkheid over de
voorwaarden van de erfpachtovereenkomsten, over de identiteit van de
(toekomstige) erfverpachter of over de hoogte van de toekomstige
erfpachtcanon. Deze terughoudendheid blijkt bijvoorbeeld ook op te
treden wanneer sprake is van erfpachtcontracten met een ongeïndexeerde
canon die nog een groot aantal jaren doorlopen of wanneer het particuliere erfverpachters betreft zoals institutionele beleggers, woningcorporaties, kerkgenootschappen of verenigingen van eigenaren (die over hun
eigen erfpachtcanon beslissen).
Bij particuliere erfpacht gaat het volgens de opgave van het Kadaster om
circa 8000 percelen van particuliere erfverpachters met daarop vaak
meerdere erfpachtcontracten (bijvoorbeeld bij appartementen). Het aantal
erfpachtcontracten met een potentieel financieringsprobleem is groter
dan het aantal percelen. De Vereniging Eigen Huis (VEH) geeft daarnaast
aan dat terughoudendheid van de banken in een groot aantal gevallen ook
betrekking heeft op rechtspersonen en andere particuliere erfverpachtende organisaties, zij komen daarmee tot ruim 90 000 percelen met
particuliere erfpacht.
Ik ben van mening dat met betrekking tot bovengenoemde problemen
rond de hypothecaire financiering van particuliere erfpachtcontracten, van
de banken een kritische en constructieve houding verwacht mag worden
in de richting van lange termijn oplossingen die rekening houden met de
werkwijzen in de afgelopen jaren. Daarbij is het niet verantwoord generiek
tot negatieve financieringsbesluiten te komen zonder nadere beoordeling
van het erfpachtcontract. De terughoudendheid van banken is bijvoorbeeld niet gewenst wanneer het particuliere erfverpachters betreft met
voldoende transparante voorwaarden. Het gegeven dat particuliere
erfpachtcontracten uiteen kunnen lopen in de overeengekomen
voorwaarden is onvoldoende reden voor terughoudendheid bij de
banken. Ten minste mag verwacht worden dat de banken de reden van
weigering van hypothecaire financiering op basis van het erfpachtcontract
aangeven, zodat erfpachter en erfverpachter hierin mogelijk wijzigingen
kunnen aanbrengen. In dit verband is het streven – samen met de banken
– erop gericht dat particuliere erfpachtcontracten, net als in het verleden,
beter op hun merites beoordeeld worden. De banken hebben hiertoe
inmiddels criteria opgesteld voor erfpachtovereenkomsten. Het streven
van alle in dit verband belanghebbende partijen, waaronder ook het Rijk,
is dat de komende vier maanden overeenstemming wordt bereikt over
een passende uitwerking van deze criteria. Daarmee ontstaat voor kopers
en verkopers van huizen op particuliere erfpacht duidelijkheid over de
deugdelijkheid en financierbaarheid van een specifieke erfpachtovereenkomst. Tevens zullen partijen de mogelijkheden voor modelcontracten,
modelvoorwaarden en een keurmerk voor erfpachtovereenkomsten
uitwerken. Vanuit het Rijk zijn het Ministerie van Financiën en het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties hier nauw bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VII, nr. 107

5

betrokken omdat het van groot belang is zo spoedig mogelijk helderheid
te bieden voor kopende en verkopende burgers.
Kansen voor de woningmarkt met het erfpachtrecht
Het erfpachtrecht heeft naast de bovenstaande aandachtspunten ook
mogelijkheden voor de woningmarkt. In het onderstaande zal ingegaan
worden op twee voorbeelden waarin erfpachtcontracten een stimulerende
bijdrage kunnen leveren aan de woningmarkt:
1) Corporatiewoningen en stimulering van de woningmarkt.
2) Erfpacht bij maatschappelijke bestemmingen.
Ad 1) Corporatiewoningen en stimulering van de woningmarkt.
Corporaties (en ontwikkelaars) kunnen ervoor kiezen woningen met een
korting op de marktprijs te verkopen. Daarbij is het niet de bedoeling dat
betreffende woning snel wordt doorverkocht en de door de corporatie
gegeven korting snel «te gelde wordt gemaakt». Een veelgebruikte
constructie die hierin voorziet is Koopgarant. Er zijn 160 organisaties die
een licentie voor Koopgarant hebben. In 2010 stond de teller op 6700 met
Koopgarant verkochte woningen (waarvan 2500 nieuwbouwwoningen).
Koopgarant wordt vormgegeven door middel van een erfpachtcontract
waarin zekerheden zijn opgenomen over de aanbiedingsplicht van de
woningkoper – die zijn woning als hij weer tot verkoop wil overgaan, eerst
moet aanbieden aan de corporatie – en over de terugkoopgarantie van de
woning die de corporatie biedt. Koopgarant is dus vormgegeven door
middel van een (particulier) erfpachtcontract. In het kader van het
stimuleren van verkoop van corporatiewoningen aan bewoners, verdient
een dergelijke erfpachtconstructie zeker aanbeveling.
Om de liquiditeitspositie van corporaties zelf te verbeteren kan de grond
(en de opstal) van corporaties als onderpand dienen voor leningen van
institutionele beleggers, als extra zekerheid of als alternatief voor
WSW-borging. Daarbij kunnen erfpachtconstructies binnen de corporatiesector een rol spelen. Momenteel onderzoekt mijn Ministerie met
geïnteresseerden concrete uitwerkingen. De gedachte om een erfpachtconstructie te hanteren tussen corporaties en institutionele beleggers
tenslotte, verdient zorgvuldige uitwerking in verband met de risico’s voor
het behoud van het maatschappelijk gebonden vermogen en de handelingsruimte van corporaties. Vermeden moet immers worden dat door
natrekking de eigendom van sociale huurwoningen ongecontroleerd
toevalt aan anderen als gevolg van erfpachtconstructies. Anderzijds
verdient het verkennen van mogelijkheden voor corporaties om anders
dan langs de traditionele wegen financiële middelen aan te trekken
voortdurend aandacht.
Ad 2) Erfpacht bij maatschappelijke bestemmingen.
Voor nieuwe ontwikkelingen waarbij de gemeente de grond uitgeeft, zijn
er ook mogelijkheden met erfpacht. Veel gemeenten hanteren voor
maatschappelijke bestemmingen een lage prijs voor grond. Bij sociale
woningbouw is het motief hiervoor bijvoorbeeld om de «onrendabele
top» te beperken en hiermee de betaalbaarheid van de woningen te
bevorderen. Voor de berekening van deze «onrendabele top» wordt door
corporaties onder meer uitgegaan van een exploitatie in de sociale
huursector van vijftig jaar. Indien de woningen binnen die termijn worden
verkocht, vloeit het voordeel van de verlaagde grondprijs aan hen toe. Het
oorspronkelijke doel van de gemeente bij te dragen aan betaalbare
huurwoningen valt dan weg. Tegelijkertijd neemt ook de bereidheid van
sommige gemeenten af om een lagere uitgifteprijs te hanteren voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VII, nr. 107

6

sociale woningbouw. Dit als gevolg van de problemen met de financiële
haalbaarheid van gebiedsontwikkelingen. Een gemeente die desondanks
bereid is een lagere grondprijs te hanteren ter bevordering van de sociale
woningbouw; maar die het onwenselijk vindt als de revenuen van het
voortijdig verkopen van huurwoningen met verlaagde grondprijs bij de
corporatie terecht komen, kan de lagere grondprijs vergezeld doen gaan
van een erfpachtcontract. Wordt de woning dan eerder – in overleg met de
gemeente – aan de sociale voorraad onttrokken, dan kan de grond alsnog
door de gemeente verkocht worden tegen marktprijzen. De revenuen
daarvan kunnen dan bijvoorbeeld ten goede komen aan een revolving
fund ten behoeve van nieuwe sociale huurwoningen.
Tot slot
De mate waarin gemeenten stedelijke erfpacht hanteren verschilt.
Geconstateerd kan worden dat het beleid op lokaal niveau, ten opzichte
van slechts enkele decennia geleden, aanmerkelijk is veranderd. In bijna
alle gemeenten die voorheen uitsluitend erfpacht hanteerden, kunnen
erfpachters inmiddels kiezen voor voortzetting van het erfpachtcontract of
voor de verwerving van de volle eigendom. Het al dan niet inzetten van
erfpacht is primair een bevoegdheid van de eigenaar van grond. Wanneer
de eigenaar een gemeente is, betreft het al dan niet hanteren van erfpacht
dus een verantwoordelijkheid van het lokaal bestuur. Niettemin is het
vanuit de optiek van keuzevrijheid voor de woonconsument bij stedelijke
erfpacht wenselijk dat deze waar mogelijk de keuze krijgt tussen erfpacht
dan wel de volle eigendom tegen een marktconforme prijs.
Naast problemen die vooral veroorzaakt worden door oude contracten en
particuliere contracten, biedt erfpacht, zeker waar het moderne vormen
van erfpacht betreft (zoals Koopgarant of bijvoorbeeld leaseachtige
vormen waarbij in het erfpachtcontract is geregeld dat de volle eigendom
aan het einde van de overeengekomen contractperiode wordt overgedragen aan de voormalige erfpachter), ook mogelijkheden om de
woningmarkt te stimuleren. Goede voorlichting en transparante
voorwaarden zijn daarbij cruciaal. Erfpacht biedt, door de beperkte
wettelijke regeling, veel mogelijkheden erfpachtcontracten «op maat» te
maken. Juist door de mogelijkheid erfpachtcontracten «op maat» te
maken heeft erfpacht een volwaardige plaats naast eigendom en huur en
is het geheel in lijn met de tendens van liberalisering zoals die bijvoorbeeld ook in de pachtwetgeving te vinden is. Nadere wettelijke regels zijn
om die reden ongewenst.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
J. P. H. Donner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VII, nr. 107

7