Samen gericht opleiden
voor wendbare vakmensen
IBO Toekomstbestendigheid van het mbo

Inhoud
VOORWOORD
INFOGRAPHIC
SAMENVATTING
1. INLEIDING

5
6
7
12

1.1 HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS STAAT VOOR UITDAGINGEN

12

1.2 IS HET MBO TOEKOMSTBESTENDIG?

12

1.3 AANPAK EN LEESWIJZER

12

2.

13

HOE STAAT HET HUIDIGE MBO-STELSEL ERVOOR?

2.1 HET MBO

13

2.1.1 De wet

13

2.1.2 Het stelsel

13

2.1.3 De kwalificatiestructuur

15

2.1.4 De bekostiging

16

2.2 EEN ANALYSE VAN HET MBO

16

3.

2.2.1 De kwaliteit van het mbo verschilt naar leerweg, niveau en domein

17

2.2.2 Voor specifieke groepen is de toegankelijkheid van het stelsel nog niet op orde

23

2.2.3 Doelmatigheid: een constante inzet van middelen en een stijgend aanbod van opleidingen

26

WAT KOMT ER OP HET MBO-STELSEL AF?

29

3.1 DOOR DALENDE STUDENTENAANTALLEN KRIMPT HET MBO

29

3.2 DE ARBEIDSMARKT EN SAMENLEVING ZIJN CONTINU IN BEWEGING

31

4.

3.2.1 De werkzame bevolking krimpt

31

3.2.2 De arbeidsmarkt is krap en de druk blijft de komende jaren hoog

31

3.2.3 Demografie, technologie, automatisering en flexibilisering veranderen de arbeidsmarkt

31

3.2.4 Technologie, globalisering en ongelijkheid veranderen de samenleving

34

HOE TOEKOMSTBESTENDIG IS HET MBO-STELSEL?

37

4.1 UITVAL

38

4.1.1 Er gebeurt al veel op vsv, uitval en switch, maar inzet blijft onverminderd belangrijk

38

4.1.2 Beleid vsv en uitval kan verder aangescherpt worden

38

4.2 OP- EN DOORSTROOM
4.2.1 Er zijn nog niet overal soepele overgangen in de beroepskolom

39
39

2

4.3 KRIMP

40

4.3.1 Er is nog geen structurele aanpak voor het omgaan met krimp

40

4.3.2 Beleid gericht op een macrodoelmatig aanbod werkt niet optimaal

40

4.3.3 Bekostiging zorgt voor doelmatigheid, maar ook voor concurrentie

42

4.4 STUDIEKEUZE

42

4.4.1 Aanbod en bekostiging beperken kansrijke opleidingskeuzes

43

4.4.2 Er is veel ingezet op LOB, maar de kwaliteit hiervan wisselt sterk tussen instellingen

43

4.4.3 Arbeidsmarktinformatie wordt onvoldoende meegenomen in LOB

44

4.5 DYNAMISCHE ARBEIDSMARKT

44

4.5.1 Mogelijkheden voor responsiviteit kunnen beter worden benut

45

4.5.2 Het mbo-aanbod kan beter worden benut voor leven lang ontwikkelen

46

4.5.3 Versterken wendbaarheid studenten is naar de achtergrond verdwenen

46

4.5.4 Leren in de praktijk biedt kansen die onvoldoende benut worden

47

4.6 DYNAMISCHE SAMENLEVING

47

4.6.1 Inzet op basisvaardigheden en burgerschapsonderwijs sluit aan bij knelpunten

48

4.6.2 Basisvaardigheden worden momenteel niet systematisch herijkt

48

4.6.3 Meer aandacht is nodig voor levensvaardigheden

48

4.6.4 Nieuwkomers beheersen Nederlandse taal onvoldoende om een opleiding op eigen niveau te
kunnen volgen
5.

NAAR EEN TOEKOMSTBESTENDIG STELSEL

48
50

5.1 UITVAL: STUUR OP HET VOORKOMEN VAN UITVAL VOOR SPECIFIEKE GROEPEN

50

5.1.1 Maak een toegankelijke opleidingsroute voor instromers vanuit het vso

50

5.1.2 Verplicht meerdere instroommomenten

51

5.2 OP- EN DOORSTROOM: VERBETER DE OVERGANG VOOR STUDENTEN DIE WILLEN OP- EN
DOORSTROMEN

51

5.2.1 Veranker informatieoverdracht in de wet

51

5.3 KRIMP: STUUR SCHERPER OP HET AANBOD IN DE REGIO

52

5.3.1 Verplicht een regioplan voor een passend aanbod

53

5.3.2 Extra ondersteuning voor opleidingen in de grootste krimpgebieden

54

5.3.3 Stel kaders voor een doelmatig aanbod

55

5.3.4 Richt de bekostiging op tekortsectoren

56

5.3.5 Tot slot: harmoniseer op termijn de regionale infrastructuren

57

5.4 STUDIEKEUZE: MEER EN EERDER INZETTEN OP EEN KANSRIJKE TOEKOMST

57

5.4.1 Verbeter de studiekeuze door gebruik van arbeidsmarktinformatie en breed aanbod in het
vmbo

58
3

5.4.2 Tot slot: meer prikkels voor studenten richting cruciale tekortsectoren

58

5.5 DYNAMISCHE ARBEIDSMARKT: REALISEER MEER ACTUALITEIT, FLEXIBILITEIT EN INNOVATIE OM AAN TE
SLUITEN BIJ DE ARBEIDSMARKT

59

5.5.1 Stimuleer meer praktijk

59

5.5.2 Optimaliseer het stelsel

61

5.5.3 Zet in op de wendbaarheid van studenten

62

5.5.4 Zorg voor ondersteuning van docenten via een kennisinfrastructuur

63

5.6 DYNAMISCHE SAMENLEVING: BEGELEID STUDENTEN NAAR ZELFREDZAAM BURGERSCHAP
5.6.1 Vergroot de responsiviteit op de basisvaardigheden

63
64

5.6.2 Stimuleer de ontwikkeling van levensvaardigheden voor fysieke, mentale en financiële
gezondheid

64

5.6.3 Zorg voor ondersteuning van docenten via een kennisinfrastructuur

64

5.6.4 Ontwikkel een onderwijsvoorziening voor niet-inburgeringsplichte anderstalige studenten

64

5.7 BESPARINGEN: KIJK NAAR DE BEKOSTIGING VOOR 27 OF 30 JAAR EN OUDER OP NIVEAU 3 EN 4 EN
MAAK EEN DOELMATIGHEIDSSLAG IN DE LUMPSUM

65

5.7.1 Geen bekostiging voor 27 of 30 jaar en ouder op niveau 3 en 4 met een startkwalificatie

65

5.7.2 Besparing op de lumpsum in verband met samenhang kwaliteitsafspraken

65

LITERATUURLIJST

66

BIJLAGE 1 - BELEIDSOPTIES

72

BIJLAGE 2 - CIJFERS EN GRAFIEKEN: ANALYSE VAN HET MBO

143

BIJLAGE 3 - GESPREKSPARTNERS EN WERKBEZOEKEN

169

BIJLAGE 4 - TAAKOPDRACHT

173

BIJLAGE 5 - SAMENSTELLING WERKGROEP

177

6.

BIJLAGE 5

Samenstelling werkgroep

Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

4

Voorwoord
Het bouwen van woningen, het verzorgen van ouderen en het installeren van duurzame
energiebronnen. Het is werk dat alleen uitgevoerd kan worden met vakmensen die in het
middelbaar beroepsonderwijs (mbo) worden opgeleid. Het mbo is de motor van onze economie.
Zonder mbo-opgeleiden komt onze economie tot stilstand. Daarom is er nu en in de toekomst een
sterk middelbaar beroepsonderwijs nodig.
Onze samenleving verandert. Het aandeel ouderen neemt toe, het aandeel werkenden neemt af en
door migratie verandert de samenstelling van de bevolking in ons land. Deze demografische
ontwikkelingen, maar ook technologische innovaties zorgen de komende jaren voor flinke
verschuivingen op de arbeidsmarkt. De samenloop van krapte en het ontstaan van nieuw werk
vraagt extra inzet van het middelbaar beroepsonderwijs, werkgevers en de overheid.
Het afgelopen jaar heeft de werkgroep van dit interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) zich
gebogen over de volgende vraag: Hoe moet het middelbaar beroepsonderwijs worden
vormgegeven om toekomstbestendig te zijn? In het rapport zijn enkele belangrijke uitdagingen
bekeken zoals de daling van het aantal studenten, de veranderende arbeidsmarkt en de diversiteit
in de samenleving. De werkgroep heeft een rapport opgeleverd dat concrete aanknopingspunten
biedt om het middelbaar beroepsonderwijs toekomstbestendig te maken voor de uitdagingen van
de komende jaren.
Tot slot wil de werkgroep woorden van dank uitspreken aan iedereen die een bijdrage heeft
geleverd aan het IBO Samen gericht opleiden voor wendbare vakmensen. Dank aan alle
studenten, docenten, bestuurders en deskundigen die bereid waren hun kennis en ervaring te
delen tijdens gesprekken, de expertsessie en de werkbezoeken. Een speciaal woord van dank aan
de secretarissen Renée van der Ploeg, Mirjam Bakker, Nicolas Muñoz Balvi en Egbert Jansen voor
het schrijven van het rapport en de begeleiding van de werkgroep.
Namens de werkgroep wens ik u veel leesplezier en hoop ik dat u onthoudt; de toekomst kan niet
zonder vakmensen en daarom moet er toekomst zijn voor het mbo.
Monique Vogelzang
Voorzitter IBO Samen gericht opleiden voor wendbare vakmensen
Den Haag, 30 oktober 2023

5

Samen gericht opleiden voor
wendbare vakmensen
Interdepartementaal beleidsonderzoek Toekomstbestendig middelbaar beroepsonderwijs (mbo).
Centrale vraag: Hoe moet het mbo worden vormgegeven om toekomstbestendig te zijn?

Probleemanalyse
Het aantal studenten in het mbo krimpt, net als de beroepsbevolking in Nederland. De samenleving en de
arbeidsmarkt veranderen. Deze trends hebben grote gevolgen voor het mbo.

Sterke punten:

De basis van het mbo is goed op orde.
Internationaal presteert het Nederlandse mbo goed.
Het mbo en het bedrijfsleven werken goed samen.
Leren in de praktijk zorgt voor een goede aansluiting met de arbeidsmarkt.

Aandachtspunten

Uitval
De uitval, switch
en voortijdig
schoolverlaten in
de entreeopleiding
en op niveau 2
zijn hoog.

Op- en
doorstroom
De doorstroom
naar het hbo en
opstroom van
niveau 2 naar 4
is niet succesvol.

Krimp
Het dalend aantal
studenten kan
gevolgen hebben
voor het in
standhouden van
het aanbod.

Studiekeuze
Het aanbod en
de studiekeuze
sluiten nog niet
aan op de
verwachte
vraag op de
arbeidsmarkt.

Arbeidsmarkt
De arbeidsmarkt is
krap en beroepen
veranderen,
verdwijnen en
ontstaan.

Samenleving
Er is onvoldoende
zicht op voorbereiding van
studenten op de
veranderende
samenleving.

Arbeidsmarkt
Zorg dat opleidingen
beter kunnen
aansluiten op
veranderingen op
de arbeidsmarkt.

Samenleving
Zet in op basisvaardigheden
en verbeter de
zelfredzaamheid
van studenten.

Daarom is actie nodig
Uitval
Stuur op het
voorkomen
van uitval voor
specifieke
kwetsbare
groepen.

Op- en
doorstroom
Verbeter de
warme overdracht voor
studenten die
willen op- en
doorstromen.

Krimp
Zorg dat
onderwijs en
bedrijfsleven
gericht sturen
op aanbod in
de regio.

Studiekeuze
Zet in op een
kansrijke toekomst
door te sturen
op aanbod en
het gebruik van
arbeidsmarktinformatie bij
de studiekeuze.

Samenvatting
Krimp en veranderingen op de arbeidsmarkt en in de samenleving raken de
basis van het mbo
Het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) staat de komende jaren voor grote uitdagingen. Dat komt
door een samenspel van demografische, economische, technologische en sociaal-culturele
ontwikkelingen. Het aantal studenten in het mbo krimpt, evenals de werkzame beroepsbevolking in
Nederland. Ook de arbeidsmarkt en onze samenleving zijn aan verandering onderhevig. Juist deze
trends hebben grote gevolgen voor de inrichting van het mbo. Om alle studenten goed te kunnen
blijven opleiden en onze samenleving draaiende te houden, is het van groot belang dat het mbo
inspeelt op deze trends. Het is de vraag wat daarvoor nodig is. Er zal anders gestuurd moeten
worden op de kwaliteit, toegankelijkheid en doelmatigheid van het mbo. Dit vraagstuk staat
centraal in dit interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO).
De hoofdvraag is: hoe moet het middelbaar beroepsonderwijs worden vormgegeven om
toekomstbestendig te zijn? Hiervoor zijn concrete beleidsopties uitgewerkt. De beleidsopties zijn in
de regel budgetneutraal. Tevens zijn besparingsvarianten en intensiveringsvarianten uitgewerkt.
De analyse is gedaan in drie delen. Er is beschreven hoe het huidige stelsel ervoor staat. Daarna
zijn twee trends nader uitgewerkt: de krimpende studentenaantallen en de ontwikkelingen op de
arbeidsmarkt en in de samenleving. Vervolgens is bekeken op welke punten het mbo nog
onvoldoende toekomstbestendig is en welk beleid hierop wel en niet wordt ingezet. Tot slot is
bepaald wat nodig is voor een meer toekomstbestendig stelsel.

Positief vertrekpunt
Goede vakmensen zijn onmisbaar voor het werken aan de grote maatschappelijke opgaven in
klimaat en energie, stikstof, wonen, zorg en onderwijs. Voor de toekomstige (brede) welvaart van
Nederland is het dan ook cruciaal om de talenten van mensen zoveel mogelijk te ontwikkelen.
Nederland heeft hiervoor een goed vertrekpunt. De basis van het mbo is beter op orde in
vergelijking met vijftien jaar geleden. Toen waren er grote zorgen over de kwaliteit en
doelmatigheid van het mbo. Internationaal gezien presteert het Nederlandse mbo goed, vooral
voor wat betreft de aansluiting met de arbeidsmarkt. Er is een uitgebreid stelsel van
beroepsonderwijs: een integrale kolom, van vmbo tot en met hbo, waardoor het hoger onderwijs
ook via de beroepsgerichte route te bereiken is. Ook de nauwe samenwerking tussen het onderwijs
en het bedrijfsleven wordt internationaal gezien als een positief kenmerk van het Nederlandse
mbo. Hierdoor is een goede inhoudelijke afstemming van het beroepsonderwijs op de arbeidsmarkt
mogelijk. Tot slot blijkt dat leren in de praktijk zorgt voor een goede aansluiting met de
arbeidsmarkt.
Uit de analyses van dit IBO zijn echter ook zes punten naar voren gekomen waarop het mbo
onvoldoende toekomstbestendig is gezien de krimp en veranderingen op de arbeidsmarkt en in de
samenleving die op het mbo afkomen. Hiervoor is ander beleid nodig.

1. Stuur op het voorkomen van uitval voor specifieke groepen
Studenten uit de entree- en niveau 2-opleiding vormen over het algemeen een kwetsbare
doelgroep. Dit is terug te zien in de cijfers rondom uitval, switch en voortijdig schoolverlaten (vsv).
Deze zijn het hoogst in de entreeopleiding en op niveau 2, in het bijzonder voor de instromers
vanuit het voortgezet speciaal onderwijs (vso), voor instromers met een migratieachtergrond en

7

voor studenten met ouders in de laagste landelijke inkomensgroep. In het begin van 2023 is er
nieuw beleid ingezet om vsv tegen te gaan, via het aanvalsplan en de Werkagenda mbo. De
werkgroep ondersteunt dit beleid, maar benadrukt dat zal moeten blijken of de inzet uiteindelijk
succesvol is. Verder valt op dat er geen beleid is om uitval, switch en vsv tegen te gaan bij de
specifieke doelgroepen die hier behoefte aan hebben en dat studenten vaak geen mogelijkheid
hebben om snel opnieuw in te stromen in het mbo, wanneer zij uitvallen of switchen.
De werkgroep beveelt daarom aan om te sturen op het voorkomen van uitval en vsv van specifieke
groepen. Er is een beleidsoptie uitgewerkt voor één van deze groepen: een maatwerkroute in de
praktijk voor vso-instromers. Hierin ontwikkelen mbo-instellingen met geoormerkte middelen in
nauwe samenwerking met bedrijven alternatieve en praktijkgerichte routes, met daarin onderwijs
op maat voor met name oud-leerlingen uit het vso met een grote ondersteuningsbehoefte.
Daarnaast is er een optie uitgewerkt om minimaal twee instroommomenten per jaar wettelijk te
verplichten. Hierdoor hoeven studenten die aan het begin van het studiejaar om diverse redenen
uitvallen, geen jaar te wachten om aan een nieuwe opleiding te beginnen. Hiermee wordt zoveel
mogelijk voorkomen dat jongeren definitief uit het onderwijs verdwijnen, zonder startkwalificatie
de arbeidsmarkt opgaan of thuis komen te zitten.

2. Verbeter de overgangen voor studenten die willen op- en doorstromen
Overgangen (binnen de beroepskolom) zijn kwetsbare momenten. De doorstroom van het mbo
naar het hbo is vaak niet succesvol: ongeveer de helft van de instromers uit het mbo valt uit. Ook
de opstroom van niveau 2 naar 4 baart zorgen: na vier jaar heeft slechts 50% een diploma
behaald. Dit toont aan dat de inzet van het beleid met betrekking tot op- en doorstroom niet overal
succesvol is. De overgangen kunnen verbeterd worden door een warme overdracht. De werkgroep
heeft daartoe een beleidsoptie uitgewerkt waarin vo-, mbo- en hbo-instellingen wettelijk verplicht
worden om informatie over te dragen over studenten die op- en doorstromen naar hun
vervolgonderwijs. Als docenten en ondersteunend personeel meer informatie en voorkennis hebben
over studenten, kunnen ze al bij de start op behoefte en kansen van de individuele studenten
inspelen. Zo kan de overgang voor de student worden versoepeld.
De werkgroep merkt hierbij wel op dat een mbo-opleiding op zichzelf ook waardevol is: doorstroom
is dus niet altijd noodzakelijk. Voor die studenten die willen doorstromen moet dit gefaciliteerd
worden.

3. Stuur scherper op het aanbod in de regio
De studentenaantallen dalen en er is op dit moment geen structurele oplossing voor het omgaan
met krimp. Dit wordt nu met fusies en samenwerking opgelost, waarbij het huidige aanbod zoveel
mogelijk in stand wordt gehouden. De overheid stuurt op dit moment beperkt op het aanbod: de
sturing op macrodoelmatigheid vindt vooral plaats via zelfregulatie door de sector. Deze aanpak is
onvoldoende succesvol en komt verder onder druk te staan door de toenemende krimp. Dit komt
doordat de dalende studentenaantallen ervoor zorgen dat de rijksbijdrage voor instellingen
afneemt. Hierdoor kan het huidige opleidingsaanbod niet overal op dezelfde wijze in stand worden
gehouden. De huidige bekostigingssystematiek helpt om tot een doelmatig aanbod te komen.
Alleen voor regio’s waar de krimp groot is, dreigt het aanbod definitief te verdwijnen. Daarvoor zijn
oplossingen nodig. De bekostiging leidt tegelijkertijd ook tot concurrentie om studenten. Dit kan
samenwerking in de regio belemmeren en staat doelmatigheid in de weg.
De werkgroep beveelt aan om meer te sturen op het aanbod in de regio. Gezien de krimpende
studentenaantallen en de krimpende beroepsbevolking wordt dit steeds belangrijker. Dit kan
bijvoorbeeld via een regioplan dat samenwerking in de regio bevordert. Mbo-instellingen worden in
8

dat geval verplicht om samen met partners in de regio een plan te maken voor een efficiënt
aanbod en een deel van de bekostiging wordt hieraan gekoppeld. Voor die instellingen waar echt
geen efficiëntieslag meer gemaakt kan worden, kan extra financiële ondersteuning beschikbaar
worden gesteld. Voor een (deels) vaste bijdrage per instelling (vaste voet) vindt de werkgroep het
nog te vroeg. De werkgroep stelt verder voor dat de prikkels in de bekostiging meer gericht
worden op het aanbieden van opleidingen met een goed arbeidsmarktperspectief. Dit kan door het
verhogen van de prijsfactoren van opleidingen met een goed perspectief.
Tevens ziet de werkgroep nog drie mogelijkheden om te sturen op een efficiënt aanbod dat gericht
is op cruciale tekortsectoren. Zo kan er een minimumnorm worden ingevoerd voor het aantal
studenten per opleiding, kunnen er richtinggevende kaders komen voor het opleidingsaanbod op
basis van arbeidsmarktinformatie en kan de zorgplicht arbeidsmarktperspectief worden
aangescherpt.

4. Meer en eerder inzetten op een kansrijke toekomst
Drie op de tien studenten hebben spijt van hun studiekeuze. Daarnaast kiezen niet alle studenten
een studie in een domein met een goed arbeidsmarktperspectief. Een goede studiekeuze is van
belang voor de student en de samenleving en het huidige beleid leidt nog niet altijd tot de
gewenste uitkomsten voor beiden. Dit wordt nog belangrijker door de krapte op de arbeidsmarkt.
Loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) vormt belangrijk beleid rondom studiekeuze. Ook het
aanbod van profielen en keuzevakken in het vmbo speelt hierbij een rol. De invulling van LOB door
vo-scholen en mbo-instellingen varieert sterk en is volop in ontwikkeling. Het betrekken van
(goede) arbeidsmarktinformatie gebeurt niet altijd, terwijl dit wel invloed heeft op de studiekeuze
van studenten. Dit is vooral relevant voor de groep die twijfelt over hun vervolgopleiding.
De werkgroep beveelt daarom aan om meer en eerder in te zetten op de studiekeuze. Dit kan
bijvoorbeeld door de aandacht voor arbeidsmarktperspectieven binnen LOB te expliciteren en vast
te leggen in de Regeling examenprogramma’s voortgezet onderwijs. Docenten, decanen en
mentoren kunnen vervolgens worden bijgeschoold en getraind om de aandacht voor
arbeidsmarktperspectieven goed over te brengen op de leerlingen. Ook adviseert de werkgroep
onderzoek te doen naar het versterken van de oriënterende functie van de beroepsgerichte
programma’s in het vmbo.

5. Blijf inzetten op actualiteit en innovatie om te kunnen aansluiten bij de
arbeidsmarkt
De arbeidsmarkt is krap en er veranderen, verdwijnen en ontstaan beroepen. Het mbo moet zich
steeds sneller aanpassen aan deze veranderingen. Het blijft belangrijk om te bekijken waar het
stelsel voor wat betreft actualiteit, flexibiliteit en innovatie verder geoptimaliseerd kan worden.
Daarnaast kan leren in de praktijk meer benut worden: het leidt tot een betere aansluiting op de
arbeidsmarkt, het zorgt ervoor dat studenten op de hoogte zijn van de laatste ontwikkelingen op
de veranderende arbeidsmarkt en het kan een oplossing zijn voor de krimpproblematiek. Het is
hierbij wel van belang dat er voldoende stageplaatsen en praktijkleerplaatsen beschikbaar zijn, ook
in (cruciale) tekortsectoren. Het binden en boeien van studenten en startende werknemers door
het bedrijfsleven is nodig om daadwerkelijk een bijdrage te leveren aan het afnemen van de
tekorten. Ook leven lang ontwikkelen (LLO) is van essentieel belang om te kunnen aansluiten bij de
arbeidsmarkt. Het mbo-aanbod zou hiervoor beter benut kunnen worden. Daarnaast is het
belangrijk om studenten toe te rusten voor de dynamische arbeidsmarkt. Breed toepasbare
vaardigheden die in de beroepscontext worden aangeleerd (zoals analytische vaardigheden,
interpersoonlijke vaardigheden, loopbaancompetenties en digitale vaardigheden) worden steeds
belangrijker en het is momenteel niet duidelijk of deze vaardigheden voldoende in de
9

kwalificatiedossiers zitten. Een goede toerusting van onderwijsprofessionals om in te kunnen spelen
op al deze veranderingen is ook van groot belang.
De werkgroep adviseert daarom om het stelsel responsiever te maken. Dit kan door het leren in de
praktijk verder te stimuleren, door het praktijkdeel in de beroepsopleidende leerweg (bol) te
vergroten, het BBL-offensief te verbreden naar jonge studenten en de Subsidieregeling
praktijkleren gerichter in te zetten. Dit laatste kan door de regeling meer toe te spitsen op
bijvoorbeeld het mkb, tekortsectoren of door de regeling te verbinden aan de ontwikkeling van het
aantal studenten in de beroepsbegeleidende leerweg (bbl). Tevens kan er onderzocht worden of de
processen met betrekking tot de kwalificatiestructuur geoptimaliseerd kunnen worden en kunnen
de kwalificatiedossiers onderzocht worden om te zien welke breed toepasbare vaardigheden
opgenomen zijn en/of hoe dit in de dossiers kan worden toegevoegd. LLO is belangrijk voor de
responsiviteit en kan verder gestimuleerd worden door het ontwikkelen van toepassingen van een
skillstaal (een taal om kennis en vaardigheden zo precies mogelijk te beschrijven), een
toegankelijker vrijstellingenbeleid en het verder ontwikkelen van de mbo-certificaten. Ten slotte
kan de kennisinfrastructuur worden versterkt om zo onderwijsprofessionals in staat te stellen te
innoveren en in te kunnen spelen op de laatste ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en in de
samenleving. Dit kan door een landelijk kenniscentrum te maken en door een innovatie- en
onderzoeksprogramma voor het mbo vorm te geven op basis waarvan kennis, inzichten, producten
en diensten worden ontwikkeld die ervoor zorgen dat docenten en praktijkbegeleiders sneller en
beter zijn toegerust op technologische ontwikkelingen.

6. Begeleid studenten naar zelfredzaam burgerschap
Niet alleen de arbeidsmarkt, ook de samenleving verandert. Zo neemt het aantal (leerplichtige)
nieuwkomers (anderstaligen) toe en zorgen technologische veranderingen, globalisering,
toenemende ongelijkheid en ervaren polarisatie voor een samenleving waarin van mensen meer
wendbaarheid en zelfredzaamheid wordt verwacht. Om studenten hier goed op voor te bereiden,
zijn onder andere goede basisvaardigheden (taal, rekenen, burgerschap) van belang. Het is op dit
moment onvoldoende inzichtelijk in hoeverre de studenten deze vaardigheden voldoende
beheersen en de cijfers die er zijn voor wat betreft taal en rekenen, zijn zorgelijk. Er is daarom
beleid ingezet rondom de basisvaardigheden. De werkgroep ondersteunt dit beleid, maar benadrukt
dat zal moeten blijken of de inzet uiteindelijk succesvol is. Er zijn zorgen over de aandacht voor de
levensvaardigheden op het vlak van de fysieke, mentale en financiële gezondheid: in het nieuwe
beleid rondom burgerschap is de aandacht hiervoor afgenomen. Ook valt op dat basisvaardigheden
momenteel niet structureel worden herijkt, in tegenstelling tot de beroepsgerichte vaardigheden in
de kwalificatiedossiers. Hierdoor bestaat het risico dat studenten onvoldoende worden voorbereid
op de samenleving. Met betrekking tot leerplichtige nieuwkomers is te zien dat zij niet altijd
kunnen instromen in het mbo op het niveau dat zij aankunnen.
De werkgroep beveelt aan om de zelfredzaamheid van studenten te vergroten door de
basisvaardigheden bijvoorbeeld eens in de vijf jaar door te lichten. Hiermee wordt bezien of dat
wat aangeleerd wordt, nog wel past bij de arbeidsmarkt en samenleving van dat moment.
Daarnaast kan een pilot gestart worden waarmee een menukaart wordt ontwikkeld met effectieve
interventies op het gebied van levensvaardigheden. Ten slotte kan een nieuwe
onderwijsvoorziening bij mbo-instellingen ontwikkeld worden voor niet-inburgeringsplichtige,
anderstalige studenten. In deze voorziening kunnen zij in een jaar Nederlands leren en zich
voorbereiden op doorstroom naar het mbo op niveau 2, 3 of 4.

10

Tot slot: besparingsvarianten
In een IBO worden ook besparingsvarianten uitgewerkt, waarmee 10% tot 20% kan worden
bespaard. Deze besparing wordt deels behaald via enkele van de eerder genoemde opties.
Daarnaast kan dit gehaald worden door de bekostiging te stoppen voor studenten van 27, dan wel
30 jaar en ouder op niveau 3 en 4 die al een startkwalificatie hebben. Voor deze groep gaat het in
de meeste gevallen om bij- en omscholing. Deze maatregel moet ertoe leiden dat werkgevers de
verantwoordelijkheid gaan dragen voor om- en bijscholing, direct of bijvoorbeeld via O&O fondsen.
In de opleidingen op entreeniveau en niveau 2 zit een grotere groep kwetsbare studenten, zonder
startkwalificatie, waardoor deze maatregel niet voor deze niveaus is uitgewerkt.
Daarnaast kan er een besparing worden doorgevoerd op de lumpsum in verband met samenhang
met de kwaliteitsafspraken. Er kan een doelmatigheidsslag worden gemaakt in de bekostiging, door
een scherper onderscheid te maken tussen wat gefinancierd wordt vanuit de lumpsum en wat
vanuit de regeling kwaliteitsafspraken. Mogelijke overlap in financiering kan er zo uitgehaald
worden.

11

1. Inleiding
1.1 HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS STAAT VOOR UITDAGINGEN
Het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) staat in de komende jaren voor grote uitdagingen. Dat
komt door een samenspel van demografische, economische, technologische en sociaal-culturele
ontwikkelingen. Het aantal studenten in het mbo krimpt, evenals de werkzame beroepsbevolking in
Nederland. Ook de arbeidsmarkt en onze samenleving zijn aan verandering onderhevig. Juist deze
trends hebben grote gevolgen voor de basis van het mbo en staan daarom centraal in dit
interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO).1

1.2 IS HET MBO TOEKOMSTBESTENDIG?
Het doel van dit IBO is om in kaart te brengen hoe het mbo zo doelmatig en doeltreffend mogelijk
georganiseerd en ingericht kan worden met het oog op de toekomst. De vraag die centraal staat is:
hoe moet het middelbaar beroepsonderwijs worden vormgegeven om toekomstbestendig te zijn?
Hiervoor zijn concrete beleidsopties uitgewerkt. De beleidsopties zijn in de regel budgetneutraal.
Tevens zijn besparingsvarianten (in totaal -10% tot -20%) en intensiveringsvarianten uitgewerkt.
De taakopdracht van dit IBO is opgenomen in bijlage 4.

1.3 AANPAK EN LEESWIJZER
De analyse is gedaan in drie delen. In het eerste deel is beschreven hoe het huidige stelsel ervoor
staat. Op basis van verschillende indicatoren worden de kwaliteit, toegankelijkheid en
doelmatigheid van het mbo bekeken. Daarbij is gebruik gemaakt van onder andere onderzoek en
data afkomstig van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Centraal Planbureau (CPB),
de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), de Inspectie van het Onderwijs, het Sociaal en Cultureel
Planbureau (SCP) en het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA). In hoofdstuk 2
worden de conclusies gepresenteerd van deze analyse.
Het tweede deel van de analyse kijkt vooruit. Twee trends worden nader uitgewerkt en waar
mogelijk geïllustreerd met cijfers: de krimp van de studentenaantallen en de dynamische
arbeidsmarkt en samenleving. Dit wordt gepresenteerd in hoofdstuk 3. Hoofdstuk 4 bevat het
derde deel van de analyse. Hier wordt op basis van de conclusies uit hoofdstukken 2 en 3 bekeken
wat goed gaat, op welke punten het mbo nog onvoldoende toekomstbestendig is en welk beleid
hierop wel en niet wordt ingezet.
In hoofdstuk 5 wordt vervolgens geconcludeerd wat er nodig is voor een meer toekomstbestendig
mbo en worden beleidsopties gepresenteerd die daarbij horen.

1

In dit IBO wordt gekeken naar het mbo in Europees Nederland. Het mbo in Caribisch Nederland wordt buiten beschouwing gelaten.

12

2. Hoe staat het huidige mbo-stelsel ervoor?
Goede vakmensen leveren een onmisbare bijdrage aan de oplossingen van de grote
maatschappelijke opgaven zoals klimaat en energie, stikstof, wonen, zorg en onderwijs. Voor de
toekomstige (brede) welvaart van Nederland is het dan ook cruciaal om de talenten van mensen
zoveel mogelijk te ontwikkelen. Nederland heeft hiervoor een goed vertrekpunt en kent een
uitgebreid stelsel van beroepsonderwijs: een integrale kolom, van voorbereidend middelbaar
beroepsonderwijs (vmbo) tot en met het hoger beroepsonderwijs (hbo), waardoor het hoger
onderwijs ook via de beroepsgerichte route te bereiken is. Dit IBO focust op het mbo. In dit
hoofdstuk wordt de huidige staat van het mbo onder de loep genomen.

2.1 HET MBO
Om goed te kunnen beschrijven hoe het mbo ervoor staat, volgt in deze paragraaf eerst een
omschrijving van de huidige organisatie en inrichting van deze onderwijssector. Studenten komen
het mbo binnen vanuit het voortgezet onderwijs (vo). Hierna maken studenten binnen de
beroepskolom vrij snel vervolgkeuzes: de profielkeuze in het vmbo en de keuze voor een opleiding
in het mbo. Studenten in Nederland maken hiermee op een jonge, twaalfjarige leeftijd (bepalende)
keuzes voor hun toekomst.

2.1.1

DE WET

De huidige wettelijke basis voor het middelbaar beroepsonderwijs bestaat sinds 1996: op dat
moment zijn alle voltijdse opleidingen voor middelbaar beroepsonderwijs uit de Wet op het
voortgezet onderwijs (WVO) gehaald en is de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) in werking
getreden (Bronneman-Helmers, R. 2011). In deze wet is de doelstelling van het beroepsonderwijs
opgenomen, de zogeheten drievoudige kwalificatieopdracht. Deze opdracht bestaat uit2:
1. Het voorbereiden op de arbeidsmarkt (kwalificeren voor een beroep).
2. Het voorbereiden op deelname aan de maatschappij.
3. Het voorbereiden op doorstroom binnen het mbo en naar het hoger beroepsonderwijs.
In de WEB is tevens de regelgeving rond educatie opgenomen. Dit is onderwijs aan
(Nederlandstalige en anderstalige) volwassenen met als doel de beheersing van basisvaardigheden
(taal, rekenen en burgerschap) te vergroten. Een gemeente koopt educatie-opleidingen in,
bijvoorbeeld via een ROC of een andere (private) instelling die voor die opleidingen een erkenning
van de minister heeft.

2.1.2

HET STELSEL

Het onderwijs op het mbo wordt gegeven aan studenten met de leeftijd vanaf (ongeveer) 16 jaar.
Studenten tot 16 jaar zijn leerplichtig en voor studenten tot 18 jaar geldt een kwalificatieplicht. De
kwalificatieplicht bepaalt dat jongeren naar school moeten tot zij een startkwalificatie hebben of 18
jaar oud zijn. Het behalen van een startkwalificatie biedt jongeren een betere kans op de
arbeidsmarkt en in de samenleving. Jongeren die geen startkwalificatie halen en daarmee
voortijdig schoolverlaten zijn bijvoorbeeld vaker werkloos, doen een groter beroep op sociale
voorzieningen en de zorg en hebben een grotere kans om in de criminaliteit te vervallen (LPBL,
2020). Daarnaast hebben zij een laag inkomen en kunnen ze de weg naar hulpmiddelen van de
overheid vaak moeilijker vinden (Algemene Rekenkamer, 2016).

2

Zie artikel 1.2.1 lid 2 uit de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB).

13

Studenten die het mbo verlaten zonder een startkwalificatie, worden afhankelijk van hun leeftijd
door instellingen verplicht gemeld bij de afdeling Leerplicht van hun woongemeente, die contact
opneemt met het Doorstroompunt van het Regionale Meld- en Coördinatiepunt (RMC).3

Niveaus
Mbo-opleidingen worden aangeboden op vier verschillende niveaus, waarbij niveau 2, 3 en 4 een
startkwalificatie opleveren (Ministerie van OCW, 2022).
•

Entreeopleiding: een opleiding die een student kan volgen wanneer er geen (vmbo)diploma is behaald. De entreeopleiding heeft een bijzondere positie in het stelsel. Het is
het enige niveau waarvoor geen vooropleidingseisen gelden. Het is daarmee een
maatschappelijk vangnet voor kwetsbare (jonge) mensen. Een entreeopleiding duurt één
jaar en met deze opleiding kunnen studenten doorstromen naar een niveau 2-opleiding.

•

Basisberoepsopleiding (niveau 2): hiervoor geldt de instroomeis van minimaal een vmbodiploma basisberoepsgerichte leerweg (bb), een diploma van een entree- of niveau 2opleiding, of een overgangsbewijs van havo of vwo leerjaar drie naar leerjaar vier.
Instellingen kunnen studenten die niet voldoen aan de vereisten wel toelaten na een
geschiktheidsonderzoek. Niveau 2 leidt op voor uitvoerend, praktisch werk en duurt één
tot twee jaar. Na afronding van een niveau 2-opleiding kunnen studenten ook doorleren in
een niveau 3 of 4-opleiding, of gaan werken.

•

Vakopleiding (niveau 3): deze opleiding kan gevolgd worden met een vmbo-diploma
kaderberoepsgerichte leerweg (kb), gemengde leerweg (gl) of theoretische leerweg (tl),
een diploma op niveau 2 of 3, of een overgangsbewijs van havo of vwo leerjaar drie naar
leerjaar vier. Instellingen kunnen studenten die niet voldoen aan de vereisten wel toelaten
na een geschiktheidsonderzoek. Een niveau 3-opleiding leidt op tot zelfstandig
beroepsbeoefenaar voor zelfstandig uitvoerend werk en brede inzetbaarheid. Deze
opleiding duurt twee tot drie jaar, waarna studenten kunnen gaan werken of naar niveau 4
kunnen gaan.

•

Middenkader opleiding en specialistenopleiding (niveau 4): voor de middenkaderopleiding
gelden dezelfde instroomeisen als op niveau 3. Een niveau 4-opleiding duurt drie jaar en in
enkele gevallen vier jaar (middenkader), waarna nog een kopstudie van één jaar gevolgd
kan worden (specialist). De instroomeis voor een specialistenopleiding is minimaal een
niveau 3-diploma. Instellingen kunnen studenten die niet voldoen aan de vereisten wel
toelaten na een geschiktheidsonderzoek. Het leidt op tot volledig zelfstandig uitvoerend
werk, brede inzetbaarheid of specialisatie. Na afronding van een niveau 4-opleiding
kunnen studenten aan het werk of doorleren in het hbo (zowel in de associate degree, als
in een hbo-bachelor).

Leerwegen
Op alle niveaus kunnen opleidingen worden gevolgd via twee leerwegen. In de beroepsopleidende
leerweg (bol) volgt een student grofweg vier dagen onderwijs en loopt één dag stage per week. In
de beroepsbegeleidende leerweg (bbl) is dit juist andersom: vier dagen per week werkt de student
bij een erkend leerbedrijf en ongeveer één dag in de week wordt onderwijs gevolgd.4 De
combinatie van deze leerwegen is uniek en een sterk punt van het Nederlandse beroepsonderwijs.
De kerntaken van de Doorstroompunten van een RMC zijn melding, registratie, doorverwijzing en herplaatsing van voortijdig
schoolverlaters; het bevorderen van de samenwerking tussen alle partijen die met deze jongeren te maken hebben en het realiseren
van een aanpak die zo goed mogelijk bij de jongere aansluit.
4
De uren die studenten in de praktijk maken in zowel de bol als de bbl worden beroepspraktijkvorming (bpv) genoemd. Dit gebeurt bij
bedrijven die erkend zijn als leerbedrijf door de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs en Bedrijfsleven (SBB). De uren in de
klas worden begeleide onderwijstijd (bot-uren) genoemd. Ten slotte zijn er nog zogenaamde overige uren, die bijvoorbeeld besteed
kunnen worden aan huiswerk en zelfstudie. Er zitten minima aan het aantal uren dat per categorie gevolgd moet worden. Dit is
vastgelegd in de wettelijke urennorm onderwijstijd.
3

14

Het biedt studenten de mogelijkheid om te kiezen voor een manier van leren die bij hen past.
Daarnaast kan er beter ingespeeld worden op veranderingen in de conjunctuur. In tijden van
economische voorspoed stijgt de instroom in de bbl en neemt de instroom in de bol af. In tijden
van economische tegenspoed daalt het aantal aangeboden praktijkleerplaatsen, waardoor minder
studenten een bbl-opleiding kunnen volgen. Dit wordt opgevangen door de bol. De bol en de bbl
zijn dus communicerende vaten.
Naast de bol en de bbl is er de derde leerweg. Dit is een vorm van contractonderwijs.5 Opleidingen
in de derde leerweg zijn opleidingen met dezelfde inhoud als in de bol of bbl en leveren ook een
diploma op. Het verschil zit hem echter in een afwijkende en flexibelere onderwijstijd. Het is ook
mogelijk om slechts delen van een opleiding te volgen. De student krijgt dan geen diploma, maar
een certificaat voor het gedeelte van de opleiding dat gevolgd is. Deze certificaten kunnen
waardevol zijn in het kader van leven lang ontwikkelen (Ministerie van OCW, 2022).

Domeinen
Soortgelijke mbo-opleidingen zijn geclusterd in een domein. De domeinen zijn vastgelegd in de
Regeling vaststelling kwalificatiedossiers en opleidingsdomeinen 2016. Er zijn zestien domeinen6:
Bouw en infra; Afbouw, hout en onderhoud; Techniek en procesindustrie; Ambacht laboratorium en
gezondheidstechniek; Media en vormgeving; Informatie en communicatietechnologie; Mobiliteit en
voertuigen; Transport, scheepvaart en logistiek; Handel en ondernemerschap; Economie en
administratie; Veiligheid en sport; Uiterlijke verzorging; Horeca en bakkerij; Toerisme en recreatie;
Zorg en welzijn; Voedsel, natuur en leefomgeving.
Soms wordt er een indeling van negen sectoren gehanteerd, te weten Handel; Ict en creatieve
industrie; Mobiliteit, transport, logistiek en maritiem; Specialistisch vakmanschap; Techniek en
gebouwde omgeving; Voedsel, groen en gastvrijheid; Zakelijke dienstverlening en veiligheid; Zorg,
welzijn en sport; Entreeopleiding (SBB, 2023). In enkele gevallen wordt er in onderzoek ook
onderscheid gemaakt naar opleidingssubgroepen.

Instellingen
Het publiek bekostigde mbo kent twee soorten instellingen: regionale opleidingscentra (ROC’s) en
beroepscolleges. De term beroepscollege vervangt sinds augustus 2022 de termen agrarische
opleidingscentra (AOC’s) en vakinstellingen. In 2022 waren er 39 ROC’s en achttien
beroepscolleges (zeven AOC’s en elf vakinstellingen). ROC’s bieden een breed pakket van
opleidingen in verschillende sectoren aan, vaak ook op verschillende locaties in een regio. Een
beroepscollege heeft vooral een sectorale en vaak meer landelijke functie en richt zich op een
specifieke bedrijfstak of een groep van bedrijfstakken. Een aantal ROC’s bieden naast
beroepsonderwijs ook voortgezet algemeen volwassenenonderwijs (vavo) aan.
Er zijn ook een groot aantal niet-bekostigde instellingen (nbi’s) die een diploma mogen uitgeven
van één of meer mbo-opleidingen. De niet-bekostigde instellingen zijn veelal lid van de
Nederlandse Raad voor Training en Opleiding (NRTO). Naast enkele grote aanbieders zijn er veel
kleinere aanbieders (Ministerie van OCW, 2022).

2.1.3

DE KWALIFICATIESTRUCTUUR

De eisen waaraan een student moet voldoen om een diploma te behalen, zijn vastgelegd in
kwalificaties. Een cluster van met elkaar samenhangende kwalificaties vormen een
kwalificatiedossier. De kwalificatiedossiers tezamen worden de kwalificatiestructuur genoemd. Het
5
6

Contractonderwijs is niet-bekostigd onderwijs.
Zie artikel 2 uit de Regeling vaststelling kwalificatiedossiers en opleidingsdomeinen 2016.

15

mbo kent 440 kwalificaties in 185 kwalificatiedossiers, met ruim duizend keuzedelen (Consortium
2B MBO, 2022). Vanuit deze kwalificatiedossiers worden opleidingen gevormd. Het opstellen en
onderhouden van de onderdelen van de kwalificatiestructuur wordt gedaan door
onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven binnen de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs
Bedrijfsleven (SBB). Deze co-creatie heeft zich bewezen als één van de pijlers waarop de
inhoudelijke afstemming van het beroepsonderwijs op de arbeidsmarkt en het vervolgonderwijs
steunt. De nauwe samenwerking tussen het onderwijs en het bedrijfsleven (zowel binnen SBB als
in de opleidingen) wordt internationaal gezien als een sterk kenmerk van het Nederlandse mbo
(Fazekas & Litjens, 2014). De kwalificatiestructuur en afstemming met het bedrijfsleven zorgen
over het algemeen voor herkenbaarheid en civiele waarde van mbo-diploma’s.
Een kwalificatiedossier bestaat uit een basisdeel en één of meer profieldelen. Het basisdeel bevat
de kennis en vaardigheden voor alle kwalificaties binnen het kwalificatiedossier. Daarnaast bevat
het generieke onderdelen die verplicht zijn voor alle mbo-opleidingen, zoals Nederlands, rekenen,
loopbaanoriëntatie en -begeleiding en burgerschap. Op niveau 4 is daarnaast Engels een verplicht
onderdeel van de opleiding. De profieldelen bevatten specifieke beroepskennis en -vaardigheden.
De keuzedelen komen bovenop de kwalificatie en kunnen verdiepend, verbredend, remediërend
(bijspijkeren van basiskennis, alleen voor entreeniveau en niveau 2) of gericht op doorstroom zijn
(SBB, 2023a).

2.1.4

DE BEKOSTIGING

Op de rijksbegroting staat in 2023 ongeveer €5,5 miljard aan middelen voor het mbo. Daarvan is
€4,2 miljard de rijksbijdrage voor de bekostigde instellingen en opleidingen in het mbo. De
bekostiging wordt ook wel lumpsum genoemd en is binnen de wettelijke kaders grotendeels vrij
besteedbaar voor instellingen. Aan andere bekostigingsstromen zijn afspraken verbonden: deze
middelen moeten in principe voor deze afspraken worden ingezet. Dit is bijvoorbeeld het geval bij
de kwaliteitsafspraken.7 Instellingen kunnen daarnaast nog gebruik maken van verschillende
subsidies. Ook is er subsidie beschikbaar voor het bedrijfsleven om praktijkleerplaatsen aan te
bieden via de Subsidieregeling praktijkleren.
Het landelijke budget voor beroepsonderwijs wordt verdeeld in een budget voor entreeopleidingen
en een budget voor de niveaus 2 tot en met 4. Op dit moment wordt er daarnaast gewerkt aan een
separaat budget voor niveau 2-opleidingen. Het budget voor entreeopleidingen wordt verdeeld aan
de hand van de studentenaantallen en de leerweg: een bbl-opleiding krijgt minder bekostiging,
aangezien bbl-studenten meer tijd op de werkvloer doorbrengen. Het budget voor de niveaus 2 tot
en met 4 wordt verdeeld op basis van het aantal studenten naar leerweg en naar opleiding.
Daarnaast krijgen instellingen voor deze niveaus middelen per behaald diploma. Iedere opleiding
kent een eigen zogenaamde prijsfactor: een opleiding in bijvoorbeeld de techniek is duurder dan in
de handel, waardoor een instelling hier ook meer geld voor krijgt.

2.2 EEN ANALYSE VAN HET MBO
Nu het stelsel nader is toegelicht wordt in deze paragraaf een analyse gegeven van hoe het mbo er
op dit moment voor staat.

7

De Regeling kwaliteitsafspraken regelt dat instellingen met studenten, docenten en partners zoals de beroepskolom en bedrijven, een
kwaliteitsagenda moeten opstellen. De agenda bevat bijvoorbeeld doelstellingen die nagestreefd worden uit de Werkagenda mbo en
hoe er wordt ingespeeld op uitdagingen in de eigen regio.

16

Het analysekader
De overheid is, samen met onder andere bestuurders, docenten, praktijkbegeleiders en het
bedrijfsleven, verantwoordelijk voor de kwaliteit, toegankelijkheid en doelmatigheid van het
onderwijs. Deze drieslag wordt gebruikt als analysekader voor de prestaties van het stelsel. Hierbij
wordt niet alleen gekeken vanuit het perspectief van de student (krijgen zij goed onderwijs en
komen zij op een passende plek terecht?), maar ook vanuit de samenleving als geheel (kan onze
samenleving als geheel, met daarbinnen de afgestudeerde jongeren, goed functioneren?).
Kwaliteit wordt in dit onderzoek gedefinieerd als de mate waarin het mbo de drievoudige
taakopdracht realiseert voor studenten en voor de samenleving als geheel. Onder toegankelijkheid
wordt in dit onderzoek verstaan: de mate waarin het middelbaar beroepsonderwijs de drievoudige
taakopdracht voor alle (groepen) studenten in dezelfde mate kan realiseren. Studenten met
dezelfde capaciteiten behalen dezelfde prestaties (ongeacht hun achtergrond). Ten slotte wordt in
dit onderzoek naar doelmatigheid verwezen als de mate waarin het mbo de drievoudige opdracht
realiseert op een kostenefficiënte manier. Het gaat over zorgvuldig en doelbewust omgaan met
publieke middelen.

DE KWALITEIT VAN HET MBO VERSCHILT NAAR LEERWEG, NIVEAU EN DOMEIN

2.2.1

De basis van het mbo is beter op orde in vergelijking met vijftien jaar geleden. Toen waren er
grote zorgen over de kwaliteit en doelmatigheid van het mbo (Commissie Kwalificeren en
Examineren, 2010; Commissie Onderwijs en besturing BVE, 2010). Ook internationaal gezien
presteert Nederland goed, in het bijzonder voor wat betreft de aansluiting met de arbeidsmarkt
(OESO, 2023). De kwaliteit van het onderwijs wordt in de gaten gehouden door de Inspectie van
het Onderwijs. De kwaliteit van het onderwijs in het mbo is van voldoende niveau: 52 van de 57
bekostigde instellingen hebben een voldoende oordeel voor de kwaliteitszorg op bestuursniveau.
Wel zijn er enkele algemene aandachtspunten in het stelsel te benoemen (Inspectie van het
Onderwijs, 2023):
•

Verbinding met de school: studenten hebben moeite met hun sociaal-emotionele
ontwikkeling en welbevinden, ondanks dat het onderwijs weer fysiek plaatsvindt na de
coronaperiode.

•

Het niveau van de basisvaardigheden: een deel van de studenten haalt wel een diploma,
maar niet het referentieniveau taal (zie voorbereiding op deelname aan de maatschappij
verderop in deze paragraaf).

•

Gelijke kansen: studenten met ouders met een hoger inkomen en/of minimaal een hboopleiding hebben meer succes in het onderwijs. Er is meer kans op doorstroom en het
behalen van een diploma.

•

Lessen moeten goed afgestemd worden op het niveau van de studenten, gezien de diverse
studentenpopulatie van het mbo.

•

Samenhang in activiteiten met betrekking tot loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB)
ontbreekt, waardoor de toegevoegde waarde ervan niet altijd wordt gezien.

•

Flexibilisering biedt kansen voor maatwerk. Tegelijkertijd is er minder zicht op het
behaalde niveau en de sociale functie van het onderwijs.

Voorbereiding op de arbeidsmarkt
De mate waarin studenten goed worden voorbereid op de arbeidsmarkt verschilt sterk per leerweg,
niveau en domein.

17

Verschil naar leerweg
Gediplomeerde bbl-studenten zijn, wanneer het gaat om economische zelfstandigheid89 direct na
afronding van de studie meer zelfstandig dan gediplomeerde bol-studenten (88% versus 54% in
2021). Vijf jaar na de uitstroom is dit gat kleiner, maar nog wel steeds aanwezig: voor het cohort
2014/2015 geldt dat direct na uitstroom 29% van de bol-studenten en 75% van de bbl-studenten
economisch zelfstandig was. Vijf jaar later is dit respectievelijk circa 70% en 85% (CBS, 2023; zie
Figuren 4 tot en met 7 in bijlage 2). Tevens geven meer afgestudeerde bbl- dan bol-studenten aan
dat de aansluiting tussen de opleiding en de huidige baan voldoende/goed is en dat zij een functie
hebben binnen de eigen of een verwante opleidingsrichting. Daarnaast is het percentage studenten
dat een functie heeft op minimaal het genoten opleidingsniveau hoger voor de bbl-opleidingen dan
voor de bol-opleidingen, behalve in de entreeopleidingen (ROA, 2023; zie Figuren 8 tot en met 10
in bijlage 2).
Een groter aandeel studenten in de bbl volgt waarschijnlijk een opleiding in het kader van leven
lang ontwikkelen (LLO). Er zijn geen inschrijvingscijfers van LLO binnen de bol en bbl bekend,
daarom wordt dit vaak geschat aan de hand van de leeftijd van de studenten. In tabel 1 is te zien
dat deze in de bbl een stuk hoger ligt dan in de bol. Dit kan een deel van de goede aansluiting op
de arbeidsmarkt verklaren: deze studenten hebben immers al een arbeidscontract, netwerk en een
inkomen. Meer tijd doorbrengen in de praktijk wordt ook als een groot voordeel van de bbl gezien.
Het leidt tot een betere aansluiting tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt (SEO, 2019). Dit
wordt bevestigd door internationaal vergelijkend onderzoek dat laat zien dat duaal opleiden
bijdraagt aan de soepele overgang van onderwijs naar werk (European Centre for the Development
of Vocational Training, 2012).

Bbl
Bol deeltijd
Bol voltijd
Examendeelnemer
Totaal

<18 jaar

18-21 jaar

22-25 jaar

26-30 jaar

15%
44%
39%
15%
32%

33%
56%
51%
47%
46%

15%
0%
8%
20%
10%

11%
0%
2%
7%
4%

31 jaar en
ouder
26%
0%
0%
10%
8%

Totaal
100%
100%
100%
100%
100%

Tabel 1 - Leeftijd van bol- en bbl-studenten (DUO, bewerking voor ministerie van OCW).
Verschil naar niveau
Afgestudeerden op niveau 3 kennen met 77% de hoogste economische zelfstandigheid direct na
uitstroom (CBS, 2023, zie Figuur 11 in bijlage 2). Ook is het percentage studenten die vinden dat
de aansluiting tussen de opleiding en de huidige functie voldoende/goed is het hoogst voor niveau
3 (ROA, 2023; zie Figuur 13 in bijlage 2). Mogelijk wordt dit verklaard doordat binnen niveau 3 de
helft van de studenten een bbl-opleiding volgt. Gediplomeerden vanuit de entreeopleiding hebben
met 33% het laagste aandeel economische zelfstandigheid direct na uitstroom. Vijf jaar na
uitstroom is de economische zelfstandigheid voor gediplomeerden van alle niveaus gestegen: in de
entreeopleiding naar 54%, naar 75% op niveau 2 en op niveau 3 en 4 naar 87% (CBS, 2023; zie
Figuur 11 en 12 in bijlage 2). Het percentage studenten dat een functie heeft op minimaal het
genoten opleidingsniveau is het hoogst voor niveau 4 (rond de 83%) en het laagst voor de
entreeopleidingen (rond de 65%). Niveau 2 en 3 nemen een tussenpositie in (rond de 76%). Ook
het percentage studenten dat een functie heeft binnen de eigen of een verwante opleidingsrichting
neemt toe per niveau: rond de 40% op entreeniveau tot rond de 70% op niveau 3 en 4. Door de
jaren heen is er een dalende trend zichtbaar voor alle niveaus voor wat betreft het hebben van een
Iemand wordt als economisch zelfstandig beschouwd als het individuele netto jaarinkomen uit arbeid en eigen onderneming op of boven
de drempelwaarde ligt van de beleidsnorm voor het individuele inkomensminimum. Die drempelwaarde is gelijkgesteld aan 70% van
het wettelijke netto minimumloon, oftewel de netto bijstand van een alleenstaande in het verslagjaar.
9
Economische zelfstandigheid geeft een goede indicatie hoe studenten terecht zijn gekomen na hun studie. Het zegt echter niet alles:
een deel van indicator wordt bepaald door zaken die buiten de invloedssfeer van het onderwijs liggen. Denk aan de stand van de
conjunctuur, voorkeuren van afgestudeerden en de invloed van deeltijdwerkers (CPB, 2021).
8

18

functie binnen de eigen of een verwante opleidingsrichting (ROA, 2023; zie Figuren 14 en 15 in
bijlage 2).
Verschil naar domein
Op de verschillende niveaus is de economische zelfstandigheid van gediplomeerden relatief hoog
voor de domeinen Bouw en infra (circa 88%), Techniek en procesindustrie (circa 87%), Mobiliteit
en voertuigen (circa 78%), en voor Afbouw, hout, onderhoud (circa 75%). De domeinen Uiterlijke
verzorging (circa 26%), Media en vormgeving (circa 36%), Economie en administratie (circa 43%),
en Toerisme en recreatie (circa 48%) scoren relatief laag. Deze verschillen tussen domeinen zijn
relatief groot vergeleken met de verschillen naar niveau en leerweg. De verschillen in economische
zelfstandigheid zijn vijf jaar na uitstroom aanzienlijk kleiner tussen gediplomeerden van de
verschillende domeinen. Voor alle domeinen geldt dat de economische zelfstandigheid vijf jaar na
uitstroom groter is dan direct na uitstroom. Het aandeel economisch zelfstandige mbo-studenten
groeit tussen 2013/2014 en 2020/2021 voor bijna alle niveaus en domeinen (CBS, 2023; zie
Figuren 16 tot en met 21 in bijlage 2).
Het verschilt per sector hoe studenten oordelen over de aansluiting tussen de opleiding en de
huidige baan, of de functie minimaal op het opleidingsniveau is en of de huidige functie binnen de
eigen of een verwante opleidingsrichting is. De laagste percentages zijn te zien bij de sectoren
Landbouw en Economie (alle niveaus); de hoogste percentages zijn zichtbaar in de sectoren
Techniek (niveau 2) en Zorg & welzijn en Gedrag & maatschappij (niveau 3 en 4) (ROA, 2023; zie
Figuren 22 tot en met 30 in bijlage 2).
Mismatch tussen studiekeuze en vraag van de arbeidsmarkt
Studenten zijn vrij in het kiezen van een opleiding. Niet alle mbo-studenten kiezen een opleiding
met een goed arbeidsmarktperspectief (SBB, 2023b; UWV, 2021). Tabel 2 presenteert voor de tien
grootste studies op niveau 3 en 4 wat de arbeidsmarktperspectieven zijn. De tien grootste
opleidingsrichtingen zijn geïdentificeerd (Ministerie van Financiën, eigen bewerking) en gekoppeld
aan de opleidingsrichtingen die ROA onderscheidt met het bijbehorende arbeidsmarktperspectief10
(Bakens et al., 2021). Hierbij moet worden opgemerkt dat prognoses altijd samengaan met enige
onzekerheid en dat ROA de arbeidsmarktperspectieven van verschillende opleidingen bij elkaar
neemt, waardoor de perspectieven van de ene opleiding de perspectieven van de andere opleiding
verhogen of juist verlagen.
Aan het einde van de opleiding hebben gemiddeld drie op de tien studenten spijt van hun keuze
(Cobben et al., 2022). Wat verder opvalt is dat een aanzienlijk deel van vooral niet-westerse
jongeren voor een minder kansrijk beroep kiest (Verwey-Jonker Instituut, 2019).

10

Opleidingen die vallen onder de opleidingsrichting zijn gekoppeld door middel van een koppeltabel.

19

Opleidingsniveau
Niveau 3
Niveau 3
Niveau 3
Niveau 3
Niveau 3
Niveau 3
Niveau 3
Niveau 3
Niveau 3
Niveau 3
Niveau 4
Niveau 4
Niveau 4
Niveau 4
Niveau 4
Niveau 4
Niveau 4
Niveau 4
Niveau 4
Niveau 4

Opleidingsrichting
Verzorgende ig
Elektro-installatietechniek
Veiligheid
Horeca
Werktuigbouwkunde en
metaalbewerking
Detailhandel en
groothandel
Transport en logistiek
Schoonheids- en
haarverzorging
Bouw en infra
Reiniging, sport, toerisme
Verpleegkunde en
medische ondersteuning
Commerciële
dienstverlening
Ict en mediabeheer
Pedagogisch werk
Werktuigbouwkunde en
metaalbewerking
Sport en bewegen
Management en
ondernemerschap
Financieel administratieve
dienstverlening
Horeca
Landbouw en
dierenverzorging

Toekomstperspectief
Matig
Redelijk
Matig
Slecht
Slecht

Totaal
studenten
9275
2488
2152
1759
1579

Percentage
32,0%
8,6%
7,4%
6,1%
5,5%

Slecht

1560

5,4%

Matig
Matig

1542
1498

5,3%
5,2%

Matig
Slecht

1391
1262

4,8%
4,4%

Goed

13498

19,1%

Slecht

11344

16,0%

Slecht
Redelijk
Goed

9574
6053
4607

13,5%
8,5%
6,5%

Slecht
Matig

4309
2927

6,1%
4,1%

Matig

2496

3,5%

Matig
Goed

2337
2230

3,3%
3,1%

Tabel 2 - Top 10 studiekeuze per niveau en naar arbeidsmarktperspectief (Ministerie van Financiën,
eigen bewerking)

Conclusies voorbereiding op de arbeidsmarkt:
•

De voorbereiding op de arbeidsmarkt verschilt per leerweg, niveau en domein.

•

Leren in de praktijk zorgt voor een betere aansluiting op de arbeidsmarkt.

•

De aansluiting op de arbeidsmarkt is beter naarmate het niveau oploopt.

•

De aansluiting op de arbeidsmarkt verschilt per domein. Over het algemeen geldt voor
alle niveaus dat de opleidingen in de Bouw & infra en Techniek & industrie een goede
aansluiting op de arbeidsmarkt hebben. Uiterlijke verzorging en Media & vormgeving
hebben de minst goede aansluiting op de arbeidsmarkt.

•

Niet alle studenten kiezen een studie in een domein met een goed
arbeidsmarktperspectief.

•

Drie op de tien studenten hebben spijt van hun studiekeuze.

Voorbereiding op deelname aan de maatschappij
Hoe de voorbereiding op deelname aan de maatschappij vorm krijgt in het huidige stelsel is
moeilijk te meten, aangezien niet is vastgelegd wat een goede voorbereiding op de maatschappij
is. Vaak wordt hiernaar verwezen als persoonsvorming, maar ook daar zijn geen doelen over
vastgelegd. Om toch iets te kunnen zeggen over deze taakopdracht uit de WEB, wordt in dit IBO
gekeken naar de basisvaardigheden: taal, rekenen en burgerschap.

20

Op basis van internationale onderzoeken blijkt dat Nederlandse jongeren steeds slechter presteren
voor wat betreft de basisvaardigheden taal en rekenen (Inspectie van het Onderwijs, 2022,
2023a), terwijl deze vaardigheden cruciaal zijn om later goed mee te kunnen komen in de
maatschappij en dit essentiële kennis is om ook andere vakken en vaardigheden aan te leren
(Onderwijsraad, 2022).
Voor taal en rekenen wordt het te behalen niveau gemeten aan de hand van referentieniveaus.11
Voor entreeniveau, niveau 2 en niveau 3 geldt dat afgestudeerden moeten voldoen aan het
referentieniveau 2F voor zowel taal als rekenen. Voor afgestudeerden van niveau 4 is dit 3F. In
enkele gevallen moeten ook afgestudeerden op niveau 3 het niveau 3F halen. Sinds 2023 zijn er
cijfers beschikbaar op stelselniveau over het behaalde eindniveau van de studenten. Op niveau 2
en 3 haalt respectievelijk 15% en 7% van de studenten het referentieniveau 2F lezen en luisteren
niet. Het referentieniveau 3F wordt niet behaald door 38% van de studenten op niveau 3 en 30%
van de studenten op niveau 4. Voor wat betreft rekenen valt op dat instromende studenten vanuit
het vmbo, regelmatig niet het gewenste niveau van 2F halen (Inspectie van het Onderwijs, 2023).
Het studiejaar 2021/2022 was het eerste jaar dat deze cijfers zijn gemonitord. Er is daarmee
weinig zicht op het al dan niet behalen van de referentieniveaus. Dit komt doordat de beheersing
van taal en rekenen niet gemeten wordt met gestandaardiseerde toetsen of peilonderzoeken en
ook niet in de volle breedte van de basisvaardigheden. Hierdoor is er onvoldoende zicht op de
beheersing van taal en rekenen, waardoor het ook niet goed mogelijk is om te bepalen hoe groot
het probleem is en hoe dit het beste kan worden aangepakt (Onderwijsraad, 2022).
Burgerschap kent geen concrete doelen die zijn vastgelegd in de wet. Instellingen hebben wel een
inspanningsverplichting om burgerschap aan bod te laten komen en vullen dit vaak in op een
manier die bij hun instelling past. Denk aan een Burgerschap Carrousel waarbij verschillende
maatschappelijke workshops worden gegeven, een verkiezingsfestival of workshops rondom de
Week van het geld. Er wordt echter niet gemonitord wat de studenten hiervan meenemen
(Ministerie van OCW, 2023).

Conclusies voorbereiding op deelname aan de maatschappij:
•

Een landelijk beeld van de beheersing van taal en rekenen is zeer beperkt, omdat dit
onvoldoende wordt gemonitord met genormeerde toetsen en/of peilingsonderzoeken.
Ook gebeurt de monitoring niet in de volle breedte voor wat betreft de
basisvaardigheden.

•

De cijfers die er zijn over taal en rekenen zijn zorgelijk: uit internationale onderzoeken
blijkt dat het niveau daalt.

•

Er is weinig bekend over de resultaten met betrekking tot burgerschap, omdat er geen
concrete doelen voor zijn en deze dus ook niet worden gemonitord.

Voorbereiding op opstroom binnen het mbo en doorstroom naar het hbo
Op- en doorstroom is geen doel op zich: het gaat er niet om dat alle studenten moeten
doorstromen, maar dat studenten die dit willen, dit ook zonder belemmeringen kunnen doen. Om
dit te bewerkstelligen, moet de vervolgopleiding toegankelijk zijn voor de studenten die dat willen

11

Referentieniveaus beschrijven wat studenten op een bepaald moment in hun studieloopbaan moeten beheersen.

21

en daarvoor de juiste vooropleidingseisen hebben.12 De entreeopleiding wordt bij opstroom buiten
beschouwing gelaten en vanuit niveau 4 is binnen het mbo geen opstroom mogelijk. Doorstroom
betreft studenten die de overgang maken van het mbo naar het hbo. Dit kan zowel naar een hbobachelor als een associate degree (Ad) zijn.
Opstroom binnen het mbo
De opstroom van studenten daalt sinds 2015/2016 en ligt in het studiejaar 2020/2021 en
2021/2022 rond de 30% vanuit niveau 2 en rond de 19% vanuit niveau 3. Mogelijk heeft dit te
maken met conjuncturele veranderingen (bij een goede economie zijn er meer baankansen
waardoor de arbeidsmarkt aantrekkelijker wordt) en met de invoering van het toelatingsrecht.13
Vanuit niveau 2 stromen studenten een jaar na de start van de studie vooral op vanuit de sectoren
Handel (circa 26%) en Zakelijke dienstverlening & veiligheid (circa 21%). Vanuit niveau 3 stromen
studenten vooral op vanuit de sectoren Bovensectoraal (circa 26%), Creatieve industrie & ict (circa
23%) en Zorg & welzijn (22%) (Inspectie van het Onderwijs, 2023a; zie Tabellen 7 en 8 in bijlage
2). Studenten die na het behalen van een diploma op niveau 2 een opleiding volgen op niveau 3,
hebben in 70% van de gevallen na vier jaar een diploma op niveau 3 behaald. Van de studenten
die direct opstromen van niveau 2 naar niveau 4, heeft slechts 50% na vier jaar een diploma
behaald. Het aantal studenten dat opstroomt van niveau 2 naar niveau 4 groeit (Inspectie van het
Onderwijs, 2022a; KBA Nijmegen, 2022; zie Figuren 31 tot en met 33 in bijlage 2). Deze opstroom
vindt plaats omdat studenten met een niveau 2-diploma het recht hebben om een niveau 4opleiding te starten en wordt mogelijk ook veroorzaakt omdat er niet altijd een verwante opleiding
op niveau 3 bestaat.
Doorstroom naar het hbo
De doorstroom van studenten uit het mbo naar de associate degree (Ad) blijft de afgelopen jaren
ongeveer gelijk rond de 4% (Inspectie van het Onderwijs, 2023a). Er zijn geen cijfers beschikbaar
van het diplomarendement, uitval en switch voor specifiek de groep Ad-studenten met een mbodiploma. Wel is bekend dat ruim driekwart van de studenten de Ad instroomt vanuit het mbo.
Daarnaast is bekend dat het diplomarendement van alle studenten in de Ad toeneemt. Het aantal
studenten dat binnen drie jaar (dat is binnen één jaar na de nominale studieduur) een diploma
behaalt aan de oorspronkelijke bekostigde Ad-opleiding, is tussen 2014 en 2018 toegenomen. Van
het cohort van 2018 heeft 47% van de studenten binnen drie jaar een diploma behaald. Het
diplomarendement van het cohort van 2014 was nog 38% (Inspectie van het Onderwijs, 2022b;
zie Tabel 9 en Figuren 34 tot en met 36 in bijlage 2).
De doorstroom van studenten uit het mbo naar een hbo-bachelor neemt af. Dit kan mogelijk
verklaard worden door conjuncturele veranderingen en door de corona-maatregelen (studenten die
nog niet hun niveau 4-diploma hebben gehaald, mochten voorwaardelijk door naar het hbo). In het
afgelopen jaar (studiejaar 2021/2022) stroomde 34% van de niveau 4-studenten door naar het
hbo, ten opzichte van 38% in het studiejaar 2020/2021 (Inspectie van het Onderwijs, 2023a; zie
Tabel 9 in bijlage 2). Hbo-studenten die instromen uit het mbo, kennen sinds het instroomcohort
2010/2011 het laagste diplomarendement van alle instromers. Met het diplomarendement wordt
hier het percentage (voltijd) hbo-studenten bedoeld dat binnen vijf jaar is afgestudeerd. Sinds het
cohort 2013/2014 was er een lichte stijging te zien van het diplomarendement van studenten met
een mbo-achtergrond (telkens 2 procentpunt). Hierdoor is het verschil met studenten met een
Wanneer studenten doorstromen binnen het mbo (bijvoorbeeld van niveau 2 naar niveau 3), wordt dit opstroom genoemd. De
Inspectie van het Onderwijs definieert opstroom als: ‘Het aandeel studenten dat in jaar t staat ingeschreven op niveau 2 of 3 en in jaar
t+1 is ingeschreven op een hoger mbo-niveau van de studenten die in jaar t en jaar t+1 in mbo staan ingeschreven’. Opstroom kan
ook plaatsvinden zonder dat er een diploma wordt behaald, bijvoorbeeld als blijkt dat studenten in eerste instantie verkeerd geplaatst
zijn. In de cijfers over opstroom is geen onderscheid te maken tussen opstroom met en zonder diploma.
13
Het toelatingsrecht houdt in dat studenten zelf mogen kiezen welke opleiding zij willen volgen. Er mag niet geselecteerd worden door
opleiding op basis van bijvoorbeeld hoge cijfers of motivatie. Het toelatingsrecht is ingevoerd per augustus 2017.
12

22

havo- of vwo-diploma kleiner geworden. Bij het cohort 2017/2018 is er sprake van een lichte
daling (van 2 procentpunt) van het diplomarendement (ResearchNed, 2023; zie Figuur 37 in bijlage
2).
Uitval en switch in het hbo vindt vooral plaats in het eerste jaar. Deze uitval en switch is
toegenomen voor het instroomcohort 2021/2022 ten opzichte van het instroomcohort 2020/2021
en is het hoogst onder studenten die afkomstig zijn uit het mbo. De uitval en switch in deze groep
nam ook het sterkst toe (met 4 procentpunt naar 19%). Mbo-studenten die door corona
studievertraging hebben opgelopen, zijn onder voorwaarden toegelaten tot het hbo en halen later
hun mbo-diploma dan havisten en vwo’ers. Dit zou kunnen meespelen in de toename van uitval.
Bij vwo-gediplomeerden en havisten was de stijging van de uitval kleiner in deze periode
(respectievelijk met 2 en 3 procentpunt naar 7% en 13%). De switch nam het sterkst toe onder
havisten. Deze steeg met vijf procentpunt naar 24%. Bij studenten met een vwo- of mbo-opleiding
ligt dit aandeel lager en was de toename ook kleiner (respectievelijk 18% en 14%, toename van 3
en 1 procentpunt) (zie Figuren 38 en 39 in bijlage 2). Verder is de uitval en switch het hoogst is
onder hbo-eerstejaars met een mbo-diploma in de sector Economie (37%) (ResearchNed, 2023).
Onder de doorstromers vanuit het mbo naar het hbo, vindt meer switch plaats onder studenten
met een migratieachtergrond dan onder studenten zonder migratieachtergrond (19% versus 12%).
Voor uitval zijn er geen verschillen gevonden tussen de groepen met en zonder een
migratieachtergrond. Ook blijkt het opleidingsniveau van de ouders ertoe te doen. De uitval en
switch van eerstegeneratiestudenten14 met een mbo-achtergrond ligt vijf procentpunt hoger dan
die van studenten met een mbo-achtergrond waarvan de ouders een ho-opleiding hebben voltooid
(ResearchNed, 2023; zie Figuren 40 en 41 in bijlage 2).

Conclusies voorbereiding op opstroom binnen het mbo en doorstroom naar het
hbo:
•

Het studiesucces na opstroom van niveau 2 naar niveau 4 is voor een deel van de
studenten niet succesvol: na vier jaar heeft slechts 50% een diploma behaald.

•

Het studiesucces na opstroom van niveau 3 naar niveau 4 is relatief gezien meer
succesvol: na vier jaar heeft 70% een diploma behaald.

•

Het studiesucces na doorstroom van mbo naar hbo is voor een deel van de studenten
niet succesvol: ongeveer de helft van de instromers valt uit.

•

Uitval en switch onder eerstegeneratiestudenten in het hbo met een mbo-achtergrond is
hoger dan bij studenten waarvan de ouders een ho-opleiding hebben voltooid.

2.2.2

VOOR SPECIFIEKE GROEPEN IS DE TOEGANKELIJKHEID VAN HET STELSEL NOG NIET OP ORDE

Een toegankelijk stelsel zorgt ervoor dat studenten met dezelfde capaciteiten, dezelfde prestaties
kunnen leveren. Hierbij wordt gekeken naar passende plaatsing bij instroom, voortijdig
schoolverlaten (vsv), uitval en switch.15 Tevens wordt in dit kader gekeken naar de fysieke
nabijheid van het mbo.

14
15

Eerstegeneratiestudenten zijn studenten waarvan ouders geen ho-diploma hebben behaald.
Bij passende plaatsing bij instroom gaat het om instroom op het niveau wat op basis van het behaalde vmbo-diploma verwacht mag
worden. Vsv betreft jongeren van 12 tot 23 jaar die zonder startkwalificatie het onderwijs verlaten. Uitval bedraagt de groep studenten
die na een eerste jaar in een opleiding niet meer staan ingeschreven in het onderwijs. Switch is de groep studenten die een jaar na
inschrijving aan een andere opleiding staat ingeschreven, zonder dat een diploma is behaald.

23

Instroom
Bij instroom in het mbo krijgen studenten een intake. Studenten die aan de voorwaarden voor
toelating voldoen, hebben recht op toelating tot de opleiding van hun keuze. Het aandeel studenten
dat onder het niveau wordt geplaatst, naar wat verwacht mag worden op basis van de
vooropleiding, is tot studiejaar 2018/2019 ruim tien jaar gedaald. Steeds meer studenten zitten
dus qua niveau op hun plek bij de start van hun studie. Sinds 2019/2020 nemen de plaatsingen
onder niveau echter weer toe. Dit komt het vaakst voor bij studenten die een diploma in het vmbogl of -tl hebben behaald. De plaatsing onder het niveau vindt vooral plaats onder jongens en
studenten zonder migratieachtergrond. Ook het verschil bij plaatsing naar het opleidingsniveau van
de ouders neemt toe. Van de studenten met een tl-diploma, waarvan de ouders maximaal een
niveau 2-diploma hebben, komt 20% niet in niveau 4 terecht. Dit is de helft minder dan bij
studenten waarvan de ouders hoger beroepsonderwijs (hbo) of wetenschappelijk onderwijs (wo)
hebben gevolgd. Daarnaast waren deze verschillen kleiner in 2018/2019 (Inspectie van het
Onderwijs, 2023a; zie Tabel 10 en Figuren 42 en 43 in bijlage 2).

Voortijdig schoolverlaten (vsv)
Na jaren van daling van het aantal vsv’ers, neemt hun aantal de afgelopen tijd weer toe. Waar er
in 2002 nog ongeveer 70.000 vsv’ers waren, waren dit er in 2021/2022 in totaal 30.242, waarvan
25.217 in het mbo (zie Figuur 44 in bijlage 2). De stijging van de afgelopen tijd heeft er onder
andere mee te maken dat studenten gingen werken in plaats van naar school gingen, gezien de
krapte op de arbeidsmarkt. Daarnaast zijn voorgaande jaren meer studenten overgegaan vanwege
coronamaatregelen16, waarvan veel studenten nu alsnog uitvallen.
De relatieve vsv neemt af, naarmate het niveau oploopt. Vsv is het hoogst op de entreeopleiding
(24% in de bol, 27% in de bbl) en op niveau 2 (11% in de bol, 12% in de bbl) (zie Figuur 45 in
bijlage 2). Van de mbo-studenten afkomstig uit het voortgezet speciaal onderwijs (vso) is 20,6%
jaarlijks vsv’er (Ministerie van OCW, 2023a). Wat opvalt is dat de achtergrondkenmerken van
studenten op entreeniveau en niveau 2 verschilt van de studenten op niveau 3 en 4. Zo komt 50%
van de studenten de entreeopleiding binnen zonder vo-diploma. Het gaat vaak om een kwetsbare
doelgroep vanuit het voortgezet onderwijs. Op niveau 2 is dat zo’n 16% ten opzichte van 3 tot 5%
op niveau 3 en 4. Verder verschilt de instroom naar ouderlijk inkomen (op entreeniveau en niveau
2 zitten meer studenten uit de lage landelijke inkomensgroep) en naar migratieachtergrond (DUO,
bewerking voor Ministerie van OCW).
Na twee jaar ligt het percentage studenten dat nog steeds vsv’er is lager op niveau 3 en 4
(ongeveer 34%) dan op entreeniveau (58%) en niveau 2 (46%). Het percentage vsv’ers is over
het algemeen iets hoger in de bbl dan in de bol (DUO, Vsv dashboard, eigen bewerking; zie Tabel
11 in bijlage 2). Oorzaken van vsv zijn persoonlijke problemen zoals psychische problemen en
schulden. Ook kan er (tijdelijke) overbelasting van jongeren zijn door een risicovolle thuissituatie
en/of door psychische, sociale of financiële problemen. Het aandeel jongeren dat uit een risicovolle
situatie komt of te maken heeft met multi-problematiek, is onder vsv’ers ruim drie keer zo groot
als gemiddeld (CBS, 2021). Daarnaast speelt een verkeerde studiekeuze een rol, evenals het
ontbreken van specifieke benodigde begeleiding, groenpluk17 en de moeilijke overstap naar werk
voor jongeren die een afstand tot de arbeidsmarkt hebben (Cobben et al., 2022a). Binnen vijf jaar
keert zo’n 40% van de jongeren zonder startkwalificatie terug naar school (SEO, 2023).

16
17

De eindexamenregels in het voortgezet onderwijs werden versoepeld in 2020, 2021 en 2022.
Er wordt gesproken over groenpluk wanneer studenten een baan aangeboden krijgen door hun werkgever, voordat zij een diploma
hebben behaald. Deze studenten stromen ongediplomeerd uit het onderwijs. Dit maakt hen kwetsbaar, bijvoorbeeld wanneer een
bedrijf moet krimpen of wanneer zij van baan willen wisselen. Het is onduidelijk hoe groot de groenpluk is, dit wordt niet gemeten.

24

Uitval en switch
Het percentage mbo-studenten dat een diploma behaalt op het verwachte niveau is steeds hoger
geworden en het percentage dat uitvalt steeds lager. Wel is hierin een kentering te zien sinds
corona (Inspectie van het Onderwijs, 2023a).
Uitval en switch in het mbo
De ongediplomeerde uitstroom18 van studenten is op alle niveaus gestegen en ligt het hoogst op
niveau 2 (41% in 2021/2022) (zie Figuur 46 in bijlage 2). Daarbij moet worden opgemerkt dat een
deel van deze groep niet voldeed aan de instroomeisen.19 De stijgende trend is zichtbaar sinds
2019/2020. De ongediplomeerde uitstroom uit het mbo is hoger voor studenten met een nietwesterse migratieachtergrond: in totaal ongeveer 30%, tegenover 20% bij studenten zonder
migratieachtergrond (Inspectie van het Onderwijs, 2023a; zie Figuur 47 in bijlage 2).
Er zijn ook verschillen tussen studenten met een verschillend ouderlijk inkomen. Van de studenten
op niveau 2 met ouders in de laagste landelijke inkomensgroep heeft meer dan de helft geen
diploma behaald, tegen 28% van de studenten in de hoogste inkomensgroep. Op niveau 3 en 4
gaat het om respectievelijk 25% versus 14% en 21% versus 11% (Inspectie van het Onderwijs,
2023a; zie Tabel 12 in bijlage 2).
Een doelgroep die bijzondere aandacht verdient zijn de instromers in het mbo vanuit het vso. Meer
dan de helft van de vso-instromers valt in het mbo ongediplomeerd uit op entreeniveau of niveau
2. Ook op niveau 3 en 4 is de uitval van deze groep met respectievelijk 25% en 33% fors
(Inspectie van het Onderwijs, 2023b). Dit komt doordat de ondersteuningsbehoefte van deze groep
groot en divers is. Veel van deze jongeren hebben bijvoorbeeld een licht verstandelijke beperking,
een stoornis in het autistisch spectrum of ernstige gedragsproblemen.
Switch laat eenzelfde beeld zien als de uitval: het is het hoogst voor niveau 2 (circa 11%). Op de
entreeopleiding is geen switch mogelijk. Onder studenten op niveau 3 en 4 is dat circa 9,5% (zie
Figuur 48 in bijlage 2). Het al dan niet wisselen van studenten verschilt naar ouderlijk inkomen.
Studenten met ouders in de laagste landelijke inkomensgroep wisselen vaker van
opleidingssubgroep dan studenten met ouders met de hoogste inkomens (Inspectie van het
Onderwijs, 2023a; zie Tabel 13 in bijlage 2). Onder instromers vanuit het vso naar niveau 2 switcht
13,9%, naar niveau 3 12,4% en naar niveau 4 10,2% (Inspectie van het Onderwijs, 2023b).

Onderwijslocaties
De toegankelijkheid van het mbo wordt tevens bepaald door de reisafstand. Zoals in de figuren 1
en 2 te zien is, verschilt het sterk per regio hoe ver studenten moeten reizen naar hun instelling
(DUO, bewerking voor ministerie van OCW). De gemiddelde reisafstand van de woongemeente
naar de onderwijslocatie is in de krimpregio’s het grootst (vaak meer dan 22,6 km). In de
Randstad en rondom de grote steden is de gemiddelde reisafstand kleiner, doorgaans minder dan
14,9 km rondom de grote steden. Uit gesprekken20 is gebleken dat de reisafstand niet voor alle
studenten een probleem is: men is vooral bezorgd om studenten in de entreeopleiding en op
niveau 2. Voor deze groepen is de toegankelijkheid van het mbo naar verwachting mede
afhankelijk van de nabijheid van de instelling.

Ongediplomeerde uitstroom betekent niet dat studenten het onderwijs helemaal verlaten zoals wel het geval is bij vsv. De
entreeopleiding is hierbij buiten beschouwing gelaten.
Dit betreft vaak de studenten die zijn binnen gekomen via een geschiktheidsonderzoek.
20
Zie bijlage 3 voor alle gesprekspartners.
18

19

25

Figuur 1 - Gemiddelde afstand van
woongemeente naar onderwijslocatie (DUO,
bewerking voor ministerie van OCW).21

Figuur 2 – Mbo-locaties in Nederland

Conclusies toegankelijkheid van het mbo:
•

Studenten met een vmbo-gl-/tl-diploma worden vaker onder hun niveau geplaatst in
het mbo dan studenten met een vmbo bb-/kb-diploma. Plaatsing onder niveau gebeurt
vooral bij jongens, studenten zonder migratieachtergrond en studenten waarvan de
ouders zelf ook een mbo-opleiding hebben gevolgd.

•

De uitval, switch en vsv is het hoogst in de entreeopleiding en op niveau 2. Dit geldt in
het bijzonder voor de instromers vanuit het vso, studenten met een
migratieachtergrond en met ouders in de laagste landelijke inkomensgroep.

•

De gemiddelde reisafstand voor studenten in de regio naar een mbo-instelling is hoger
dan voor studenten in de Randstad. Een grote reisafstand heeft naar verwachting
gevolgen voor de toegankelijkheid van het mbo voor studenten in de entreeopleiding en
op niveau 2.

2.2.3

DOELMATIGHEID: EEN CONSTANTE INZET VAN MIDDELEN EN EEN STIJGEND AANBOD VAN
OPLEIDINGEN

Doelmatigheid is in dit IBO gedefinieerd als de mate waarin het mbo de drievoudige opdracht
realiseert op een kostenefficiënte manier. Het gaat over zorgvuldig en doelbewust omgaan met
publieke middelen. Dat betekent dat veel aspecten die hierboven in relatie tot toegankelijkheid zijn
genoemd, effect hebben op de doelmatigheid van het mbo. Zo betekenen uitval en switch dat er
geld wordt uitgegeven aan opleidingen die niet worden afgerond. Dit kan beschouwd worden als
een ondoelmatige investering. Hetzelfde geldt voor de aansluiting op de arbeidsmarkt: hoe meer
een mbo-opleiding aansluit op de arbeidsmarkt, hoe doelmatiger het mbo is. Het mbo functioneert
doelmatig, wanneer de investeringen in het mbo leiden tot zo groot mogelijke (positieve) effecten
op de arbeidsmarkt en in de samenleving. Naast alle bovengenoemde aspecten, kan ook worden
gekeken naar de uitgaven en inkomsten van de instellingen en doelmatigheid in het aanbod van
opleidingen.

Uitgaven en inkomsten zijn constant
In tabel 3 is te zien dat de uitgaven en inkomsten van instellingen constant zijn. Van 2020 naar
2021 is wel een stijging te zien in zowel de uitgaven als de inkomsten. Dit wordt verklaard door de
21

De gemiddelde afstand van de woongemeente naar de onderwijslocatie wordt gedefinieerd als een punt op een geografische kaart waar
een student woont en onderwijs volgt.

26

middelen die beschikbaar zijn gesteld in het kader van het Nationaal Programma Onderwijs22 (DUO
en Ministerie van OCW, eigen bewerking). Ook de mogelijk bovenmatige reserves23 zijn beperkt:
slechts vijf besturen kennen een mogelijk bovenmatige reserve van in totaal €66 miljoen. Dit is
2,1% ten opzichte van het totaal eigen vermogen (Ministerie van OCW, 2022a). Onderzoek van
PwC Strategy& (2021) concludeert dat de middelen in het mbo op macroniveau toereikend zijn
voor de totale onderwijskosten. Wel wordt veel geld voor opleidingen op niveau 3 en 4, uitgegeven
aan opleidingen op niveau 2. Kabinet Rutte IV heeft inmiddels structureel €150 miljoen
uitgetrokken voor niveau 2.
Baten & lasten (bedragen in
miljoenen)
Baten
Rijksbijdrage
Overige overheidsbijdragen
Cursusgeld
Baten in opdracht van derden
Overige baten
Totaal baten
Lasten
Personeelslasten
Afschrijvingen
Huisvestingslasten
Overige lasten
Totaal lasten
Resultaat (na belastingen en
financiële baten en lasten)

2017

2018

2019

2020

2021

4.638
97
59
192
195
5.180

4.813
93
63
187
205
5.361

4.944
96
61
169
205
5.474

5.063
92
65
122
180
5.521

5.566
90
55
132
167
6.009

3.824
310
353
650
5.136
7

3.900
312
348
667
5.228
96

4.036
320
353
669
5.386
51

4.122
317
365
597
5.400
81

4.393
333
370
643
5.739
243

Tabel 3 – Baten en lasten mbo-instellingen (DUO en Ministerie van OCW, eigen bewerking)

Aantal opleidingen en instellingen daalt, aantal kwalificatiedossiers stijgt
Wanneer gekeken wordt naar het aantal bekostigde opleidingen is te zien dat dit aantal de
afgelopen jaren daalt. In het studiejaar 2022/2023 waren er 3.919 bekostigde opleidingen, ten
opzichte van 3.960 opleidingen in studiejaar 2017/2018. De opleidingen worden ook aangeboden
bij een dalend aantal instellingen: in studiejaar 2022/2023 waren er 57 instellingen, ten opzichte
van 67 vijf jaar eerder (Inspectie van het Onderwijs, 2023a; zie Figuren 49 en 50 in bijlage 2). Dit
komt door fusies, die veelal zijn ingegeven als antwoord op de terugloop van het aantal mbostudenten. Een fusie biedt de mogelijkheid om aanbod dat anders zou verdwijnen in stand te
houden. Minder instellingen betekent niet dat er automatisch ook minder locaties zijn. In 2023 is
voor de eerste keer een overzicht gemaakt van het aantal mbo-locaties in Nederland. Er is
daardoor nog geen zicht op de ontwikkeling in de spreiding en omvang van opleidingen over
locaties. Op dit moment zijn er 523 mbo-locaties in Nederland. Hiervan hebben 153 locaties meer
dan 1.000 studenten, 286 locaties tussen 100 en 1.000 studenten en 84 locaties minder dan 100
studenten (DUO en Ministerie van OCW, eigen bewerking).
Na jaren van daling van het aantal kwalificatiedossiers, neemt dit aantal nu weer toe. Tussen het
collegejaar 2012/2013 en 2019/2020 is het totale aantal dossiers afgenomen van 224 naar 185. In
diezelfde periode nam ook het aantal kwalificaties af van 513 naar 440. Na een scherpe daling,
neemt het aantal kwalificaties en kwalificatiedossiers de laatste jaren weer toe. Alleen in de sector
Techniek zet de dalende lijn zich voort. De daling is het gevolg van de invoering van de Herziene
Het Nationaal Programma Onderwijs (NPO) is gericht op de aanpak van coronavertragingen op korte termijn en op de verbetering van
het studentenwelzijn. Doel is ook om lessen uit de coronatijd te benutten voor structurele, duurzame verbeteringen in het onderwijs en
onderzoek. Voor mbo en ho gezamenlijk is €2,7 miljard beschikbaar gesteld voor de periode 2021 tot en met 2023, met 2024 als
uitloopjaar.
23
De Inspectie van het Onderwijs hanteert sinds 2020 een signaleringswaarde voor mogelijk bovenmatige reserves om te zien of publiek
geld aan onderwijs wordt besteed en niet onnodig in de reserves beland. De signaleringswaarde wordt alleen berekend over de
publieke bekostiging van instellingen en houdt rekening met de omvang van de baten en de materiele vaste activa van een bestuur.
22

27

Kwalificatiestructuur (HKS). Het doel hiervan was om de kwaliteit van opleidingen te verhogen en
de aansluiting op de arbeidsmarkt te vergroten. Door het aantal kwalificaties en de overlap tussen
kwalificaties te verminderen is een doelmatigheidsslag gemaakt (Consortium 2B MBO, 2022; zie
Tabel 14 in bijlage 2).

Conclusies doelmatigheid van het mbo:
•

De uitgaven van mbo-instellingen zijn over het algemeen constant en er zijn weinig
mogelijk bovenmatige reserves.

•

Het aantal mbo-instellingen daalt als het gevolg van fusies door dalende
studentenaantallen. Hierdoor wordt het huidige aanbod in stand gehouden binnen de
regio.

•

Er is nog geen zicht op de ontwikkeling in de spreiding en omvang van opleidingen over
locaties.

•

Het aantal kwalificaties en kwalificatiedossiers neemt na jaren van daling, weer toe.

28

3. Wat komt er op het mbo-stelsel af?
In dit hoofdstuk wordt beschreven welke trends er op het mbo afkomen en wat de gevolgen
daarvan zijn voor het mbo. Er wordt gefocust op twee trends: 1) krimp van de studentenaantallen
en 2) de dynamische arbeidsmarkt en samenleving, omdat deze ontwikkelingen grote gevolgen
gaan hebben voor het mbo op middellange termijn.

3.1 DOOR DALENDE STUDENTENAANTALLEN KRIMPT HET MBO
De Nederlandse bevolking vergrijst. Het aantal jongeren in de samenleving neemt af, waardoor er
minder potentiële mbo-studenten zijn. Dit heeft logischerwijs gevolgen voor de instroom van het
aantal nieuwe mbo-studenten. Tot 2020 was er een stabiele ontwikkeling in het aantal studenten.
Tot dat jaar was zelfs sprake van een jaarlijkse stijging. Sinds 2020 loopt het aantal verwachte
mbo-studenten echter terug. In de meest recente prognose uit 2023 (de zogenaamde
referentieraming, zie tabel 4), wordt rekening gehouden met een terugloop van 470,8 duizend
studenten in 2023 tot ongeveer 442,6 duizend studenten in 2035 (Ministerie van OCW, 2023b).

Bol

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

2034

2035

346,9

339,7

347,0

353,0

360,1

366,6

366,5

362,6

358,3

354,2

351,4

348,7

346,1

343,9

Bbl

136,6

131,1

121,2

116,2

111,3

105,8

103,5

102,2

101,3

100,6

100,1

99,6

99,1

98,7

Totaal

483,5

470,8

468,2

469,3

471,4

472,5

470,0

464,9

459,6

454,8

451,4

448,4

445,2

442,6

Daling/
stijging

-17,7

-12,7

-2,5

1,0

2,1

1,1

-2,5

-5,1

-5,3

-4,8

-3,4

-3,1

-3,2

-2,6

Tabel 4 – Ontwikkeling aantal mbo-studenten (x1.000) (Ministerie van OCW, 2023b)
Instellingen rond de grote steden krijgen nog te maken met een lichte groei van de
studentenaantallen (zie tabel 5). Alle andere instellingen krijgen te maken met daling van het
aantal studenten (DUO, 2023). Naast de vergrijzing speelt ook de opwaartse druk in het
Nederlandse onderwijs een rol in de afnemende instroom in het mbo. Steeds meer leerlingen gaan
na het basisonderwijs naar het havo en het vwo en vmbo-leerlingen kiezen er steeds vaker voor
om na het behalen van een diploma naar het havo en vervolgens naar het hbo te gaan, in plaats
van dat zij een mbo-opleiding gaan volgen (Ministerie van OCW, 2023c).
De terugloop van het aantal studenten leidt voor mbo-instellingen tot een lagere rijksbijdrage,
aangezien de bekostiging volledig variabel is. Er komen minder studenten per opleiding, waardoor
instellingen (om hetzelfde aanbod in stand te houden) het onderwijs efficiënter moeten vormgeven.
In de praktijk is al te zien dat mbo-instellingen steeds vaker samenwerken om te komen tot een
gezamenlijk aanbod van opleidingen of ze fuseren om schaalvoordelen te behalen en aanbod in
stand te houden. Dit wil niet zeggen dat ook het aantal locaties terug loopt. Krimp zou op termijn
de kwaliteit en regionale toegankelijkheid van het mbo-opleidingsaanbod onder druk kunnen zetten
(PwC Strategy&, 2021), bijvoorbeeld wanneer teveel onderwijslocaties moeten sluiten of de
omvang van docententeams te klein wordt.
Het sluiten van onderwijslocaties kan ook gevolgen hebben voor de toegankelijkheid van het mbo.
Uit gesprekken24 is gebleken dat de reisafstand vooral een probleem is voor studenten in de
entreeopleiding en op niveau 2. In krimpregio’s klinkt vooral de roep om goede bereikbaarheid van
instellingen (voldoende openbaar vervoer), om deze studenten in het onderwijs te houden. De
angst is groot dat deze groep, waarin de uitval al hoger is dan op niveau 3 en 4, anders nog meer
zal uitvallen. Voor studenten op niveau 3 en 4 is deze angst minder groot: zij reizen nu ook al voor
hun studie.
24

Zie bijlage 3 voor alle gesprekspartners.

29

Instelling

Prognose
studentenaantallen
(2022-2037)

Prognose
studentenaantallen
(2022-2037)

Provincie
Regio-24,43% overstijgend

Instelling
ROC Horizon College

-7,07% Noord-Holland

-24,30% Gelderland

MBO Amersfoort

-23,95% Drenthe

Hoornbeeck College

-7,05% Utrecht
Regio-7,05% overstijgend

ROC van Twente
ROC Gilde
Opleidingen

-21,57% Overijssel

Regio College

-6,97% Noord-Holland

-20,97% Limburg

-6,90% Noord-Brabant

Alfa-college
Firda (voormalig
ROC Friese
Poort)

-20,37% Groningen

Curio (AOC)
ROC Midden
Nederland

-18,94% Friesland

ROC A12

SOMA College
Firda (voormalig
ROC Friesland
College)

-18,76% Gelderland

Aeres

-6,14% Gelderland
Flevoland/
-6,13% Gelderland

-17,89% Friesland

Scheepvaart en
Transport College

-6,13% Zuid-Holland

Noorderpoort

-17,86% Groningen
Overijssel/
-17,45% Gelderland
Groningen/
-16,93% Drenthe

SG De Rooi Pannen

SVO
ROC Graafschap
College
ROC Drenthe
College

Provincie

-6,58% Utrecht

Yuverta

-6,05% Noord-Brabant
Regio-5,20% overstijgend

Nimeto

-4,77% Utrecht

-16,66% Gelderland
Overijssel/
-15,34% Gelderland

SiNTLUCAS

-4,71% Noord-Brabant

ROC Nova College

-3,33% Noord-Holland

-14,34% Zeeland

MBO Utrecht

ROC Ter AA

-14,19% Groningen
Limburg/Noord-14,14% Brabant

mboRijnland
Hout- en
meubileringscollege

-2,70% Utrecht
Zuid-Holland/
-0,11% Utrecht
Zuid-Holland/
0,08% Noord-Holland

Deltion College

-13,98% Overijssel

ROC TOP

0,89% Noord-Holland

VISTA College

-13,71% Limburg

1,01% Noord-Holland

ROC Tilburg

-13,50% Noord-Brabant
Gelderland/
-12,99% Noord-Brabant

ROC van Amsterdam
Leidse
Instrumentenmakersschool
Albeda

1,65% Zuid-Holland

ROC Mondriaan
Grafisch Lyceum
Utrecht

1,76% Zuid-Holland

3,03% Zuid-Holland

ROC AVENTUS
Terra
ROC Rivor
Zone.college
Scalda
ROC Menso
Alting

ROC Nijmegen
Koning Willem I
College

-12,96% Noord-Brabant

1,57% Zuid-Holland

Curio (ROC)
ROC Da Vinci
College

-12,72% Noord-Brabant
Zuid-Holland/
-10,42% Noord-Brabant

1,91% Utrecht

Summa College

-10,38% Noord-Brabant

Zadkine
Mediacollege
Amsterdam

Vonk
Stichting
Landstede

-9,78% Noord-Holland

Lentiz

5,42% Zuid-Holland

-9,30% Overijssel

7,83% Flevoland

Rijn IJssel

-8,74% Gelderland

ROC van Flevoland
Grafisch Lyceum
Rotterdam

CIBAP

-7,52% Overijssel

4,22% Noord-Holland

8,23% Zuid-Holland

Tabel 5 – Prognose krimp per instelling tussen 2022 en 2037 (DUO, 2023)

30

Conclusies krimpende studentenaantallen:
•

De instroom in het mbo daalt. Hierdoor daalt de rijksbijdrage voor instellingen. Dit
brengt risico’s met zich mee voor de kwaliteit, toegankelijkheid en doelmatigheid. Het
opleidingsaanbod kan niet overal op de huidige wijze in stand worden gehouden.

3.2 DE ARBEIDSMARKT EN SAMENLEVING ZIJN CONTINU IN BEWEGING
In een tijdperk van voortdurende verandering en ontwikkeling, speelt het mbo een cruciale rol bij
het voorbereiden van studenten op de dynamische arbeidsmarkt en samenleving. Deze paragraaf
beschrijft de dynamiek op de arbeidsmarkt en de bredere maatschappelijke context waarbinnen
het mbo opereert. Er wordt omschreven wat de huidige situatie op de arbeidsmarkt is en daarnaast
worden verwachte trends geanalyseerd die van invloed zijn op het mbo.

3.2.1

DE WERKZAME BEVOLKING KRIMPT

De bevolkingssamenstelling van Nederland is aan het veranderen. De gevolgen van de vergrijzing
beginnen zichtbaar te worden binnen de samenleving en op de arbeidsmarkt. Door medische
ontwikkelingen, goede voorzieningen en meer kennis over een gezonde levensstijl stijgt de
levensverwachting. Op dit moment zijn er 3,6 miljoen 65-plussers in Nederland, dat is ongeveer
20,2% van de bevolking. Naar verwachting stijgt dit tot 24,7% in 2050. Het aantal mensen in de
werkzame leeftijd (20 jaar tot AOW-leeftijd) neemt af van 60% in 2023 naar circa 57% in 2050
(CBS, 2022). Volgens de laatste prognose van de Sociale Verzekeringsbank (SVB) neemt het
aantal AOW-gerechtigden toe tot circa 4,6 miljoen in 2040. Op dat moment zullen er naar
verwachting voor iedere AOW-gerechtigde, twee werkenden zijn (SVB, 2023). De AOWgerechtigden maken in 2040 zo’n 24% van de bevolking uit. De combinatie van uitdagingen en een
teruglopende werkzame bevolking vragen om scherpe keuzes op meerdere beleidsterreinen (NIDI
& CBS, 2021).

3.2.2

DE ARBEIDSMARKT IS KRAP EN DE DRUK BLIJFT DE KOMENDE JAREN HOOG

Sinds 2021 is de krapte op de arbeidsmarkt snel opgelopen en in 2023 is de situatie op de
Nederlandse arbeidsmarkt onverminderd krap. In het tweede kwartaal van 2023 stonden 427
duizend vacatures open, terwijl er 350 duizend werklozen waren. Voor elke 100 werklozen staan
dus 122 vacatures open (CBS, 2023a). Ook op de middellange termijn zal de druk op de
arbeidsmarkt waarschijnlijk hoog blijven, als gevolg van de stagnerende groei van het
arbeidsaanbod en de arbeidsvraag die ontstaat door het werken aan maatschappelijke opgaven
(Ministerie van SZW, 2022). Het CPB voorspelt dat de werkloosheid zal toenemen naar 5,2% in de
periode van 2027 tot 2031 (CPB, 2023). De vraag naar arbeid zal moeten worden vervuld door een
kleinere beroepsbevolking. Dit vraagt om scherpere keuzes in hoe en waarvoor aankomende
studenten worden opgeleid.

3.2.3

DEMOGRAFIE, TECHNOLOGIE, AUTOMATISERING EN FLEXIBILISERING VERANDEREN DE
ARBEIDSMARKT
Technologische veranderingen en automatisering veranderen het werk
Technologische veranderingen zullen de aard van werkzaamheden veranderen (SEO, 2020). Zo is
het om kunnen gaan met ict een vereiste voor vrijwel ieder beroep, variërend van de autogarage
(computergestuurde techniek onder de motorkap) tot aan de hulpverlening (digitale
handelingsplannen). Ook zullen nieuwe beroepen opkomen (zoals dronepiloot of neuromarketeer)
en kunnen bestaande functies verdwijnen. De snelheid waarmee banen verdwijnen als gevolg van
technologie hangt af van een aantal factoren, zoals de kosten van nieuwe technologieën en
eventuele restricties die door overheden worden opgelegd (Bakens et al., 2023; SEO, 2022). De
31

veranderingen op de arbeidsmarkt vragen van arbeidskrachten dat zij zich blijven ontwikkelen. Als
zij dat onvoldoende doen, kan hun positie op de arbeidsmarkt verslechteren, met verhoogd risico
op periodes van (langdurige) werkloosheid en inkomensverlies tot gevolg.
Routinematige taken worden vervangen
Technologische veranderingen hebben in het recente verleden voornamelijk invloed gehad op
beroepen die worden gekenmerkt door een grote mate van routinematige taken (CPB, 2023a).
Banen die in de toekomst blijven bestaan, zullen hoogstwaarschijnlijk worden gekenmerkt door
taken die niet-routinematig zijn en dus moeilijk zijn te automatiseren. Daarbij kan gedacht worden
aan omgaan met complexiteit (probleemoplossend vermogen), omgaan met menselijk contact
(interpersoonlijke vaardigheden) en (creatief) omgaan met technologie. Op dit moment geldt in het
algemeen dat hoger opgeleide arbeidskrachten meer analytische kennis en vaardigheden hebben.
Deze kennis kan minder makkelijk geautomatiseerd worden (SEO, 2020). Een bron van
onzekerheid is dat er door technologische ontwikkelingen steeds meer taken aan machines worden
overgelaten die voorheen als niet-routinematig werden geclassificeerd. Voorbeelden van nietroutinematige taken die nu ook al door machines worden uitgevoerd zijn het besturen van auto’s of
diagnosticeren van ziektes. Naar verwachting zullen nieuwe technologieën steeds meer nietroutinematige taken over kunnen nemen. Door de mens verrichte arbeid maakt daarom een steeds
kleiner deel uit van de productiviteit binnen een economie (Bakens et al., 2023).
Op niveau 2 en niveau 3 bestaat een negatieve correlatie tussen de mate van routinematigheid van
een beroep en de kans op werk. Uit een analyse van SEO blijkt dat logistieke en administratieve
beroepen het grootste aandeel routinematige taken kennen, terwijl bijvoorbeeld timmerlieden,
verpleegkundigen en kappers vrijwel geen routinematige taken uitoefenen, zie tabel 6 (SEO,
2020). Andere groepen die kwetsbaar zijn, werken doorgaans in de administratieve sector of
werken langere tijd in dezelfde functie. Ze hebben over het algemeen weinig geïnvesteerd in omof bijscholing. Deze groepen hebben bij een economische neergang minder kans op een baan en
vragen vaker een werkloosheidsuitwerking aan (UWV, 2021).
Technologische ontwikkelingen hebben geleid tot een ‘arbeidsmarktpolarisatie’, waarbij werkenden
met een opleiding en inkomen in ‘het midden’ van de inkomens- en opleidingsverdeling, te maken
hebben met slechtere arbeidsmarktkansen (Ter Weel et al., 2021). Enerzijds concurreren ze met
hoger opgeleiden en leggen het dan vaak af op het gebied van kennis en vaardigheden die vereist
zijn. Anderzijds concurreren ze met lager opgeleiden die naar verhouding goedkoper zijn.

32

Mate van routinematige taken
Relatief veel routinematige taken (60-100%)

Beperkt aandeel routinematige taken (1560%)

Relatief weinig of geen routinematige taken (015%)

Mbo-beroepen
Logistiek medewerkers
Administratief medewerkers
Secretaressen
Boekhouders en assistent accountants
Reisconsulenten en reisbureaumedewerkers
Teamleiders detailhandel
Technische tekenaars
Gebruikersondersteuners ict en ict-helpdesk
Verkoopmedewerkers detailhandel
Koks
Medische praktijkassistenten
Managers detail- en groothandel
Restaurantmanagers
Hoveniers, tuinders en kwekers
Sporttrainers en zweminstructeurs
Medewerkers bediening horeca
Onderwijsassistenten
Sociaal werkers en kinderverzorgers
Verpleegkundigen
Kappers
Schoonheidsspecialisten
Dierverzorgers
Fitnessinstructeurs
Verzorgenden intramuraal
Beveiligingspersoneel
Automonteurs
Schoonmakers
Grafisch vormgevers
Specialisten reclame en marketing
Timmerlieden

Tabel 6 – Top 30 grootste mbo-beroepen naar mate van routinematige taken (SEO, 2020)
Kansrijke beroepen zitten vooral in de Bouw, industrie en techniek en in de Zorg
Het totaal aantal banen blijft volgens SEO tot 2030 stijgen (SEO, 2022). Structureel kansrijke
beroepen bevinden zich naar verwachting voornamelijk in de Bouw, industrie en techniek, evenals
de zorgsector, zoals weergegeven in figuur 3 (UWV, 2023).

Bouw, industrie en techniek

25
9
12
19

Zorg
ICT

79
Financieel, commercieel,
organisatie, strategie
Overig

Figuur 3 – Aantal structureel kansrijke beroepen per beroepssegment (UWV, 2023)
Perspectieven voor mbo-afgestudeerden niet altijd goed
Het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) schat de arbeidsmarktperspectieven
in op basis van de verhouding tussen vraag en aanbod van gediplomeerden met een bepaalde

33

opleiding.25 ROA stelt dat de arbeidsmarktperspectieven voor studenten op niveau 2 en voor
sommige domeinen op niveau 3 relatief slechter zijn. Zo is de instroom van studenten in specifieke
opleidingen in bepaalde sectoren, zoals techniek en ict, op niveau 2 en 3 groter dan de vraag naar
werkenden, wat de perspectieven voor deze groep matig tot slecht maakt. Dit geldt niet voor
studenten op niveau 4 en andere sectoren van niveau 3. Hierbij moet worden opgemerkt dat ROA
de arbeidsmarktperspectieven van verschillende domeinen bij elkaar neemt, waardoor de
perspectieven van de ene opleiding de perspectieven van de andere opleiding verhogen of juist
verlagen. De arbeidsmarktperspectieven zijn in het algemeen beter voor afgestudeerden die zijn
opgeleid op niveau 3 en 4. Zo scoren de mbo-opleidingen in de richting Voedsel, natuur &
leefomgeving (niveau 3 en 4) en Techniek, bouw & procesindustrie (niveau 4) goed voor wat
betreft arbeidsmarktperspectief. Mbo-studenten die een opleiding volgen op entreeniveau of niveau
2 in een richting met een matig tot slecht arbeidsmarktperspectief, zijn gebaat bij doorstroom,
omdat hun arbeidsmarktperspectieven hiermee kunnen stijgen. Dit betekent dat de instroom van
studenten op entreeniveau en niveau 2 in opleidingen met een lager arbeidsmarktperspectief niet
per definitie als ‘slecht’ is te kwalificeren (Bakens et al., 2021).

Flexibilisering verandert de arbeidsmarkt
De flexibilisering van de arbeidsmarkt is in het laatste decennium toegenomen en deze
ontwikkeling zal zich naar verwachting blijven voortzetten. Het aandeel werkgevers dat gebruik
maakt van tijdelijke contracten is tussen 1995 en 2015 verdubbeld (SCP, 2017) en daarna constant
gebleven (CBS, 2023). Door te kiezen voor flexibele arbeidskrachten spreiden werkgevers hun
risico’s en kunnen zij tijdelijk specialistische kennis inhuren. Het aantal flexibele arbeidscontracten
is doorgaans groter onder laagopgeleiden (CPB, 2016). Flexibilisering heeft consequenties voor de
samenleving. Zo blijkt uit onderzoek dat er een mogelijke tweedeling op de arbeidsmarkt is tussen
goed beschermde medewerkers met een vast contract (zogenaamde insiders) en anderzijds
mensen met een geringe sociale bescherming (zogenaamde outsiders) (Universiteit Leiden, 2023).
De flexibilisering van de arbeidsmarkt heeft gevolgen voor hoe mbo-studenten uiteindelijk aan het
werk gaan. Het mbo moet hen daarop voorbereiden. Het behouden van de afgestudeerden als
werknemer door bedrijven en het afsluiten van bepaalde type contracten ligt echter buiten de
invloedssfeer van het mbo: hier hebben werkgevers een belangrijke rol in te spelen.

Conclusies dynamische arbeidsmarkt:
•

De arbeidsmarkt is krap en de verwachting is dat de druk op de arbeidsmarkt hoog
blijft. De mismatch tussen studiekeuze van studenten en de vraag op de arbeidsmarkt
wordt daardoor problematischer.

•

Door technologische veranderingen en automatisering veranderen, verdwijnen en
ontstaan er beroepen. Het mbo moet zich hier steeds sneller op aanpassen.

•

Beroepen met veel routinematige taken in specifieke sectoren zullen verdwijnen.
Hierdoor verslechteren de perspectieven van die beroepen.

3.2.4
TECHNOLOGIE, GLOBALISERING EN ONGELIJKHEID VERANDEREN DE SAMENLEVING
De bevolking groeit en wordt meer divers
De omvang van de Nederlandse bevolking zal naar verwachting stijgen tot 20,7 miljoen mensen in
2070 (CBS, 2021a). De bevolkingsgroei wordt veroorzaakt door een positief migratiesaldo en een
stijgende levensduur. Deze ontwikkelingen zijn reeds ingezet en voelbaar in de samenleving. Zo
25

Het gaat om prognoses voor een korte termijn (periode van ongeveer zes jaar later).

34

neemt de diversiteit in migratieachtergronden toe. Nederland heeft een grote aantrekkingskracht
op (leerplichtige) nieuwkomers uit de hele wereld (WRR, 2020).
Dit brengt uitdagingen voor de samenleving met zich mee. Doordat er meer mensen zijn, wordt er
een groter beroep gedaan op (sociale) voorzieningen. Door de stijging van het aantal ouderen zal
er in de toekomst een groter beroep worden gedaan op de zorg. Wel zijn er regionale verschillen
zichtbaar in de demografische ontwikkelingen en de uitdagingen die dat met zich mee brengt.
Grote steden blijven jongeren trekken van buiten de Randstad voor het volgen van een studie of
het vinden van werk. Studenten met een migratieachtergrond vestigen zich eveneens veelal in
grote steden. Richting 2050 krijgen regio’s als Groningen, Limburg en de Achterhoek juist te
maken met krimp (PBL & CBS, 2022).

Technologische veranderingen en globalisering leiden tot complexiteit en
diversiteit
De samenleving verandert ingrijpend als gevolg van technologische vooruitgang en toenemende
globalisering. Deze ontwikkelingen leiden tot een grotere complexiteit en diversiteit. Voor
individuen geldt dat zij zich moeten aanpassen aan de steeds veranderende realiteit. Digitale
vaardigheden, lerend vermogen en flexibiliteit worden steeds belangrijkere competenties om
effectief te kunnen functioneren in een complexe wereld (Kuijer-Siebelink, 2022). Denk
bijvoorbeeld aan competenties die iedere burger nodig heeft om online belastingaangifte te doen
en om betrouwbare informatie van nepnieuws te kunnen onderscheiden. Er wordt ook meer
zelfredzaamheid van burgers gevraagd (SCP, 2021). Traditionele structuren en zekerheden zijn aan
het veranderen. Individuen moeten in steeds grotere mate hun eigen leven vormgeven, door hun
sociale netwerk op te bouwen en te onderhouden en de regie te nemen over hun arbeidsloopbaan
en scholing (Kuijer-Siebelink, 2022; Onderwijsraad 2019).

Toenemende ongelijkheid zorgt voor een kloof in de samenleving
Er is sprake van een groeiende kloof tussen verschillende groepen in de samenleving op
economisch, sociaal, cultureel en persoonlijk gebied. Het SCP stelt in haar onderzoek Eigentijdse
ongelijkheid dat er in Nederland sprake is van een klassensamenleving bestaande uit zeven lagen
die een maatschappelijke rangorde vormen van veel naar weinig kapitaal.26 Het SCP stelt verder
dat de structurele ongelijkheid in Nederland hardnekkig te noemen is. De omvang van iedere laag
binnen de klassenstructuur is tussen 2014 en 2019 nauwelijks gewijzigd. De verschillende lagen
hebben in meer of mindere mate toegang tot hulpbronnen als financieel vermogen,
opleidingsniveau, arbeidsmarktpositie, netwerk en culturele achtergrond. Onderwijs speelt een
belangrijke rol bij het tegengaan van ongelijkheid binnen de samenleving door jongeren de kennis
en vaardigheden aan te leren die nodig zijn om een duurzame positie op de arbeidsmarkt te
kunnen verwerven en te kunnen functioneren in een complexe samenleving (SCP, 2023).

26

Het SCP onderscheidt vier vormen van kapitaal: 1) economisch kapitaal (inkomen, opleiding, beroep. Dit wordt onder andere bepaald
door het bereikte onderwijsniveau); 2) persoonskapitaal (fysieke en mentale gezondheid, zelfvertrouwen, aantrekkelijkheid, ‘wie ben
je’); 3) sociaal kapitaal (sociale netwerken, ‘wie ken je’); 4) cultureel kapitaal (maatschappelijke codes kennen en ernaar gedragen,
‘waar pas je bij’).

35

Conclusies dynamische samenleving:
•

Het aandeel (leerplichtige) nieuwkomers in de samenleving neemt toe.

•

Technologische veranderingen, globalisering, toenemende ongelijkheid en ervaren
polarisatie zorgen voor een samenleving waarin andere vaardigheden nodig zijn, zoals
wendbaarheid en zelfredzaamheid. Dit vraagt om wendbaarheid van het mbo om de
studenten op de laatste veranderingen voor te bereiden.

36

4. Hoe toekomstbestendig is het mbo-stelsel?
Uit de conclusies van hoofdstuk 2 en 3 blijkt dat het mbo een stevige basis heeft:
•

Internationaal gezien presteert het Nederlandse mbo goed.

•

De nauwe samenwerking tussen het mbo en het bedrijfsleven (onder andere binnen SBB)
wordt geprezen.

•

Leren in de praktijk zorgt voor een goede aansluiting met de arbeidsmarkt.

•

De bedrijfsvoering van mbo-instellingen is over het algemeen constant en er zijn weinig
mogelijke bovenmatige reserves.

Er zijn echter ook punten waarop inzet nodig is. Op deze punten is het mbo onvoldoende
toekomstbestendig. Deze punten concentreren zich rond zes thema’s:
1. Uitval
o

De uitval, switch en vsv is het hoogst in de entreeopleiding en op niveau 2. Dit
geldt in het bijzonder voor de instromers vanuit het vso, voor studenten met een
migratieachtergrond en voor studenten met ouders in de laagste landelijke
inkomensgroep.

2. Op- en doorstroom
o

De doorstroom naar het hbo is voor een deel van de studenten niet succesvol,
evenals de opstroom van niveau 2 naar 4.

3. Krimp
o

Studentenaantallen dalen, waardoor de rijksbijdrage voor instellingen afneemt.
Hierdoor kan het huidige opleidingsaanbod niet overal op dezelfde wijze in stand
worden gehouden.

o

Er is nog geen zicht op de ontwikkeling in de spreiding en omvang van opleidingen
over locaties.

4. Studiekeuze
o

Niet alle studenten kiezen een studie in een domein met een goed
arbeidsmarktperspectief.

o

Drie op de tien studenten hebben spijt van hun studiekeuze.

o

Sturing op aanbod en studiekeuze wordt nog belangrijker door de krapte op de
arbeidsmarkt.

5. Dynamische arbeidsmarkt
o

Door technologische ontwikkelingen zoals automatisering veranderen, verdwijnen
en ontstaan beroepen sneller. Het mbo moet zich steeds sneller aanpassen.

o

Leren in de praktijk leidt tot een betere aansluiting op de arbeidsmarkt en wordt
nog belangrijker om het onderwijs snel aan te kunnen passen op de veranderende
arbeidsmarkt.

o

Beroepen met veel routinematige taken in specifieke sectoren zullen verdwijnen.
Hierdoor verslechteren de perspectieven van die beroepen.

6. Dynamische samenleving
o

Het aantal (leerplichtige) nieuwkomers (anderstaligen) neemt toe.

o

Er is onvoldoende zicht op de beheersing van basisvaardigheden (taal, rekenen,
burgerschap) en de cijfers die er zijn voor wat betreft de beheersing van taal en
rekenen, zijn zorgelijk.

37

o

Technologische veranderingen, globalisering, toenemende ongelijkheid en ervaren
polarisatie zorgen voor een samenleving waarin andere vaardigheden nodig zijn.

In dit hoofdstuk wordt verkend welke inzet al gedaan wordt om deze knelpunten aan te pakken.
Door middel van deze analyse wordt inzichtelijk in hoeverre het huidige beleid effectief is en
eventueel aanvullend of ander beleid nodig is.

4.1 UITVAL
Uit hoofdstuk 2 blijkt dat uitval en voortijdig schoolverlaten (vsv) op entreeopleidingen en niveau 2
nog steeds een aandachtpunt is. Vooral in de entreeopleiding zitten relatief veel kwetsbare (jonge)
mensen. Dit geldt in iets mindere mate ook voor niveau 2. Deze paragraaf beschrijft wat er al
geregeld is om uitval en vsv tegen te gaan en wat er nog ontbreekt.

4.1.1

ER GEBEURT AL VEEL OP VSV, UITVAL EN SWITCH, MAAR INZET BLIJFT ONVERMINDERD BELANGRIJK

De oorzaken van vsv zijn onderzocht. Daaruit blijkt dat jongeren met persoonlijke problemen vaker
uitvallen (Cobben et al., 2022a). Het aandeel jongeren dat te maken heeft met multi-problematiek
is ruim drie keer zo groot onder vsv’ers als gemiddeld (CBS, 2021). Door een risicovolle
thuissituatie en/of door psychische, sociale of financiële problemen raken jongeren (tijdelijk)
overbelast en kunnen daardoor uitvallen. Daarnaast is een verkeerde studiekeuze een belangrijke
factor, evenals het ontbreken van specifieke begeleiding en een verleidelijke arbeidsmarkt
(groenpluk). Met de Werkagenda mbo is een aantal maatregelen genomen die gericht zijn op het
bestrijden van deze oorzaken van vsv. Het gaat hierbij om de verhoging van de bekostiging voor
niveau 2, de versterking van loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) en de verbetering van de
structurele begeleiding van school naar werk. Ook in de Kamerbrief van april 2023 (Ministerie van
OCW, 2023a) over de hoofdlijnen van het aanvalsplan vsv zijn aanvullende maatregelen
gepresenteerd om het tij te keren. Denk bijvoorbeeld aan maatregelen voor het vroegtijdig
signaleren en voorkomen van problemen die kunnen leiden tot uitval, aantrekkelijker onderwijs
voor jongeren die aan het werk willen en een wetsvoorstel dat extra begeleiding regelt in de laatste
fase van de opleiding die ook na diplomering kan doorlopen.
De oplossingen uit het aanvalsplan vsv en de Werkagenda mbo lijken goed aan te sluiten bij de
oorzaken van de uitval die uit onderzoek naar voren komen (Ministerie van OCW, 2023a). De
werkgroep ondersteunt het ingezette beleid, maar benadrukt dat zal moeten blijken of de inzet
uiteindelijk de vsv, uitval en switch tegengaan.

4.1.2

BELEID VSV EN UITVAL KAN VERDER AANGESCHERPT WORDEN

De werkgroep benadrukt daarnaast dat inzet op het tegengaan van vsv, uitval en switch
onverminderd belangrijk blijft. Een knelpunt waar nog onvoldoende aandacht voor is, is
bijvoorbeeld dat studenten die aan het begin van het studiejaar uitvallen, een jaar moeten wachten
totdat zij weer kunnen instromen. Dit kan ertoe leiden dat zij uit het onderwijs verdwijnen, zonder
startkwalificatie de arbeidsmarkt opgaan of thuis komen te zitten (LPBL, 2023). Instellingen
kunnen nu al meerdere instroommomenten introduceren, maar in de praktijk gebeurt dit niet tot
nauwelijks. Instellingen geven als voornaamste redenen aan dat het onderwijsprogramma dit niet
toelaat en het organisatorisch moeilijk te regelen valt.
Daarnaast valt op dat de aanpak van uitval en vsv momenteel vooral een generieke aanpak is, met
daarbij minder aandacht voor specifieke groepen. Uit de analyses in hoofdstuk 2 blijkt bijvoorbeeld
dat studenten met een migratieachtergrond, studenten met ouders in de laagste landelijke
inkomensgroep en instromers vanuit het vso vaker uitvallen. Veel vso-jongeren willen graag naar
het mbo en dat is formeel mogelijk door het toelatingsrecht. Een deel van deze jongeren heeft
bijvoorbeeld een licht verstandelijke beperking, een stoornis in het autistisch spectrum of ernstige
38

gedragsproblemen. Het mbo is vaak onvoldoende ingericht voor het bieden van de benodigde
intensieve ondersteuning en maatwerk voor deze groep (Regioplan, 2023). Bovendien is er geen
alternatief onderwijstraject beschikbaar voor deze groep.27 Een andere groep jongeren uit het vso
stroomt direct door naar de arbeidsmarkt, omdat zij niet in staat zijn om een startkwalificatie te
halen (Inspectie van het Onderwijs, 2023b). Deze jongeren zijn gemiddeld 17 jaar oud en hebben
relatief slechte kansen op de arbeidsmarkt (Inspectie van het Onderwijs, 2023b; SEO, 2023).

Conclusies huidige sturing op uitval:
•

Vsv wordt aangepakt via het aanvalsplan en de Werkagenda mbo. De werkgroep
ondersteunt dit beleid, maar benadrukt dat zal moeten blijken of de inzet uiteindelijk
succesvol is.

•

Inzet op tegengaan van uitval, switch en vsv blijft onverminderd belangrijk.

•

Studenten hebben (vaak) geen mogelijkheid om snel opnieuw in te stromen in het mbo.

•

Er is geen beleid om de uitval, switch en vsv tegen te gaan bij specifieke doelgroepen
die dat nodig hebben (studenten met een migratieachtergrond, studenten met ouders
in de laagste landelijke inkomensgroep en instromers vanuit het vso).

4.2 OP- EN DOORSTROOM
Op- en doorstroom is geen doel op zich: het gaat er niet om dat alle studenten moeten
doorstromen, maar dat studenten die dit willen, de mogelijkheden hebben om dit te doen. Een
uitzondering zijn de studenten binnen de entreeopleiding, waarbij opstroom naar niveau 2 tot een
startkwalificatie leidt. In hoofdstuk 2 is geconstateerd dat de doorstroom naar het hbo in 50% van
de gevallen niet succesvol is, evenals de opstroom van niveau 2 naar 4. Deze paragraaf beschrijft
wat er reeds gebeurt en wat er nog beter kan.

4.2.1

ER ZIJN NOG NIET OVERAL SOEPELE OVERGANGEN IN DE BEROEPSKOLOM

Overgangen in de beroepskolom zijn kwetsbare momenten. Dit geldt zowel voor de overgang van
vmbo naar mbo, als van mbo naar hbo, met uitval in het eerste leerjaar als gevolg (KBA Nijmegen
et al., 2021). Al enige tijd wordt daarom ingezet op het verbeteren van overgangen in het stelsel.
Vooral de overgang van vmbo naar mbo en van mbo naar hbo staan hierbij centraal (Ministerie van
OCW, 2019).
Voor het verbeteren van de overgang van vmbo naar mbo zijn experimenten gedaan met de vmbombo 2 (vm2)-, vakmanschaps- en technologieroutes. Dit zijn routes waarbij het vmbo en mbo in
elkaar geschoven worden. Vanwege de positieve resultaten van deze experimenten is er in 2020
ook de Wet doorlopende leerroutes vmbo-mbo aangenomen, waarmee doorlopende en
geïntegreerde leerroutes mogelijk zijn gemaakt. Ook wordt er in het vmbo gewerkt aan een betere
oriëntatie op het mbo door middel van beroepsgerichte keuzevakken en praktijkgerichte
programma’s, het versterken van de loopbaanoriëntatie en -begeleiding (zie 4.4), de invoering van
het toelatingsrecht, het stimuleren van de warme overdracht, de invoering van de subsidieregeling
Versterking aansluiting beroepsonderwijskolom en de invoering van een vervroegde inschrijving,
zodat er meer tijd is voor een gedegen intake in het mbo.

27

In enkele regio’s zijn er speciale voorzieningen aangeboden door het mbo, bijvoorbeeld door entreeonderwijs op de werkvloer aan te
bieden met intensieve begeleiding. Daarnaast verstrekt SZW met de ernstige scholingsbelemmeringen (ESB)-regeling subsidie voor
een Route Educatie naar Arbeid. Deze route is bedoeld om jongeren met ernstige scholingsbelemmeringen met een intensief
programma te begeleiden naar werk. Hoewel de resultaten van deze route goed zijn, is dit geen volwaardig alternatief voor deze
groep. Het aantal deelnemers is klein (240 op jaarbasis), in een aanzienlijk deel van de regio’s is er geen of te beperkt aanbod en
jongeren komen vaak pas in dit traject als zij in het reguliere onderwijs zijn vastgelopen (Regioplan, 2022).

39

Voor het verbeteren van de aansluiting van het mbo op het hbo wordt ingezet op
gemeenschappelijke programma’s mbo-hbo die voor een doorlopende leerlijn tussen verwante
opleidingen kunnen zorgen. In regio’s waar bij studierichtingen een intensieve samenwerking
bestaat en doorlopende leerlijnen zijn ontwikkeld, blijkt de uitval laag te zijn. In deze regio’s zoekt
men elkaar op, stemt men programma’s af, geeft men over en weer les en zorgt men voor warme
overdracht (ResearchNed, 2020). Ondanks de maatregelen, lukt het nog niet overal om soepele
overgangen te realiseren.

Conclusies huidige sturing op op- en doorstroom:
•

Overgangen in het stelsel zijn kwetsbare momenten.

•

De sturing is vooral gericht op het weghalen van drempels en het versterken van de
voorbereiding op de vervolgopleiding. Deze inzet is niet overal succesvol.

4.3 KRIMP
Het aantal mbo-studenten in Nederland daalt. Dat betekent dat het huidige opleidingsaanbod niet
overal op dezelfde wijze en met dezelfde kwaliteit in stand kan worden gehouden. Deze paragraaf
beschrijft welk beleid hier nu op gevoerd wordt, wat daarin werkt en wat niet.

4.3.1

ER IS NOG GEEN STRUCTURELE AANPAK VOOR HET OMGAAN MET KRIMP

Hoofdstuk 3 laat zien dat in komende jaren de instroom in het mbo flink gaat dalen. Steeds meer
onderwijsinstellingen komen voor de vraag te staan welk aanbod in stand gehouden moet worden
voor welke doelgroep. Het lukt in veel regio’s om, ondanks de al ingezette daling van het aantal
studenten, een passend aanbod te realiseren. Oplossingen die daarbij gebruikt worden zijn fusies
tussen instellingen en een betere samenwerking met andere instellingen en het bedrijfsleven.
Daarnaast is voor de jaren 2024 tot en met 2026 in totaal €90 miljoen beschikbaar gesteld om op
korte termijn een adequaat aanbod in stand te houden (Ministerie van OCW, 2022c). Een
structurele aanpak van krimp is er niet.

4.3.2

BELEID GERICHT OP EEN MACRODOELMATIG AANBOD WERKT NIET OPTIMAAL

Het uitgangspunt bij de sturing op een macrodoelmatig opleidingsaanbod is zelfregulatie door de
sector (Ministerie van OCW, 2022b). De gedachte is dat instellingen en het bedrijfsleven zelf het
beste zicht hebben op wat nodig is ten aanzien van een goede aansluiting tussen onderwijs en
arbeidsmarkt.
De zelfregulatie bestaat eruit dat onderwijs en bedrijfsleven (binnen SBB) jaarlijks alle opleidingen
op drie indicatoren doorlichten: 1) het percentage gediplomeerden dat werk heeft (12 uur en
meer), 2) of dit werk op niveau is en 3) de indicator kans op werk van SBB. 28 Als twee van de drie
indicatoren onder de grenswaarde vallen, worden de kwalificaties onderzocht. Er wordt bekeken
welke maatregelen genomen moeten worden om het arbeidsmarktperspectief van de opleiding te
verbeteren of hoe het aantal studenten teruggebracht kan worden. Deze werkwijze wordt
momenteel herzien naar aanleiding van de Taskforce Doelmatigheid (2022): er wordt naast het
landelijke en sectorale niveau, ook sterk naar het regionale niveau gekeken. Er worden afspraken
gemaakt over het gezamenlijk bijdragen aan maatschappelijke uitdagingen in plaats van enkel over
het opleidingsaanbod. Deze werkwijze wordt momenteel nader uitgewerkt door de sector. Zo

28

De indicator kans op werk wordt berekend door de verwachte vraag naar mbo-gediplomeerden met een specifieke mbo-opleiding te
vergelijken met het aanbod van mbo-gediplomeerden. Op basis daarvan wordt de kans op werk ingeschat als goed, ruim voldoende,
voldoende, matig of gering.

40

worden er voor drie pilotsectoren (Zorg, welzijn en sport, Techniek en gebouwde omgeving,
Zakelijke dienstverlening en veiligheid) sectorale meerjarenagenda’s gemaakt.
De overheid kan sturen op het aanbod door middel van de Wet macrodoelmatigheid en de
bijbehorende Beleidsmaatregel uit 2015. Dit kan via de Commissie Macrodoelmatigheid mbo
(CMMBO) en de zorgplichten.
De CMMBO heeft een aantal taken op het gebied van macrodoelmatigheid. Ten eerste hebben ze
een rol in het oordelen over voorgenomen fusies en bij het alleenrecht van kleine opleidingen. Ten
tweede kan de CMMBO op verzoek van de minister het opleidingsaanbod thematisch doorlichten en
op basis daarvan adviseren. Ten derde kan de commissie op verzoek van de minister een
onderzoek instellen naar de naleving van de zorgplicht doelmatigheid dan wel de zorgplicht
arbeidsmarktperspectief. De CMMBO kan de minister ten slotte adviseren over te nemen
maatregelen op basis van dit onderzoek naar de naleving van de zorgplichten.
De zorgplicht arbeidsmarktperspectief verplicht instellingen om objectieve informatie aan te bieden
over het arbeidsmarktperspectief van opleidingen aan aankomende studenten. Deze zorgplicht is
aangescherpt29, zodat mbo-studenten weten of zij na het behalen van hun diploma binnen een
redelijke termijn werk kunnen vinden op het niveau van de opleiding. Naast de zorgplicht
arbeidsmarktperspectief wordt de zorgplicht doelmatigheid30 gehanteerd. Met deze zorgplicht zijn
instellingen verplicht tot afstemming van het opleidingsaanbod in de regio met andere instellingen
en het bedrijfsleven. De wet geeft mbo-instellingen de ruimte om de zorgplichten zelf in te vullen
in overleg met het (regionale) bedrijfsleven en andere onderwijsinstellingen. Voorwaarde is dat het
vastgestelde doel ook daadwerkelijk wordt bereikt. Verder is het een plicht voor instellingen om
een voornemen tot het starten of beëindigen van een opleiding te melden. Het naleven van de
zorgplicht wordt nu op basis van signalen gecontroleerd door de CMMBO. Bij een geschil tussen
instellingen over opleidingen toetst de CMMBO of bij de betreffende opleidingen door deze
instellingen aan de zorgplicht is voldaan. Als dat niet het geval is, verzoekt de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (op basis van het advies van de CMMBO) de opleiding
maatregelen te treffen om alsnog aan de zorgplicht te voldoen. Blijkt een instelling zich niet aan de
opgelegde maatregelen te houden, dan kan de minister ingrijpen en de instelling het recht
ontnemen de opleiding aan te bieden voor een bepaalde periode, of bekostigingssancties treffen.
Uit de evaluatie van de wet en de beleidsregel Macrodoelmatigheid 2015 (ResearchNed, 2019), kan
niet worden afgeleid dat de arbeidsmarktrelevantie van het opleidingsaanbod en van studiekeuzes
in het mbo duidelijk is verbeterd na 2015. Het beeld is daarbij wel verschillend naar leerwegen en
niveaus. Vooral bol niveau 2 valt op, omdat voor 30% van de opleidingen afgestudeerden een jaar
na diplomering minder werkenden levert dan de 70% die geldt als signaalwaarde. Dit gegeven leidt
bij deze opleidingen in de afgelopen periode niet tot verschuivingen in de instroom en/of in het
aanbod naar kansrijkere opleidingen (soms eerder andersom). Bij de bol niveau 3 en 4-opleidingen
is het aandeel opleidingen met een percentage werkenden onder de signaalwaarde betrekkelijk
gering (circa 7%). In de bbl zijn er op alle niveaus nauwelijks tot geen opleidingen met een
aandeel werkende gediplomeerden onder de signaalwaarde (ResearchNed, 2019).

De aangescherpte zorgplicht arbeidsmarktperspectief luidt: “Het bevoegd gezag zorgt ervoor dat een beroepsopleiding alleen door de
instelling wordt aangeboden als er na beëindiging van de opleiding voldoende arbeidsmarktperspectief is voor de studenten. Onder
arbeidsmarktperspectief wordt in ieder geval verstaan het perspectief voor gediplomeerde schoolverlaters op het binnen een redelijke
termijn vinden van werk op het niveau van de gevolgde opleiding.”
30
De nieuwe zorgplicht doelmatigheid luidt: “Het bevoegd gezag zorgt ervoor dat een beroepsopleiding alleen door de instelling wordt
aangeboden als de verzorging van die opleiding, gelet op het geheel van de voorzieningen, op het gebied van het beroepsonderwijs
doelmatig is.”
29

41

Dit toont aan dat het aanbod niet altijd arbeidsmarktrelevant is. Het huidige
macrodoelmatigheidsbeleid werkt onvoldoende en daar komt bij dat in de nabije toekomst de
instroom van studenten in het mbo gaat dalen en het nog moeilijker wordt om aanbod in stand te
houden.

4.3.3

BEKOSTIGING ZORGT VOOR DOELMATIGHEID, MAAR OOK VOOR CONCURRENTIE

De wijze van bekostiging heeft ook effect op het aanbod. Wanneer de studentenaantallen dalen,
dalen ook de inkomsten van instellingen, omdat de bekostiging volledig gebaseerd is op het aantal
ingeschreven studenten en in het geval van niveau 2 tot en met 4 ook op het aantal behaalde
diploma’s. Instellingen moeten (in het bijzonder in het geval van dalende studentenaantallen) hun
aanbod aanpassen op de hoeveelheid studenten en moeten hierdoor soms keuzes maken over welk
aanbod in stand gehouden wordt (al dan niet door fusies en afstemming met andere instellingen in
de regio). Deze systematiek draagt bij aan het tot stand komen van een doelmatig aanbod. Het
kan leiden tot concentratie van aanbod wanneer opleidingen bijvoorbeeld te klein worden (en
daarmee ook de kwaliteit in gevaar kan komen). Ook kan het instellingen helpen zich efficiënt in te
richten, door bijvoorbeeld meer te werken in de praktijk en de scholing te concentreren.
Deze bekostigingssystematiek kan echter ook leiden tot problemen, wanneer de ondergrens van de
doelmatigheid wordt bereikt. Bijvoorbeeld wanneer in een regio nog slechts één aanbieder bestaat
en ook deze te klein dreigt te worden. Dan moet gekeken worden naar alternatieve manieren om
het aanbod in stand te houden, zodat de toegankelijkheid (met name op entreeniveau en niveau 2)
niet in het gedrang komt. PwC Strategy& constateerde eerder al (2021) dat instellingen door een
onevenredige krimp in aantallen studenten in de problemen kunnen komen om een passend
aanbod in stand te houden.
De bekostiging via het aantal ingeschreven studenten zorgt ook voor een concurrentieprikkel
tussen instellingen. Instellingen richten zich op het binnenhalen van zoveel mogelijk studenten. Dit
kan samenwerking tussen instellingen belemmeren, terwijl die samenwerking juist hard nodig is
om in tijden van een dalende instroom tot een passend aanbod te komen in de regio.

Conclusies huidige sturing op krimp in het mbo:
•

Er is geen structurele oplossing voor het omgaan met krimp. Dit wordt nu met fusies
opgelost, waarbij het huidige aanbod nog in stand wordt gehouden.

•

Het aanbod van arbeidsmarktrelevante opleidingen verandert over het algemeen niet
(in het bijzonder voor bol niveau 2).

•

Er wordt door de overheid beperkt gestuurd op aanbod: macrodoelmatigheid is gericht
op zelfregulatie door de sector. Deze aanpak is onvoldoende succesvol en komt verder
onder druk door de toenemende krimp.

•

De bekostiging helpt om tot een doelmatig aanbod te komen. Alleen voor sterke
krimpregio’s waar aanbod definitief dreigt te verdwijnen, zijn alternatieven nodig.

•

Tegelijkertijd leidt de bekostiging tot concurrentie om studenten, waardoor
samenwerking tussen instellingen wordt bemoeilijkt.

4.4 STUDIEKEUZE
Uit hoofdstuk 2 en 3 blijkt dat drie op de tien studenten spijt hebben van hun studiekeuze en dat
studiekeuze ook steeds belangrijker wordt door de krapte op de arbeidsmarkt. Het instrument dat
gebruikt wordt om een betere studiekeuze te realiseren, is loopbaanoriëntatie en -begeleiding

42

(LOB) in het vo en het mbo. Daarnaast bepaalt het aanbod ook de keuzemogelijkheden van
studenten. Deze paragraaf beschrijft de huidige inzet rondom studiekeuze: wat gaat er goed en
wat niet.

4.4.1

AANBOD EN BEKOSTIGING BEPERKEN KANSRIJKE OPLEIDINGSKEUZES

De keuze voor een studierichting van studenten begint al in het vmbo met een profielkeuze. Hier
mogen instellingen zelf bepalen welke profielen ze aanbieden. De profielen zijn inhoudelijke
opleidingsrichtingen. Uit onderzoek blijkt dat vmbo-scholen in de praktijk maar een deel van de
tien verschillende profielen31 aanbieden in de basis- kader- en gemengde leerweg. Daardoor is de
oriëntatie op de mbo-opleidingen beperkt. Leerlingen hebben altijd de mogelijkheid om van school
te veranderen om een ander profiel te kiezen, maar het is de vraag of dit gebeurt. Een deel van het
aanbod aan profielen is onderzocht. Daaruit blijkt dat er meer aanbod is van de profielen Economie
en Ondernemen en veel minder van de technische profielen (SEOR, 2023).
Ook in het mbo bepalen instellingen zelf het aanbod. De accenten in het mbo-aanbod kunnen deels
verklaard worden door de bekostiging van de opleidingen. Deze is gebaseerd op het aantal
ingeschreven studenten. Dit stimuleert dat instellingen hun aanbod richten op de vraag van
studenten in plaats van de vraag op de arbeidsmarkt. De arbeidsmarktvraag speelt nu geen enkele
rol in de bekostiging en dat kan tot gevolg hebben dat opleidingen met een relatieve lage baankans
in stand worden gehouden (Rijksoverheid, 2020) en studenten niet altijd makkelijk een opleiding
kunnen vinden in een tekortsector.

4.4.2

ER IS VEEL INGEZET OP LOB, MAAR DE KWALITEIT HIERVAN WISSELT STERK TUSSEN INSTELLINGEN

LOB is bedoeld om leerlingen en studenten meer zicht te geven op hun kwaliteiten en
mogelijkheden, zodat ze een passende vervolgopleiding kunnen kiezen of een baan kunnen vinden.
In het vmbo en mbo is wettelijk bepaald dat er binnen opleidingen aandacht is voor LOB en uit
welke elementen dit dient te bestaan. De Inspectie van het Onderwijs houdt toezicht op LOB op
basis van de verschillende onderzoekskaders.
Om LOB te verbeteren is er in 2021 voor scholen in het voortgezet onderwijs een kwaliteitsagenda
LOB opgesteld, waarin nieuwe prioriteiten zijn geformuleerd: LOB sterker verankeren in het
curriculum (door professionalisering van docenten en borging van deskundige LOB) en de
structurele verankering van de portal KiesMBO (Ministerie van OCW, 2021). Ook worden er
praktijkgerichte programma’s ingevoerd binnen de nieuwe leerweg in het vmbo ten behoeve van
een betere oriëntatie op het mbo. In de periode van 2023 tot en met 2027 wordt jaarlijks €33
miljoen geïnvesteerd in onder andere extra fte’s voor LOB, het bevorderen van de LOBdeskundigheid van docenten met LOB-taken en loopbaanbegeleiders, in de portal KiesMBO en het
Expertisepunt LOB (Ministerie van OCW, 2022c). Tevens zijn er sectorspecifieke aanpakken die
gericht zijn op het aantrekken van voldoende mensen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het
Techniekpact, het Actieplan Groene en Digitale Banen en het Programma Toekomstbestendige
Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn.
Voor de groep studenten die bij instroom in het mbo of na een verkeerde studiekeuze nog niet kan
kiezen voor een specifieke mbo-opleiding, wordt naar verwachting in studiejaar 2023/2024 gestart
met een pilot van oriëntatieprogramma’s in het mbo. Studenten kunnen in het kader van de
studiekeuze een oriëntatieprogramma van maximaal een jaar volgen. Zij krijgen dan met

31

Een vmbo-leerling kiest meestal aan het einde van de onderbouw één van de tien vmbo-profielen, waarin hij zich in het derde en
vierde jaar specialiseert. Op vakscholen is dit al vanaf leerjaar één. Door middel van de keuzevakken kan hij zich verbreden of
verdiepen. De tien profielen zijn Economie en ondernemen (E&O); Horeca, bakkerij en recreatie (HBR); Zorg en welzijn (Z&W); Groen;
Dienstverlening en producten (D&P); Bouwen, wonen en interieur (BWI); Produceren, installeren en energie (PIE); Mobiliteit en
transport (M&T); Media, vormgeving en ICT (MVI) en Maritiem en techniek (MT).

43

persoonlijke begeleiding inzicht in hun capaciteiten, interesses, het opleidingsaanbod en de
bijbehorende beroepspraktijk. Ook worden studenten geïnformeerd over het
arbeidsmarktperspectief van de verschillende opleidingen en sectoren. Op die manier kan het
oriëntatieprogramma bijdragen aan het voorkomen van uitval en switch. Als studenten de
gelegenheid krijgen kennis te maken met tekortsectoren en de kansen die daar liggen, kan dit hen
stimuleren om voor deze sectoren te kiezen (Ministerie van OCW, 2022d).
Ondanks deze inzet blijkt uit onderzoek dat de invulling van LOB door instellingen sterk varieert en
niet overal even intensief is. Daarnaast is LOB nog volop in ontwikkeling, waardoor er nog geen
duidelijk zicht is op de resultaten van het ingezette beleid (AO Consult, 2020; Kennisrotonde,
2017; SEOR, 2023).

4.4.3

ARBEIDSMARKTINFORMATIE WORDT ONVOLDOENDE MEEGENOMEN IN LOB

Uit onderzoek blijkt dat LOB nog te weinig bijdraagt aan het kiezen van een opleiding met
arbeidsmarktrelevantie, terwijl studenten dat wel belangrijk vinden. LOB-activiteiten die scholen
ondernemen, richten zich voornamelijk op het ontdekken van de eigen (academische) kwaliteiten
en voorkeuren voor een vervolgopleiding. Kritische vragen stellen, het gesprek aangaan over een
gemaakte keuze en het betrekken van (goede) arbeidsmarktinformatie bij het studiekeuzeproces
gebeurt lang niet altijd (SEOR, 2023). Dit terwijl vmbo-leerlingen vaak verkeerde kennis en
veronderstellingen hebben over specifieke baankansen en salaris. Wanneer deze kennis en
veronderstellingen gecorrigeerd worden, maken zij andere keuzes (De Koning, 2022), hebben zij
een lagere kans op werkloosheid, een hoger startsalaris en hebben zij minder spijt van hun
opleiding (Meng et al., 2015).
Waar vooral kansen liggen in het kader van kansrijk opleiden, is de inzet op de groep die twijfelt
over hun vervolgopleiding (SEOR, 2023). Deze groep twijfelaars kunnen vaker op het spoor van
kansrijke opleidingen worden gezet. Daarnaast liggen er kansen bij de groep jongeren uit lage
sociaaleconomische milieus. Zij profiteren meer van de gegeven arbeidsmarktinformatie,
waarschijnlijk omdat zij een grotere informatieachterstand hebben (Fouarge et al., 2017).

Conclusies huidige sturing op studiekeuze:
•

Een goede studiekeuze is van belang voor student en samenleving en het huidige beleid

•

Het aanbod van profielen in het vmbo en de bekostiging van het mbo-aanbod dragen

leidt nog niet altijd tot de gewenste uitkomsten.
onvoldoende bij een kansrijke opleidingskeuze.
•

LOB is belangrijk beleid rond studiekeuze. De invulling van LOB door vo-scholen en
mbo-instellingen varieert sterk en is volop in ontwikkeling.

•

Het betrekken van (goede) arbeidsmarktinformatie gebeurt niet altijd, terwijl dit wel
invloed heeft op de studiekeuze. Dit is vooral relevant voor de groep die twijfelt over
hun vervolgopleiding.

4.5 DYNAMISCHE ARBEIDSMARKT
De arbeidsmarkt verandert steeds sneller en het is daardoor onduidelijk hoe de arbeidsmarkt er in
de toekomst uitziet. Dit vraagt een groot aanpassingsvermogen van het mbo. Het stelsel,
onderwijsprofessionals en studenten moeten wendbaar zijn, zodat zij kunnen inspelen op de
dynamische arbeidsmarkt. In deze paragraaf wordt beschreven hoe gestuurd wordt op de
responsiviteit van het mbo en wat daarin goed gaat en wat niet.

44

4.5.1

MOGELIJKHEDEN VOOR RESPONSIVITEIT KUNNEN BETER WORDEN BENUT

Het aanpassingsvermogen van het mbo wordt al geruime tijd versterkt. Hierbij wordt ingezet op
een actueel aanbod, een flexibele organisatie en innovatie in de regio.

Inzet op actueel aanbod, flexibiliteit en innovatie bieden mogelijkheden
Onderwijs en bedrijfsleven, verenigd in SBB, gaan bij elke mbo-kwalificatie ten minste elke vier
jaar na of de kwalificatie voldoet aan actuele ontwikkelingen in het beroep. Indien nodig wordt de
mbo-kwalificatie op een eerder moment herzien. Sinds 2016 kent elke mbo-opleiding één of meer
keuzedelen. Keuzedelen kunnen binnen ongeveer drie maanden vastgesteld worden en bieden
daarmee dus de mogelijkheid om sneller in te spelen op de ontwikkelingen en innovaties in het
(regionale) bedrijfsleven en op de wensen van studenten en het vervolgonderwijs.
Naast de keuzedelen wordt er binnen drie experimenten verkend hoe het stelsel responsiever
gemaakt kan worden. Ten eerste is er het experiment cross-overs. Cross-over kwalificaties zijn
nieuwe kwalificaties in het mbo, bestaande uit delen van bestaande kwalificaties van twee of meer
verschillende opleidingsdomeinen. Ten tweede is er het experiment ruimte in de regio waarbinnen
instellingen in samenwerking met het (regionale) bedrijfsleven geregionaliseerde
beroepsopleidingen ontwikkelen. Tot slot was er het experiment beroepsopleiding gecombineerde
leerwegen bol-bbl. In dit experiment kregen deelnemers in het eerste leerjaar onderwijs in de bol
en in het laatste leerjaar in de bbl. Het experiment is inmiddels afgelopen en geëvalueerd en er zijn
positieve resultaten behaald. Om instellingen te stimuleren om de gecombineerde leerweg in te
zetten, is een handreiking ontwikkeld in samenwerking met de MBO Raad.
Om flexibiliteit te realiseren, is het moment en de locatie van de opleiding niet wettelijk vastgelegd.
Zo kan met een leerbedrijf worden afgesproken om de mbo-opleiding volledig op de locatie van het
bedrijf uit te voeren, om de opleiding in de avonduren te organiseren of om de opleiding te
verkorten voor mensen die al relevante leer- of werkervaring hebben. Verder is er een MBO
Brigade opgericht die instellingen helpt bij het vinden van ruimte in de regels, zodat docenten het
onderwijs zo goed mogelijk kunnen inrichten.
Om de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te kunnen blijven realiseren, wordt tevens
ingezet op innovatie van het beroepsonderwijs. Dit krijgt vooral vorm in de regio en samen met het
bedrijfsleven. Het wordt met verschillende projecten gefaciliteerd. Zo zijn er practoraten:
expertiseplatforms binnen een mbo-instelling waar praktijk(gericht) onderzoek wordt uitgevoerd.
Daarnaast zijn er Centra voor Innovatief Vakmanschap (CIV) opgezet, waarbinnen onderwijs en
bedrijfsleven uit de regio samen werken aan de innovatie van het beroepsonderwijs. Verder
bestaat er het Regionaal Investeringsfonds mbo (RIF). Dit fonds stimuleert de samenwerking
tussen instellingen, de publieke sector en het bedrijfsleven met als doel om het beroepsonderwijs
en de arbeidsmarkt nog beter op elkaar te laten aansluiten. Ook zijn er Regio Deals waarbinnen de
regio’s in samenwerking met het Rijk plannen en ideeën ontwikkelen om complexe opgaven aan te
pakken. Bijvoorbeeld om de leefbaarheid van een gebied te vergroten, om opleidingen beter te
laten aansluiten bij de arbeidsmarkt, of om gebouwen en bedrijventerreinen te verduurzamen. Tot
slot zijn er verschillende projecten binnen het Nationaal Groeifonds die gericht zijn op het verder
ontwikkelen van het onderwijsaanbod in het mbo. Het programma Npuls is gericht op het
faciliteren van onderwijsinstellingen (in het mbo, hbo en wo) bij digitalisering. Hiertoe wordt onder
meer een infrastructuur opgezet met Centres for Teaching and Learning en transformatiehubs.
Binnen het programma LLO-katalysator ontwikkelen publieke instellingen in het mbo, hbo en wo,
samen met het bedrijfsleven en andere partijen, regionale en sectorale ecosystemen en
leerinfrastructuren.

45

Via het hierboven beschreven beleid zijn er vele mogelijkheden om een actueel aanbod, flexibiliteit
en innovatie in het stelsel te realiseren. Het is echter de vraag of alle mogelijkheden optimaal
worden benut. Het optimaal benutten van de mogelijkheden wordt steeds belangrijker door de
uitdagingen die op het stelsel afkomen, zoals beschreven in hoofdstuk 3.
De steeds dynamischere arbeidsmarkt vraagt daarnaast niet alleen om systemen en processen die
snelle aanpassingen mogelijk maken, maar ook om onderwijsprofessionals die goed op de hoogte
zijn van de laatste ontwikkelingen en in staat zijn om die ontwikkelingen door te vertalen naar het
onderwijs. De rol die onderwijsprofessionals spelen in het aanpassingsvermogen van het onderwijs
mag niet onderschat worden. Dit gebeurt onder andere via practoraten en de kennispunten.32
Gezien de snelle veranderingen die op het stelsel afkomen, kan hier in de toekomst meer op
worden ingezet.

4.5.2

HET MBO-AANBOD KAN BETER WORDEN BENUT VOOR LEVEN LANG ONTWIKKELEN

Veranderingen gaan in sommige vakgebieden zo snel, dat mensen zich ook na de initiële opleiding
steeds nieuwe kennis en vaardigheden moeten eigen maken. Daarmee is post-initiële scholing een
essentiële schakel in het realiseren van meer responsiviteit. Hierbij ligt een belangrijke
verantwoordelijkheid bij de werkgever. Er zijn al stappen gezet om leven lang ontwikkelen te
stimuleren. Zo kunnen in de derde leerweg arbeidsmarktrelevante onderdelen van een opleiding
worden gevolgd, die worden afgesloten met een erkend mbo-certificaat. Ook kunnen studenten in
de derde leerweg een deel van de mbo-opleiding volgen in de praktijk van het leerbedrijf en een
praktijkverklaring halen voor eenvoudige werkzaamheden die volledig op de werkvloer worden
aangeleerd.33 Onderdeel van de Werkagenda mbo is dat er wordt ingezet op een betere benutting
van maatwerkopleidingen. Dit gaat zowel om verkorte, bekostigde opleidingen voor mensen die al
over de nodige leer- en werkervaring beschikken, als om een aanbod van arbeidsmarktrelevante
onderdelen van opleidingen in de (niet-bekostigde) derde leerweg. Daarnaast wordt er ingezet op
een BBL-offensief. De bbl, waarin leren en werken worden gecombineerd, kan aantrekkelijk zijn
voor bij- en omscholing van werkenden en werkzoekenden. Met het BBL-offensief wordt er
gestuurd op het vergroten van het bbl-aanbod, met name in cruciale sectoren als klimaat en
techniek, de bouw en de zorg en wordt de meerwaarde van bbl-opleidingen onder de aandacht
gebracht bij sectoren die hier geen traditie in hebben.
De afgelopen jaren is er gewerkt aan het versterken van een leercultuur en een structurele
infrastructuur voor leren en ontwikkelen. Kabinet Rutte IV geeft daarnaast een impuls aan leven
lang ontwikkelen door 1) betere ondersteuning van mensen in de eigen ontwikkeling (publieke
financiering van scholing vereenvoudigen en uitbreiden, extra ondersteuning voor de meest
kwetsbare groep, informatie over financieringsmogelijkheden); 2) ondersteuning van bedrijven bij
het vormgeven van een leerrijke werkomgeving en de opschaling van succesvolle initiatieven; en
3) het stimuleren van opleiders om het aanbod van leven lang ontwikkelen (LLO) beter te laten
aansluiten op de wensen en behoeften van werkenden en werkzoekenden (Ministerie van SZW,
2022). De werkgroep ondersteunt dit beleid en benadrukt het belang ervan. Daarnaast ziet zij
mogelijkheden om (onderdelen van) mbo-opleidingen beter te benutten voor leven lang
ontwikkelen.

4.5.3

VERSTERKEN WENDBAARHEID STUDENTEN IS NAAR DE ACHTERGROND VERDWENEN

Het huidige beleid richt zich vooral op het responsiever maken van het stelsel en het onderwijs,
maar responsiviteit kan ook worden gerealiseerd door mensen beter toe te rusten op de
32

33

Bij de kennispunten is kennis en informatie over verschillende thema’s te vinden voor docenten. De kennispunten zijn ondergebracht
bij de MBO Raad.
Het toewerken naar de praktijkverklaring is bedoeld voor jongeren voor wie een startkwalificatie behalen lastig is. De praktijkverklaring
heeft op zichzelf geen civiel effect.

46

veranderende arbeidsmarkt en samenleving. Vakkennis en beroepsspecifieke vaardigheden zijn en
blijven de kern van het mbo, maar het belang van breed toepasbare vaardigheden neemt toe.
Beroepen met een hoog arbeidsmarktperspectief hebben gemeen dat het beroepen zijn waarin een
hoog niveau van cognitieve, analytische vaardigheden en interpersoonlijke vaardigheden belangrijk
zijn. Het is momenteel onvoldoende duidelijk of dergelijke breed toepasbare vaardigheden
voldoende in de kwalificatiedossiers zitten (Bakens et al., 2023).

4.5.4

LEREN IN DE PRAKTIJK BIEDT KANSEN DIE ONVOLDOENDE BENUT WORDEN

Leren in de praktijk biedt kansen om ook in de toekomst een goede aansluiting op de arbeidsmarkt
te houden. Studenten krijgen de kans om al tijdens hun opleiding ervaring op te doen met de
nieuwste werkwijzen en technieken. Ook internationaal onderzoek laat zien dat leren in de praktijk
een belangrijk middel is om de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te vergroten
(European Centre for the Development of Vocational Training, 2012). Daarnaast kan het opleiden
op de werkplek een oplossing zijn voor de krimpproblematiek. Op het moment dat er meer geleerd
wordt in de praktijk, zijn er minder faciliteiten (apparaten en praktijklokalen) nodig op de
onderwijsinstelling, waardoor het onderwijs beter betaalbaar en te organiseren wordt. Dit vraagt
wel de inzet van (voldoende) werkgevers. Om leren in de praktijk beter mogelijk te maken is er
een wetsvoorstel Verbetering aansluiting beroepsonderwijs-arbeidsmarkt in voorbereiding. Het
voorstel biedt de ruimte om van de bestaande urennorm onderwijstijd af te wijken.
Hoofdstuk 2 laat zien dat het aantal studenten in de bbl veel lager ligt dan in de bol. In het kader
van leven lang ontwikkelen wordt instroom in de bbl actief gestimuleerd via het eerder benoemde
BBL-offensief dat momenteel uitgewerkt wordt en worden werkgevers verleid om stages en
praktijkleerplaatsen aan te bieden via de Subsidieregeling praktijkleren.

Conclusies huidige sturing op aansluiting dynamische arbeidsmarkt:
•

Instellingen benutten niet alle mogelijkheden voor een actueel aanbod, flexibele
organisatie en innovatie in de regio.

•

Het realiseren van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt wordt een grotere
uitdaging, doordat beroepen veranderen, verdwijnen en ontstaan. Daarom is het
belangrijk om te bekijken waar het aanpassingsvermogen voor wat betreft actualiteit,
flexibiliteit en innovatie van het stelsel verder geoptimaliseerd kan worden. Dit vraagt
veel van onderwijsprofessionals. Daar kan en moet meer op worden ingezet.

•

Het beroepsonderwijs kan niet opleiden voor veranderende beroepen tijdens de gehele
loopbaan. Leven lang ontwikkelen is daarom van essentieel belang. Het mbo-aanbod
kan beter benut worden voor LLO.

•

Het is momenteel onvoldoende duidelijk welke breed toepasbare vaardigheden
studenten dienen te verwerven tijdens hun mbo-opleiding (welke nodig zijn om
wendbaar te zijn op de arbeidsmarkt).

•

Leren in de praktijk kan nog meer benut worden om de aansluiting op de arbeidsmarkt
te verbeteren en/of de krimpproblematiek tegen te gaan.

4.6 DYNAMISCHE SAMENLEVING
In hoofdstuk 2 wordt geconstateerd er geen goed zicht is op hoe mbo-studenten voorbereid
worden op de samenleving. Dit komt enerzijds doordat de basisvaardigheden taal en rekenen niet
goed gemonitord worden en anderzijds doordat voor burgerschap geen concrete doelen zijn
vastgelegd. Ook hier is responsiviteit belangrijk, zodat het mbo aansluit bij ontwikkelingen in de

47

samenleving. In deze paragraaf wordt beschreven welk beleid hier inmiddels op is ingezet, wat
goed werkt en wat niet.

4.6.1

INZET OP BASISVAARDIGHEDEN EN BURGERSCHAPSONDERWIJS SLUIT AAN BIJ KNELPUNTEN

In de Kamerbrief van juli 2023 (Ministerie van OCW, 2023) is beleid aangekondigd om de
basisvaardigheden Nederlandse taal, rekenen en burgerschap te verbeteren. Er wordt ingezet op
het aanpassen van de landelijke kaders voor onderwijs en examinering (een wettelijke verankering
van de opdracht aan mbo-instellingen en een herijking van kwalificatie-eisen), versterking van
docenten en het verkrijgen van betrouwbare informatie over het beheersingsniveau van de
basisvaardigheden. Daarnaast worden de doelen voor burgerschap afgebakend tot de rol van
burgers in de democratische rechtstaat. De werkgroep benadrukt het belang van dit beleid, maar
benadrukt dat zal moeten blijken of de inzet uiteindelijk succesvol is. Het beleid sluit aan bij de
knelpunten die ook in dit IBO naar voren komen. Met name het zicht krijgen op beheersingsniveaus
(passend bij de aard van het onderwijs) is nodig om effectief beleid te kunnen maken en om de
kwaliteit en toegankelijkheid van het onderwijs te kunnen borgen. Een goede voorbereiding op de
samenleving is een belangrijke (wettelijke) opdracht van het mbo die momenteel onvoldoende
geborgd is.

4.6.2

BASISVAARDIGHEDEN WORDEN MOMENTEEL NIET SYSTEMATISCH HERIJKT

De kennis en vaardigheden die nodig zijn voor het uitoefenen van een beroep worden vastgelegd in
kwalificatiedossiers. Vaardigheden die nodig zijn om te kunnen participeren in de samenleving, zijn
onder andere vastgelegd in het Examen- en kwalificatiebesluit WEB. Een proces voor het
systematisch herijken van dit besluit is er niet en wordt des te belangrijker nu (technologische)
ontwikkelingen steeds sneller gaan.

4.6.3

MEER AANDACHT IS NODIG VOOR LEVENSVAARDIGHEDEN

In hoofdstuk 3 wordt geconstateerd dat de ongelijkheid in de samenleving structureel is en
toeneemt (SCP, 2023). Er is sprake van systematische verschillen in gezondheid en
levensverwachting. Deze ongelijkheid in gezondheid heeft niet alleen gevolgen voor mensen zelf,
maar zorgt ook voor kosten voor de samenleving als geheel. Slechte fysieke en mentale
gezondheid beïnvloeden de kans op werk en het kunnen meedoen in de samenleving. Specifiek
voor de mbo-populatie geldt dat één op de vijf studenten kampt met serieuze mentale problemen
(Ministerie van OCW, 2022e) en dat mbo-studenten hun financiële rechten onvoldoende benutten
en hierdoor onnodig een financiële achterstand oplopen (Nibud, 2021).
Kortom, levensvaardigheden die nodig zijn voor de fysieke, mentale en financiële gezondheid zijn
belangrijk om te kunnen participeren in de samenleving. Met de aanscherping van het
burgerschapscurriculum is vitaal-burgerschap geen onderdeel meer van het curriculum.

4.6.4

NIEUWKOMERS BEHEERSEN NEDERLANDSE TAAL ONVOLDOENDE OM EEN OPLEIDING OP EIGEN
NIVEAU TE KUNNEN VOLGEN

Zoals in hoofdstuk 3 geconcludeerd, komen er steeds meer (leerplichtige) nieuwkomers naar
Nederland. Niet alle nieuwkomers zijn inburgeringsplichtig. Hierdoor komen zij niet in aanmerking
voor de onderwijsroute34, die beschikbaar is voor inburgeringsplichtige jongeren vanaf 16 jaar, die
minimaal niveau 2 kunnen halen. De niet-inburgeringsplichtige jongeren zijn aangewezen op de
drempelloze entreeopleiding. Een deel van de doelgroep beschikt echter over cognitieve
capaciteiten passend bij niveau 2, 3 of 4, maar is vanwege gebrek aan beheersing van de
Nederlandse taal niet toelaatbaar tot die niveaus. Verder is de entreeopleiding duur en niet bedoeld
als taalvoorziening. Gebrek aan een passend aanbod voor deze jongeren leidt tot onderbenutting
34

De onderwijsroute is een taalschakeltraject waarmee zowel de taalachterstand als deficiënte vakken worden weggewerkt. Hiermee
wordt doorstroom naar het juiste niveau in het reguliere onderwijs gefaciliteerd voor de groep die minimaal niveau 2 aankan.

48

van talent en meer voortijdig schoolverlaten (Ministerie van OCW, 2023a). Er is onvoldoende beleid
gericht op het komen tot passend taalaanbod, zeker gezien het feit dat de migratie die in de
toekomst verder toeneemt.

Conclusies huidige sturing op aansluiting dynamische samenleving:
•

Er is beleid ingezet op de knelpunten rondom basisvaardigheden. De werkgroep
ondersteunt dit beleid, maar benadrukt dat zal moeten blijken of de inzet uiteindelijk
succesvol is.

•

Vaardigheden die nodig zijn voor participatie in de samenleving worden momenteel niet
structureel herijkt, waardoor het risico bestaat dat studenten onvoldoende worden
voorbereid op de samenleving.

•

In het nieuwe beleid rondom burgerschap is de aandacht voor levensvaardigheden
afgenomen.

•

Leerplichtige nieuwkomers kunnen met de huidige voorzieningen voor taalonderwijs,
niet altijd instromen in het mbo op het niveau dat zij aankunnen.

49

5. Naar een toekomstbestendig stelsel
Vanuit de conclusies van voorgaande hoofdstukken, wordt in dit hoofdstuk de stap gezet naar
welke sturing nodig is om het mbo meer toekomstbestendig te maken. Onder toekomstbestendig
wordt verstaan dat het mbo onder de veranderende omstandigheden in staat is om kwaliteit,
toegankelijkheid en doelmatigheid te realiseren. Iedere paragraaf begint met een schema met
daarin de conclusies uit de hoofdstukken 2 (hoe staat het huidige stelsel ervoor), 3 (waar ontstaan
kansen en knelpunten als gevolg van ontwikkelingen) en 4 (hoe wordt er nu gestuurd op kansen en
knelpunten) nog eens op een rij, zodat duidelijk wordt welke sturing nodig is om te komen tot een
meer toekomstbestendig mbo. Dit wordt uitgewerkt in het vervolg van de verschillende paragrafen,
met daarin verschillende beleidsopties die kunnen bijdragen aan de oplossing voor de verschillende
knelpunten. De volledig uitgewerkte beleidsopties zijn te vinden in bijlage 2.

5.1 UITVAL: STUUR OP HET VOORKOMEN VAN UITVAL VOOR SPECIFIEKE GROEPEN
Conclusies huidig stelsel en

Conclusies huidige sturing

Aanbevelingen

trends (hoofdstuk 2 en 3)

(hoofdstuk 4)

(hoofdstuk 5)

•

De werkgroep beveelt aan om
te sturen op het voorkomen
van uitval en vsv, met name
voor specifieke kwetsbare
groepen.
•
Beleidsoptie 1: maak een
maatwerkroute in de
praktijk voor vsoinstromers.
•
Beleidsoptie 2: verplicht
twee instroommomenten
per jaar.

Uitval
•
De uitval, switch en vsv is het
hoogst in de entreeopleiding
en op niveau 2. Dit geldt in
het bijzonder voor de
instromers vanuit het vso en
voor instromers met een
migratieachtergrond en voor
studenten met ouders in de
laagste landelijke
inkomensgroep.

•
•
•

Vsv wordt aangepakt via het
aanvalsplan en de Werkagenda
mbo. De werkgroep ondersteunt
dit beleid, maar benadrukt dat zal
moeten blijken of de inzet
uiteindelijk succesvol is.
Inzet op tegengaan van uitval,
switch en vsv blijft onverminderd
belangrijk.
Studenten hebben (vaak) geen
mogelijkheid om snel opnieuw in
te stromen in het mbo.
Er is geen beleid om de uitval,
switch en vsv tegen te gaan bij
specifieke doelgroepen die dat
nodig hebben (studenten met een
migratieachtergrond, studenten
met ouders uit de laagste
landelijke inkomensgroep en
instromers vanuit het vso).

Het tegengaan van uitval, switch en vsv kan verder versterkt worden. Ten eerste door beleid
gericht op specifieke doelgroepen, waar het huidige beleid onvoldoende op is gericht. In deze
paragraaf wordt een beleidsoptie uitgewerkt tegen uitval van één van die specifieke doelgroepen:
instromers vanuit het vso. Voor de overige specifieke doelgroepen is geen optie uitgewerkt. Dit kan
in de toekomst eventueel nog nader worden bezien. Ten tweede kunnen uitval, switch en vsv
worden tegengegaan door meerdere instroommomenten per jaar te verplichten.

5.1.1

MAAK EEN TOEGANKELIJKE OPLEIDINGSROUTE VOOR INSTROMERS VANUIT HET VSO

De overheid dient te zorgen voor een inclusief onderwijssysteem op alle niveaus en dat mensen
met een handicap mee kunnen doen in de maatschappij.35 Daarom adviseert de werkgroep om een
alternatieve en praktijkgerichte route in het mbo te introduceren voor de meest kwetsbare
instromers. Deze route kenmerkt zich door kleinschalig mbo-onderwijs dat niet plaatsvindt binnen
een grote mbo-instelling, maar in de praktijk bij geïnteresseerde werkgevers met gespecialiseerde
werkbegeleiders. Mbo-instellingen bieden samen met deze werkgevers een flexibel programma
aan, dat aansluit op de behoeftes en competenties van de jongere. Werken wordt gecombineerd
met leren, waarbij studenten intensieve begeleiding krijgen. Ook wordt nauw samengewerkt met
35

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (artikel 24)

50

partijen uit de (jeugd)hulp, geestelijke gezondheidszorg of maatschappelijke ondersteuning. Deze
maatwerkroute is verder uitgewerkt in beleidsoptie 1. Een aandachtspunt is dat er voldoende
werkgevers moeten zijn om deze groep een praktijkleerplaats aan te bieden. Daarnaast zijn
voldoende bekwame en gespecialiseerde docenten en praktijkbegeleiders nodig.

5.1.2

VERPLICHT MEERDERE INSTROOMMOMENTEN

Verder ziet de werkgroep de mogelijkheid om de uitval te beperken door meerdere
instroommomenten per studiejaar te verplichten (beleidsoptie 2). Instellingen kunnen nu al
meerdere instroommomenten introduceren, maar in de praktijk gebeurt dit niet tot nauwelijks.
Door de meerdere instroommomenten kunnen studenten die uitgevallen zijn, sneller terugkeren
naar het onderwijs en daarmee wordt het risico op vsv verkleind. Nu moeten uitgevallen studenten
vaak een jaar wachten om aan een nieuwe opleiding te beginnen, waardoor ze definitief uit het
onderwijs verdwijnen, zonder startkwalificatie de arbeidsmarkt opgaan of thuis komen te zitten.
Bovendien wordt het volgen van een mbo-opleiding in het kader van LLO makkelijker met
meerdere instroommomenten, omdat flexibiliteit in startmomenten beter past bij de
scholingsbehoeften van werkenden en werkzoekenden. Bij het verplichten van meerdere
instroommomenten bestaat de mogelijkheid dat werkdruk bij docenten toeneemt. Docenten
moeten bijvoorbeeld kunnen omgaan met meer diverse groepen en groepsgroottes.

5.2 OP- EN DOORSTROOM: VERBETER DE OVERGANG VOOR STUDENTEN DIE WILLEN OP- EN
DOORSTROMEN
Conclusies huidig stelsel en

Conclusies huidige sturing

Aanbevelingen

trends (hoofdstuk 2 en 3)

(hoofdstuk 4)

(hoofdstuk 5)

•

De werkgroep merkt op dat
een mbo-opleiding in zichzelf
waardevol is en doorstroom
daarmee dus niet noodzakelijk
is. Wel is het belangrijk dat de
overgangen worden verbeterd
voor studenten die willen
doorstromen.
•
Beleidsoptie 3: verplicht
informatieoverdracht in
de beroepskolom ten
behoeve van een warme
overdracht.

Doorstroom
•
De doorstroom naar het hbo
is voor een deel van de
studenten niet succesvol,
evenals de opstroom van
niveau 2 naar 4.

•

Overgangen in het stelsel zijn
kwetsbare momenten.
De sturing is vooral gericht op
het weghalen van drempels en
het versterken van de
voorbereiding op de
vervolgopleiding. Deze inzet is
niet overal succesvol.

Het voorbereiden op een vervolgopleiding is één van drie wettelijke taakopdrachten van het mbo.
Het doorstromen naar een vervolgopleiding moet mogelijk zijn zonder onnodige belemmeringen die
tot uitval kunnen leiden. Het is echter geen doel op zichzelf, vindt de werkgroep. Het afronden van
een mbo-opleiding is juist waardevol in zichtzelf en vakmensen zijn hard nodig op de arbeidsmarkt.
Dat neemt niet weg dat de route naar het hoger onderwijs wel goed toegankelijk moet zijn voor de
studenten die dat willen. Deze toegankelijkheid is belangrijk voor het creëren van gelijke kansen
voor verschillende groepen studenten.

5.2.1

VERANKER INFORMATIEOVERDRACHT IN DE WET

Soepele overgangen in de beroepskolom blijven een aandachtspunt. Er kan winst behaald worden,
bijvoorbeeld door informatieoverdracht tussen instellingen te verplichten (beleidsoptie 3). Vo, mbo
en hbo worden dan verplicht om informatie over te dragen over studenten die doorstromen naar
hun vervolgonderwijs. Deze informatieoverdracht vormt de basis voor instellingen om soepele
overgangen te realiseren. Docenten worden hiermee in staat gesteld om persoonlijke begeleiding
te leveren bij de instroom van de studenten, waarmee wordt ingespeeld op behoeften en kansen

51

van individuele studenten. Dit zorgt voor meer studiesucces. Scholen en instellingen leveren per
doorstromende student een overdrachtsdossier aan bij de nieuwe instelling.
Bij de ontwikkeling van het overdrachtsdossier wordt een kader gemaakt dat aangeeft welke
informatie het dossier moet bevatten. Daarnaast worden in dit kader de ‘spelregels’ bepaald. Denk
bijvoorbeeld aan eventuele uitzonderingen die mogelijk gewenst zijn, bijvoorbeeld bij weigering
van studenten voor een dossier vanwege privacyoverwegingen en regels rondom het aansluiten bij
de privacywetgeving.
Het informatiedossier is de basis voor een warme overdracht. De effectiviteit van de warme
overdracht is in verschillende onderzoeken aangetoond (Korpershoek et al., 2016; ResearchNed
2020). De overdracht zorgt er wel voor dat de administratieve last toenemen voor docenten en
onderwijsondersteuners en dienen er goede waarborgen te komen om de privacygevoelige
informatie op te slaan en te delen.

5.3 KRIMP: STUUR SCHERPER OP HET AANBOD IN DE REGIO
Conclusies huidig stelsel en

Conclusies huidige sturing

Aanbevelingen

trends (hoofdstuk 2 en 3)

(hoofdstuk 4)

(hoofdstuk 5)

•

De werkgroep beveelt aan om
scherper te sturen op het
aanbod in de regio.
•
Beleidsoptie 4: verplicht
een regioplan om
samenwerking in de regio
te bevorderen.
•
Beleidsoptie 5: hanteer
een minimumnorm voor
het aantal studenten per
opleiding.
•
Beleidsoptie 6: zorg voor
richtinggevende kaders in
het opleidingsaanbod.
•
Beleidsoptie 7: zorg voor
een accurate zorgplicht.
•
Beleidsoptie 8: richt de
prikkels in de bekostiging
op opleidingen met een
goed
arbeidsmarktperspectief.

Krimp
•
Studentenaantallen dalen,
waardoor de rijksbijdrage
voor instellingen afneemt.
Hierdoor kan het huidige
opleidingsaanbod niet overal
op dezelfde wijze in stand
worden gehouden.
•
Er is nog geen zicht op de
ontwikkeling in de spreiding
en omvang van opleidingen
over locaties.

•

•

•

•

Er is geen structurele oplossing
voor het omgaan met krimp. Dit
wordt nu met fusies opgelost,
waarbij het huidige aanbod nog in
stand wordt gehouden.
Het aanbod van
arbeidsmarktrelevante
opleidingen verandert over het
algemeen niet (in het bijzonder
voor bol niveau 2).
Er wordt door de overheid
beperkt gestuurd op aanbod:
macrodoelmatigheid is gericht op
zelfregulatie door de sector. Deze
aanpak is onvoldoende succesvol
en komt verder onder druk door
de toenemende krimp.
De bekostiging helpt om tot een
doelmatig aanbod te komen.
Alleen voor sterke krimpregio’s
waar aanbod definitief dreigt te
verdwijnen, zijn alternatieven
nodig.
Tegelijkertijd leidt de bekostiging
tot concurrentie om studenten,
waardoor samenwerking wordt
bemoeilijkt.

De werkgroep adviseert om meer te sturen op het opleidingsaanbod. Dit past bij de uitdagingen
waar het mbo voor staat, zowel op het gebied van krimp als op het terrein van aansluiting op de
arbeidsmarkt (zie hoofdstuk 3). De overheid heeft een grondwettelijke verantwoordelijkheid om de
kwaliteit, toegankelijkheid en doelmatigheid van het aanbod te garanderen. Dat betekent dat er
ongeacht de regio gelijke kansen moeten zijn op goed onderwijs en er een passend aanbod moet
zijn binnen een redelijke reisafstand (Rli et al., 2023).
Deze sturing dient wel plaats te vinden vanuit het perspectief van professional governance (Bartlett
& Ghoshal, 1994; Mintzberg, 1993), omdat instellingen ruimte nodig hebben om kwaliteit,
toegankelijkheid en doelmatigheid te realiseren. Het is een gedeelde verantwoordelijkheid tussen
overheid en onderwijsprofessionals. Ruimte voor professionals is nodig voor ontwikkeling en
52

innovatie (vanwege de complexe uitdagingen) en om in te kunnen spelen op de lokale situatie. De
rijksoverheid kan vanuit haar positie niet voor elke regio precies overzien welk aanbod wel of niet
aangeboden moet worden. Wanneer de overheid het aanbod wel gaat bepalen, is het risico van
overheidsfalen groot.
De werkgroep adviseert te verschuiven van zelfsturing naar meer sturing door voldoende (zinvolle)
kaders te bieden, zodat de ruimte die er is, beter benut kan worden op het moment dat
uitdagingen groter worden. Meer sturing kan ervoor zorgen dat het aanbod in de regio op een
verstandige manier en met voldoende kwaliteit in stand blijft. Bijvoorbeeld door te voorkomen dat
in een regio parallel vergelijkbare kleine studies in de lucht blijven. Juist de context van krimp
maakt een goede aansluiting op de arbeidsmarkt van belang: als een instelling keuzes moet maken
voor het toekomstige opleidingsaanbod, dient de prioriteit te liggen bij studies die de beste kansen
bieden voor de arbeidsmarkt. Ook is het zaak om de randvoorwaarden voor bijvoorbeeld
samenwerking beter op orde te maken.
De werkgroep merkt hierbij op dat in haar gesprekken is gebleken dat goede bereikbaarheid
(voldoende openbaar vervoer) in de regio essentieel is om studenten in het onderwijs te houden.
Vooral voor studenten in de entreeopleiding en op niveau 2 kan dit het verschil maken tussen het
afronden van hun studie en uitval. Ondanks dat het vervoer buiten de verantwoordelijkheid van het
mbo ligt, vraagt de werkgroep hier aandacht voor.

5.3.1

VERPLICHT EEN REGIOPLAN VOOR EEN PASSEND AANBOD

De komende jaren zullen meer regio’s de impact van de krimp merken. De uitdaging is om de
kwaliteit en regionale toegankelijkheid van het mbo-opleidingsaanbod op een doelmatige manier te
borgen.
Dit kan via het introduceren van een verplicht regioplan (beleidsoptie 4a). Partners in de regio
maken dan afspraken over hoe zij komen tot een toegankelijk en doelmatig onderwijsaanbod van
voldoende kwaliteit dat aansluit op de arbeidsmarktsituatie in de komende zes jaar. De afspraken
worden vastgelegd in regioplannen, waarbij aangesloten wordt op een bestaande regio-indeling.
Een logische keuze lijkt om aan te sluiten bij de arbeidsmarktregio’s of een samenvoeging van
arbeidsmarktregio’s (wanneer daar overeenstemming over is). Betrokken partners zijn: de mboinstellingen die actief zijn in de arbeidsmarktregio, overheden (gemeenten, provincie), het
regionale bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en de instellingen voor voortgezet en hoger
onderwijs. Voor mbo-instellingen die in meerdere arbeidsmarktregio’s actief zijn, geldt dat zij
betrokken moeten zijn bij meerdere regioplannen.
De regioplannen worden ontwikkeld en regelmatig besproken aan een structurele regionale tafel. Er
kan daarvoor worden voortgebouwd op eventuele bestaande structuren in regio’s. De mboinstellingen nemen hierin het voortouw. Naast de regionale tafels wordt er een landelijke tafel
opgericht, met daarin vertegenwoordigers vanuit alle regio’s. Deze tafel bespreekt overkoepelende
thema’s waaronder de (spreiding van) beroepscolleges.
Om instellingen te stimuleren om de afspraken in regioplannen te maken en na te komen, wordt
een gedeelte van het landelijke budget voor mbo-instellingen omgebogen. Bij een door de Minister
van OCW goedgekeurd regioplan wordt een deel van het bedrag verstrekt, vervolgens nog een deel
als blijkt dat de partners zich aan de gemaakte afspraken houden. Het streven is om uitdagingen in
de regio integraal te benaderen om onnodige bureaucratie te voorkomen. Het is mogelijk om het
regioplan na 2027 te verbinden aan een eventuele volgende tranche kwaliteitsafspraken.

53

Het regioplan moet voldoen aan kaders die zijn opgesteld door het ministerie van OCW. Denk
hierbij aan:
•

Verdeling van aanbod wanneer er meerdere instellingen in een regio actief zijn.

•

Afspraken over het borgen van de toegankelijkheid van het entreeniveau en niveau 2.

•

Afspraken over het voorkomen van het verdwijnen van relevante kleine opleidingen (zie
ook beleidsoptie 5).

•

Afspraken over hoe te komen tot een bepaalde (beperking van) instroom op opleidingen
met minder arbeidsmarktperspectief en over voldoende instroom op voor de regio cruciale
opleidingen.

•

Er is aandacht voor de (benodigde) leefbaarheid in de regio.

•

Afspraken over het delen/beter benutten van faciliteiten en personeel tussen mboinstellingen, bedrijfsleven (praktijkroutes), vo-scholen en ho-instellingen.

•

Afspraken over LOB met het vo en bedrijven (zie beleidsoptie 9).

Het ministerie van OCW stelt voor de regio een verbinder beschikbaar. De verbinder heeft een
aanjagende functie binnen de regio en ondersteunt de mbo-instellingen in hun voortrekkers rol bij
het regioplan. Voorbeelden van taken van de verbinders zijn: het ondersteunen bij het uitbouwen
van bestaande overlegstructuren, deze overleggen voorzitten, het betrekken van de juiste
partners, het afdwingen van duidelijke afspraken en acties, het bewaken van de voortgang en het
vroegtijdig signaleren van knelpunten rondom krimp en fusies.
De eerder genoemde kaders worden vastgelegd in regelgeving. De plannen worden getoetst door
een commissie die is ingesteld door het ministerie van OCW. Zij toetst of het plan aan de gestelde
eisen voldoet. Ook bekijkt deze commissie of de regionale plannen aansluiten op de inzichten
vanuit de arbeidsmarktanalyse (beleidsoptie 6). Zij hebben daarbij oog voor (kleine)
vakspecialistische opleidingen. De commissie adviseert aan de Minister van OCW, die vervolgens
het besluit neemt over de bekostiging. Er kan bekeken worden of de Commissie
Macrodoelmatigheid mbo (CMMBO) of de Commissie Kwaliteitsafspraken mbo (CKMBO)36 de rol op
zich kan nemen voor het toetsen van de regioplannen.
Na vijf jaar wordt het plan geëvalueerd door de betrokken partijen en wordt er gewerkt aan een
nieuw plan voor de periode daarop.
Belangrijk aandachtspunt bij de invoering van het regioplan is dat de bureaucratie kan toenemen.
Daarnaast is er een risico dat de ene mbo-instelling wordt benadeeld door de houding van de
andere instelling binnen de regio, omdat het regioplan gekoppeld is aan de lumpsum bekostiging.
Ook bestaan er al veel verschillende samenwerkingsverbanden waar onderwijsinstellingen,
gemeenten en werkgevers bij betrokken zijn. Wanneer in regio’s nog niet in exact deze
samenstelling wordt samengewerkt, vergroot dit de bestuurlijke drukte.

5.3.2

EXTRA ONDERSTEUNING VOOR OPLEIDINGEN IN DE GROOTSTE KRIMPGEBIEDEN

De werkgroep vindt het doorvoeren van grote wijzigingen in de bekostigingssystematiek nu niet
aan de orde. Er zijn nog mogelijkheden om te komen tot een efficiëntieslag in de inrichting van het
stelsel. De invoering van bijvoorbeeld een (deels) vaste bijdrage per instelling (vaste voet) in de
bekostiging zoals in andere onderwijssectoren wordt gehanteerd, kan in sommige regio’s juist
leiden tot instandhouding van ondoelmatig aanbod en het wegvallen van kwaliteitsprikkels. Als de
krimp ook op de langere termijn door gaat zetten, kan op een later moment opnieuw worden
36

De Commissie Kwaliteitsafspraken mbo heeft als taak de minister te adviseren over de kwaliteitsagenda's 2019-2022, waarvoor de
mbo-instellingen in 2023 de eindrapportages indienen.

54

bezien of een vaste voet een noodzakelijke optie is. In het hoger onderwijs wordt momenteel
verkend hoe de bekostiging aangepast moet worden. De werkgroep adviseert deze ontwikkelingen
goed te volgen en waar mogelijk hieruit lessen te trekken.
Voor instellingen die al flinke maatregelen hebben genomen om te anticiperen op krimp en dalende
instroom en echt geen stappen meer kunnen zetten, is een beleidsoptie ontwikkeld om extra
ondersteuning te bieden. Hiervoor is het mogelijk om de reeds in totaal beschikbaar gestelde €90
miljoen voor de periode 2024 tot en met 2026 in te zetten (beleidsoptie 4b). Deze instellingen
kunnen plannen indienen om middelen te verkrijgen om hun opleidingsaanbod in stand te houden,
ondanks de sterke krimp. Het is hierbij van belang dat alleen die instellingen in aanmerking komen
die daadwerkelijk geen eigen stappen meer kunnen zetten. Instellingen die dat nog wel kunnen
doen, komen niet in aanmerking voor een extra bijdrage om zo eerst de doelmatigheid in het
stelsel te vergroten. Wanneer uit evaluatie blijkt dat na 2026 gerichte aanvullende financiering
nodig blijft voor mbo-instellingen die alle maatregelen hebben genomen om te anticiperen op
krimp, kan worden bezien of en hoe een (tijdelijke) aanvullende financiering kan worden
doorgezet.
De plannen worden door de instellingen ingediend bij een onafhankelijke commissie die adviseert
aan de Minister van OCW. Dit kan dezelfde commissie zijn die de regioplannen beoordeelt, of
bijvoorbeeld de CMMBO. Om te bepalen welke instellingen middelen ontvangen wordt er een
afwegingskader gemaakt. In het afwegingskader staat centraal dat de instelling te maken heeft
met forse krimp en dat alle stappen zijn ondernomen om de gevolgen van krimp zoveel mogelijk te
dempen om daarmee tot een efficiënt aanbod te komen. Denk bijvoorbeeld aan opleidingen
samenvoegen of het fuseren van instellingen. Het is daardoor voor hen niet meer mogelijk om
zonder extra middelen tot een passend aanbod te komen. Bij de verdere vormgeving van de
vereisten waar de kaders en plannen aan moeten voldoen, kan inspiratie worden opgedaan bij de
kaders die gebruikt zijn voor de krimpmiddelen bij hogescholen.

5.3.3

STEL KADERS VOOR EEN DOELMATIG AANBOD

De sturing middels een regioplan kan aangevuld worden met de invoering van drie maatregelen
voor het komen tot een doelmatig aanbod. Deze normen kunnen ook los van het regioplan worden
ingevoerd.

Minimumnorm studentenaantallen
Het aanbod van dezelfde opleiding met kleine studentenaantallen bij verschillende instellingen in
dezelfde regio, is ondoelmatig. Om dit te voorkomen, kan er een signaleringswaarde worden
ingesteld (beleidsoptie 5). Komt het aantal studenten per opleiding op niveau 3 en 4 bijvoorbeeld
onder de achttien voor het derde jaar op rij37, dan wordt de opleiding gesloten, tenzij deze anders
uit de regio verdwijnt of er andere zwaarwegende argumenten zijn (denk aan kleine, specialistische
opleidingen die minder regiogebonden zijn, zoals instrumentenmaker, horlogemaker et cetera, of
opleidingen in tekortsectoren). Hierbij geldt het principe ‘comply or explain’. De minimumnorm en
de daaraan verbonden consequenties worden opgenomen in de Wet educatie en beroepsonderwijs
(WEB).
Om te voorkomen dat studenten gedurende het jaar van opleiding moeten wisselen doordat de
minimumnorm niet wordt behaald, wordt er een vast telmoment ingesteld op bijvoorbeeld 1 mei.
Studenten moeten zich voor 1 april hebben aangemeld voor hun studie, waarna bekend wordt
hoeveel studenten zich voor het derde opeenvolgende jaar hebben ingeschreven. Dit bepaalt of de
37

De grens van achttien studenten is overgenomen uit een eerder onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs over kleine opleidingen
in het mbo (Inspectie van het Onderwijs,.(2014)..

55

studie doorgang kan vinden, of dat de studenten zich nog ergens anders moeten inschrijven. Er
wordt dus op één moment in het jaar bepaald of de studie te klein is of niet. De systemen van DUO
worden dusdanig aangepast dat zichtbaar wordt hoeveel studenten per opleiding staan
ingeschreven binnen de regio. Deze gegevens worden gedeeld met de Inspectie van het Onderwijs,
zodat zij kunnen toezien op het naleven van de minimumnorm. Op het moment dat opleidingen
niet gesloten worden en hier geen zwaarwegende argumenten voor zijn aangevoerd, komen deze
niet meer in aanmerking voor bekostiging.

Richtinggevende kaders voor kansrijk opleiden
Ten tweede kunnen er richtinggevende kaders worden opgesteld voor kansrijk opleiden
(beleidsoptie 6). Deze kaders sturen op studentaantallen in relatie tot de arbeidsmarktvraag van de
toekomst. De sturing gebeurt in deze optie in drie stappen.
1. Er wordt onderzoek gedaan (circa om de vijf jaar) naar de relatie tussen het
opleidingsaanbod en de arbeidsmarktvraag. Met het onderzoek wordt landelijk en per
arbeidsmarktregio een globaal beeld geschetst van de verwachte gewenste verdeling van
het aantal studenten over de verschillende sectoren en opleidingen (bijvoorbeeld 40%
studenten techniek, 30% studenten in de zorg, et cetera). Een conclusie die hieruit kan
volgen is dat wijzigingen in het opleidingsaanbod nodig zijn.
2. Instellingen zorgen vervolgens dat hun aanbod op het advies van de commissie wordt
aangepast en verantwoorden zich hierover, bijvoorbeeld via het regioplan (beleidsoptie 4a)
of het jaarverslag. Dit kan worden vastgelegd in regelgeving.
3. Wanneer instellingen geen invulling geven aan het advies van de commissie, kan de
Minister van OCW ingrijpen. Dit kan allereerst een signaal naar de instelling vanuit de
Minister van OCW zijn. Wanneer dit niet tot de gewenste resultaten leidt, kan vervolgens
een landelijke of regionale numerus fixus op bepaalde opleidingen worden ingesteld.

Aanscherping zorgplicht arbeidsmarktperspectief
Ten derde kan de zorgplicht arbeidsmarktperspectief worden aangescherpt (beleidsoptie 7). Dit
betekent dat er andere en/of strengere eisen komen voor het mogen aanbieden van opleidingen.
Dit kan door hogere percentages bij de zorgplicht arbeidsmarkt (niet 70% moet werk hebben na
een jaar, maar bijvoorbeeld 80%). Ook kan de indicator vervangen worden door andere indicatoren
zoals economische zelfstandigheid of het hebben van een substantiële baan. Om te komen tot de
juiste aanpassingen, worden de al bestaande onderzoeken van onder andere het CPB benut. Om
ervoor te zorgen dat de indicator blijft aansluiten op de actuele situatie op de arbeidsmarkt, wordt
de indicator om de vijf jaar herzien. Bij deze optie dient wel te worden opgemerkt dat het lastig is
om goede duurzame indicatoren vast te stellen, zoals CPB ook eerder heeft vastgesteld (CPB,
2021). Een aandachtspunt bij het aanscherpen van de signaalwaarde of de aanpassing van de
indicator is dat ze regelmatig moeten worden bijgesteld om de arbeidsmarktrelevantie betrouwbaar
te houden.

5.3.4

RICHT DE BEKOSTIGING OP TEKORTSECTOREN

Om mbo-instellingen te motiveren om meer opleidingen aan te bieden die aansluiten bij beroepen
in tekortsectoren, kunnen de prijsfactoren in de huidige bekostiging worden aangepast. Het wordt
voor instellingen financieel aantrekkelijker gemaakt opleidingen in tekortsectoren aan te bieden
door de prijsfactor van studies naar deze sectoren te verhogen. Eventueel kan ervoor gekozen
worden om het systeem van de verschillende prijsfactoren ook gelijk te vereenvoudigen
(beleidsoptie 8).

56

5.3.5

TOT SLOT: HARMONISEER OP TERMIJN DE REGIONALE INFRASTRUCTUREN

Op dit moment worden afspraken over uitval uit en eventuele terugkeer naar het mbo voornamelijk
gemaakt in de Doorstroompunten van de voormalige Regionale Meld- en Coördinatie (RMC)-regio.
Afspraken over het mbo-aanbod in het kader van bij- en omscholing van werkenden en
werkzoekenden worden daarentegen voornamelijk gemaakt in de arbeidsmarktregio. Voor dit
moment is het volgens de werkgroep verstandig om aan te sluiten bij de bestaande
samenwerkingsverbanden. Op termijn zouden deze verschillende regionale infrastructuren
geharmoniseerd kunnen worden. Het is ondoelmatig om afspraken over jongeren, werkenden en
werkzoekenden in twee verschillende gremia te maken.
Tegelijkertijd zouden overheid en instellingen een visie moeten ontwikkelen op hoeveel en welke
mbo-instellingen de verschillende regio’s bedienen. Een uitkomst zou kunnen zijn dat er
toegewerkt wordt naar een situatie zoals in het hoger beroepsonderwijs (36 instellingen), of één
instelling per arbeidsmarktregio (35 instellingen). Daarbij moet in beschouwing worden genomen
dat beroepscolleges vaak een landelijke functie vervullen.

5.4 STUDIEKEUZE: MEER EN EERDER INZETTEN OP EEN KANSRIJKE TOEKOMST
Conclusies huidig stelsel en

Conclusies huidige sturing

Aanbevelingen

trends (hoofdstuk 2 en 3)

(hoofdstuk 4)

(hoofdstuk 5)

•

De werkgroep beveelt aan om
meer en eerder in te zetten op
de studiekeuze.
•
Beleidsoptie 9:
verbeteren studiekeuze
door het gebruik van
arbeidsmarktinformatie
en breed aanbod in het
vmbo.

Studiekeuze
•
Niet alle studenten kiezen een
studie in een domein met een
goed arbeidsmarktperspectief.
•
Drie op de tien studenten
hebben spijt van hun
studiekeuze.
•
Sturing op aanbod en
studiekeuze wordt nog
belangrijker door de krapte op
de arbeidsmarkt.

•

•

•

Een goede studiekeuze is van
belang voor de student en de
samenleving en het huidige
beleid leidt nog niet altijd tot de
gewenste uitkomsten.
Het aanbod van profielen in het
vmbo en de bekostiging van het
mbo-aanbod dragen onvoldoende
bij een kansrijke opleidingskeuze.
LOB is belangrijk beleid rond
studiekeuze. De invulling van
LOB door vo-scholen en mboinstellingen varieert sterk en is
volop in ontwikkeling.
Het betrekken van (goede)
arbeidsmarktinformatie gebeurt
niet altijd, terwijl dit wel invloed
heeft op de studiekeuze. Dit is
vooral relevant voor de groep die
twijfelt over hun
vervolgopleiding.

De komende jaren is er sprake van aanhoudende krapte op de arbeidsmarkt, waarbij de tekorten in
sommige sectoren steeds groter worden. De samenleving als geheel zal steeds meer last krijgen
van die tekorten en dat betekent dat de mismatch tussen keuzes van jongeren en de behoefte van
de arbeidsmarkt ook een groter probleem wordt.
Deze omstandigheden legitimeren om meer te sturen op de studiekeuze van studenten. De
samenleving is hierbij gebaat en het helpt studenten wanneer ze gestimuleerd worden om een
studiekeuze met een goed arbeidsmarktperspectief te kiezen, waarmee ze vervolgens een
zelfstandig bestaan kunnen opbouwen. De vakmensen komen vaker terecht op de plekken waar de
maatschappelijke behoefte groot is, waardoor de samenleving als geheel beter functioneert. Dit
betekent niet dat de keuzevrijheid van studenten volledig beperkt moet worden. Immers, wanneer
studenten in opleidingen komen die qua capaciteiten en/of interesse te ver van hen afstaan, zal de
uitval toenemen. Het gaat om het vinden van een betere balans door goede
arbeidsmarktinformatie aan te bieden en daarover in gesprek gaan.
57

5.4.1

VERBETER DE STUDIEKEUZE DOOR GEBRUIK VAN ARBEIDSMARKTINFORMATIE EN BREED AANBOD IN
HET VMBO

De werkgroep stelt voor om de aandacht voor arbeidsmarktperspectieven binnen de
loopbaanoriëntatie- en begeleiding (LOB) te expliciteren en vast te leggen in de Regeling
examenprogramma's voortgezet onderwijs (beleidsoptie 9). Vervolgens is het van belang dat
docenten, decanen en mentoren in het voortgezet onderwijs worden bijgeschoold en getraind,
zodat zij de arbeidsmarktperspectieven goed onder de aandacht kunnen brengen van de leerlingen.
Deze maatregelen dragen bij aan het beter gebruik van arbeidsmarktinformatie in de LOB en de
studiekeuze van leerlingen. Een risico is dat leerlingen via LOB te sterk gestuurd worden richting
opleidingen met een goed arbeidsmarktperspectief, zonder dat zij hiervoor een sterke intrinsieke
motivatie hebben. Daarmee neemt de kans op uitval en switch toe.
Ten slotte is een goede oriëntatie in het vmbo op de keuzemogelijkheden in het mbo belangrijk. De
werkgroep heeft hier geen onderzoek naar gedaan, maar constateert dat studenten niet altijd
realistische verwachtingen hebben ten aanzien van de gekozen opleiding en dat drie op de tien
studenten spijt heeft van de gemaakte studiekeuze (zie hoofdstuk 2). Bestaand onderzoek laat zien
dat de oriënterende functie van het vmbo beperkt wordt, doordat vmbo-scholen maar een deel van
de tien verschillende profielen aanbieden (Stichting Platforms Vmbo, 2022). In datzelfde onderzoek
worden voorstellen gedaan om de oriënterende functie van het vmbo te versterken. De werkgroep
adviseert om dit onderzoek nader te bekijken en om eventueel vervolgonderzoek te doen naar hoe
de aanbevelingen uit dat advies verder vorm gegeven kunnen worden.

5.4.2

TOT SLOT: MEER PRIKKELS VOOR STUDENTEN RICHTING CRUCIALE TEKORTSECTOREN

In het huidige beleid staat het verbeteren van LOB en het enthousiasmeren van leerlingen en
studenten om te kiezen voor opleidingen in tekortsectoren centraal. Er wordt op dit moment in
opdracht van het ministerie van OCW een onderzoek uitgevoerd naar de effectiviteit van meer
sturende maatregelen. Het gaat daarbij om maatregelen die de keuzes van studenten kunnen
beïnvloeden. Denk aan het verminderen van lesgelden of schoolkosten voor opleidingen in
tekortsectoren. Ook kan er gedacht worden aan maatregelen zoals het geven van een baangarantie
of een diplomabonus. Het zijn vaak kostbare financiële maatregelen, waarvan er tot nu toe
onvoldoende zicht is op de impact, haalbaarheid en doelmatigheid. Het onderzoek wordt naar
verwachting in het voorjaar van 2024 opgeleverd.
De werkgroep adviseert de uitkomsten van dit onderzoek af te wachten. Op basis van de
uitkomsten kunnen mogelijk relevante beleidsopties geformuleerd worden.

58

5.5 DYNAMISCHE ARBEIDSMARKT: REALISEER MEER ACTUALITEIT, FLEXIBILITEIT EN
INNOVATIE OM AAN TE SLUITEN BIJ DE ARBEIDSMARKT
Conclusies huidig beleid en

Conclusies huidige sturing

Aanbevelingen

trends (hoofdstuk 2 en 3)

(hoofdstuk 4)

(hoofdstuk 5)

•

De werkgroep beveelt aan om
het stelsel responsiever te
maken zodat het sneller in
kan spelen op de laatste
ontwikkelingen op de
arbeidsmarkt.
•
Beleidsoptie 10:
stimulering van leren in
de praktijk, door de
praktijk in de bol te
vergroten.
•
Beleidsoptie 11:
stimulering van de
praktijk door de
Subsidieregeling
praktijkleren gerichter in
te zetten.
•
Beleidsoptie 12:
optimaliseren van de
kwalificatiestructuur.
•
Beleidsoptie 13: inzetten
op LLO.
•
Beleidsoptie 14:
wendbaarheid van
studenten vergroten door
in te zetten op breed
toepasbare vaardigheden.
•
Beleidsoptie 15: versterk
de kennisinfrastructuur.

Dynamische arbeidsmarkt
•
Door technologische
ontwikkelingen zoals
automatisering veranderen,
verdwijnen en ontstaan
beroepen sneller. Het mbo
moet zich steeds sneller
aanpassen.
•
Leren in de praktijk leidt tot
een betere aansluiting op de
arbeidsmarkt en wordt nog
belangrijker om het onderwijs
snel aan te kunnen passen op
de veranderende
arbeidsmarkt.
•
Beroepen met veel
routinematige taken in
specifieke sectoren zullen
verdwijnen. Hierdoor
verslechteren de
perspectieven van die
beroepen.

•

•

•

•

Instellingen benutten niet alle
mogelijkheden voor een actueel
aanbod, flexibele organisatie en
innovatie in de regio.
Het realiseren van de aansluiting
tussen onderwijs en arbeidsmarkt
wordt een grotere uitdaging,
doordat beroepen veranderen,
verdwijnen en ontstaan. Daarom
is het belangrijk om te bekijken
waar het aanpassingsvermogen
voor wat betreft actualiteit,
flexibiliteit en innovatie van het
stelsel verder geoptimaliseerd
kan worden. Dit vraagt veel van
onderwijsprofessionals. Daar kan
en moet meer op worden ingezet.
Het beroepsonderwijs kan niet
opleiden voor veranderende
beroepen tijdens de gehele
loopbaan. Leven lang ontwikkelen
is daarom van essentieel belang.
Het mbo-aanbod kan beter benut
worden voor LLO.
Het is momenteel onvoldoende
duidelijk welke breed toepasbare
vaardigheden studenten dienen
te verwerven tijdens hun mboopleiding (welke nodig zijn om
wendbaar te zijn op de
arbeidsmarkt).
Leren in de praktijk kan nog meer
benut worden om de aansluiting
op de arbeidsmarkt te verbeteren
en/of de krimpproblematiek
tegen te gaan.

Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en in de samenleving gaan steeds sneller. Zoals in paragraaf
4.5 beschreven zetten overheid, onderwijsinstellingen en bedrijfsleven in op een goede aansluiting
tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Zij werken hieraan vanuit hun eigen rol. De taak van de
overheid is om de randvoorwaarden op orde te brengen en te sturen op succesfactoren. Vanuit dit
perspectief zijn verschillende beleidsopties uitgewerkt.

5.5.1

STIMULEER MEER PRAKTIJK

Het leren in de praktijk biedt kansen om, ook in situaties van krimp en in de arbeidsmarkt van de
toekomst, een goede aansluiting op de arbeidsmarkt te houden (hoofdstuk 4). De werkgroep ziet
mogelijkheden om leren in de praktijk te versterken door enerzijds de instroom in de bbl te
stimuleren en anderzijds door meer praktijk mogelijk te maken in de bol-opleidingen.

Zet in op uitbreiding van het BBL-offensief
Om de instroom van jongere studenten in de bbl te bevorderen, kan het BBL-offensief mede
worden gericht op jongeren die na afronding van het voortgezet onderwijs naar het mbo (willen)
gaan. De focus van het BBL-offensief wordt op dit moment nader vorm gegeven in de context van
leven lang ontwikkelen (Ministerie van OCW, 2022c). De werkgroep adviseert dit offensief ook te
richten op jongere studenten: breng de goede aansluiting van de bbl-opleidingen bij de
dynamische arbeidsmarkt beter onder de aandacht van vmbo-leerlingen en mbo-studenten in de
59

bol-opleidingen. Hier ligt een opdracht voor onderwijsinstellingen. Breng die meerwaarde
tegelijkertijd onder de aandacht van sectoren die geen traditie hebben in het aanbieden van bblopleidingen. Zij hebben baat bij goed opgeleid personeel. Dit is een opdracht voor
werkgeversorganisaties (Ministerie van OCW, 2022c; SER, 2016).

Aanpassing bekostigingsprikkels ten behoeve van meer praktijk
De werkgroep ziet daarnaast kansen om het opleiden in de praktijk verder te stimuleren door
bekostigingsprikkels te verschuiven. Er kan meer praktijk in de bol worden gestimuleerd, door het
aantal begeleide onderwijstijd (bot)-uren te verminderen en het aantal beroepspraktijkvorming
(bpv)-uren te verhogen (beleidsoptie 10). Bot-uren zijn duurder dan bpv-uren, waardoor een
besparing ontstaat. Door het aantal bpv-uren te verhogen, krijgt een student meer kans om in de
praktijk te leren en daar zowel inhoudelijke als persoonlijke vaardigheden op te doen. Door het
verlagen van de bot-uren, blijft er minder tijd over om in de klas en met leeftijdsgenoten te werken
aan theorie en zaken als basisvaardigheden en burgerschap. Dit kan nadelig uitpakken in het licht
van de voorbereiding op de samenleving.

Subsidieregeling praktijkleren gerichter inzetten
De werkgroep heeft ook opties uitgewerkt voor het gerichter inzetten van de Subsidieregeling
praktijkleren (beleidsopties 11). Een deel van deze opties kan gecombineerd worden, maar
eventuele besparingen zullen dan anders uitvallen. Twee varianten betreffen het herverdelen van
de subsidie praktijkleren tussen mkb en grote bedrijven. Leerbedrijven met meer dan 250 fte aan
werknemers of een jaaromzet van meer dan €50 miljoen38 kunnen dan geen aanspraak meer
maken op de Subsidieregeling praktijkleren voor de praktijkleerplaatsen die zij bieden aan bblstudenten. Het budget zoals dat reeds in de begroting staat, kan beschikbaar blijven voor mkb
bedrijven, of worden afgeroomd. Door deze herverdeling bereikt de subsidie meer werkgevers voor
wie de subsidie van doorslaggevend belang kan zijn voor het aanbieden van een praktijkleerplaats.
Er bestaat een mogelijkheid dat grote bedrijven geen of minder praktijkleerplaatsen aanbieden
omdat zij geen aanspraak kunnen maken op de subsidie. Dit kan ten koste gaan van
praktijkleerplaatsen in (maatschappelijke) tekortsectoren, als hier geen uitzondering voor wordt
getroffen.
Twee andere varianten betreffen het herverdelen van de Subsidieregeling praktijkleren naar
arbeidsmarktrelevantie. De Subsidieregeling praktijkleren wordt dan enkel beschikbaar gesteld
voor praktijkleerplaatsen die opleiden tot banen in sectoren met een goed arbeidsmarktperspectief.
Om te bepalen om welke opleidingen het gaat, kan worden aangesloten bij de analyses die worden
voorgesteld in beleidsoptie 6. Op dit moment wordt circa 25% van het budget uitgekeerd aan
opleidingsplekken in domeinen zonder goed arbeidsmarktperspectief in maatschappelijk relevante
sectoren.39 Dit bedrag kan beschikbaar blijven voor de aanvragen in tekortsectoren, of worden
afgeroomd. Er bestaat een kans dat de regeling niet op het juiste moment bijstuurt in de juiste
sectoren. De cijfers over arbeidsmarktperspectief richten zich op de kans op werk na afstuderen en
kijken daarmee terug. Op het moment dat deze cijfers hebben geleid tot een selectie van
opleidingen en de subsidieregeling hierop is aangepast, kan dit alweer achterhaald zijn door de
wisselende conjunctuur.

38

39

Alleen mkb-bedrijven ontvangen in dit geval nog subsidie. Deze definitie van mkb-bedrijf is de gangbare definitie van het mkb. (RVO,
Mkb-toets).
Dit percentage is berekend door het gemiddelde bedrag van de afgelopen vijf jaar te nemen van de sectoren Mobiliteit & voertuigen;
Handel & Ondernemerschap; Horeca & bakkerij; Voedsel, natuur & leefomgeving; Uiterlijke verzorging; Economie & administratie;
Media & vormgeving, Toerisme & Recreatie. Daarnaast zijn de aanvragen op de subsidie in de categorie Overig en Regionale
kwalificatie meegenomen.

60

Binnen een vijfde variant wordt het bedrag per student binnen de Subsidieregeling praktijkleren
gelijk gehouden en de hoogte van het budget voor de doelgroep mbo afhankelijk gemaakt van de
ontwikkeling van het aantal bbl-studenten. Dat betekent dat de huidige vormgeving met een vast
(maximum)budget wordt aangepast naar een openeinderegeling op basis van een vast bedrag per
praktijkleerplaats. Wanneer er minder bbl-studenten zijn dan verwacht, vallen de kosten lager uit
(en vice versa voor meer bbl-studenten). Dit voorkomt dat het subsidiebedrag per
praktijkleerplaats verandert als het aantal bbl-studenten verandert.

Er is meer nodig dan alleen bekostigingsprikkels
Alleen bekostigingsprikkels zijn onvoldoende om te kunnen profiteren van de voordelen van leren
in de praktijk. Er is een aantal aandachtspunten dat geadresseerd moet worden. De krappe
arbeidsmarkt zet goede begeleiding vanuit het leerbedrijf onder druk of er kunnen tekorten aan
stage- of praktijkleerplaatsen ontstaan (SBB, 2022). Tegelijkertijd kan een krappe arbeidsmarkt de
noodzaak voor werkgevers verhogen om te investeren in jong talent. Wanneer de begeleiding
onvoldoende geborgd is, kan de uitval van studenten aanzienlijk toenemen. Voor 2023 tot en met
2027 zijn afspraken gemaakt in het Stagepact40 om ervoor te zorgen dat alle studenten een stage
of praktijkleerplaats krijgen met de juiste begeleiding en goede randvoorwaarden. Op termijn moet
bekeken worden of het pact voldoende effectief is. Daarnaast maakt de Onderwijsraad een advies
over wat er nodig is om werkplekleren in het beroepsonderwijs op een goede manier te
garanderen. Dit advies wordt eind 2023 verwacht. De opbrengsten van dit advies kunnen
interessante beleidsopties opleveren die al dan niet in combinatie met de beleidsopties 10 en 11
kunnen worden ingezet.
Ten slotte is er op een krappe arbeidsmarkt meer risico op stagemisbruik en groenpluk. Deze
risico’s moeten goed in kaart worden gebracht en vervolgens worden afgedekt.

5.5.2
OPTIMALISEER HET STELSEL
Doorlichting van de processen rond de kwalificatiestructuur
De technologische en maatschappelijke ontwikkelingen gaan steeds sneller. Het is daarom
belangrijk om te bekijken op welke punten de processen rond de ontwikkeling en vaststelling van
kwalificatiedossiers, keuzedelen en het verbinden van certificaten aan onderdelen van opleidingen
verbeterd en versneld kunnen worden (beleidsoptie 12). Deze optimalisering van processen zorgt
voor meer responsiviteit. Met deze beleidsoptie laat het ministerie van OCW door een externe partij
onderzoeken hoe de kwalificatiestructuur en de processen die hiermee samenhangen, verbeterd
kunnen worden. Dit zorgt voor wendbaarheid en flexibiliteit in het systeem, zodat inspelen op
relevante veranderingen makkelijker wordt en er een actueel opleidingsaanbod is. In het onderzoek
wordt in ieder geval gekeken naar:
•

De mogelijkheden om de inhoud van kwalificatiedossiers meer duurzaam te beschrijven,
waardoor het een toekomstbestendig dossier is. Onderwijsinstellingen kunnen daarmee
opleidingsprogramma’s actualiseren op recente arbeidsmarktontwikkelingen, zonder dat er
(altijd) wijzigingen van de kwalificatie-eisen nodig zijn.

•

Er wordt gekeken of het aantal kwalificatiedossiers kan worden verminderd.

•

De mogelijkheden om tussen kwalificatiedossiers meer te uniformeren, waardoor de
overstap van de ene studie naar de andere studie makkelijker wordt.

•

De balans tussen herkenbaarheid van de kwalificatie-eisen voor het bedrijfsleven en de
toekomstbestendigheid ervan.

40

Het Stagepact is een convenant tussen studenten, mbo-instellingen, docenten, werknemers, werkgevers en overheden, met daarin
afspraken om ervoor te zorgen dat alle studenten een stage of praktijkleerplaats krijgen met de juiste begeleiding en goede
randvoorwaarden.

61

•

De verbinding van certificaten aan arbeidsmarktrelevante onderdelen van mbo-opleidingen.
Hiermee kan tijdig aan de behoefte van het bedrijfsleven worden voldaan voor wat betreft
bij- en omscholing met behulp van mbo-certificaten.

•

Breed toepasbare vaardigheden zichtbaar maken in de kwalificatiedossiers, zodat deze
eenvoudiger meegenomen worden naar een volgende opleiding (zie ook beleidsoptie 14).

•

De vraag of de minister de dossiers moet vaststellen, of dat deze stap kan vervallen.

•

Ten slotte is het belangrijk dat er ook gekeken wordt naar verbetering van processen
binnen de onderwijsinstellingen.

Benut het mbo beter voor leven lang ontwikkelen
Het mbo kan beter toegankelijk worden gemaakt voor werkenden en werkzoekenden door het
wegnemen van praktische en technische knelpunten. Hierdoor wordt het gebruik van het
opleidingsaanbod gestimuleerd (beleidsoptie 13). Dit kan bijvoorbeeld via het implementeren van
een skillstaal. Een skillstaal is een taal om kennis en vaardigheden zo precies mogelijk te
beschrijven. Door skills te koppelen aan beroepen en mbo-opleidingen, certificaten en
praktijkverklaringen, verbetert de aansluiting tussen opleidingen en de arbeidsmarkt. In het kader
van het Nationaal Groeifonds (NGF)-programma Vaardig met Vaardigheden wordt reeds aan de
hertaling van skills gewerkt. De beleidsoptie die voor dit IBO wordt voorgesteld, omvat een
subsidieregeling om toepassingen voor de skillstaal te ontwikkelen. Met de subsidie kunnen
publieke en private partijen de skillstaal (door)ontwikkelen richting verschillende toepassingen.
Denk bijvoorbeeld aan een te ontwikkelen toepassing door een opleider die bij de intake van zijinstromers op basis van de skillstaal (datagedreven) kan zien wat iemand al kan en weet. Tevens
kan er gewerkt worden aan het ontwikkelen van een toegankelijker vrijstellingenbeleid.
Uitgangspunt voor LLO is dat je niet hoeft te leren wat je al weet of kunt. Dit wordt breed erkend,
maar in de praktijk is het vrijstellingenbeleid daar nog onvoldoende op ingericht. Met deze
maatregel kunnen examencommissies van mbo-instellingen worden getraind en kunnen de
instellingen zelf geadviseerd worden over hun vrijstellingenbeleid. Nieuwe toepassingen zoals de
skillstaal worden hierin meegenomen. Ten slotte kunnen de mbo-certificaten worden
doorontwikkeld. Voor deze maatregel wordt door het ministerie van OCW in samenwerking met
SBB een verkenning uitgevoerd naar de succesfactoren van mbo-certificaten in die sectoren waar
veel mbo-certificaten worden uitgereikt. Op basis van deze bevindingen en met betrokkenheid van
het regionaal bedrijfsleven wordt vervolgens gezorgd voor de opschaling van mbo-certificaten.
Daarnaast ontwikkelen bekostigde en niet-bekostigde erkende mbo-instellingen
onderwijsprogramma’s die worden afgesloten met mbo-certificaten. Deze opleidingstrajecten
worden uitgevoerd in de niet-bekostigde derde leerweg.

5.5.3

ZET IN OP DE WENDBAARHEID VAN STUDENTEN

De werkgroep adviseert om niet alleen in te zetten op het aanpassingsvermogen van het stelsel,
maar ook op de wendbaarheid van de jongeren zelf (beleidsoptie 14). Studenten die beschikken
over voldoende breed toepasbare beroepsvaardigheden zijn meer wendbaar op de arbeidsmarkt en
in de samenleving. Zij kunnen sneller inspelen op veranderingen en deze eenvoudiger meenemen
naar een volgende opleiding. De reeds opgedane competenties hoeven niet opnieuw aangeleerd te
worden. De overstap voor studenten bij switch of instroom na uitval wordt daardoor soepeler.
Welke breed toepasbare beroepsvaardigheden (denk aan probleemoplossende of interpersoonlijke
vaardigheden) studenten in hun mbo-opleiding verwerven is niet transparant. Door in de
kwalificatiedossiers inzichtelijk te maken bij welke kwalificatie-eisen het gaat om breed toepasbare
vaardigheden, kunnen onderwijsinstellingen gerichter hun onderwijsprogramma’s en curricula
hierop inrichten. Jaarlijks zal het ministerie van OCW monitoren hoeveel dossiers reeds zijn
aangepast. Daarnaast wordt in de regelgeving voor kwalificatiedossiers opgenomen dat de breed

62

toepasbare beroepsvaardigheden standaard deel uitmaken van de kwalificatiedossiers, zodat deze
bij nieuw te ontwikkelen kwalificatiedossiers direct worden geïncorporeerd.

5.5.4

ZORG VOOR ONDERSTEUNING VAN DOCENTEN VIA EEN KENNISINFRASTRUCTUUR

Onderwijsprofessionals spelen een cruciale rol in het realiseren van een responsief stelsel. Zij
vertalen de laatste ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en in de samenleving naar het onderwijs.
Het is daarom belangrijk om hen toe te rusten en in staat te stellen om aan de hand van bewezen
effectieve methodes te kunnen innoveren. De werkgroep adviseert om de kennisontwikkeling en
kennisbenutting van onderwijsprofessionals op twee manieren te versterken (beleidsoptie 15):
A. De ontwikkeling van een landelijk kenniscentrum voor het mbo, waar wetenschappelijke
kennis over wat werkt in de onderwijspraktijk van het mbo wordt gebundeld, geordend en
vertaald naar praktische handvatten, zodat deze kennis bruikbaar is voor
onderwijsprofessionals. Het gaat bijvoorbeeld om effectieve aanpakken op het gebied van
pedagogiek, leven lang ontwikkelen, didactiek, LOB, digitalisering en het aansluiten bij de
laatste ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en in de samenleving. De huidige kennis- en
expertisepunten die zijn ondergebracht bij de MBO Raad, gaan op in dit landelijke
kenniscentrum.
B. Het verstrekken van een opdracht door het ministerie van OCW om een innovatie- en
onderzoeksprogramma vorm te geven voor het mbo, zoals dit nu al bestaat voor het hbo.
Een dergelijk programma stimuleert praktijkgericht onderzoek41 (door docenten) in het
mbo. Op basis van kennis en inzichten worden producten en diensten ontwikkeld die ervoor
zorgen dat docenten hun onderwijs sneller en beter kunnen aansluiten bij technologische
ontwikkelingen. Het vormgeven van het innovatie- en onderzoeksprogramma wordt gedaan
in afstemming met NWO en sluit waar mogelijk inhoudelijk aan bij de programma’s van het
hbo en de universiteiten.

5.6 DYNAMISCHE SAMENLEVING: BEGELEID STUDENTEN NAAR ZELFREDZAAM
BURGERSCHAP
Conclusies huidig stelsel en

Conclusies huidige sturing

Aanbevelingen

trends (hoofdstuk 2 en 3)

(hoofdstuk 4)

(hoofdstuk 5)

•

De werkgroep beveelt aan om
in te zetten op
basisvaardigheden en de
zelfredzaamheid van
studenten.
•
Beleidsoptie 15: versterk
de kennisinfrastructuur.
•
Beleidsoptie 16: zorg voor
aandacht voor
levensvaardigheden in het
onderwijs.
•
Beleidsoptie 17:
Schakeljaar voor
anderstaligen.

Dynamische samenleving
•
Het aantal (leerplichtige)
nieuwkomers (anderstaligen)
neemt toe.
•
Er is onvoldoende zicht op de
beheersing van
basisvaardigheden (taal,
rekenen, burgerschap) en de
cijfers die er zijn voor wat
betreft de beheersing van taal
en rekenen, zijn zorgelijk.
•
Technologische
veranderingen, globalisering,
toenemende ongelijkheid en
ervaren polarisatie zorgen
voor een samenleving waarin
andere vaardigheden nodig
zijn.

41

•

•
•

Er is beleid ingezet op de
knelpunten rondom
basisvaardigheden. De werkgroep
ondersteunt dit beleid, maar
benadrukt dat zal moeten blijken
of de inzet uiteindelijk succesvol
is.
Vaardigheden die nodig zijn voor
participatie in de samenleving
worden momenteel niet
structureel herijkt, waardoor het
risico bestaat dat studenten
onvoldoende worden voorbereid
op de samenleving.
In het nieuwe beleid rondom
burgerschap is de aandacht voor
levensvaardigheden afgenomen.
Leerplichtige nieuwkomers
kunnen met de huidige
voorzieningen voor taalonderwijs,
niet altijd instromen in het mbo
op het niveau dat zij aankunnen.

Bij praktijkgericht onderzoek wordt onderzoek gedaan op basis van vragen uit de praktijk en waarbij de opbrengst direct kan worden
toegepast in het onderwijs. Van Swet, J. & Munneke, L. (2017). Praktijkgericht onderzoeken in het onderwijs.

63

5.6.1

VERGROOT DE RESPONSIVITEIT OP DE BASISVAARDIGHEDEN

Zoals in hoofdstuk 4 blijkt worden kennis en vaardigheden voor het uitoefenen van het beroep op
dit moment regelmatig doorgelicht door SBB, maar dit geldt niet voor de generieke eisen die zijn
vastgelegd in het Examen- en kwalificatiebesluit WEB. De werkgroep adviseert daarom om het
Examen- en kwalificatiebesluit WEB ook regelmatig door te lichten voor wat betreft de aan te leren
generieke vaardigheden. Zo wordt onderzocht of dat wat aangeleerd moet worden nog wel past bij
de arbeidsmarkt en samenleving van dat moment. Dit vergroot de responsiviteit van het stelsel. De
doorlichting kan bijvoorbeeld eens in de vijf jaar plaatsvinden door een onafhankelijke
onderzoeksorganisatie, in opdracht van het ministerie van OCW.

5.6.2

STIMULEER DE ONTWIKKELING VAN LEVENSVAARDIGHEDEN VOOR FYSIEKE, MENTALE EN FINANCIËLE
GEZONDHEID

Systematische verschillen in gezondheid en levensverwachting zijn hardnekkig en nemen toe zoals
in hoofdstuk 4 is geconstateerd (SCP, 2023; NJI, 2023). Niet elke jongere krijgt
levensvaardigheden op dit vlak van huis uit mee. Bovendien bestaat het risico dat met de
aanscherping van het burgerschapscurriculum de aandacht voor levensvaardigheden afgenomen.
De werkgroep stelt daarom voor om instellingen te stimuleren om de fysieke, mentale en financiële
gezondheid van mbo-studenten te verbeteren. Dit is uitgewerkt in beleidsoptie 16. Er kan een pilot
worden gestart, waarmee door middel van onderzoek in de praktijk een menukaart wordt
ontwikkeld met effectieve interventies op het gebied van levensvaardigheden. Een aandachtspunt
is de afbakening van de taken rondom levensvaardigheden: het onderwijs is niet (alleen)
verantwoordelijk voor het stimuleren van deze vaardigheden bij studenten. Ook ouders,
zorginstellingen en maatschappelijke organisaties vervullen hier een rol in.

5.6.3

ZORG VOOR ONDERSTEUNING VAN DOCENTEN VIA EEN KENNISINFRASTRUCTUUR

De ontwikkelingen in beroepen en in de samenleving moeten hun weg vinden naar het
onderwijsprogramma, zodat studenten daarop worden voorbereid. Dat vraagt enerzijds dat
docenten goed op de hoogte zijn en in de gelegenheid zijn om ontwikkelingen door te vertalen naar
het onderwijs en anderzijds dat informatie over ontwikkelingen ook in voldoende mate toegankelijk
is. De kennisinfrastructuur zoals reeds beschreven in paragraaf 5.5.4 kan dit bevorderen
(beleidsoptie 15).

5.6.4

ONTWIKKEL EEN ONDERWIJSVOORZIENING VOOR NIET-INBURGERINGSPLICHTE ANDERSTALIGE
STUDENTEN

De werkgroep ziet een mogelijkheid tot het creëren van een nieuwe onderwijsvoorziening bij mboinstellingen voor niet-inburgeringsplichtige42 anderstalige studenten. In deze voorziening leren deze
studenten in een jaar Nederlands en kunnen zij zich voorbereiden op doorstroom naar het mbo op
niveau 2, 3 of 4 (beleidsoptie 17). Dit programma voorkomt dat deze groep instroomt in een
entreeopleiding waar deze studenten niet per definitie op hun plek zitten. Het schakeljaar richt zich
specifiek op anderstalige studenten (Nederlands als tweede taal, NT2), zonder een erkend diploma
van een vooropleiding en dus zonder startkwalificatie43, in de leeftijd van 16 tot 23 jaar44, die de
Nederlandse taal nog onvoldoende beheersen en de cognitieve capaciteiten hebben voor een
beroepsopleiding op niveau 2, 3 of 4. Studenten die inburgeringsplichtig zijn horen niet bij deze
doelgroep. Voor hen is er al een bestaande voorziening, namelijk de onderwijsroute.

Studenten van binnen de Europese Unie zijn niet inburgeringsplichtig. Momenteel zijn ook Oekraïners niet inburgeringsplichtig.
Dit is een diverse doelgroep. Een deel van de studenten stroomt vanuit de internationale schakelklassen door naar het mbo zonder vodiploma, een deel komt ongediplomeerd vanuit het buitenland meteen naar het mbo en een deel heeft in herkomstland een nieterkend diploma gehaald.
44
Dit sluit aan bij de definitie van voortijdig schoolverlater.
42
43

64

5.7 BESPARINGEN: KIJK NAAR DE BEKOSTIGING VOOR 27 OF 30 JAAR EN OUDER OP NIVEAU
3 EN 4 EN MAAK EEN DOELMATIGHEIDSSLAG IN DE LUMPSUM
Elk IBO werkt in de regel ook besparingsopties uit ter hoogte van -10% tot -20% uit. In enkele van
de hierboven genoemde opties zijn al besparingen uitgewerkt (beleidsopties 10, 11b en 11d). Met
deze besparingsvarianten wordt het benodigde percentage nog niet gehaald. Daarom zijn hieronder
nog twee besparingsopties opgenomen, zodat aan de taakopdracht wordt voldaan.

5.7.1

GEEN BEKOSTIGING VOOR 27 OF 30 JAAR EN OUDER OP NIVEAU 3 EN 4 MET EEN STARTKWALIFICATIE

Er kan een grotere bijdrage gevraagd worden van studenten en het bedrijfsleven wanneer het gaat
om om- en bijscholing, direct of bijvoorbeeld via Opleiden & Ontwikkelen (O&O) fondsen
(beleidsoptie 18). Om dit te bewerkstelligen kan ervoor gekozen worden om geen bekostiging aan
mbo-instellingen te verstrekken voor studenten op niveau 3 en 4 van 27 dan wel 30 jaar en ouder.
Er wordt een uitzondering gemaakt voor studenten die nog geen startkwalificatie hebben. Een
leeftijdsgrens van 27 jaar is gelijk aan de leeftijd tot wanneer studenten gemeld moeten worden bij
de Doorstroompunten van de Regionale Meld- en Coördinatie (RMC-)functie. De grens van 30 jaar
sluit aan bij de leeftijd tot wanneer studenten studiefinanciering kunnen ontvangen. De
leeftijdsgrens wordt toegepast omdat deze groep vaak al een diploma heeft en daarmee hun (bbl)opleiding volgen in het kader van om- en bijscholing. Door de bekostiging te schrappen worden
instellingen gestimuleerd om de begeleiding van studenten te verbeteren, zodat zij voor hun 27e,
dan wel 30e tot een afronding van hun niveau 3 of 4 opleiding komen. Daarnaast krijgen
werkgevers een grotere rol in het financieren van de om- en bijscholing. Wanneer de om- en
bijscholing niet door bedrijven wordt gefinancierd, moeten studenten dit zelf bekostigen. Hierdoor
kan om- en bijscholing voor deze studenten (financieel) worden bemoeilijkt.

5.7.2

BESPARING OP DE LUMPSUM IN VERBAND MET SAMENHANG KWALITEITSAFSPRAKEN

Mbo-instellingen worden vanuit het ministerie van OCW gefinancierd via verschillende geldstromen:
via de lumpsum, via aanvullende bekostiging zoals kwaliteitsafspraken en via specifieke
subsidieregelingen. In bepaalde gevallen komt het voor dat een activiteit zowel via de lumpsum
(basis op orde) als via de kwaliteitsafspraken (extra impuls) wordt gefinancierd. Dit kan tot
mogelijke overlap in de financiering leiden. Dit ontstaat bijvoorbeeld wanneer een extra impuls (die
via kwaliteitsafspraken wordt gedaan) na verloop van tijd steeds meer onderdeel wordt van
regulier beleid dat wordt gefinancierd vanuit de lumpsum. Deze maatregel gaat de overlap tegen
(beleidsoptie 19). Er wordt een scherper onderscheid gemaakt tussen wat gefinancierd wordt
vanuit de lumpsum en wat vanuit de regeling kwaliteitsafspraken. Deze besparing kan worden
gerealiseerd door het korten van het lumpsumbudget (en niet het budget voor de
kwaliteitsafspraken). Zo blijft er via de kwaliteitsafspraken de mogelijkheid bestaan om met
gerichte investeringen en afspraken (tussen mbo-instellingen en het Rijk) te sturen.

65

6. Literatuurlijst
GERAADPLEEGDE LITERATUUR
Algemene Rekenkamer. (2016). Aanpak van laaggeletterdheid
AO Consult. (2020). Rapport monitor LOB 2019-2020
Bakens, J., Cörvers, F., Fouarge, D., & Levels, M. (2023). ROA Visie talentvraag 2040
Bakens, J., Bijlsma, I., Dijksman, S., Fouarge, D., & Goedhart, R. (2021). De arbeidsmarkt naar
opleiding en beroep tot 2026
Bartlett, C.A. & Goshal, S. (1994). Changing the role of top management: Beyond strategy to
purpose. Harvard Business Review, 72(6), 79-88
Bronneman-Helmers, R. (2011). Overheid en onderwijsbestel
CBS. (2023). Economische zelfstandigheid mbo 2014-2021
CBS. (2023a). Spanning op de arbeidsmarkt
CBS. (2022). Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2022-2050
CBS. (2021). Samenhang tussen problemen en kans op voortijdig schoolverlaten
CBS. (2021a). Bevolking in de toekomst. Prognose: Met hoeveel inwoners zal de bevolking van
Nederland nog groeien?
Cobben, L., Graus, E., & Huijgen, T. (2022). Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2021.
ROA Fact Sheets Nr. 004
Cobben, L., Graus, E., & Huijgen, T. (2022a). Uitval zonder diploma: Aanleiding, Kansen en
Toekomstintenties 2021. ROA Fact Sheets Nr. 005
Commissie Kwalificeren en Examineren. (2010). Naar meer doelmatigheid in het mbo
Commissie Onderwijs en Besturing BVE. (2010). Naar meer focus op het mbo!
Consortium 2B MBO. (2022). Evaluatie herziening kwalificatiestructuur mbo
Consortium 2B MBO. (2022a). Evaluatie wet ‘Doelmatige Leerwegen’
CPB. (2023). Actualisatie Verkenning middellange termijn tot en met 2031 (maart 2023)
CPB. (2023a). Technologie, de arbeidsmarkt en de rol van beleid
CPB. (2021). Indicatoren arbeidsmarktperspectief mbo

66

CPB. (2016). Lusten en lasten ongelijk verdeeld. Verklein verschillen vast, flex en zzp
DUO. (2023). Prognoses aantal mbo-studenten
European Centre for the Development of Vocational Training. (2012). Trends in VET Policy in Europe
2010–2012. Publications Office of the European Union, Luxembourg
Fazekas, M. & Litjens, I. (2014). A Skills beyond School Review of the Netherlands. OECD Reviews of
Vocational Education and Training
Fouarge, D., Künn, A., & Punt, D. (2017). De rol van arbeidsmarktinformatie in de opleidingskeuze
van mbo'ers. ROA. ROA Reports Nr. 009
Inspectie van het Onderwijs. (2023). Staat van het Onderwijs 2023
Inspectie van het Onderwijs. (2023a). Technisch rapport monitoring middelbaar beroepsonderwijs –
De Staat van het Onderwijs 2023
Inspectie van het Onderwijs. (2023b). Technisch rapport monitoring (voortgezet) speciaal onderwijs
Inspectie van het Onderwijs. (2022). Staat van het Onderwijs 2022
Inspectie van het Onderwijs. (2022a). Technisch rapport – De staat van het middelbaar
beroepsonderwijs 2022
Inspectie van het Onderwijs. (2022b). Factsheet Associate degree-opleidingen 2017-2021
Inspectie van het Onderwijs. (2014). Kwaliteit kleine mbo-opleidingen
KBA Nijmegen. (2022). Evaluatie en monitoring Wet vroege aanmelddatum en toelatingsrecht mbo
KBA Nijmegen, Oberon, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. (2021). Ontwikkeling van
onderwijsarrangementen voor een succesvolle doorstroom vmbo-mbo-hbo
Kennisrotonde. (2017). Welke effecten heeft loopbaanoriëntatiebegeleiding (LOB) op loopbanen van
vo-leerlingen en wat is de relatie tussen vormgeving en effecten?
Koning, B. de. (2022). Emperical studies on information, beliefs, and choices in education and work
Korpershoek, H., Beijer, C., Spithoff, M., Naaijer, H.M., Timmersmans, A.C., Van Rooijen, M.,
Vugteveen, J. & Opdenakker, M.-C. (2016). Overgangen en aansluitingen in het onderwijs.
Deelrapportage 1: reviewstudie naar de po-vo en de vmbo-mbo overgang
Kuijer-Siebelink, W. (2022). Samenspel. Leren voor verandering in werk en samenleving
LPBL. (2023). Meta-analyse Investeren in kwetsbare jongeren
LPBL. (2020). MKBA Regionaal VSV-programma West-Brabant

67

Meng, C.M., Huijgen, T.G., Sijbers, E.M., & Verhagen, A.M.C. (2015). Schoolverlaters tussen
onderwijs en arbeidsmarkt 2014. ROA. ROA Reports Nr. 003
Ministerie van OCW. (2023). Kaderbrief aanpak basisvaardigheden mbo
Ministerie van OCW. (2023a). Kamerbrief Hoofdlijnen aanvalsplan voorkomen voortijdig
schoolverlaten en begeleiden naar een kansrijke toekomst
Ministerie van OCW. (2023b). Referentieraming OCW 2023
Ministerie van OCW. (2023c). Stapelen in het voortgezet onderwijs
Ministerie van OCW. (2022). Introductiedossier bewindspersonen ministerie van OCW
Ministerie van OCW. (2022a). Kamerbrief over Financiële positie van het Onderwijs
Ministerie van OCW. (2022b). Kamerbrief over macrodoelmatigheid mbo
Ministerie van OCW. (2022c). Kamerbrief over inzet Werkagenda mbo
Ministerie van OCW. (2022d). Kamerbrief over voortijdig schoolverlaten en overstap van school naar
werk
Ministerie van OCW. (2022e). Nationaal Programma Onderwijs 3e voortgangsrapportage
Ministerie van OCW. (2021). Loopbaanoriëntatie en -begeleiding
Ministerie van OCW. (2019). Op weg naar versterkt beroepsonderwijs in elke regio
Ministerie van SZW. (2022). Kamerbrief over aanpak krapte op arbeidsmarkt
Mintzberg, H. (1993). Structure in Fives: Designing Effective Organizations. Upper Saddle River:
Prentice-Hall
Nibud. (2021). Rapport Nibud Mbo-onderzoek
NIDI & CBS. (2021). Eindrapport Verkenning Bevolking 2050
NJI. (2023). De waarde van de pedagogische basis
OESO. (2023). Education at a Glance 2023
Onderwijsraad. (2022). Taal en rekenen in het vizier
Onderwijsraad. (2019). Doorgeschoten differentiatie in het onderwijsstelsel
PBL & CBS. (2022). PBL/CBS Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2022-2050. Steden en
randgemeenten groeien verder

68

PwC Strategy&. (2021). Toereikendheid, doelmatigheid en kostentoerekening in het mbo, hbo en
wo&o
Regioplan. (2023). De overstap van vso naar mbo. Hoe kan de overstap worden versoepeld?
Regioplan. (2022). Evaluatie ESB-regeling
ResearchNed. (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022-2023
ResearchNed. (2020). Dalende doorstroom mbo-hbo: waarom stroomt een steeds kleiner aandeel van
de mbo-studenten door naar het hbo?
ResearchNed. (2019). Evaluatie van de Wet en Beleidsregel macrodoelmatigheid mbo
Rijksoverheid. (2020). Ongekend talent. Talenten benutten op de arbeidsmarkt. Brede
maatschappelijke heroverweging
Rli, ROB & RVS. (2023). Elke regio telt! Een nieuwe aanpak van verschillen tussen regio's
ROA. (2023). Kerncijfers schoolverlatersonderzoeken
SBB. (2023). Sectorkamers en marktsegmenten
SBB. (2023a). Alles over de kwalificatiestructuur
SBB. (2023b). Arbeidsmarktrapportages
SBB. (2022). Tekorten stages en leerbanen
SCP. (2023). Eigentijdse ongelijkheid
SCP. (2021). Kwesties voor het kiezen 2021
SCP. (2017). Arbeidsmarkt in kaart. Flexibilisering van de arbeidsmarkt
SEO. (2023). Monitor aanpak jeugdwerkloosheid
SEO. (2022). Arbeidsmarktkrapte. Analyse en oplossingsrichtingen arbeidsmarktkrapte in de technieken energiesector
SEO. (2020). De overgang van het mbo naar de arbeidsmarkt
SEO. (2019). De maatschappelijke kosten en baten van de beroepsbegeleidende leerweg
SEOR. (2023). LOB & Kansrijke keuzes in het vmbo
SER. (2016). Toekomstgericht beroepsonderwijs. Deel 1 – Voorstellen ter versterking van de
beroepsbegeleidende leerweg

69

Stichting Platforms Vmbo. (2022). De toekomst van de beroepsgerichte programma vmbo
SVB. (2023). Een miljoen extra AOW-gerechtigden in 2040
Taskforce Doelmatigheid. (2022). Advies Kansrijk opleiden
Universiteit Leiden. (2023). Flexibilisering, Globalisering en Technologische Vooruitgang: Gevolgen
voor Arbeidsmarkt en Sociale Zekerheid
UWV. (2023). Kansrijke beroepen
UWV. (2021). Minst kansrijke beroepen. Landelijk overzicht van beroepen
Verwey-Jonker Instituut. (2019). Programmeringsonderzoek vmbo-studiekeuzes en
mbo-arbeidsmarkt voor jongeren met een migratieachtergrond
Weel, B. ter, Zwetsloot, J., Bisschop, P. (2021) Technologie verslechtert arbeidsmarktkansen van
mbo’ers
WRR. (2020). Samenleven in verscheidenheid. Beleid voor de migratiesamenleving

70

BIJLAGE 1

Beleidsopties

OVERZICHT BELEIDSOPTIES
De budgettaire reeksen bij de beleidsopties zijn gebaseerd op de beschikbare gegevens van dit
moment. Daarnaast zijn in enkele gevallen aannames gemaakt in de berekeningen. Deze zijn
vermeld bij de desbetreffende optie. De reeksen gaan uit van een besluit over de invoering van de
maatregel per 1 januari 2024. Wanneer een optie wordt doorgevoerd, dient de reeks op dat
moment geactualiseerd te worden. Alle kosten onder de €0,1 miljoen worden aangeduid als nihil.
Beleidsoptie

Budgettaire
gevolgen

2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc
per

1. Mbo maatwerkroute

Intensivering

0

0

17,6

17,6

17,6

17,6

2026

2. Twee verplichte
instroommogelijkheden

Budgetneutraal

0

0

0

0

0

0

2024

3. Verplichte
informatieoverdracht

Intensivering

0

0

9,7

9,7

9,6

9,4

2029

4a. Regioplan

Intensivering

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

2024

4b. Extra ondersteuning
grootste krimpgebieden

Budgetneutraal

0

0

0

0

0

0

2027

5. Minimumnorm aantal
studenten

Budgetneutraal

1,25

0,75

0

0

0

0

2026

6. Richtinggevende
kaders opleidingsaanbod

Intensivering

0,2

0

0

0

0

Nihil

2024

7. Aanscherping
zorgplicht
arbeidsmarktperspectief

Budgetneutraal

0,2

0

0

0

0

0

2025

8. Financiering op basis
van
arbeidsmarktperspectief

Budgetneutraal

Nihil

0

0

0

0,2

0

2029

9. Verbeteren
studiekeuze

Budgetneutraal
- Onderzoek
Beroepsgerichte
programma’s

0,2

0,2

0

0

0

0

2026

Intensivering Training

0,75

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

2025

Besparing –
variant A

0

0

-158,9

-162

-162,2

-160,6

2029

Besparing –
variant B

0

0

-317,8

-324,1

-324,4

-321,3

2029

Besparing –
variant C

0

0

-476,7

-486,1

-486,7

-481,9

2029

11a. Subsidieregeling
praktijkleren richten op
het mkb

Budgetneutraal

0

0

0

0

0

0

2024

11b. Subsidieregeling
praktijkleren richten op
het mkb

Besparing

0

-86,3

-82,8

-79,3

-75,5

-75,5

2028

10. Meer praktijk in de
bol

71

Beleidsoptie

Budgettaire
gevolgen

2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc
per

11c. Subsidieregeling
praktijkleren richten op
arbeidsmarktrelevantie

Budgetneutraal

0

0

0

0

0

0

2024

11d. Subsidieregeling
praktijkleren richten op
arbeidsmarktrelevantie

Besparing

0

-55,0

-52,8

-50,6

-48,1

-48,1

2028

11e. Subsidieregeling
praktijkleren koppelen
aan aantal bbl-studenten

Budgetneutraal

0

0

0

0

0

0

2024

12. Processen
kwalificatiestructuur
versnellen

Budgetneutraal

0,2

0,2

0,2

0

0

0

2027

13. Versterken inzet van
mbo voor LLO

Budgetneutraal
– optie A

5,3

5,3

5,3

0

0

0

2027

Budgetneutraal
– optie B

1

1

1

0

0

0

2027

Budgetneutraal
– optie C

12,3

12,3

12,3

0

0

0

2027

14. Breed toepasbare
vaardigheden in
kwalificatiedossiers

Budgetneutraal

0,2

0,2

0,2

0,2

0

0

2028

15. Kennisinfrastructuur

Intensivering –
optie A

5

5

13,5

18,5

20

20

2027

Intensivering –
optie B

1,5

2,9

2,9

2,9

2,9

2,9

2025

16. Versterken
levensvaardigheden

Intensivering

0

5

5

5

0

0

2028

17. Schakeljaar
anderstaligen

Intensivering

3

5

5

5

5

5

2025

18. Geen bekostiging
oudere studenten

Besparing –
variant A

1,25

0,75

-39,8

-75,9

-111,9

-149,3

2029

Besparing –
variant B

1,25

0,75

-28,4

-53,6

-78,5

-104,2

2029

Besparing –
variant A

0

0

0

0

-99,5

-99,5

2028

Besparing –
variant B

0

0

0

0

-199

-199

2028

19. Doelmatigheidsslag
bekostiging

72

BELEIDSOPTIE 1: MBO MAATWERKROUTE IN DE PRAKTIJK VOOR VSO-INSTROMERS
(INTENSIVERING)
OMSCHRIJVING

Mbo-instellingen ontwikkelen met geoormerkte middelen in nauwe
samenwerking met bedrijven maatwerktrajecten voor oud-leerlingen
uit het voortgezet speciaal onderwijs (vso) met een grote
ondersteuningsbehoefte.
Dit kleinschalige mbo-onderwijs vindt niet plaats op een locatie van
een mbo-instelling, maar in de praktijk bij geïnteresseerde
werkgevers met gespecialiseerde werkbegeleiders. Mbo-instellingen
bieden samen met deze werkgevers een flexibel programma aan dat
aansluit op de behoeftes en competenties van de jongere, op basis
van de bestaande kwalificatiestructuur. Het doel is dat instromers
vanuit het vso een entreediploma of een diploma op niveau 2 halen
(of op een ander niveau, afhankelijk van de mogelijkheden van de
student). De voorbereiding, op- en toeleiding naar de arbeidsmarkt is
een essentieel onderdeel van het traject.
Onderwijs op maat in een alternatieve en praktijkgerichte route is
nodig als het reguliere mbo echt niet passend is. De route is daarmee
alleen gericht op jongeren die het nodig hebben. Werken wordt in de
route gecombineerd met leren, waarbij studenten intensieve
begeleiding krijgen. De studenten voeren diverse werkzaamheden uit
waarmee zij hun arbeidsvaardigheden vergroten. Bijzondere aandacht
is nodig voor de ondersteuningsvragen die voortkomen uit de
beperking van een jongere, zodat dit geen belemmering vormt om
onderwijs te volgen. Ook wordt door de mbo-instelling nauw
samengewerkt met partijen uit de (jeugd)hulp, geestelijke
gezondheidszorg of maatschappelijke ondersteuning.
De duur van het traject staat niet op voorhand vast en hangt af van
de ontwikkeling van de student en de route die de student volgt. De
verwachting is dat een route gemiddeld twee jaar duurt.

RATIONALE

•

In 2022/2023 zaten 6.123 studenten in het mbo die ooit op het vso
hebben gezeten. Er is voor hen vaak geen passend
onderwijsaanbod in het mbo beschikbaar. Hierdoor valt het
merendeel vroegtijdig uit. Meer dan de helft van vso-jongeren valt
in het mbo ongediplomeerd uit op entreeniveau of niveau 2.45 Ook
op niveau 3 en 4 is de uitval met respectievelijk 25% en 33%
fors.46 Dit komt doordat de ondersteuningsbehoefte van deze groep
groot en divers is. De kans op langdurige werkloosheid is voor deze
jongeren relatief groot.47 Dit is een structureel probleem.

45
46
47

Een gedeelte van deze jongeren hebben het uitstroomprofiel vervolgopleiding niet afgerond.
Inspectie van het Onderwijs (2023). Technisch rapport monitoring(voortgezet) speciaal onderwijs
Het percentage jongeren dat na een jaar na uitstroom geen werk heeft is voor het vso (uitstroomperspectieven vervolgonderwijs of
arbeidsmarkt) 56%, het pro 37% en Entree 41% (bron: DUO (2023) dashboard jongeren in een kwetsbare positie

73

•

Door kleinschalig mbo in de praktijk kunnen deze jongeren blijven
leren en zich verder ontwikkelen. De maatwerkroute vergroot voor
deze doelgroep de kans op een mbo-diploma en een succesvolle
overgang naar de arbeidsmarkt. De maatwerkroute is zo
aanvullend op de reeds bestaande mogelijkheden om
entreeonderwijs in het vso aan te bieden.

•

Bij kwetsbare jongeren werkt het om de studenten ‘zo normaal
mogelijk’ onderwijs en/of werk te bieden. Een gerichte aanpak,
passend bij de behoefte van de doelgroep (niet te zwaar, niet te
licht), levert het hoogste maatschappelijke rendement op. Dit levert
niet alleen een grote inkomens- en productiviteitswinst op voor de
jongere, maar kan bij kwetsbare jongeren ook leiden tot lagere
maatschappelijke kosten, zoals uitkeringen, zorgkosten en kosten
die samenhangen met criminaliteit.48 Omdat dit effect zich over
vele jaren laat zien, zijn dergelijke programma’s vaak zeer
rendabel.

•

De doelgroep in dit voorstel redt het niet binnen de reguliere
context van het mbo, ook niet met extra begeleiding.49

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Meer kansen voor jongeren afkomstig van het vso om een mbodiploma te behalen en succesvol door te stromen naar de
arbeidsmarkt. Zo neemt de zelfredzaamheid van deze jongeren
toe.

•

Het aandeel oud-vso jongeren dat bij een reguliere werkgever aan
het werk komt stijgt, zowel tijdens het kleinschalige mbo als na
diplomering.

•

Het aantal onderwijsdeelnemers in de entreeopleiding en op het
mbo neemt toe, doordat de ongediplomeerde uitval afneemt en
meer jongeren een mbo-opleiding kunnen volgen. Dit kan zorgen
voor een toename in de studentenaantallen.

Neveneffecten
•

De jongeren met de grootste ondersteuningsbehoefte zitten niet
meer in een reguliere klas. De populatie in reguliere mbo-klassen
wordt hierdoor homogener en ‘lichter’. Ook de uitval uit deze
klassen kan zo dalen.

•

De vraag naar bekwame en gespecialiseerde docenten die goed in
kunnen spelen op de ondersteuningsbehoefte van instromers uit
het vso neemt toe. Een gedeelte van het huidige
onderwijspersoneel dient hierop toegerust te worden.

•

Voor deze route wordt een groter beroep gedaan op de praktijk.
Er dienen genoeg werkgevers bereid te zijn deze doelgroep een
praktijkleerplaats aan te bieden. Het is cruciaal dat de begeleiding
van deze jongeren in nauwe samenwerking tussen

48
49

LPBL (2023) Meta analyse investeren in kwetsbare jongeren
LPBL (2023) Meta analyse investeren in kwetsbare jongeren

74

praktijkbegeleider en mbo-instelling plaats vindt. Deze optie kan
daarom op gespannen voet staan met beleidsopties 11b en d.
UITVOERING

•

De Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) wordt aangepast
waarmee deze route mogelijk wordt gemaakt.

•

Om tot een juiste selectie te komen van de jongeren die de
kleinschalige onderwijsroute nodig hebben, wordt in het
ontwikkelperspectief van het vso bekeken welke vervolgroute
passend is. Hierin worden ook het mbo, de jongere, ouders en
eventueel externe partners betrokken.

•

De bekostiging voor (het ontwikkelen van) de maatwerkroutes
wordt afgezonderd van de reguliere mbo-lumpsum. Hierdoor
wordt geborgd dat voor elke jongere een voorziening op redelijke
reisafstand beschikbaar is en dat het budget ingezet wordt voor
het beoogde doel. Inspiratie voor de inrichting van deze
afgezonderde bekostiging, kan bijvoorbeeld worden gehaald uit de
aparte bekostiging voor niveau 2.

•

SBB kan mogelijk een rol spelen bij het zoeken naar en selecteren
van geschikte en bereidwillige werkgevers.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

In de berekening wordt ervan uitgegaan dat van de vsojongeren die nu voortijdig schoolverlater worden (zo’n 2.000)
50% aan het maatwerktraject gaat deelnemen (zo’n 1.000). Het
gemiddelde traject is twee jaar en vergt per jaar €5.000,aanvullend op de bestaande entree- of niveau 2-bekostiging.

•

Van de circa 3.000 jongeren die nu vanuit het vso direct
doorstromen naar de arbeidsmarkt, zal met het nieuwe publieke
aanbod naar verwachting 25% (circa 750 jongeren) instromen in
het maatwerktraject.

•

In de berekening is daarom rekening gehouden met circa 1.750
jongeren * €10.000,- (twee jaar €5.000,-), waarmee
onderstaande reeks wordt gevormd.

•

Niet meegenomen in de berekening zijn:
o

Verminderde kosten voor gemeenten of andere
verwachte maatschappelijke baten, zoals hogere
belastinginkomsten en hogere arbeidsproductiviteit.

o

Een effect van een toename van het aantal oud-vso
leerlingen op het mbo.

o

Eventueel kan de Subsidieregeling voor scholing en reintegratie van personen met arbeidsbeperkingen en
ernstige scholingsbelemmeringen van SZW opgaan in
het nieuwe maatwerktraject. Deze subsidieregeling is
gericht op jongeren die fysiek of mentaal niet in staat
zijn mbo-onderwijs te volgen. Deze regeling is verlengd
tot en met 2026.50

50

Deze regeling is gericht op jongeren met een arbeidsbeperking en ernstige scholingsbelemmeringen, die 18 jaar en ouder zijn en geen
startkwalificatie hebben. De jongeren in dit traject worden toegeleid naar de arbeidsmarkt via individuele begeleiding. Het traject
verschilt van deze beleidsoptie doordat in voorliggend voorstel de jongeren niet (alleen) naar de arbeidsmarkt worden toegeleid en het
(juist) beschikbaar komt voor jongeren onder de 18 jaar. Ministerie van SZW. (2023). Kamerbrief verlenging subsidieregeling voor
scholing en re-integratie van personen met arbeidsbeperkingen en ernstige scholingsbelemmeringen

75

De verminderde uitval, waardoor de jaren daarop meer

o

studenten in het onderwijs verblijven en er daarmee
meer bekostiging richting de instellingen gaat.
In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

0

17,6

17,6

17,6

17,6

2026

76

BELEIDSOPTIE 2: INSTROOMMOGELIJKHEID OP MINIMAAL TWEE MOMENTEN IN HET JAAR
VERPLICHTEN (BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Instellingen worden verplicht om op minimaal twee momenten in het
studiejaar een instroommoment mogelijk te maken. Instellingen
kunnen nu al meerdere instroommomenten introduceren, maar in de
praktijk gebeurt dit niet tot nauwelijks.

RATIONALE

•

Mbo-studenten die aan het begin van het studiejaar om
diverse redenen uitvallen, moeten nu vaak een jaar wachten
om aan een nieuwe opleiding te beginnen. Dit kan ertoe
leiden dat jongeren definitief uit het onderwijs verdwijnen,
zonder startkwalificatie de arbeidsmarkt opgaan of thuis
komen te zitten.51 Door het aantal instroommomenten te
verhogen, kunnen jongeren op korte termijn weer
deelnemen aan het onderwijs en wordt het risico op
voortijdig schoolverlaten (vsv) verkleind.

•

Tevens wordt het eenvoudiger om het mbo beter te
benutten voor leven lang ontwikkelen, aangezien flexibiliteit
in startmomenten beter past bij de scholingsbehoefte van
werkenden en werkzoekenden.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Tegengaan van uitval en vsv.

•

Het beter benutten van het mbo voor de behoeften van
werkenden en werkzoekenden, die een (ander) diploma willen
behalen op het mbo. Het gaat daarbij puur om het efficiënt
gebruik maken van de bestaande mbo-structuren.

Neveneffecten
•

Instellingen geven als voornaamste redenen dat er nu geen
tweede instroommoment wordt ingevoerd, omdat het
onderwijsprogramma dit niet toelaat en het organisatorisch
moeilijk te regelen valt. Dit verandert niet wanneer een extra
instroommoment wettelijk verplicht wordt, wat de
daadwerkelijke invoering mogelijk belemmert.

•

Mogelijke toename van werkdruk bij docenten, doordat er
verschillende groepen en groepsgroottes ontstaan. Door deze
complexiteit is het onderwijsproces moeilijker te plannen. Door
de krappe arbeidsmarkt is het lastig om extra docenten te
werven.

•

Uitvallende studenten vormen een groot deel van de doelgroep
voor deze maatregel. Zij hebben vaak meer begeleiding nodig in
het onderwijs. Als zij tegelijk instromen, kan dit tot groepen
leiden die meer begeleiding nodig hebben dan de reguliere

51

LPBL. (2023). Meta analyse investeren in kwetsbare jongeren

77

instroom. Dit kan positieve effecten hebben (meer aandacht,
grotere doorstroomkans), maar ook negatieve effecten
(tweedeling en druk op personeel).
•

Om verschillende (economische en uitvoeringstechnische)
redenen kan het voordelig zijn om studenten in een al
bestaande groep te laten instromen. Echter kunnen studenten
dan relevante kennis missen die noodzakelijk is en die de
bestaande groep eerder heeft opgedaan.

•

Mogelijk leiden twee instroommomenten tot kleinere klassen.
Door de krimp wordt de groepsgrootte reeds kleiner. Deze optie
heeft daar mogelijk een versterkend (negatief) effect op.

•

Het tweede instroommoment kan gevolgen hebben voor de
herverdeling van de bekostiging tussen instellingen. De
bekostiging wordt (grotendeels) verdeeld op basis van de
studentenaantallen van oktober en februari. Wanneer er een
grotere februari-instroom komt op een beperkt aantal plekken,
zal dit tot herverdelingseffecten van de bekostiging leiden.
Wanneer alle instellingen meerdere instroommomenten
doorvoeren zal het herverdelingseffect beperkt zijn.

UITVOERING

•

Voor het doorvoeren van deze maatregel moet de Wet educatie
en beroepsonderwijs (WEB) worden aangepast. Dit neemt
minimaal twee jaar in beslag.

•

Instellingen moeten een tweede instroommoment mogelijk
maken, op het moment dat zij dit nu nog niet hebben. Ook
zullen zij aanpassingen van het onderwijs- en
examenprogramma moeten doorvoeren. Dit vergt
ontwikkelcapaciteit.

•

Het ministerie van OCW en/of de MBO Raad kunnen instellingen
faciliteren door kennis te delen over de invoering van twee
instroommomenten, om te voorkomen dat iedere instelling zelf
het wiel moet uitvinden. Dit kan bijvoorbeeld via een
expertisepunt of via de kennisinfrastructuur (beleidsoptie 15).

•

Om de instroommomenten zo efficiënt en effectief mogelijk in te
voeren, dienen regels en/of afspraken gemaakt te worden over:
o

Samenwerking in de regio om gezamenlijk een extra
instroommoment te organiseren voor opleidingen met
relatief weinig aanmeldingen. Dit kan in samenhang worden
bezien met beleidsoptie 4a.

o

Het minimumaantal studenten voor het doorgang laten
vinden van een extra instroommoment. Daarnaast moet
worden gekeken naar een alternatief als de aangemelde
studenten niet kunnen starten doordat niet aan het
minimumaantal wordt voldaan. Dit kan in samenhang
worden bekeken met beleidsoptie 5.

o

Het in beeld blijven van studenten tussen uitval en het
volgende inschrijfmoment bij de instelling, bijvoorbeeld door
een domeininschrijving waardoor studenten generieke

78

vakken op het terrein van bijvoorbeeld burgerschap en
basisvaardigheden kunnen blijven volgen.
BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Instellingen hebben nu de vrijheid een tweede instroommoment
te starten. Een aantal instellingen doet dit ook. Extra middelen
lijken daarom niet noodzakelijk om dit voorstel door te voeren.

•

Wanneer de invoering van dit voorstel tot gevolg heeft dat
jongeren die nu niet in het stelsel zitten (bijvoorbeeld vsv’ers),
het stelsel (weer) inkomen, zullen zij in aanmerking komen voor
bekostiging. Aangezien er nu geen (verwachte) aantallen
studenten zijn voor wie dit geldt, is hier geen reeks voor
opgenomen.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

0

0

0

0

0

2024

79

BELEIDSOPTIE 3: VERPLICHT EEN INFORMATIEOVERDRACHT BIJ OP- EN DOORSTROOM
(INTENSIVERING)
OMSCHRIJVING

Vo-, mbo- en hbo-instellingen worden wettelijk verplicht informatie
over te dragen over studenten die op- en doorstromen.
De informatieoverdracht wordt verankerd in wet- en regelgeving.
Het overdragen van studentinformatie vormt de basis voor
instellingen om de overdracht(en) binnen de gehele beroepskolom
te verbeteren. Instellingen kunnen de informatieoverdracht naar
eigen inzicht benutten om direct bij de start van de
(vervolg)opleiding op de behoeftes en kansen van de individuele
student in te spelen. Docenten worden zo in staat gesteld om
persoonlijke begeleiding te leveren bij de instroom van de
studenten.
Scholen en instellingen leveren per doorstromende student een
overdrachtsdossier aan bij de nieuwe instelling. In het dossier staat
onder andere informatie over studieresultaten, de tot dan toe
ontwikkelende kwaliteiten en talenten van de student, de inschatting
van het voorliggend onderwijs over de mate waarin de studiekeuze
bij de student past en over de ondersteuning die tijdens de
vooropleiding aan de student geboden is. Ook moeten instellingen
de informatie over het (studie)succes op de vervolgopleiding weer
terugkoppelen aan de toeleverende opleiding, zodat zij de
voorbereiding op op- en doorstroom kunnen bijsturen.
Het ministerie van OCW en het onderwijsveld ontwikkelen
gezamenlijk een kader voor de benodigde informatie in het
overdrachtsdossier. In het kader staan bijvoorbeeld eventuele
uitzonderingen die gemaakt kunnen worden, onder meer rond
privacywetgeving. Zo kan een landelijk gestandaardiseerd format
worden ontworpen om te zorgen dat instellingen over gelijksoortige
informatie beschikken.

RATIONALE

•

Als docenten en ondersteunend personeel meer informatie en
voorkennis hebben over studenten, kunnen ze al bij de start op
de behoeftes en kansen van de individuele studenten inspelen.
Zo wordt de overgang voor de student versoepeld.

•

Een warme overdracht tussen opleidingen verhoogt de kans op
studiesucces.52 Door studenten beter over te dragen van het ene
naar het andere niveau, is de kans groter dat zij aansluiting
vinden binnen de nieuwe opleiding en daar succesvol zullen zijn.

52

Vugteveen, J., Timmermans, A.C., Korpershoek, H., Van Rooijen, M., Opdenakker, M.C. (2016). Overgangen en aansluitingen in het
onderwijs. Deelrapportage 3: empirische studie naar de cognitieve en niet-cognitieve ontwikkeling van leerlingen rondom de vmbombo overgang

80

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Meer succesvolle op- en doorstroom binnen de beroepskolom
voor leerlingen en studenten, doordat docenten en
ondersteuners direct toegang hebben tot relevante informatie
over nieuwe studenten.

•

Ontvangende instellingen kunnen op basis van de
doorstroomdossiers hun onderwijs en begeleiding beter
afstemmen op de toeleverende instellingen.

•

Toeleverende scholen en instellingen kunnen de gegevens over
het studiesucces van oud-studenten gebruiken om hun eigen
onderwijs en begeleiding beter te laten aansluiten op het
vervolgonderwijs.53

Neveneffecten
•

Wanneer gegevens over de student gedeeld worden, zijn er
minder mogelijkheden voor de student om met een schone lei
aan een nieuwe opleiding te beginnen.

•

Docenten moeten input leveren voor het opstellen van een
dossier als de student doorstroomt. Dit verhoogt de
administratieve last voor docenten.

•

Instellingen moeten hun systemen inrichten om
privacygevoelige informatie op te slaan en te delen.

UITVOERING

•

Kaders voor het overdrachtsdossier worden vormgeven met
partners. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de geleerde lessen
uit onder andere het po en vo54, het project Elektronisch Leer
Dossier (ELD) en van de ervaringen van instellingen die nu al
werk(t)en met een digitaal doorstroomdossier.55

•

De plicht tot informatieoverdracht moet worden opgenomen in
de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) en de uitwerking
eventueel in een ministeriële regeling. Een wetswijziging neemt
minimaal twee jaar in beslag, de wijziging van een regeling
ongeveer één jaar.

•

Er dient een Data protection impact assessment (DPIA)
uitgevoerd te worden. Een DPIA is een instrument om vooraf de
privacyrisico’s van een gegevensverwerking in kaart te brengen.

•

De Inspectie van het Onderwijs dient toezicht te houden op of
de warme overdracht daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

De gevolgen van deze optie zitten vanwege het vastleggen, lezen
en handelen vooral in de tijd/werkdruk bij docenten. Hier zijn
extra kosten voor gerekend.

De MBO Raad en Vereniging Hogescholen geven dit zelf ook aan in hun convenant Doorstroom MBO – HBO van 5 juli 2019.
Oomens, M., Ketelaars, M., van Aarsen, E. & Scholten, F. (2016). Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs.
Evaluatie Wet Eindtoetsing PO. Eindrapportage
55
Doorstroomdossier - Intergrip
53
54

81

•

In de berekening is gerekend met een bedrag van €54,- per uur56,
uitgaande van in totaal één uur per student.

•

De gevolgen zijn berekend voor de overgangen binnen de
beroepskolom. In de berekening is daarom rekening gehouden
met alle studenten (uitgaande van de referentieraming 2023) die
vanuit het vo instromen in het mbo, binnen het mbo opstromen
en de mbo-studenten die doorstromen naar een hbo-bachelor en
een Associate degree. In 2029 gaat het daarmee om ongeveer
174.600 overgangen.

•

Door de benodigde wijziging van de wet kan invoering vanaf 2026
plaatsvinden.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)

56

2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

0

9,7

9,7

9,6

9,4

2029

Dit bedrag is gebaseerd op de kosten uit het Handboek Meting Regeldrukkosten van het Adviescollege Toetsing Regeldruk. Handboek
Meting Regeldrukkosten - ATR (atr-regeldruk.nl)

82

BELEIDSOPTIE 4A: REGIOPLAN VOOR EEN PASSEND ONDERWIJSAANBOD (INTENSIVERING)
OMSCHRIJVING

Mbo-instellingen worden verplicht om samen met partners in de regio
een regioplan te maken en een deel van de bekostiging wordt hieraan
gekoppeld.
Partners in de regio maken afspraken over hoe zij komen tot een
toegankelijk en doelmatig onderwijsaanbod van voldoende kwaliteit
dat aansluit op de arbeidsmarktsituatie van de komende zes jaar. De
afspraken worden vastgelegd in regioplannen, waarbij aangesloten
wordt op een bestaande regio-indeling. Een logische keuze lijkt om
aan te sluiten bij de arbeidsmarktregio’s of een samenvoeging van
arbeidsmarktregio’s (wanneer daar overeenstemming over is).57
Betrokken partners zijn: de mbo-instellingen die actief zijn in de
arbeidsmarktregio, overheden (gemeenten, provincie), het regionale
bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties (denk aan jeugdzorg,
GGD’en et cetera) en de instellingen voor voortgezet en hoger
onderwijs.
De crux van het regioplan is de gezamenlijke verantwoordelijkheid
voor een hoogwaardige educatieve infrastructuur in de regio en
daarmee niet het lijfsbehoud van elke mbo-instelling. Juist
samenwerking en meer concentratie kan een goede uitkomst zijn van
het regioplan. Om deze verantwoordelijkheid van
onderwijsbestuurders te benadrukken kan dit vastgelegd worden in de
Code goed bestuur. Voor mbo-instellingen die in meerdere
arbeidsmarktregio’s actief zijn, geldt dat zij betrokken moeten zijn bij
meerdere regioplannen.
De regioplannen worden ontwikkeld en regelmatig besproken aan een
structurele regionale tafel. Er kan daarvoor worden voortgebouwd op
eventuele bestaande structuren in regio’s. De mbo-instellingen nemen
hierin het voortouw. Naast de regionale tafels wordt er een landelijke
tafel opgericht, met daarin vertegenwoordigers van alle regio’s. Deze
tafel bespreekt overkoepelende thema’s, waarvan in elk geval de
(spreiding van) opleidingen van beroepscolleges.
Om instellingen te stimuleren om de afspraken in regioplannen te
maken en na te komen, wordt een gedeelte van de lumpsum voor
mbo-instellingen apart gehouden. Bij een door de Minister van OCW
goedgekeurd regioplan wordt een deel van dit bedrag verstrekt,
vervolgens nog eens als blijkt dat de partners zich aan de gemaakte
afspraken houden.

57

Momenteel wordt bij het onderzoek naar de uitvoeringsstructuur van het Actieplan Groene en Digitale Banen van het ministerie van
EZK gekeken naar een optimale regio-indeling. De uitkomsten van dit onderzoek kunnen worden benut bij de keuze.

83

Het regioplan moet voldoen aan kaders die zijn opgesteld door het
ministerie van OCW. Denk hierbij aan:
•

Afspraken over welke mbo-instelling in de regio welke opleidingen
aanbiedt voor welke doelgroep en in welke leerweg. Daarbij hoort
een heldere verdeling van aanbod wanneer er meerdere
instellingen in een regio actief zijn. Het uitgangspunt is dat
instellingen in één regio niet dezelfde opleidingen aanbieden. Ook
is een zekere regionale profilering in het onderwijsaanbod
mogelijk om een efficiënt aanbod te bewerkstelligen. Deze
profilering is gebaseerd op de economische kracht van het gebied
en vindt plaats in samenspraak met het hoger onderwijs. Bij de
afspraken over het aanbod dient rekening gehouden te worden
met de borging van voldoende onderwijskwaliteit (zoals de
beschikbaarheid van voldoende en goed onderwijspersoneel) en
de mogelijkheden tot doorstroom. Het ministerie van OCW heeft
een faciliterende rol bij het beschikbaar stellen van cijfers. Er
wordt een analyse beschikbaar gesteld van de werkgelegenheid in
de regio en prognoses van de studentenaantallen. Het is daarbij
belangrijk dat de analyse vooruitkijkt: wat is er over vijf tot tien
jaar nodig in de regio? Daarbij wordt geput uit de inzichten die
worden opgedaan door de commissie uit beleidsoptie 6.

•

Afspraken over het borgen van de toegankelijkheid van het
entreeniveau en niveau 2.

•

Afspraken over het voorkomen van het verdwijnen van relevante
kleine opleidingen (zie ook beleidsoptie 5). Aan de landelijke tafel
kan bepaald worden waar dit noodzakelijk is. Het is niet
noodzakelijk dat iedere regio dezelfde kleine opleiding aanbiedt
(in het bijzonder op niveau 3 en 4). Denk hierbij bijvoorbeeld aan
de opleidingen die aan vakinstellingen gegeven worden.

•

Afspraken over hoe te komen tot een bepaalde (beperking van)
instroom in opleidingen met minder arbeidsmarktperspectief en
over voldoende instroom in cruciale opleidingen voor de regio.

•

Er is aandacht voor de (benodigde) leefbaarheid in de regio.
Daarbij wordt gevraagd om een analyse van diversiteit in en
toegankelijkheid (reisafstanden) van opleidingen op de
verschillende niveaus en de gevolgen daarvan voor de
samenleving in de regio.

•

Afspraken over het delen/beter benutten van faciliteiten en
personeel tussen mbo-instellingen, bedrijfsleven (opleiden in de
praktijk), vo-scholen en ho-instellingen. Afspraken over het
gedeeld gebruik van publiek/private voorzieningen als
bibliotheekgebouwen worden aangemoedigd.

•

Afspraken over LOB met het vo en bedrijven (zie beleidsoptie 9).

Het ministerie van OCW stelt voor de regio een verbinder
beschikbaar. De verbinder heeft een aanjagende functie binnen de
regio en ondersteunt de mbo-instellingen in hun voortrekkersrol bij
het regioplan. Voorbeelden van taken van de verbinder zijn het
84

ondersteunen bij het uitbouwen van bestaande overlegstructuren,
deze overleggen voorzitten, het betrekken van de juiste partners, het
afdwingen van gemaakte afspraken en acties, het bewaken van de
voortgang en het vroegtijdig signaleren van knelpunten rond krimp en
fusies. Ook draagt de verbinder zorg voor de integrale afstemming
met andere rijksfunctionarissen in de regio. Daarnaast is er een
landelijk overleg, waar de voortgang in de regio’s wordt gemonitord
en waar eventuele thema’s worden besproken die regio
overschrijdend zijn.
De eerder genoemde kaders voor het regioplan worden vastgelegd in
regelgeving. De plannen worden getoetst door een commissie die is
ingesteld door het ministerie van OCW. Zij toetst of het plan aan de
gestelde eisen voldoet. Ook bekijkt deze commissie of de regionale
plannen aansluiten op de inzichten vanuit de arbeidsmarktanalyse
(beleidsoptie 6). Zij hebben daarbij oog voor (kleine)
vakspecialistische opleidingen. De commissie adviseert aan de
Minister van OCW, die vervolgens het besluit neemt over de
bekostiging. Er kan bekeken worden of de CMMBO of de CKMBO de rol
op zich kan nemen voor het toetsen van de regioplannen.
Na vijf jaar wordt het plan geëvalueerd door de betrokken partijen en
gewerkt aan een nieuw plan voor de periode daarop.
RATIONALE

•

De samenwerking tussen de verschillende partners is nodig om
een integrale aanpak van krimp en kansrijk opleiden te kunnen
realiseren. Ook is een goed functionerend mbo in de regio
noodzakelijk voor andere partijen, zoals het bedrijfsleven.

•

Er zijn geen kant-en-klare maatregelen die voor alle regio’s een
oplossing zijn. De arbeidsmarktsituatie, de strategische
profilering, krimp en de huidige samenwerkingsgraad verschillen
aanzienlijk per regio. Het opstellen van een regioplan maakt het
mogelijk om in te spelen op de lokale situatie.

•

Met de regioplannen wordt verregaande samenwerking in de regio
geborgd om een kwalitatief en doelmatig aanbod, passend bij de
arbeidsmarktvraag en studentenaantallen van de toekomst, te
realiseren ondanks de krimpende studentenaantallen. Het
uitgangspunt is het opleidingsaanbod, de arbeidsmarkt en de
leefbaarheid van de regio, in plaats van de positie van een
individuele mbo-instelling.58

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Het regioplan moet (regionale) samenwerking garanderen,
waarmee een kwalitatief en doelmatig aanbod in stand kan
blijven, ondanks de krimpende studentenaantallen.

•

58

Het regioplan draagt bij aan de leefbaarheid van een regio.

Proof adviseurs en Berenschot. (2022). Regionale samenwerking leren en werken

85

•

Het regioplan moet ervoor zorgen dat er voldoende keuze aan
opleidingen is voor studenten op verschillende niveaus waarmee
zij goed op de (regionale) arbeidsmarkt terecht komen.

•

Het regioplan moet ervoor zorgen dat studenten kunnen rekenen
op een kansrijk arbeidsmarktperspectief na afstuderen.

•

Door een regioplan te verplichten wordt de organisatiegraad van
samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheden
vergroot.

Neveneffecten
•

Het opstellen van de regioplannen vraagt veel organisatie en kan
leiden tot extra bureaucratie.

•

Door gemaakte afspraken in de regio’s kan het zo zijn dat
reisafstanden voor studenten toenemen door concentratie in een
regio. De diversiteit in aanbod kan afnemen, als er keuzes
gemaakt moeten worden in het meest relevante aanbod voor de
regio. Daar staat tegenover dat het aanbod anders wellicht
helemaal zou verdwijnen en nu juist in stand gehouden kan
worden.

•

Mbo-instellingen in dezelfde regio worden gedwongen tot
samenwerking. Bij het afkeuren van het regioplan bestaat door de
koppeling met de bekostiging de kans dat de ene mbo instelling
wordt benadeeld door de houding van de andere instelling binnen
de regio.

•

Er zijn al veel verschillende samenwerkingsverbanden waar
onderwijsinstellingen, gemeenten en werkgevers in betrokken
zijn. Wanneer in regio’s nog niet in exact deze samenstelling
wordt samengewerkt, vergroot dit de bestuurlijke drukte.

UITVOERING

•

Het ministerie van OCW moet regelgeving opstellen waarin de
kaders voor het regioplan worden vastgelegd. Dit zal ongeveer
een jaar in beslag nemen.

•

De rollen van de verschillende partners worden vastgelegd,
bijvoorbeeld in de te ontwikkelen regelgeving voor het verplichte
regioplan. Mocht het bij wijze van voorbeeld voorkomen dat
gemeente Y niet wilt meewerken aan het regioplan, terwijl de
mbo-instelling grote inzet heeft gepleegd om de gemeente aan
boord te krijgen, dan kan de commissie adviseren de middelen
toch toe te kennen.

•

De samenwerking in de regio moet door de betrokken partijen
(aangejaagd door de OCW-verbinders) tot stand worden gebracht,
dan wel moeten bestaande samenwerkingsverbanden het
regioplan opstellen en uitvoeren.

•

Er moet een commissie worden opgesteld dan wel worden
aangewezen voor het toetsen van de plannen.

•

De implementatie van de regioplannen wordt gemonitord door de
in te stellen commissie.

86

•

Het streven is om uitdagingen in de regio integraal te benaderen
om onnodige bureaucratie te voorkomen. Het is mogelijk om het
regioplan na 2027 te verbinden aan een eventuele volgende
tranche kwaliteitsafspraken. Ook kan de regionale aanpak van vsv
en kansrijk opleiden op termijn verbonden worden aan het
regioplan.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Voor het regioplan worden middelen vanuit de huidige lumpsum
geoormerkt, die instellingen pas ontvangen op het moment dat zij
de plannen opstellen en uitvoeren. Omdat dit bestaande middelen
zijn, is dit voorstel op dit punt budgetneutraal.

•

Het is de inschatting dat een bedrag op macroniveau van
omennabij €250 miljoen voldoende stimulans geeft om het plan
daadwerkelijk op te stellen en uit te voeren.

•

De kosten voor de commissie komen onder de €100.000,- uit,
uitgaande van de bedragen in het Besluit vergoedingen
adviescolleges en commissies. Gezien de geringe kosten is dit niet
in de tabel opgenomen. Deze kosten kunnen uit het
apparaatsbudget van het ministerie van OCW worden
gefinancierd.

•

Er is een reeks opgenomen voor het aannemen van vijftien
verbinders à €100.000,-.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

2024

87

BELEIDSOPTIE 4B: EXTRA ONDERSTEUNING VOOR OPLEIDINGEN IN GROOTSTE
KRIMPGEBIEDEN (BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Instellingen die alle maatregelen hebben genomen om te anticiperen
op krimp, kunnen onder strikte voorwaarden een beroep doen op
tijdelijke extra ondersteuning.
Op dit moment kunnen veel mbo-instellingen nog efficiënter gaan
werken en meer gaan samenwerken in de regio. Er is echter een
aantal instellingen dat al flinke maatregelen heeft genomen om te
anticiperen op de dalende instroom. De krimp zet naar verwachting
(ook) in deze gebieden verder door. Om deze instellingen te helpen
een passend opleidingsaanbod in stand te houden, kunnen zij plannen
indienen om middelen te verkrijgen om studenten in hun regio
toegankelijk onderwijs te blijven bieden. Alleen instellingen die
daadwerkelijk geen maatregelen op eigen kracht meer kunnen
nemen, komen in aanmerking voor de middelen. Andere instellingen
komen niet in aanmerking voor een extra bijdrage om zo de
doelmatigheid in het stelsel eerst te vergroten. De middelen zijn
specifiek gericht op het in stand houden van een doelmatig en
toegankelijk aanbod, niet op het in de lucht houden van een instelling.
De plannen worden door de instellingen ingediend bij een
onafhankelijke commissie die adviseert aan de Minister van OCW. Dit
kan dezelfde commissie zijn die de regioplannen beoordeelt, of
bijvoorbeeld de CMMBO.
Om te bepalen welke instellingen middelen ontvangen wordt er door
het ministerie van OCW een afwegingskader gemaakt. In dit
afwegingskader staat centraal dat de instelling te maken heeft met
forse krimp en dat alle stappen zijn ondernomen om de gevolgen van
krimp zoveel mogelijk te dempen. Denk bijvoorbeeld aan opleidingen
samenvoegen of het fuseren van instellingen. Om in aanmerking te
komen voor de middelen moet het voor instellingen niet meer
mogelijk zijn om zonder extra middelen tot een passend aanbod te
komen. Bij de verdere vormgeving van de vereisten, kan inspiratie
worden opgedaan bij de kaders die gebruikt zijn voor de
krimpmiddelen bij hogescholen.59 Voorbeelden van kaders zijn:
•

Het gaat om een opleiding die aantoonbaar relevant is voor de
sociaal-economische ontwikkeling of de leefbaarheid van een
krimpregio. Hierbij wordt gekeken naar de
(arbeidsmarkt)regio’s en beroepen waar de opleiding toe
opleidt, de rol van de opleiding in het regioplan (beleidsoptie
4a) en in andere agenda’s zoals de Regio Deals.

•

De opleiding kampt met daling van de instroom als gevolg van
demografische krimp. Hierbij wordt gekeken naar de

59

Vereniging Hogescholen. (2023). Vitale opleidingen voor vitale regio’s

88

referentieraming en de verschillen tussen de geprognotiseerde
en gerealiseerde instroom van de opleiding.
•

Er zijn (bijvoorbeeld in het regioplan) maatregelen genomen
om de opleiding in de regio in stand te houden. Hierbij wordt
bijvoorbeeld gekeken naar afspraken in de regio over het
doelmatig aanbieden van dezelfde opleidingen. Tevens wordt
het verleden en de potentie van de instelling rond fusies
bekeken.

De instelling stelt in het plan maatregelen voor die bijdragen aan het
versterken van de toekomstbestendigheid van de opleiding.
Voorbeelden zijn docentprofessionalisering, het verbreden van de
opleiding, het delen van voorzieningen en het verhogen van de
aantrekkelijkheid van de opleiding voor specifieke doelgroepen door
flexibilisering. Tevens beschrijft het plan hoe het aanbod in de
toekomst zo georganiseerd kan worden, zodat dit op lange termijn
ook zonder extra middelen in stand kan blijven.
Wanneer de plannen zijn ingediend, beoordeelt de commissie aan de
hand van het afwegingskader of er een positief advies aan de Minister
van OCW komt om de middelen beschikbaar te stellen. De minister
besluit of het bedrag daadwerkelijk wordt toegekend.
RATIONALE

Instellingen in krimpgebieden die op eigen kracht geen maatregelen
meer kunnen nemen om te komen tot een passend, efficiënt en
toegankelijk onderwijsaanbod, worden met middelen geholpen hun
aanbod in stand te houden. Op deze manier blijft er door het land een
efficiënt aanbod in stand. Zo blijft het mbo in alle regio’s toegankelijk
voor studenten.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Een efficiënter aanbod in de verschillende regio’s, waarbij de
toegankelijkheid in de regio wordt behouden.

•

Gerichte ondersteuning van die instellingen die geen
eigenstandige mogelijkheden meer hebben om krimp het hoofd te
bieden.

Neveneffecten

UITVOERING

•

-

•

Het scherp formuleren van het afwegingskader is cruciaal:
wanneer dit niet scherp genoeg gebeurt, kunnen instellingen
aanspraak maken terwijl zij zelf nog efficiënter kunnen werken.
Ook is een scherp en rechtvaardig afwegingskader nodig bij
overvraging van het budget.

•

Het opstellen en uitvoeren van een plan vraagt capaciteit bij de
instellingen.

89

•

Er dient een onafhankelijke commissie te worden ingesteld, dan
wel de taak toebedeeld te krijgen, om de afwegings- en
beoordelingskaders vorm te geven en de verschillende plannen te
beoordelen.

•

Instellingen zijn vervolgens aan zet om de eigen plannen op te
stellen.

•

Het ministerie van OCW dient een evaluatiebepaling op te nemen
bij het ter beschikking stellen van de middelen.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Er is reeds drie keer €30 miljoen beschikbaar in de jaren 2024 tot
en met 2026. Deze middelen worden ingezet voor dit plan.
Aangezien de middelen al op de OCW-begroting staan, is dit
voorstel budgetneutraal.

•

Wanneer uit evaluatie blijkt dat na 2026 gerichte aanvullende
financiering nodig blijft voor mbo-instellingen die alle maatregelen
hebben genomen om te anticiperen op krimp, kan worden bezien
of en hoe een (tijdelijke) aanvullende financiering kan worden
doorgezet. Deze financiering wordt dan (net als in de jaren 2024
tot en met 2026) afhankelijk gesteld van strikte voorwaarden
waaraan instellingen moeten voldoen.

•

De kosten voor de commissie komen onder de €0,1 miljoen uit,
uitgaande van de bedragen in het Besluit vergoedingen
adviescolleges en commissies. Gezien de geringe kosten is dit niet
in de tabel opgenomen. Deze kosten kunnen uit het
apparaatsbudget van ministerie van OCW worden gefinancierd.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

0

0

0

0

0

2027

90

BELEIDSOPTIE 5: MINIMUMNORM VOOR HET AANTAL STUDENTEN PER OPLEIDING
(BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Er wordt in de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) een
minimumnorm voor het aantal studenten per opleiding opgenomen.
Het aanbod van dezelfde opleiding met (zeer) kleine
studentenaantallen bij verschillende mbo-instellingen in dezelfde
regio, is ondoelmatig. Om dit te voorkomen, wordt er een
signaleringswaarde ingesteld. Komt het aantal studenten per
opleiding op niveau 3 en 4 onder de achttien studenten voor het
derde jaar op rij60, dan wordt de instelling verplicht te verantwoorden
waarom het van belang is de opleiding aan te bieden. Gronden zijn
bijvoorbeeld een specialistische opleiding als horlogemaker of een
opleiding richting een tekortsector die anders uit de regio verdwijnt.
Als de instelling geen zwaarwegende argumenten kan aandragen, dan
wordt de opleiding afgesloten. Op het moment dat opleidingen niet
gesloten worden terwijl dit wel had moeten gebeuren, komen deze
niet meer in aanmerking voor bekostiging. De minimumnorm en de
daaraan verbonden consequenties worden opgenomen in de Wet
educatie en beroepsonderwijs (WEB).
DUO wijst de CMMBO en het ministerie van OCW op het bestaan van
kleine opleidingen. De periode van drie jaar wordt gehanteerd, omdat
de instroom van kleine opleidingen sterk fluctueert en afhankelijk is
van het aantal instroommomenten per jaar. Er wordt bijvoorbeeld per
1 mei gemeten, om te voorkomen dat studenten van een opleiding
moeten wisselen die wordt gestopt gedurende het jaar.
De CMBBO maakt na het signaal van DUO een scan van de regio.
Wordt de kleine opleiding in de regio ook door nabije, andere
instellingen aangeboden? Zijn er vergelijkbare opleidingen in de
buurt? Welke positie heeft de opleiding op de regionale en landelijke
arbeidsmarkt? Bij de scan zijn (de buitengrenzen van)
arbeidsmarktregio’s een logisch uitgangspunt.
De CMMBO neemt vervolgens contact op met instelling(en) rond de
kleine opleiding. De instelling verantwoordt waarom zij de opleiding
ondanks de kleine studentenaantallen in de lucht houdt en op welke
wijze zij dit mogelijk maakt (bijvoorbeeld door vergaande
samenwerking met het bedrijfsleven of door docenten die meerdere
opleidingen verzorgen).
De CMMBO stelt daarna een advies op aan de Minister van OCW. Zij
kan adviseren de opleiding te stoppen, samenwerking met andere
instellingen die de opleiding aanbieden te verplichten, of toestemming
te verlenen de opleiding te blijven aanbieden. De Minister van OCW

60

De grens van achttien studenten is overgenomen uit een eerder onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs over kleine opleidingen
in het mbo. Er kan ook voor een andere grens gekozen worden. Inspectie van het Onderwijs. (2014). Kwaliteit kleine mbo-opleidingen

91

neemt vervolgens het besluit.
Deze maatregel kan worden uitgevoerd in samenhang met het
regioplan (beleidsoptie 4a).
RATIONALE

Door de krimp neemt de bekostiging voor instellingen af. Met de
minimumnorm worden te kleine opleidingen samengevoegd, die niet
meer doelmatig en met voldoende kwaliteit in stand kunnen worden
gehouden. Hierdoor kan het aanbod in de regio in stand blijven,
wordt een efficiënter opleidingsaanbod bij instellingen bewerkstelligd
en wordt voorkomen dat in dezelfde regio door meerdere
instellingen dezelfde kleine opleiding ondoelmatig wordt
aangeboden.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Borgen van de toegankelijkheid van een opleiding in de regio.

•

Het vergroten van de doelmatigheid van het opleidingsaanbod
door te voorkomen dat dubbele en onrendabele opleidingen in
één regio worden aangeboden.

•

De minimumnorm kan samenwerking in de hand werken:
wanneer instellingen merken dat opleidingen in de buurt van de
minimumnorm komen, kan dit hen stimuleren om met andere
instellingen in de buurt in gesprek te gaan om de studenten
naar hen over te plaatsen.

•

De minimumnorm kan instellingen stimuleren om opleidingen
slimmer en efficiënter aan te bieden. Bijvoorbeeld door vakken
voor verschillende opleidingen samen aan te bieden of
opleidingen anders in te richten (breed instromen en smal
uitstromen).

•

Borging van de kwaliteit van het onderwijs door te zorgen voor
voldoende massa binnen opleidingen.

Neveneffecten
•

De minimumnorm kan ertoe leiden dat docenten vaker van
locatie, dan wel werkgever zullen wisselen wanneer zij lesgeven
aan kleine opleidingen. Er ontstaat hierdoor extra concurrentie
in de huidige krappe arbeidsmarkt.

•

Door de minimumnorm worden instellingen geattendeerd op het
bestaan van kleine opleidingen. Zo kan worden voorkomen dat
opleidingen te laat realiseren dat ze over onvoldoende capaciteit
beschikken en de kwaliteit onvoldoende wordt.

•

Extra verantwoording legt beslag op de capaciteit van
instellingen.

UITVOERING

•

Voor het doorvoeren van deze maatregel moet de Wet educatie
en beroepsonderwijs (WEB) worden aangepast. Niet-bekostigde
instellingen worden in de wet uitgezonderd voor de

92

minimumnorm. De wetswijzing neemt minimaal twee jaar in
beslag.
•

De systemen van DUO worden dusdanig aangepast dat zichtbaar
wordt hoeveel studenten per opleiding staan ingeschreven. Dit
betekent naar verwachting ook dat het Besluit register
onderwijsdeelnemers moet worden aangepast. Dit neemt
ongeveer een jaar in beslag.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

De opdracht aan de CMMBO moet worden opgesteld.

•

Er zijn kosten berekend voor het ombouwen van de systemen van
DUO. De kosten zijn gebaseerd op eerdere dergelijke trajecten bij
DUO.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

1,25

0,75

0

0

0

0

2026

93

BELEIDSOPTIE 6: RICHTINGGEVENDE KADERS VOOR HET OPLEIDINGSAANBOD
(INTENSIVERING)
OMSCHRIJVING

Instellingen worden verplicht hun aanbod aan te passen aan de
verwachte arbeidsmarktvraag op basis van uitgevoerd onderzoek. Als
zij dit niet voldoende doen, grijpt de Minister van OCW in via een
numerus fixus.
Er wordt via het onderwijsaanbod van instellingen meer gestuurd op
studentenaantallen in relatie tot de arbeidsmarktvraag van de
toekomst. Dit gebeurt in drie stappen.
1) Een organisatie als de CMMBO doet om de circa vijf jaar onderzoek
naar de relatie tussen het bestaande opleidingsaanbod en de
toekomstige arbeidsmarktvraag. De onderzoekers gebruiken
verschillende bronnen (waaronder de Bosatlas opgesteld door SBB) en
kijken onder andere naar de (toekomstige)
arbeidsmarktontwikkelingen, de arbeidsmarktvraag, het huidige
opleidingsaanbod, het aantal inschrijvingen/gediplomeerden en de
arbeidsmarktperspectieven per sector.
Met het onderzoek wordt landelijk en per arbeidsmarktregio een
globaal beeld geschetst van de verwachte gewenste verdeling voor de
komende jaren van het aantal studenten over de verschillende
sectoren en opleidingen (bijvoorbeeld 40% studenten techniek en
30% studenten in zorg). Dit beeld wordt afgezet tegen de huidige
verdeling van het aantal studenten over het (regionale)
opleidingsaanbod. Omdat de toekomst van de arbeidsmarkt per
definitie onzeker is, staan niet de precieze aantallen, maar de grotere
trends centraal. Een conclusie die hieruit kan volgen is dat binnen een
bepaalde sector meer studenten moeten worden opgeleid dan nu het
geval is, of dat het studentenaantal naar beneden moet in een
bepaalde sector. De ingestelde commissie schrijft een helder advies
over de benodigde veranderingen.
2) Instellingen krijgen vervolgens de kans hun aanbod op het advies
van de commissie aan te passen, bijvoorbeeld via de eigen inzet van
instroombeperkende maatregelen en de afbouw van opleidingen. Ook
stemmen instellingen hun aanbod en acties af met andere
onderwijsinstellingen in de regio. Instellingen verantwoorden zich
over hun acties, bijvoorbeeld via het regioplan (beleidsoptie 4a) of het
jaarverslag. Dit kan worden vastgelegd in regelgeving.
3) Wanneer het instellingen niet lukt voldoende invulling te geven aan
het advies van de commissie, kan de Minister van OCW ingrijpen. Dit
kan allereerst een signaal naar de instelling zijn. Wanneer dit niet tot
de gewenste resultaten leidt, kan vervolgens een landelijke of
regionale numerus fixus op bepaalde opleidingen worden ingesteld.

94

De commissie kan advies geven over de percentages of aantallen bij
de numerus fixus. Bij het maken van deze keuzes is van het belang
de gevolgen voor de onderwijskwaliteit, doelmatigheid en
toegankelijkheid mee te wegen.
RATIONALE

Voor zowel studenten zelf als voor de samenleving en economie als
geheel, is het belangrijk dat studenten een kansrijke opleiding volgen.
Zelfregulering door de mbo-sector heeft de afgelopen jaren tot
onvoldoende scherpe keuzes geleid. Om de instroom in
arbeidsmarktrelevante opleidingen te bevorderen, is het nodig dat
instellingen duidelijk inzicht krijgen in de richting van de gewenste
verdeling van studenten over sectoren en opleidingen. Door
richtinggevende kaders te ontwikkelen en als overheid acties af te
dwingen als instellingen de handschoen zelf niet oppakken, kunnen
studenten kiezen uit een opleidingsaanbod dat een beter
arbeidsmarktperspectief biedt.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Door instellingen actief te voorzien van adviezen en sturing op
studentenaantallen, kan er beter ingespeeld worden op de
arbeidsmarktvraag. De studentenstromen worden verlegd naar
sectoren en opleidingen die nodig zijn. Studenten kunnen er zo
meer vanuit gaan dat ze een opleiding kiezen waar ze in de
toekomst mee aan het werk kunnen.

•

Voor de maatschappij als geheel is het goed als de aangeboden
opleidingen aansluiten bij de arbeidsmarktvraag.

Neveneffecten
•

Met een numerus fixus wordt de kans groter dat een student niet
de studie kan volgen van zijn of haar voorkeur. Dit kan leiden tot
uitval.

•

Er kan een waterbed-effect optreden: opleidingen verwant aan de
opleiding waarvoor een numerus fixus wordt ingesteld, kunnen
veel groter worden.

•

Een numerus fixus of het afbouwen van opleidingen kunnen
negatieve gevolgen hebben voor de kwaliteit en toegankelijkheid.
Dit geldt wanneer het aantal studenten onder een bepaald
minimum komt, of wanneer de opleiding de enige optie in die
regio is (zie beleidsoptie 5).

•

Het ingrijpen door de overheid op (regionaal) opleidingsaanbod,
kan leiden tot negatieve bij-effecten: bijvoorbeeld het verplaatsen
van het aanbod van instellingen naar een locatie buiten deze
regio, of tot bezwaarschriften richting de overheid wanneer
instellingen het er niet mee eens zijn.

•

De arbeidsmarkt laat zich moeilijk voorspellen. Het is risicovol om
als overheid scherper te sturen op basis van prognoses en trends.
Overheidsfalen ligt op de loer.
95

•

Het verleggen van studentstromen door instellingen garandeert
niet dat er vanuit het bedrijfsleven ook voldoende aanbod aan
praktijkleerplaatsen met voldoende begeleidingscapaciteit is. De
vraag naar praktijkleerplaatsen en stageplekken in bijvoorbeeld
de zorg kan toenemen, terwijl het nu al lastig blijkt voldoende
plaatsen te realiseren. Deze optie kan daarom op gespannen voet
staan met beleidsopties 11b en d.

UITVOERING

•

Er moet een commissie/orgaan worden ingesteld (of er moet een
opdracht worden gegeven aan de huidige CMMBO), die de
opdracht krijgt eens in de vijf jaar onderzoek te doen naar de
verdeling van het opleidingsaanbod over de sectoren en de
minister voorziet van de uitkomsten en van een advies.

•

In wet- en regelgeving moet een criterium worden opgenomen
dat instellingen verplicht worden om met de uitkomsten van het
onderzoek aan de slag te gaan.

•

De Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) moet worden
gewijzigd, onder andere om daadwerkelijk een numerus fixus of
afbouw van studies landelijk te kunnen opleggen wanneer de
sector niet tijdig genoeg ingrijpt op basis van het onderzoek. De
doorlooptijd van deze wijziging bedraagt minimaal twee jaar.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

In de budgettaire reeks zijn kosten opgenomen voor een
vijfjaarlijks onderzoek, uitgaande van €0,2 miljoen per onderzoek.

•

Het structurele bedrag is een jaarlijks gemiddelde van het bedrag
dat eens in de vijf jaar beschikbaar komt. Aangezien dit bedrag
lager is dan €0,1 miljoen, wordt dit aangeduid als nihil.

•

De kosten voor de commissie komen onder de €65.000,- uit,
uitgaande van de bedragen in het Besluit vergoedingen
adviescolleges en commissies. Gezien de geringe kosten is dit niet
in de tabel opgenomen. Deze kosten kunnen uit het
apparaatsbudget van het ministerie van OCW worden
gefinancierd.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0,2

0

0

0

0

Nihil

2024

96

BELEIDSOPTIE 7: AANSCHERPING ZORGPLICHT ARBEIDSMARKTPERSPECTIEF
(BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

De zorgplicht arbeidsmarktperspectief wordt aangescherpt.
De zorgplicht arbeidsmarktperspectief61 uit de Wet educatie en
beroepsonderwijs (WEB) houdt in dat instellingen opleidingen alleen
aanbieden als er bij de uitstroom voldoende arbeidsmarktperspectief
is voor de studenten. Het aanscherpen van de zorgplicht zorgt voor
strengere eisen met betrekking tot de arbeidsmarktrelevantie voor
het opleidingsaanbod.
Het aanscherpen van deze zorgplicht kan in de vorm van:
a) Strengere signaalwaardes (bijvoorbeeld 80% van
studenten heeft direct na afstuderen werk van 12 uur
of meer in plaats van de huidige indicator van 70%).
b) Het instellen van een andere indicator die
arbeidsmarktrelevantie meet (zoals economische
zelfstandigheid).
Er kan worden nagedacht over het specificeren van de zorgplicht naar
niveau. Opleidingen op niveau 2 hebben niet altijd een goed
arbeidsmarktperspectief, maar een groot deel van de studenten
stroomt op naar niveau 3 of 4. Daarmee wordt de kans op werk na
afronding van de studie groter. Het is daarnaast raadzaam de
signaalwaarde en/of de indicator regelmatig te herzien, bijvoorbeeld
elke vijf jaar. Zo blijft de signaalwaarde en/of indicator betrouwbaar
en relevant.
In aanvulling op aanscherping van de zorgplicht, kan de CMMBO de
taak gegeven worden het aanbod van opleidingen jaarlijks door te
lichten. Op die manier worden signalen over opleidingen die niet
voldoen aan de nieuwe zorgplicht, sneller zichtbaar. De CMMBO kan
hierbij een analyse maken van het landelijke beeld op
opleidingsniveau, van opleidingen die gedurende meerdere jaren niet
voldoen aan deze zorgplicht. Dit kan gaan over een sector, instelling
of opleiding. De CMMBO geeft advies aan de Minister van OCW waar
zij structurele problemen zien. De Minister van OCW bepaalt
vervolgens de eventuele vervolgstappen.

RATIONALE

Het is van belang dat studenten worden opgeleid voor
arbeidsmarktrelevante banen, waarmee ze duurzaam aan het werk
kunnen. Dit voorkomt spijt van de studiekeuze bij de student en zorgt
voor de benodigde arbeidskrachten in de samenleving.62 Opleidingen

Onder arbeidsmarktperspectief wordt in ieder geval verstaan het perspectief voor gediplomeerde schoolverlaters op het vinden van
werk op het niveau van de gevolgde opleiding binnen een redelijke termijn. Deze zorgplicht wordt op basis van signalen gecontroleerd
door de CMMBO.
62
Bakens, J., Bijlsma, I., Dijksman, S., Fouarge, D., & Goedhart, R. (2021). De arbeidsmarkt naar opleidingen beroep tot 2026. ROA.
ROA Reports Nr. 005
61

97

dienen dus in voldoende mate arbeidsmarktrelevant te zijn. Vanwege
de structurele krapte op de arbeidsmarkt werken de indicatoren voor
de zorgplicht arbeidsmarktperspectief niet optimaal. Haast elke
opleiding voldoet aan de huidige zorgplicht. Door een aanscherping
van de normen, zullen meer opleidingen niet voldoen aan de
zorgplicht. Dat zorgt voor eerdere inzet op afbouw van minderarbeidsrelevante opleidingen (door de sector zelf of, bij onvoldoende
resultaat, door de minister).
EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Een sterker arbeidsmarktrelevant aanbod, waardoor studenten
meer kansrijk worden opgeleid en ze werk kunnen vinden dat qua
niveau en richting past bij hun opleiding.

•

Meer afgestudeerden in richtingen die bijdragen aan de
maatschappelijke opgaves (deze opleidingen zijn immers
arbeidsmarktrelevanter).

Neveneffecten
•

Het is lastig om goede duurzame indicatoren vast te stellen, zoals
CPB ook eerder heeft geconcludeerd.63 Een aandachtpunt is dat
de aanscherping van de signaalwaarde en/of de aanpassing van
de indicatoren vaak moet gebeuren om de arbeidsmarktrelevantie
voldoende betrouwbaar te houden.

•

Het kan voor komen dat een opleiding wel arbeidsmarktrelevant is
in bijvoorbeeld Limburg en niet in Amsterdam. Dat kan gevolgen
hebben voor de toegankelijkheid van het aanbod.

UITVOERING

•

Het aantal aangeboden opleidingen kan afnemen.

•

Voorafgaand aan de aanscherping van de beleidsregel dient er
goed onderzoek gedaan te worden naar opties voor aanpassingen
en gevolgen ervan. Bij het aanpassen van de indicatoren dient het
bestaande onderzoek van onder andere het CPB te worden
benut.64 Ook dient rekening te worden gehouden met het effect
op kleine opleidingen met sterk schommelende
studentenaantallen. De onderzoekspopulatie is dan te klein om
algemeen bruikbare conclusie te trekken. Het onderzoek zal
ongeveer een half jaar in beslag nemen.

•

De uitwerking van voldoende arbeidsmarktperspectief staat in de
Beleidsregel macrodoelmatigheid beroepsonderwijs. De
indicatoren in de beleidsregel moeten worden aangepast. De
bestaande werking van de beleidsregel blijft verder intact. De
aanpassing neemt ongeveer een jaar in beslag.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Er zijn kosten gerekend voor het onderzoek dat gedaan wordt
naar de opties voor de aanpassingen van de zorgplicht. Voor dit

63
64

CPB. (2021). Indicatoren arbeidsmarktperspectief mbo
CPB. (2021). Indicatoren arbeidsmarktperspectief mbo

98

onderzoek is rekening gehouden met een bedrag van €0,2
miljoen.
•

Er zijn geen verdere kosten aan dit voorstel verbonden, omdat de
CMMBO haar huidige taak voortzet.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0,2

0

0

0

0

0

2025

99

BELEIDSOPTIE 8: FINANCIERING AANPASSEN OP BASIS VAN ARBEIDSMARKTPERSPECTIEVEN
(BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Het wordt voor instellingen financieel aantrekkelijker gemaakt om
opleidingen met een goed arbeidsmarktperspectief aan te bieden door
de prijsfactor van deze studies te verhogen en de prijsfactor van
minder arbeidsmarkrelevante opleidingen te verlagen. Omdat niet
bekend is wat de precieze impact van deze maatregel zal zijn, dient er
na vijf jaar een evaluatie plaats te vinden. Eventueel kan ervoor
gekozen worden om het systeem van de verschillende prijsfactoren
ook te vereenvoudigen.

RATIONALE

Studenten kiezen niet altijd voor een opleiding met een goed
arbeidsmarktperspectief. Bovendien is er een arbeidsmarkttekort in
sectoren die een grote maatschappelijke impact hebben, zoals in de
zorg en voor de klimaattransitie. Om studenten goede kansen te
bieden en bij te dragen aan het afnemen van krapte in de
tekortsectoren, is het belangrijk dat mbo-instellingen voldoende
opleidingen aanbieden met een goed arbeidsmarktperspectief. De
bekostiging is een belangrijke prikkel om te sturen in het
opleidingsaanbod. De prijsfactoren voor opleidingen met een goed
arbeidsmarktperspectief worden daarom opgehoogd. In de afweging
welke opleidingen een hogere prijsfactor krijgen toegekend kan het
maatschappelijk belang van de sectoren worden meegenomen
(maatschappelijke tekortsectoren).

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Instellingen worden met deze maatregel verleid om hun
opleidingsaanbod meer te richten op opleidingen die voorbereiden
op deze beroepen. Het opleidingsaanbod wordt zo beter
afgestemd op arbeidsmarktrelevantie. Hierbij is in het bijzonder
aandacht voor maatschappelijke tekortsectoren.

•

Instellingen zijn door de hogere bekostiging beter in staat een
arbeidsmarktrelevante opleiding in stand te houden wanneer het
aantal studenten daalt.

Neveneffecten
•

Deze maatregel kan de keuze voor studenten versmallen.
Wanneer studenten noodgedwongen kiezen voor een opleiding bij
gebrek aan andere opties, kan uitval toenemen.

•

In veel sectoren is sprake van arbeidsmarktkrapte. Deze
maatregel met keuzes voor sectoren leidt mogelijk tot bestuurlijke
frictie omdat mogelijk iedere sector aangemerkt wil worden als
tekortsector.

•

De huidige prijsfactoren zijn opgesteld op basis van de verwachtte
kosten van het aanbieden van een opleiding. Techniekopleidingen

100

hebben nu een hoge prijsfactor, omdat het aanbieden van deze
opleidingen kostbaar is. Door aanpassing van deze systematiek
worden de kosten van de opleiding en de prijsfactor uit elkaar
gehaald. Het kan zijn dat het aanbieden van bepaalde opleidingen
daarmee onrendabel wordt.
UITVOERING

•

In de Regeling vaststelling kwalificatiedossiers en
opleidingsdomeinen 2016 staan de prijsfactoren benoemd. Deze
regeling moet worden aangepast. Dit kan meelopen in de
aanpassing die standaard wordt uitgevoerd als nieuwe
kwalificaties worden vastgesteld. Aanpassing van de regeling
neemt ongeveer een jaar in beslag.

•

Er moet (periodiek) worden bepaald welke sectoren worden
aangemerkt als tekortsector. Hiervoor wordt een
commissie/orgaan aangewezen die de minister hierover adviseert.
Dat kan dezelfde commissie zijn uit beleidsoptie 6.

•

Om meer aanbod van arbeidsmarktrelevant aanbod mogelijk te
maken is het van belang dat het bedrijfsleven in de
maatschappelijke tekortsectoren zorg draagt voor voldoende
stage- en praktijkleerplaatsen. Het binden en boeien van
studenten en startende werknemers is nodig om daadwerkelijk
een bijdrage te bieden aan het afnemen van de tekorten.

•

Na vijf jaar dient het ministerie van OCW een evaluatie uit te
(laten) voeren.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Het aanpassen van de prijsfactoren is in zichzelf budgetneutraal:
wanneer de prijsfactor van een studie omhoog gaat, gaat die
ergens anders naar beneden.

•

Wel zijn er kosten voor de commissie die de minister adviseert
over welke sectoren worden aangemerkt als tekortsector.
Uitgaande van de bedragen in het Besluit vergoedingen
adviescolleges en commissies, komt dit bedrag uit onder de
€65.000,- per vaststellingsmoment. Gezien de geringe kosten is
dit niet in de tabel opgenomen. Deze kosten kunnen uit het
apparaatsbudget van het ministerie van OCW worden
gefinancierd.

•

Daarnaast zijn er kosten voor een evaluatieonderzoek
opgenomen. Deze bedragen €0,2 miljoen.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

Nihil

0

0

0

0,2

0

2029

101

BELEIDSOPTIE 9: VERBETEREN VAN DE STUDIEKEUZE DOOR GEBRUIK
ARBEIDSMARKTINFORMATIE EN BREED AANBOD IN HET VMBO (INTENSIVERING)
OMSCHRIJVING

Om leerlingen in het vo beter in staat te stellen om een meer
weloverwogen studiekeuze te maken (waarin kennis van
arbeidsmarktperspectieven is meegenomen) worden een aantal
voorstellen gedaan.
•

De aandacht voor arbeidsmarktperspectieven (ook in relatie tot de
kwaliteiten en motivatie van de leerling) binnen
loopbaanoriëntatie- en begeleiding (LOB), kan geëxpliciteerd en
vastgelegd worden in de Regeling examenprogramma's
voortgezet onderwijs.

•

Docenten, decanen en mentoren in het voortgezet onderwijs
worden bijgeschoold en getraind om de aandacht voor
arbeidsmarktperspectieven goed over te kunnen brengen op de
leerlingen. Dit moet hun deskundigheid vergroten over het mbo,
de arbeidsmarkt en de kansen die bepaalde sectoren bieden.

•

De werkgroep heeft geen onderzoek gedaan naar de oriëntatie in
het vmbo, maar constateert dat studenten niet altijd realistische
verwachtingen hebben ten aanzien van de gekozen opleiding en
dat drie op de tien studenten spijt heeft van de gemaakte
studiekeuze (zie hoofdstuk 2). Bestaand onderzoek laat zien dat
de oriënterende functie van het vmbo beperkt wordt, doordat
vmbo-scholen maar een deel van de tien verschillende profielen
aanbieden (Stichting Platforms Vmbo, 2022). In datzelfde
onderzoek worden voorstellen gedaan om de oriënterende functie
van het vmbo te versterken. De werkgroep adviseert om dit
onderzoek nader te bekijken en om eventueel vervolgonderzoek
te doen naar hoe de aanbevelingen uit dat advies verder vorm
gegeven kunnen worden.

RATIONALE

•

Leerlingen in het voortgezet onderwijs nemen
arbeidsmarktperspectieven onvoldoende mee in hun keuze voor
een vervolgopleiding. Studenten hebben vaak verkeerde
verwachtingen ten aanzien van de gekozen opleiding en opteren
vaak voor een studie die geen gunstige arbeidsmarktkansen
biedt. Dat kan leiden tot spijt van de studiekeuze. Het actief
aanbieden van arbeidsmarktinformatie heeft invloed op het
keuzegedrag van leerlingen.65 Door het belang van
arbeidsmarktinformatie verder te expliciteren in de Regeling
examenprogramma’s voortgezet onderwijs wordt de aandacht
hiervoor gegarandeerd.

•

Door het professionaliseren van docenten, decanen en mentoren
worden leerlingen beter worden voorgelicht. Dit kan zorgen voor
een grotere instroom in arbeidsmarktrelevante opleidingen op het
mbo.

65

Bakens, J., Cörvers, F., Fouarge, D., & Levels, M. (2023). ROA Visie Talentvraag 2040. ROA Reports Vol. 2023 No. 002; Koning, B. de.
(2022) Emperical studies on information, beliefs, and choices in education and work

102

•

LOB in het voortgezet onderwijs is teveel gericht op het
onderwijsaanbod van de individuele school en te weinig op de
brede variëteit aan mbo-opleidingen en
arbeidsmarktmogelijkheden. Geen enkele vmbo-school biedt alle
vmbo-profielen aan. Volgens de Stichting Platforms vmbo (SPV)
zijn scholen door leerlingendaling ook steeds minder goed in staat
om een breed onderwijsaanbod te bieden.66 De meeste scholen
bieden drie of vier profielen aan waar de leerling een keuze uit
maakt.

•

Jongeren sorteren daardoor al door middel van hun schoolkeuze
op twaalf jarige leeftijd voor op een bepaalde beroepssector,
terwijl het vmbo een praktische basisopleiding zou moeten
vormen waarmee jongeren goed voorbereid naar alle
vervolgopleidingen moeten kunnen doorstromen. Daarom is het
nodig om de oriënterende functie van de beroepsgerichte
programma’s in het vmbo te versterken.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Door het professionaliseren van docenten, decanen en mentoren
en het expliciteren van arbeidsmarktperspectieven binnen LOB,
worden leerlingen in het vmbo beter voorgelicht over het mbo en
de arbeidsmarktperspectieven van opleidingen. Dit kan zorgen
voor een grotere instroom in arbeidsmarktrelevante opleidingen
op het mbo.

•

Leerlingen en studenten die een kansrijke opleiding kiezen hebben
een betere positie op de arbeidsmarkt.

•

Het versterken van de oriënterende functie van het vmbo op het
mbo en de arbeidsmarkt.

Neveneffecten
•

Wanneer leerlingen via LOB te sterk gestuurd worden richting
opleidingen met een goed arbeidsmarktperspectief zonder dat zij
een sterke intrinsieke motivatie hebben, neemt de kans op uitval
en switch toe.

•

De ontwikkelingen op arbeidsmarkt zijn onvoorspelbaar. Te sterke
sturing vanuit de overheid is onwenselijk.

UITVOERING

•

Het expliciteren van de aandacht voor arbeidsmarktinformatie in
LOB vraagt om een wijziging van de Regeling
examenprogramma's voortgezet onderwijs. Dit neemt naar
verwachting één jaar in beslag.

•

Voor de professionalisering van docenten, decanen en mentoren
moet een actueel en laagdrempelig scholingsaanbod ontwikkeld
worden. Het aanbod kan aansluiten bij het bestaande om- en
bijscholingsprogramma www.bijscholingvmbo.nl. Het aanbod

66

Stichting platforms vmbo. (2022). De toekomst van de beroepsgerichte programma vmbo

103

moet continu geactualiseerd worden, zodat mentoren en decanen
leerlingen te allen tijde goed kunnen voorlichten. Samenwerking
tussen vo- en mbo-instellingen en het regionale bedrijfsleven voor
LOB ligt in de praktijk voor de hand. Denk aan gastlessen van
mbo-docenten of beroepsbeoefenaars in het vo, of vo-leraren die
een dag meelopen in het mbo om hun leerlingen beter te kunnen
informeren.
•

Het ministerie van OCW zet ten behoeve van het beroepsgerichte
programma onderzoek uit en betrekt relevante veldpartijen
hierbij. Onderzocht wordt 1) of en hoe de bestaande profielen
geclusterd kunnen worden tot brede profielen die de kern van een
sector omvat, 2) of de koppeling profielen en keuzevakken
losgelaten zou moeten worden en 3) wat de optimale verhouding
tussen profielvakken en keuzevakken moet zijn.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Gedurende twee jaar wordt onderzoek uitgevoerd naar de
inrichting van de beroepsgerichte programma’s in het vmbo. Voor
dit onderzoek wordt voor twee jaar €0,2 miljoen gerekend.

•

Om LOB en arbeidsmarktperspectieven steviger op het netvlies te
krijgen, wordt praktische scholing opgezet in 2024. Deze scholing
betreft op dit moment 1) beroepsgerichte programma’s, 2)
praktijkgerichte programma’s en 3) examinering. LOB en
arbeidsmarktperspectieven zou een vierde thema zijn. Per thema
is €0,5 miljoen beschikbaar. De kosten liggen in 2024 hoger
omdat het scholingsaanbod in eerste instantie ontwikkeld moet
worden.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

Onderzoek
beroepsgerichte
programma’s

0,2

0,2

0

0

0

0

2026

Professionalisering
docenten, decanen en
mentoren

0,75

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

2025

104

BELEIDSOPTIE 10: MEER PRAKTIJK IN DE BOL (BESPARING)
OMSCHRIJVING

Er wordt meer praktijk in de bol gerealiseerd door het aantal bot-uren
te verlagen en het aantal bpv-uren te verhogen.
De verbinding met de praktijk kan worden verbeterd door het aantal
begeleide onderwijstijd (bot)-uren te verlagen en de
beroepspraktijkvorming (bpv)-uren te verhogen. Hierdoor komt er
binnen bol-opleidingen meer nadruk te liggen op uren in de praktijk.
De nadruk van bol-opleidingen ligt nu op de begeleide onderwijstijd
(bot). Dit zijn onderwijsuren die binnen de instelling worden
aangeboden. Op dit moment bevat een bol-opleiding gemiddeld 600
bot-uren per studiejaar en een bbl-opleiding 200 bot-uren per
studiejaar. Afhankelijk van de gewenste verhouding tussen praktijk en
theorie kan gekozen worden voor verschillende gradaties in het aantal
bot-uren. Er zijn drie varianten uitgewerkt: 1) een verlaging van 100
bot-uren, 2) een verlaging van 200 bot-uren en 3) een verlaging van
300 bot-uren.

RATIONALE

•

De nadruk van bol-opleidingen ligt op de bot. Dit zijn
onderwijsuren die door de instelling worden aangeboden. Deze
vorm van onderwijs wordt doorgaans gekozen door jongere mbostudenten. Bol-studenten kiezen daarmee voor een opleiding waar
de nadruk ligt op begeleiding vanuit en les op de instelling.

•

Uit onderzoek blijkt dat duaal opleiden over het algemeen een
soepelere overgang van onderwijs naar werk en een lagere
jeugdwerkloosheid oplevert.67 Om ervoor te zorgen dat studenten
beter toegerust de snel veranderende arbeidsmarkt betreden is
voldoende verbinding met de praktijk van belang. Door meer
praktijk in de bol aan te brengen, wordt het duale effect van deze
opleiding versterkt.

•

Door binnen het verdeelmodel van de rijksbijdrage de bot-uren
omlaag te brengen, wordt de praktijk gestimuleerd.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Bol-opleidingen krijgen een grotere praktijkgerichte component.
Hierdoor komen vooral jongere mbo-studenten meer en eerder in
aanraking met het werkveld. Zij kiezen namelijk vaker voor een
bol-opleiding. Deze studenten komen zo meer in aanraking met
de snel veranderende arbeidsmarkt en zijn daarmee beter
voorbereid op hun toekomstige baan.

67

European Centre for the Development of Vocational Training. (2012). Trends in VET Policy in Europe 2010–2012. Publications Office of
the European Union, Luxembourg

105

Neveneffecten
•

Studenten die nu voor de bbl kiezen, kiezen straks mogelijk vaker
voor een bol-opleiding omdat deze nu meer praktijkgericht is.

•

Niet iedere student heeft baat bij meer bpv-uren. Zij hebben meer
behoefte aan de structuur die de school biedt.

•

Het zwaartepunt van bol-opleidingen is de bot. Door deze uren
omlaag te brengen blijft er minder tijd over om in de klas te
werken aan theorie en zaken als basisvaardigheden. Mogelijk
moet daarom meer gestuurd worden op de invulling van deze
uren door instellingen en/of bedrijven.

•

Door het aanjagen van de praktijkgerichtheid vindt het onderwijs
meer plaats binnen bedrijven. De druk op goede stagebegeleiding
vanuit bedrijven neemt daarmee toe. In sectoren zoals de zorg,
kan dit vanwege de personele krapte leiden tot verminderde
kwaliteit voor studenten.

•

De verlaging van de bot-uren kan ervoor zorgen dat er minder tijd
over blijft voor de ontwikkeling van bijvoorbeeld de
basisvaardigheden.

•

Het onderscheid tussen bol en bbl vervaagt.

•

Het meer opleiden in de praktijk kan leiden tot meer specifieke
kennis en vaardigheden bij studenten. Daarom kan deze optie op
gespannen voet staan met beleidsoptie 14.

•

Minder bot-uren heeft effect op een deel van de docenten, die niet
gewend zijn om intensief samen te werken met bedrijven en daar
niet op toegerust zijn (bijvoorbeeld in het geval van
basisvaardigheden).

UITVOERING

•

Een aanpassing van de urennormen vergt een wijziging van de
Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB). Een wetswijziging
neemt minimaal twee jaar in beslag.

•

Mbo-studenten moeten hun beroepspraktijkvorming vervullen
binnen een erkend leerbedrijf. Wanneer bol-studenten meer stage
gaan lopen, moeten er voldoende bedrijven zijn die deze
studenten een plek bieden. Het is op dit moment onbekend of
deze plekken er zijn.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

De verdeelsystematiek van de bekostiging wijzigt niet. Bot-uren
zijn duurder dan bpv-uren. De besparing die wordt opgedaan door
het aantal bot-uren te verlagen, wordt in deze beleidsoptie
afgeroomd. Hierdoor treedt een besparing op. Er zijn namelijk
minder middelen nodig omdat instellingen minder lesuren hoeven
aan te bieden.

•

In onderstaande berekeningen wordt het benoemde aantal boturen omgezet naar bpv-uren. Dit aantal uren wordt
vermenigvuldigd met het verschil in prijs tussen de bot- en bpvuren. Hierdoor ontstaat onderstaande besparing.

•

Op het moment dat de bot-uren verlaagd worden betalen bolstudenten relatief meer lesgeld dan nu het geval is voor het
106

aantal uren dat zij les krijgen. Dit terwijl het cursusgeld voor bblstudenten gelijk blijft. Er kan voor gekozen worden om de
verhouding tussen het les- en cursusgeld gelijk te houden. Dit is
niet verwerkt in onderstaande tabel.
Er kan voor gekozen worden om de verhouding gelijk te

o

houden door het cursusgeld te verhogen. Daarmee wordt
de besparing groter. Een verhoging van het cursusgeld
met bijvoorbeeld €200,- levert een extra besparing op van
€15 miljoen.
Er kan ook voor gekozen worden om deze verhouding

o

gelijk te houden door het lesgeld te verlagen. Daarmee
wordt de besparing kleiner. Een verlaging van het lesgeld
met bijvoorbeeld €200,- verlaagt de besparing met €41
miljoen.
Wanneer hiervoor gekozen wordt zal ook het

o

Uitvoeringsbesluit Les- en cursusgeldwet 2000 moeten
worden aangepast. Dit neemt minimaal een jaar in beslag.
In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc
per

Variant A: -100 bot-uren

0

0

-158,9

-162

-162,2

-160,6

2029

Variant B: -200 bot-uren

0

0

-317,8

-324,1

-324,4

-321,3

2029

Variant C: -300 bot-uren

0

0

-476,7

-486,1

-486,7

-481,9

2029

107

BELEIDSOPTIE 11A: SUBSIDIEREGELING PRAKTIJKLEREN HERVERDELEN TUSSEN MKB EN
GROTE BEDRIJVEN (BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Leerbedrijven met meer dan 250 fte aan werknemers of een
jaaromzet van meer dan €50 miljoen68 kunnen geen aanspraak
maken op de Subsidieregeling praktijkleren voor de
praktijkleerplaatsen die zij bieden aan bbl-studenten. Het budget
zoals dat reeds in de begroting staat wordt daarmee volledig
beschikbaar voor het mkb.
Door het wegvallen van de grote bedrijven bij gelijkblijvend budget
zijn er naar verwachting de eerste jaren in totaal minder aanvragen.
Wanneer de tegemoetkoming per plaats op de huidige maximaal
€2.700,- wordt gesteld, kunnen er meer bedrijven van de regeling
gebruik maken dan nu het geval is. Er kan ook voor gekozen worden
om de maximum tegemoetkoming per plaats te verhogen. Naast de
beoogde extra leerwerplekken kan de subsidie dan ook worden
ingezet voor een hoger bedrag per student (budgetneutraal). Deze
keuze dient voorafgaand aan het nemen van de maatregel gemaakt
te worden, om de duidelijkheid voor werkgevers te vergroten.

RATIONALE

Grote bedrijven hebben meer (financiële en personele) ruimte om
praktijkleerplaatsen voor bbl-studenten aan te bieden dan mkbbedrijven. De meeste bedrijven in Nederland zijn mkb-bedrijven69 en
het is belangrijk dat potentiële praktijkleerplaatsen voor bblstudenten hier doorgang vinden om te kunnen voorzien in de
behoefte aan praktijkleerplaatsen. Andersom zorgen studenten voor
innovatie bij bedrijven. Door de subsidieregeling volledig te richten op
het mkb komen de middelen terecht op de plek waar het nodig is.
Mkb-bedrijven worden zo gestimuleerd om praktijkleerplaatsen voor
bbl-studenten aan te bieden.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

De Subsidieregeling praktijkleren bereikt de werkgevers voor wie
de subsidie van doorslaggevend belang kan zijn voor het
aanbieden van een praktijkleerplaats. Daarmee wordt de regeling
doelmatiger.

Neveneffecten
•

Wanneer de regeling alleen voor het mkb open staat en als mkbregeling geprofileerd wordt, kan dit tot gevolg hebben dat de
regeling meer bekendheid in de sector krijg. Hierdoor kan het
effect ontstaan dat er meer praktijkleerplaatsen worden

68

69

Alleen mkb-bedrijven ontvangen in dit geval nog subsidie. Deze definitie van mkb-bedrijf is de gangbare definitie van het mkb. (RVO,
Mkb-toets (rvo.nl)).
99,8% van de bedrijven in Nederland zijn mkb-bedrijven zijn. Zij zorgen voor 71,2% van de werkgelegenheid en 62,9% van de
toegevoegde waarde in de economie. CBS. (2023). Staat van het MKB

108

aangeboden en dat er meer subsidie wordt aangevraagd.
Wanneer er meer aanvragen worden ingediend, kan dit ertoe
leiden dat het bedrag per praktijkleerplaats daalt en vice versa.
•

Er bestaat een mogelijkheid dat grote bedrijven (ook in
tekortsectoren) geen of minder praktijkleerplaatsen aanbieden,
omdat zij geen aanspraak kunnen maken op de subsidie.

•

Uit de evaluatie van de Subsidieregeling praktijkleren komt geen
eenduidig beeld over de effectiviteit van de regeling. De regeling
is voor 28% van de werkgevers van (heel) groot belang, voor
44% van gemiddeld belang en voor 28% van klein belang als
motivator voor het aanbieden van een praktijkleerplaats. Het is
daarom onzeker of sleutelen aan de regeling effect sorteert.70

•

Uit de evaluatie van de subsidieregeling is af te leiden dat het
stopzetten van subsidie voor (grote) bedrijven een negatief effect
kan hebben op de kwaliteit van de begeleiding die aan studenten
geboden wordt.71

UITVOERING

•

Voor het doorvoeren van deze maatregel moet de
Subsidieregeling praktijkleren worden aangepast. Dit neemt
ongeveer een jaar in beslag.

•

Het is mogelijk dat er restbudget overblijft als blijkt dat het
hogere subsidieplafond dat te verdelen is na het uitsluiten van
grote bedrijven meer dan voldoende is om het maximum
subsidiebedrag van €2.700,- uit te keren per praktijkleerplaats in
het mkb. Dan zou het restbedrag volgens de huidige regeling
richting andere onderwijscategorieën gaan (vo, hbo, wo).

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

70
71

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

0

0

0

0

0

2024

ECBO en Regiolan. (2023). Evaluatie Subsidieregeling praktijkleren 2019-2022
ECBO en Regiolan. (2023). Evaluatie Subsidieregeling praktijkleren 2019-2022

109

BELEIDSOPTIE 11B: SUBSIDIEREGELING PRAKTIJKLEREN HERVERDELEN TUSSEN MKB EN
GROTE BEDRIJVEN (BESPARING)
OMSCHRIJVING

Leerbedrijven met meer dan 250 fte aan werknemers of een
jaaromzet van meer dan €50 miljoen72 kunnen geen aanspraak
maken op de Subsidieregeling praktijkleren voor de
praktijkleerplaatsen die zij bieden aan bbl-studenten. Het budget dat
de afgelopen vijf jaar gemiddeld is ingezet voor grote bedrijven wordt
afgeroomd. Hierdoor ontstaat er een besparing.

RATIONALE

Grote bedrijven hebben meer (financiële en personele) ruimte om
praktijkleerplaatsen voor bbl-studenten aan te bieden dan mkbbedrijven. De meeste bedrijven in Nederland zijn mkb-bedrijven73 en
het is belangrijk dat potentiële praktijkleerplaatsen voor bblstudenten hier doorgang vinden om te kunnen voorzien in de
behoefte aan praktijkleerplaatsen. Andersom zorgen studenten voor
innovatie bij bedrijven. Door de subsidieregeling volledig te richten op
het mkb komen de middelen terecht op de plek waar het nodig is.
Mkb-bedrijven worden zo gestimuleerd om meer praktijkleerplaatsen
voor bbl-studenten aan te bieden.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

De Subsidieregeling praktijkleren bereikt de werkgevers voor wie
de subsidie van doorslaggevend belang kan zijn voor het
aanbieden van een praktijkleerplaats. Daarmee wordt de regeling
doelmatiger.

Neveneffecten
•

Wanneer de regeling alleen voor het mkb open staat en als mkbregeling geprofileerd wordt, kan dit tot gevolg hebben dat de
regeling meer bekendheid in de sector krijg. Hierdoor kan het
effect ontstaan dat er meer praktijkleerplaatsen worden
aangeboden en dat er meer subsidie wordt aangevraagd. Dit kan
gevolgen hebben voor het bedrag dat maximaal per student
beschikbaar is. Het bedrag zal dalen als het subsidieplafond over
meer aanvragen verdeeld moet worden.

•

Er bestaat een mogelijkheid dat grote bedrijven (ook in
tekortsectoren) geen of minder praktijkleerplaatsen zullen
aanbieden omdat zij geen aanspraak kunnen maken op de
subsidie.

•

Uit de evaluatie van de Subsidieregeling praktijkleren komt geen
eenduidig beeld over de effectiviteit van de regeling. De regeling
is voor 28% van de werkgevers van (heel) groot belang, voor

72

73

Alleen mkb-bedrijven ontvangen in dit geval nog subsidie. Deze definitie van mkb-bedrijf is de gangbare definitie vanuit het Rijk. (RVO,
Mkb-toets (rvo.nl)).
99,8% van de bedrijven in Nederland zijn mkb-bedrijven zijn. Zij zorgen voor 71,2% van de werkgelegenheid en 62,9% van de
toegevoegde waarde in de economie. CBS. (2023). Staat van het MKB

110

44% van gemiddeld belang en voor 28% van klein belang als
motivator voor het aanbieden van een praktijkleerplaats. Het is
daarom onzeker of sleutelen aan de regeling effect sorteert.74
•

Uit de evaluatie van de subsidieregeling is af te leiden dat het
stopzetten van subsidie voor (grote) bedrijven een negatief effect
zou kunnen hebben op de kwaliteit van de begeleiding die aan
studenten geboden wordt. Tegelijkertijd komen de
uitvoeringskosten in het geding wanneer er aanvullende criteria
worden gesteld, waardoor de evaluatie stelt dat aanvullende
criteria niet wenselijk zijn.75

UITVOERING

•

Voor het doorvoeren van deze maatregel moet de
Subsidieregeling praktijkleren worden aangepast. Dit neemt
ongeveer een jaar in beslag.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

In de afgelopen jaren ging een groot deel van de Subsidieregeling
praktijkleren reeds naar het mkb. Het gaat over de afgelopen vijf
jaar om gemiddeld circa 60%.

•

Dit percentage is toegepast op de bedragen die in de
Rijksbegroting opgenomen staan voor de Subsidieregeling
praktijkleren voor het mbo voor de aankomende jaren. Dit levert
de volgende besparing op.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)

74
75

2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

-86,3

-82,8

-79,3

-75,5

-75,5

2028

ECBO en Regiolan. (2023). Evaluatie Subsidieregeling praktijkleren 2019-2022
ECBO en Regiolan. (2023). Evaluatie Subsidieregeling praktijkleren 2019-2022

111

BELEIDSOPTIE 11C: SUBSIDIEREGELING PRAKTIJKLEREN HERVERDELEN OP BASIS VAN
ARBEIDSMARKTRELEVANTIE (BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

De Subsidieregeling praktijkleren wordt enkel beschikbaar gesteld
voor praktijkleerplaatsen die opleiden tot banen in sectoren met een
goed arbeidsmarktperspectief. Om te bepalen om welke opleidingen
het gaat, wordt aangesloten bij de analyses die worden voorgesteld in
beleidsoptie 6. Op dit moment wordt circa 25% van het budget
uitgekeerd aan opleidingsplekken in domeinen zonder goed
arbeidsmarktperspectief en/of in niet-maatschappelijk relevante
sectoren.76 Het budget zoals dat reeds in de begroting staat blijft
beschikbaar voor de arbeidsmarktrelevante sectoren.
Door het wegvallen van niet arbeidsmarktrelevante sectoren bij
gelijkblijvend budget zijn er naar verwachting de eerste jaren in totaal
minder aanvragen. Wanneer de tegemoetkoming per plaats op de
huidige maximaal €2.700,- wordt gesteld, kunnen er meer bedrijven
van de regeling gebruik maken dan nu het geval is. Er kan ook voor
gekozen worden om de maximum tegemoetkoming per plaats te
verhogen. Naast de beoogde extra leerwerplekken kan de subsidie
dan ook worden ingezet voor een hoger bedrag per student
(budgetneutraal). Deze keuze dient voorafgaand aan het nemen van
de maatregel gemaakt te worden, om de duidelijkheid voor
werkgevers te versterken.

RATIONALE

Studenten kiezen niet altijd voor een studie met een goed
arbeidsmarktperspectief.77 Door de Subsidieregeling praktijkleren
volledig te richten op opleidingen met een goed
arbeidsmarktperspectief, wordt het aantrekkelijker om
praktijkleerplaatsen aan te bieden in sectoren met een goed
arbeidsmarktperspectief. Hierdoor komen meer bbl-plekken
beschikbaar in deze sectoren. Zo komen meer studenten in een
opleiding met een goed arbeidsmarktperspectief terecht.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

De subsidie is alleen beschikbaar voor werkgevers die
praktijkleerplaatsen aanbieden aan bbl-studenten van opleidingen
met een goed arbeidsmarktperspectief. Hierdoor kunnen
voldoende praktijkleerplaatsen worden aangeboden in deze
sectoren.

•

Het wordt onaantrekkelijker om praktijkleerplaatsen aan te bieden
in sectoren met een slecht arbeidsmarktperspectief.

Dit percentage is berekend door het gemiddelde bedrag van de afgelopen vijf jaar te nemen van de sectoren Mobiliteit & voertuigen;
Handel & Ondernemerschap; Horeca & bakkerij; Voedsel, natuur & leefomgeving; Uiterlijke verzorging; Economie & administratie;
Media & vormgeving, Toerisme & Recreatie. Daarnaast zijn de aanvragen in de categorieën Overig en Regionale kwalificatie
meegenomen.
77
Ministerie van Financiën, eigen bewerking.
76

112

Neveneffecten
•

Er bestaat een mogelijkheid dat het aantal praktijkleerplaatsen in
minder arbeidsmarktrelevante sectoren niet zal dalen omdat
bedrijven de volledige kosten op zich nemen.

•

Er bestaat een kans dat bedrijven de afbakening op
arbeidsmarktrelevantie zullen aanvechten bij de rechter. Deze
maatregel leidt daarom mogelijk tot meer juridische procedures.
Dit leidt tot hogere uitvoeringskosten.

•

Uit de evaluatie van de Subsidieregeling praktijkleren komt geen
eenduidig beeld over de effectiviteit van de regeling. De regeling
is voor 28% van de werkgevers van (heel) groot belang, voor
44% van gemiddeld belang en voor 28% van klein belang als
motivator voor het aanbieden van een praktijkleerplaats. Het is
daarom onzeker of sleutelen aan de regeling effect sorteert.78

•

Het is mogelijk dat studenten door het verminderde aanbod van
praktijkleerplaatsen in sectoren met minder
arbeidsmarktperspectief niet kiezen voor een andere bbl-opleiding
in een kansrijkere sector, maar voor een bol-opleiding in de sector
van de eerste keuze.

UITVOERING

•

Voor het doorvoeren van deze maatregel moet de
Subsidieregeling praktijkleren worden aangepast. Dit neemt
ongeveer een jaar in beslag. Dit proces zal herhaaldelijk moeten
plaatsvinden.

•

Om bij te kunnen sturen op het aanbod van praktijkleerplaatsen
in sectoren met een goed arbeidsmarktperspectief, zal de selectie
opleidingen vanwege de wisselende conjunctuur regelmatig
heroverwogen moeten worden. De besluitvorming hierover is
afhankelijk van de beschikbare informatie over
arbeidsmarktperspectieven en vergt afstemming met de
Rijksdienst voor ondernemend Nederland (RVO) als uitvoerder
van de regeling en een wijziging van de regeling.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

78

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

0

0

0

0

0

2024

ECBO en Regiolan. (2023). Evaluatie Subsidieregeling praktijkleren 2019-2022

113

BELEIDSOPTIE 11D: SUBSIDIEREGELING PRAKTIJKLEREN HERVERDELEN OP BASIS VAN
ARBEIDSMARKTRELEVANTIE (BESPARING)
OMSCHRIJVING

De Subsidieregeling praktijkleren wordt enkel beschikbaar gesteld
voor praktijkleerplaatsen die opleiden tot banen in sectoren met een
goed arbeidsmarktperspectief. Om te bepalen om welke opleidingen
het gaat, wordt aangesloten bij de analyses die worden voorgesteld in
beleidsoptie 6. Door deze maatregel treedt een besparing op: het
budget dat gemiddeld de afgelopen vijf jaren is ingezet voor sectoren
zonder goed arbeidsmarktperspectief wordt afgeroomd. Op dit
moment wordt circa 25% van het budget uitgekeerd aan
opleidingsplekken in domeinen zonder goed arbeidsmarktperspectief
en/of in niet-maatschappelijk relevante sectoren.79

RATIONALE

Studenten kiezen niet altijd een studie met een goed
arbeidsmarktperspectief. Door de Subsidieregeling praktijkleren meer
te richten op opleidingen met een goed arbeidsmarktperspectief,
worden minder praktijkleerplaatsen aangeboden in sectoren met een
slecht arbeidsmarktperspectief en komen er zo meer studenten in een
opleiding met een goed arbeidsmarktperspectief terecht.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

De subsidie is alleen beschikbaar voor werkgevers die
praktijkleerplaatsen aanbieden aan bbl-studenten van opleidingen
met een goed arbeidsmarktperspectief. Hierdoor worden
voldoende praktijkleerplaatsen aangeboden in deze sectoren.

•

Het wordt onaantrekkelijker om praktijkleerplaatsen aan te bieden
in sectoren met een slecht arbeidsmarktperspectief. Hierdoor
komen minder bbl-plekken beschikbaar in deze sectoren en zullen
studenten uitwijken naar (arbeidsmarktrelevante) sectoren waar
wel praktijkleerplaatsen aangeboden worden.

Neveneffecten
•

Er bestaat een mogelijkheid dat het aantal praktijkleerplaatsen in
minder arbeidsmarktrelevante sectoren niet zal dalen omdat
bedrijven de volledige kosten op zich nemen.

•

Er bestaat een kans dat bedrijven de afbakening op
arbeidsmarktrelevantie zullen aanvechten bij de rechter. Deze
maatregel leidt daarom mogelijk tot meer juridische procedures.
Dit leidt tot hogere uitvoeringskosten.

•

Uit de evaluatie van de Subsidieregeling praktijkleren komt geen
eenduidig beeld over de effectiviteit van de regeling. De regeling
is voor 28% van de werkgevers van (heel) groot belang, voor

79

Dit percentage is berekend door het gemiddelde bedrag van de afgelopen vijf jaar te nemen van de sectoren Mobiliteit & voertuigen;
Handel & Ondernemerschap; Horeca & bakkerij; Voedsel, natuur & leefomgeving; Uiterlijke verzorging; Economie & administratie;
Media & vormgeving, Toerisme & Recreatie. Daarnaast zijn de aanvragen in de categorie Overig en Regionale kwalificatie
meegenomen.

114

44% van gemiddeld belang en voor 28% van klein belang als
motivator voor het aanbieden van een praktijkleerplaats. Het is
daarom onzeker of sleutelen aan de regeling effect sorteert.80
•

Er bestaat de kans dat studenten door het verminderde aanbod
van praktijkleerplaatsen in sectoren met minder
arbeidsmarktperspectief niet kiezen voor een bbl-opleiding in een
kansrijkere sector, maar voor een bol-opleiding in de sector van
de eerste keuze.

UITVOERING

•

Voor het doorvoeren van deze maatregel moet de
Subsidieregeling praktijkleren worden aangepast. Dit neemt
ongeveer een jaar in beslag. Dit proces zal herhaaldelijk moeten
plaatsvinden.

•

Om bij te kunnen sturen op het aanbod praktijkleerplaatsen in
sectoren met een goed arbeidsmarktperspectief, zal de selectie
opleidingen regelmatig heroverwogen moeten worden. De
besluitvorming hierover is afhankelijk van de beschikbare
informatie over arbeidsmarktperspectieven en vergt afstemming
met de Rijksdienst voor ondernemend Nederland (RVO) als
uitvoerder van de regeling en een wijziging van de regeling.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Op dit moment wordt circa 25% van het budget uitgekeerd aan
opleidingsplekken in domeinen zonder goed
arbeidsmarktperspectief en/of in niet-maatschappelijk relevante
sectoren.

•

Dit percentage is toegepast op de bedragen die in de
rijksbegroting opgenomen staan voor de Subsidieregeling
praktijkleren voor de aankomende jaren. Dit levert de volgende
besparing op.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)

80

2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

-55,0

-52,8

-50,6

-48,1

-48,1

2028

ECBO en Regiolan. (2023). Evaluatie Subsidieregeling praktijkleren 2019-2022

115

BELEIDSOPTIE 11E: SUBSIDIEREGELING PRAKTIJKLEREN VERBINDEN AAN DE ONTWIKKELING
VAN HET AANTAL BBL-STUDENTEN (BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Binnen de Subsidieregeling praktijkleren wordt het bedrag per student
gelijk gehouden en de hoogte van het budget voor de doelgroep mbo
afhankelijk gemaakt van de ontwikkeling van het aantal bblstudenten. Dit betekent dat de huidige vormgeving met een vast
(maximum)budget wordt aangepast naar een openeinderegeling op
basis van een vast bedrag per praktijkleerplaats. Wanneer er minder
bbl-studenten zijn dan verwacht, vallen de kosten lager uit (en vice
versa voor meer bbl-studenten). Dit voorkomt dat het subsidiebedrag
per praktijkleerplaats verandert als het aantal bbl-studenten
verandert.

RATIONALE

•

De Subsidieregeling praktijkleren is een instrument om
werkgevers tegemoet te komen in de investering die de
begeleiding van bbl-studenten van hen vraagt. Het doel van de
regeling is om de kwaliteit van de begeleiding van de studenten
op peil te houden en werkgevers te stimuleren om
praktijkleerplaatsen aan te bieden. Werkgevers ontvangen een
tegemoetkoming voor kosten die zij maken voor de opleiding van
een bbl-student.

•

In de huidige systematiek is er een vast totaalbedrag beschikbaar
voor de subsidieregeling. Dit bedrag staat los van het bedrag dat
er voor mbo-instellingen via de lumpsumbekostiging beschikbaar
is. De bekostiging beweegt mee met het aantal bbl-studenten,
maar de subsidieregeling niet. Dit kan leiden tot knelpunten. Als
er, bijvoorbeeld in hoogconjunctuur, meer studenten kiezen voor
een bbl-studie dan verwacht, zal de tegemoetkoming per
praktijkleerplaats lager uitvallen. Dit leidt tot minder
voorspelbaarheid (over de hoogte van het bedrag per
praktijkleerplaats voor bedrijven).

•

De maatregel zorgt ervoor dat het bedrag voor de
subsidieregeling, net als de lumpsumbekostiging, meebeweegt
met het aantal studenten. Hierdoor blijft het bedrag dat een
werkgever ontvangt per praktijkleerplaats constant. Dit geeft de
werkgever meer zekerheid bij het aanbieden van een
praktijkleerplaats.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Het subsidiebedrag per praktijkleerplaats (mbo bbl) blijft
constant, doordat het budget meebeweegt met het aantal
verwachte bbl-studenten. Hierdoor worden werkgevers niet
verrast over de hoogte van de tegemoetkoming in hun aandeel in
de opleiding van studenten.

•

Door de financiële ondersteuning van werkgevers en zekerheid
over de hoogte van deze ondersteuning, wordt voorkomen dat het

116

aanbod van praktijkleerplaatsen in de knel komt als gevolg van
conjuncturele schommelingen.
Neveneffecten
•

Uit de evaluatie van de Subsidieregeling praktijkleren komt geen
eenduidig beeld over de effectiviteit van de regeling. De regeling
is voor 28% van de werkgevers van (heel) groot belang, voor
44% van gemiddeld belang en voor 28% van klein belang als
motivator voor het aanbieden van een praktijkleerplaats. Het is
daarom onzeker hoe groot het effect is van het aanpassen van de
regeling.81

UITVOERING

Het verbinden van de ontwikkeling van het aantal bbl-studenten aan
de Subsidieregeling praktijkleren vergt een aanpassing van de
regeling. Dit neemt ongeveer een jaar in beslag.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

De maatregel gaat uit van het huidige beschikbare budget van de
subsidieregeling. Dit wordt (op het moment dat deze maatregel
wordt genomen) geijkt op het voorziene aantal bbl-studenten
waar de regeling voor nodig is, op basis van de referentieraming
van het ministerie van OCW.

•

Dit betekent dat er, bij fluctuaties in het aantal studenten, een
mee- of tegenvaller op de OCW-begroting ontstaat. Deze dient bij
de Voorjaarsnota te worden behandeld conform de
begrotingsregels. Omdat het bedrag momenteel wel al op de
OCW-begroting staat en er geen schatting is te geven van deze
mee- of tegenvallers, is in de tabel hieronder een 0-reeks
opgenomen.

•

De beleidsoptie beziet, gegeven de scope van het IBO, alleen het
mbo-deel van de Subsidieregeling praktijkleren (zo’n 97% van de
totale regeling), en niet het overige deel (vmbo, hbo en
promovendi/technologisch ontwerpers in opleiding (toio’s)).

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)

81

2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

0

0

0

0

0

2024

ECBO en Regiolan. (2023). Evaluatie Subsidieregeling praktijkleren 2019-2022

117

BELEIDSOPTIE 12: PROCESSEN KWALIFICATIESTRUCTUUR OPTIMALISEREN EN VERSNELLEN
(BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Het ministerie van OCW geeft een externe partij de opdracht om de
processen van SBB rond de ontwikkeling en vaststelling van
kwalificatiedossiers, keuzedelen en het verbinden van certificaten aan
onderdelen van opleidingen onder de loep te nemen. De externe partij
adviseert hoe de processen te optimaliseren en te versnellen waar dat
mogelijk is.
Deze optimalisering moet zorgen voor een responsiever stelsel: de
opleidingen zijn hierdoor in de toekomst beter afgestemd op de
laatste ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en in de samenleving.
SBB voert in opdracht van de Minister van OCW de geadviseerde
optimalisaties vervolgens uit.
In het onderzoek wordt in ieder geval gekeken naar:
•

De mogelijkheden om de inhoud van kwalificatiedossiers
duurzamer te beschrijven, waardoor het een toekomstbestendig
dossier is. Onderwijsinstellingen kunnen daarmee
opleidingsprogramma’s actualiseren op recente
arbeidsmarktontwikkelingen, zonder dat er (altijd) wijzigingen van
de kwalificatie-eisen nodig zijn.

•

Er wordt ook gekeken of het aantal kwalificatiedossiers kan
worden verminderd.

•

De mogelijkheden om tussen kwalificatiedossiers meer te
uniformeren, waardoor een overstap van de ene studie naar de
andere studie makkelijker wordt.

•

De balans tussen herkenbaarheid van de kwalificatie-eisen voor
het bedrijfsleven versus de toekomstbestendigheid ervan.

•

De verbinding van certificaten aan arbeidsmarktrelevante
onderdelen van mbo-opleidingen. Hiermee kan tijdig aan de
behoefte van het bedrijfsleven worden voldaan voor wat betreft
bij- en omscholing met behulp van mbo-certificaten.

•

De vraag of de minister de dossiers moet vaststellen, of dat deze
stap omwille van de snelheid kan vervallen.

•

Ten slotte wordt in het onderzoek ook naar de rol van de
instellingen gekeken. De interne processen om
onderwijsprogramma’s aan te passen worden onder de loep
genomen, met als doel om sneller in te spelen op recente
arbeidsmarktontwikkelingen.

RATIONALE

•

De technologische en maatschappelijke ontwikkelingen op de
arbeidsmarkt en in de samenleving gaan steeds sneller.82

•

Opleidingen moeten hierop aansluiten. Dit vraagt om
voortdurende actualisatie van onderwijsprogramma’s van de

82

SEO. (2020). De overgang van het mbo naar de arbeidsmarkt

118

onderwijsinstellingen, wat doorgevoerd moet worden via de
processen van SBB en binnen de instellingen.
•

Om goed aan te sluiten op de veranderingen moet worden bezien
waar deze processen geoptimaliseerd en versneld kunnen worden.

•
EFFECTEN

Zo blijft het onderwijs actueel.

Bedoelde effecten
•

Optimalisatie van het proces rondom het vaststellen van
kwalificaties, waarmee beter kan worden ingespeeld op de snelle
veranderingen op de arbeidsmarkt en in de samenleving.

•

Een actueel en relevant aanbod van opleidingen dat aansluit bij de
steeds veranderende arbeidsmarkt.

Neveneffecten
•

Wanneer kwalificatiedossiers sneller veranderen vraagt dat van
onderwijsinstellingen dat zij hun onderwijsprogramma’s sneller
aanpassen. Dit kan leiden tot extra (administratieve) lasten en
vraagt capaciteit van het personeel. Het vraagt van
onderwijsgevenden ook actualisatie van hun eigen (vak)kennis
(zie ook beleidsoptie 15).

UITVOERING

•

Het ministerie van OCW verstrekt de opdracht aan de externe
partij met afspraken over de oplevering van aanbevelingen. De
opdracht loopt naar verwachting een half jaar.

•

SBB voert de aanbevelingen over optimalisatie en versnelling uit.
Tijdpad is circa één tot drie jaar, afhankelijk van hoe ingrijpend de
processen worden gewijzigd en of wet- en regelgeving aangepast
dient te worden.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Er zijn kosten opgenomen voor een éénmalig onderzoek à €0,2
miljoen.

•

Na het onderzoek moet SBB de wijzigingen in de processen rond
de kwalificatiedossiers doorvoeren. Hiervoor wordt twee fte
gerekend à €0,1 miljoen voor de periode van twee jaar.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0,2

0,2

0,2

0

0

0

2027

119

BELEIDSOPTIE 13: VERSTERKEN INZET VAN MBO VOOR LEVEN LANG ONTWIKKELEN
(BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Het mbo kan beter toegankelijk worden gemaakt voor werkenden en
werkzoekenden door het wegnemen van praktische en technische
knelpunten. Hierdoor wordt het gebruik van het opleidingsaanbod
gestimuleerd. Concreet gaat het om:
Het ontwikkelen van toepassingen van de skillstaal
•

Een skillstaal is een taal om kennis en vaardigheden zo precies
mogelijk te beschrijven. Door skills te koppelen aan beroepen,
mbo-opleidingen, certificaten en praktijkverklaringen verbetert
de aansluiting tussen opleidingen en de arbeidsmarkt. SBB
werkt momenteel samen met het UWV in het kader van het
Nationaal Groeifonds (NGF)-programma Vaardig met
Vaardigheden aan het actualiseren van de skillstaal.

•

De beleidsoptie die voor dit IBO wordt voorgesteld, omvat een
subsidieregeling om toepassingen voor de skillstaal te
ontwikkelen. De subsidie is bedoeld voor onderwijsinstellingen,
eerder verworven competenties (EVC)-aanbieders,
intermediairs, werkgevers, in samenwerking met UWV, DUO en
SBB. Een voorbeeld van een te ontwikkelen toepassing is een
opleider die bij de intake van zij-instromers op basis van de
skillstaal (datagedreven) kan zien wat iemand al kan en weet,
waardoor meer maatwerkonderwijs mogelijk is.

Toegankelijker vrijstellingenbeleid in het mbo
•

Met deze maatregel worden examencommissies van mboinstellingen getraind en worden de instellingen geadviseerd om
de procedures voor vrijstellingen te vereenvoudigen en te
versnellen. Nieuwe toepassingen zoals de skillstaal worden
hierin meegenomen.

Doorontwikkeling mbo-certificaten
•

Met deze maatregel voert het ministerie van OCW in
samenwerking met SBB een verkenning uit naar de
succesfactoren van mbo-certificaten in die sectoren waar veel
mbo-certificaten worden uitgereikt. De verkenning moet de
succesfactoren voor de inzet van mbo-certificaten voor LLO
identificeren. Op deze manier worden vliegwielen opgespoord
voor de doorontwikkeling en opschaling van mbo-certificaten.

•

Op basis van deze bevindingen worden door SBB nieuwe mbocertificaten ontwikkeld met betrokkenheid van het regionale
en/of sectorale bedrijfsleven en onderwijsinstellingen.

•

Bekostigde en niet-bekostigde erkende mboonderwijsinstellingen ontwikkelen onderwijsprogramma’s op

120

basis van mbo-certificaten. Deze opleidingstrajecten worden
uitgevoerd in de niet-bekostigde derde leerweg.
RATIONALE

Het ontwikkelen van toepassingen van de skillstaal
•

Een skillstaal is nodig voor het maken van goede skillsomschrijvingen in opleidingen, cursussen en bijvoorbeeld ook
vacatures. Dit helpt om onderwijs en arbeidsmarkt beter op
elkaar aan te sluiten. Voor mbo-studenten en afgestudeerden
helpt het om beter inzicht te hebben in de aansluiting van hun
eigen skills op dat wat gevraagd wordt in een functie.

•

Alleen het beschikken over een uniforme taal is daarvoor niet
voldoende. De skillstaal moet door verschillende toepassingen
van publieke en private partijen (onderwijsinstellingen en
bedrijfsleven) in de praktijk worden gebracht.

Toegankelijker vrijstellingenbeleid in het mbo
•

Uitgangspunt voor LLO is dat je niet hoeft te leren wat je al weet
of kunt. Dit wordt breed erkend, maar in de praktijk is het
vrijstellingenbeleid daar nog onvoldoende op ingericht.
Procedures zijn vaak ingewikkeld en langdurig en
examencommissies vinden het niet eenvoudig om te werken met
andere vormen van verantwoorden dan het gebruik maken van
formeel erkende documenten.

•

Toegankelijker vrijstellingenbeleid, waarbij het voor zowel
studenten als voor examencommissies eenvoudiger is om
opgedane kennis en kunde te erkennen, zorgt ervoor dat
studenten en hun docenten/begeleiders sneller weten wat de
student nog wel en niet meer hoeft te leren.

•

Daardoor wordt het mogelijk om onderwijs toe te spitsen op de
leerbehoefte van de om- en bijscholers.

Doorontwikkeling mbo-certificaten
•

Diplomagerichte mbo-opleidingen zijn lang niet altijd passend
voor werkenden en werkzoekenden. Ze duren te lang en niet
alles van de opleiding is even relevant. In de (niet-bekostigde)
derde leerweg kunnen mensen laagdrempelig praktijkgerichte
arbeidsmarktrelevante onderdelen van een mbo-opleiding
volgen, die kunnen worden afgerond met een erkend mbocertificaat.

•

Het volgen van een deel van een mbo-opleiding versterkt de
arbeidsmarktpositie van mensen. Het verkregen bewijsstuk, een
mbo-certificaat, is herkenbaar voor zowel het onderwijs als het
bedrijfsleven. Hierdoor kunnen mensen, als dit wenselijk is,
gemakkelijker een overstap maken naar een andere werkgever
of andere sector, of doorgroeien in hun werk. Ook kunnen zij

121

vrijstellingen krijgen als zij alsnog een diplomagerichte mboopleiding willen volgen.
•

Op dit moment is een opleidingsaanbod voor mbo-certificaten
nog beperkt en gefragmenteerd aanwezig in de diverse
(arbeidsmarkt)regio’s. Met een stimulans voor de gezamenlijke
ontwikkeling van deze onderwijsprogramma’s en leermiddelen,
kunnen mbo-instellingen dit aanbod versneld beschikbaar
stellen.

•

Voor mbo-instellingen is een belangrijke belemmering dat zij
eerst vooraf moeten investeren in de ontwikkeling van flexibele
onderwijsprogramma’s, flexibele leermiddelen en de hierbij
passende flexibele organisatie van opleidingen. Door te leren
van succesfactoren van voorlopers en te investeren in
gezamenlijke ontwikkeling van flexibele onderwijsprogramma’s
hoeven mbo-instellingen niet zelf opnieuw het wiel uit te vinden.
Zij kunnen dan, veel sneller dan nu, in elke regio een passend
aanbod voor werkenden en werkzoekenden ter beschikking
stellen. Met samenwerking tussen publieke en private mboinstellingen worden de krachten gebundeld en kan er efficiënter
worden gewerkt.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Betere (h)erkenning van de skills van individuen, waardoor hun
positie op de arbeidsmarkt verbetert en duidelijker is wat zij niet
meer hoeven te leren als zij een opleiding willen volgen en wat
nog wel.

•

Door verlening van vrijstellingen en aanpassing van
onderwijsprogramma’s, kunnen individuen zich effectiever bij- of
omscholen.

•

Beschikbaarheid van flexibel opleidingsaanbod voor mbocertificaten in elke (arbeidsmarkt)regio, met name voor
(maatschappelijke) tekortsectoren.

•

Vergroten van de bijdrage van het mbo aan het oplossen van
(regionale) knelpunten op de arbeidsmarkt.

•

Vergroten van mogelijkheden voor werkenden en
werkzoekenden om met (onderdelen van) mbo-opleidingen hun
arbeidsmarktpositie te versterken.

Neveneffecten
•

Denkbaar is dat, naast het versterken van het aanbod voor
mbo-certificaten, tevens ingezet wordt op het versterken van
het diplomagerichte aanbod in de bbl voor zij-instromers. Nader
onderzoek naar budgettaire effecten is dan eerst wenselijk,
omdat een versterkt bbl-aanbod voor zij-instromers kan leiden
tot een grotere instroom in de bekostigde bbl.

•

Voor individuen kan het plezier in leren en ontwikkelen
toenemen als zij erkenning krijgen voor hun skills, als zij niet

122

hoeven te leren wat zij al kennen/kunnen en als
onderwijsprogramma’s aansluiten op hun leerbehoefte.
•

Kortere onderwijsprogramma’s en sneller voorzien in de vraag
van de arbeidsmarkt is kostenbesparend voor werkgevers en
individuen.

•

Doorontwikkeling van mbo-certificaten kan eventueel, op
onderdelen, overlappen met (nog te starten) projecten in het
kader van het Nationaal Groeifonds, zoals LLO-katalysator,
Npuls en Opschaling verduurzaamde PPS in het
beroepsonderwijs. Dit zal elkaar in de praktijk vooral versterken,
maar het bewaken van samenhang en het voorkomen van
dubbel werk is van belang.

UITVOERING

Het ontwikkelen van toepassingen van de skillstaal
•

SBB dient de gemeenschappelijke skillstaal te koppelen aan de
mbo-certificaten.

•

Het opzetten van een subsidieregeling door het Rijk. Vervolgens
ontwikkelen partijen als onderwijsinstellingen, EVC-aanbieders
en werkgevers de toepassingen.

Toegankelijker vrijstellingenbeleid in het mbo
•

Opdrachtverlening door het ministerie van OCW aan een
trainings-/adviesbureau om de examencommissies van de mboinstellingen te trainen en de instellingen te adviseren in hun
vrijstellingenbeleid, met gebruik van nieuwe toepassingen van
de skillstaal.

Doorontwikkeling mbo-certificaten
•

Uitvoering van de verkenning naar succesfactoren door het
ministerie van OCW in samenwerking met SBB.

•

Het ministerie van OCW en SBB ontwikkelen nieuwe mbocertificaten. Dit gebeurt in samenwerking met het regionale
en/of sectorale bedrijfsleven en onderwijsinstellingen.

•

Op basis van de ontwikkelde mbo-certificaten worden
vervolgens door mbo-instellingen onderwijsprogramma’s en
leermiddelen ontwikkeld. De mbo-instellingen moeten om in
aanmerking te komen voor deze middelen, een aanvraag
indienen met een plan van aanpak. Het plan van aanpak
kenmerkt zich door een efficiënte aanpak via de gezamenlijke
ontwikkeling van programma’s en leermiddelen, kennisdeling,
overdraagbaarheid van producten, samenwerking met het
regionale en sectorale bedrijfsleven, gemeenten en het UWV in
de arbeidsmarktregio.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Het ontwikkelen van toepassingen van de skillstaal, toegankelijker
vrijstellingenbeleid en doorontwikkeling mbo-certificaten hebben

123

allen geen effect op reguliere bekostiging van het mbo, omdat het
onderwijs allemaal niet-bekostigd is (derde leerweg). Dit betekent
dat werkgevers en/of individuen de kosten zelf dragen (soms met
support van een regeling, bijvoorbeeld van vakdepartementen,
lokale of sectorale financiële regelingen).
•

Voor de het ontwikkelen van toepassingen van de skillstaal is een
regeling van in totaal €16 miljoen nodig voor drie jaar. Er zijn vijf
categorieën partijen die skillstoepassingen ontwikkelen (opleiders,
intermediairs, werkgevers, sectorpartijen, publieke
arbeidsmarktdienstverleners). Per categorie worden acht subsidies
verstrekt van maximaal €0,4 miljoen. Hiermee worden de kosten
gedekt voor inhuur van IT-expertise, projectmanagement en
communicatie.

•

Voor een toegankelijker vrijstellingenbeleid is gedurende drie jaar
in totaal €3 miljoen nodig. Hiermee kan een bureau met een team
van vijf tot zeven mensen veertig weken lang de mbo-instellingen
trainen.

•

Voor de doorontwikkeling van de mbo-certificaten is extra
capaciteit bij SBB nodig. In het eerste jaar wordt een verkenning
uitgevoerd naar de succesfactoren. In het tweede en derde jaar
worden vervolgens de certificaten ontwikkeld. Hiervoor wordt
gedurende drie jaar zes fte beschikbaar gesteld à €0,1 miljoen
(totaal €0,6 miljoen per jaar).

•

Samenwerkingsverbanden van mbo-instellingen en bedrijven
ontvangen middelen voor de ontwikkeling van
onderwijsprogramma’s voor mbo-certificaten. Zij ontvangen
maximaal €1 miljoen per samenwerkingsverband voor drie jaar.
Er worden maximaal 35 samenwerkingsverbanden bekostigd die
allen, ieder jaar drie fte kunnen inzetten.

•

Uit het plan van aanpak blijkt hoe de samenwerking wordt
vormgegeven met het bedrijfsleven, het UWV en gemeenten in de
verschillende regio’s voor het ophalen van de vraag en hoe
kennisdeling en openbaarmaking van ontwikkelde producten
wordt geborgd.

•

Middelen kunnen alleen ingezet worden voor de gezamenlijke
ontwikkeling van opleidingsprogramma’s in de derde leerweg, ze
kunnen niet ingezet worden voor uitvoering van opleidingen in de
derde leerweg.

•

Voor uitvoering van de opleidingen in de derde leerweg ontvangen
bekostigde mbo-instellingen geen bekostiging. De kosten voor
uitvoering worden betaald door de deelnemers, werkgevers, of
betrokken partijen als gemeenten, het UWV, of O&O-fondsen.

124

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

Skillstaal

5,3

5,3

5,3

0

0

0

2027

Vrijstellingenbeleid

1

1

1

0

0

0

2027

Mbo-certificaten

12,3

12,3

12,3

0

0

0

2027

125

BELEIDSOPTIE 14: WENDBAAR OPLEIDEN: BREED TOEPASBARE VAARDIGHEDEN OPNEMEN
IN KWALIFICATIEDOSSIERS (BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Breed toepasbare vaardigheden worden op uniforme wijze
opgenomen in de kwalificatiedossiers. De Minister van OCW geeft SBB
de opdracht om dit mee te nemen in de aanpassingen van de
kwalificatiedossiers. Dit wordt verankerd in de onderliggende Regeling
vaststelling kwalificatiedossiers en opleidingsdomeinen 2016.
Breed toepasbare vaardigheden zijn bijvoorbeeld analytische
vaardigheden, interpersoonlijke vaardigheden.83 Door in de
kwalificatiedossiers de relatie tussen de beroepsinhoudelijke
kwalificatie-eisen en de benodigde breed toepasbare vaardigheden
inzichtelijk te maken, kunnen onderwijsinstellingen hun
onderwijsprogramma’s en curricula scherper inrichten. Zo wordt in
elke opleiding voldoende aandacht voor breed toepasbare
beroepsvaardigheden gegarandeerd.
In de regelgeving over de vaststelling van kwalificatiedossiers wordt
opgenomen dat de breed toepasbare beroepsvaardigheden standaard
onderdeel worden van de kwalificatiedossiers, zodat deze bij nieuwe
kwalificatiedossiers direct worden geïncorporeerd.
De looptijd van het doorlichten van de kwalificatiedossiers ligt rond de
vier jaar. Jaarlijks zal het ministerie van OCW monitoren hoeveel
dossiers reeds zijn aangepast.

RATIONALE

•

Beroepsopleidingen moeten niet alleen opleiden voor het (eerste)
beroep, maar moeten er ook voor zorgen dat mensen wendbaar
zijn op de arbeidsmarkt en jongeren in staat stellen zich een leven
lang te ontwikkelen.

•

Studenten die beschikken over voldoende breed toepasbare
beroepsvaardigheden zijn meer wendbaar op de arbeidsmarkt.84
Zij kunnen sneller inspelen op veranderingen in het beroep en
ontwikkelingen op de arbeidsmarkt.

•

Het is daarom belangrijk dat in de beroepsopleidingen voldoende
aandacht is voor breed toepasbare beroepsvaardigheden zoals
cognitieve/analytische vaardigheden, digitale vaardigheden,
interpersoonlijke vaardigheden en loopbaancompetenties.

•

Studenten in het mbo doen deze vaardigheden doorgaans op
terwijl ze leren voor een beroep. Welke breed toepasbare
beroepsvaardigheden (denk aan probleemoplossende of
interpersoonlijke vaardigheden) zij verwerven is echter niet
transparant.

•

Door in de kwalificatiedossiers inzichtelijk te maken bij welke
kwalificatie-eisen het gaat om welke breed toepasbare
beroepsvaardigheden kunnen onderwijsinstellingen gerichter hun

83
84

Bakens, J., Cörvers, F., Fouarge, D., & Levels, M. (2023). ROA Visie Talentvraag 2040. ROA Reports Vol. 2023 No. 002
Onderzoeksprogramma arbeidsmarkt Zorg & Welzijn. (2021). Wendbaar opleiden voor de toekomst

126

onderwijsprogramma’s en curricula hierop inrichten. Ook wordt zo
gegarandeerd dat elke student breed toepasbare
beroepsvaardigheden opdoet.
•

Als blijkt dat in bepaalde kwalificatiedossiers te weinig breed
toepasbare vaardigheden aan bod komen, kunnen hiervoor
passende oplossingen gezocht worden. Dit kan een aanpassing
van het hele kwalificatiedossier zijn en/of een aanpassing in het
onderwijsprogramma.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Studenten leren in elke beroepsopleiding breed toepasbare
vaardigheden die hen in staat stellen om te gaan met een
voortdurend veranderende arbeidsmarkt en samenleving. Zo
worden mbo-studenten in staat gesteld hun eigen loopbaan vorm
te geven.

•

De op dezelfde wijze beschreven breed toepasbare vaardigheden
kunnen eenvoudiger worden meegenomen naar een volgende
opleiding. De reeds opgedane competenties hoeven niet opnieuw
aangeleerd te worden. De overstap voor studenten bij switch of
instroom na uitval wordt soepeler.

•

Ook kan het uniformeren van vaardigheden die voor meerdere
beroepen relevant zijn (bijvoorbeeld klantcontact) de
wendbaarheid van mbo-afgestudeerden op de arbeidsmarkt
vergroten.

Neveneffecten
•

Mogelijk kunnen instellingen onderwijsprogramma’s van
verschillende opleidingen bij gelijke of verwante breed toepasbare
vaardigheden op onderdelen samenvoegen en doelmatiger
organiseren. Dit kan helpen bij het in stand houden van
opleidingen in tijden van krimp.

•

Het incorporeren van breed toepasbare vaardigheden kan
instellingen vraagstukken opleveren in hun personeelsbeleid. Het
aanleren van breed toepasbare vaardigheden wordt een (formeel)
nieuwe taak voor docenten.

UITVOERING

•

SBB maakt, eventueel met hulp van een externe partij, per
kwalificatiedossier transparant welke breed toepasbare
vaardigheden de kwalificaties bevatten, bijvoorbeeld via
CompententNL. De looptijd hiervan ligt rond de vier jaar.

•

SBB past hun reglement voor het maken van kwalificatiedossiers
aan. Hierin wordt opgenomen dat breed toepasbare vaardigheden
onderdeel moeten zijn van het kwalificatiedossier.

•

De breed toepasbare beroepsvaardigheden zijn vaak nauw
verbonden met vakinhoudelijke kennis en vaardigheden. Het

127

aanleren ervan door docenten en praktijkbegeleiders moet
daarom gebeuren in een beroepsgerichte context.85
BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Er wordt rekening gehouden met het aannemen van twee fte bij
SBB voor het doorlichten van de kwalificatiedossiers voor een
looptijd van vier jaar.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)

85

2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0,2

0,2

0,2

0,2

0

0

2028

Bakens, J., Cörvers, F., Fouarge, D., & Levels, M. (2023). ROA Visie Talentvraag 2040. ROA Reports Vol. 2023 No. 002

128

BELEIDSOPTIE 15: KENNISINFRASTRUCTUUR VOOR HET MBO VERSTERKEN (INTENSIVERING)
OMSCHRIJVING

Om onderwijsprofessionals in staat te stellen te innoveren en in te
spelen op de laatste ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en in de
samenleving wordt de kennisinfrastructuur van het mbo verder
uitgebouwd en versterkt. De kennisontwikkeling en kennisbenutting
van onderwijsprofessionals wordt op twee manieren versterkt.
A. Er wordt een landelijk kenniscentrum voor het mbo (of breder)
ontwikkeld. Hier wordt wetenschappelijke kennis over wat werkt
in de onderwijspraktijk van het mbo gebundeld, geordend en
vertaald naar praktische handvatten, zodat deze kennis bruikbaar
is voor onderwijsprofessionals. Het gaat bijvoorbeeld om
effectieve aanpakken op het gebied van pedagogiek, leven lang
ontwikkelen, didactiek, LOB, digitalisering en het aansluiten bij de
laatste ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en in de samenleving.
Het kenniscentrum is een centrale en onafhankelijke plek. De
huidige kennis- en expertisepunten die zijn ondergebracht bij de
MBO raad, gaan op in dit landelijke kenniscentrum.
B. Het ministerie van OCW verstrekt de opdracht om een innovatieen onderzoeksprogramma vorm te geven voor het mbo, zoals dit
nu al bestaat voor het hbo. Een dergelijk programma stimuleert
praktijkgericht onderzoek86 (door docenten) in het mbo. Op basis
van kennis en inzichten worden producten en diensten ontwikkeld
die ervoor zorgen dat docenten hun onderwijs sneller en beter
kunnen aansluiten op technologische ontwikkelingen. Het
vormgeven van het innovatie- en onderzoeksprogramma wordt
gedaan in afstemming met NWO en sluit waar mogelijk
inhoudelijk aan bij de programma’s van het hbo en de
universiteiten.

RATIONALE

•

Door de versterkte kennisinfrastructuur krijgen
onderwijsprofessionals meer zicht op effectieve interventies in de
onderwijspraktijk van het mbo, waardoor ze die kennis beter
benutten. Dit komt ten goede aan de onderwijskwaliteit (inclusief
een betere aansluiting tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt).

•

Onderwijsprofessionals ontwikkelen een onderzoekende houding
door zelf onderzoek te doen. Dit draagt bij aan het versnellen en
benutten van kennis. Door bij te dragen aan innovatie van de
beroepspraktijk, ontwikkelen ze bovendien kennis en inzichten
over waar nieuwe beroepen ontstaan en wat aankomende
beroepsbeoefenaars nodig hebben voor het uitoefenen van hun
vak. Hiermee kunnen ze de opleidingen sneller en beter laten
aansluiten bij technologische ontwikkelingen.

•

86

Er ontstaat één landelijk, onafhankelijk kennispunt.

Bij praktijkgericht onderzoek wordt onderzoek gedaan op basis van vragen uit de praktijk en waarbij de opbrengst direct kan worden
toegepast in het onderwijs. Van Swet, J. & Munneke, L. (2017). Praktijkgericht onderzoeken in het onderwijs

129

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Het toerusten van onderwijsprofessionals om op basis van
bewezen methoden te kunnen innoveren en onderzoeken, zodat
de onderwijskwaliteit versterkt wordt en het mbo kan inspelen op
de veranderende arbeidsmarkt en samenleving.

•

Betere aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt en de
samenleving.

Neveneffecten
•

Deze optie kan leiden tot werkdruk. Professionalisering in het
onderwijs verloopt over het algemeen stroef, omdat het moeilijk
is om docenten vrij te spelen. Dit is een belangrijk aandachtspunt
bij de invoering.

UITVOERING

•

Het ministerie van OCW verstrekt een opdracht om een innovatieen onderzoeksprogramma vorm te geven voor het mbo. Dit wordt
gedaan in afstemming met NWO.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Het ministerie van OCW ontwikkelt een landelijk kenniscentrum.

•

De kosten voor het landelijke kenniscentrum zijn gebaseerd op
onderzoek van de Galan Groep naar de ontwikkeling van een
kenniscentrum.87 Hierbij wordt uitgegaan van de kosten die
eerder gemaakt zijn voor het expertisecentrum Education
Endowment Foundation (EEF). De EEF is één van de voorbeelden
in het rapport over de kennisinfrastructuur voor het onderwijs. De
jaarlijkse kosten hiervoor bedragen €15 miljoen.

•

Daarnaast wordt door de Galan Groep €5 miljoen gerekend om
sectorspecifieke kennis te ontwikkelen. Wanneer ervoor gekozen
wordt om het kenniscentrum voor meer onderwijssectoren
beschikbaar te maken, zal dit bedrag dus omhoog gaan. In deze
berekening is alleen rekening gehouden met het mbo.

•

Voor de jaren 2025 tot en met 2027 is de bestaande subsidie voor
de kennispunten van het benodigde bedrag afgehaald, aangezien
deze punten opgaan in het kenniscentrum. Het gaat om €5
miljoen in 2025 en €1,5 miljoen in 2026 en 2027.

•

Er is tijd nodig om het kenniscentrum te ontwikkelen. Daarom is
er een ingroeipad aangehouden van 25%, 50%, 75%, 100%.

•

De kosten voor het innovatie- en onderzoeksprogramma zijn
gebaseerd op de bestaande onderzoeksprogramma’s bij het
Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO). Hier wordt
onderzoek gedaan naar zes thema’s, waaronder Technologie in
het onderwijs en De school als lerende en professionele
organisatie. Dergelijk themaonderzoek kan vergeleken worden
met het op te zetten programma. In het eerste jaar is het bedrag
lager: het is niet de verwachting dat in het eerste jaar gelijk een

87

Galan Groep. (2021). Omwille van goed onderwijs

130

volledig onderzoeksprogramma wordt uitgevoerd, aangezien het
geheel nog opgezet moet worden.
In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)

A: Landelijk kenniscentrum
B: Innovatie- en
onderzoeksprogramma

2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

5

5

13,5

18,5

20

20

2028

1,5

2,9

2,9

2,9

2,9

2,9

2025

131

BELEIDSOPTIE 16: VERSTERK LEVENSVAARDIGHEDEN VOOR FYSIEKE, MENTALE EN
FINANCIËLE GEZONDHEID VAN STUDENTEN (BUDGETNEUTRAAL)
OMSCHRIJVING

Er wordt een pilot gestart waarmee door middel van onderzoek in de
praktijk een menukaart wordt ontwikkeld met effectieve interventies
op het gebied van levensvaardigheden.
Er is op dit moment geen bewezen (uniforme) methode hoe de
fysieke, mentale en financiële gezondheid van studenten in het
onderwijs kan worden versterkt. Door het inrichten van een pilot
worden mbo-instellingen gestimuleerd om de fysieke, mentale en
financiële gezondheid van mbo-studenten te verbeteren. Instellingen
zetten in de pilot diverse methodes en acties in hun eigen regionale
context in om de levensvaardigheden van studenten rond gezondheid,
weerbaarheid en financiën te vergroten. Voorbeelden van mogelijke
acties zijn lessen over het omgaan met onzekerheid, het beschikbaar
stellen van gymzalen voor sportactiviteiten in de avonduren en het
samen doen van belastingaangifte.
Door in de pilot (bijvoorbeeld via actiegericht leren88) direct
onderzoek te doen naar deze methodes en acties in de praktijk wordt
er een menukaart ontwikkeld met effectieve vormen om studenten
toe te rusten met levensvaardigheden. Zo doen
onderwijsprofessionals in de pilot direct kennis op over de effectiviteit
van verschillende methodes. Ook kan de menukaart bij latere keuzes
over de inbedding van levensvaardigheden richtinggevend zijn.
Een aandachtspunt is de afbakening van de acties rondom
levensvaardigheden: het onderwijs is niet (alleen) verantwoordelijk
voor het stimuleren van deze vaardigheden bij studenten. Ook
ouders, zorginstellingen en maatschappelijke organisaties hebben hier
een rol in. Hier dient voorafgaand aan de pilot een duidelijke
begrenzing in te worden gemaakt.

RATIONALE

•

Er is sprake van systematische verschillen in gezondheid en
levensverwachting, afhankelijk van iemands sociaal economische
status (SES). Opleidingsniveau correleert met gezondheid en
levensverwachting. Slechte fysieke en mentale gezondheid
beïnvloeden de kans op werk en het kunnen meedoen in de
samenleving. Ook zorgt de ongelijkheid voor kosten voor de
samenleving als geheel. Mensen in een kwetsbare
sociaaleconomische positie hebben bijvoorbeeld een groter risico
op mentale gezondheidsproblemen.89 In het mbo kampt één op de
vijf studenten met serieuze mentale problemen.90 Mbo-studenten
benutten hun financiële rechten onvoldoende en lopen hierdoor
onnodig een financiële achterstand op. In 2021 deed één op de

88
89
90

Bekman, A. (2013). Vensters op organisaties.
SEO. (2021). Gezondheidsproblemen personen met een lage sociaal-economische status
Ministerie van OCW. (2023). Nationaal Programma Onderwijs Vierde voortgangsrapportage

132

drie mbo-studenten belastingaangifte tegenover 51% van de
studenten in het hoger onderwijs.91
•

Het onderwijs speelt een belangrijke rol om studenten de
handvatten te bieden die nodig zijn om in de samenleving te
functioneren als zelfstandig burger. Dit geldt in het bijzonder voor
het mbo, met relatief veel studenten met een lagere SES. Daarom
is het nodig om studenten in het mbo toe te rusten met
levensvaardigheden.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Zicht krijgen op bewezen effectieve methodes om studenten toe
te rusten met levensvaardigheden in het mbo, zodat instellingen
kunnen bijdragen aan:
1. Een betere fysieke, mentale en financiële gezondheid van
mbo-studenten gedurende hun studietijd en in de toekomst.
2. Minder kosten voor de samenleving door middel van aandacht
voor preventie op het gebied van mentale en fysieke
gezondheidsklachten.
3. Het vergroten van de kansengelijkheid van mbo-studenten en
het verkleinen van de verschillen tussen verschillende type
geschoolden.

Neveneffecten
•

Gevaar van overladenheid van de generieke eisen en het
overvragen van docenten.

•

Groeiende invloed/rol van het onderwijs/de overheid in het
persoonlijke leven van een student.

UITVOERING

•

De voorwaarden en vereisten van de pilot moeten nader worden

•

De pilot levert een menukaart op van bewezen effectieve

vormgegeven.
methoden en acties.
•

Ook wordt de pilot geëvalueerd waarna wordt bezien of en hoe
mentale, fysieke en financiële gezondheid in het curriculum wordt
verankerd of dat andere instrumenten passender zijn.

•

Het is mogelijk de ontwikkeling en de verspreiding van de
menukaart te koppelen aan de kennisinfrastructuur (beleidsoptie
14).

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Er wordt uitgegaan van een pilot van drie jaar bij tien instellingen.
Deze instellingen krijgen middelen beschikbaar voor het
aanstellen van vijf fte à €0,1 miljoen. Er zijn geen middelen
gereserveerd voor de periode na de pilot, aangezien dat
afhankelijk is van de uitkomsten van de pilot.

91

Nibud. (2021). Rapport Nibud Mbo-onderzoek; Deloitte, Nibud & Universiteit Leiden. (2023). Herstel van Balans. De financiële
gezondheid van Nederland in onzekere tijden

133

•

De instellingen kunnen ervoor kiezen om het bedrag volledig aan
de fte uitgeven, maar hebben ook de mogelijkheid om de
middelen deels aan fte en deels aan methoden en acties uit te
geven. Uiteraard moet dit wel volgen uit de pilot en dienen de
instellingen zich hierover te verantwoorden.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

5,0

5,0

5,0

0

0

2028

134

BELEIDSOPTIE 17: SCHAKELJAAR VOOR ANDERSTALIGEN (INTENSIVERING)
OMSCHRIJVING

Met deze beleidsoptie wordt een nieuwe onderwijsvoorziening bij
mbo-instellingen voor niet-inburgeringsplichtige92 anderstalige
studenten gecreëerd. Het schakeljaar duurt een jaar en is een
voltijdse onderwijsvoorziening gericht op beheersing van de
Nederlandse taal, kennismaking met de beroepsopleidingen in het
mbo en voorbereiding op instroom in een beroepsopleiding op niveau
2, 3 of 4 in het gekozen domein.
Het schakeljaar richt zich specifiek op anderstalige studenten
(Nederlands als tweede taal, NT2) zonder erkend diploma van een
vooropleiding en die dus ook geen startkwalificatie hebben93. Het zijn
anderstaligen in de leeftijd van 16 tot 23 jaar94 die de Nederlandse
taal nog onvoldoende beheersen en de cognitieve capaciteiten hebben
voor een beroepsopleiding op mbo 2, 3 of 4. Dit schakeljaar vervangt
de instroom van deze groep in een entreeopleiding, waar zij niet op
hun plek zitten. Studenten die inburgeringsplichtig zijn horen niet bij
de doelgroep. Voor de inburgeringsplichten is er al een bestaande
voorziening, namelijk de publiek-private onderwijsroute.

RATIONALE

•

De doelgroep anderstaligen zal de komende jaren toenemen in
het mbo vanwege de toename van het aantal migranten.95
Doordat deze groep geen diploma van een vooropleiding heeft,
zijn zij aangewezen op de drempelloze entreeopleiding of op de
onderwijsroute (indien zij inburgeringsplichtig zijn). De
entreeopleiding is niet bedoeld als taalvoorziening.

•

Een deel van de doelgroep beschikt echter over cognitieve
capaciteiten passend bij mbo 2, 3 of 4, maar is vanwege gebrek
aan beheersing van de Nederlandse taal96 niet toelaatbaar tot mbo
2, 3 of 4. Gebrek aan een passend aanbod leidt tot
onderbenutting van talent, meer voortijdig schoolverlaten97 en
een slechtere positie op de arbeidsmarkt. Een structurele
onderwijsvoorziening voor anderstalige studenten verlaagt de
druk op de entreeopleidingen (verschuiving in studentenstroom)
en biedt anderstaligen de kans om sneller op niveau een mbodiploma te halen.

•

Studenten die kort in Nederland zijn hebben vaak een onvolledig
beeld van beroepen in Nederland. Daarom is kennismaken met
het beroepsonderwijs ook onderdeel van het schakeljaar. Dit
beperkt de kans op switch in het mbo.

Studenten van binnen de Europese Unie zijn niet-inburgeringsplichtig. Momenteel zijn ook Oekraïners niet-inburgeringsplichtig.
Dit is een diverse doelgroep. Een deel van de studenten stroomt vanuit de internationale schakelklassen door naar het mbo zonder vodiploma, een deel komt ongediplomeerd vanuit het buitenland meteen naar het mbo en een deel heeft in het land van herkomst een
niet-erkend diploma gehaald.
94
Dit sluit aan bij definitie van voortijdig schoolverlater.
95
Ministerie van OCW. (2023). Kamerbrief bij Toekomstverkenning voor middelbaar beroepsonderwijs, hoger onderwijs en wetenschap
96
Nederlands telt mee in de diploma-eisen van mbo 2, 3 en 4. Bij toelating maakt de instelling een inschatting of de anderstalige student
binnen de wettelijk vastgestelde opleidingsduur in staat is om minimaal 2F-niveau te behalen. Studenten die bij aanvang van de
opleiding dicht tegen dit 2F-niveau aan zitten kunnen NT2-ondersteuning krijgen tijdens de opleiding.
97
Het percentage vsv binnen de entreeopleiding is 24%, waarbij instellingen aangeven veel anderstaligen binnen deze groep te zien
(geen percentage beschikbaar). Ministerie van OCW. (2023a). Kamerbrief Hoofdlijnen aanvalsplan voorkomen voortijdig schoolverlaten
en begeleiden naar een kansrijke toekomst
92
93

135

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Kansengelijkheid vergroten door te voorkomen dat het taalniveau
het uiteindelijke opleidingsniveau bepaalt.

•

Basisvaardigheden van anderstalige studenten verbeteren.

•

Kans op ongediplomeerde uitval verkleinen.

•

Betere en snellere benutting van talent voor (tekorten op) de
arbeidsmarkt.

Neveneffecten
•

Voor studenten in de leeftijd van 16 tot 18 jaar met een mboprofiel biedt het schakeljaar een alternatief voor het onderwijs in
internationale schakelklassen (ISK’s) in het voortgezet onderwijs.
Met name voor studenten met een die een opleiding op niveau 2,
3 of 4 aankunnen, zal het schakeljaar van meerwaarde zijn.

•

Voor inburgeringsplichtige studenten bestaat de publiek-private
onderwijsroute. Het schakeljaar dat wordt geïntroduceerd in deze
beleidsoptie is niet bedoeld voor inburgeringsplichtige jongeren.
Kanttekening hierbij is dat de opleidingsmogelijkheden voor
anderstalige studenten verder versnipperen.

UITVOERING

•

Het tekort aan NT2-docenten zal verder toenemen.

•

De Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) dient gewijzigd te
worden, omdat het nu niet is toegestaan om een bekostigde
opleiding aan te bieden die niet-diplomagericht is. Een
wetswijziging neemt minimaal twee jaar in beslag.

•

Er moet een relatie gelegd worden met de Wet inburgering 2021,
vanwege eventuele overlap met de onderwijsroute voor
inburgeringsplichtigen van 18 jaar en ouder.

•

Mbo-instellingen kunnen voor de organisatie van het schakeljaar
gebruik maken van ervaringen met de private onderwijsroute en
uitbestedingsconstructies ISK-mbo.

•

In de uitvoering dient rekening gehouden te worden met de
ontwikkelingen binnen het nieuwkomersonderwijs in het po en vo
om zo een goede doorstroom naar het mbo te garanderen.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Er wordt een verschuiving van studentenaantallen van de
entreeopleiding naar het schakeljaar verwacht. De inschatting is
dat 20 tot 30% van de studentenpopulatie in de entreeopleiding
in aanmerking komt voor het schakeltraject. Dit komt neer op
circa 3.000 tot 4.500 studenten. Dit is gebaseerd op eerder
onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs naar de
samenstelling van de studentenpopulatie in de entreeopleiding98,
met de aanname dat de trend van de doorstroom vanuit de ISK’s
naar de entreeopleiding door toegenomen migratie inmiddels
verder is opgelopen.

98

Inspectie van het Onderwijs (2018). Themaonderzoek entreeopleidingen. Inventariserend onderzoek naar het loopbaanperspectief van
de entreestudent

136

•

De kosten voor het schakeljaar zijn gelijk aan die van de
entreeopleiding. Er komen per saldo niet meer studenten bij. Na
afronding van het schakeljaar worden meer studenten op niveau
2, 3 en 4 verwacht. Deze meerkosten worden gecompenseerd
door minder uitval en minder switch.

•

Voor deze beleidsoptie zullen onderwijsinstellingen (beperkte)
extra kosten moeten maken om een nieuwe onderwijsvoorziening
op te richten en te coördineren. Uitgangspunt is dat dit gemiddeld
één fte aan inzet kost per ROC.

•

Uitgaande van de handleiding overheidstarieven bedragen de
kosten €0,1 miljoen per fte (50 instellingen x €0,1 miljoen- = €5
miljoen).

•

In 2024 gaat het om opstartkosten voor de onderwijsinstellingen.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

3

5

5

5

5

5

2025

137

BELEIDSOPTIE 18: GEEN BEKOSTIGING VOOR 27 OF 30 JAAR EN OUDER OP NIVEAU 3 EN 4
MET EEN STARTKWALIFICATIE (BESPARING)
OMSCHRIJVING

Mbo-instellingen ontvangen voortaan geen bekostiging voor studenten
op niveau 3 en 4 van 27, dan wel 30 jaar en ouder. Er wordt een
uitzondering gemaakt voor studenten die nog geen startkwalificatie
hebben. Zij volgen vaak een (bbl-)opleiding in het kader van om- en
bijscholing. De studenten van 27, dan wel 30 jaar en ouder vallen
vanaf het moment dat deze beleidsoptie wordt ingevoerd onder het
niet-bekostigde onderwijs. Dit is een stelselwijziging die moet worden
geregeld in de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) en het
Uitvoeringsbesluit WEB.
In de opleidingen op entreeniveau en niveau 2 zit een grotere groep
kwetsbare studenten zonder startkwalificatie. Daarom wordt deze
maatregel niet op deze niveaus toegepast.
Door deze maatregel wordt het aantal studenten dat voor publieke
bekostiging in aanmerking komt lager. Hierdoor treedt een besparing
op.

RATIONALE

•

Deze beleidsoptie moet ertoe leiden dat werkgevers meer
verantwoordelijkheid gaan dragen voor om- en bijscholing van
studenten boven de 27 of 30 jaar, direct of bijvoorbeeld via O&O
fondsen. Deze doelgroep volgt op dit moment vaak een opleiding
in de bbl en is veelal in dienst bij een werkgever.

•

De leeftijdsgrens tot 27 jaar (variant A) sluit aan bij de
leeftijdsgrens tot wanneer studenten gemeld moeten worden bij
de Doorstroompunten van de Regionale Meld- en Coördinatie
(RMC-)functie.

•

De leeftijdsgrens tot 30 jaar (variant B) sluit aan bij de
leeftijdsgrens tot wanneer studenten studiefinanciering kunnen
ontvangen.

•

Voor studenten die geen startkwalificatie hebben ontvangt een
instelling altijd bekostiging, ook als zij ouder zijn dan de
ingestelde leeftijdsgrens. Een startkwalificatie biedt een betere
kans op de arbeidsmarkt en in de samenleving.99

•

In het hbo en wo bekostigt de overheid één bachelor- en één
masteropleiding. Opleidingen gericht op omscholing worden in de
praktijk veelal door bedrijven bekostigd. Deze maatregel vergroot
dus de gelijkwaardigheid tussen het mbo en het hbo en wo,
vanuit de aanname dat het studenten boven de 27 of 30 jaar vaak
al een startkwalificatie hebben.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

99

De maatregel zorgt voor een besparing.

LPBL. (2020). MKBA Regionaal VSV-programma West-Brabant

138

•

Bedrijven hebben behoefte aan voldoende gekwalificeerd
personeel. Oudere studenten volgen bijvoorbeeld een opleiding
wanneer zij willen omscholen naar een arbeidsplek in een
(maatschappelijke) tekortsector. Wanneer de werkgever deze
kosten gaat dragen (in plaats van de overheid), levert het
bedrijfsleven een grotere bijdrage aan het wegwerken van de
arbeidsmarkttekorten.

•

Potentiële arbeidskrachten die zich willen laten omscholen kunnen
hun opleiding ook zelf bekostigen. Dit kan ervoor zorgen dat er
een bewustere keuze wordt gemaakt met betrekking tot de
aansluiting op de arbeidsmarkt.

Neveneffecten
•

De beleidsoptie kan leiden tot verminderde deelname aan het
onderwijs door de doelgroep (mogelijk richting maatschappelijk
tekortsectoren). Dit staat haaks op de wens voor meer leven lang
ontwikkelen.

•

Als het studenten op niveau 3 en 4 niet lukt om voor hun 27e dan
wel 30e hun opleiding af te ronden, draaien zij zelf voor de kosten
op. Dit kan voor sommige groepen een belemmering zijn.

•

Instellingen verbeteren de begeleiding van studenten, zodat zij
voor hun 27e of 30e tot een afronding van hun niveau 3- of niveau
4-opleiding komen.

UITVOERING

•

Deze maatregel vereist een wijziging van de Wet educatie en
beroepsonderwijs (WEB) en het Uitvoeringsbesluit WEB. Met deze
wijziging moet onder andere de wettelijke koppeling die nu
bestaat tussen het recht op toelating van studenten en het recht
op bekostiging voor instellingen, worden losgelaten. Dit neemt
minimaal twee jaar in beslag. Dit kan ook langer duren, aangezien
het hier om een stelselwijziging gaat.

•

De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) voert de rijksbijdrage aan
mbo-instellingen uit en dient de wijzigingen in haar systemen te
verwerken, wat tijd vraagt voor de invoering.

•

Er dienen overzichten te komen van studenten die na hun 27e dan
wel 30e nog studeren. Daarbij moet inzichtelijk gemaakt worden
of deze studenten al een startkwalificatie bezitten. DUO dient hier
eveneens haar systemen op aan te passen.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

De benodigde wetswijziging kost minimaal twee jaar. Daarom kan
de maatregel op zijn vroegst vanaf 2026 ingaan.

•

De besparing is berekend door het aantal verwachte studenten
van een latere leeftijd uit de referentieraming te
vermenigvuldigen met de prijs die voor hen betaald wordt (in de
bol €7.377,- en in de bbl €3.937,-).

•

Er wordt gekozen voor een ingroeipad in verband met de
studenten die al met een opleiding zijn begonnen. Het bedrag

139

loopt daarom op van 25%, 50%, 75% naar 100% structureel
vanaf 2029.
•

Bij deze berekening is een aantal kanttekeningen te plaatsen:
o

Het aantal verwachte studenten naar leeftijd is te vinden in
de referentieraming. Hierbij zijn leeftijdscategorieën
gehanteerd van 26 tot en met 30 jaar en 31 jaar en ouder.
Een precieze uitsplitsing naar leeftijd is op dit moment niet
beschikbaar. Hiervoor moet DUO aanpassingen maken in haar
systemen. Daarom is voor onderstaande reeks met de
volgende aannames gewerkt.

o

Voor de reeks bij variant A is de aanname gedaan dat
instellingen voor 80% van de studenten in de groep 26 tot en
met 30 jarigen geen bekostiging meer ontvangen. Deze
aanname van 80% komt tegemoet aan vier van de vijf jaar in
deze leeftijdscategorie.

o

Voor de reeks bij variant B is de aanname gedaan dat 20%
van de leeftijdscategorie 26 tot en met 30 jarigen bij de groep
31 jaar en ouder wordt opgeteld. Deze aanname van 20%
komt tegemoet aan één van de vijf jaar uit deze
leeftijdscategorie.

o

Er zit geen afslag in de reeks op het aantal personen met een
startkwalificatie. Op dit moment is niet inzichtelijk wie een
startkwalificatie heeft, en wie niet. De verwachting is dat het
om een bijzonder kleine groep gaat. Om dit inzichtelijk te
maken dient DUO haar systemen aan te passen. In beide
varianten is voor deze aanpassing de eerste twee jaar een
bedrag opgenomen. De besparing zal lager uitvallen, maar de
verwachting is dat dit niet om een groot bedrag zal gaan: de
meeste studenten van een latere leeftijd volgen een opleiding
in het kader van om- en bijscholing.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)
2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

Variant A: tot 27 jaar

1,25

0,75

-39,8

-75,9

-111,9

-149,3

2029

Variant B: tot 30 jaar

1,25

0,75

-28,4

-53,6

-78,5

-104,2

2029

140

BELEIDSOPTIE 19: BESPARING OP DE LUMPSUM IN VERBAND MET SAMENHANG
KWALITEITSAFSPRAKEN (BESPARING)
OMSCHRIJVING

Er wordt een scherper onderscheid gemaakt tussen wat gefinancierd
wordt vanuit de lumpsum en wat vanuit de regeling
kwaliteitsafspraken. Mogelijke overlap in financiering kan op deze
manier worden voorkomen. Dit levert een besparing op.
Deze besparing kan worden gerealiseerd door het korten van het
budget voor de kwaliteitsafspraken of door het lumpsumbudget te
korten. In deze beleidsoptie wordt ervoor gekozen om de lumpsum te
korten. Zo blijft er via de kwaliteitsafspraken de mogelijkheid om te
sturen op de sector, met gerichte investeringen en afspraken tussen
mbo-instellingen en het Rijk. Dit is in lijn met in dit rapport
voorgestelde maatregelen, zoals het bevorderen van praktijk in de
opleiding en betere studievoorlichting.

RATIONALE

•

Mbo-instellingen worden vanuit het ministerie van OCW
gefinancierd via drie geldstromen: 1) via de lumpsum
(basisfinanciering, denk bijvoorbeeld aan materiaal en personeel),
2) via aanvullende bekostiging zoals de kwaliteitsgelden (gerichte
investeringen in kwaliteitsverbetering) en 3) via specifieke
subsidieregelingen ten behoeve van doelgroepenbeleid.

•

In bepaalde gevallen komt het voor dat een activiteit zowel via de
lumpsum (basis op orde) als via de kwaliteitsgelden (extra
impuls) wordt gefinancierd. Dit kan tot mogelijke overlap in de
financiering leiden, zeker wanneer de extra impuls na verloop van
tijd steeds meer onderdeel wordt van regulier beleid en dus
(deels) via de lumpsum kan worden gefinancierd.

•

Deze beleidsoptie gaat deze overlap tegen. Dit vergroot de
doelmatigheid van de besteding van de middelen en moet ertoe
leiden dat er scherper gestuurd kan worden op het totale
financieringspakket van mbo-instellingen en betreffende
verantwoordings- en sturingselementen.

EFFECTEN

Bedoelde effecten
•

Een efficiëntere vormgeving van het stelsel, waarbij overlap in
verschillende bekostigingsstromen zoveel mogelijk wordt
tegengegaan. Daardoor treedt een besparing op.

•

Behoud van sturingsmogelijkheden in de financiering, door te
korten op de lumpsum en de sturing via de kwaliteitsafspraken te
laten bestaan.

141

Neveneffecten
•

Doordat instellingen minder lumpsummiddelen ontvangen bestaat
er een risico op verlies van kwaliteit en/of toegankelijkheid. Dat
geldt in het bijzonder voor instellingen die kampen met krimp.

UITVOERING

•

DUO zal de uitkeringen aan instellingen moeten aanpassen.

BUDGETTAIRE GEVOLGEN

•

Het is technisch gezien mogelijk om per 2025 de lumpsum te
verlagen. Tegelijkertijd lopen de gemaakte kwaliteitsafspraken tot
en met 2027 en zijn er rond de kwaliteitsagenda samenhangende
afspraken met het veld gemaakt over de totale bekostiging
(inclusief de lumpsum). Daarom gaat de beleidsoptie ervan uit dat
de besparing in gaat per 2028.

•

In de Regeling kwaliteitsafspraken is tot en met 2027 €142
miljoen opgenomen voor carrièreperspectief. Dit budget vervangt
per 1 januari 2024 de Regeling salarismix. Met deze middelen
voor carrièreperspectief hebben mbo-instellingen structureel hun
loongebouw opgehoogd met verplichtingen naar het
onderwijspersoneel. Dit bedrag wordt buiten beschouwing gelaten
bij de te berekenen korting op de lumpsum.

•

De besparing is als volgt berekend. Vanaf 2028 is er in de
begroting een structureel bedrag van €540 miljoen beschikbaar
als investeringsbudget voor kwaliteitsafspraken. Hier is
vervolgens eerst de bijdrage voor het carrièreperspectief vanaf
gehaald (€142 miljoen). Vervolgens is er een korting van 25% en
50% op het overgebleven bedrag (€398 miljoen) toegepast. Er
zou eventueel voor een ander percentage gekozen kunnen
worden.

In miljoenen euro’s (+ is saldoverslechterend)

Variant A:
Een korting van 25%
Variant B:
Een korting van 50%

2024

2025

2026

2027

2028

Struc

Struc per

0

0

0

0

-99,5

-99,5

2028

0

0

0

0

-199

-199

2028

142

BIJLAGE 2

Cijfers en grafieken: analyse van het mbo

Voorbereiding op de arbeidsmarkt
Verschil naar leerweg
ECONOMISCHE ZELFSTANDIGHEID BOL

Figuur 4 - Aandeel economisch zelfstandige bol-studenten, wel en geen diploma, direct na
uitstroom (CBS, 2023)

Figuur 5 – Aandeel economisch zelfstandige bol-uitstromers, wel en geen diploma, direct en vijf
jaar na uitstroom (CBS, 2023)

143

ECONOMISCHE ZELFSTANDIGHEID BBL

Figuur 6 - Aandeel economisch zelfstandige bbl-studenten, wel en geen diploma, direct na
uitstroom (CBS, 2023)

Figuur 7 - Aandeel economisch zelfstandige bbl-uitstromers, wel en geen diploma, direct en vijf
jaar na uitstroom (CBS, 2023)

144

PERCEPTIE AANSLUITING HUIDIGE FUNCTIE EN OPLEIDING NAAR LEERWEG (GEMETEN 1,5 JAAR NA AFSTUDEREN )
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

878988
8686
8686878988
8280
828383
8281
78
76
7476
7376
7375737671
7273727471
70 676768
646462

Bol entree

Bbl entree

Bol niveau 2 Bbl niveau 2 Bol niveau 3 Bbl niveau 3 Bol niveau 4 Bbl niveau 4

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2018/2019

2019/2020

Figuur 8 - Percentage aansluiting opleiding huidige functie is voldoende/goed (1,5 jaar na
afstuderen) naar leerweg (ROA, 2023)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

737272
65
61

7574
7071
7070
70
62
5657

Bol entree

Bbl entree

82 82
7877 81

767673 7778747375
7273

8079838180

8990908889

Bol niveau 2 Bbl niveau 2 Bol niveau 3 Bbl niveau 3 Bol niveau 4 Bbl niveau 4

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2018/2019

2019/2020

Figuur 9 - Percentage huidige functie is minimaal op eigen niveau (gemeten 1,5 jaar na afstuderen)
naar leerweg (ROA, 2023)
90
80
67
6664
626160 6565 6561

70
60
50

40

797776
7572

8383838280
68666868
64

50
42
37363835

45
41
40
36

515149
4542

Bol entree

Bbl entree

Bol niveau 2 Bbl niveau 2 Bol niveau 3 Bbl niveau 3 Bol niveau 4 Bbl niveau 4

30
20
10
0

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2018/2019

2019/2020

Figuur 10 - Percentage huidige functie is binnen eigen of verwante opleidingsrichting (gemeten 1,5
jaar na afstuderen) naar leerweg (ROA, 2023)
145

Voorbereiding op de arbeidsmarkt
Verschil naar niveau
ECONOMISCHE ZELFSTANDIGHEID NAAR NIVEAU

Figuur 11 - Aandeel economisch zelfstandige mbo-gediplomeerden naar niveau (CBS, 2023)

Figuur 12 - Aandeel economisch zelfstandige mbo-gediplomeerden naar niveau, direct en vijf jaar
na uitstroom (CBS, 2023)

146

PERCEPTIE AANSLUITING HUIDIGE FUNCTIE EN OPLEIDING NAAR NIVEAU (GEMETEN 1,5 JAAR NA AFSTUDEREN )
85

83

80
80

80

78

81

81

80

78

76

78

77

75

75

74

75

77

76

75
73
71

70
70
65
60
2015/2016

2016/2017
Mbo entree

2017/2018

Mbo niveau 2

2018/2019

Mbo niveau 3

2019/2020

Mbo niveau 4

Figuur 13 - Percentage aansluiting opleiding huidige functie is voldoende/goed (1,5 jaar na
afstuderen) naar niveau (ROA, 2023)
90
80
70
60

72
59

71

62

68

74

74

79

78

78

75

76

82
75

74

82

85

83

83

74

50
40
30
20
10
0
Mbo entree

Mbo niveau 2

2015/2016

2016/2017

Mbo niveau 3

2017/2018

Mbo niveau 4

2018/2019

2019/2020

Figuur 14 - Percentage huidige functie is minimaal op eigen niveau (gemeten 1,5 jaar na
afstuderen) naar niveau (ROA, 2023)
80

72

70

59

60
50
40

45
38

36

41

58

56

54

71

72

70

67

71

70

72

72

69

53

38

30
20
10

0
Mbo entree
2015/2016

Mbo niveau 2
2016/2017

Mbo niveau 3
2017/2018

2018/2019

Mbo niveau 4
2019/2020

Figuur 15 - Percentage huidige functie is binnen eigen of verwante opleidingsrichting (gemeten 1,5
jaar na afstuderen) naar niveau (ROA, 2023)

147

Voorbereiding op de arbeidsmarkt
Verschil naar domein
ECONOMISCHE ZELFSTANDIGHEID NIVEAU 2 NAAR DOMEIN

Figuur 16 - Aandeel economisch zelfstandige mbo-gediplomeerden naar domein, niveau 2 (CBS,
2023)

Figuur 17 - Aandeel economisch zelfstandige mbo-gediplomeerden naar domein na vijf jaar (cohort
2014/2015), niveau 2 (CBS, 2023)

148

ECONOMISCHE ZELFSTANDIGHEID NIVEAU 3 NAAR DOMEIN

Figuur 18 - Aandeel economisch zelfstandige mbo-gediplomeerden naar domein, niveau 3 (CBS,
2023)

Figuur 19 - Aandeel economisch zelfstandige mbo-gediplomeerden naar domein na vijf jaar (cohort
2014/2015), niveau 3 (CBS, 2023)

149

ECONOMISCHE ZELFSTANDIGHEID NIVEAU 4 NAAR DOMEIN

Figuur 20 - Aandeel economisch zelfstandige mbo-gediplomeerden naar domein, niveau 4 (CBS,
2023)

Figuur 21 - Aandeel economisch zelfstandige mbo-gediplomeerden naar domein na vijf jaar (cohort
2014/2015), niveau 4 (CBS, 2023)

150

PERCEPTIE AANSLUITING HUIDIGE FUNCTIE EN OPLEIDING NAAR DOMEIN (GEMETEN 1,5 JAAR NA AFSTUDEREN )
83
84
82
81
82
80
80
80
79
80
78
78
77
77
77
78
75
75
76
73
74
72 72
72
72
71
72
70
68
66
64
Niveau 2 Landbouw

Niveau 2 Techniek

2015/2016

2016/2017

Niveau 2 Economie

2017/2018

2018/2019

Niveau 2 Zorg en Welzijn
2019/2020

Figuur 22 - Percentage aansluiting opleiding huidige functie is voldoende/goed (1,5 jaar na
afstuderen) naar sector niveau 2 (ROA, 2023)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

73 73

78
69

81 81

Niveau 3 Techniek

2015/2016

78

71 73 70 74 70

71

Niveau 3 Landbouw

88 88 87 88 87

82 85 83

Niveau 3 Economie

2016/2017

2017/2018

Niveau 3 Zorg en
Welzijn

2018/2019

84 87

92 93

Niveau 3 Gedrag en
Maatschappij

2019/2020

Figuur 23 - Percentage aansluiting opleiding huidige functie is voldoende/goed (1,5 jaar na
afstuderen) naar sector niveau 3 (ROA, 2023)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

74

69 66

71 73

Niveau 4 Landbouw

75 73

75 77

82 83
72

Niveau 4 Techniek

2015/2016

70 69

77
72 75

65 67 65

Niveau 4 Economie

2016/2017

86 87 87

2017/2018

Niveau 4 Zorg en
Welzijn

2018/2019

82 83

Niveau 4 Gedrag en
Maatschappij

2019/2020

Figuur 24 - Percentage aansluiting opleiding huidige functie is voldoende/goed (1,5 jaar na
afstuderen) naar sector niveau 4 (ROA, 2023)

151

PERCEPTIE HUIDIGE FUNCTIE MINIMAAL OP EIGEN NIVEAU (GEMETEN 1,5 JAAR NA AFSTUDEREN )
90
80

70

70

71

75

78

73

79

83

83

82

77

69

70

69

73

73

71

76

80

80

82

60
50
40
30
20
10
0
Niveau 2 Landbouw
2015/2016

Niveau 2 Techniek

Niveau 2 Economie

2016/2017

2018/2019

2017/2018

Niveau 2 Zorg en Welzijn
2019/2020

Figuur 25 - Percentage huidige functie is minimaal op eigen niveau (gemeten 1,5 jaar na
afstuderen) naar sector niveau 2 (ROA, 2023)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

67 69 64 65 67

Niveau 3 Landbouw

73 70

69 70 69

Niveau 3 Techniek

2015/2016

62

93 90

83

Niveau 3 Zorg en
Welzijn

Niveau 3 Gedrag en
Maatschappij

67 69 67 68

Niveau 3 Economie

2016/2017

89 92

85 85 83 82 82

2017/2018

2018/2019

2019/2020

Figuur 26 - Percentage huidige functie is minimaal op eigen niveau (gemeten 1,5 jaar na
afstuderen) naar sector niveau 3 (ROA, 2023)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

91 90 91 90 90
76 73 75

71

75

Niveau 4 Landbouw

81 80 82 80 79

76 76

Niveau 4 Techniek

Niveau 4 Economie

2015/2016

2016/2017

80 78

2017/2018

76

Niveau 4 Zorg en
Welzijn

2018/2019

82 84

89 89 89

Niveau 4 Gedrag en
Maatschappij

2019/2020

Figuur 27 - Percentage huidige functie is minimaal op eigen niveau (gemeten 1,5 jaar na
afstuderen) naar sector niveau 4 (ROA, 2023)

152

PERCEPTIE HUIDIGE FUNCTIE BINNEN EIGEN OF VERWANTE OPLEIDINGSRICHTING ( GEMETEN 1,5 JAAR NA
AFSTUDEREN )

80
68

70
60
50

47

52

50

66

66

61

60
51

50

56
50

44

48

45

56

57

59

58

46

40

30
20
10
0
Niveau 2 Landbouw
2015/2016

Niveau 2 Techniek

Niveau 2 Economie

2016/2017

2018/2019

2017/2018

Niveau 2 Zorg en Welzijn
2019/2020

Figuur 28 - Percentage huidige functie is binnen eigen of verwante opleidingsrichting (gemeten 1,5
jaar na afstuderen) naar sector niveau 2 (ROA, 2023)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

80
61 58

55 58

76 76 74

80 80 81 80
69

79

84 86 83 84

53 54 55 54 52

53

Niveau 3 Landbouw

76

Niveau 3 Techniek

2015/2016

2016/2017

Niveau 3 Economie
2017/2018

Niveau 3 Zorg en
Welzijn

2018/2019

Niveau 3 Gedrag en
Maatschappij

2019/2020

Figuur 29 - Percentage huidige functie is binnen eigen of verwante opleidingsrichting (gemeten 1,5
jaar na afstuderen) naar sector niveau 3 (ROA, 2023)
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

83 83 85 85 83
76
64 61 61

59

63

Niveau 4 Landbouw

70 69 70

73 75
64
57 56 57 55

Niveau 4 Techniek

2015/2016

78 80 78

2016/2017

50

Niveau 4 Economie
2017/2018

Niveau 4 Zorg en
Welzijn
2018/2019

Niveau 4 Gedrag en
Maatschappij

2019/2020

Figuur 30 - Percentage huidige functie is binnen eigen of verwante opleidingsrichting (gemeten 1,5
jaar na afstuderen) naar sector niveau 4 (ROA, 2023)
153

Voorbereiding op opstroom binnen het mbo en doorstroom naar het hbo
Opstroom binnen het mbo

Niveau 2

2007/8
2008/9
2009/10
2010/11
2011/12
2012/13
2013/14
2014/15
2015/16
2016/17
2017/18
2018/19
2019/20
2020/21
2021/22

Afstroom of gelijk
%
n
72,5
65.033
72,2
66.123
71,5
63.143
73
63.109
72,2
58.351
70,5
54.431
69,3
50.071
66,5
44.338
65,6
41.519
67,1
40.548
68
40.287
68,3
39.961
69,3
41.311
68,8
40.933
69,7
38.634

Niveau 3

2007/8
2008/9
2009/10
2010/11
2011/12
2012/13
2013/14
2014/15
2015/16
2016/17
2017/18
2018/19
2019/20
2020/21

80,4
80,1
78,9
79,4
78,8
78,5
78,2
78,4
78,1
78,3
78,8
80,1
81,1
81,3

74.777
77.718
78.753
79.441
78.100
76.820
73.868
69.705
70.753
71.526
71.314
69.801
69.714
66.496

%
27,5
27,8
28,5
27
27,8
29,5
30,7
33,5
34,4
32,9
32
31,7
30,7
31,2
30,3

Opstroom
n
24.685
25.501
25.157
23.372
22.423
22.814
22.135
22.373
21.744
19.848
18.993
18.527
18.276
18.555
16.757

Totaal
n
89.718
91.624
88.300
86.481
80.774
77.245
72.206
66.711
63.263
60.396
59.280
58.488
59.587
59.488
55.391

19,6
19,9
21,1
20,6
21,2
21,5
21,8
21,6
21,9
21,7
21,2
19,9
18,9
18,7

18.245
19.292
21.058
20.611
20.986
20.978
20.622
19.151
19.859
19.802
19.188
17.368
16.254
15.322

93.022
97.010
99.811
100.052
99.086
97.798
94.490
88.856
90.612
91.328
90.502
87.169
85.968
81.818

Tabel 7 - Opstroom vanuit niveau 2-3 naar niveau (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)

154

Uitval (%)
Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4

Techniek en
gebouwde
omgeving
Mobiliteit,
transport,
logistiek en
maritiem
Zorg, welzijn en
sport
Handel
Creatieve
industrie en ict
Voedsel, groen
en gastvrijheid
Zakelijke
dienstverlening
en veiligheid
Bovensectoraal
Techniek en
gebouwde
omgeving
techniek &
Mobiliteit,
transport,
logistiek en
maritiem
mobiliteit &
Zorg, welzijn en
sport zorg &
Handel handel
Creatieve
industrie en ict
creatieve & ict
Voedsel, groen
en gastvrijheid
voedsel &
Zakelijke
dienstverlening
en veiligheid
zakelijk & veilig
Bovensectoraal
Techniek en
gebouwde
omgeving
Mobiliteit,
transport,
logistiek en
maritiem
Zorg, welzijn en
sport
Handel
Creatieve
industrie en ict
Voedsel, groen
en gastvrijheid
Zakelijke
dienstverlening
en veiligheid
Specialistisch
Bovensectoraal

Afstroom
(%)

Opstroom
(%)
5,6

Totaal (n)

7,8

Op startniveau
(%)
86,6

7,7

80,4

11,9

897

4,9

81,4

13,7

3.730

8
7,4

65,7
83,8

26,3
8,8

939
1.050

1.265

8,3

0,1

80,5

11,1

2.238

6,4

0

72,8

20,8

2.691

4,7
5

7

82,5
80,1

12,8
8

422
1.330

4,1

9,9

78,2

7,9

761

6,1

4,9

66,9

22

2.881

7,2
7,5

3,6
6

68,7
63,9

20,5
22,6

473
801

6,2

7,6

73,5

12,8

2.670

5,1

5,2

78,3

11,4

2.061

4,9
3,6

7,8
11,5

61,8
84,9

25,5

102
3.918

5,3

12,9

81,8

1.899

4

7,7

88,3

18.406

6,8
5,9

8,1
6,8

85,1
87,3

5.556
7.872

4,4

9,5

86,2

4.919

5,8

4,8

89,3

5.100

5,3
6,2

5,8
6,1

88,9
87,7

207
935

Tabel 8 - Uitval, af- en opstroom na één jaar naar startniveau in de bol en sectorkamer
(aansluitende instroom vmbo gediplomeerden) 2021/22 (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)

155

80

70
60
50
40
30
20
10
0
2010/11 2011/12 2012/13 2013/14 2014/15 2015/16 2016/17 2017/18 2018/19 2019/20
na 1 jaar

na 2 jaar

na 3 jaar

na 4 jaar

Figuur 31 - Percentage dat een diploma heeft na opstroom van niveau 2 naar niveau 3 (Inspectie
van het Onderwijs, 2023a)

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2010/11 2011/12 2012/13 2013/14 2014/15 2015/16 2016/17 2017/18 2018/19 2019/20
na 1 jaar

na 2 jaar

na 3 jaar

na 4 jaar

Figuur 32 - Percentage dat een diploma heeft na opstroom van niveau 3 naar niveau 4 (Inspectie
van het Onderwijs, 2023a)

156

60
50
40
30
20
10
0
2010/11 2011/12 2012/13 2013/14 2014/15 2015/16 2016/17 2017/18 2018/19 2019/20
na 1 jaar

na 2 jaar

na 3 jaar

na 4 jaar

Figuur 33 - Percentage dat een diploma heeft na opstroom van niveau 2 naar niveau 4 (Inspectie
van het Onderwijs, 2023a)

Voorbereiding op opstroom binnen het mbo en doorstroom naar het hbo
Doorstroom naar het hoger onderwijs
Hbo - ad
Hbo bachelor
Niet naar
hbo
Totaal
aantal

2016/ 2017
(%)
2,3

2017/2018
(%)
2,9

39,2

38,4

58,4
58.125

2018/ 2019
(%)
3,5

2019/2020
(%)
4,1

2020/2021
(%)
4,1

2021/2022
(%)

37,3

40,1

37,8

33,9

58,7

59,2

55,8

58,2

62,1

56.027

54.957

55.048

55.576

55.401

4

Tabel 9 - Doorstroom van bol niveau 4-gediplomeerden één jaar later (Inspectie van het
Onderwijs, 2023a)

Figuur 34 – Instroom van studenten in Ad (Inspectie van het Onderwijs, 2022b)

157

Figuur 35 – Percentage behaalde Ad- en hbo-bachelordiploma’s in initiële bekostigde opleiding
binnen één jaar na de nominale studieduur, cohort 2014-2018 naar opleidingsvorm (Inspectie van
het Onderwijs, 2022b)

Figuur 36 – Aandeel uitvallende en switchende studenten gedurende het eerste jaar van een
bekostigde Ad- en hbo-bacheloropleiding 2016-2020, naar opleidingsvorm (Inspectie van het
Onderwijs, 2022b)

158

Figuur 37 - Percentage (voltijd) hbo-studenten afgestudeerd binnen vijf jaar naar hoogste
vooropleiding (ResearchNed, 2023)

Voorbereiding op opstroom binnen het mbo en doorstroom naar het hbo
Uitval en switch in het hbo

Figuur 38 - Eerstejaars uitval en switch (%) naar vooropleiding (ResearchNed, 2023)

159

Figuur 39 - Type uitval en switch van eerstejaars hbo-studenten naar vooropleiding (%) ten
opzichte van alle eerstejaars in het hbo naar bestemming in jaar 2 (ResearchNed, 2023)

Figuur 40 - Eerstejaars uitval en switch (%) van hbo-studenten met een niet-westerse
migratieachtergrond versus geen migratieachtergrond naar vooropleiding (ResearchNed, 2023)

160

Figuur 41 - Type eerstejaars uitval en switch (%) in hbo naar opleiding ouders en vooropleiding
(mbo en hbo) (ResearchNed, 2023)

161

Toegankelijkheid van het stelsel
Passende plaatsing bij instroom
%
vmbo BB
diploma
of
(vm2/lee
rwerktraj
ecten/vo
orbereide
nd
beroepso
nderwijs)

vmbo KB
diploma

vmbo GL
diploma

vmbo TL
diploma

2012/13
2013/14
2014/15
2015/16
2016/17
2017/18
2018/19
2019/20
2020/21
2021/22
2022/23vlp
2012/13
2013/14
2014/15
2015/16
2016/17
2017/18
2018/19
2019/20
2020/21
2021/22
2022/23vlp
2012/13
2013/14
2014/15
2015/16
2016/17
2017/18
2018/19
2019/20
2020/21
2021/22
2022/23vlp
2012/13
2013/14
2014/15
2015/16
2016/17
2017/18
2018/19
2019/20
2020/21
2021/22
2022/23vlp

Onder
n
2,9
2,6
0,9
0,3
0,1
0,1
0
0
0
0
0
19,7
19,6
16,7
14,2
10,8
9,4
8,1
8,4
9,1
9,5
9,8
27,4
25,9
21,9
21,4
19
17,1
17,1
18,2
19,5
21,8
23,2
23,4
20,6
16
15,5
12,7
11,8
11
11,4
12,1
13,3
13,4

Op
%
569
498
166
65
26
17
6
7
4
4
4
4.716
4.753
4.203
3.727
2.980
2.638
2.234
2.272
2.471
2.484
2.412
1.538
1.484
1.305
1.332
1.175
1.053
1.103
1.190
1.317
1.300
1.417
8.168
7.860
6.250
6.187
5.187
4.825
4.483
4.676
5.140
4.943
4.777

Boven
n

92,5
94,1
96
96,9
96
95,6
95,7
95,9
95,9
97,1
97
44,2
44,2
46,1
48,6
49,4
46,7
41,1
39,5
37,4
36,1
35,3
72,6
74,1
78,1
78,6
81
82,9
82,9
81,8
80,5
78,2
76,8
76,6
79,4
84
84,5
87,3
88,2
89
88,6
87,9
86,7
86,6

%
18.067
17.837
18.394
18.901
18.641
18.733
17.596
16.103
15.523
14.243
13.208
10.595
10.699
11.578
12.794
13.623
13.065
11.351
10.690
10.157
9.422
8.679
4.067
4.238
4.662
4.883
4.996
5.094
5.351
5.352
5.450
4.655
4.678
26.771
30.204
32.861
33.777
35.652
35.929
36.414
36.361
37.420
32.350
30.942

n
4,6
3,3
3,1
2,7
3,8
4,3
4,3
4
4,1
2,8
3
36,1
36,1
37,2
37,3
39,8
43,9
50,8
52,2
53,5
54,4
54,9

Totaal
n
893
19.529
626
18.961
593
19.153
535
19.501
743
19.410
839
19.589
786
18.388
678
16.788
659
16.186
414
14.661
408
13.620
8.664
23.975
8.742
24.194
9.350
25.131
9.812
26.333
10.968
27.571
12.301
28.004
14.043
27.628
14.131
27.093
14.519
27.147
14.220
26.126
13.479
24.570
5.605
5.722
5.967
6.215
6.171
6.147
6.454
6.542
6.767
5.955
6.095
34.939
38.064
39.111
39.964
40.839
40.754
40.897
41.037
42.560
37.293
35.719

Tabel 10 - Passende plaatsing studenten nieuwe instroom met vmbo-diploma naar vooropleiding
(Inspectie van het Onderwijs, 2023a)

162

Figuur 42 - Aandeel vmbo-gl/-tl gediplomeerden dat onder niveau is geplaatst naar
migratieachtergrond (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)

25

20

15

10

5
2015/16

2016/17

Max. mbo 2

2017/18

Mbo 3-4

2018/19

2019/20

Hbo (Ad/ba)

2020/21

2021/22

Wo ba/ma & hbo ma

Figuur 43 - Aandeel nieuwe instroom studenten met een vmbo-tl diploma, zonder
migratieachtergrond, dat onder niveau is geplaatst naar ouderlijke opleiding (Inspectie van het
Onderwijs, 2023a)

163

Toegankelijkheid van het stelsel
Voortijdig schoolverlaten (vsv)

Figuur 44 - Aantal nieuwe vsv'ers door de jaren heen (OCW in Cijfers, voortijdig schoolverlaten en
(VSV dashboard DUO, eigen bewerking Dashboards vsv en jikp (rijkscloud.nl))

27,28%

30,00%
25,00%

23,75%

20,00%
15,00%

10,67%

11,72%

10,00%

5,64%

4,98%

4,48%

5,26%

Bol

Bbl

Bol

Bbl

5,00%
0,00%
Bol

Bbl
Entree

Bol

Bbl

Niveau 2

Niveau 3

Entree Bol

Entree Bbl

Niveau 2 Bol

Niveau 2 Bbl

Niveau 3 Bol

Niveau 3 Bbl

Niveau 4 Bol

Niveau 4 Bbl

Niveau 4

Figuur 4538 - Percentage nieuwe vsv'ers in collegejaar 2020/2021 naar niveau en leerweg (VSV
dashboard DUO, eigen bewerking Dashboards vsv en jikp (rijkscloud.nl))

164

Studiejaar
(t0 startpopulatie)
2017/2018

Niveau
Entree

2018/2019

Entree

2019/2020

t0 startpopulatie

t1 nieuwe
vsv’ers

t1 nieuwe
vsv’ers %

10625

2472

23,27

t2 nog
steeds vsv’er
%
57,44

t2 aan het
werk %

t2 terug in
onderwijs %

24,39

18,16

11794

2743

23,26

58,18

20,71

21,11

Entree

12124

2496

20,59

54,09

27,48

18,43

2020/2021

Entree

11425

2521

22,07

58,39

26,58

15,03

2021/2022

Entree

10859

2622

24,15

2017/2018

2

70744

6700

9,47

Niet
beschikbaar
42,3

Niet
beschikbaar
40,36

Niet
beschikbaar
17,34

2018/2019

2

70057

7089

10,12

45,38

36,93

17,69

2019/2020

2

68602

5926

8,64

42,64

41,43

15,93

2020/2021

2

69413

6278

9,04

46,05

40,65

13,3

2021/2022

2

67468

7438

11,02

2017/2018

3

94386

3656

3,87

Niet
beschikbaar
32,55

Niet
beschikbaar
42,64

Niet
beschikbaar
24,81

2018/2019

3

89444

3764

4,21

33,9

41,05

25,05

2019/2020

3

84900

3173

3,74

30,76

45,73

23,51

2020/2021

3

82128

3468

4,22

33,25

46,97

19,78

2021/2022

3

79232

4300

5,43

2017/2018

4

222415

7435

3,34

Niet
beschikbaar
31,55

Niet
beschikbaar
36,31

Niet
beschikbaar
32,13

2018/2019

4

231468

8138

3,52

33,1

33,4

33,5

2019/2020

4

237524

6944

2,92

31,84

36,16

32

2020/2021

4

243650

8036

3,3

34,59

39,62

25,78

2021/2022

4

239756

10857

4,53

Niet
beschikbaar

Niet
beschikbaar

Niet
beschikbaar

Tabel 11 - Loopbaan vsv'ers tot twee jaar na vsv naar niveau (VSV dashboard DUO, eigen
bewerking Dashboards vsv en jikp (rijkscloud.nl))

Toegankelijkheid van het stelsel
Uitval en switch
UITVAL IN HET MBO

42%
37%
32%
27%
22%
17%
12%

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4

Figuur 46 - Ongediplomeerde uitstroom naar niveau (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)

165

60,0%
50,0%
40,0%

53,4%
44,7%
43,8%
36,7%

30,0%
20,0%

25,2%27,9%
21,3%
19,5%

24,4%22,7%22,6%
16,4%

Niveau 3

Niveau 4

10,0%
0,0%
Niveau 2

Geen migratieachtergrond
Westerse migratieachtergrond
Niet-westerse migratieachtergrond - tweede generatie
Niet-westerse migratieachtergrond - tweede generatie

Figuur 397 - Ongediplomeerde uitstroom mbo-studenten niveau 2 tot en met 4 per niveau naar
migratieachtergrond 2021/2022 (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)

Geen diploma

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4

Totaal

Diploma

Totaal

%

n

%

n

n

Laagste

51

934

49

898

1.832

Tweede

39,7

913

60,3

1.388

2.301

Middelst

35,8

1.268

64,2

2.270

3.538

Vierde

31,2

1.218

68,8

2.692

3.910

Hoogste

28,2

814

71,8

2.071

2.885

Laagste

24,7

462

75,3

1.405

1.867

Tweede

20,1

608

79,9

2.420

3.028

Middelst

17,3

980

82,7

4.690

5.670

Vierde

13,8

1.067

86,2

6.655

7.722

Hoogste

14

953

86

5.856

6.809

Laagste

21,3

747

78,7

2.765

3.512

Tweede

19,2

1.237

80,8

5.197

6.434

Middelst

13,8

1.928

86,2

12.085

14.013

Vierde

11,5

2.373

88,5

18.344

20.717

Hoogste

11,1

2.194

88,9

17.604

19.798

Laagste

29,7

2.143

70,3

5.068

7.211

Tweede

23,4

2.758

76,6

9.005

11.763

Middelst

18

4.176

82

19.045

23.221

Vierde

14,4

4.658

85,6

27.691

32.349

Hoogste

13,4

3.961

86,6

25.531

29.492

Tabel 12 - Gediplomeerde uitstroom mbo-studenten zonder migratieachtergrond per niveau naar
ouderlijk inkomen 2020/21 (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)

166

SWITCH IN HET MBO
12,0%
11,5%
11,0%
10,5%
10,0%
9,5%
9,0%
8,5%
8,0%
7,5%
7,0%

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4

Figuur 408 - Switch naar niveau (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)

Geen switch

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4

Totaal

Switch

Totaal

%

n

%

n

n

laagst

87,5

3,465

12,5

495

3,96

tweede

88,8

4,896

11,2

615

5,511

Middelste

90,6

8,643

9,4

896

9,539

Vierde

91,3

8,393

8,7

801

9,194

Hoogste

92,8

5,412

7,2

420

5,832

laagst

89,3

3,788

10,7

456

4,244

tweede

89,8

6,73

10,2

763

7,493

Middelste

91,1

13,647

8,9

1,329

14,976

Vierde

92,5

16,373

7,5

1,337

17,71

Hoogste

93,5

12,65

6,5

886

13,536

laagst

87,6

7,542

12,4

1,066

8,608

tweede

89,7

14,098

10,3

1,617

15,715

Middelste

90,7

32,206

9,3

3,3

35,506

Vierde

92

42,714

8

3,722

46,436

Hoogste

92,7

36,295

7,3

2,868

39,163

laagst

88

14,795

12

2,017

16,812

tweede

89,6

25,724

10,4

2,995

28,719

Middelste

90,8

54,496

9,2

5,525

60,021

92

67,48

8

5,86

73,34

Vierde

167

Hoogste

92,9

54,357

7,1

41,74

58,531

Tabel 13 - Switch mbo-studenten zonder migratieachtergrond per niveau naar ouderlijk inkomen
2020/21 (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)
Doelmatigheid in het stelsel
4.040

4.021

4.020
4.000
3.980

3.961

3.961

3.962

3.960

3.960
3.940

3.920

3.945

3.922

3.911

3.919

3.900
3.880
3.860
3.840
2014/15 2015/16 2016/17 2017/18 2018/19 2019/20 2020/21 2021/22 2022/23
Aantal bekostigde opleidingen mbo opleidingen
Figuur 41 - Aantal bekostigde opleidingen in het mbo (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)
75
70
65
60
55
50

Aantal mbo instellingen
Figuur 42 - Aantal mbo-instellingen (Inspectie van het Onderwijs, 2023a)

168

Tabel 14- Aantal kwalificatiedossiers naar sector (Consortium 2B MBO, 2022)

169

BIJLAGE 3

Gesprekspartners en werkbezoeken

NAAM

FUNCTIE

Adnan Tekin

Voorzitter MBO Raad

Ady Hoitink

Raad van Toezicht ROC Utrecht (expertsessie)

Andrea Kaim –
Lamers

Collegelid Curio College (expertsessie)

Andries Knol

Docent Bewegingsonderwijs Deltion College, voorzitter BVMBO (expertsessie)

Annemarie Moons

Bestuurslid MBO Raad en voorzitter College van Bestuur Yuverta

Bart van Krimpen

Chapter lead Market Intelligence / MI analyst Randstad

Bas Ligtvoet

Directeur Planning & Control Yuverta

Bas ter Weel

Algemeen directeur SEO Economisch Onderzoek, hoogleraar economie UvA

Bea Meijer

Innovatiemanager Soma College (expertsessie)

Brian Verweij

Plaatsvervangend programmamanager arbeidsmarktinfrastructuur, ministerie
van SZW

Bryan Haak

Student Juridisch medewerker/Juridisch ondersteuner, studentenorgaan
Drenthe College

Ciska Hiemstra

Adviseur Regioteam Arbeidsmarkt Zorg & Welzijn, ministerie van VWS

Cyrille van Bragt

Lid College van Bestuur Yuverta

Didier Fouarge

Directeur Research Centre for Education and the Labour Market (ROA),
hoogleraar Dynamics of skills allocation Maastricht University

Elly de Bruijn

Lector Beroepsonderwijs Hogeschool Utrecht

Erna van Ophem

Docent Economie Horizon College (expertsessie)

Esther Leeftink

Directeur Onderwijs & Kwaliteit Zadkine

Frank Segers

Projectleider Toezicht Nederlandse Arbeidsinspectie

Fred Paling

Voorzitter CMMBO

Gerrit van der Veen

Regionaal beleidsadviseur UWV, Arbeidsmarktregio Groningen & NoordDrenthe

Gertrud van Erp

Beleidssecretaris Onderwijs en Bedrijfsleven, VNO-NCW/MKB-Nederland

170

Gita Perdon

Manager Beleid en Sectorondersteuning SBB

Hannie Vlug

Directievoorzitter SBB

Hans Everhardt

Bestuursadviseur ROC Noorderpoort (expertsessie)

Hans Schuit

Partner Regionale Samenwerking Onderwijs BMC

Harry Grimmius

Raad van Toezicht ROC Rivor

Harry van der Molen

Directeur Marketing, Communicatie en Public Affairs Firda

Helma van der Hoorn

Voorzitter College van Bestuur VONK

Henri Bussink

Onderzoeker Onderwijs- en arbeidsmarktvraagstukken SEO Economisch
Onderzoek

Inge Thuys

Directeur Onderwijs & Examinering Yuverta

Jan Dijkhuis

Projectleider praktijkleren Werk in Zicht, Arbeidsmarktregio Groningen &
Noord-Drenthe

Jeanette Oostijen

Voorzitter College van Bestuur VISTA college

Jeannine de Jong

Docent Verpleegkunde Curio College (expertsessie)

Jelmer Becker

Student Bouwkunde, voorzitter JOB mbo 2022-2023 (expertsessie)

Jessie Bakens

Onderzoeker Research Centre for Education and the Labour Market (ROA)

Jessie Wagemakers

Adviseur Arbeidsmarkt Zorg & Welzijn, ministerie van VWS

Joany Krijt

Voorzitter College van Bestuur MBO Utrecht

Johan van der Lee

Beleidsmedewerker Bekostiging en bedrijfsvoering MBO Raad

John Schobben

Practor ‘Innovatiesucces in het mbo’ en bestuursadviseur ROC De Leijgraaf
(expertsessie)

Jolien van den Houten

Lid Raad van Toezicht Vista College

Jorrit Landman

Student Technicus Mechatronica Engineer Deltion College

José Bosma

Manager Werkgeverszaken, bekostiging en bedrijfsvoering MBO Raad

Karin Pullen

Voorzitter College van Bestuur Zone College (expertsessie)

Marc van der Meer

Bijzonder hoogleraar onderwijsarbeidsmarkt en onafhankelijk adviseur mbosector, Tilburg University

171

Marcel Haverkamp

Adviseur Regioteam Arbeidsmarkt Zorg & Welzijn, ministerie van VWS

Marinka Kuijpers

Bijzonder hoogleraar leeromgeving en -loopbanen

Marjolein ten Hoonte

Directeur arbeidsmarkt en MVO Randstad

Meline Somers

Onderzoeker Research Centre for Education and the Labour Market (ROA)

Mirjam Koster

Bestuurslid MBO Raad en voorzitter College van Bestuur Graafschap College

Nicky Schmeits

Strategisch adviseur Gilde Opleidingen

Nicole Pietersen

Programmaleider aanpak jeugdwerkloosheid, ministerie van SZW

Nora Streep

Raad van Toezicht ROC Rivor

Oege de Jong

Bestuurslid MBO Raad en lid College van Bestuur mboRijnland

Olaf van Vliet

Hoogleraar economie Universiteit Leiden

Paul Oomens

Bestuurslid MBO Raad en voorzitter College van Bestuur Hout- en
Meubileringscollege

Peter Killestijn

Gedelegeerd opdrachtgever Aansluiting Onderwijs Arbeidsmarkt Werk in Zicht,
Arbeidsmarktregio Groningen & Noord-Drenthe

Peter Thuis

Voorzitter College van Bestuur Gilde Opleidingen

Pieter Baay

Praktijkinnovatie in het mbo Onderwijs124 (expertsessie)

Rachel Eijzenbach

Programmamanager Goed Werkgeverschap Nederlandse Arbeidsinspectie

Régine van Lieshout

Programmadirecteur LLO Summa & Bedrijf, Arbeidsmarktregio ZuidoostBrabant

Remco Meijerink

Voorzitter College van Bestuur Firda

Rob Hoogstraaten

Voorzitter CvB Grafisch Lyceum Rotterdam (expertsessie)

Rob Schuur

Oud-bestuurder ROC Noorderpoort (expertsessie)

Rob Witjes

Hoofd Arbeidsmarktinformatie en –advies UWV

Ronald Dekker

Arbeidseconoom TNO (expertsessie)

Silvester Koehoorn

Directeur regio Assen en Directeur LLO Drenthe College, Arbeidsmarktregio
Groningen & Noord-Drenthe

Sofyan Mbarki

Wethouder MBO en toeleiding arbeidsmarkt gemeente Amsterdam

172

Willem van der Craats

Programmamanager en kwartiermaker Summa College, Arbeidsmarktregio
Zuidoost-Brabant

WERKBEZOEKEN
Alfa-college – Groningen
Firda – Heerenveen en Leeuwarden
ROC van Amsterdam – Hilversum
Scalda College – Middelburg en Vlissingen

173

BIJLAGE 4

Taakopdracht

Aanleiding
Met circa 60 procent van het totaal aan studenten is het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) een
belangrijke sector in het vervolgonderwijs. De opdracht aan mbo is omvangrijk en is gericht op
kwalificatie, socialisatie en doorstroom. Uitdagingen die zich hierbij voordoen zijn onder andere de
ontwikkelingen in de onderwijskwaliteit (1), krimp (2), de verschillen in doorstroom en
arbeidsmarktrelevantie (3), het diplomarendement (4) regionalisering (5) en leven lang
ontwikkelen (6).
Het huidige mbo kent een grote verscheidenheid aan opleidingen. Die opleidingen leiden op voor
beroepen op verschillende niveaus. Het mbo leidt, via twee leerwegen, op voor de arbeidsmarkt
(jongeren én werkenden), biedt algemeen volwassenenonderwijs aan en opleidingen voor
nieuwkomers en voor werkenden. Het gaat dus om zowel initieel onderwijs als om post-initieel
onderwijs via om- en bijscholing voor de veranderende arbeidsmarkt (LLO). Daar komt bij dat de
mbo-4 opleidingen ook gericht zijn op mogelijke doorstroom naar het hbo. Het onderwijs wordt
gevolgd door een diverse doelgroep: studenten zijn tussen de 15 en ca. 60 jaar.
1. Onderwijskwaliteit kan verder verbeterd worden
•

Nog ongeveer 1 op de 5 bekostigde mbo-besturen krijgt geen voldoende van de Inspectie
van het Onderwijs op het gebied van kwaliteitszorg. Hoewel de kwaliteitsborging van
examinering door examencommissies de afgelopen jaren sterk is verbeterd is hier ook nog
ruimte voor verdere kwaliteitsverhoging (Staat van het Onderwijs, 2021).

•

De basisvaardigheden (taal, rekenen, burgerschap en digitale geletterdheid) van
Nederlandse jongeren staan onder druk, zo blijkt onder andere uit internationale
onderzoeken. Voor het mbo geldt dat een derde van de MBO-instellingen aangeeft beperkt
zicht te hebben op deze basisvaardigheden.

•

Slechts 37 procent van de mbo-studenten voelt zich uitgedaagd (t.o.v. van 51% voor het
hbo).

•

De kwaliteit van het onderwijs en het opleidingsaanbod kan verder onder druk komen te
staan door de flinke daling van het aantal (initiële) mbo-studenten, vanwege onder andere
de demografische krimp en havo-isering, soms oplopend tot tientallen procenten.

2. Met name bij de agrarische opleidingen is krimp voorzien
In ROC’s neemt de instroom naar verwachting met 5 procent af en bij de vakinstellingen
met 4 procent. De krimp is het sterkste bij de AOC’s. Daar zal de instroom de komende 5
jaar naar verwachting met ongeveer 20 procent dalen. Dit is ook relevant in het kader van
(huidige en verwachte) tekorten op de arbeidsmarkt, maatschappelijke uitdagingen als de
energietransitie, hervorming van de woningmarkt en de toenemende vraag naar zorg.
Vanuit een economisch perspectief is het van belang dat iedereen meedoet. Het mbo levert
een belangrijke bijdrage aan de arbeidsmarkt en belangrijk is dit zo in te vullen dat het
mbo bijdraagt aan het oplossen van problemen op de arbeidsmarkt.
3. Er zijn grote verschillen in doorstroom en arbeidsmarktrelevantie van opleidingen
In het mbo wordt een grote verscheidenheid aan opleidingen aangeboden. Daarbij zijn er
behoorlijke verschillen in de mate waarop opleidingen aansluiten bij de vraag van de
(regionale) arbeidsmarkt. Die aansluiting is bovendien deels conjunctuur bepaald. Er zijn
opleidingen met een lagere arbeidsmarktrelevantie (in bijvoorbeeld het economisch
174

domein) maar waarbij een groot deel van de studenten doorstroomt naar het hoger
onderwijs. Deze routes hebben vaak een emancipatoire functie: studenten stellen een
beroepskeuze uit en kiezen brede opleidingen zodat zij langer de tijd hebben zich
persoonlijk te ontwikkelen.
4. Ongediplomeerde uitstroom neemt toe en voor sommige afgestudeerden is het moeilijk om
een baan te vinden
Het diplomarendement ligt met ruim 80 procent hoog voor mbo3- en mbo4-opleidingen,
maar slechts tussen de 53 procent en 62 procent van de studenten verlaat de entree- en
mbo2-opleiding met een diploma. Daarbij dient opgemerkt te worden dat de
entreeopleiding open staat voor studenten die het niet eerder is gelukt een diploma in het
voortgezet onderwijs te halen. Ook de studentenpopulatie in de mbo2- opleidingen
verandert. Door opstroom binnen het voortgezet onderwijs neemt het aantal leerlingen met
een vmbo-basis diploma af. Dus hoewel het een moeilijke groep is om op te leiden naar
een startkwalificatie is het nodig om er alles aan te doen om hen in staat te stellen ook een
startkwalificatie te laten halen. Een kwart van de uitstromende studenten verlaat het
onderwijs zonder startkwalificatie. Ook zien we dat studenten met een entreeopleiding
onvoldoende aansluiting hebben op de arbeidsmarkt (35 procent heeft een jaar na
uitstroom nog geen baan).
5. De balans tussen mbo-opleidingen dichtbij en voldoende kwaliteit en instroom is soms
lastig
In het licht van de krimpproblematiek heeft het kabinet in het Coalitieakkoord de ambitie
uitgesproken om een zo groot mogelijk aanbod van mbo-opleidingen dichtbij huis te
houden. Om zowel voor jongeren, die soms nog maar 15 of 16 jaar oud zijn, als voor het
regionaal bedrijfsleven een rol als regionale opleider te kunnen vervullen is het van belang
dat er gekeken wordt hoe we dit naar de toekomst toe vormgeven. Jonge mbo-studenten
(en hun ouders) willen en kunnen (ook financieel) vaak niet ver reizen voor een mboopleiding. Tegelijkertijd zullen mogelijk keuzes gemaakt worden waarbij mbo-instellingen
zich mogelijk moeten specialiseren om kwaliteit en instroom op peil te kunnen houden.
Met dit IBO willen we de krimpproblematiek, de aansluiting op de arbeidsmarkt en de daarmee
samenhangende onderwijskwaliteit en ongediplomeerde uitstroom onder de loep nemen. Hierbij is
het ook relevant om te kijken naar de financieringssystematiek, om zo de doelmatigheid en
kwaliteit van het mbo (nu en in de toekomst) bij te kunnen sturen waar nodig.

Opdracht aan de werkgroep
Doel van het IBO is om in kaart te brengen hoe het mbo zo doelmatig en doeltreffend mogelijk
georganiseerd kan worden met het oog op het aanbieden van voldoende en kwalitatief goede
opleidingen en hiertoe concrete beleidsopties uit te werken, voor een toekomstbestendig mbo. Er
wordt gekeken hoe de sturing op tenminste onderstaande vraagstukken van het mbo verbeterd
kan worden. De geschetste ontwikkelingen vragen een heroverweging van de huidige
uitgangspunten en financieringssystematiek van het mbo.
Om dit doel te bereiken, moeten in het IBO, op basis van wetenschappelijke inzichten en feiten,
tenminste de volgende onderwerpen (en daarmee samenhangende subvragen) aan bod komen:
•

Krimp:
o

Zijn instellingen voldoende uitgerust om de krimp op te vangen en wat kunnen we
leren van andere onderwijssectoren?
175

o

Waar wordt de krimp in het mbo door veroorzaakt?

o

Hoe borgen we de emancipatoire functie van het mbo en de maatschappelijke
waardering voor het mbo?

•

Onderwijskwaliteit:
o

Wat het effect is van kleinere studentenaantallen op de onderwijskwaliteit, wanneer
wordt het zo klein dat de borging van de kwaliteit in het geding komt?

o

Voor welke opleidingen is dit een groot risico?

o

Is het mogelijk om genoeg gekwalificeerde docenten te (blijven) vinden?

o

Hoe kunnen we de onderwijskwaliteit in het mbo verder verhogen en hoe zorgen
we ervoor dat studenten meer worden uitgedaagd? En de studenten die het nodig
hebben beter worden ondersteund.

o

Hoe krijgen we (landelijk en op instellingsniveau) beter zicht op de
basisvaardigheden van studenten in het mbo en hoe kunnen we deze helpen
verbeteren?

•

Uitstroom, startkwalificaties en aansluiting op de arbeidsmarkt:
o

Hoe zorgen we ervoor dat meer studenten hun entree- of mbo2-opleiding succesvol
afronden?

o

Hoe zorgen we er voor dat meer studenten het mbo met een diploma (minimaal
een startkwalificatie) verlaten?

o

Hoe zorgen we voor een betere aansluiting op de arbeidsmarkt van studenten met
een entree- en mbo2-opleiding?

o

Welk regionaal aanbod is gewenst?

o

Hoe zorgen we daarvoor dat het mbo responsief blijft op de vragen van de
arbeidsmarkt? Hoeveel mbo’ers zijn er de komende vijf jaar naar inschatting nodig
in de verschillende afstudeerrichtingen, ook in het licht van maatschappelijke
ontwikkelingen als de energietransitie en toenemende behoefte aan zorgpersoneel?

o

Is het nodig om mbo-studenten in opleidingskeuze te sturen met betrekking tot de
aansluiting op de arbeidsmarkt, en zo ja hoe?

o

Hoe accommoderen we studenten uit de entreeopleiding en mbo2-opleidingen om
ook na diplomering te blijven leren?

•

Hierbij moet ook gekeken worden naar de financieringssystematiek van het mbo. Hierbij
zijn tenminste de volgende deelvragen van belang:
o

Hoe doelmatig is de huidige financieringssystematiek en hoe kan dit verbeterd
worden?

o

Welke prikkels en voor- en nadelen heeft de huidige financieringssystematiek en
wat kunnen we leren van andere onderwijssectoren?

o

Komt de bekostiging binnen het mbo op de juiste plek terecht? Hoe kunnen we het
rendement van de uitgaven verhogen?

o

Ondersteunt de financiering de instellingen om in te spelen op de huidige trends
naar een succesvol mbo in de toekomst (o.a. krimpproblematiek, verschuivende
arbeidsmarktbehoefte, regionale samenwerking)?

Grondslag
De totale begroting voor mbo bedraagt in 2022 5,6 miljard euro. Het IBO zal concrete beleidsopties
in kaart brengen. De beleidsopties zijn in de regel budgetneutraal. Er wordt in dit IBO tenminste
één besparingsvariant (-10 tot -20%) uitgewerkt en één intensiveringsvariant, waarbij het principe
van ‘comply or explain’ geldt.
176

Organisatie van het onderzoek
De werkgroep bestaat uit leden van AZ, OCW, FIN, VWS, SZW en EZK. CPB en SCP worden
verzocht deel te nemen. De werkgroep staat onder leiding van een onafhankelijk voorzitter. De
voorzitter wordt ondersteund door secretarissen van de ministeries van FIN en OCW. Daarnaast
zullen medeoverheden actief worden betrokken bij het traject en andere experts regelmatig
worden geraadpleegd. Het onderzoek start uiterlijk in oktober. De werkgroep rondt haar
eindrapport uiterlijk juni 2023 af.

177

BIJLAGE 5

Samenstelling werkgroep

NAAM

FUNCTIE

ORGANISATIE

Monique Vogelzang

Voorzitter

Ministerie van Justitie en Veiligheid

Mirjam Bakker

Secretaris

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Nicolas Muñoz Balvi

Secretaris

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Egbert Jansen

Secretaris

Ministerie van Financiën

Renée van der Ploeg

Secretaris

Ministerie van Financiën

Wouter van de Sande

Werkgroeplid

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Lieke Franken

Werkgroeplid

Ministerie van Financiën

Joost Baeten

Werkgroeplid

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Thijs van Reekum

Werkgroeplid

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Albert van der Horst

Werkgroeplid

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Erwin van Dam

Werkgroeplid

Ministerie van Algemene Zaken

Malika Ait Mallouk

Werkgroeplid

Inspectie van het Onderwijs

tot en met
juni 2023
Judith Verbeek

Werkgroeplid

Inspectie van het Onderwijs

vanaf juli 2023
Paul Verstraten

Werkgroeplid

Centraal Planbureau

Ilanah Schriki

Werkgroeplid

Centraal Bureau voor de Statistiek

178

Uitgave oktober 2023