Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 924 XIII

Jaarverslag en slotwet Ministerie van
Economische Zaken 2008

Nr. 2

RAPPORT BIJ HET JAARVERSLAG 2008 VAN HET MINISTERIE
VAN ECONOMISCHE ZAKEN (XIII)
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
’s-Gravenhage, 20 mei 2009
Hierbij bieden wij u het op 7 mei 2009 door ons vastgestelde «Rapport bij
het Jaarverslag 2008 van het Ministerie van Economische Zaken (XIII)»
aan.
Algemene Rekenkamer
drs. Saskia J. Stuiveling,
president
dr. Ellen M.A. van Schoten RA,
secretaris

KST128956
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

1

Inhoud
Samenvatting
Kwaliteit van de publieke verantwoording
Oordelen over jaarverslag en bedrijfsvoering
Audit Actielijst 2009
Kwaliteitskaart bedrijfsvoering

5
5
7
9
10

1
1.1
1.1.1
1.1.2
1.1.3
1.1.4
1.2

Inleiding
Over dit onderzoek
Wettelijke taak
Goede publieke verantwoording
Leeswijzer
Onderzoeksopzet
Over het Ministerie van Economische Zaken

14
14
14
15
17
17
17

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Jaarverslag
Oordeel over de financiële informatie
Oordeel over de saldibalans en toelichting
Oordeel over informatie over bedrijfsvoering
Oordeel over de informatie over het gevoerde
beleid

20
20
21
21

Bedrijfsvoering
Oordeel over het financieel beheer en
materieelbeheer
Verantwoordingstraject beleidsgelden
SenterNovem
Transactie-uitgaven Facilitair Management
Aandachtspunten in overige onderdelen van de
bedrijfsvoering
Samenwerkingsprogramma’s voor opkomende
markten

24

3.3
3.4
3.4.1

3.4.6

Ontwikkeling in de bedrijfsvoering
Departementsoverstijgende onderwerpen
Beheersing realisatie beleidsdoel artikel 5
«Internationale Economische Betrekkingen»
Personeelsbeheer
Subsidiebeheer
Toezicht op uitvoeringskosten van derden
Review als toezicht op naleving subsidievoorwaarden
Regeling Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie

39
39

4
4.1
4.2

Informatie over beleid nader beschouwd
Beschikbaarheid van de beleidsinformatie
Bruikbaarheid van de beleidsinformatie

41
41
44

5

Reactie minister en nawoord Algemene
Rekenkamer
Reactie minister
Nawoord Algemene Rekenkamer

46
46
48

Overzicht fouten en onzekerheden in de
financiële informatie in het Jaarverslag 2008
van het Ministerie van Economische Zaken

49

Bijlage 2

Kengetallen artikel 5

56

Bijlage 3

Gebruikte afkortingen

57

Literatuur

59

3.4.2
3.4.3
3.4.4
3.4.5

5.1
5.2

3.1.1
3.1.2
3.2
3.2.1

33
34
36
37

22
Bijlage 1

3
3.1

32
33

24
25
29
31
31

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

3

SAMENVATTING
Voor u ligt ons rapport bij het Jaarverslag 2008 van het Ministerie van
Economische Zaken (EZ, XIII). In dit rapport presenteren wij de resultaten
van ons rechtmatigheidsonderzoek naar het jaarverslag en de bedrijfsvoering van dit ministerie.
In deze samenvatting gaan we in op onze belangrijkste bevindingen over
de financiële informatie, de bedrijfsvoering en de beleidsinformatie van
het Ministerie van EZ. We zetten deze bevindingen af tegen de beginselen
van goede publieke verantwoording, om zo te komen tot aanbevelingen
voor het verbeteren van het functioneren van het ministerie.
Ook geven wij aan het eind van deze samenvatting onze wettelijke
oordelen over het Jaarverslag 2008 en de bedrijfsvoering van het
Ministerie van EZ. Deze staan in beknopte vorm in een schema, waarin we
verwijzen naar de plaats in dit rapport waar we dieper ingaan op deze
oordelen en de achterliggende bevindingen presenteren.
Het Ministerie van EZ heeft een regulerende en toezichthoudende taak op
het gebied van marktwerking en energiebeleid. Met de inzet van subsidies
stimuleert het ministerie daarnaast kennisontwikkeling en innovatie,
exportbevordering en ondernemerschap. Deze taken worden voor een
belangrijk deel uitgevoerd door de agentschappen SenterNovem,
Economische Voorlichtingsdienst (EVD), Octrooicentrum Nederland,
Agentschap Telecom, en bij andere uitvoeringsinstellingen en intermediaire organisaties zoals de Nederlandse Mededingingsautoriteit
(NMa).
Ook heeft het ministerie tot taak de economische ontwikkeling van de
verschillende regio’s te stimuleren. De minister van EZ is eindverantwoordelijk voor de programma’s die gefinancierd worden met gelden uit het
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO). De taken en
verantwoordelijkheden die hieronder vallen, zijn onder meer de algemene
coördinatie, de organisatie van het beheer en de controle en het toezicht
daarop, en het ontdekken, melden en afwikkelen van onregelmatigheden.
Ten slotte is de minister van EZ (samen met de minister van Financiën)
verantwoordelijk voor het Fonds economische structuurversterking (FES).
Voor dit fonds hebben wij een apart rapport bij het jaarverslag opgesteld.
Ultimo 2008 waren 3 650 personen (in fte) werkzaam bij het Ministerie van
EZ. De uitgaven van het ministerie bedroegen in 2008 € 2,1 miljard. De
verplichtingen bedroegen € 3,5 miljard en de ontvangsten € 8,6 miljard.
Kwaliteit van de publieke verantwoording
Het Ministerie van EZ heeft zich in 2008 ingezet om de vorig jaar door ons
gesignaleerde tekortkomingen in de departementale bedrijfsvoering aan
te pakken. Sommige problemen zijn echter weerbarstig. Wij vinden het
belangrijk dat EZ scherp blijft op de kwesties die ook in 2008 nog niet op
orde waren.
Een van de problemen waaraan het ministerie in 2008 hard heeft gewerkt
betreft het toezicht op de instanties die van EZ subsidie ontvangen. Een
groot deel van het begrotingsgeld van EZ gaat naar organisaties die niet
tot het kerndepartement behoren. Wij concludeerden in ons Rapport bij
het Jaarverslag 2007 dat het toezicht op deze intermediaire, beleidsuitvoerende organisaties een aandachtspunt in de bedrijfsvoering van EZ

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

5

was. Inmiddels heeft het ministerie onze aanbevelingen deels opgevolgd.
Zo is het toezicht op EFRO-programma’s, dat wij vorig jaar nog als een
onvolkomenheid aanmerkten, in 2008 verbeterd.
Ook onze aanbeveling om het toezicht op de naleving van de subsidievoorwaarden van de regeling «Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie»
(MEP) te verbeteren is opgevolgd, zij het later dan oorspronkelijk gepland.
Het in 2008 aangepaste reviewbeleid van het ministerie heeft onze
kritische aandacht; het aantal bij EZ uitgevoerde reviews is met de
invoering van dit nieuwe beleid flink teruggelopen. Wij vinden het van
belang dat hier een gedegen risicoanalyse aan ten grondslag ligt en we
zijn van plan hier volgend jaar nader onderzoek naar te gaan doen.
In de bedrijfsvoering hebben we in 2008 twee onvolkomenheden
geconstateerd. Deze betreffen het verantwoordingsproces bij
SenterNovem (dat beleidsgelden van EZ besteedt) en de transactieuitgaven (contractbeheer en factuurcontrole) bij de stafdirectie Facilitair
Management van het ministerie. We vinden het van belang dat het
ministerie structurele oplossingen zoekt voor deze onvolkomenheden.
In de kwaliteit van de beleidsinformatie die het Ministerie van EZ in zijn
jaarverslag verstrekt zien wij een verbetering ten opzichte van vorig jaar.
We lichten de zojuist genoemde punten hieronder nader toe.
Verantwoordingstraject SenterNovem over besteding beleidsgelden niet
voldoende beheerst
Bij SenterNovem beoordelen wij de besteding van beleidsgelden als een
onvolkomenheid. De onvolkomenheid zit vooral in het feit dat de
financiële administraties van SenterNovem en het Ministerie van EZ niet
op elkaar aansluiten, waardoor SenterNovem extra acties heeft moeten
uitvoeren. Ook is er onvoldoende zicht op de debiteuren.
Dat de administraties niet goed op elkaar aansluiten wordt veroorzaakt
door een technisch probleem dat al enkele jaren bestaat, en waarvoor nog
geen structurele oplossing is gezocht. Wij bevelen aan dat het ministerie
ervoor zorgt dat SenterNovem het verantwoordingsproces voor de
besteding van beleidsgelden structureel verbetert.
Bij SenterNovem zien wij daarnaast risico’s in het autorisatiebeheer van
het administratiesysteem.
Verder neemt het takenpakket van SenterNovem steeds verder toe en op
termijn fuseert SenterNovem met Octrooicentrum Nederland en de EVD.
Met deze ontwikkelingen wordt het belang van een goede administratie
steeds groter.
Beheer contracten en factuurcontrole onvoldoende
De transactie-uitgaven (met name contractbeheer en factuurcontrole) van
de stafdirectie Facilitair Management beoordelen wij dit jaar als een
onvolkomenheid in het financieel beheer bij het Ministerie van EZ.
Het contractbeheer van het Ministerie van EZ is verdeeld over de
budgethouders en de afdeling Inkoop (onderdeel van stafdirectie Facilitair
Management). Door deze verdeling is het onduidelijk wie verantwoordelijk
is voor het bijhouden van het inkoopdossier. In de dossiers ontbreken
soms belangrijke stukken. Dat had in 2007 en 2008 tot gevolg dat het
ministerie contracten niet tijdig heeft verlengd en contracten is aangegaan
zonder juridisch advies. Als gevolg daarvan zijn sommige contracten in
strijd met de Europese aanbestedingsregels.
De factuurcontrole is ontoereikend. Zo hebben onvolledige inkoopdossiers in 2008 ertoe geleid dat het ministerie facturen mogelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

6

onterecht heeft betaald. De stafdirectie Facilitair Management heeft
nieuwe afspraken hierover gemaakt met de andere stafdirecties, maar
deze afspraken zijn nog niet vastgelegd in de administratieve organisatie.
Zolang voornoemde punten niet zijn opgelost blijft het risico op fouten
groot.
Wij bevelen het Ministerie van EZ aan om de verdeling van taken en
verantwoordelijkheden tussen stafdirecties en de afdeling Inkoop te
verduidelijken. Ook vinden we het belangrijk dat het ministerie een
geactualiseerd centraal contractregister gaat gebruiken. Daarnaast
adviseren wij het ministerie om de recent ingevoerde procedure voor de
factuurcontrole nauwgezet te monitoren en zo nodig in te grijpen, en de
administratieve organisatiebeschrijvingen zo spoedig mogelijk te
actualiseren.
Toezicht op EFRO-programma’s 2000–2006 verbeterd
Wij beoordeelden over 2007 het toezicht op de EFRO-programma’s als een
onvolkomenheid in het financieel beheer omdat de verbetermaatregelen
in de beheer- en controlestructuur nog niet zichtbaar waren in de praktijk.
Het ministerie heeft de aanbevelingen voor het toezicht op de EFRO-programma’s opgevolgd, waardoor de onvolkomenheid is vervallen. In de nieuwe
EFRO-periode, die loopt van 2007 tot 2013, is er aandacht voor de
leerpunten uit het Nationaal Actieplan. Het ministerie is nog in gesprek
met de Europese Commissie over de interpretatieverschillen die bestaan
bij de uitkomsten van de hercontrole over de afgelopen EFRO-periode.
Reviewbeleid blijft punt van aandacht
Het Ministerie van EZ heeft in 2008 het reviewbeleid aangepast. De
auditdienst voert nu uitsluitend nog reviews uit als de betrokken beleidsdirecties, uitvoeringsorganisaties of de directie Financieel-Economische
Zaken (FEZ) aangeven daar behoefte aan te hebben. Het oude reviewbeleid omvatte jaarlijks ongeveer veertig reviews, terwijl er in 2008 nog
maar drie reviews zijn uitgevoerd.
Wij zien dit als een aandachtspunt, omdat we het belangrijk vinden dat
ministers beschikken over een toereikend beleid om misbruik en
oneigenlijk gebruik van subsidiegelden te voorkomen en terug te dringen.
Een goed controlebeleid dat onder meer bestaat uit steekproefsgewijze
reviews is daar een onderdeel van.
We vinden het van belang dat de dienstonderdelen een gedegen
risicoanalyse uitvoeren om zo vast te stellen voor welke subsidies reviews
nodig zijn.
Beleidsinformatie verbeterd
In het rapport over 2007 zagen we de beleidsinformatie als een
aandachtspunt, omdat de relatie tussen beleid en resultaten van het
beleid steeds onduidelijker werd. Dit jaar zien we een verbetering op dit
punt. Dat komt tot uiting in het feit dat informatie in de Begroting 2009
beter beschikbaar is en dat er een betere koppeling is tussen beleid en
resultaten van het beleid.
Oordelen over jaarverslag en bedrijfsvoering
In onderstaand schema staan onze oordelen over het Jaarverslag 2008 en
de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ, die wij krachtens de
Comptabiliteitswet 2001 geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

7

Oordeel

Meer informatie in

Jaarverslag

Financiële informatie
Saldibalans
Informatie over bedrijfsvoering
Informatie over beleid

Voldoet
Voldoet
Voldoet
Voldoet

§ 2.1
§ 2.2
§ 2.3
§ 2.4

Bedrijfsvoering

Financieel beheer en materieelbeheer*

Voldoet met uitzondering van twee
onvolkomenheden:
– verantwoordingstraject beleidsgelden
SenterNovem;
– transactie-uitgaven Facilitair Management.

§ 3.1.1 en § 3.1.2

* In de Audit Actielijst (AAL) achter in deze samenvatting staat een overzicht van alle onvolkomenheden.

Oordelen over de informatie in het jaarverslag
In de financiële informatie in het jaarverslag en in de saldibalans staan
geen fouten of onzekerheden die de tolerantiegrenzen overschrijden. De
informatie over de bedrijfsvoering en over het gevoerde beleid is op
deugdelijke wijze tot stand gekomen en voldoet aan de verslaggevingsvoorschriften.
Oordeel over het financieel beheer en materieelbeheer
Wij hebben in 2008 twee onvolkomenheden geconstateerd in het
financieel beheer en/of de daartoe bijgehouden administratie van het
ministerie. Deze onvolkomenheden betreffen het verantwoordingstraject
beleidsgelden bij SenterNovem en de transactie-uitgaven bij de
stafdirectie Facilitair Management.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

8

Audit Actielijst 2009
De Audit Actielijst (AAL) laat zien op welke punten de Algemene Rekenkamer vindt dat het ministerie actie moet
ondernemen. Dat zijn zowel de onvolkomenheden in het financieel beheer en materieelbeheer als de onvolkomenheden in de overige onderdelen van de bedrijfsvoering. De lijst meldt ook welke maatregelen de minister
heeft aangekondigd om de onvolkomenheden die wij hebben geconstateerd op te lossen.1
Eerste jaar constatering, artikel en bedrag

Stand van zaken en conclusie

Aanbeveling

Toezegging minister

Meer informatie

Algemeen: reeds benoemde
verbeterpunten worden
aangescherpt. Verder:
• aanpassing interface
BAS-SAP wordt voor 1 juli
afgerond;
• aansluiting tussen BAS en
SAP wordt voortaan maandelijks gemaakt;
• volledige controle beleidsstaat wordt niet overgenomen;
• BAS-systeem wordt geëvalueerd.

Zie § 3.1.1

Minister geeft aan dat er twee
verbeterpunten zijn benoemd
voor contractbeheer en factuurcontrole. Minister gaat
niet concreet in op inhoud van
deze verbeterpunten.

Zie § 3.1.2

1. Onvolkomenheid Verantwoordingstraject beleidsgelden SenterNovem
2008
Artikel 1, 2, 3, 4, 10 en
23

Het verantwoordingsproces
van SenterNovem over de
besteding van beleidsgelden
van EZ, en de verantwoordingsinformatie naar de EVD
is niet op orde.

Verbeter het verantwoordingsproces structureel. Dit betekent onder meer:
• interface BAS-SAP verbeteren en onderhouden;
• elk kwartaal aansluiting
maken tussen BAS en SAP en
dit inbedden in de reguliere
bedrijfsvoering;
• beleidsstaat volledig
controleren;
• onderzoek doen naar
mogelijke vervanging huidig
systeem BAS.

2. Onvolkomenheid Transactie-uitgaven Facilitair Management
2008
Artikel 21

Het beheer van de transactieuitgaven (waaronder factuurcontrole en contractbeheer) bij
Facilitair Management is niet
toereikend.

• Actualiseer het contractregister.
• Verschaf duidelijkheid over
taken, bevoegdheden en
verantwoordelijkheden van
betrokken actoren.
• Geef inzicht in totalen van
soortgelijke kosten.
• Actualiseer procedures voor
factuurcontrole en voer deze
uit. Grijp in bij achterblijvende
resultaten.

1
De Algemene Rekenkamer kan op grond van
de Comptabiliteitswet 2001, artikel 88 en 89
eventueel bezwaar maken tegen alle onvolkomenheden in het financieel beheer, het
materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

9

Kwaliteitskaart bedrijfsvoering
De kwaliteitskaart bedrijfsvoering is een nieuw instrument van de
Algemene Rekenkamer. Wij gebruiken de kaart dit jaar voor het eerst. Op
basis van de ervaringen van dit jaar willen we de kwaliteitskaart de
komende jaren verder ontwikkelen. De kwaliteitskaart plaatst de geconstateerde onvolkomenheden in het licht van de totale bedrijfsvoering van een
ministerie en maakt zichtbaar welke artikelen worden geraakt door de
onvolkomenheden die wij hebben geconstateerd. De kwaliteitskaart
bestaat uit twee delen. Deel I van de kwaliteitskaart richt zich op de
organisatieonderdelen van het Ministerie van Economische Zaken. Deel II
van de kwaliteitskaart richt zich op de begrotingsartikelen van het
ministerie.
Deel I van de kwaliteitskaart zet het aantal geconstateerde (ernstige)
onvolkomenheden af tegen het totale aantal mogelijke onvolkomenheden.
Dit deel van de kaart is gebaseerd op de Baseline financieel beheer en
materieelbeheer van het Ministerie van Financiën. Deze baseline bevat de
normen voor een goed financieel beheer en materieelbeheer. Het totale
aantal mogelijke onvolkomenheden in de bedrijfsvoering bestaat uit alle
beheerdomeinen die voor het ministerie voor een goed functioneren
relevant respectievelijk kritisch zijn. Doordat de kwaliteitskaart een nieuw
instrument is, zou de inschatting van het belang van de beheerdomeinen
in de toekomst nog kunnen wijzigen.
Deel I van de kwaliteitskaart maakt ook zichtbaar aan welke beheerdomeinen wij en/of de departementale auditdienst in de controle over
2008 extra aandacht hebben besteed en waar wij (ernstige) onvolkomenheden hebben geconstateerd. Met extra aandacht van de auditdienst
bedoelen wij die aandacht voor de bedrijfsvoering die de reguliere
aandacht uit hoofde van de jaarlijkse wettelijke controle overstijgt. Met
extra aandacht van de Algemene Rekenkamer doelen wij op ons
departementspecifiek, departementsoverstijgend en ons rijksbrede
onderzoek (zie hoofdstuk 1 voor informatie over onze onderzoeksopzet).
Extra aandacht van de Algemene Rekenkamer en van de auditdienst
betekent niet per definitie dat alle aspecten van het desbetreffende
beheerdomein in het onderzoek zijn betrokken, het kan ook betrekking
hebben op een enkel aspect binnen het beheerdomein.
Deel II van de kwaliteitskaart maakt zichtbaar welke artikelen door de
geconstateerde onvolkomenheden worden geraakt en waar gevolgen
voor de rechtmatigheid zijn geconstateerd en of de geconstateerde fouten
en onzekerheden in de rechtmatigheid de kwantitatieve tolerantiegrenzen
overschrijden.
In de AAL staat een korte beschrijving van de onvolkomenheden en in
§ 3.1 worden de onvolkomenheden toegelicht.
Uit deel I van de kwaliteitskaart van het Ministerie van EZ blijkt dat bij het
Ministerie van EZ 103 beheerdomeinen van belang zijn voor de bedrijfsvoering. Daarvan zijn 27 beheerdomeinen als kritisch aan te merken. Van
de 103 beheerdomeinen die van belang zijn voor het goed functioneren
van het Ministerie van EZ hebben wij zeven beheerdomeinen extra
onderzocht. De Auditdienst van het ministerie heeft zes beheerdomeinen
extra onderzocht. Voor wat betreft de Auditdienst hebben wij ons hiervoor
gebaseerd op de informatie uit het Auditjaarplan. Bij twee beheerdomeinen hebben wij een onvolkomenheid geconstateerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

10

De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) is opgenomen in de
kwaliteitskaart. Dit geldt echter alleen voor de apparaatskosten van de
NMa, aangezien de ambtenaren in dienst zijn van het Ministerie van EZ.
De raad van bestuur van het zelfstandig bestuursorgaan (zbo) NMa (drie
bestuursleden) valt niet onder de verantwoordelijkheid van het ministerie.
Uit deel II van de kwaliteitskaart van het Ministerie van EZ blijkt dat zeven
artikelen van het Ministerie van EZ geraakt worden door de door ons
geconstateerde onvolkomenheden bij dit ministerie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

13

1 INLEIDING
1.1 Over dit onderzoek
Ministers verantwoorden zich in hun jaarverslagen over de verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten van het ministerie (financiële informatie), over
de manier waarop het ministerie heeft gefunctioneerd (informatie over de
bedrijfsvoering) en over de vraag of de doelen en prestaties die in de
begroting van het ministerie waren afgesproken, ook zijn gerealiseerd
(informatie over het beleid).
De Algemene Rekenkamer doet jaarlijks rechtmatigheidsonderzoek bij het
Rijk. Het doel van dit onderzoek is tweeledig. Ten eerste komen we ten
behoeve van onze wettelijke taak tot oordelen over het al dan niet voldoen
aan de eisen van de Comptabiliteitswet 2001 (CW2001). Daarnaast zetten
we onze bevindingen af tegen de beginselen van goede publieke
verantwoording om te komen tot aanbevelingen ter verbetering van het
functioneren van het Rijk.
1.1.1 Wettelijke taak
Met ons onderzoek gaan we na of de jaarverslagen en de bedrijfsvoering
van de ministeries voldoen aan de eisen die de CW 2001 stelt. Dit is onze
wettelijke taak. We beoordelen of de informatie in de jaarverslagen over
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten, over bedrijfsvoering en over
beleid tot stand gekomen is volgens de daarvoor geldende regels en of
deze goed is weergegeven. Bij de bedrijfsvoering zelf van het ministerie
beoordelen we of het financieel beheer en materieelbeheer voldoen aan
de eisen van de CW 2001.
Met onze wettelijke oordelen ondersteunen we de Tweede Kamer bij het
verlenen van decharge aan de ministers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

14

Figuur 1 laat zien wat wij uit hoofde van onze wettelijke taken wanneer
onderzoeken en voor wie.

In onze rapporten bij de jaarverslagen melden we zowel de fouten en
onzekerheden in de financiële informatie die de kwantitatieve tolerantiegrenzen overschrijden als de fouten en onzekerheden in de financiële
informatie die de kwalitatieve tolerantiegrenzen overschrijden. Onder
«fouten» verstaan we financiële informatie die niet rechtmatig tot stand is
gekomen (het begrotingsgeld is niet volgens de regels uitgegeven) of niet
deugdelijk is weergegeven (er is geen goede verantwoording afgelegd in
het jaarverslag). We spreken van «onzekerheden» wanneer we, bijvoorbeeld door onvolkomenheden in het financieel beheer, niet kunnen
vaststellen of er al dan niet sprake is van fouten.
1.1.2 Goede publieke verantwoording
Goed openbaar bestuur staat centraal in het werk van de Algemene
Rekenkamer. Wij baseren ons daarbij op de kenmerken van goed
openbaar bestuur zoals de Verenigde Naties deze hebben geformuleerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

15

Deze kenmerken hebben betrekking op de rechtsstaat, de democratie, het
functioneren en het presteren van het openbaar bestuur. Uitgaande van
onze wettelijke taak en missie richten wij ons vooral op de laatste twee
aspecten. En in ons jaarlijkse rechtmatigheidsonderzoek concentreren wij
ons vooral op het onderdeel «publieke verantwoording». Wij zijn van
mening dat iedere overheid te allen tijde goede publieke verantwoording
over haar functioneren en presteren moet kunnen afleggen. Met onze
rapporten proberen we ministers te stimuleren om daarin zo nodig
verbeteringen aan te brengen.
Figuur 2 geeft een overzicht van publieke verantwoording als onderdeel
van goed openbaar bestuur. Voor een compleet overzicht van goed
openbaar bestuur zie www.rekenkamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

16

1.1.3 Leeswijzer
De rechtmatigheid van de inning, het beheer en de besteding van publieke
middelen, een van de beginselen van goede publieke verantwoording (zie
figuur 2), onderzoeken wij krachtens onze wettelijke controletaak. Onze
bevindingen staan beschreven in hoofdstuk 2.
Voor de andere beginselen van goede publieke verantwoording kijken we
verder dan de eisen van de CW 2001.
In hoofdstuk 3, over de bedrijfsvoering, gaan we niet alleen in op
onvolkomenheden in het financieel beheer en materieelbeheer maar ook
op onvolkomenheden in andere onderdelen van de bedrijfsvoering.
Verder geven we in dat hoofdstuk een beeld van hoe het ministerie
omgaat met die aspecten van de bedrijfsvoering die wij van belang achten
voor een goede publieke verantwoording. We onderzoeken in hoeverre de
minister belangrijke bedrijfsprocessen in de greep houdt (is de minister
«in control»?) en we besteden aandacht aan de verschuivingen van taken
en verantwoordelijkheden van de rijksoverheid.
Publieke verantwoording over de effectiviteit en efficiency van beleid en
de behartiging van publieke taken geschiedt onder meer in de vorm van in
het jaarverslag opgenomen beleidsinformatie over behaalde prestaties. In
hoofdstuk 4 staan de bevindingen en conclusies uit ons onderzoek naar de
beschikbaarheid en de bruikbaarheid van deze beleidsinformatie
beschreven.
1.1.4 Onderzoeksopzet
Op basis van een risicoanalyse hebben we een programma opgesteld
voor het rechtmatigheidsonderzoek 2008 bij het Ministerie van EZ. Op
grond van dit programma hebben we dit jaar onder meer aandacht
besteed aan de volgende onderwerpen:
– personeelsbeheer;
– managementcontrolsystemen;
– subsidies;
– toezicht op uitvoeringskosten bij uitvoering door derden;
– niet-financiële beleidsinformatie;
– geïntegreerde controle artikel 5 Internationale economische betrekkingen.
Op www.rekenkamer.nl kunt u meer lezen over hoe onze rapporten bij de
jaarverslagen tot stand komen. Daar vindt u ook een overzicht van de
gebruikte afkortingen en een verklarende woordenlijst.
1.2 Over het Ministerie van Economische Zaken
Wij rapporteren over de resultaten van ons onderzoek per jaarverslag. In
totaal zijn er 27 jaarverslagen. Dit rapport gaat over het jaarverslag van
het Ministerie van Economische Zaken (EZ, XIII).
Het Ministerie van EZ heeft een regulerende en toezichthoudende taak op
het gebied van marktwerking en energiebeleid. Met de inzet van subsidies
stimuleert het ministerie daarnaast kennisontwikkeling en innovatie,
exportbevordering en ondernemerschap. Deze taken worden voor een
belangrijk deel uitgevoerd door de agentschappen SenterNovem,
Economische Voorlichtingsdienst (EVD), Octrooicentrum Nederland,
Agentschap Telecom en andere uitvoeringsinstellingen en intermediaire
organisaties zoals de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

17

Ook heeft het ministerie tot taak de economische ontwikkeling van de
verschillende regio’s te stimuleren. De minister van EZ is eindverantwoordelijk voor de programma’s die gefinancierd worden met gelden uit het
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO). De taken en
verantwoordelijkheden die hieronder vallen, zijn onder meer de algemene
coördinatie, de organisatie van het beheer, de controle en het toezicht op
het beheer, en het ontdekken, melden en afwikkelen van onregelmatigheden.
Ten slotte is de minister van EZ (samen met de minister van Financiën)
verantwoordelijk voor het Fonds economische structuurversterking (FES).
Voor dit fonds hebben wij een apart rapport bij het jaarverslag opgesteld.
In het volgende overzicht geven wij een beschrijving van het ministerie
aan de hand van een aantal kengetallen.
Overzicht 1 Het Ministerie van Economische Zaken in kengetallen
Totaal verplichtingen

€ 3,5 miljard

Totaal uitgaven

€ 2,1 miljard

Totaal ontvangsten

€ 8,6 miljard

Betalingen buiten begrotingsverband

€ 221 miljoen

Apparaatsuitgaven
– waarvan personeelsuitgaven DG’s en
stafdirecties

€ 351 miljoen

Overdrachtsuitgaven (subsidies, specifieke
uitkeringen)

€ 110 miljoen

€ 1,8 miljard

Voorschotten (stand per 31 december 2008) € 4,1 miljard
Aantal begrotingsartikelen
– waarvan beleidsartikel (met operationele
doelstellingen)
– waarvan niet-beleidsartikel

11
8 (21)

Aantal personen werkzaam (in fte) per
ultimo 2008

3 650

Aantal directoraten-generaal (directies)1

4 (11)
DG OI: 3 (REB, O, I);
DG ET: 4 (TM, ED, ICT, EM);
DG EP: 2 (AEP, EMC);
DG BEB: 2 (HP, IO).
Hiernaast zijn er nog vijf bijzondere
directies.

Aantal baten-lastendiensten
– bijdrage van (moeder)departementen
– apparaatsuitgaven
– eigen vermogen

4
– SenterNovem € 134 miljoen; EVD € 75
miljoen; Octrooicentrum Nederland € 15
miljoen; Telecom € 9 miljoen
– SenterNovem € 132 miljoen; EVD € 75
miljoen; Octrooicentrum Nederland € 14
miljoen; Telecom € 27 miljoen
– SenterNovem € 14 miljoen; EVD € 3
miljoen; Octrooicentrum Nederland € 2
miljoen; Telecom – € 2 miljoen

3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

18

Overzicht 1 Het Ministerie van Economische Zaken in kengetallen
Begrotingshoofdstuk

Economische Zaken: XIII

Begrotingsfonds

Fonds economische structuurversterking:
D. Uitgaven € 2 383 miljoen, ontvangsten
€ 2 383 miljoen.

Rechtspersonen met wettelijke taak
(bijdragen in 2008)

CBS (€ 182,5 miljoen), COVA (€ 83,3
miljoen), NIVR (€ 4,5 miljoen),
NMi/Verispect (€ 14,8 miljoen), OPTA
(€ 2,2 miljoen), TenneT (€ 391 miljoen),
zbo NMa (€ 0,6 miljoen)

Recent onderzoek (vanaf 2006) van de
Algemene Rekenkamer op het terrein van
het Ministerie van EZ

• Grip op informatievoorziening
(Algemene Rekenkamer, 2006a)
• Verantwoording en toezicht bij
rechtspersonen met een wettelijke taak
(RWT-5) (Algemene Rekenkamer, 2006b)
• Toezicht op mededinging door de NMa
(Algemene Rekenkamer, 2007a)
• Staat van de Beleidsinformatie 2007
(Algemene Rekenkamer, 2007b)
• Subsidieregeling «Milieukwaliteit
Elektriciteitsproductie» (MEP) (Algemene
Rekenkamer, 2007c)
• Tariefstelling stadsverwarming
(Algemene Rekenkamer, 2007d)
• Europees handelssysteem voor
CO2-emmissierechten (Algemene
Rekenkamer, 2007e)
• Terugblik Reductie administratieve
lasten voor het bedrijfsleven (Algemene
Rekenkamer, 2008a)
• Rapporten bij de jaarverslagen
(jaarlijks)
• Staat van de Beleidsinformatie 2008
(Algemene Rekenkamer, 2008b)
• Herstructurering van bedrijventerreinen
(Algemene Rekenkamer, 2008c)
• Monitoring verwerving Joint Strike
Fighter (jaarlijks, recentste: Algemene
Rekenkamer, 2009a)
• EU-trendrapporten (jaarlijks, recentste:
Algemene Rekenkamer, 2009b)
• Tariefregulering Energienetbeheer
(Algemene Rekenkamer, 2009c)
• Buitenlandvergoedingen rijksambtenaren, deel A (Algemene Rekenkamer,
2009d)

Bron voor gegevens: Jaarverslag EZ 2008 en Directie FEZ
1
Zie voor een verklaring van de namen van de directoraten-generaal en de directies de lijst van
gebruikte afkortingen achter in het rapport.

Het Ministerie van EZ is een subsidieverlenend departement. Uit
voorgaand overzicht blijkt dit uit het feit dat het ministerie vooral
overdrachtsuitgaven heeft. Ook verklaart dit de hoge stand aan
openstaande voorschotten. De ontvangsten hebben voornamelijk
betrekking op de aardgasbaten (Meeropbrengstenregeling).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

19

2 JAARVERSLAG
De Algemene Rekenkamer heeft het Jaarverslag 2008 van het Ministerie
van EZ beoordeeld. Wij hebben onderzocht of de minister het begrotingsgeld volgens de regels heeft uitgegeven en ontvangen en of zij daarover
in het jaarverslag goede verantwoording heeft afgelegd. Ook hebben we
onderzocht of de informatie in het jaarverslag over de bedrijfsvoering en
over het gevoerde beleid deugdelijk tot stand is gekomen en voldoet aan
de daaraan te stellen kwaliteitsnormen.
In de volgende paragrafen lichten we onze oordelen over de informatie in
het jaarverslag toe.
2.1 Oordeel over de financiële informatie
De financiële informatie in het jaarverslag bestaat uit de volgende
onderdelen:
• de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten in de verantwoordingsstaat en de toelichting daarbij;
• de baten, lasten, kapitaaluitgaven, kapitaalontvangsten en balansposten in de samenvattende verantwoordingsstaat van de batenlastendiensten en de toelichting daarbij.
De financiële informatie dient op grond van de CW 2001:
• rechtmatig tot stand te zijn gekomen;
• deugdelijk te zijn weergegeven;
• te voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften.
Oordeel
De financiële informatie in het Jaarverslag 2008 van het Ministerie van EZ voldoet aan
de eisen die de CW 2001 stelt. Dit betekent dat wij geen belangrijke fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid en de deugdelijke weergave hebben geconstateerd die de
tolerantiegrenzen overschrijden.
Het totaalbedrag van alle geconstateerde fouten en onzekerheden valt binnen de
tolerantiegrenzen voor de financiële informatie in het jaarverslag als geheel.

Het bedrag aan verplichtingen omvat in totaal € 12,2 miljoen aan
overschrijdingen op het begrotingsartikel 2 Een sterk innovatievermogen.
Gaan de Staten-Generaal niet akkoord met de hiermee samenhangende
slotwetmutatie, dan moeten wij ons oordeel over de financiële informatie
mogelijk herzien.
In bijlage 1 van het rapport staat een overzicht van alle fouten en
onzekerheden.
Naleving Europese aanbestedingsregels
De Tweede Kamer heeft de afgelopen jaren geïnformeerd in hoeverre de
ministeries de Europese aanbestedingsregels naleven. Wij constateren dat
bij het Ministerie van EZ in 2008 in acht gevallen met een totaalbedrag
van € 1 439 255 deze regels niet nageleefd zijn (zie overzicht 2).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

20

Overzicht 2 Ten onrechte niet Europees aanbesteed
Betreft

Artikel

Reden

Bedrag

ICT-onderhoudscontract

21 (algemeen)

Verlenging contract is niet Europees
aanbesteed

€ 165 068

ICT-onderhoudscontract

21 (algemeen)

Verlenging contract is niet Europees
aanbesteed

€ 164 464

Post

21 (algemeen)

Contract is niet Europees aanbesteed

€ 156 390 Facilitaire dienstverlening

(afvalverwerking)

21 (algemeen)

Contract is verlopen

€ 77 349 Facilitaire dienstverlening

(schoonmaak-textiel)

21 (algemeen)

Contract is verlopen

€ 111 483 Facilitaire dienstverlening

(beveiliging)

21 (algemeen)

Contract is niet Europees aanbesteed

€ 212 306

Facilitaire dienstverlening
(vervoer)

21 (algemeen)

Valt niet onder raamovereenkomst

€ 252 195

Uitbesteed onderzoek

EVD

Contract is niet Europees aanbesteed

€ 300 000
€ 1 439 255

Totaal 8 fouten

2.2 Oordeel over de saldibalans en toelichting
De saldibalans is een overzicht van de posten die aan het eind van het jaar
nog openstaan en die naar het volgende jaar moeten worden meegenomen. Bij de saldibalans hoort een toelichting waarin nadere informatie
wordt verstrekt over de afzonderlijke posten op deze balans.
De informatie in de saldibalans dient op grond van de CW 2001:
• rechtmatig tot stand te zijn gekomen;
• deugdelijk te zijn weergegeven;
• te voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften.
Oordeel
De informatie in de saldibalans in het Jaarverslag 2008 van het Ministerie van EZ
voldoet aan de eisen die de CW 2001 stelt. Dit betekent dat wij geen belangrijke fouten
en onzekerheden in de rechtmatigheid en de deugdelijke weergave hebben geconstateerd die de tolerantiegrenzen overschrijden.
In 2008 heeft het Ministerie van EZ voor een bedrag van € 1 495,7 miljoen aan openstaande voorschotten afgerekend.
Wij hebben vastgesteld dat deze afrekeningen voldoen aan de daaraan te stellen eisen.
Het totaalbedrag van alle geconstateerde fouten en onzekerheden in de saldibalansposten valt binnen de tolerantiegrenzen voor de saldibalans als geheel.

In bijlage 1 van dit deel van het rapport staat een overzicht van alle fouten
en onzekerheden.
2.3 Oordeel over informatie over bedrijfsvoering
In de bedrijfsvoeringsparagraaf van het jaarverslag van een ministerie
verantwoordt de minister zich over de rechtmatigheid van de begrotingsuitvoering (of het begrotingsgeld volgens de regels is uitgegeven), over
de totstandkoming van de beleidsinformatie, over het gevoerde financieel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

21

beheer en materieelbeheer en over de overige aspecten van de bedrijfsvoering.
De informatie over de bedrijfsvoering dient op grond van de CW 2001:
• op deugdelijke wijze tot stand te zijn gekomen;
• te voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften.
Deze twee aspecten betrekken wij in ons oordeel over de informatie over
de bedrijfsvoering. We zeggen daarmee niets over de kwaliteit van de
informatie zelf.
Om tot een oordeel te komen over de totstandkoming van de informatie
hebben wij de volgende aspecten ervan onderzocht:
• Beschikt de minister over een procedure voor de totstandkoming van
de bedrijfsvoeringsparagraaf waarin de bevoegdheden en verantwoordelijkheden van alle actoren zijn vastgelegd?
• Heeft de minister vooraf criteria geformuleerd voor wat moet worden
aangemerkt als opmerkelijke zaken en tekortkomingen in de bedrijfsvoering?
• Is het verloop van het totstandkomingsproces controleerbaar en is het
afwegingsproces daarbij transparant vastgelegd?
Oordeel
De informatie over de bedrijfsvoering in het Jaarverslag 2008 van het Ministerie van EZ
is op deugdelijke wijze tot stand gekomen en voldoet aan de verslaggevingsvoorschriften.

De resultaten van ons onderzoek naar de bedrijfsvoering zelf staan
beschreven in hoofdstuk 3.
2.4 Oordeel over de informatie over het gevoerde beleid
In het jaarverslag verstrekt de minister ook beleidsinformatie: informatie
over de gerealiseerde effecten van het beleid, de daartoe geleverde
prestaties en de daarvoor bestede middelen.
De Algemene Rekenkamer beoordeelt ieder jaar de totstandkoming van
de beleidsinformatie en of deze informatie voldoet aan de verslaggevingseisen.
Oordeel
De informatie over het gevoerde beleid in het Jaarverslag 2008 van het Ministerie van
EZ is op deugdelijke wijze tot stand gekomen en voldoet aan de verslaggevingseisen.

Wel vragen wij de directoraten-generaal om de registratieformulieren van
de prestatie-indicatoren voor de begroting volledig in te vullen en deze
formulieren tijdig aan de directie FEZ te leveren. Daarnaast blijft de tijdige
aanlevering van zowel de beleidsinformatie voor het jaarverslag als de
onderbouwingen van deze prestatiegegevens een aandachtspunt voor de
directoraten-generaal.
Ten opzichte van 2007 heeft de auditdienst een andere aanpak gehanteerd
om te beoordelen hoe de niet-financiële informatie tot stand is gekomen.
Tot en met 2007 beoordeelde de auditdienst alle kengetallen en prestatieindicatoren. Vanaf 2008 beoordeelt de dienst alleen de nieuwe, gewijzigde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

22

en als risicovol aangemerkte kengetallen en prestatie-indicatoren. Wij
vinden het belangrijk dat alle kengetallen en prestatie-indicatoren die
betrekking hebben op het beleid in een tijdsbestek van drie à vijf jaar
(gedeeltelijk roulerend) worden beoordeeld.
De resultaten van ons onderzoek naar de beschikbaarheid en de bruikbaarheid van de beleidsinformatie beschrijven we in hoofdstuk 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

23

3 BEDRIJFSVOERING
De Algemene Rekenkamer heeft de bedrijfsvoering van het Ministerie van
EZ onderzocht. Onder de bedrijfsvoering vallen alle bedrijfsprocessen die
ervoor zorgen dat een ministerie functioneert: het financieel beheer en het
materieelbeheer en de processen op het gebied van personeel, informatievoorziening, administratie, communicatie en huisvesting. In dit hoofdstuk
geven we ons oordeel over het financieel beheer en materieelbeheer en
gaan we in op onvolkomenheden die we daar hebben aangetroffen (§ 3.1).
We gaan ook in op onvolkomenheden en/of aandachtspunten in de
overige onderdelen van de bedrijfsvoering (§ 3.2) en schetsen de
ontwikkeling in de onvolkomenheden in de bedrijfsvoering (§ 3.3).
In dit hoofdstuk besteden we niet alleen aandacht aan onvolkomenheden.
We schetsen ook de stand van zaken van die aspecten van de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ die wij van belang achten voor een
goede publieke verantwoording (§ 3.4). We gaan hierbij onder andere in
op het «in control» zijn van de minister en we staan stil bij de gevolgen
van de verschuivingen van taken en verantwoordelijkheden van het Rijk.
Het Ministerie van EZ heeft zich in 2008 ingezet om de vorig jaar door ons
gesignaleerde tekortkomingen in de departementale bedrijfsvoering aan
te pakken. Sommige problemen zijn echter weerbarstig. Wij vinden het
belangrijk dat EZ scherp blijft op de kwesties die ook in 2008 nog niet op
orde waren.
Een van de problemen waaraan het ministerie in 2008 hard heeft gewerkt
betreft het toezicht op de instanties die van EZ subsidie ontvangen. Een
groot deel van het begrotingsgeld van EZ gaat naar organisaties die niet
tot het kerndepartement behoren. Wij concludeerden in ons Rapport bij
het Jaarverslag 2007 dat het toezicht op deze intermediaire, beleidsuitvoerende organisaties een aandachtspunt in de bedrijfsvoering van EZ
was. Inmiddels heeft het ministerie onze aanbevelingen deels opgevolgd.
Zo is het toezicht op EFRO-programma’s, dat wij vorig jaar nog als een
onvolkomenheid aanmerkten, in 2008 verbeterd.
Ook onze aanbeveling om het toezicht op de naleving van de subsidievoorwaarden van de Regeling «Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie»
(MEP) te verbeteren is opgevolgd, zij het later dan oorspronkelijk gepland.
Het in 2008 aangepaste reviewbeleid van het ministerie heeft onze
kritische aandacht; het aantal bij EZ uitgevoerde reviews is met de
invoering van dit nieuwe beleid flink teruggelopen. Wij vinden het van
belang dat hier een gedegen risicoanalyse aan ten grondslag ligt en we
zijn van plan hier volgend jaar nader onderzoek naar te gaan doen.
In de bedrijfsvoering hebben we in 2008 twee onvolkomenheden
geconstateerd. Deze betreffen het verantwoordingsproces bij
SenterNovem (dat beleidsgelden van EZ besteedt) en de transactieuitgaven (contractbeheer en factuurcontrole) bij de directie Facilitair
Management van het ministerie.
3.1 Oordeel over het financieel beheer en materieelbeheer
Het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties moeten op grond van de CW 2001 voldoen aan de eisen
van rechtmatigheid, ordelijkheid en controleerbaarheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

24

Oordeel
De onderzochte onderdelen van het financieel beheer, het materieelbeheer en de
daartoe bijgehouden administraties van het Ministerie van EZ voldeden in 2008 aan de
in de CW 2001 gestelde eisen, met uitzondering van:
• het verantwoordingstraject beleidsgelden bij SenterNovem;
• de transactie-uitgaven bij stafdirectie Facilitair Management.

Hierna gaan we dieper in op deze onvolkomenheden.
3.1.1 Verantwoordingstraject beleidsgelden SenterNovem
Het financieel beheer bij SenterNovem waarbij de besteding van de
beleidsgelden wordt verantwoord, beoordelen wij als een onvolkomenheid. Wij komen tot dit oordeel omdat het verantwoordingstraject al
enkele jaren onvoldoende beheerst verloopt. Wij hebben over 2008 een
aanzienlijk bedrag (te weten € 31,6 miljoen) aan fouten en -onzekerheden
geconstateerd, met name in de deugdelijke weergave.
Het onvoldoende beheerste verantwoordingstraject houdt risico’s in voor
een juiste toebedeling en inning van voor opdrachtgevers gemaakte
kosten.
In 2008 heeft SenterNovem ruim € 2,4 miljard (2007: € 1,3 miljard) aan
beleidsgelden verstrekt aan bedrijven, instellingen en particulieren. Van
dit geld is circa 20% afkomstig van de begroting van het Ministerie van EZ
en 75% van de begroting van het Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM). De resterende 5% is
(buiten begrotingsverband) namens overige opdrachtgevers besteed. Het
Ministerie van VROM heeft nadere afspraken gemaakt met SenterNovem
over hoe het zich voor zijn beleidsgelden moet verantwoorden. Met het
Ministerie van Verkeer en Waterstaat (VenW) heeft SenterNovem de
afspraak gemaakt dat het de financiële verantwoording 2008, inclusief
accountantsverklaring, uiterlijk 22 februari 2009 aan het Ministerie van
VenW verstrekt.
In de volgende tabel en figuren geven we weer hoe de uitgaven 2008 zich
verhouden tot de opdrachtgevers.
Tabel 1 Uitgaven door SenterNovem voor de opdrachtgevers

Opdrachtgevers

Bedrag in miljoenen
euro’s 2008

EZ
VROM
VenW
VWS
LNV
BuiZa
SZW
Justitie
EU
Overig

481,6
1 817,9
50,3
33,0
10,6
0,5
0,8
5,3
1,0
28,8

Totaal

2 429,8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

25

Figuur 3 Uitgaven door SenterNovem voor de opdrachtgevers

€ 130,3 mln.
5%
€ 481,6 mln.
20%

€ 1.817,9 mln.
75%

EZ
VROM
Buiten begrotingsverband

Figuur 4 Uitgaven door SenterNovem buiten begrotingsverband

60

50

50,3

Miljoenen

40
33,0
28,8

30

20
10,6

10

5,3
0
VenW

VWS

LNV

Justitie

0,8

0,5

1,0

SZW

BuZa

EU

overig

De onvolkomenheid in het verantwoordingstraject bij SenterNovem zit
vooral in het feit dat de financiële administraties van SenterNovem en het
Ministerie van EZ niet op elkaar aansluiten, waardoor SenterNovem extra
acties heeft moeten uitvoeren. Ook is er onvoldoende zicht op de
debiteuren.
Bij SenterNovem zien wij daarnaast risico’s in het autorisatiebeheer van
het Basis Administratie Systeem (BAS).
Verder groeit het takenpakket van SenterNovem steeds verder en fuseert
SenterNovem op termijn met Octrooicentrum Nederland en de EVD.
Hierna worden de genoemde punten verder toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

26

Administraties sluiten niet goed op elkaar aan
SenterNovem voert een aantal (subsidie)regelingen uit voor zijn verschillende opdrachtgevers, waaronder de verschillende departementen en het
agentschap EVD. SenterNovem administreert deze in een eigen projectadministratie: een subsidiebeheersysteem zonder grootboek. Het maakt
daarvoor vooral gebruik van het Basis Administratie Systeem (BAS), dat
speciaal is bedoeld om subsidies te administreren.
De financiële gegevens uit BAS over de toegezegde en verstrekte
subsidies verwerkt SenterNovem in de SAP-administratie van het
Ministerie van EZ. Dit gaat via een «interface BAS-SAP». Dat is een
digitale verbinding tussen beide systemen die de financiële gegevens uit
BAS overseint en «vertaalt» naar SAP.
Al in 2007 stelde de auditdienst vast dat het Ministerie van EZ de
gegevens die vanuit BAS naar de SAP-administratie worden overgeseind,
niet altijd volledig, juist en tijdig verwerkt. Over 2007 was er een
cumulatief aansluitingsverschil van € 29,5 miljoen tussen BAS en SAP. Dat
wil zeggen: er was een verschil in de eindstanden van € 29,5 miljoen
tussen de verplichtingen en uitgaven die in BAS geboekt waren (in het
kader van regelingen die SenterNovem had uitgevoerd) en de geboekte
verplichtingen en uitgaven in de SAP-administratie van het Ministerie van
EZ. SenterNovem heeft dit aansluitingsverschil pas gecorrigeerd in het
vierde kwartaal van 2008, in de stand openstaande verplichtingen (de
saldibalanspost). De auditdienst heeft de onderbouwing van deze
correcties in februari 2009 gekwalificeerd als niet voldoende transparant
en daardoor oncontroleerbaar.
Het is nodig om de BAS-administratie periodiek af te sluiten en aan te
sluiten met de SAP-administratie van het ministerie om goede informatie
te geven aan de opdrachtgevers en om de saldibalansstanden intern te
beheersen. Op die manier kan SenterNovem tijdig de verschillen
ontdekken en corrigeren. Bij een goed werkende interface mogen geen
verschillen ontstaan. Momenteel maakt SenterNovem slechts eenmaal per
jaar, namelijk per jaareinde, een aansluiting.
SenterNovem en de EVD hebben handmatig correcties moeten uitvoeren
in hun beleidsstaten2 omdat geboekte verplichtingen en uitgaven voor
een aantal regelingen van de EVD in de SAP-administratie van het
Ministerie van EZ onjuist zijn gerubriceerd.
Overigens controleert de auditdienst de beleidsstaat in de jaarrekening
van SenterNovem niet volledig. Dit houdt in dat de opdrachtgevers elk
eigen afspraken moeten maken met SenterNovem over hun verantwoordingseisen.
Door bovengenoemde knelpunten heeft het controle- en verantwoordingsproces onder druk gestaan. Hierdoor zijn de geplande opleverdata voor
zowel de beleidsstaat van het Ministerie van EZ als de verantwoording
van het Ministerie van VenW overschreden.

2
Een beleidsstaat is een overzicht van middelen in beheer van opdrachtgevers in de jaarrekening van SenterNovem en EVD.

Onvoldoende zicht op debiteuren
SenterNovem voert zoals gezegd diverse regelingen uit voor andere
departementen. Het ontvangt hiervoor via het Ministerie van EZ beleidsgelden van deze departementen (met uitzondering van het Ministerie van
VROM). Als een departement nog beleidsgelden aan SenterNovem moet
betalen, wordt dit departement een debiteur van het Ministerie van EZ
(buiten begrotingsverband geboekt). SenterNovem moet nog veel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

27

ontvangsten en betalingen (in totaal circa 1 400) uit de periode 2004–2007
afwikkelen. Per saldo gaat het hier om een bedrag van ongeveer € 8
miljoen (stand ultimo 2008). Om goed inzicht te krijgen in de debiteurenpositie achten wij het noodzakelijk dat SenterNovem de administratie
opschoont.
Bij de eindafrekening van subsidies met de subsidieontvanger kunnen
vorderingen ontstaan. De verschillende opdrachtmanagers van
SenterNovem stellen deze vorderingen decentraal in. Als zij hiervoor
gebruikmaken van BAS, worden de vorderingen automatisch verwerkt.
SenterNovem boekt de meeste vorderingen in BAS. Voor bepaalde
regelingen hanteren opdrachtmanagers andere systemen, waardoor het
risico bestaat dat SenterNovem deze vorderingen niet vastlegt. Daardoor
kunnen we niet vaststellen of vorderingen volledig zijn. Er zijn additionele
maatregelen nodig om dit probleem te kunnen ondervangen, zoals het
hanteren van één centraal registratiesysteem.
Risico’s in autorisatiebeheer
In 2005 heeft de auditdienst van het Ministerie van EZ al geconstateerd
dat een aantal systeembeheerders van BAS bij SenterNovem de mogelijkheid heeft om rechtstreeks mutaties aan te brengen in de database van
BAS zonder sporen achter te laten. Deze beheerders kunnen dit doen door
in het systeem in te loggen met een soort «superaccount». Dat is een
niet-persoonsgebonden gebruikersnaam waarvan verscheidene
beheerders (in 2008 vier à vijf) gebruikmaken.
SenterNovem heeft eind 2008 gekeken of er misbruik is gemaakt van dit
superaccount. Er is geen misbruik geconstateerd. Wij stellen evenwel vast
dat het risico op misbruik niet minder groot is geworden.
Uitbreiding takenpakket
Het takenpakket van SenterNovem groeit jaarlijks: het voert steeds meer
regelingen uit. Zo heeft het in 2007 meer beleidsgeld uitgekeerd dan in
2006; in totaal ging het in 2007 om € 1,3 miljard. In 2008 is dit bedrag
gegroeid tot een bedrag van € 2,4 miljard. Dit is een stijging van ruim 70%
ten opzichte van 2007.
In 2008 is het takenpakket van SenterNovem uitgebreid met de regeling
«Stimulering Duurzame Energieproductie» (SDE-regeling; budget
2008–2015 € 1,5 miljard) en de regeling «Cameratoezicht» (budget 2008
€ 21 miljoen). In 2009 komt de uitvoering van de regeling «Milieukwaliteit
Elektriciteitsproductie» (MEP-regeling) daar nog bij, met een financieel
belang van € 5,4 miljard. Daarnaast zal dit jaar het Nederlands Instituut
voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR) opgaan in de organisatie van SenterNovem.
Fusering SenterNovem met Octrooicentrum Nederland en EVD
Er staat een fusie tussen de agentschappen SenterNovem, Octrooicentrum Nederland en het agentschap EVD op de rol. Harmonisatie van
de grondslagen voor waardering en resultaatbepaling van deze organisaties zal dus op korte termijn moeten worden gerealiseerd. Voornoemde
ontwikkelingen zullen een toename betekenen van de werkzaamheden die
door SenterNovem moeten worden verricht.
Aanbevelingen
SenterNovem moet het verantwoordingsproces voor de besteding van
beleidsgelden van het Ministerie van EZ en andere ministeries (vooral het
Ministerie van VenW) structureel verbeteren. Datzelfde geldt voor de
verantwoordingsinformatie die SenterNovem verstrekt aan het agent-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

28

schap EVD, waarvoor het verscheidene regelingen uitvoert. Hoewel het
verantwoordingsproces bij SenterNovem in 2008 is verbeterd ten opzichte
van voorgaande jaren, is het nog steeds onvoldoende beheerst. Om het
proces beheerst te laten verlopen zijn structurele verbeteringen nodig.
Hierna geven wij een aantal concrete verbetermaatregelen aan.
Wij bevelen de minister van EZ aan om de interface BAS-SAP nader te
onderzoeken en deze zodanig te verbeteren en te onderhouden dat de
financiële gegevens uit BAS volledig, juist en tijdig kunnen worden
overgeseind naar SAP. Een structurele oplossing verdient de voorkeur
boven een ad-hoc-actie één keer per jaar.
Wij adviseren de minister verder om elk kwartaal een aansluiting te laten
maken tussen BAS en SAP. Deze actie zou moeten worden ingebed in de
reguliere bedrijfsvoering. Hierdoor wordt de druk in het verantwoordingstraject aan het eind van het jaar minder groot.
Wij geven in overweging om de auditdienst van het Ministerie van EZ de
beleidsstaat van SenterNovem (die is opgenomen in de jaarrekening van
SenterNovem) volledig te laten controleren. Dit vermindert de controlelasten, en het is efficiënter dan aparte controle- en verantwoordingsafspraken per opdrachtgever. Ook is dit in de geest van de regeling
«single information single audit»3 (sisa).
Gezien de komende fusie van SenterNovem met Octrooicentrum
Nederland en EVD, en gezien het gegroeide takenpakket van
SenterNovem, bevelen wij de minister aan onderzoek te doen naar de
mogelijkheid om één (nieuw) financieel (boekhoudkundig) systeem in te
voeren voor de drie te fuseren organisaties.
3.1.2 Transactie-uitgaven Facilitair Management

3
«Single information» houdt in dat de reguliere jaarlijkse financiële verantwoording aan
het lokale bestuur ook wordt gebruikt voor de
verantwoording over specifieke uitkeringen.
Hierdoor hoeven provincies en gemeenten
zich niet over elke specifieke uitkering te
verantwoorden met een afzonderlijke verantwoording. Zij kunnen volstaan met hun
reguliere jaarverslagen, met daarin een bijlage
met de meest noodzakelijke informatie per
specifieke uitkering. «Single audit» betekent
dat de controle over de specifieke uitkeringen
deel uitmaakt van de controle van de jaarlijkse
financiële verantwoording. Hierdoor hoeft de
accountant geen afzonderlijke accountantsverklaring meer af te geven voor elke specifieke uitkering.
4
Per 3 november 2008 is de «Code contractprocesbeheer rijksoverheid 2008» in werking
getreden. Contractprocesbeheer is hierin als
volgt gedefinieerd: «de zorg voor de totstandkoming en de uitvoering van door de leiding
gesloten overeenkomsten, gericht op het
verstrekken van overheidsopdrachten
voor werken, leveringen en diensten».
5
Transactie-uitgave: een uitgave voor investeringsgoederen, gebruiks- en verbruiksgoederen, of voor diensten van derden.

Het contractbeheer4 en de factuurcontrole van de transactie-uitgaven5
beoordelen wij dit jaar als een onvolkomenheid in het financieel beheer
van de stafdirectie Facilitair Management van het Ministerie van EZ. Wij
komen tot dit oordeel vanwege een aantal redenen. Ten eerste komen de
problemen structureel voor. Ten tweede oordeelt de auditdienst voor het
tweede jaar op rij dat het beheer van de transactie-uitgaven niet geheel
toereikend is. Ten derde heeft de auditdienst een aanzienlijk bedrag aan
rechtmatigheidsfouten en onzekerheden (€ 4,5 miljoen) geconstateerd.
En ten slotte hebben we geconstateerd dat het ministerie fouten heeft
gemaakt bij het naleven van Europese aanbestedingsregels voor
contracten. De tolerantiegrens op artikelniveau is hierdoor overigens niet
overschreden. We gaan hierna eerst in op het contractbeheer, daarna op
de factuurcontrole.
Contractbeheer niet goed geregeld
Inkopen is een decentrale verantwoordelijkheid van de budgethouder. De
uitvoering van contractbeheer is voor de stafdirecties (budgethouders)
belegd bij de afdeling Inkoop (onderdeel van stafdirectie Facilitair
Management). Door deze verdeling is het onduidelijk wie verantwoordelijk
is voor de kwaliteit van het inkoopdossier. In de inkoopdossiers ontbreken
soms belangrijke stukken als actuele prijslijsten, overeenkomsten of
opdrachten. Dit heeft in 2007 en 2008 tot gevolg gehad dat het ministerie
contracten niet altijd tijdig heeft verlengd, of contracten is aangegaan
zonder advies van Directie Wetgeving en Juridische Zaken (WJZ), met als
gevolg dat enkele contracten (deels) in strijd zijn met de Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

29

aanbestedingsregels. Zo zijn er in 2008 zeven fouten gemaakt bij het
naleven van de Europese aanbestedingsregels (zie tabel in § 2.1.1.) Een
ander gevolg van de verdeling van de verantwoordelijkheid op het
inkoopgebied voor het contractbeheer is dat het centrale contractregister
niet actueel is (onvolledig en niet geschoond voor oude contracten).
De stafdirectie Facilitair Management wil de regiefunctie van de afdeling
Inkoop voor contractmanagement versterken. Ook streeft de stafdirectie
Facilitair Management ernaar om alle contractdossiers volledig en
up-to-date te houden. De stafdirectie zal alle contracten die onder de
Regeling Contractbeheer vallen in het contractregister opnemen. Het
contractregister zal ook worden geschoond van oude, afgelopen
contracten.
De auditdienst heeft verder geconstateerd dat soortgelijke kosten (zoals
huisvesting en schoonmaak) op verschillende grootboekrekeningen/
kostensoorten worden geboekt. Zo worden bijvoorbeeld schoonmaakkosten geboekt op zowel de kostensoort schoonmaak als de kostensoort
innovatieve huisvesting. Hierdoor is er minder inzicht in wat de totale
kosten per soortgelijke dienst of levering zijn. Wij vinden dit inzicht nuttig
om te kunnen vaststellen wat de inkoopbehoefte is of om tijdig te
bemerken dat overschrijdingen van Europese aanbestedingsdrempels
dreigen.
Aanbeveling contractbeheer
Om het contractbeheer te verbeteren vinden wij het noodzakelijk dat de
stafdirectie Facilitair Management zo spoedig mogelijk het contractregister actualiseert. Ook bevelen we aan dat de stafdirectie Facilitair
Management duidelijkheid verschaft over de taken, bevoegdheden en
verantwoordelijkheden zowel binnen de afdeling Inkoop als de budgethouders. De stafdirectie Facilitair Management moet de budgethouders
bewust maken van de risico’s die samenhangen met het inkoopproces als
de afdeling Inkoop en WJZ niet worden ingeschakeld bij het verlengen of
aangaan van contracten.
Wij bevelen verder aan de kostenboekingen zodanig in te richten dat de
totale kosten per soortgelijke dienst of levering inzichtelijk worden.
Factuurcontrole transactie-uitgaven ontoereikend
De stafdirectie Facilitair Management betaalt de facturen voor het
kerndepartement. De financiële stafbureaus moeten de facturen controleren (is de prijs of het tarief correct, is de (juiste) prestatie geleverd,
enzovoort). De factuurcontrole heeft in 2008 onvoldoende gefunctioneerd.
Doordat de inkoopdossiers onvolledig waren en er geen actuele prijslijsten en/of tariefafspraken waren, zijn facturen in 2008 mogelijk onterecht
betaald. Ook is het ministerie verplichtingen aangegaan op basis van
mondelinge overeenkomsten. Bovendien heeft het ministerie facturen
betaald zonder een volledige onderbouwing van de uren en tarieven die in
rekening gebracht zijn, of zonder een prestatieverklaring.
De stafdirectie Facilitair Management heeft per 1 juli 2008 nieuwe
afspraken gemaakt met de stafdirecties over de factuurcontrole en het
gebruik van de formulieren voor prestatieverklaringen. De stafdirectie
moet deze afspraken nog wel vastleggen in de administratieve organisatie
(AO), net als de procedure van de mondelinge opdrachtverstrekking.
Doordat in de praktijk diverse uitzonderingsprocedures en/of werkinstructies bestaan die onvoldoende geborgd zijn in de AO neemt het risico op
fouten in de administratie toe. Nieuwe medewerkers of vervangers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

30

kunnen nu op basis van de AO-instructies niet correct werken. Daardoor
zouden facturen onterecht betaald kunnen worden. In september 2008 is
er een tijdelijke vervanger aangesteld van de (absente) AO-functionaris.
Aanbeveling factuurcontrole
Wij adviseren de stafdirectie Facilitair Management om de nieuwe
procedure voor factuurcontrole nauwgezet te volgen op resultaten en snel
in te grijpen als de resultaten achter- of uitblijven. Het is verder van belang
dat de stafdirectie Facilitair Management de AO-procedures voor de
factuurcontrole zo snel mogelijk actualiseert.
3.2 Aandachtspunten in overige onderdelen van de
bedrijfsvoering
We hebben het financieel beheer en materieelbeheer onderzocht en daar
ons oordeel over gegeven. Daarnaast hebben we onderzoek gedaan naar
een ander onderdeel van de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ: de
samenwerkingsprogramma’s voor opkomende markten. Hieronder
beschrijven we de aandachtspunten die we daar geconstateerd hebben.
3.2.1 Samenwerkingsprogramma’s voor opkomende markten
Achtergrond van de regeling
Bij het Ministerie van EZ bestond tot voor kort een programma gericht op
samenwerkingsprojecten met onder andere opkomende markten: het
Programma Samenwerking Opkomende Markten (PSOM). Dit programma
werd door de EVD door middel van tenders (als opdracht) aanbesteed. Het
doel van de PSOM was landen in opkomende markten te ondersteunen bij
hun overgang naar een marktgerichte en duurzame economie. Dat
gebeurde door samenwerkingsprojecten tussen Nederlandse bedrijven en
bedrijven in de doellanden te ondersteunen.
Opdrachtverstrekking of subsidie?
Medio 2008 heeft het College van Beroep voor het bedrijfsleven vastgesteld dat een opdracht die op grond van het programma verstrekt werd,
juridisch gekwalificeerd moest worden als subsidie. In de regel moet elk
voornemen van steun of wijziging van bestaande steun (zoals een
subsidie) aangemeld worden bij de Europese Commissie. Nederland heeft
de oorspronkelijke «regeling» als opdrachtenprogramma aangemeld bij
de Europese Commissie, en naar aanleiding van vragen van de Commissie gemotiveerd waarom het programma niet was aangemeld in het kader
van artikel 87 en 88 van het EG-verdrag («Steunmaatregelen van de
staten»).
Afwikkeling
Naar aanleiding van de gerechtelijke uitspraak heeft het Ministerie van EZ
de PSOM stopgezet. Lopende overeenkomsten worden nog afgewikkeld.
Het is nog niet duidelijk wat de consequenties zijn voor de status van de
verplichtingen en betalingen die op het oude programma zijn aangegaan.
Het Ministerie van EZ heeft ervoor gekozen om bestaande contracten te
respecteren en uit te voeren, mits de contractpartij daartegen geen
bezwaar maakt. Het Audit Committee van het Ministerie van EZ noemt als
verbeterpunt dat de EVD nog moet voorzien in aanvullende AO-procedures. Die zijn nodig om de correcte afhandeling te waarborgen van
projectvoorstellen die eerder ingediend en in behandeling genomen zijn.
Wij sluiten ons aan bij deze opmerking van het Audit Committee.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

31

3.3 Ontwikkeling in de bedrijfsvoering
In figuur 5 hebben we de ontwikkeling van de onvolkomenheden in de
bedrijfsvoering in de afgelopen drie jaar opgenomen. De figuur laat zien
welke (ernstige) onvolkomenheden wij de laatste jaren hebben aangetroffen in het financieel beheer en materieelbeheer en in de overige
onderdelen van de bedrijfsvoering, en welke onvolkomenheden zijn
opgelost.
Figuur 5 Ontwikkeling onvolkomenheden in de bedrijfsvoering
Ministerie van EZ

–

Onvolkomenheden

––

Ernstige onvolkomenheden
2006

Stafdirectie P&O

+

Beheer van autorisaties in begrotingsadministratiesysteem

+

Toezicht op EFRO-programma's

+

Opgelost
2007

2008

–

+

Verantwoordingstraject beleidsgelden SenterNovem

–

Transactie-uitgaven Facilitair Management

–

Toezicht op EFRO-programma’s 2000–2006
Wij beoordeelden over 2007 het toezicht op de EFRO-programma’s als een
onvolkomenheid in het financieel beheer. Wij constateerden dat
Nederland in 2007 verbetermaatregelen in de beheer- en controlestructuur
heeft doorgevoerd. Echter, in de praktijk moesten de verbeteringen nog
zichtbaar worden. Ook heeft het ministerie in 2007 geen reviews op de
programma-accountants uitgevoerd. Wij hebben in het Rapport bij het
Jaarverslag 2007 vier aanbevelingen gedaan:
• Laat controle- en beheersysteem in de praktijk uniformer, effectiever
en efficiënter werken.
• Houd beter toezicht op managementautoriteiten.
• Kom met de Europese Commissie tot overeenstemming over
belangrijke definities en interpretatiekwesties.
• Besteed speciale aandacht aan de blijvende doorwerking van de
leerpunten uit het actieplan.
Het ministerie heeft deze aanbevelingen opgevolgd, waardoor de
onvolkomenheid is vervallen. Zo hebben wij geconstateerd dat zowel de
directie Ruimtelijk Economisch Beleid (REB) als de auditdienst (met REB
als opdrachtgever) in de praktijk toezicht heeft uitgevoerd op de
managementautoriteiten en programma-accountants. In de nieuwe
EFRO-periode 2007–2013 is aandacht besteed aan de leerpunten uit het
Nationaal Actieplan. Verder is het ministerie in gesprek met de Europese
Commissie over de interpretatieverschillen (de hercontrole).
Wat moet er nog gebeuren?
Over de volgende twee punten moet het ministerie met de Europese
Commissie nog tot overeenstemming komen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

32

•
•

het correctievoorstel6 dat voortkomt uit de hercontrole die de
auditdienst heeft uitgevoerd;
het normenkader en de kortingpercentages (ook uit de hercontrole) die
gehanteerd moeten worden.

Daarnaast moet het ministerie zich beraden over onderstaande punten:
• Hoe moet het ministerie omgaan met de uitkomsten van het Nationaal
Actieplan7 bij de einddeclaratie die moet worden ingediend bij de
Europese Commissie?
• Welke financiële gevolgen hebben de uitkomsten van het correctievoorstel en de in te dienen einddeclaratie voor het Ministerie van EZ?
3.4 Departementsoverstijgende onderwerpen
In deze paragraaf geven we een beeld van de aspecten van bedrijfsvoering die wij hebben onderzocht onder andere omdat we ze van belang
achten voor een goede publieke verantwoording, en dan in het bijzonder
voor het «in control» zijn van de minister. We hebben hiertoe onderzoek
gedaan naar de beheersing van de realisatie van een beleidsdoel (§ 3.4.1),
naar het personeelsbeheer (§ 3.4.2), naar het subsidiebeheer (§ 3.4.3) en
naar het toezicht op de uitvoeringskosten van derden (§ 3.4.4).
We staan in deze paragraaf ook stil bij het verschuiven van taken en
verantwoordelijkheden. De uitvoering van subsidies of de uitvoering van
beleid bijvoorbeeld verschuiven steeds meer van het Rijk naar uitvoeringsorganisaties en andere derden. Deze decentralisatie gaat vaak
gepaard met de bundeling van verschillende geldstromen en leidt tot de
vraag of en hoe de minister zijn verantwoordelijkheid voor het beleid en
het begrotingsgeld waar kan (blijven) maken. Dit beschrijven we in § 3.4.6.
Verder zijn we nagegaan op welke wijze de minister gevolg heeft gegeven
aan onze aanbevelingen uit de rechtmatigheidsonderzoeken over 2006 en
2007 over het toezicht op de naleving van de subsidievoorwaarden van de
regeling Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (§ 3.4.7).
In het Rapport bij het Jaarverslag 2007 hebben we onderzoek gedaan naar
de aansturing van en het toezicht op de «periferie» van het Ministerie van
EZ. Dit type organisaties staat (meer of minder) op afstand van het
ministerie. Daarom zien wij hier een groter risico als het gaat om de
besteding van begrotingsgelden. De minister blijft echter wel eindverantwoordelijk. We concludeerden in het Rapport bij het Jaarverslag 2007 dat
toezicht op intermediaire, beleidsuitvoerende organisaties door het
ministerie een aandachtspunt in de bedrijfsvoering was. In 2008 hebben
we dit onderzoek voortgezet. Dit hebben we via twee lijnen gedaan. We
hebben enerzijds gekeken naar de aansturing en het toezicht op beleidsgelden en anderzijds naar het toezicht op de uitvoeringskosten.
3.4.1 Beheersing realisatie beleidsdoel artikel 5 «Internationale
Economische Betrekkingen»

6
In het EU-trendrapport 2009 (Algemene
Rekenkamer, 2009a) vindt u nadere informatie
over de hercontrole en het correctievoorstel.
7
Zie ook ons EU-trendrapport 2009 (Algemene Rekenkamer, 2009a).

Om inzicht te krijgen in de mate waarin het Ministerie van EZ in control is
bij het op rechtmatige wijze realiseren van een beleidsdoel hebben we
onderzocht of voor beleidsartikel 5, operationele doelstelling 2 (Bevorderen internationaal ondernemen), de sturing, het beheer en de verantwoording en controle in overeenstemming zijn met het afgesproken
beleid, en of deze op logische wijze samenhangen:
• Is de informatie over de niet-financiële doelstellingen op orde?
• Is er een op dit beleid logisch aansluitende planning & controlcyclus?
• Zijn de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten rechtmatig?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

33

•

Zijn in de saldibalans de juiste standen van de aan dit beleid gekoppelde verplichtingen, vorderingen en voorschotten opgenomen?

Onze conclusie is dat het ministerie inderdaad «in control» is bij artikel 5.
We lichten deze conclusie hierna toe.
Informatie over niet-financiële doelstellingen
De informatie over de beleidsdoelstellingen van artikel 5 is op orde. In de
begroting en het jaarverslag scoort een van de vier doelstellingen negatief
op de beschikbare informatie over prestaties en scoren twee van de vier
doelstellingen negatief op de beschikbaarheid van informatie over
effecten. De informatie over het gevoerde beleid in artikel 5 van het
Jaarverslag 2008 is op deugdelijke wijze tot stand gekomen en voldoet
aan de verslaggevingseisen. De auditdienst van het Ministerie van EZ
controleert of de uitgaven en de aangegane verplichtingen onder de
begroting en onder het juiste artikel van het ministerie vallen.
Planning & controlcyclus
Er bestaat voor de onderzochte doelstelling een planning & controlcyclus
die logisch op het beleid aansluit. In de begroting is de informatie
grotendeels beschikbaar. Departementale werkdocumenten die het
ministerie aan ons heeft verstrekt, maken inzichtelijk hoe de planning &
controlcyclus binnen het departement vormgegeven is. De documenten
tonen ook dat het ministerie toezicht houdt op de naleving van de
gemaakte afspraken en dat het ministerie de ontvangen informatie
beoordeelt. In de voor- en najaarsnota heeft het ministerie vastgesteld
welke bijsturing noodzakelijk was. Ook in het jaarverslag bleek de
informatie grotendeels beschikbaar.
Beoordeling rechtmatigheid
De departementale auditdienst heeft enkele fouten en onzekerheden
geconstateerd in de rechtmatigheid van de verplichtingen, uitgaven en
ontvangsten. Deze blijven binnen de tolerantiegrenzen voor het artikel.
Saldibalans
De departementale auditdienst heeft enkele fouten en onzekerheden
geconstateerd in de standen van de saldibalans van openstaande
verplichtingen, vorderingen en voorschotten. Deze blijven echter binnen
de tolerantiegrens voor de saldibalans.
3.4.2 Personeelsbeheer
Op het gebied van personeelsbeheer hebben wij ons verdiept in twee
actuele thema’s: de digitalisering van de personeelsdossiers en de inhuur
van externen.
Verder hebben wij op verzoek van de Tweede Kamer onderzoek gedaan
naar de vergoedingen aan ambtenaren die met buitengewoon verlof,
zonder bezoldiging, tijdelijk werkzaam zijn bij internationale organisaties.
Over de resultaten van dit onderzoek rapporteren wij in ons rapport
Buitenlandvergoedingen rijksambtenaren 2002–2008; Deel A: detacheringen zonder bezoldiging (Algemene Rekenkamer, 2009) dat wij op 9 april
jl. hebben uitgebracht.
Digitalisering van personeelsdossiers
Wij hebben bij alle ministeries onderzocht hoe digitalisering van de
personeelsdossiers verloopt (aanpak, voortgang, resultaten en mogelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

34

knelpunten). Bij de Ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), van Economische Zaken (EZ), van Justitie en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) hebben we ook gekeken naar kwaliteit
van de personeelsdossiers (juistheid, volledigheid en toegankelijkheid).
Het Ministerie van EZ moest in totaal 3 705 dossiers digitaliseren met een
gemiddeld aantal van 206 pagina’s. Uit ons onderzoek is gebleken dat het
Ministerie van EZ de digitalisering van de personeelsdossiers planmatig
heeft uitgevoerd. Ook heeft het ministerie de voortgang van de digitalisering bewaakt. De medewerkers van het ministerie hadden vóór
1 september 2008 al toegang tot het «zelfbedieningsportal» waarmee zij
de digitale personeelsdossiers konden ontsluiten.
Medio 2006 heeft het ministerie de digitalisering van de dossiers
tussentijds geëvalueerd. De resultaten zijn vastgelegd in een notitie,
waarin ook vooruit wordt gekeken. In deze notitie gaat het ministerie
vooral in op kwaliteitsaspecten bij de digitalisering, maar niet op de
uiteindelijke kwaliteit van de dossiers. Zo waren er geen werkinstructies
die aangeven welke stukken in het dossier moeten worden opgenomen.
Dit komt de uniformiteit van de dossiers niet ten goede. Desondanks heeft
het Ministerie van EZ het project binnen de planning afgerond. Ook zijn de
kosten binnen het budget gebleven. Voor het digitaliseringproces was een
initieel budget berekend van € 440 000, waar het ministerie ruim binnen is
gebleven.
Uit ons onderzoek naar de kwaliteit van de gedigitaliseerde personeelsdossiers blijkt dat het Ministerie van EZ na de afronding van het digitaliseringsproces aandacht heeft besteed aan de kwaliteit van de dossiers. Met
een steekproef heeft het ministerie vastgesteld dat de kwaliteit van de
dossiers voldoende was. Ook heeft het waarborgen getroffen voor de
kwaliteit na de initiële digitalisering.
De auditdienst van het ministerie heeft diverse audits uitgevoerd naar het
proces van digitaliseren, ook na de initiële digitalisering. Uit dit onderzoek
kwam naar voren dat er bij het digitaliseringsproces nog knelpunten
waren en dat de strikte kwaliteitsnorm van 98% niet werd gehaald. Uit de
rapportages van de auditdienst blijkt dat de volledigheid en tijdigheid van
het opnemen van de stukken is verbeterd, maar nog niet optimaal is. Wij
onderschrijven het advies van de auditdienst om voor het gehele
ministerie een heldere operationele norm voor inhoud en actualiteit van
de digitale dossiers af te spreken.
Inhuur van externen
In het regeerakkoord van het vierde kabinet-Balkenende is onder meer
afgesproken om het aantal rijksambtenaren te verminderen. De minister
van BZK heeft namens het Rijk de regie over die operatie. Volgens de
Trendnota Arbeidszaken (BZK, 2008) dienen ministers ervoor te waken dat
zij de gaten die in het personeelsbestand vallen door de vermindering van
het aantal rijksambtenaren niet opvullen door de inhuur van externen.
Verder is volgens de nota terughoudendheid geboden bij inhuur van
externen op reguliere functies of het vragen van extern advies voor
bijvoorbeeld beleidsvraagstukken. De doelstelling van het kabinet is
namelijk dat de uitgaven aan externe inhuur niet hoger worden dan in
2007 en waar mogelijk afnemen.
De ministeries treffen zelf beheersmaatregelen. Sinds 2007 rapporteren de
ministeries in hun departementale jaarverslag over hun externe inhuur en
over de beheersmaatregelen die ze getroffen hebben.
Wij zijn bij alle ministeries nagegaan hoeveel zij hebben uitgegeven aan
externe inhuur in 2008, welke beheersmaatregelen ze hebben getroffen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

35

hoe zijn hierover rapporteren in hun jaarverslagen. Bij de Ministeries van
Buitenlandse Zaken (BuiZa), van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW), van EZ en van Financiën hebben we een aantal facturen onderzocht. Bij het Ministerie van BZK hebben we ook aandacht besteed aan de
manier waarop het ministerie invulling geeft aan zijn coördinerende rol.
Uit ons onderzoek blijkt dat het Ministerie van EZ de volgende beheersmaatregelen heeft getroffen voor de aanvraag van externe inhuur:
• het ministerie heeft de interne procedure vastgelegd;
• het ministerie overweegt alternatieven;
• het ministerie heeft aandacht voor de toepassing van de juiste
rubricering;
• het ministerie heeft waarborgen getroffen tegen de draaideurconstructie.
De auditdienst verricht geen werkzaamheden die specifiek gericht zijn op
uitgaven aan externe inhuur. De auditdienst controleert wel de aansluiting
van de informatie in het jaarverslag op de onderbouwing bij de directie
FEZ.
In 2007 heeft het Ministerie van EZ circa € 75 miljoen uitgegeven aan
externe inhuur; in 2008 was dat circa € 70 miljoen. Dit betekent dat het
ministerie hiermee heeft voldaan aan de doelstelling van het kabinet
betreffende externe inhuur.
3.4.3 Subsidiebeheer
De uitvoering van subsidies wordt in toenemende mate verricht door
agentschappen en intermediaire organisaties. Hierdoor komen ministeries
steeds meer op afstand te staan. Wij hebben bij vijf subsidieverlenende
ministeries onderzocht op welke wijze zij invulling geven aan hun
verantwoordelijkheid voor de rechtmatige besteding van subsidies
waarvan de uitvoering is overgedragen aan uitvoeringsorganisaties: bij de
Ministeries van EZ, van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), van Buitenlandse Zaken en van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM).
Om vast te stellen in hoeverre het Ministerie van EZ de uitvoering van
deze subsidies controleert, hebben we gekeken naar twee subsidieprogramma’s van het ministerie, namelijk de Energie Onderzoek Subsidies (EOS) en het innovatieprogramma «Point One». Beide regelingen
worden uitgevoerd door SenterNovem. Van deze regelingen hebben wij
onderzocht:
• op welke wijze het ministerie zich ervan vergewist dat de subsidies
rechtmatig zijn verstrekt en dat de beoogde prestaties zijn geleverd;
• of de minister hierover rapporteert in het jaarverslag, en zo ja, hoe.
Wij hebben ons bij dit deelonderzoek voornamelijk gericht op de
beleidsgelden en minder op de uitvoeringskosten.
Ons algehele beeld is gematigd positief. Over het algemeen verloopt de
informatie-uitwisseling tussen SenterNovem en het ministerie goed. Het
ministerie houdt toezicht op de besteding van de beleidsgelden. De
aansturing bij EOS kan beter waar het gaat om het vooraf sturen op
prestaties van een subsidie. Bij Point One kan de presentatie van de
indicatoren bij de voortgangsrapportages beter. Hieronder gaan we in op
deze punten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

36

Voor EOS heeft het ministerie geen prestatie-indicatoren opgesteld voor
de aansturing op de beleidsgelden. Directoraat-generaal Energie en
Telecom (DG ET) stelt vooraf geen criteria op aan de hand waarvan de
verstrekte subsidies inhoudelijk worden beoordeeld op hun resultaten.
Het Ministerie van EZ kijkt weliswaar achteraf kritisch naar de rapportages, maar heeft vooraf niet helder wat voor resultaten het precies
verwacht van een uitgezette subsidietender. Bij hoeveel subsidieaanvragen is het beleid een succes? Hoeveel spreiding moet er zijn tussen
de aanvragen? Die informatie is beschikbaar bij SenterNovem, en
SenterNovem levert die aan bij het ministerie. Die bekijkt de informatie
vervolgens kritisch. Het ministerie stelt echter vooraf geen normen of
criteria vast.
Voor Point One heeft het ministerie wel prestatie-indicatoren. Aan de hand
daarvan rapporteert SenterNovem aan het ministerie over de inhoudelijke
voortgang van Point One. SenterNovem doet dat in de vorm van
voortgangsrapportages van de innovatieprogramma’s in brede zin. De
informatie over Point One is daarin geïntegreerd, en het is lastig om het
aandeel van Point One daaruit te distilleren.
In het jaarverslag rapporteert EZ over EOS en Point One. Voor EOS
rapporteert de minister over de mate waarin de in de begroting aangekondigde activiteiten gerealiseerd zijn. Voor Point One rapporteert de minister
over de aangegane verplichtingen en over de realisatie van aangekondigde activiteiten.
3.4.4 Toezicht op uitvoeringskosten van derden
Ook de uitvoering van beleid wordt in toenemende mate op afstand van
het Rijk geplaatst. De organisaties die het beleid uitvoeren rekenen daar
uitvoeringskosten voor. Wij hebben bij vier ministeries onderzocht in
hoeverre de minister inzicht heeft in de totstandkoming en de realisatie
van de uitvoeringskosten: bij de Ministeries van EZ, van LNV, van SZW en
van VWS.
Bij het Ministerie van EZ hebben we de uitvoeringskosten onderzocht van
het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Syntens en de Stichting
Technische Wetenschappen (STW).
Inzicht in onderbouwing en realisatie van uitvoeringskosten
Het Ministerie van EZ heeft in verschillende mate inzicht in de onderbouwing en realisatie van de uitvoeringskosten van Syntens, STW en CBS
(over 2007). Hierna behandelen we de drie instellingen.
Syntens verstrekt adviezen aan het midden- en kleinbedrijf op het gebied
van innovatie. Syntens ontvangt daarvoor jaarlijks een budget van circa
€ 38 miljoen. Dat bestaat voor 80% (€ 32 miljoen) uit subsidie van het
Ministerie van EZ, en uit 20% (€ 6 miljoen) uit subsidie van derden. Het
ministerie heeft goed inzicht in de manier waarop Syntens de uitvoeringskosten onderbouwt (zie kader op de volgende pagina).
STW beoordeelt aanvragen van langlopende innovatieve onderzoeksprojecten van universiteiten en subsidieert deze projecten. STW ontvangt
hiervoor een bijdrage van circa € 20 miljoen van EZ en circa € 30 miljoen
van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
(NWO). De totale uitvoeringskosten van STW bedragen € 4,9 miljoen. Het
ministerie vergoedt een deel van deze uitvoeringskosten van STW (€ 0,7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

37

miljoen), gebaseerd op een percentage van een deel van de EZ-bijdrage.
Het ministerie heeft vooraf en achteraf slechts beperkt inzicht in de
samenstelling van de uitvoeringskosten, maar heeft toegezegd zich
vanaf 2009 beter te laten informeren.
Het CBS verzorgt de productie en publicatie van statistieken. Het CBS
ontvangt hiervoor jaarlijks een bijdrage van het Ministerie van EZ van
circa € 177 miljoen en bijdragen van derden van circa € 14 miljoen. Er valt
geen relatie te leggen tussen de statistiekproductie en de financiering
daarvan uit de EZ-bijdrage. Daarmee ontbreekt inzicht in de doelmatigheid
van de werkzaamheden van het CBS. Het CBS geeft aan dat eind 2009 een
kostprijsmodel zal zijn ingevoerd, waardoor inzicht ontstaat in de
kostentoerekening per procesactiviteit binnen het CBS.
Best practice uitvoeringskosten Syntens
Voor de onderbouwing van de hoogte van de subsidie van het Ministerie van EZ hanteert
Syntens een kostprijsmodel (pxq). Hiermee biedt Syntens goed inzicht in de onderbouwing en de realisatie van de uitvoeringskosten per type activiteit. De bijdrage van het
Ministerie van EZ is transparant en gebaseerd op het aantal mensuren maal integraal
tarief. Door de uniforme tariefstelling op basis van integrale kosten is de doorberekening
van de uitvoeringskosten aan alle opdrachtgevers van Syntens inzichtelijk.

Informatie over prestaties in begroting en jaarverslag van het Ministerie
van EZ
Het Ministerie van EZ neemt in zijn begroting en jaarverslag van het CBS
alle ontvangen prestatie-indicatoren op, van Syntens maar één en van
STW geen enkele. Hierna lichten we dit toe per instelling.
Bij de prestatiegegevens van het CBS zijn streefwaarden opgesteld als
maatstaf voor de gerealiseerde prestatie-indicatoren. De interne controle
op de prestatie-indicatoren van het CBS is het afgelopen jaar verbeterd.
Van alle prestatie-indicatoren waarover Syntens zich verantwoordt, richt
het ministerie zich hoofdzakelijk op de prestatie-indicator die in de
EZ-begroting voorkomt: klanttevredenheid. Syntens onderzoekt momenteel hoe het een integraal klanttevredenheidsonderzoek kan uitvoeren,
omdat het huidige klanttevredenheidscijfer gebaseerd is op een beperkte
scope en klantengroep. Het ministerie en Syntens hebben het voornemen
om ook andere kwaliteitsindicatoren te ontwikkelen, zoals bereikte klanten
naar soort innovativiteit. Dit zal meer inzicht geven in het presteren van
Syntens in relatie met zijn doel, namelijk het innovatievermogen van het
midden- en kleinbedrijf versterken.
STW rapporteert over de prestaties die zij met gesubsidieerde onderzoeksprojecten bereikt in jaarlijkse «utilisatierapporten». De utilisatierapporten
bevatten prestatie-indicatoren die betrekking hebben op een periode van
vijf jaar. In haar jaarverslag neemt STW indicatoren op (zonder streefwaarden) over het eigen presteren. Het Ministerie van EZ noemt de
(prestatie-)indicatoren van STW niet in de begroting en het jaarverslag.
De beleidsevaluaties bij STW en Syntens hebben een gunstige invloed
gehad op de sturing en het toezicht door het ministerie. De sturingsrelaties tussen STW, EZ en NWO en die tussen Syntens en het ministerie
zijn verbeterd. Ook zijn de gesprekken over prestatie-indicatoren voor de
verantwoording constructief geweest. Over de resultaten uit de evaluatie
van STW heeft het ministerie de Tweede Kamer separaat geïnformeerd,
over de resultaten van de evaluatie van Syntens niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

38

In 2005 heeft het Ministerie van EZ een toezichtsbeleid geformuleerd: het
«Aansturingskader intermediaire organisaties». In 2009 zal de directie FEZ
dit beleid herzien. Wij zullen deze ontwikkelingen volgen.
3.4.5 Review als toezicht op naleving subsidievoorwaarden
Huidige situatie
Het Ministerie van EZ heeft in 2008 het reviewbeleid aangepast. Daarvoor
zijn verschillende redenen. Ten eerste de ontwikkelingen rond «high
trust»: het ministerie vertrouwt meer op de betrouwbaarheid van de
informatie van de gesubsidieerde instellingen. Ten tweede zijn dat de
toegenomen waarborgen binnen het accountantsberoep. Volgens het
ministerie stellen de nieuwe beroepsregels voor accountants hogere eisen
voor kwaliteitsbewaking, en is het onafhankelijk toezicht hierop via de
Autoriteit Financiële Markten (AFM) opnieuw gestructureerd. In de nieuwe
situatie voert de auditdienst uitsluitend een review uit als de betrokken
beleidsafdelingen, de uitvoeringsorganisaties en/of de directie FEZ dat
vanuit hun toezichttaak aangeven. Het resultaat is dat de dienstonderdelen voor 2008 vier reviews hebben aangevraagd, drie voor 2008 en één
alvast voor 2009. Ter vergelijking: onder het oude reviewbeleid voerde de
auditdienst ongeveer veertig reviews uit op jaarbasis.
Risico’s
De Algemene Rekenkamer acht het van belang dat de ministers
beschikken over een toereikend beleid dat erop gericht is misbruik en
oneigenlijk gebruik van subsidiegelden te voorkomen en terug te dringen.
Een goed controlebeleid is daar een onderdeel van. In de praktijk gebeurt
dat via accountantscontrole door de accountants van de subsidieontvangers, aangevuld met een steekproefsgewijze review vanuit de
ministeries op de kwaliteit van die accountantscontroles. Die reviews
richten zich niet alleen op de algemene kwaliteitseisen van een accountantscontrole, maar in het bijzonder ook op de specifieke belangen van de
minister, zoals de controle op de naleving van de subsidievoorwaarden.
Beleidsdirecties moeten inzicht hebben in risico’s van subsidieregelingen
en een goede afweging maken bij het aanvragen van reviews. Hierbij
kunnen de beleidsdirecties de uitgangspunten voor de risicoanalyse uit de
nota Reviewbeleid Ministerie van Economische Zaken 2008 (EZ, 2008) in
ogenschouw nemen. De auditdienst kan hierbij als adviseur een zinvolle
rol spelen en zo ook waarborgen dat beleidsdirecties de juiste keuzes
maken. De auditdienst kan beleidsdirecties ondersteunen bij het uitvoeren
van risicoanalyses of de keuze voor het «reviewonderwerp».
Wij hebben het voornemen om komend jaar onderzoek te gaan doen naar
de wijze waarop de beleidsdirecties invulling geven aan hun verantwoordelijkheid.
3.4.6 Regeling Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie
In ons Rapport bij het Jaarverslag 2006 en 2007 deden wij een aantal
aanbevelingen over de regeling Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie
(MEP). Hierna geven wij de status van de twee openstaande aanbevelingen.
In ons Rapport bij het Jaarverslag 2006 gaven we aan dat het wenselijk
was om een controleprotocol voor de accountantscontrole op de
biomassaverklaringen verplicht te stellen. Het streven van het ministerie
om de nieuwe regelgeving per 1 januari 2009 te laten ingaan is niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

39

gehaald. Het Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants
(NIVRA) heeft het onderzoeksprotocol onlangs beoordeeld. Het ministerie
moet de opmerkingen van het NIVRA nog in het controleprotocol
verwerken en deze ter goedkeuring aan het NIVRA voorleggen. Tegelijkertijd zal het ministerie de aanpassingen in de regelgeving verwerken.
Het ministerie verwacht dat de nieuwe regelgeving inclusief het bijbehorende controleprotocol medio april 2009 gepubliceerd kan worden, en per
1 januari 2010 kan ingaan.
Verder deden we in ons Rapport bij het Jaarverslag 2006 de aanbeveling
om in het controleprotocol voor de accountantscontrole bij EnerQ8 een
review op te nemen naar de kwaliteit van de accountantscontrole op de
biomassaverklaringen. Aangezien SenterNovem de MEP-regeling nu
uitvoert, is het reviewbeleid van het ministerie van toepassing. Dit houdt
in dat het directoraat-generaal Energie en Telecom (DG ET) en
SenterNovem een verzoek kunnen indienen bij de auditdienst om reviews
uit te voeren op de assurancerapporten bij de biomassaverklaringen. Bij
de MEP-regeling gaat het om aanzienlijke bedragen. Wij adviseren
daarom om jaarlijks een aantal assurancerapporten van de instellingsaccountants te reviewen.
SenterNovem voert de MEP-regeling uit vanaf 1 januari 2009. De dossiers,
met een financieel belang van € 5,4 miljard, zijn inmiddels overgedragen
van TenneT/EnerQ aan SenterNovem. EnerQ heeft echter nog geen
zekerheid verschaft bij de juistheid van de overgedragen dossiers
(voorschottenstand). Hierdoor kan SenterNovem voor 2009 vooralsnog
geen volledige zekerheid verschaffen over de betalingen die op deze
overgedragen dossiers plaatsvinden. De auditdienst vraagt hiervoor
aandacht in het jaarlijkse auditrapport. Wij sluiten ons hierbij aan.

8
EnerQ is een dochteronderneming van
TenneT. Zij is verantwoordelijk voor de
uitvoering van de MEP-regeling en het
verschaffen van de MEP-subsidies tot en
met 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

40

4 INFORMATIE OVER BELEID NADER BESCHOUWD
Jaarlijks doet de Algemene Rekenkamer aanvullend onderzoek naar de
beleidsinformatie. Hierbij staan de volgende vragen centraal: is er in de
begroting en in het jaarverslag concrete informatie beschikbaar over
beleid (§ 4.1) en kan de Tweede Kamer die informatie gebruiken (§ 4.2)?
In het rapport over 2007 zagen we de beleidsinformatie als een
aandachtspunt, omdat de relatie tussen beleid en resultaten van het
beleid steeds onduidelijker werd. Dit jaar zien we een verbetering op dit
punt. Dat komt tot uiting in het feit dat beleidsinformatie in de begroting
voor 2009 beter beschikbaar is.
4.1 Beschikbaarheid van de beleidsinformatie
Wij onderzoeken ieder jaar hoe de minister zich in het jaarverslag
verantwoordt over het realiseren van doelen, prestaties en de inzet van
middelen die met de begroting zijn afgesproken. We gaan daarvoor na in
hoeverre concrete informatie over beleidsresultaten beschikbaar is: heeft
de minister in het jaarverslag per operationele doelstelling informatie
opgenomen over doelen, prestaties en middelen en zo niet, wordt het
ontbreken van die informatie uitgelegd (het zogenoemde «comply or
explain»-principe)?
De resultaten van ons onderzoek naar de beschikbaarheid van beleidsinformatie zijn weergegeven in figuur 6. Om de ontwikkeling in de tijd te
laten zien, hebben we de resultaten van 2008 vergeleken met de resultaten van 2006, 2007 en de begroting van 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

41

Figuur 6 Informatie over beleid in begroting en jaarverslag

Ministerie van EZ
Begroting

Jaarverslag
Percentage operationele doelstellingen waarover de minister concrete
informatie heeft opgenomen
Percentage operationele doelstellingen waarbij de minister heeft uitgelegd
waarom er geen concrete informatie over is opgenomen (explain)

Doelstellingen
Wat willen we bereiken? / Hebben we bereikt wat we ons hadden voorgenomen?
100%
80%
60%
40%
20%
0%

2006

2007

2008

2009

Prestaties
Wat gaan we daarvoor doen? / Hebben we daarvoor gedaan wat we van plan waren te doen?
100%
80%
60%
40%
20%
0%

2006

2007

2008

2009

Middelen
Wat mag het kosten? / Heeft het gekost wat het zou kosten?
100%
80%
60%
40%
20%
0%

2006

2007

2008

2009

Jaarverslag 2008
Prestatiegegevens zijn kwantitatieve of kwalitatieve indicatoren waarmee
de minister inzicht biedt in de door hem gerealiseerde beleidsresultaten.
In het jaarverslag over 2008 is minder informatie beschikbaar over
realisatie van de doelen en prestaties dan in het jaarverslag over 2007. De
Tweede Kamer heeft daardoor dit jaar minder informatie in hoeverre het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

42

Ministerie van EZ voorgenomen prestaties heeft geleverd en in hoeverre
hiermee voorgenomen doelen zijn bereikt. Een belangrijke nuancering
hierbij is dat het ministerie in het jaarverslag de realisatie geeft voor alle
prestaties en effecten die in de begroting zijn aangekondigd. De lagere
score voor 2008 ten opzichte van 2007 komt doordat de begroting voor
2008 slechter scoort (zie figuur 6).
De vragen «Wat heeft het beleid gekost en wat mocht het kosten?» (de
inzet van de middelen) beantwoordt het ministerie voor elke operationele
doelstelling, net zoals in het jaarverslag over 2007. Voor 71% van de
beleidsdoelen die de minister zich had gesteld geeft het Jaarverslag 2008
inzicht in de realisatie. En anders geeft het ministerie aan waarom deze
informatie niet kan worden gegeven (het «comply or explain»-principe).
Het jaarverslag over 2008 geeft voldoende informatie in hoeverre de
toegezegde beleidsprestaties in het verslagjaar zijn gerealiseerd. Per
operationele doelstelling heeft het ministerie alle instrumenten en
activiteiten die in de begroting voor 2008 zijn aangekondigd, weergegeven
in tabellen. Daarbij geeft het ministerie aan of de prestatie wel of niet
geleverd is. Bij elke niet of gedeeltelijk gerealiseerde prestatie geeft het
ministerie een korte toelichting.
Begroting 2009
De begroting voor 2009 geeft meer inzicht in de beoogde effecten van het
beleid dan de begroting voor 2008. Dit komt doordat het ministerie in de
begroting voor 2009 bij meer operationele doelen concreet antwoord
geeft op de vraag «Wat willen we bereiken?».
Waar het niet of niet goed mogelijk is om met een prestatie-indicator de
effecten van het beleid weer te geven, kan wel zo veel mogelijk inzicht
worden geboden in de relevante ontwikkelingen van het beleidsveld door
kengetallen9 op te nemen. Deze kengetallen geven relevante informatie
zonder dat een directe relatie is te leggen met het gevoerde beleid. Vorig
jaar hebben we geconstateerd dat het Ministerie van EZ met kengetallen
trachtte aan te geven op welk (maatschappelijk) beoogde effect het beleid
aangrijpt. Het ministerie verbond hieraan echter over het algemeen geen
streefwaarden. De Algemene Rekenkamer heeft dit vorig jaar als
«explain» beoordeeld, met de kanttekening dat een kengetal zonder
streefwaarde geen beleidsdoel weergeeft. Daarom hebben we het
opnemen van streefwaarden bij kengetallen, of het duidelijk aangeven
waarom dit niet kan of gewenst is, aangemerkt als een belangrijk
verbeterpunt. We hebben geconstateerd dat het ministerie deze aanbeveling ten uitvoer heeft gebracht. In de begroting voor 2009 heeft het
ministerie drie van de vijf operationele doelstellingen die in de begroting
voor 2008 als «explain» zijn beoordeeld inmiddels voorzien van streefwaarden. Een voorbeeld hiervan is operationele doelstelling 3.2 (zie
kader).
Operationele doelstelling 3.2: Stimuleren meer en beter ondernemerschap
In de begroting voor 2008 worden bij deze operationele doelstelling drie kengetallen
genoemd zonder streefwaarden en één indicator. In de begroting voor 2009 is bij twee van
de drie kengetallen inmiddels een streefwaarde opgenomen en is het kengetal als
prestatie-indicator aangemerkt.

9
Prestatie-indicatoren hebben een directe
relatie met het beleid. Kengetallen hebben dat
niet, maar geven inzicht in de omgevingsvariabelen die van belang zijn voor de
doelstellingen.

Ten slotte constateren wij dat het Ministerie van EZ in de begroting voor
2009 goed inzicht biedt in de vraag «Wat mag het kosten?». Voor alle
operationele doelen is namelijk aangegeven welk budget beschikbaar is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

43

4.2 Bruikbaarheid van de beleidsinformatie
We hebben niet alleen gekeken naar de beschikbaarheid van informatie
over beleid in het jaarverslag. We hebben ook onderzocht of de informatie
in het jaarverslag bruikbaar is voor de Tweede Kamer. De Tweede Kamer
moet zich met deze informatie een oordeel kunnen vormen over de mate
waarin een minister de gestelde beleidsdoelen en prestaties heeft
gerealiseerd met behulp van de daarvoor ingezette middelen. Dit jaar
hebben we onderzoek gedaan naar artikel 5: Internationale Economische
Betrekkingen.
Een van de bevindingen van vorig jaar was dat er de afgelopen jaren veel
aanpassingen en verschuivingen zijn doorgevoerd in het beleidsartikel dat
we toen gekozen hadden (operationele doelstelling 2.2 «Meer bedrijven
die meer (technologische) kennis ontwikkelen en benutten»). We hebben
het verdiepende onderzoek dit jaar op een vergelijkbare manier
aangepakt, maar dan bij een ander beleidsartikel. We hebben gekozen
voor artikel 5. Daarvan hebben we enerzijds de algemene prestatiegegevens beoordeeld, en anderzijds de operationele doelstelling 5.2
«Bevorderen Internationaal Ondernemen». Deze operationele doelstelling
sluit aan bij een kabinetsprioriteit, namelijk pijler 1 onderdeel 1.6 «Burgers
en bedrijven in beweging». Voor deze verdieping hebben we de
EZ-begrotingen van 2006 tot en met 2009 en de EZ-jaarverslagen van 2006
tot en met 2008 bekeken.
Bij de algemene kengetallen op artikel 5, die de positie van Nederland op
diverse wereldranglijsten weergeven, valt het volgende op. Over de jaren
heen hebben de kengetallen verschillende bronnen. Hierdoor zijn
prestatiegegevens en streefwaarden niet goed vergelijkbaar. Zo noemt het
ministerie over 2006 verschillende realisatiecijfers in de begrotingen en
jaarverslagen die wij geraadpleegd hebben. Het ministerie licht deze
verschillen niet toe (zie bijlage 2). We bevelen aan een toelichting op te
nemen. Artikel 1 van de begroting «Goed functionerende economie en
markten in Nederland en Europa» is hiervan een goed voorbeeld.
Voorbeeld van toelichting bij realisatieverschillen
In de begroting voor 2008 stond de volgende toelichting bij de algemene kengetallen van
dit artikel: De cijfers voor de relatieve structurele groei over voorgaande periodes worden
regelmatig door de OESO herzien. Dit is ook de reden waarom er in de begroting voor
2007 en het jaarverslag over 2006 andere waarden voor 2006 worden genoemd.

Bij de operationele doelstelling «Bevorderen Internationaal Ondernemen»
(operationele doelstelling 5.2) vallen twee zaken in positieve zin op. Alle
prestatiegegevens (zowel prestatie-indicatoren als kengetallen) uit deze
doelstelling kennen streefwaarden. Ook zijn in het jaarverslag over 2008
de verschillen tussen de streefwaarden en de realisatiecijfers beter
toegelicht dan in eerdere jaarverslagen.
Deze doelstelling scoorde in het onderdeel «beschikbaarheid van
beleidsinformatie» voor 2008 gedeeltelijk negatief. Dit kwam doordat bij
deze operationele doelstelling de informatie over de beoogde prestaties
en effecten niet meetbaar, specifiek en/of tijdgebonden was. De informatie
over de beoogde prestaties en effecten was dus niet volledig beschikbaar.
Bij de bruikbaarheid van de informatie hebben we juist gekeken naar de
informatie (in de vorm van prestatiegegevens) die wél beschikbaar was.
We hebben in dit deelonderzoek naar de bruikbaarheid van die prestatiegegevens gekeken, en die bleek voldoende. Met andere woorden:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

44

operationele doelstelling 5.2 geeft geen volledige informatie over
prestaties en effecten. Maar de informatie die het ministerie wel levert, in
de vorm van prestatiegegevens, is goed bruikbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

45

5. REACTIE MINISTER EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER
De minister van EZ heeft op 27 april 2009 gereageerd op ons Rapport bij
het Jaarverslag 2008 van het Ministerie van Economische Zaken (XIII). De
reactie betrof ook ons rapport bij het Jaarverslag 2008 van het Fonds
economische structuurversterking (D). Hieronder volgt de tekst van de
reactie van de minister, voor zover deze betrekking had op het Jaarverslag
van het Ministerie van EZ (§ 5.1). De reactie staat in zijn geheel ook op
onze website: www.rekenkamer.nl. De reactie van de minister gaf ons
aanleiding tot een nawoord (§ 5.2).
Voor de ministeriële reactie op ons rapport bij het Jaarverslag 2008 van
het Fonds economische structuurversterking, alsmede ons nawoord
daarbij, verwijzen we naar het desbetreffende rapport.
5.1 Reactie minister

«Met belangstelling heb ik de conceptrapporten bij de Jaarverslagen (RJv) 2008 van het
ministerie van Economische Zaken (XIII) en het Fonds Economische Structuurversterking
(D) gelezen. Het verheugt mij dat u constateert dat het toezicht op de EFRO-programma’s
2000–2006, evenals de beleidsinformatie in 2008, verbeterd zijn ten opzichte van 2007.
In het eerste deel van mijn reactie ga ik in op de twee door u gerapporteerde onvolkomenheden: de beheersing van het verantwoordingstraject van SenterNovem (SN) over de
besteding van de beleidsgelden en het beheer van de contracten en de factuurcontrole.
Daarna ga ik in op de kwaliteitskaart bedrijfsvoering en het reviewbeleid, dat u als punt
van aandacht aanmerkt.
Het tweede deel van mijn reactie is gericht op de door u gerapporteerde aanbevelingen
inzake het Fonds Economische Structuurversterking (FES).
Jaarverslag 2008 EZ
Beheersing verantwoordingstraject SenterNovem over besteding beleidsgelden
Het financieel beheer bij SN, waarbij de besteding van de beleidsgelden wordt verantwoord, beoordeelt u als een onvolkomenheid. De problemen ten aanzien van de
beheersing van het verantwoordingstraject bij SN zijn mij bekend uit het interimrapport
2008 van mijn Auditdienst (AD). Ik heb naar aanleiding van dit rapport voor het beheer en
de werking van het BAS-systeem en de interface met SAP een verbeterpunt benoemd. Dit
verbeterpunt, met bijbehorende verbeteracties, is door het Audit Committee EZ geaccordeerd in februari 2009 en wordt door de directie Financieel Economische Zaken (FEZ)
gemonitord. Ik zal het genoemde verbeterpunt nog verder laten aanscherpen naar
aanleiding van uw bevindingen.
Ten aanzien van uw aanbevelingen kan ik u melden dat SN inmiddels verschillende
maatregelen getroffen heeft om de beheersing van het verantwoordingstraject te
verbeteren:
• de aanbeveling om de interface BAS-SAP nader te onderzoeken en te verbeteren, zodat
de financiële gegevens uit BAS-systeem van SenterNovem volledig, juist en tijdig
kunnen worden overgeseind naar het SAP-systeem van EZ, is reeds opgepakt De
benodigde aanpassingen zijn geïnventariseerd en worden volgens planning nog voor
1 juli afgerond;
• ten aanzien van de intensievere afstemming tussen het BAS-systeem van SN en het
SAP-systeem van EZ zijn reeds in de 2e helft van 2008 organisatorische maatregelen
getroffen. Het geconstateerde cumulatieve aansluitverschil is inmiddels gecorrigeerd en
is per 31 december 2008 niet meer aanwezig. Met ingang van het tweede kwartaal 2009
zal maandelijks een afstemming plaatsvinden tussen BAS en SAP. Deze maatregel borgt
consistentie van de gegevens tussen beide systemen en er vindt monitoring plaats op
de afloop en de verwerking van de eventueel geconstateerde verschillen;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

46

• teneinde het zicht op de debiteuren te verbeteren, heeft SN inmiddels een centrale
coördinatie van het vorderingenbeheer ingesteld. Een centrale afdeling Beleidsadministratie voert op dit moment een opschoning van de administratie uit en zal
zorgen voor een adequate monitoring en afloop van de openstaande vorderingen.
In het kader van de vorming van het nieuwe Agentschap Uitvoering zullen alle bestaande
systemen en procedures worden geëvalueerd, waaronder ook het BAS-systeem.
U heeft risico’s gesignaleerd in het autorisatiebeheer BAS. In 2009 zullen de bestaande
beheersmaatregelen rond het autorisatiebeheer BAS worden geëvalueerd en waar nodig
worden versterkt.
Ten aanzien van de beleidsstaat geeft u in overweging om, ter vermindering van de
controlelasten en in de geest van de regeling Single information Single audit (SiSa), de
AD de beleidsstaat volledig te laten controleren. SN voert programma’s uit voor 11
departementen en 17 overige opdrachtgevers. Voor de grootste opdrachtgevers (EZ,
VROM en VenW; 97% van de verstrekte beleidsgelden) zijn SiSa-afspraken gemaakt en in
raamovereenkomsten vastgelegd. Deze voldoen prima en hebben gezorgd voor een
efficiëntere controle. Ik zie dan ook geen reden om deze goed lopende afspraken te
wijzigen. Uw aanbeveling op dit punt neem ik om deze reden niet over.
Beheer contracten en factuurcontrole
U merkt het beheer van de transactie-uitgaven (met name contractbeheer en factuurcontrole) van de directie Facilitair Management (FM) voor 2008 aan als een onvolkomenheid in het financieel beheer. De problemen bij FM zijn mij bekend uit het interimrapport 2008 van de AD. Ik heb twee verbeterpunten benoemd ten aanzien van
contractbeheer en factuurcontrole. Deze verbeterpunten zijn door het Audit Committee
geaccordeerd in februari 2009 en worden door FEZ gemonitord. FEZ zal de genoemde
verbeterpunten nog verder aanscherpen naar aanleiding van de bevindingen van de AR.
Kwaliteitskaart bedrijfsvoering
Met de introductie van de kwaliteitskaart bedrijfsvoering in het RJv 2008 beoogt de AR de
uitkomsten van het RJv op een toegankelijke en aansprekende manier te presenteren. Dit
is het eerste jaar dat de kaart rijksbreed wordt gebruikt; om die reden is de kaart is nog
niet helemaal uitgekristalliseerd en zijn er vragen rondom het gebruik van de kaart door
de AR. Toelichtende informatie bij de kaart over de opzet, definities en kwalificaties is
daarbij een vereiste. De kwaliteitskaart kan verder groeien door hantering van heldere
definities voor verschillende processen (van marginaal tot kritisch) en van soorten
onvolkomenheden. Over de invoering van de kwaliteitskaart is in verschillende Interdepartementale overlegorganen (IODAD, IOFEZ) gesproken. Daarbij is aandacht gevraagd voor
de kinderziektes die verbonden zijn met de invoering van zo’n nieuw instrument. Om die
reden is gesuggereerd om een jaar proef te draaien met dit instrument. Ik constateer
echter dat de AR er voor gekozen heeft de kwaliteitskaart reeds voor het RJv 2008 te
gebruiken voor de informatievoorziening aan de Tweede Kamer. Ik stel voor dat de AR de
ervaringen over 2008, in samenspraak met de ministeries, evalueert en daarna beziet of de
kwaliteitskaart een geschikt instrument is om de Tweede Kamer te informeren over de
kwaliteit van het financieel en materieel beheer en zo ja, welke verbeteringen eventueel
nodig zijn.
Reviewbeleid
In lijn met het streven naar beperking van administratieve lasten is mijn beleid erop
gericht uitsluitend accountantscontrole voor te schrijven indien dit beleidsmatig nodig en
doelmatig is. De situatie kan zich in bijzondere gevallen voordoen dat de beleidsafdeling
een risico aanwezig acht dat de accountantscontrole ontoereikend is geweest of dat de
inhoud van de accountantsverklaring vragen oproept. De beleidsafdeling kan de AD
verzoeken om nadere informatie over de accountantscontrole in te winnen. In 2009 zal FEZ
de inventarisatie van de reviewbehoefte bij de beleidsafdelingen wederom coördineren en
de risicoafweging transparant maken. Overeenkomstig uw suggestie zal de AD bij deze
inventarisatie als adviseur participeren.»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

47

5.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
Wij zijn verheugd dat de minister inmiddels verbeterpunten heeft
benoemd voor de onvolkomenheden bij SenterNovem en de directie
Facilitair Management. Wij gaan ervan uit dat de verschillende maatregelen die zij heeft getroffen komend jaar een structurele verbetering in de
praktijk teweegbrengen. Dit proces zullen wij dan ook nauwgezet volgen.
Onze aanbeveling om de auditdienst van het Ministerie van EZ de
beleidsstaat van SenterNovem volledig te laten controleren, wordt door
de minister niet overgenomen. Ofschoon de overige opdrachtgevers
verantwoordelijk zijn voor goede verantwoordingsafspraken met
SenterNovem, vinden wij het jammer wanneer de goed lopende
sisa-afspraken met EZ, VROM en VenW worden doorgetrokken naar deze
opdrachtgevers. De verstrekte beleidsgelden van deze opdrachtgevers
vertegenwoordigen toch een bedrag van € 80 miljoen over 2008.
Wij zijn ingenomen met de wijze waarop de diverse partijen, waaronder
de interdepartementale overlegorganen (IODAD en IOFEZ),10 met de
introductie van de kwaliteitskaart bedrijfsvoering omgaan. Wij zullen
uiteraard bij de evaluatie van de introductie van de kwaliteitskaart dit jaar
de reacties van de relevante partijen betrekken. Voor een uitgebreidere
reactie verwijzen wij naar in Rijk Verantwoord 2008, dat net als dit rapport
verschijnt op 20 mei 2009.
Het doet ons genoegen dat onze suggestie betreffende de rol van de
auditdienst bij het reviewbeleid wordt overgenomen en met de betrokkenheid van de directie FEZ om de risicoafweging transparant te maken.
Zoals we al in ons rapport hebben aangekondigd zullen we komend jaar
aandacht besteden aan de wijze waarop het reviewbeleid in de praktijk
gestalte krijgt.

10
IODAD: Interdepartementaal Overlegorgaan
Departementale Accountantsdiensten. IOFEZ:
Interdepartementaal Overlegorgaan Financieel
Economische Zaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

48

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

49

Omschrijving

0
–
0
–
–
2 609
–
–

1 213 516
129 645
13 580
182 467
74 355
112 081
–
1 484
2 770

–

1 143 996

3 526 722

159
2

Rechtmatigheid

74 879
580 719

Verantwoord
bedrag

Art.
nr.
0
3 526 722
0,08%
0,08%

Totaal verplichtingen
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

Fout

Totaal individuele fouten

Post

Tolerantiegrens niet overschreden
Tolerantiegrens niet overschreden

141

–
–
–

–

–

–

141

–

–

–
–

Deugdelijke
weergave

Fout

387

22
–
–

–

–

–

346

19

–

–
–

Rechtmatigheid

2 415

–
–
2

15

–

–

871

524

691

–
311

Deugdelijke
weergave

Onzekerheid

2 631
–
2

15

–

0

1 358

543

691

159
313

Totaal F + O

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee
nee

Tolerantie
overschreden?

OVERZICHT FOUTEN EN ONZEKERHEDEN IN DE FINANCIËLE INFORMATIE IN HET
JAARVERSLAG 2008 VAN HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN (XIII)

Individuele fouten in de deugdelijke weergave die de tolerantie overschrijden

Totaal

Beleidsartikelen
1
Goed functionerende economie en
markten in Nederland en Europa
2
Een sterk innovatievermogen
3
Een concurrerend ondernemingsklimaat
4
Doelmatige en duurzame
energiehuishouding
5
Internationale economische
betrekkingen
8
Economische analyses en
prognoses
9
Voorzien in maatschappelijke
behoefte aan statistieken
10
Elektronische communicatie en
post
Niet-beleidsartikelen
21
Algemeen
22
Nominaal en onvoorzien
23
Afwikkeling oude verplichtingen

Art.
nr.

A. Verplichtingen (€ x 1000)

BIJLAGE 1

–

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
–

Onzekerheid
over volledigheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

50

Omschrijving

Totaal
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

(2)

10 869 848
0,03%
0,03%

10 757 127
0,02%
0,02%

Totaal Uitgaven en Ontvangsten
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

1 470
–
–

120 687
–
4 068

(1)

–

69 340

–

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
–

Deugdelijke
weergave

Fout

1 492

525
–
–

–

–

–

310

599

–

–
57

Rechtmatigheid

905

–
–
–

–

–

–

905

–

–

–
–

Deugdelijke
weergave

Onzekerheid

1 995
–
–

–

–

0

2 185

600

–

15
66

Totaal F + O

Omvangsbasis uitgaven + ontvangsten + bijdrage(n) van derden baten-lastendiensten
Tolerantiegrens niet overschreden
Tolerantiegrens niet overschreden

Omvangsbasis uitgaven + ontvangsten
Tolerantiegrens niet overschreden
Tolerantiegrens niet overschreden

2 464

–

182 467

10 757 127

0

15 645

0

9 024 633
970

–

359 954

145 266

15
8

Rechtmatigheid

110 890
724 177

Verantwoord
bedrag

Totaal

Beleidsartikelen
1
Goed functionerende economie en
markten in Nederland en Europa
2
Een sterk innovatievermogen
3
Een concurrerend ondernemingsklimaat
4
Doelmatige en duurzame
energiehuishouding
5
Internationale economische
betrekkingen
8
Economische analyses en
prognoses
9
Voorzien in maatschappelijke
behoefte aan statistieken
10
Elektronische communicatie en
post
Niet-beleidsartikelen
21
Algemeen
22
Nominaal en onvoorzien
23
Afwikkeling oude verplichtingen

Art.
nr.

B/C. Uitgaven + ontvangsten (€ x 1000)

nee

nee

nee

nee

nee
nee

Tolerantie
overschreden?

–

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
–

Onzekerheid
over volledigheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

51

Omschrijving

–
1 470
–
–

66 627
113 684
–
1 484
2 463

–

182 467

2 141 163

0

13 580

0

686 227
970

–

319 739

128 065

15
8

Rechtmatigheid

77 264
552 026

Verantwoord
bedrag

Art.
nr.
0
2 141 163
0,12%
0,11%

Totaal uitgaven
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

Fout

Totaal individuele fouten

Post

Fout

Tolerantiegrens niet overschreden
Tolerantiegrens niet overschreden

–

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
–

Deugdelijke
weergave

Individuele fouten in de deugdelijke weergave die de tolerantie overschrijden

Totaal

Beleidsartikelen
1
Goed functionerende economie en
markten in Nederland en Europa
2
Een sterk innovatievermogen
3
Een concurrerend ondernemingsklimaat
4
Doelmatige en duurzame
energiehuishouding
5
Internationale economische
betrekkingen
8
Economische analyses en
prognoses
9
Voorzien in maatschappelijke
behoefte aan statistieken
10
Elektronische communicatie en
post
Niet-beleidsartikelen
21
Algemeen
22
Nominaal en onvoorzien
23
Afwikkeling oude verplichtingen

Art.
nr.

B. Uitgaven (€ x 1000)

1 492

525
–
–

–

–

–

310

599

–

–
57

Rechtmatigheid

905

–
–
–

–

–

–

905

–

–

–
–

Deugdelijke
weergave

Onzekerheid

1 995
–
–

–

–

0

2 185

600

–

15
66

Totaal F + O

nee

nee

nee

nee

nee
nee

Tolerantie
overschreden?

–

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
–

Onzekerheid
over volledigheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

52

Omschrijving

–
–
–
–

2 713
7 003
–
2 584
0

–

–

8 615 964

–

2 065

–

8 338 406
–

–

40 215

17 201

–
0

Rechtmatigheid

33 626
172 151

Verantwoord
bedrag

Art.
nr.
0
8 615 964
0,00%
0,00%

Totaal ontvangsten
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

Fout

Totaal individuele fouten

Post

Fout

Tolerantiegrens niet overschreden

–

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
–

Deugdelijke
weergave

Individuele fouten in de deugdelijke weergave die de tolerantie overschrijden

Totaal

Beleidsartikelen
1
Goed functionerende economie en
markten in Nederland en Europa
2
Een sterk innovatievermogen
3
Een concurrerend ondernemingsklimaat
4
Doelmatige en duurzame
energiehuishouding
5
Internationale economische
betrekkingen
8
Economische analyses en
prognoses
9
Voorzien in maatschappelijke
behoefte aan statistieken
10
Elektronische communicatie en
post
Niet-beleidsartikelen
21
Algemeen
22
Nominaal en onvoorzien
23
Afwikkeling oude verplichtingen

Art.
nr.

C. Ontvangsten (€ x 1000)

–

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
–

Rechtmatigheid

–

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
–

Deugdelijke
weergave

Onzekerheid

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
0

Totaal F + O

nee

Tolerantie
overschreden?

–

–
–
–

–

–

–

–

–

–

–
–

Onzekerheid
over volledigheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

53

Omschrijving

16
–

27 716
8 723

259 201
259 201
0,25%
0,17%

Totale baten baten-lastendiensten
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

51

32
–

9
–

10
–

–
–

Deugdelijke
weergave

Fout

tolerantiegrens niet overschreden
Tolerantiegrens niet overschreden

586

–
–

343
–

76 639
52 265

15 247
14 619

227
–

Rechtmatigheid

139 599
70 873

Verantwoord
bedrag

Totaal baten

SenterNovem (per 1-5-2004)
Baten
Bijdrage moederdepartement
Economische Voorlichtingsdienst
Baten
Bijdrage moederdepartement
Telecom
Baten
Bijdrage moederdepartement
Octrooicentrum Nederland
Baten
Bijdrage moederdepartement

Art.
nr.

D. Baten-lastendiensten (€ x 1000)

74

–
–

73
–

0
–

–
–

Rechtmatigheid

368

88
–

–
–

280
–

–
–

Deugdelijke
weergave

Onzekerheid

120
–

99
–

633
–

227
–

Totaal F + O

Onzekerheid over
volledigheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

54

13 820 100
0,00%
0,22%

(De tolerantiegrens wordt afgeleid van
totaal beoordeeld)
Totaal saldibalans
Procentuele fout
Procentuele onzekerheid

4 700
32 200
35 300
–
1 131 800
200
4 143 800
3 301 700
3 739 500
1 430 900
13 820 100

Liquide middelen
Uitgaven buiten begrotingsverband
Ontvangsten buiten begrotingsverband
Openstaande rechten
Extra-comptabele vorderingen
Extra-comptabele schulden
Voorschotten
Garantieverplichtingen
Openstaande verplichtingen
Deelnemingen

3
5
6
7
8
9
10
11
12
13

Verantwoord
bedrag

Totaal beoordeeld

Omschrijving

Art.
nr.

E. Saldibalans (€ x 1000)

351

–
–
–
–
351
–
–
–
–
–

Deugdelijke
weergave

Tolerantiegrens niet overschreden
Tolerantiegrens niet overschreden

177

–
–
–
–
–
–
–
–
177
–

Rechtmatigheid

Fout

–

–
–
–
–
–
–
–
–
–
–

Rechtmatigheid

30 114

–
–
–
–
–
–
–
–
30 114
–

Deugdelijke
weergave

Onzekerheid

–
–
–
–
351
–
–
–
30 290
–

Totaal F +O

–

–
–
–
–
–
–
–
–
–
–

Onzekerheid over
volledigheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

55

1 495 700
1 495 700

Totaal afgerekende voorschotten

Verantwoord
bedrag

Totaal afgerekende voorschotten
2008

Omschrijving

F. Afgerekende voorschotten (€ x 1000)

–

–

Rechtmatigheid

–

–

Deugdelijke
weergave

Fout

–

–

Rechtmatigheid

–

–

Deugdelijke
weergave

Onzekerheid

–

Totaal F + O

Tolerantie
overschreden?

–

–

Onzekerheid
over volledigheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

56

Top 10 (B2009,
Jv2008)

Top 10 (B2009,
Jv2008)

Top 10 (B2009,
Jv2008)

Import van diensten

Uitgaande stand directe
buitenlandse investeringen

Inkomende stand directe
buitenlandse investeringen

Top 10 (B2008)

Top 10 (B2008)

Top 10 (B2008)

Top 10 (B2008)

Top 10 (B2008)

Nog niet bekend
(Jv2008)

Nog niet bekend
(Jv2008)

Nog niet bekend
(Jv2008)

Nog niet bekend
(Jv2008)

Nog niet bekend
(Jv2008)

Nog niet bekend
(Jv2008)

Realisatie

2008

Top 10 (B2007)

Top 10 (B2007)

Top 10 (B2007)

Top 10 (B2007)

Top 10 (B2007)

Top 10 (B2007)

Planning

2007

NB (B2008,
Jv2007)
5 (Jv2008)

NB (B2008 Jv2007)
6 (Jv2008)

6 (B2008 voorlopig
cijfer)
NB (Jv2007)
10 (Jv2008)

6 (B2008 voorlopig
cijfer)
NB (Jv2007)
11 (Jv2008)

7 (B2008 voorlopig
cijfer)
NB (Jv2007)
8 (Jv2008)

8 (B2008 voorlopig
cijfer)
NB (Jv2007)
6 (Jv2008)

Realisatie

2007

6 (Jv2007, B2008,
B2009, Jv2008))

Kwam niet voor in
begroting

NB (Jv2007)
5 (B2008; Jv2008)
7 (B2009)

NB (Jv2007)
5 (B2008, Jv2008)
6 (B2009)

6 (Jv2007, B2008)
9 (B2009, Jv2008)

6 (Jv2007, B2008)
9 (B2009, Jv2008)

8 (Jv2007, B2008,
B2009, Jv2008)

Realisatie

2006

Planning

2006

* Basis: begrotingsjaar 2008. In de begroting van 2007 worden deze gegevens geen kengetallen of prestatie-indicatoren genoemd, maar meetbare gegevens. In de begroting van 2006 werden
deze kengetallen nog niet vermeld.
Legenda: Jv: Jaarverslag, B: Begroting, NB: Niet beschikbaar.

Top 10 (B2009,
Jv2008)

Export van diensten

Top 10 (B2009,
Jv2008)

Import van goederen

Top 10 (B2008)

Planning
(streefwaarde)

Planning

Top 10 (B2009,
Jv2008)

2008

Onderstaande tabel geeft de kengetallen weer die zijn genoemd bij artikel 5, «Internationale Economische
Betrekkingen», bij de algemene doelstelling (begroting 2008).

KENGETALLEN ARTIKEL 5

2009

Export van goederen

Kengetallen*

BIJLAGE 2

BIJLAGE 3

GEBRUIKTE AFKORTINGEN
Op www.rekenkamer.nl staat een verklarende woordenlijst met begrippen
die veel voorkomen in onze rapporten bij de jaarverslagen.
AAL
AEP
AFM
AO
BAS
BuiZa
CBS
COVA
CW
DG BEB
DG ET
DG EP
DG OI
ED
EFRO
EG
EM
EMC
EOS
EU
EVD
EZ
FES
FEZ
FM
HP
I
ICT
IO
LNV
MEP
NIVR
NIVRA
NMa
NMi
NWO
O
OCW
OPTA
PSOM
REB
RWT
SDE
Sisa
STW
SZW
TM

Audit Actielijst
(Directie) Algemene Economische Politiek
Autoriteit Financiële Markten
Administratieve organisatie
Basis Administratie Systeem
(Ministerie van) Buitenlandse Zaken
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten
Comptabiliteitswet (2001)
(Directoraat-generaal) Buitenlandse Economische
Betrekkingen
(Directoraat-generaal) Energie en Telecom
(Directoraat-generaal) Economische Politiek
(Directoraat-generaal) Ondernemen en Innovatie
(Directie) Energie en Duurzaamheid
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
Europese Gemeenschap
(Directie) Energiemarkt
(Directie) Europa, Mededinging en Consumenten
Energie Onderzoek Subsidies
Europese Unie
Economische Voorlichtingsdienst
(Ministerie van) Economische Zaken
Fonds economische structuurversterking
(Directie) Financieel-Economische Zaken
(Stafdirectie) Facilitair Management
(Directie) Handelspolitiek en Globalisering
(Directie) Innovatie
(Directie) ICT en Toepassing
(Directie) Internationaal Ondernemen
(Ministerie van) Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (een subsidieregeling)
Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en
Ruimtevaart
Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants
Nederlandse Mededingingsautoriteit
Nederlands Meetinstituut
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek
(Directie) Ondernemen
(Ministerie van) Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit
Programma Samenwerking Opkomende Markten
(Directie) Ruimtelijk Economisch Beleid
Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
Stimulering duurzame energieproductie
Single information single audit
Stichting Technische Wetenschappen
(Ministerie van) Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(Directie) Telecommarkt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

57

VenW
VROM
VWS
WJZ
Zbo

(Ministerie van) Verkeer en Waterstaat
(Ministerie van) Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer
(Ministerie van) Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(Directie) Wetgeving en Juridische Zaken
Zelfstandig bestuursorgaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

58

LITERATUUR
Algemene Rekenkamer (2006a). Grip op informatievoorziening IT
Governance bij ministeries. Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006,
30 505, nrs. 1–2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2006b). Verantwoording en toezicht bij rechtspersonen met een wettelijke taak, deel 5. Tweede Kamer, vergaderjaar
2007–2006, 30 850, nr. 3. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2007a). Toezicht op de mededinging door de
NMa. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 31 055, nrs. 1–2. Den Haag:
Sdu.
Algemene Rekenkamer (2007b). Staat van de beleidsinformatie 2007.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 31 029, nr. 1. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2007c). Subsidieregeling «Milieukwaliteit
Elektriciteitsproductie» (MEP). Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
31 028, nr. 1. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2007d). Tariefstelling stadsverwarming. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 30 150, nr. 3. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2007e). Europees handelssysteem voor
CO2-emissierechten, Implementatie in Nederland. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2007–2008, 31 252, nrs. 1–2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2008a). Reductie administratieve lasten voor het
bedrijfsleven. Tweede kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 605, nrs. 1–2.
Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2008b). Staat van de beleidsinformatie 2008.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 456, nrs. 1–2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2008c). Herstructurering van bedrijventerreinen,
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 760, nrs. 1–2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2009a). Monitoring verwerving Joint Strike
Fighter. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 300, nrs. 6–7. Den
Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2009b). EU-trendrapport 2009. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008–2009, 31 842, nrs. 1–2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2009c). Tariefregulering energienetbeheer.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 901, nrs. 1–2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2009d). Buitenlandvergoedingen rijksambtenaren
2002–2008; Deel A: detacheringen zonder bezoldiging. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008–2009, 31 910, nrs. 1–2. Den Haag: Sdu.
BZK (2008). Trendnota Arbeidszaken Overheidspersoneel 2008. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 201, nr. 38. Den Haag: Sdu.
EZ (2008). Reviewbeleid Ministerie van Economische Zaken. Notanummer
FEZ/BB/8143909. Den Haag: Ministerie van Economische Zaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XIII, nr. 2

59