BELEVING VAN DE WERKSTRAF IN DE BUURT
DOOR JEUGDIGEN

Ton Nabben, Jennifer Doekhie & Dirk J Korf
m.m.v. Marijn Everartz

Dit onderzoek is uitgevoerd door het Bonger Instituut voor Criminologie, Faculteit der
Rechtsgeleerdheid, Universiteit van Amsterdam, in opdracht van het WODC.

Begeleidingscommissie
prof.dr. A.H.N. Cillessen (voorzitter)
drs. A. ten Boom
mr.dr. M.M. Boone
mr.dr. F. Driouchi (vervanger: mr. C. Bouwman)
mr.dr. H. Lenters
dr. F.M. Weerman

Uitgever
© WODC

2

Inhoudsopgave
1

Inleiding ........................................................................................................................... 5

2

Theoretisch kader .......................................................................................................... 11

3

Onderzoeksaanpak ........................................................................................................ 21

4

Inventarisatie werkstraffen in de buurt ........................................................................ 29

5

Profiel, intake en besluitvorming .................................................................................. 39

6

De werkstraf .................................................................................................................. 49

7

Groepsprocessen ........................................................................................................... 59

8

Beleving van de werkstraf in de buurt........................................................................... 67

9

Buurt en omgeving ........................................................................................................ 79

10

Wel of niet in de buurt?................................................................................................. 89

11

Samenvatting en conclusie ............................................................................................ 97

BIJLAGE TOPICLIJSTEN EN OBSERVATIES............................................................................... 105
LITERATUUR........................................................................................................................... 113

3

4

1

Inleiding

Het vrolijke getjilp van de vogels doorbreekt de ochtendstilte. De stationsklok van Roosen‐
daal wijst 07:58 uur. We zijn een kwartier te vroeg. Tijd genoeg om nog koffie te halen op
het station. Hotel Goderie ligt precies tegenover het station. Ongeacht het weertype verza‐
melt zich hier elke zaterdagochtend een groepje jongeren met een werkstraf. Onder toezicht
van de werkmeester moeten ze het centrum van Roosendaal schoonmaken. Voor het hotel
staat een witte vrachtwagen met twee zitrijen in de cabine en een open laadklep geparkeerd.
Een jongen zit zwijgend in de wagen. Een oudere tanige man gekleed in een felkleurige oran‐
je jas, spijkerbroek en stevige kistjes kijkt op zijn horloge. Hij moet de werkmeester zijn.
Vriendelijk schudt hij ons de hand. Hij rookt een sjekkie en biedt een koffie uit zijn thermos‐
kan aan. De werkmeester ontfermt zich over een jonge knul die door zijn moeder wordt ge‐
bracht. Hij kijkt nog een keer op zijn horloge en werpt een vluchtige blik op de presentielijst.
Twee jongens mist hij nog. “Wie niet uiterlijk om 08:15 uur aanwezig is krijgt een aanteke‐
ning”, zegt hij resoluut. “Te laat komen voor een taakstraf is een slecht begin.” Een telefoon‐
tje met de taakstrafcoördinator wijst uit dat de twee andere jongens al bij het depot van de
gemeentereiniging staan. We rijden hier sowieso eerst naartoe om de spullen op te halen en
om te kleden.
In de gemeentekeet krijgen de vier jongens van 14 tot 17 jaar instructies tijdens het koffie‐
zetten. Het is verplicht om kistjes, handschoenen en werkjassen te dragen. Hoodies, petjes
en flitsende logokleding zijn taboe tijdens het schoonmaakwerk. “De jas blijft dicht. Iedereen
is gelijk en draagt hetzelfde”, bast de werkmeester. De jongens horen de regels stoïcijns aan.
Andere instructies volgen: jezelf verstoppen tijdens het werk is uit den boze, evenals bellen,
roken of er chagrijnig bijlopen. Alleen in de korte rookpauzes en middagpauze is er gelegen‐
heid om een boterham te eten, te snoepen of een ‘strootje’ (sigaret) te roken. De werk‐
meester verlangt dat er secuur wordt schoongemaakt, niet getreuzeld wordt of de kantjes er
vanaf worden gelopen. Voortdurend met elkaar kletsen wordt niet op prijs gesteld evenals
contacten aanknopen met bekenden of vrienden tijdens het werk, of meisjes nafluiten. De
werkmeester laat er geen gras over groeien: “Wie zich niet aan de regels houdt krijgt een
waarschuwing.” Laakbaar gedrag zal worden doorgegeven aan de taakstrafcoördinator. Aan
het einde van de dag volgt een korte persoonlijke evaluatie van de werkmeester.
Na de koffie rijdt de vrachtauto beladen met vuilknijpers en vuilniszakken richting de markt;
hartje centrum. De jongens ogen timide en praten wat over koetjes en kalfjes, wachtend op
het onvermijdelijke moment dat ze in schoonmaakuniform uit moeten stappen. Op het
marktplein krijgen ze een korte uitleg over de kunst van het schoonmaken: hoe de klem om
de zak te plaatsen, de prikstok te hanteren et cetera. De werkmeester wijst de koppels het
gebied waar moet worden gewerkt. Nu is er geen ontkomen meer aan. De felle oranje jas en
een knijpijzer vallen goed op. Met frisse tegenzin sjokken de jongens richting het vervuilde
winkelgebied, dat langzaam tot leven begint te komen. “Mannuh!”, roept de werkmeester
kordaat, “graag een beetje tempo maken a.u.b.”

5

Aanleiding
Werkstraffen in de buurt zijn er in uiteenlopende vormen en het zojuist geschetste schoon‐
maken in je eigen buurt is één van de hier onderzochte projecten. Verderop in dit rapport
komen meer varianten aan bod, maar gemeenschappelijk kenmerk is dat zij worden uitge‐
voerd in de eigen woonbuurt of in de buurt waar de jongeren een delict hebben gepleegd.
Tussen november 2009 en september 2010 deden we in opdracht van het Wetenschappelijk
Onderzoek‐ en Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Justitie onderzoek
naar werkstraffen en hierbij stond de beleving van een dergelijke werkstraf door de jongeren
centraal.
Aanleiding voor het onderzoek waren de motie van het Tweede Kamerlid Çörüz met de
strekking de regering te verzoeken de uitvoering van taakstraffen door jongeren in de buurt
actief te stimuleren, zodat de jongere binnen zijn eigen omgeving wordt geconfronteerd met
de gevolgen van zijn gedrag (TK, 2007‐2008, 28 684, 158) en vragen van het Tweede Kamer‐
lid Teeven (vragenuur 3 juni 2008; Handelingen II 2007‐2008, nr. 91, pag. 6431‐6434) naar
aanleiding van uitspraken van toenmalig Minister‐President Balkenende over zijn wens om
jongeren hun taakstraf in de eigen buurt uit te laten voeren, zodat bekenden hen kunnen
zien.
Achtergrond, context en doelstelling
Een taakstraf kan bestaan uit een werkstraf en/of leerstraf. Leerstraffen worden per defini‐
tie uitgevoerd binnen de organisatie die de leerstraf aanbiedt op een daartoe geëigende lo‐
catie. Dit onderzoek gaat alleen over werkstraffen. Een werkstraf kan individueel worden
uitgevoerd (bijvoorbeeld in het buurtcentrum of de wijkspeeltuin), of in een groepsproject
(bijvoorbeeld het collectief herstellen van de schade die door een groep jeugdigen gezamen‐
lijk is aangebracht).
Het nut van openbare uitvoering van een werkstraf in de buurt, is volgens de (toenmalige)
minister van Justitie Hirsch Ballin dat voor de maatschappij zichtbaarder wordt hoe Justitie
reageert op strafbare feiten, dat wordt geappelleerd aan het normbesef van de jeugdigen
dat de schade hersteld dient te worden en dat ze iets horen terug te doen voor de samenle‐
ving: de jeugdige laat aan de buurt zien dat hij de schade herstelt. “Bij de tenuitvoerlegging
van de werkstraf in de buurt is anderzijds terughoudendheid op zijn plaats, omdat het doel
niet moet zijn de jeugdige te vernederen en ‘aan de schandpaal te nagelen’. Het risico hierop
is bij deze wijze van tenuitvoerlegging aanzienlijk, zeker wanneer de jeugdige naar de sa‐
menleving toe duidelijk herkenbaar wordt gemaakt als taakgestrafte. (…) Naming and sha‐
ming kan ertoe leiden dat wanneer eenmaal de omgeving van de jeugdige bekend is met
diens strafrechtelijke verleden, de jeugdige het idee kan krijgen dat hij niets meer te verlie‐
zen heeft en verhardt. Slechts indien de uitvoering van de werkstraf in de buurt bijdraagt
aan de geslaagde reïntegratie in de eigen maatschappelijke omgeving, verdient dit aanbeve‐
ling”, aldus de minister van Justitie in zijn brief aan de Tweede Kamer (TK 2008‐2009, 28 684,
187).
Behalve eventuele averechtse effecten op de jongere, is het vernederen van kinderen ook in
strijd met internationale verdragen, aldus Minister Hirsch Ballin. Verder wees hij erop dat
recidive voorkomen en gedragsverandering teweegbrengen boven leedtoevoeging gaan,

6

zulks in overeenstemming met de algemene pedagogische doelstelling van het jeugdstraf‐
recht.
Praktijk
De Raad voor de Kinderbescherming is met de coördinatie van de tenuitvoerlegging van
werkstraffen voor jeugdigen belast. Naast individuele plaatsing op een reguliere project‐
plaats (bijvoorbeeld in de keuken van een bejaardentehuis), en reguliere groepsprojecten
(waarbij de werkzaamheden niet per definitie in de directe leefomgeving van de jeugdigen
worden uitgevoerd, maar bijvoorbeeld bij Staatsbosbeheer), worden ook groepsprojecten
georganiseerd waarbij de werkstraf bewust in wijken ten uitvoer wordt gebracht. Dit bete‐
kent niet altijd in de eigen buurt van de jeugdige; plaatsing in een andere buurt in de directe
omgeving is ook mogelijk, bijvoorbeeld waar het delict is gepleegd. Het gaat er bij deze pro‐
jecten om dat de werkstraf in het openbaar wordt uitgevoerd.
Er bestaat onvoldoende inzicht in de mate waarin jongeren een en ander als vernederend
dan wel positief ervaren. De manier van tenuitvoerlegging (bijvoorbeeld met of zonder her‐
kenbare kleding, het al dan niet op de hoogte stellen van buurtbewoners) heeft hier moge‐
lijk invloed op. Dit onderzoek dient dat inzicht te verschaffen.
Doelstelling
Op grond van de onderzoeksresultaten zal de minister van Justitie in overleg met de Raad
voor de Kinderbescherming besluiten of het wenselijk is om de toepassing van tenuitvoer‐
legging van werkstraffen door jeugdigen in de buurt uit te breiden.
Probleemstelling en onderzoeksvragen
Zoals gezegd staat in het onderzoek de beleving van werkstraffen bij de jongeren centraal. In
het bijzonder is onderzocht of de werkstraf als vernederend wordt ervaren. Het betreft dus
niet onderzoek naar de effectiviteit van de werkstraf in de buurt (in termen van bijvoorbeeld
recidive of reïntegratie, noch in termen van generale preventie en dergelijke). Op basis van
het onderzoek zijn misschien hypothesen over de werking (in beoogde dan wel averechtse
richting) op te stellen, maar uitsluitsel daarover geeft dit onderzoek niet.
In het onderzoek staat de volgende probleemstelling centraal: Hoe wordt het uitvoeren van
een werkstraf in de eigen buurt ervaren door jeugdigen?
Om deze probleemstelling te kunnen beantwoorden, moet echter eerst in kaart worden ge‐
bracht in hoeverre en waar en hoe in Nederland werkstraffen in de buurt worden uitgevoerd.
Dit brengt ons de volgende onderzoeksvragen.

7

1. Hoeveel jongeren voeren jaarlijks een werkstraf uit in de eigen woonbuurt dan wel in
de buurt waar het delict werd gepleegd?
2. Welke kenmerken hebben werkstraffen in de buurt?


locatie: eigen woonbuurt of buurt waar delict werd gepleegd



groep/individueel/evt. gemengde varianten 1



aard werkzaamheden



begeleiding voor/tijdens/na uitvoering

3. Worden de buurtbewoners normaliter op de hoogte gesteld van het feit dat in hun
buurt jongeren een werkstraf (zullen) uitvoeren? Hoe?
4. Zijn de jongeren tijdens het uitvoeren van de werkstraf in de buurt herkenbaar als
werkgestraften?
5. Welke reacties krijgen de jongeren van buurtbewoners; vindt er interactie plaats tus‐
sen de jongeren en de bewoners?
6. Hoe wordt de werkstraf in de buurt door de jongeren zelf ervaren? (Praktisch, psy‐
chisch, sociaal).
7. Denken de jongeren zelf dat het voor buurtbewoners duidelijk is dat zij een taakstraf
aan het uitvoeren zijn?
8. Welke kwalitatieve verschillen doen zich voor in de ervaring van werkstraffen tussen
jongeren? Is er hierbij verschil tussen uitvoering in de eigen woonbuurt en uitvoering
in de buurt waar het delict gepleegd is (indien dit niet de eigen woonbuurt is)?
Begrippen
Onder jeugd wordt in dit onderzoek verstaan: (strafrechtelijk) minderjarigen, dus jongeren
beneden de 18 jaar (tenzij zij eerder zijn veroordeeld en de werkstraf tot na hun 18e verjaar‐
dag wordt voltrokken).
Het onderzoek heeft uitsluitend betrekking op werkstraffen na een strafrechtelijke veroor‐
deling; werkstraffen in het kader van Halt vallen hierbuiten.
Bovendien gaat het uitsluitend om werkstraffen in de (eigen) buurt. Dit laatste begrip is
gaande het onderzoek preciezer ingevuld, in het bijzonder op basis van de inventarisatie bij
de Raad voor de Kinderbescherming (hoofdstuk 4). In principe is het begrip ‘buurt’ echter
niet zo breed opgevat als bijvoorbeeld ‘gemeente’ – de strekking van de uitingen die aanlei‐

1

8

Wellicht komt het voor dat de straf weliswaar wordt uitgevoerd in een groep maar waarin de werkge‐
straften elkaar niet kennen of waarin de jongere de enige werkgestrafte is; dit zal anders zijn dan uit‐
voering in de groep waarmee men ook het delict pleegde.

ding geven tot dit onderzoek is immers dat het daadwerkelijk gaat om de eigen woonbuurt,
zodat bekenden van de jongeren hen kunnen zien.
In de eerdergenoemde brief breidt de minister van Justitie dit uit met de buurt waar het de‐
lict is gepleegd (pleegbuurt). In dat geval kunnen niet zozeer bekenden uit de woonomge‐
ving maar in plaats daarvan slachtoffers van de jongeren of omwonenden van de plaats de‐
lict hen zien. In dit geval is wel (gedeeltelijk) een ander mechanisme aan de orde. Het
onderzoek zal dit onderscheid duidelijk maken.
Methoden en fasering
Het onderzoek bestond in essentie uit drie onderdelen: een inventarisatie van werkstraffen,
een literatuurstudie en een etnografisch veldonderzoek onder de doelgroep. Qua tijdsinves‐
tering lag het zwaartepunt bij het veldonderzoek.
Fase 1: Inventarisatie
De Raad voor de Kinderbescherming beschikte bij de start van het onderzoek niet over een
landelijk overzicht van aard en omvang van werkstraffen die in de buurt ten uitvoer worden
gelegd. Het onderzoek is daarom gestart met een inventarisatie onder de taakstrafcoördina‐
toren van de 21 regionale locaties van de Raad. Dit gebeurde aan de hand van een vragen‐
lijst met topics die voortvloeien uit de eerste vijf onderzoeksvragen. Primair doel hiervan
was het verkrijgen van informatie over het aantal jongeren dat jaarlijks een werkstraf uit‐
voert in de eigen woonbuurt of pleegbuurt (in principe in de jaren 2008 en 2009); en van
meer inhoudelijke informatie over kenmerken van dergelijke werkstraffen. Daarnaast zijn in
de interviews met taakstrafcoördinatoren vragen gesteld over de communicatie met buurt‐
bewoners, de herkenbaarheid van jongeren wanneer zij een dergelijke werkstraf uitvoeren
en over reacties van buurtbewoners op jongeren.
Fase 2: Literatuurstudie
Deze fase liep grotendeels parallel aan de interviews met de taakstrafcoördinatoren. Doel
van de literatuurstudie was bovenal een verdieping en operationalisering van concepten met
betrekking tot emoties bij werkstraffen in de woon‐ of pleegbuurt.
Fase 3: Verdieping taakstrafcoördinatoren
In aansluiting op de inventarisatie in fase 1 zijn face‐to‐face interviews gehouden met enkele
taakstrafcoördinatoren. Doel hiervan was een precisering en verdieping van de informatie
over reacties van buurtbewoners op jongeren (onderzoeksvraag 5), alsmede (een inschatting)
van de beleving van werkstraffen in de woon‐ of pleegbuurt (onderzoeksvraag 6). Daarbij is
ook ingegaan op eventuele overeenkomsten en verschillen met reguliere werkstraffen.
Fase 4: Etnografisch veldonderzoek onder jongeren met werkstraf in de buurt
Dit onderdeel nam de meeste onderzoekstijd in beslag en bestond uit participerende obser‐
vatie en interviews met jongeren uit de doelgroep. Centraal hierbij stonden de onderzoeks‐
vragen 5 (reacties van en interacties met buurtbewoners), 6 (eigen ervaring van werkstraf in

9

de buurt), 7 (denken de jongeren dat werkstraf duidelijk is voor buurtbewoners) en 8 (kwali‐
tatieve verschillen tussen de jongeren).
Opbouw van het rapport
In de volgende hoofdstukken wordt deels de volgorde van de zojuist geschetste onderzoeks‐
fasen aangehouden, maar soms worden ook bevindingen uit verschillende fasen in een
hoofdstuk geïntegreerd.
In hoofdstuk 2 worden enkele voor dit onderzoek relevante criminologische theorieën be‐
sproken. In het bijzonder wordt ingegaan op naming & shaming en de rol van emoties bij
strafbeleving. In hoofdstuk 3 wordt de methodische aanpak beschreven.
Daarna komen de bevindingen van de inventarisatieronde onder taakstrafcoördinatoren
(hoofdstuk 4) aan de orde en vervolgens per hoofdstuk verschillende aspecten van werk‐
straffen in de buurt, waarbij soms bevindingen uit het veldonderzoek worden gecombineerd
met informatie uit de verdiepende face‐to‐face interviews met taakstrafcoördinatoren. In
hoofdstuk 5 wordt een schets gegeven van jongeren die een werkstraf in de buurt uitvoeren,
het verloop van intakegesprekken en de besluitvorming over werkstraffen in de buurt.
Hoofdstuk 6 verschaft inzicht in de aard van werkstraffen in de buurt en de rol van de werk‐
meester. Hoofdstuk 7 gaat over groepsprocessen in relatie tot de werkstraf. In hoofdstuk 8
wordt uitgebreid ingegaan op de beleving van werkstraffen, in het bijzonder in de woon‐ of
pleegbuurt. Aansluitend worden in hoofdstuk 9 verschillende omgevingsaspecten behandeld,
zoals herkenbaarheid van de jongeren voor buurtbewoners en reacties van en interacties
met de buurt.
Ook al was het doel van het onderzoek nadrukkelijk niet om uitspraken te doen over de ef‐
fectiviteit van werkstraffen, algemeen noch wat betreft werkstraffen in de buurt, toch zullen
in hoofdstuk 10 ten behoeve van de beleidsmatige bruikbaarheid op basis van de bevindin‐
gen zoveel als mogelijk conclusies worden getrokken op de volgende punten. Wat werkt
(mogelijk) of juist niet en bij wie, respectievelijk bij welke groepen? Tevens zal worden inge‐
gaan op inhoudelijke aanwijzingen voor aspecten die wel of juist niet goed uitpakken. Zijn
succes‐ en faalfactoren te benoemen? Zijn er aandachtspunten die van belang zijn indien
werkstraffen in de eigen woonbuurt of de pleegbuurt zouden worden uitgebreid?
Ten slotte worden in hoofdstuk 11 de belangrijkste bevindingen samengevat.

10

2

Theoretisch kader

De focus in dit onderzoek ligt bij de beleving van werkstraffen in de buurt door jongeren. De
methodologische insteek is overwegend kwalitatief en het veldonderzoek draagt vooral een
exploratief karakter (zie hoofdstuk 3). Kwalitatief onderzoek kan primair beschrij‐
vend/inventariserend zijn, maar ook theorievormend dan wel theorietoetsend (Decorte &
Zaitch, 2009). Hoewel ons onderzoek niet hypothesetoetsend is – hetgeen ook in lijn ligt met
het explorerende karakter ervan – kunnen uit theoretische benaderingen mogelijkerwijs wel
aandachtspunten worden afgeleid die het onderzoek richting kunnen geven. Daarom be‐
spreken we als eerste thema enkele criminologische theorieën die behulpzaam kunnen zijn
bij onderzoek naar de belevingsaspecten van werkstraffen in de buurt. Vervolgens wordt
gekeken naar literatuur die meer ingaat op de processen die plaatsvinden bij groepsvorming
van jongeren. Telkens wordt nagegaan welke aandachtspunten (vooralsnog) uit de theoreti‐
sche benaderingen en criminologische studies afgeleid kunnen worden. Aansluitend wordt
in grote lijnen geschetst wat er in de literatuur en in de praktijk van experts bekend is over
de problematiek van gevoelens die jongeren ondergaan bij hun vrijheidsbeneming en/of de
hen opgelegde taakstraffen. Het belangrijkste doel hiervan is een verdieping en operationa‐
lisering van concepten met betrekking tot emoties bij werkstraffen in de woon‐ of pleeg‐
buurt. Meer specifiek gaan we in op naming & shaming en op schuld en schaamte.
Criminologische theorieën
Terecht wijzen Staring & Van Swaaningen (2009) erop “…dat niemand in het luchtledige
handelt en dat goed onderzoek daarom ook niet voorbij kan gaan aan cultuur en structuur
als context van het handelen” (p.67). Zij pleiten daarom voor theoretisch geïnspireerde on‐
derzoeksvragen. Met betrekking tot de beleving van werkstraffen door jeugdigen kunnen
verschillende theoretische perspectieven inspirerend zijn, attenderende begrippen bevatten
en mogelijk zelfs (deductief) hypothesen voortbrengen. Deze perspectieven worden hieron‐
der kort geschetst.
Sociale Bindingen
Wellicht het interessantst aan de sociale bindingen theorie is dat hierin niet de vraag cen‐
traal staat waarom mensen crimineel gedrag vertonen, maar wat hen ervan weerhoudt. In
de visie van Hirschi (1969) en later Gottfredson & Hirschi (1990) zijn dit de bindingen met
sociale instituties, in het bijzonder het gezin en de school. Die bindingen manifesteren zich in
een viertal elementen: attachment (emotionele gehechtheid aan anderen), commitment
(zelf aangegane verplichtingen), involvement (conventionele bezigheden, zoals school) en
belief (geloof in de geldigheid van maatschappelijke regels).
Met betrekking tot het onderhavige onderzoek is een concretisering van de sociale bindin‐
gentheorie dat werkstraffen in de buurt verschillende processen en emoties teweegbrengen
bij schoolgaande en werkende jongeren in vergelijking met jongeren die niet of weinig naar

11

school gaan of werken (maar veel meer in de buurt op straat rondhangen). Bij de laatste
groep is minder of geen sprake van involvement met conventionele bezigheden en een grote‐
re betrokkenheid met de straatcultuur. Denkbaar is dat werkstraffen in de buurt bij hen bin‐
nen hun ‘eigen groep’ minder reputatieschade opleveren.
Labelling en stigmatisering
De sociaal psychologisch georiënteerde labellingtheorie – oorspronkelijk van de Amerikaan‐
se onderzoeker Howard Becker (1963) – neemt een belangrijke plaats in binnen de sociale
reactie theorieën. In tegenstelling tot etiologische criminologische theorieën (die het ont‐
staan van criminaliteit trachten te verklaren) benadrukt de labellingbenadering (ook wel:
etiketteringtheorie) de gevolgen van strafbaarstelling van bepaalde gedragingen voor wets‐
overtreders. De theorie gaat in op de processen die leiden tot (de iure en de facto) criminali‐
sering, alsmede op de reacties die deze oproepen bij burgers en als bijvoorbeeld delinquent
of crimineel gelabelde personen. Bij een (nog) niet gelabelde wetsovertreding is sprake van
primaire deviantie.
Door iemand het etiket ‘crimineel’ op te plakken, te stigmatiseren, wordt hij of zij ook als
zodanig bejegend. Weliswaar is het de intentie van de wetgever dat straf een afschrikwek‐
kende werking heeft op de betreffende persoon (specifieke preventie; voorkomen van reci‐
dive) en de samenleving in bredere zin (generale preventie), maar volgens de labellingtheo‐
rie vergroot bestraffing juist de kans op herhaling (en eventueel ook bij anderen, op wie het
label eveneens van toepassing wordt geacht, op het gaan vertonen van het ongewenste ge‐
drag). Door het criminaliseren van gedrag wordt het individu gestigmatiseerd, met als gevolg
dat hij of zij het toebedeelde etiket internaliseert en zich daar ook naar gaat gedragen (= se‐
cundaire deviantie). Pawson (2006) noemt dit als voorbeeld van onbedoelde gevolgen van
naming en shaming (“…the individual under sanction reacts to shaming by accepting the la‐
bel and amplifying deviant behaviour etc”). Secundaire deviantie kan ook worden getypeerd
als selffulfilling prophecy (Van Dijk et al., 2006:141). Labelling kan zelfs leiden tot wat Bianchi
(1971) tertiaire deviantie heeft genoemd: het label van afwijkend wordt een geuzennaam
die met een zekere trots wordt uitgedragen. Bianchi liet zich hierbij vooral inspireren door
homoseksuelen die indertijd de roze driehoek – geïntroduceerd in de nazitijd – als wapen in
hun emancipatiestrijd gingen dragen.
In dit onderzoek gaat het niet om de effectiviteit van werkstraffen, en dus bijvoorbeeld ook
niet om een toetsing van de labellingtheorie in termen van verhoogde kans op recidive.
De toegevoegde waarde van de labellingtheorie voor het onderhavige onderzoek kan echter
wel liggen in hoe jongeren eventuele stigmatisering bij werkstraffen in de buurt beleven, bij‐
voorbeeld in de vorm van internalisering van het label, vernedering en sociale uitsluiting.
Subculturele theorieën
Niet alleen individuen worden als crimineel gelabeld, het etiket kan ook uitstralen naar een
hele groep (‘Marokkaanse jongens zijn crimineel’) en dit kan niet alleen secundaire deviantie
van groepen bevorderen, maar ook de neiging tot tertiaire deviantie. Hiermee komen we op
het terrein van de subculturele theorieën (oorspronkelijk vooral gestimuleerd binnen de Chi‐
cago School) die met name aandacht hebben voor gedragingen die status‐ en prestigeverho‐

12

gend zijn binnen jeugd‐ en jongerenculturen. 2 ‘Gangstermode’ is de uitdrukking van een bad
ass attidude (Katz, 1988), de verheerlijking (glorificatie) van crimineel gedrag draagt bij aan
street credibility.
Het verrichten van een werkstraf in de eigen buurt zou in het licht van subculturele theorie‐
en wellicht onbedoeld kunnen bijdragen tot kokketterend gedrag (en daarmee tevens tot
een sterkere afkeer van de samenleving, maar dit laatste valt buiten het bestek van dit on‐
derzoek).
Met betrekking tot onderzoek naar de beleving van werkstraffen attendeert de subculturele
benadering op concepten als status en prestige en op emoties als trots en woede.
Groepsvorming: etnische verschillen of algemene patronen
In etnografische studies naar jeugdcriminaliteit – doorgaans theoretisch ingebed in subcultu‐
rele benaderingen – worden vaak etnische bijzonderheden benadrukt, bijvoorbeeld de
waarde die wordt gehecht aan trots of stoer gedrag. In een ‘meta‐etnografie’ heeft Miede‐
ma (2002) verschillende etnografische onderzoeken met elkaar vergeleken. 3 Dat deed hij op
grond van ‘Schitteren in de schaduw’ (Sansone, 1992), over Surinaamse jongeren; ‘Ieder
voor zich’ (Van Gemert, 1998), over Marokkaanse jongens; ‘Stelen en steken’ (Van San,
1998), over Antilliaanse jongens; en twee artikelen van Terpstra (1996, 1997) over autoch‐
tone jongens uit een achterstandswijk.
Miedema concludeert dat ondanks diversiteit in locaties, cultuur en etnische leefwerelden
toch sprake is van samenhang in marginale maatschappelijke posities. Er is een collectieve
beleving van problemen en contradicties tijdens adolescentie en jongvolwassenheid.
Groepsvorming is het antwoord op ervaringen van sociale uitsluiting. Er is een sterke nadruk
op lichaamscultuur, zoals het gebruik van fysiek geweld binnen of buiten de eigen groep.
Hoewel etnisch‐culturele elementen een rol spelen, blijkt in grootstedelijke achterstandswij‐
ken bij verschillende etnische jongensgroepen sprake van vergelijkbare groepsvorming en
structuur. (Vergelijk de recentere studie van De Jong (2007) naar Marokkaanse jongens in
Amsterdam). Op basis van nabijheidrelaties ontwikkelen jongens een discursive community;
heroïsering, anekdotes, bravoure en verzet worden omgezet in collectieve codes die structu‐
rerend werken op groepsgedrag en saamhorigheid en vooral mannelijkheid (identiteit) en
reputatiehandhaving (respect) benadrukken. Maar door diffuse netwerken en losse forma‐
ties is er weinig wederkerigheid en onderling vertrouwen.
Met betrekking tot het onderhavige onderzoek is het enerzijds van belang om oog te hebben
voor mogelijke etnisch specifieke processen en emoties (schaamte, schuld, trots) en ander‐
zijds om na te gaan of er sprake is van meer algemene processen (bijvoorbeeld versterking
van groepsverbanden) en emoties (bijvoorbeeld woede, agressie).

2

3

In presentation of the self (Goffman, 1971) wordt bijvoorbeeld aan kleding een belangrijk machts‐ en ex‐
pressiemiddel toegedicht om status te tonen en te verkrijgen. Zo ontwikkelde hiphop zich geleidelijk tot een
specifieke (straat)stijl die zich naast rappen, dansen en mc‐en bovenal evolueerde in een distinctie van kle‐
ding en uiterlijke presentatie (Rose, 1994).
Een meta‐etnografische studie kan gezien worden als een vergelijkende secundaire inhoudsanalyse van
primair onderzoek met als doel een bepaald fenomeen en contexten waarbinnen het zich afspeelt, beter te
begrijpen (Miedema, 2002).

13

De emotionele beleving van straf
Van der Laan et al. (2008) deden onderzoek naar de emotionele verwerking van vrijheidsbe‐
neming door jeugdigen die op strafrechtelijke grond verblijven in justitiële inrichtingen. De
achtergrond van dit onderzoek was de constatering van werkers in de praktijk dat sommige
jongeren met gevoelens van trots reageren op vrijheidsbeneming. Nagegaan werd welke
individuele kenmerken van jeugdigen volgens de literatuur relevant zijn voor aanpassing aan
vrijheidsbeneming en de daarmee gepaard gaande emoties. De onderzoekers concluderen
dat in de literatuur verschillen naar herkomstgroep worden gevonden in het ervaren van
emoties van angst, schuld en schaamte. De literatuur laat geen eenduidige uitspraak toe
over leeftijdsverschillen en verschillen tussen first offenders en recidivisten in de emotionele
reacties van jeugdigen, maar volgens experts gaat het bij jeugdige mannelijke gedetineerden
vaak om woede, angst en trots. Schaamte‐ en schuldgevoelens worden in beperkte mate
gesignaleerd. Daarbij komen gevoelens van trots iets vaker voor bij oudere jongens en ge‐
voelens van angst en schuld iets vaker bij jongere jongens. Indien schaamte en schuld wel
wordt gesignaleerd door experts, dan eerder bij first offenders. Gevoelens van trots over het
gepleegde delict worden juist eerder gevonden bij recidivisten.
In de omgang met groepsgenoten spelen groepsdynamische mechanismen een centrale rol
in de emotionele verwerking van vrijheidsbeneming. Naast het opkomen voor eigenbelang
signaleerden experts in algemene groepsprocessen ook het belang van ‘status’ of het niet
‘willen afgaan’. Jongens – bij recidivisten vaker dan bij first offenders – die status willen krij‐
gen of vasthouden doen dat door boos te reageren of trots te zijn over het gepleegde delict.
Met betrekking tot het onderhavige onderzoek lijkt het van belang om oog te hebben voor
mogelijke verschillen in leeftijd – jongere versus oudere adolescenten – en voor verschillen
tussen first offenders en recidivisten.
Belevingsaspecten van taakstraffen
In een tweetal eerder uitvoerde Nederlandse empirische studies werden onder andere enke‐
le belevingsaspecten van taakstraffen belicht. Beide onderzoeken gingen niet alleen over
minderjarigen en er was geen specifieke aandacht voor werkstraffen in de buurt.
Van Mulbregt (2000) interviewde professionals (rechters, officieren van justitie en taakstraf‐
coördinatoren) en taakgestraften, waaronder minderjarigen. Professionals beschouwden
spijt over het delict als een positieve indicatie voor motivatie van de taakgestrafte en zij
vonden leedtoevoeging essentieel voor het strafkarakter van de sanctie (als middel, niet als
doel). Bij minderjarigen – en bij first offenders en niet te zware delicten ‐ vonden zij het
vooral van belang om recidive te voorkomen, terwijl bij zware delicten en recidive de nadruk
juist op beveiliging van de maatschappij moest liggen. Als punitieve aspecten van de taak‐
straf werden genoemd: de verplichting om te werken, de dreiging van een vrijheidsstraf, het
inleveren van vrije tijd en het onbetaalde karakter van het werk. Ook vonden zij dat bij min‐
derjarigen moest worden opgepast voor ‘overreactie’, dat wil zeggen: het te gemakkelijk
opleggen van taakstraffen, want hierdoor zou de acceptatie van de straf worden aangetast
(en daarmee ook de effectiviteit).
Uit Van Mulbregts interviews met taakgestraften, bij aanvang en na afronding van de taak‐
straf, bleek dat een minderheid twijfelde aan de strafwaardigheid van het gepleegde delict,

14

terwijl een ander deel de straf te licht vond. Na afronding vonden echter meer taakgestraf‐
ten de straf redelijk dan bij aanvang. De meeste taakgestraften verwachtten een soepel ver‐
loop van de werkstraf, maar er was bij aanvang van de straf veel onzekerheid over het ver‐
loop. Achteraf waren ze meestal niet uitgesproken positief of negatief, maar scoorden vaak
neutraal. Wat betreft de verwachte reacties van de omgeving kwam naar voren dat partners
bijna altijd op de hoogte werden gesteld; bij de helft was de reactie van de partner onder‐
steunend, bij ongeveer een kwart negatief. De meerderheid vertelde familie over de werk‐
straf; geheimhouding van de taakstraf hield verband met de verwachte negatieve reacties.
Voor vrienden en kennissen hield de helft het in mindere of meerdere mate geheim. Reac‐
ties van vrienden en kennissen waren vaak neutraler en minder vaak afwijzend. De geheim‐
houding voor vrienden en kennissen vonden de geïnterviewden even belangrijk als geheim‐
houding voor familie. Geheimhouding voor collega’s/klasgenoten was belangrijker; krap de
helft hield voor hen de taakstraf verborgen. Hun verwachting was bij aanvang dat de reac‐
ties van deze groep minder ondersteunend zouden zijn. Na afloop van de taakstraf bleken de
reacties vanuit de omgeving over het algemeen overeen te komen met de verwachtingen of
waren ze iets positiever. Degenen die de straf op school/werk geheim hielden, vonden de
straf zwaarder. Meerderjarigen vonden het vaker een straf en zij vonden ook de straf zwaar‐
der dan minderjarigen. Het oordeel over de zwaarte van de straf was over het algemeen ge‐
lijk in de twee interviewrondes. De uitvoering van de straf bleek over het algemeen meege‐
vallen; het werk en de sfeer waren leuker dan verwacht. Na afronding kwalificeerde
driekwart van de geïnterviewde taakgestraften de onbetaald verrichte arbeid als straf.
Schaamte en angst voor stigmatisering speelden niet echt een rol, maar de taakgestraften
liepen niet te koop met de taakstraf.
Voor zijn onderzoek naar de praktijk van de werkstraf interviewde Imkamp (2002) werkbege‐
leiders en contactpersonen van non‐profit instellingen. Wat betreft de beleving van de
werkstraf als straf werd vaak het vrijetijdsaspect (‘inleveren van vrije tijd’) daarnaast het
moeten nakomen van afspraken en de beperkingen (niet kunnen bellen, gecontroleerd wor‐
den en gedwongen worden) genoemd. Enkelen zeiden dat de werkstraf ook een straf is voor
overige gezinsleden. De geïnterviewden onderscheidden enerzijds de taakgestraften die ac‐
cepteren dat ze een fout hebben gemaakt. Zij hebben spijt en hebben een positieve werk‐
houding. Bij aanvang hebben ze vaak veel schaamte, maar dit verdwijnt gedurende de straf.
Deze taakgestraften ervaren de werkstraf vaak gezellig en leuk. Anderzijds zijn er ongemoti‐
veerde taakgestraften. Zij zijn calculerend en hebben geen schuldbesef. Ze hebben een hekel
aan alles wat moet en zijn in de woorden van de begeleiders: ‘Liever lui dan moe’. De bege‐
leiders vonden niet dat alle ‘rotklusjes’ voor de werkgestraften moesten worden opgespaard.
Taakgestraften die zich goed aanpassen kregen op sommige werkplekken wel leukere klusjes
dan degenen die zich negatief opstellen.
Met betrekking tot het onderhavige onderzoek wijzen deze studies op drie aspecten bij de
beleving van de werkstraf in de buurt: 1) kennelijk zijn er verschillen in de mate waarin en de
wijze waarop jongeren de werkzaamheden als een straf beleven; 2) dit lijkt samen te hangen
met het al dan niet ervaren spijt en schaamte; en 3) het is van belang om bij de beleving een

15

onderscheid te maken tussen de omgang met en reacties van verschillende groepen in hun
omgeving (familie, vrienden, collega’s of medescholieren).
Naming & shaming
In de theorie van reintegrative shaming (Braithwaite, 1989) en latere uitwerkingen hiervan
(o.a. Braithwaite, 2000) zijn elementen van de het labelling‐ en bindingenperspectief, als‐
mede van subculturele benaderingen te herkennen. Waar het labellingperspectief sociale
uitstotingsmechanismen centraal stelt (disintegrative shaming), is het Braithwaite’s bedoe‐
ling om delinquenten (weer) deelgenoot te maken van de samenleving. De wetsovertreder
wordt op een zodanige manier op zijn verantwoordelijkheden (tegenover slachtoffers en zijn
directe omgeving) gewezen, dat hij tot inkeer komt. In plaats van degradatie, zoals bij label‐
ling, richt Braithwaite zich op sociale reïntegratie, waarin de delinquent ter verantwoording
wordt geroepen (shaming) door mensen met wie hij een affectieve band heeft. Kerngedach‐
te is dat reintegrative shaming effectief is wanneer de personen bij de afkeuring van het we‐
tovertredend gedrag betrokken zijn (in ons geval: buurtbewoners) tevens hun verbonden‐
heid met de persoon tonen. Kortom: de daad wordt afgekeurd (naming), maar men verzoent
zich met de dader. Ruwweg zijn twee hoofdstromingen te onderscheiden, de ene richt zich
primair op het terugdringen van gangbare straffen (hetgeen beschouwd kan worden als een
variant van het abolitionisme), de andere op meer aandacht voor het slachtoffer (de herstel‐
rechtelijke benadering). Beide stromingen genieten aandacht in de Nederlandstalige crimi‐
nologie.
De kern van reintegrative shaming is dat afkeuring van een gepleegd feit aan de dader ken‐
baar wordt gemaakt zonder daarbij onrespectvol met de dader om te gaan. De dader wordt
behandeld als een goed persoon die iets slechts gedaan heeft. Dit slechte gedrag wordt ver‐
oordeeld zodat duidelijk is dat het plegen van een strafbaar feit iets is om je voor te scha‐
men. Afzien van het plegen van strafbare feiten wordt zo bevorderd. Het re‐integratie aspect
houdt ook in dat de dader wordt vergeven en weer in de gemeenschap wordt ‘opgenomen’.
Deze benadering zou volgens Braithwaite (2000) de kans op criminaliteit verlagen, terwijl
een vernederende, onrespectvolle ‘beschaming’ ‐ de dader wordt behandeld als een slecht
persoon, wordt niet vergeven en houdt er een ‘stigma’ aan over ‐ juist criminaliteit zou ver‐
hogen.
Veel van de literatuur over naming & shaming is niet van direct belang voor ons onderzoek,
bijvoorbeeld omdat het gaat om pleidooien voor deze benadering als alternatief voor gang‐
bare straffen (zoals vrijheidsstraffen), de juridische inkadering, of over effectiviteit (meestal
in termen van recidivereductie). Wel relevant voor onderzoek naar de beleving van werk‐
straffen is literatuur die ingaat op wat Pawson (2006) sanction misapplication noemt, bij‐
voorbeeld in de vorm van vernedering (“measures that go beyond shaming such as humilia‐
tion”). 4
4

Bijvoorbeeld: Antisocial Behaviour Orders in het Verenigd Koninkrijk (Aldridge & Cross, 2008); Cor‐
rective Work Order in Singapore (Wing‐Cheong Chan, 2003), Megan’s Law in de VS (Hinds & Daly,
2001; Pawson, 2002; Presser & Gunnison, 1999) en Deborah’s law in Australië (Ronken & Lincoln,
2001).

16

Met betrekking tot het onderhavige onderzoek wijst reintegrative shaming erop dat jongeren
zich bij werkstraffen in de buurt als onrespectvol bejegend kunnen voelen en de straf als ver‐
nederend kunnen ervaren.
Emoties: schaamte en schuld
Volgens Zandbergen (1996) is het onderscheid tussen gevoelens van schaamte en schuld
belangrijk bij onderzoek naar de beleving van werkstraffen door jongeren. 5 Hij noemt
schaamte een intense en pijnlijke ervaring, een overweldigende emotie. Iemand die zich
schaamt, voelt zich vernederd, waardeloos en hulpeloos. Minachting en neerbuigend gedrag
zorgen voor verlamming. Iemand die zich schaamt, wil zich verstoppen, verdwijnen en ont‐
snappen. Schaamte heeft te maken met sociale afkeuring en wordt vaak geassocieerd met
stigmatisering. Schuldgevoel gaat gepaard met spijt en berouw. Schuldgevoel ontstaat door
de schending van normen of waarden die geïnternaliseerd zijn. Iemand met een schuldge‐
voel begrijpt dat hij iets fouts gedaan heeft en kan daar verantwoordelijkheid voor nemen.
Dit kan tot de positieve consequentie leiden dat deze persoon zich verontschuldigt en zijn
fout goed wil maken. Verzoening is een positief gevolg van deze emotie. Schaamtegevoel
wordt dus gezien als een sterkere emotie die eerder negatieve gevolgen heeft (stigmatise‐
ring) dan schuldgevoel, dat juist eerder positieve consequenties heeft (spijt en verzoening).
‘Shaming’ zou dus wellicht geen schaamte maar schuldgevoel tot gevolg moeten hebben.
Ondanks dat schaamte een intense ervaring kan zijn, kan een korte, niet te vergaande erva‐
ring van schaamte ook een positieve leerervaring zijn.
Wicker et al. (1983) maken eveneens onderscheid tussen schaamte en schuld. Schaamte
hoort bij het niet behalen van doelen, schuldgevoel ontstaat wanneer er over (de eigen)
grenzen wordt gegaan. Schaamte is verrassend en verwarrend en veroorzaakt verlies van
controle en een gevoel van machteloosheid. Het zorgt ervoor dat een persoon niet meer
logisch kan denken of efficiënt kan handelen. Schaamte kan een gebrek aan vertrouwen in
zichzelf tot gevolg hebben. Verder is sprake van verhoogde zelfbewustheid en een gevoel
van te kijk staan (‘sense of exposure’). Schaamte kan zorgen voor vervreemding van anderen
en kan dus een isolerende ervaring zijn. Schuldgevoel heeft meer te maken met persoonlijke
verantwoordelijkheid en actieve en (zelf)gecontroleerde pogingen om het goed te maken.
Schuldgevoel gaat niet weg tot er iets mee gedaan is.
Uit experimenten van Wicker et al. (1983) blijkt overigens dat mensen vaak moeite hebben
om aan te geven wat schaamte is en wat schuldgevoel. Naar voren komt dat schaamte over
de persoon zelf gaat en schuldgevoel over hetgeen dat gedaan is. Bij zowel schaamte als
schuldgevoel is sprake van spanning, pijn en opwinding, en van het gevoel gestraft te moe‐
ten worden. Bij schaamte is meer sprake van een gevoel van blootstelling aan (het oordeel
5

In het onderzoek van Zandbergen werd jongeren gevraagd naar schaamte, schuldgevoelens en an‐
dere emoties die ze voelden door het gesprek met Halt‐medewerkers. Jongeren vonden het moeilijk
om hun gevoelens te verwoorden. De meesten hadden zowel last van schaamte als schuldgevoel.
Schuldgevoel kwam het meeste voor. Vragen die gesteld werden waren ‘schaamde je je?’ (voelde je je
slecht, kinderachtig, klein, verlegen, machteloos en/of kwetsbaar) ‘voelde je je schuldig?’ (spijt, be‐
rouw, verantwoordelijk, iets fout gedaan hebben).

17

van) anderen (‘exposure’) en is er een grotere kans op het gevoel van gebrek aan macht,
status en controle. Bovendien is er een sterker gevoel van hulpeloosheid. Er is een grotere
wens om zich te verstoppen. Verder is de verwachting te worden uitgelachen, zich afgewe‐
zen voelen, minderwaardigheid en competitie groter bij schaamte dan bij schuldgevoel.
Deelnemers aan de experimenten vinden schaamte echter niet pijnlijker. Het zorgt niet voor
meer spanning of opwinding. Wel is het voor hen moeilijker om adequaat te reageren,
waardoor zij zich wellicht eerder gaan ‘verstoppen’.
Kugler & Jones (1992) omschrijven schuldgevoel als een treurig gevoel dat geassocieerd
wordt met het overtreden van een persoonlijk relevante, morele of sociale standaard.
Schuldgevoel kan zowel goede als slechte aanpassingen tot gevolg hebben. Schuldgevoel op
een gematigd niveau kan een positieve sociale functie hebben in de remming met betrek‐
king tot niet‐normatief gedrag, het stimuleren van impulsen om iets goed te maken en het
zoeken van vergiffenis. Excessief of ongepast schuldgevoel kan leiden tot disfunctionele en
verstorende ervaringen. Schuldgevoel kan op drie manieren worden geoperationaliseerd. (1)
Een affectieve, voorbijgaande staat, die de onmiddellijke psychologische consequenties van
het overtreden van morele standaarden reflecteert. (2) Een blijvend persoonlijkheidsken‐
merk dat psychologische factoren reflecteert. En (3) bereidheid om schuld te ervaren op ba‐
sis van de sterkte van iemands morele waarden.
In een klassieke studie maakt Ausubel (1955) naast een onderscheid in schaamte en schuld‐
gevoel een onderscheid in nonmoral shame en moral shame. Het eerste is gegeneerdheid
door gezichtsverlies, bijvoorbeeld door onwetendheid, onkunde of blootstelling. Het tweede
is een reactie op negatieve morele oordelen door anderen. Moral shame kan wel en niet
geïnternaliseerd zijn. In het laatste geval accepteert de persoon de morele waarde niet. Hij
schaamt zich ervoor, maar vindt het niet slecht wat hij gedaan heeft.
Tangey (1990) geeft aan dat een persoon schuldgevoel als ongemakkelijk ervaart en dat
schaamte pijnlijk is. Bij schaamte ligt de focus minder op specifiek gedrag maar juist op de
persoon. Schaamte zorgt voor een verandering in het zelfbeeld en er is een gevoel van
blootstelling. Personen die zich schamen voelen zich klein, waardeloos en machteloosheid.
Zij willen zich verstoppen en proberen bepaalde situaties te vermijden. Over het algemeen
kan iedereen deze emoties voelen. De een zal eerder schaamte voelen de ander eerder
schuld. Soms is dit ook afhankelijk van de situatie. Een gematigd niveau van schuld en
schaamte heeft een aanpassende functie voor ‘gezonde’ individuen. Overdreven gevoelens
van schuld of schaamte, vooral schaamte, kunnen leiden tot depressie, een laag zelfbeeld,
sociaal terugtrekken en obsessieve reacties.
Ten slotte is in een onderzoek van Koster et al. (2009) gekeken naar de invloed van gods‐
dienstigheid op de houding ten opzichte van criminaliteit. Er is alleen gekeken naar criminali‐
teit zonder slachtoffers. Er wordt onderscheid gemaakt tussen externe sanctionering en in‐
terne sanctionering. Bij externe sanctionering is sprake van het volgen van groepsnormen
van een religieuze groep. Dit leidt tot sociale erkenning. Het afwijken van de groepsnormen
heeft een veroordeling of straf tot gevolg. Omdat personen bij de groep willen blijven zullen
ze over het algemeen conformeren aan de groepsnormen. Bij interne sanctionering gaat het
niet om een religieuze groep maar om de godsdienstigheid van de persoon. Het betreft geïn‐
ternaliseerde normen van de persoon zelf, waar bij afwijking schaamte of schuldgevoel ont‐

18

staat. Uit het onderzoek komt naar voren dat religie leidt tot een sterkere veroordeling van
slachtofferloze delicten via zowel externe sanctionering als interne sanctionering. Interne
sanctionering laat een sterker effect zien dan externe sanctionering. Islamitische personen
zouden de delicten het minst (voor zichzelf) kunnen verantwoorden, gevolgd door christe‐
nen en daarna personen met andere religies (er is echter niet getest of deze resultaten signi‐
ficant zijn).
Concluderend gaat het bij schuldgevoel om wat de persoon gedaan heeft en bij schaamte om
de persoon zelf. Schaamte komt voort uit een negatieve evaluatie door anderen; het niet vol‐
doen aan idealen. Schuldgevoel heeft meer te maken met het overschrijden van geïnternali‐
seerde normen en waarden. Maar ook blijkt dat mensen het zelf vaak lastig vinden om beide
gevoelens duidelijk van elkaar te onderscheiden. Met betrekking tot het onderhavige onder‐
zoek is het dus van groot belang om te trachten deze gevoelens zo goed mogelijk te ontrafe‐
len.
Samenvatting en conclusie
In dit hoofdstuk zijn eerst enkele criminologische theorieën besproken die behulpzaam kun‐
nen zijn bij onderzoek naar de belevingsaspecten van werkstraffen in de buurt. In het licht
van de sociale bindingentheorie zouden werkstraffen in de buurt verschillende processen en
emoties kunnen teweegbrengen bij schoolgaande en werkende jongeren in vergelijking met
jongeren die niet of weinig naar school gaan of werken (maar veel meer in de buurt op
straat rondhangen). Denkbaar is dat werkstraffen in de buurt bij de laatste groep meer repu‐
tatieschade opleveren. De toegevoegde waarde van de labellingtheorie ligt mogelijk in de
beleving van stigmatisering, bijvoorbeeld in de vorm van vernedering en sociale uitsluiting.
De subculturele benadering attendeert op concepten als status en prestige en op emoties als
trots en woede. In etnografische studies naar jeugdcriminaliteit – doorgaans theoretisch in‐
gebed in subculturele benaderingen – worden vaak etnische bijzonderheden benadrukt. Uit
dergelijke studies valt met betrekking tot de beleving van werkstraffen te concluderen dat
het enerzijds van belang is om oog te hebben voor mogelijke etnisch specifieke processen en
etnisch specifieke of gekleurde emoties (schaamte, schuld, trots) en anderzijds om na te
gaan of er sprake is van meer algemene processen (bijvoorbeeld versterking van groepsver‐
banden) en emoties (bijvoorbeeld woede, agressie).
Naar aanleiding van de bevindingen in Nederlands onderzoek naar de emotionele verwer‐
king van vrijheidsbeneming bij jeugdigen lijkt het van belang om bij de beleving van werk‐
straffen oog te hebben voor mogelijke verschillen in leeftijd – jongere versus oudere adoles‐
centen – en voor verschillen tussen first offenders en recidivisten. Uit eerder Nederlands
onderzoek blijkt dat taakgestraften sterk kunnen verschillen in de mate waarin en de wijze
waarop zij de werkzaamheden als een straf beleven. Dit lijkt dit samen te hangen met het al
dan niet hebben van spijt en schaamtegevoelens, alsmede met de (door hen verwachte) re‐
acties vanuit hun omgeving.
Naming en shaming zijn belangrijke concepten in onderzoek naar de beleving van werkstraf‐
fen. Reintegrative shaming richt zich op sociale reïntegratie. De kern van reintegrative sha‐

19

ming is dat afkeuring van een gepleegd feit aan de dader kenbaar wordt gemaakt (naming)
en de dader ter verantwoording wordt geroepen (shaming) door mensen met wie hij een
affectieve band heeft, zonder daarbij onrespectvol de dader om te gaan.
Er lijkt redelijke consensus te bestaan over verschillen tussen schaamte‐ en schuldgevoel.
Schaamte komt voort uit een negatieve evaluatie van anderen; het niet voldoen aan idealen.
Schuldgevoel heeft meer te maken met het overschrijden van geïnternaliseerde normen en
waarden. Bij schuldgevoel gaat het om wat de persoon gedaan heeft, bij schaamte om de
persoon zelf. Gevoelens die bij schaamte een rol spelen zijn: spanning, pijn, opwinding, het
gevoel gestraft te moeten worden, onderdanigheid, minderwaardigheid, geremdheid, ge‐
brek aan status, gebrek aan macht, gebrek aan zelfvertrouwen, vernedering, waardeloosheid,
hulpeloosheid, verlamming, willen verstoppen, willen verdwijnen, willen ontsnappen, ver‐
warring, verlies van controle, gevoel van blootstelling en vervreemding van anderen. Gevoe‐
lens die bij schuld een rol spelen zijn (naast eveneens spanning, pijn en opwinding): spijt,
berouw, verantwoordelijkheid, treurigheid, ongemak en het gevoel gestraft te moeten wor‐
den. In de literatuur wordt schaamte neergezet als de sterkere emotie van de twee. Schaam‐
te wordt geassocieerd met sociale afkeuring en stigmatisering. Schuldgevoel wordt geasso‐
cieerd met het nemen van verantwoordelijkheid en het goedmaken van fouten, en lijkt dan
ook meer constructief te zijn.
Het blijkt echter ook dat het voor mensen moeilijk is de twee emoties te onderscheiden. Ze
voelen vaak zowel schuld als schaamte. Een gematigde hoeveelheid schuldgevoel, maar ook
schaamte, kan een positieve leerervaring zijn. Zowel excessieve schuldgevoelens als over‐
dreven gevoelens van schaamte kunnen juist negatieve gevolgen hebben. Dit kan leiden tot
disfunctionele ervaringen, depressie en sociaal terugtrekken.

20

3

Onderzoeksaanpak

Naast de literatuurstudie bestond het onderzoek uit twee empirische onderdelen: een in‐
ventarisatie van werkstraffen en een etnografisch veldonderzoek. De literatuurstudie liep
grotendeels synchroon met de inventarisatie. Doel was bovenal een verdieping en operatio‐
nalisering van concepten met betrekking tot emoties bij werkstraffen in de woon‐ of pleeg‐
buurt. De belangrijkste bevindingen en conclusies van de literatuurstudie zijn verwerkt in het
vorige hoofdstuk, maar in volgende hoofdstukken zal soms ook literatuur worden verwerkt.
Voor de inventarisatie zijn 31 taakstrafcoördinatoren telefonisch geïnterviewd aan de hand
van een korte, gestructureerde vragenlijst (zie bijlage). Samen geven zij een landelijk dek‐
kend beeld van werkstraffen in de buurt. De coördinatoren is ook gevraagd of ze weten of er
in andere regio’s in Nederland werkstraffen in de buurt zijn – en voor zover dat het geval
was zijn de betreffende collega’s ook allemaal geïnterviewd. In hoofdstuk 4 worden de me‐
thode en de resultaten van de inventarisatie uitgebreid gerapporteerd.
Qua tijdsinvestering lag het zwaartepunt bij het veldonderzoek. Daar zal in dit hoofdstuk ook
de meeste aandacht aan besteed worden. We beginnen met een korte algemene typering
gegeven van kwalitatief onderzoek, in het bijzonder de grounded theory benadering als al‐
gemeen theoretisch‐methodologisch kader voor het veldonderzoek. Vervolgens maken we
een korte tussenstap, en verantwoorden we de keuze voor de werkstrafprojecten waar we
veldonderzoek hebben gedaan. Daarna worden de verschillende methoden toegelicht die
we hebben toegepast in het veldonderzoek.
Kwalitatief onderzoek
Kwalitatief onderzoek wordt gekenmerkt door een verstehende benadering en het emic per‐
spectief, “waarbij de mens van vlees en bloed met alle vormen van agency die hierbij kun‐
nen horen, zichtbaar worden gemaakt” (Staring & Van Swaaningen, 2009: 67). Cruciaal bin‐
nen dit perspectief is dat de te onderzoeken en waargenomen fenomenen dusdanig worden
geconceptualiseerd dat zij zo dicht mogelijk aansluiten bij de woorden en beleving van de
onderzoeksgroep zelf. Een dergelijke benadering is bij uitstek geschikt voor het bestuderen
van belevingsaspecten.
Waar in kwantitatief onderzoek doorgaans een heldere scheidslijn in de tijd bestaat tussen
dataverzameling en analyse, is bij kwalitatief onderzoek sprake van een cyclisch proces (De‐
corte & Zaitch, 2009). Dataverzameling en analyse wisselen elkaar min of meer gelijktijdig af.
Op basis van tussentijdse reflectie wordt de dataverzameling zo nodig bijgestuurd, respec‐
tievelijk in een bepaalde richting voortgezet (bijvoorbeeld naar nog onvoldoende geëxplo‐
reerde fenomenen of groepen).Enerzijds kenmerkt kwalitatief onderzoek zich door een in‐
ductieve benadering, waarbij de theorievorming geschiedt op basis van (reflectie over)
empirische bevindingen. Zo’n benadering start zonder uit theorieën afgeleide hypothesen. In
de meest puristische vorm van de gefundeerde theoriebenadering (grounded theory) van
Glaser & Strauss (2008) is sprake van een tabula rasa uitgangspositie: de onderzoeker laat

21

de empirische bevindingen als het ware voor zichzelf spreken. Van belang is het zoeken naar
empirisch materiaal dat meer en eventueel ander licht kan werpen op het te onderzoeken
fenomeen dan wat tot nu bekend of theoretisch verondersteld zou moeten worden (Glaser,
1992). De gefundeerde theorie benadering is niet statisch maar flexibel, waarmee ze impli‐
ceert dat daarmee mogelijk ook bestaande paradigma’s kunnen worden gewijzigd en aange‐
scherpt. Glaser & Strauss (2008) spreken in dit verband van theoretical sensitivity. Daarbij is
het essentieel dat de verkregen data dusdanig worden geordend dat zij in de analyse het
traceren van (nieuwe) patronen optimaal mogelijk maken.
Selectie werkstrafprojecten
Na voltooiing van de inventarisatie van ‘werkstraffen in de buurt’ (hoofdstuk 4) is een zeven‐
tal projecten geselecteerd voor het veldonderzoek (tabel 3.1). Met betrekking tot de genera‐
liseerbaarheid van de onderzoeksresultaten, draait het in kwalitatief onderzoek niet om sta‐
tistische representativiteit, maar om variatie. Er is bij de selectie van de projecten rekening
gehouden met: voldoende geografische spreiding en evenwicht tussen stad en platteland;
zowel individuele en groepsprojecten; zowel jongens als meisjes; etnische variatie; en de
frequentie, de mate van herkenbaarheid voor de omgeving van de jongeren als werkgestraf‐
ten; en de beschikbaarheid van het project. Op grond van deze criteria hebben we gekozen
voor drie grotere steden: Eindhoven, Maastricht en Den Haag (een vierde grote stad was
wegens gebrek aan projecten niet realiseerbaar in de zomerperiode) en Zutphen, Breda en
Zwolle en Venlo. In de laatste stad moest op het laatste moment uitgeweken worden naar
een ‘bosproject’, aangezien daar vrij plotseling gestopt werd met een schoonmaakproject op
het treinstation.
Tabel 3.1

Geselecteerde projecten voor veldonderzoek

Vestiging taakstrafco‐

Project

Werkzaamheden

1. Zutphen

Kringloopcentrum Foenix in Apeldoorn
(groepsproject).

Spullen innemen die klanten komen
brengen, sorteren, opruimen, schoon‐
maken.

2. Maastricht

“Werkstraffen in de buurt” in Maastricht.
(groepsproject)

Schoonmaken in de buurt of op be‐
graafplaats, verven etc, in de pro‐
bleemwijken van Maastricht onder
leiding van coaches die in de buurt
wonen en zich vrijwillig inzetten.

3. Zwolle

geen groepsprojecten, maar veel individue‐
le projecten in Zwolle zelf

Bv. Afwaskeuken/beddencentrale in
het ziekenhuis, bejaardentehuizen,
kinderdagverblijven.

4. Eindhoven

Verschillende groeps – en individuele pro‐
jecten in Eindhoven en omgeving

Bv: papegaaienopvang, boswerk‐
zaamheden, afwaskeuken, boerderij‐
en.

5. Den‐Haag

“Vegen Escamp” in Den‐Haag.
(groepsproject)

Opruimen/schoonmaken in de “sme‐
rige” wijk Escamp in Den‐Haag.

6. Breda

“Buitengewoon Schoon” in het centrum van
Roosendaal (groepsproject).

Vuil opruimen van winkelend publiek
in het centrum van Roosendaal.

7. Venlo (Peel en

aanvankelijk NS project, nu Bosproject.

Snoeien, verven, onkruid wieden,

ordinator

22

Maas)

(groepsproject)

sjouwen en repareren in het bos

23

Dataverzameling en analyse bij de geselecteerde projecten
Na de inventarisatie zijn verdiepende interviews gehouden met de taakstrafcoördinatoren
van de zeven geselecteerde projecten en vervolgens ook met 30 jongeren. Daarbij is ge‐
bruikgemaakt van topiclijsten (zie bijlage). Daarnaast was er een observatielijst die gebruikt
werd tijdens het veldwerk bij de werkstraffen (zie bijlage). In Tabel 3.2 staat een overzicht
per onderdeel, met in de linkerkolom de onderzoeksvragen die hier aan bod kwamen en
rechts de methoden en de doelen.
Tabel 3.2

Dataverzameling bij de geselecteerde projecten

Onderzoeksvragen

Methode en doel

TOPICLIJST INTERVIEWS TAAKSTRAF
COÖRDINATOREN WERKSTRAFFEN
5) reacties buurtbewoners op jongeren en
interactie ;
6) inschatting beleving van werkstraffen in
de woon‐ of pleegbuurt.

FACE‐TO‐FACE INTERVIEW
Aanvullende informatie op de inventarisatie
ronde ter precisering en verdieping bij de gese‐
lecteerde 7 projecten. Ingaan op eventuele
overeenkomsten en verschillen met reguliere
werkstraffen.

OBSERVATIELIJST WERKSTRAFFEN
5) reacties en interacties met buurtbewoners;
6) eigen ervaring van werkstraf in de buurt;
7) is werkstraf ook duidelijk voor buurtbewo‐
ners;
8) kwalitatieve verschillen tussen jongeren.

OBSERVATIE VAN BELEVING IN DE BUURT
‘Mee lopen’ met tewerkgestelde jongere of
groepen in eigen woon‐ of pleegbuurt en de
onderlinge interactie tussen jongeren en met
buurtbewoners te observeren.

TOPICLIJST INTERVIEWS JONGEREN
5) reacties van en interacties met buurtbe‐
woners;
6) eigen ervaring van werkstraf in de buurt;
7) denken jongeren dat werkstraf duidelijk is
voor buurtbewoners;
8) kwalitatieve verschillen tussen jongeren.

FACE‐TO‐FACE INTERVIEW
Thematische aanpak topics, maar ook flexibili‐
teit zodat de mogelijkheid vergroot wordt om
de rijkheid van de sociale processen, ervarin‐
gen, belevingen en emoties te beschrijven.
Biedt ook basis op grond van eigen ervaringen
voor vergelijking van verschillen in beleving
tussen jongeren.

Interviews met taakstrafcoördinatoren
De taakstrafcoördinatoren van een zevental geselecteerde projecten zijn face‐to‐face geïn‐
terviewd aan de hand van een topiclijst. Het doel van het open interview, dat gemiddeld een
uur duurde, was om na de inventarisatieronde (zie hoofdstuk 4) extra, aanvullende informa‐
tie te verzamelen over deze projecten (o.a. intakegesprek; perceptie en keuzevrijheid van
jongeren en de besluitvorming daaromtrent; de rol van de werkmeesters). Dit als verdieping
op de onderzoeksvragen met betrekking tot de reacties van en interactie met buurtbewo‐
ners en de beleving van werkstraffen in de woon‐ of pleegbuurt. De informatie van de coör‐
dinatoren is op thematische wijze ingeweven in de verschillende hoofdstukken waarin de
problematiek vanuit diverse invalshoeken wordt bezien.
Participerende observaties en informele gesprekken en analyse
Etnografie kan volgens Fetterman (1998) worden bezien als een naturalistische benadering
into the field. Participerende observatie kenmerkt zich door de persoonlijke aanwezigheid
24

van de onderzoeker in het veld, waarbij de nadruk ligt op de directe waarneming en – in
meer of mindere mate ‐ deelname aan sociale activiteiten in ‘natuurlijke’ situaties. Deze
aanpak tijdens het veldwerk heeft tot veel goodwill geleid bij zowel jongeren als werkmees‐
ters en taakstrafcoördinatoren. De onderzoekers droegen zoveel mogelijk tijdens het uitoe‐
fenen van de taakstraffen dezelfde werkkleding als de anderen en voerden de werktaken uit
die door de werkmeester aan de jongeren werden opgelegd. Dat kreeg veel waardering. Zo
schreef de werkmeester in Roosendaal in een evaluatie aan de taakstrafcoördinator: “Be‐
wonderenswaardig is dat hij (= onderzoeker) met de jongeren hetzelfde werk in het zelfde
tenue uitvoert. (Nog goed ook).” Dat onderzoekers gehuld in een werkuniform en gewapend
met een plastic zak en prikijzer meehielpen om de rotzooi op te ruimen op (winkel)pleinen,
straten en langs bermen, wekte aanvankelijk enige verbazing, niet in het minst bij de jonge‐
ren. Waarom zouden we meehelpen, wij hadden toch geen straf? En waarom liepen wij als
onderzoekers van de universiteit vrijwillig in zo’n lelijke werkjas? Maar door mee te helpen
met onkruid wieden, stinkende vuilniszakken vervangen, sjouwen met balken et cetera, wer‐
den de onderzoekers al snel als ‘oké’ en ‘chill’ getypeerd. Hierdoor was het ijs al snel gebro‐
ken, met als voordeel dat we weinig moeite hoefden te doen om jongeren tussen de bedrij‐
ven door te interviewen. En omdat we ons zo op het oog niet onderscheidden van de
anderen, konden we ook van nabij de reacties van passanten, bewoners en winkeliers peilen.
Bij deze werkzaamheden is gebruikgemaakt van een ‘observatielijst werkstraffen’ (zie bijla‐
ge), met topics die bedoeld waren om meer inzicht te verkrijgen in: de beeldvorming van
(buurt)bewoners ten aanzien van werkstraffen; de omgangssfeer tussen (buurt)bewoners en
jongeren; mogelijk ervaren schuld‐ en schaamtegevoel tijdens de werkstraf in de buurt; en
presentaties, poses en waarden van jongeren in onderling groepsverband. De topiclijst is ook
gehanteerd bij het definiëren van leefstijlprofielen (zie hoofdstuk 5).
Naast deze observaties in het publieke domein hebben we ook enkele intakegesprekken met
jongeren bijgewoond. Dit diende ter verdieping van de interviews met taakstrafcoördinato‐
ren en jongeren over de perceptie, vorm en beleving van de intakegesprekken.
Informele gesprekken vormden een onderdeel van de participerende observatie en vonden
doorlopend en vaak spontaan plaats. Er zijn met verschillende partijen informele gesprekken
gevoerd. Soms droegen ze bij aan het verduidelijken van het geobserveerde gedrag of anti‐
cipeerden ze op een specifieke gebeurtenis of problematiek. Uit interviews met taakstrafco‐
ordinatoren en observaties van werkstrafprojecten bleek bijvoorbeeld de positie van werk‐
meester van cruciaal belang te zijn. Hij vormt namelijk een belangrijke schakel tussen de
gestrafte jongere in het werkveld en de taakstrafcoördinator op kantoor. De werkmeester
heeft er alle belang bij om de (praktische) uitvoering van de taakstraffen zo soepel mogelijk
te laten verlopen. De informele gesprekken met werkmeesters en jongeren lopen als een
rode draad door het werkstrafproject. Door observaties als voorbeeld te gebruiken werd het
handelen van de werkmeester besproken en ontstond meer inzicht in de aanpak en metho‐
diek. Daarnaast is tijdens het werk soms ook gebruikgemaakt van sociale contacten van de
werkmeesters met winkeliers, bewoners en jongeren die vroeger ook een taakstraf hebben
gehad.

25

Voor een evenwichtige verslaglegging was het bij de uitwerking van de data met betrekking
tot observaties en informele gesprekken van belang dat interactie tussen jongeren, werk‐
meesters en buurbewoners voldoende voor het voetlicht werd gebracht. Wetende boven‐
dien dat de projecten op diverse locaties onder verschillende omstandigheden plaatsvonden.
Door in de verslaglegging gebruik te maken van veldnotities kon de omgangssfeer waarin
jongeren tijdens de werkstraf worden blootgesteld, worden gesensualiseerd en gesymboli‐
seerd. Observaties hielpen de individuele of collectieve beleving in al hun rijkdom te schet‐
sen en te beschrijven wat niet werd gezegd maar wel getoond in gedrag en daad.
Interviews met jongeren
Naast de interviews met taakstrafcoördinatoren stonden vooral de individuele face‐to‐face
interviews met jongeren uit de doelgroep centraal. Open interviews bieden meer flexibiliteit
dan gestructureerde of semigestructureerde interviews en vergroten hiermee de mogelijk‐
heid dat niet van te voren bedachte thema’s (in ons geval: sociale processen, ervaringen,
belevingen en emoties) boven tafel komen. Tegelijkertijd waren er thema’s die met een spe‐
ciale topiclijst systematisch aan de orde kwamen.
Om inzicht te krijgen in eventuele veranderingen in de beleving en waardering van de werk‐
straf, was de oorspronkelijke opzet om 20‐25 jongeren uit de doelgroep tweemaal te inter‐
viewen. Deze opzet leidde tot praktische en methodische problemen. In bijna geen enkel
geselecteerd project was sprake van een vaste deelnemersgroep. Groepsmutaties waren
eerder regel dan uitzondering. Hoewel het aantal taakuren per individu verschilde, hadden
de meesten te weinig werkstrafuren om hen over een langere periode tijdens de werkstraf
te volgen. Voorts bleek dat nieuwe of overgeplaatste jongeren ‐ afkomstig uit andere projec‐
ten ‐ bij voortduring instroomden. Anderen ‐ met een langere taakstraf – haakten plots af
wegens ziekte, vakantie of lieten anderszins verstek gaan. Het kwam ook voor dat de taak‐
strafcoördinator (in samenspraak met de werkmeester) een jongere overplaatste naar een
ander project. Verder waren de projecten in de grote steden én dorpen tijdens de zomer‐
maanden (juli en augustus) onderbezet of vonden simpelweg geen doorgang. Naast al deze
obstakels speelde er een belangrijk element mee dat met de privacy van de jongeren te ma‐
ken had. Verschillende taakstrafcoördinatoren voelden er niet zoveel voor om de jongeren
nogmaals door ons te laten benaderen na de werkstrafperiode. En aangezien een groot deel
van de interviews door hen werd geregeld, voelde het niet eerlijk en integer om dit alsnog te
doen. Zij gaven ons toegang tot deze jongeren en dat betekende ook dat we hun spelregels
wilden aanhouden. Aldus werd besloten om meer jongeren dan gepland eenmaal te inter‐
viewen, en daarbij extra aandacht te besteden aan een vergelijking tussen de (beleving van
de) huidige en eventueel eerdere werkstraf. Aan de hand van een topiclijst (zie bijlage) is
ingegaan op vijf aandachtsvelden: (1) het intakegesprek voorafgaand aan de werkstraf; (2)
eigen ervaring en beleving van de werkstraf (3) groepsproces tijdens de werkstraf; (4) rol en
beleving van de buurt en omgeving en (5) schaamte en schuldbeleving door de jongeren.
In tabel 3.3 staat een overzicht van de 30 geïnterviewde jongeren, verdeeld over de zeven
projecten. Alle interviews zijn, met toestemming van de werkmeesters, tijdens het uitoefe‐
nen van de werkstraf ter plaatste verricht en namen ongeveer 45 minuten tot één uur in be‐

26

slag. De selectie van de jongeren verliep in elk project in samenspraak met de werkmeester.
Zoals vermeld was er veel dynamiek in de groepen zodat de samenstelling van een groep
nogal kon verschillen. We hebben in onze keuze om jongeren te interviewen zoveel mogelijk
rekening gehouden met de verhouding jongens en meisjes, of ze woonachtig zijn in dezelfde
woonplaats c.q. woonbuurt als waar de werkstraf plaatsvindt en met etnische variatie. De
indeling naar etniciteit in tabel 3.3 is gebaseerd op hoe de jongeren zichzelf benoemden.
Soms gaat het om migranten van de eerste generatie (=zelf in bepaald land geboren),
meestal om de tweede en een enkele keer om derde generatie. Voor de duidelijkheid: alle
geïnterviewde jongeren hebben de Nederlandse nationaliteit, maar waar Nederlands in de
tabel staat, betreft het ‘witte’ Nederlanders.
Tabel 3.3

Geïnterviewde jongeren

Projecten

In eigen
woon‐
plaats

Nr.

Geslacht

leef
tijd

Etniciteit

Nu
uur

Recidive (aantal
uren) / leeftijd
(toen)

(1) Kringloopcentrum
Apeldoorn

Nee

001

vrouw

15

Pools

20

6 / 15 j., 16 / 15j.

Ja

002

man

17

Ned.

24

‐

Ja

003

man

17

Ned.

16

‐

Ja

011

vrouw

14

Ned.

12

‐

Nee

012

man

16

Ned.

20

‐

Ja

013

man

14

Ned.

20

‐

Ja

014

man

15

Sur.

78

4 / 13 j., 20/14j.

Ja

015

man

16

Turks

40

‐

Ja

021

man

15

Ned.

20

‐

Ja

022

man

14

Ned.

12

‐

Nee

004

man

15

Ned.

30

10 / 15j.,

Ja

005

man

16

Ned.

20

‐

Ja

006

man

17

Ned.

20

‐

Ja

007

man

17

Ned.

48

15/13j., 32/14j.

Ja

008

man

18

Marok.

40

8/16 j.

Nee

009

vrouw

15

Ned.

12

‐

(4) Individueel project,
Eindhoven

Nee

010

man

16

Ned.

30

‐

(5) Vegen Escamp, Den
Haag,

Ja

016

man

17

Italië.

38

80 /16 j

Ja

017

man

17

Joeg.

50

30 /12 j., 30 /14 j., 40
/15 j.

Ja

018

man

17

Ned.

30

20 /15 j.

Ja

019

man

16

Suri

50

16/ 14 j.
30/ 15 j.

(2) Werkstraffen in
buurt, Maastricht
(3) Individueel project,
Zwolle

Ja

020

man

15

Antil.

30

20/ 13 j.

(6) Buitengewoon
Schoon, Roosendaal

Nee

024

man

17

Ned.

8

4 / 15 j.

Ja

025

man

17

Ned.

35

8 / 15 j., 4 / 15 j., 8 /
16 j.

(7) Bosproject, Beringe

Nee

026

man

16

Ned.

30

‐

Nee

027

man

17

Marok.

40

‐

Nee

028

man

17

Ned.

16

28 / 15 j., 28 / 16 j.

Nee

029

man

17

Ned.

20

‐

Nee

030

man

17

Marok.

40

3 keer

27

De projecten zijn eerst verschillende keren bezocht om de sfeer te proeven en ook om de
jongeren en werkmeester te laten wennen aan de aanwezigheid van de onderzoeker. Gaan‐
deweg de tijd ontstond zodoende een vertrouwensband. Dit heeft er toe bijgedragen dat na
een verkennende fase jongeren van harte mee wilden doen aan het interview. Daarbij vaak
redenerend dat dit afgaat van de werkstrafuren.
Analyse en rapportage
Met behulp van de topiclijst zijn er tijdens het interview aantekeningen gemaakt. Deze zijn
direct na het interview verder uitgeschreven. Er is geen gebruik gemaakt van opnameappa‐
ratuur. In de topiclijst interviews jongeren bestond elk van de vijf thematische clusters uit
een paar deelvragen. De antwoorden van de jongeren per cluster zijn in schema’s onderge‐
bracht, zodat de data relatief eenvoudig (handmatig) met elkaar vergeleken konden worden
en vervolgens op hoofdlijnen, maar waar zinvol ook op opvallende bijzonderheden en afwij‐
kende ervaringen en meningen, per hoofdstuk thematisch verwerkt. Een dergelijke werkwij‐
ze is ook toegepast bij de analyse van de interviewtopics met taakstrafcoördinatoren en de
observatielijst die is gebruikt als leidraad tijdens de participerende observaties bij de uitvoe‐
ring van de werkstraffen in de buurt. Bij de observaties van reacties en interacties tussen
buurtbewoners en jongeren (omgangssfeer) werd gebruikgemaakt van een checklist met
onder andere tegenstellingen in emoties en gedragingen (compassie – wraak; humor – ver‐
beten et cetera) in gedrag. En bij de observaties van bijvoorbeeld kwalitatieve verschillen
tussen jongeren is systematisch gekeken naar mate waarin en de manier waarop aspecten
en gedragingen als statusgevoel, streetwise et cetera voorkwamen.
Alle interview‐ en observatieverslagen zijn door de twee veldonderzoekers afzonderlijk ge‐
analyseerd, vervolgens zijn de bevindingen gezamenlijk besproken en zo nodig werden (tus‐
sentijdse) interpretaties bijgesteld. Op deze manier werden zowel gemeenschappelijke
hoofdlijnen en dominante patronen als relevant geachte afwijkingen daarop benoemd. Het
cyclische aspect in deze was een continue wisselwerking tussen nieuwe informatie en vragen
die wij in de projecten op gefaseerde wijze exploreerden tijdens de voortschrijdende obser‐
vaties en informele gesprekken met zowel de jongeren en de werkmeesters en jongeren als
omstanders (winkeliers, buurtbewoners, winkelpubliek, hangjongeren et cetera). Deze in‐
formatie van de jongeren is op thematische wijze ingeweven in de verschillende hoofdstuk‐
ken.
Bij de rapportage is nadrukkelijk gestreefd naar een zo evenwichtig mogelijke afspiegeling
van de verschillende projecten en de geïnterviewde jongeren, terugkomend in de interview‐
citaten en veldnotities. De uitdaging was immers om de kwalitatieve rijkdom van het onder‐
zoeksmateriaal uit elk project binnen de verschillende onderzoeksthema’s zo goed mogelijk
uit de verf te laten komen, evenals de verhalen die de verschillende jongeren hadden verteld.
In lijn met het overwegend kwalitatieve karakter van het onderzoek worden ‐ met als voor‐
naamste uitzonderingen de inventarisatie (hoofdstuk 4) en het voorkomen van schuld en
schaamte bij de geïnterviewde jongeren (hoofdstuk 8) ‐ de bevindingen doorgaans niet ge‐
kwantificeerd. Wel worden meer en minder dominante opvattingen, ervaringen en percep‐
ties benoemd in termen van bijvoorbeeld ‘de meerderheid’, ‘sommigen’ en ‘een enkeling’.

28

4

Inventarisatie werkstraffen in de buurt

De Raad voor de Kinderbescherming bestaat uit 13 regio’s, met in totaal 22 vestigingen. Van
elke vestiging is minimaal één taakstrafcoördinator geïnterviewd en uit enkele vestigingen
twee of drie coördinatoren. Dit laatste gebeurde in het geval van verschillende subregio’s
binnen een regio, tenzij de regiocoördinator kon spreken namens (en eventueel na overleg
met taakstrafcoördinatoren van) verschillende subregio’s. In totaal zijn 31 coördinatoren
geïnterviewd, die samen een landelijk dekkend beeld geven van werkstraffen in de buurt.
Voorbereiding
Begin november 2009 heeft de opdrachtgever (WODC) een brief gestuurd aan de directeur
van de Raad voor de Kinderbescherming met het verzoek om medewerking aan het onder‐
zoek. Nadat toestemming was verkregen, vond begin januari 2010 een gesprek tussen de
Raad voor de Kinderbescherming, de opdrachtgever en het onderzoeksteam plaats, onder
andere over de juiste route om de coördinatoren taakstraffen van de Raad te bereiken. Aan‐
sluitend stuurde het Landelijk Bureau een brief naar de regiodirecteuren en teamleiders van
de Raad, met een korte uitleg van de inhoud van het onderzoek en het verzoek om mee te
werken aan de inventarisatie van werkstraffen in de buurt. Vrijwel tegelijkertijd is er een
overleg geweest met drie teamleiders van de vestigingen Den Haag en Rotterdam, waarin
werd besproken hoe ‘de buurt’ gedefinieerd kan worden en hoe de taakstrafcoördinatoren
het beste bereikt kunnen worden. Vervolgens is in het overleg van de teamleiders van de
taakstrafcoördinatoren het onderzoek onder de aandacht gebracht. Begin februari 2010
hebben we alle teamleiders van de taakstrafcoördinatoren een persoonlijke mail gestuurd
met de vraag om enkele namen van coördinatoren door te geven die benaderd zouden kun‐
nen worden voor de inventarisatie. Vanaf toen is gestart met het benaderen van de taak‐
strafcoördinatoren.
Met alle coördinatoren is in eerste instantie telefonisch contact gezocht voor het maken van
een afspraak voor een interview. De coördinatoren die na twee pogingen niet telefonisch
bereikt konden worden zijn gemaild voor een afspraak. Vanuit de regio Utrecht heeft de be‐
treffende coördinator zelf telefonisch contact opgenomen.
De interviews
De eerste interviews hebben plaatsgevonden op 11 februari 2010 en de laatste op 16 maart
2010. Er zijn in deze periode 31 interviews afgenomen aan de hand van een korte vragenlijst
(zie bijlage), alle telefonisch.


Ter beantwoording van de onderzoeksvragen 1 (aantal jongeren dat jaarlijks een werk‐
straf uitvoert in de eigen woonbuurt of pleegbuurt) en 2 (kenmerken werkstraffen in de
buurt) is ook gevraagd naar eventueel beschikbare (jaar)rapportages, respectievelijk
(geanonimiseerde) databestanden.

29



Met betrekking tot onderzoeksvraag 3 (communicatie met buurtbewoners) is nagegaan
of er wellicht vaste procedures, c.q. protocollen zijn en welke ervaringen men hiermee
heeft.



Ten behoeve van onderzoeksvraag 4 (herkenbaarheid jongeren) is ook gevraagd naar de
wijze waarop jongeren herkenbaar zijn, welke overwegingen hierbij mogelijk hebben
meegespeeld en welke ervaringen men met herkenbaarheid heeft.



Met betrekking tot onderzoeksvraag 5 (reacties van buurtbewoners op jongeren, inter‐
actie) zijn enkele Likert‐schalen gebruikt (heel positief … heel negatief; geen interactie …
veel interactie) en daarnaast is gevraagd naar concrete voorbeelden.

Aan de taakstrafcoördinatoren is tevens gevraagd of zij op de hoogte zijn van werkstraffen in
de woon‐ of pleegbuurt in andere regio’s. Op deze wijze konden eventuele hiaten ten gevol‐
ge van ontbrekende informatie van andere regio’s opgevuld worden.
De taakstrafcoördinatoren waren over het algemeen zeer meewerkend en enthousiast over
het onderzoek. De coördinatoren zeiden vaak dat bij werkstraffen uitgegaan dient te worden
van een positieve insteek en een enkele keer benadrukte een coördinator daarenboven ex‐
pliciet dat werkstraffen niet bedoeld zijn om de jongeren aan de schandpaal te nagelen. Alle
coördinatoren gaven aan mee te willen werken aan het vervolg van het onderzoek.
Definitie ‘woonbuurt’
Er is voor gekozen om het begrip ‘woonbuurt’ niet van te voren heel precies te definiëren.
Vooraf is hierover wel gedelibereerd, maar dit resulteerde al snel in een complexe omschrij‐
ving, waarvan wijzelf betwijfelden of die praktisch toepasbaar zou zijn. Wel hadden we een
begripsafbakening achter de hand, die was voorgesteld door de teamleiders van Rotterdam
en Den Haag, met wie eerder al een gesprek was gevoerd, namelijk: de ‘directe woonomge‐
ving’ van de jongere.
Slechts enkele keren vroeg de coördinator direct bij aanvang van het interview wat ‘woon‐
buurt’ betekent. Dit waren bijna uitsluitend coördinatoren werkzaam in de Randstad. In der‐
gelijke gevallen hebben we het toch zoveel mogelijk aan de geïnterviewden overgelaten om
eerst zelf het begrip in te vullen zoals zij het zelf in de praktijk (zouden) hanteren.
Ongeveer de helft van alle geïnterviewden heeft bij aanvang zelf al een beeld van wat de
woonbuurt inhoudt en ze geven daarbij aan de woonbuurt te zien als de woonwijk van een
jongere. Verder komt het voor dat de coördinator in eerste instantie vertelt over zijn werk‐
gebied (subregio/stad) en dat deze ruime uitleg gedurende het gesprek gespecificeerd wordt
naar woonwijk of (in lijn met de eerdergenoemde suggestie van de twee teamleiders) de
‘directe leefomgeving’ van de jongere. Enkele keren wordt een dorp gezien als de woon‐
buurt. Dit is in gebieden waar veel kleine dorpjes zijn. Deze dorpjes zijn qua omvang verge‐
lijkbaar met kleine woonwijken. Bij dunbevolkte gebieden wordt een straal van 15 kilometer
of een reistijd van een half uur enkele keren genoemd als ‘in de buurt’.
Uiteindelijk is in ongeveer de helft van de interviews de term ‘woonwijk’ als uitgangspunt
gebruikt voor het vervolg van de inventarisatie en in de andere helft van de interviews de
term ‘directe leefomgeving’.

30

Werkstraffen in de woonbuurt
In bijna alle vestigingen komt het voor dat jongeren de werkstraf in de woonbuurt uitvoeren,
maar dit gebeurt over het algemeen toevallig, incidenteel of uit praktische overwegingen.
Bij individuele plaatsingen wordt vaak gestreefd naar een zo kort mogelijke reistijd. De
woonbuurt is hierbij echter geen doelbewust, inhoudelijk gekozen selectiecriterium. Ook bij
de vestiging Alkmaar in de regio Noord‐Holland wordt de reistijd zo kort mogelijk gehouden;
hier worden jongeren die in een klein dorp wonen echter niet in hun eigen dorp geplaatst.
Tabel 3.1

Werkstraffen in de woonbuurt
Toevallig, inci‐
denteel en uit
praktische
overwegingen

Individuele
projecten
gericht op de
buurt

Groepswerk‐
projecten ge‐
richt op de
buurt

Niet gericht op
de buurt maar
wel op herken‐
baarheid

Amsterdam Gooi
X
Friesland en Flevoland
X

X

Gelderland
X

X

X

Groningen
X
Haaglanden en Zuid‐
Holland Noord
Limburg

X
X

Midden‐ en West Bra‐
bant
Noord en Zuid‐Oost Bra‐
bant
Noord‐Holland

X
X

X

X
X

X
X

X

X

X
Overijssel
X

X

Rotterdam‐Rijnmond
X
Utrecht
X

X

Zuid‐Holland en Zeeland
X

In tien vestigingen (binnen acht regio’s) zijn er werkstraffen die gericht zijn op de woonbuurt
of werkstraffen die te maken hebben met herkenbaarheid. Het betreft twaalf projecten in
totaal. In acht van deze vestigingen (binnen zes regio’s) zijn werkstraffen die specifiek, dat
wil zeggen: doelbewust en niet (alleen) uit praktische overwegingen, in de woonbuurt van
jongeren plaatsvinden.
Vier van de projecten betreffen individuele plaatsingen (drie in een stad, één in een dorp).
In Zutphen is een project bij een jongerencentrum waar jongeren uit die buurt geplaatst zul‐
len gaan worden. Dit project was ten tijde van de inventarisatie nog niet gestart. In Eindho‐

31

ven is een soortgelijk project, waarbij jongeren uit de buurt geplaatst worden. De coördina‐
tor geeft aan dat dit moeilijkheden met zich mee kan brengen.
“De jongerenwerker en jongere hebben beiden een dubbele rol. De jongere kwam er eerst in zijn
vrije tijd en nu moet hij er komen voor de uitvoering van een straf. De jongerenwerker moet nu
anders met de jongere omgaan. Hij heeft een straf en de jongerenwerker ziet toe op de uitvoering
hiervan.”

Er is dus een andere gezagsverhouding ontstaan. De vestiging Roermond heeft een project in
een cultureel centrum in een dorp in de regio. Hier worden jongeren geplaatst die in deze
buurt wonen. De reden om deze jongeren hier te plaatsen is omdat er in dit dorp weinig an‐
dere werkplekken zijn. Het project loopt goed en jongeren hebben er volgens de taakstraf‐
coördinator over het algemeen geen probleem mee om in hun eigen buurt te werken. In de
subregio Hengelo, die onder vestiging Almelo valt, is een zakgeldproject. Jongeren kunnen
hier werken om een centje bij te verdienen. Ze kunnen hier ook voor een werkstraf geplaatst
worden. Na de werkstraf kunnen ze er blijven werken. Dit project is in eerste instantie be‐
doeld voor jongeren die in de wijk wonen. Ze hebben al jaren goede ervaringen met het pro‐
ject. Het is goed voor de sociale cohesie in de wijk. De jongeren doen bijvoorbeeld bood‐
schappen voor ouderen uit de wijk. Hier worden vooral jongeren in de leeftijd tussen dertien
en vijftien jaar geplaatst.
Naast de individuele projecten zijn er vijf groepswerkprojecten ‘in de buurt’ (binnen vier
regio’s; alle vijf in een stad). In de vestiging Maastricht is een project dat zich specifiek richt
op jongeren uit de wijk of naburige wijken. Enkele vrijwilligers (coaches) gaan met een
groepje van maximaal vijf jongeren de straat op om in de wijk schoonmaakwerkzaamheden
te verrichten. Dit project wordt regelmatig geëvalueerd en verloopt goed. “Er zijn nog geen
negatieve reacties geweest”. De vestiging Utrecht heeft groepswerkprojecten in samenwer‐
king met de gemeente. De gemeente wil dat jongeren in hun eigen woonwijk geplaatst wor‐
den. Hier wordt dus door de coördinatoren zoveel mogelijk naar gestreefd. Het lukt niet al‐
tijd, omdat het logistiek niet altijd mogelijk is.
In de overige twee vestigingen (Den Haag en Den Bosch) zijn er groepswerkprojecten waar
de groepen gedeeltelijk bestaan uit jongeren uit de buurt en gedeeltelijk uit jongeren van
buiten de buurt. De vestiging Den Haag heeft twee projecten ‘in de buurt’. Het eerste pro‐
ject is een groepswerkproject in een wijk van het Haagse stadsdeel Escamp. Hier gaan groe‐
pen jongeren in de wijk klusjes doen. Er kunnen zowel jongeren uit deze wijk als uit andere
wijken geplaatst worden. Het tweede project van de vestiging Den Haag is in de subregio
Gouda. Een buurthuis in een wijk wordt opgeknapt. Hier kunnen wederom zowel jongeren
uit de wijk als jongeren van buiten de wijk worden geplaatst. Vaak zijn een aantal jongeren
uit de groep wel uit de wijk. Het project richt zich niet op zichtbaarheid van de jongeren.
“We willen geen schandpaal effect, herkenbaarheid werkt averechts, jongeren willen zich
dan verstoppen.” De werkstraf heeft een positieve insteek. De jongere doet iets terug voor
de buurt.
In de vestiging Den Bosch hebben ze in de vakantietijden een groepswerkproject. Er worden
in de wijken klusjes gedaan die buurtbewoners belangrijk vinden. Een deel van de jongeren

32

woont in de buurt waar dit project plaatsvindt en een deel komt van andere wijken. Het is
praktisch niet haalbaar om alleen jongeren uit deze buurt te plaatsen. Er zullen dan niet ge‐
noeg jongeren zijn om de groep te vullen.
Groepswerkprojecten hebben vaak niet de voorkeur van de coördinatoren. Als ze toch
worden opgezet, dan is dit vaak vanwege een hoge instroom of om jongeren te kunnen
plaatsen die meer begeleiding nodig hebben vanwege bijvoorbeeld gedragsproblemen. We
gaan hier later in dit hoofdstuk dieper op in.
De laatste categorie die onderscheiden kan worden bestaat uit werkstraffen die niet uitge‐
voerd worden in de woonbuurt maar die wel een duidelijk element van herkenbaarheid
hebben. In vier vestigingen (binnen vier regio’s; alle vier in een stad) komen dergelijke pro‐
jecten voor. De vestiging Leeuwarden heeft (ten tijde van de inventarisatie) sinds kort het
‘NS‐project’. Jongeren gaan op het station in de stad klusjes doen. Ze zijn erg zichtbaar en de
kans dat bekenden hen zien is groot. De vestiging Roermond heeft ook een ‘NS‐project’.
Sommige jongeren vinden het volgens de taakstrafcoördinator vervelend dat ze herkenbaar
zijn. De vestiging Zutphen heeft een project in een kringloopcentrum in Apeldoorn. Jongeren
werken mee in de aanname van goederen en in de winkel. Ze zijn zichtbaar en kunnen be‐
kenden tegenkomen. Dit is echter niet een doel van de werkstraf maar een neveneffect. Het
project is opgestart omdat het praktisch is voor zowel de Raad als het Kringloopcentrum. De
vestiging Breda heeft een project in het centrum van Roosendaal. Jongeren moeten op za‐
terdag tussen het winkelend publiek schoonmaak‐ en opruimwerkzaamheden verrichten. Ze
zijn erg zichtbaar en de kans is groot dat ze bekenden tegenkomen.
Werkstraffen in de pleegbuurt
Structurele projecten die zich specifiek op de pleegbuurt richten komen niet voor. Wel zijn
er incidenteel werkstraffen die in de pleegbuurt worden uitgevoerd. De coördinatoren geven
aan dat plaatsen in de pleegbuurt over het algemeen praktisch erg moeilijk is. De benadeel‐
de partij moet hieraan ook willen meewerken en bovendien is het niet de bedoeling dat de
werkstraf wordt uitgevoerd in een profitorganisatie.
De werkstraffen die wel in de pleegbuurt worden uitgevoerd hebben vaak te maken met
vernielingen. In Leeuwarden komt het een paar keer per jaar voor dat een groep jongeren
die samen een delict gepleegd hebben ook samen in een groepswerkproject geplaatst wor‐
den. Dit is echter niet per se in de pleegbuurt. In Maastricht komen soms werkstraffen in de
pleegbuurt voor. Als er een mogelijkheid is om een werkstraf uit te voeren op een project in
de pleegplaats wordt dit ook gedaan. Als bijvoorbeeld vernielingen zijn gepleegd op een kin‐
derboerderij kan de straf daar worden uitgevoerd. De vestiging Groningen plaatst wel eens
groepen jongeren die samen een delict hebben gepleegd in een groepswerkproject in de
pleegbuurt.
Selectie
De keuze van de coördinatoren voor een bepaalde werkstraf zien zij als een kwestie van in‐
dividuele matching. Het is maatwerk. Er wordt gekeken naar de capaciteiten van de jongere,
diens beschikbaarheid, persoonlijke kenmerken en eventuele bijzonderheden. Motivatie en

33

delictverleden komen bij enkele coördinatoren ook aan bod. De wensen van de jongere zelf
worden vaak wel besproken maar de taakstrafcoördinator is degene die, op basis van de
matching, een beslissing neemt. Veel coördinatoren geven aan dat het doel van een goede
selectie is om de slagingskans van de taakstraf zo groot mogelijk te maken. Daarnaast wor‐
den ‘het hebben van een succeservaring’ en ‘een kijkje nemen in de praktijk’ genoemd.
Een contra‐indicatie voor plaatsing in de buurt kan zijn dat een jongere mensen op het pro‐
ject kent, bijvoorbeeld familie. Het kan ongemakkelijk zijn voor zowel de jongere als zijn fa‐
milie. Bovendien kan het dan voorkomen dat (de indruk ontstaat dat) de jongere ‘gematst’
wordt. Wanneer er geen projecten ‘in de buurt’ zijn wordt de buurt ook niet als een selectie‐
criterium gebruikt. Indien er wel gekeken wordt naar een eventuele plaatsing in een project
‘in de buurt’ dan is het nog steeds een individuele matching.
Cijfers
De meeste geïnterviewden geven aan geen cijfers of rapportages voorhanden te hebben van
het aantal jongeren dat jaarlijks een werkstraf in de buurt uitvoert. Er is op dit punt doorge‐
vraagd naar eventuele rapportages, maar de coördinatoren zeggen dat er geen registraties
of rapportages op dit gebied zijn. Sommigen kunnen wel (globale) schattingen geven, maar
die variëren sterk, van het merendeel van de werkgestrafte jongeren tot af en toe een klein
groepje. Bovendien gaat het niet altijd om doelbewuste keuze voor de eigen buurt.


De vestiging Leeuwarden geeft aan dat 90% van de werkstraffen binnen vijftien kilometer van de
woning van de jongeren is. Binnen de eigen wijk werken is meer per toeval en daar hebben ze
geen cijfers van.



De vestiging Zutphen meldt dat jaarlijks circa 180 jongeren worden geplaatst bij het kringloop‐
centrum (wat geen werkstraf in de buurt is, maar waar herkenbaarheid wel een rol speelt).



Bij de vestiging Groningen zijn er enkele groepen per jaar die een werkstraf in de buurt uitvoeren.
Per groep varieert het aantal tussen 4 en 15 jongeren.



Een coördinator van vestiging Den Haag schat dat van de 120 jongeren die hij per jaar plaatst er
ongeveer 90 de werkstraf in hun eigen buurt uitvoeren.



Bij het project in de buurt van de vestiging Maastricht zullen na twee jaar rond de 80‐100 jonge‐
ren hebben gewerkt.



De coördinator van vestiging Roermond schat dat daar ongeveer 30‐40% van de jongeren werkt
in de woon‐ of pleegbuurt.



Een coördinator van de vestiging Almelo geeft aan dat er in de buitengebieden ongeveer 60 jon‐
geren per jaar een werkstraf in de buurt uitvoeren.

Gezien het feit dat cijfers met betrekking tot werkstraffen in de buurt niet door de vestigin‐
gen geregistreerd worden, is het dus moeilijk een duidelijk beeld te krijgen van het aantal
jongeren dat jaarlijks een werkstraf in de buurt uitvoert.
Verhouding woonbuurt/pleegbuurt
Omdat er, zoals eerder vermeld, geen precieze cijfers zijn van het aantal werkstraffen in de
buurt, zijn er ook geen harde uitspraken te doen over de getalsmatige verhouding tussen
werkstraffen in de woonbuurt en werkstraffen in de pleegbuurt. Wel kunnen er globale uit‐
spraken worden gedaan.

34



Coördinatoren uit negen vestigingen schatten dat werkstraffen in de woonbuurt bij hun
vestiging vaker voorkomen dan werkstraffen in de pleegbuurt.



Eén coördinator (vestiging Zwolle) geeft aan dat werkstraffen in de pleegbuurt naar zijn
inschatting juist vaker voorkomen dan werkstraffen in de woonbuurt bij zijn vestiging.
De overige coördinatoren zeggen dat er geen cijfers of rapportages zijn over werkstraffen in
de buurt en kunnen moeilijk een inschatting maken. Wel geven coördinatoren uit vijf vesti‐
gingen (Amsterdam, Groningen, Den Haag, Roermond en Almelo) aan dat de woon‐ en
pleegbuurt over het algemeen hetzelfde zijn.
Verhouding groepswerkprojecten/ individuele projecten
Het merendeel van de coördinatoren (16 vestigingen) geeft aan dat er meer individuele
plaatsingen zijn dan plaatsingen in groepswerkprojecten. Bij de vestigingen Leeuwarden en
Lelystad (regio Friesland en Flevoland) zijn het zelfs bijna uitsluitend individuele plaatsingen.
In veel andere vestigingen is er één groepswerkproject of zijn er alleen incidenteel groeps‐
werkprojecten. De reden voor plaatsing op individuele projecten is dat dan beter maatwerk
geleverd kan worden.
De groepswerkprojecten die toch georganiseerd worden zijn vooral voor jongeren die, bij‐
voorbeeld vanwege gedragsproblemen, niet individueel geplaatst kunnen worden. Ook re‐
cidive, leeftijd en capaciteiten spelen hierbij een rol. Jongeren die in een groep worden ge‐
plaatst hebben vaak meer (specifieke) begeleiding nodig. Een tweede reden voor het
organiseren van een groepswerkproject is dat er een hoge instroom is, waardoor een wacht‐
lijst dreigt te ontstaan. Door het organiseren van groepswerkprojecten kunnen meerdere
jongeren tegelijkertijd ‘weggezet’ worden.
De overige zes vestigingen hebben zowel individuele projecten als groepswerkprojecten. Er
zijn geen vestigingen waar meer plaatsingen op groepswerkprojecten zijn dan dat er indivi‐
duele plaatsingen zijn.
Werkzaamheden
De jongeren voeren altijd zogenaamde ‘additionele werkzaamheden’ uit. Het mogen niet te
zware werkzaamheden zijn in verband met de Arbowetgeving. Bij groepswerkprojecten voe‐
ren de jongeren voornamelijk onderhoudswerkzaamheden, gemeentewerk, groenvoorzie‐
ning, bouwwerkzaamheden, schoonmaakwerkzaamheden en reparatiewerkzaamheden uit.
Dit kan bijvoorbeeld houtzagen in het bos zijn of papierprikken in gemeenteperken. De
werkstraffen op individuele projecten zijn zeer gevarieerd. Instellingen waar vaak (indivi‐
duele) werkstraffen uitgevoerd worden zijn keukens van bejaardentehuizen en ziekenhuizen,
kinderboerderijen, zwembaden, kringloopbedrijven, buurthuizen, sportverenigingen en die‐
renasiels. De werkzaamheden die hier vaak door de jongeren worden uitgevoerd zijn keu‐
kenwerk, schoonmaakwerk, dieren verzorgen, onderhoudswerk, technische klusjes en soms
administratief werk en koffie zetten.
Begeleiding
De taakstrafcoördinatoren geven aan dat er altijd een intakegesprek is met jongere en ou‐
ders, meestal op kantoor bij de Raad. In dit gesprek worden gegevens over de jongere ver‐

35

zameld om een goede individuele matching te kunnen maken. De beschikbaarheid en inte‐
resses van de jongeren worden besproken en ook van motivatie, capaciteiten en gedrag
wordt een beeld gevormd. Na dit eerste gesprek volgt een kennismakingsgesprek. De jonge‐
re, taakstrafcoördinator en begeleider van het gekozen werkproject bespreken wat de werk‐
straf zal inhouden, er worden afspraken gemaakt en regels uitgelegd. Vaak wordt er ook een
contract getekend. Gedurende de uitvoering van de werkstraf heeft de taakstrafcoördinator
niet altijd contact met de jongere. Soms gaat de coördinator naar het project om even te
kijken hoe het gaat en soms is er telefonisch contact met de begeleider of de jongere. Als de
taakstraf niet goed verloopt is er meer contact. De coördinator kan dan meerdere gesprek‐
ken hebben met de jongere en kan een officiële waarschuwing geven (gele kaart) of de
werkstraf stoppen (rode kaart). Na afronding van de werkstraf volgt soms een afsluitend
gesprek. Dit is bijna altijd het geval bij lange taakstraffen (vanaf tachtig uur). Bij kortere taak‐
straffen wordt de werkstraf vaak officieel afgesloten met een telefoongesprek of een schrif‐
telijke evaluatie. Enkele coördinatoren geven aan dat eigenlijk elke werkstraf afgesloten zou
moeten worden met een afsluitend gesprek. Dit gebeurt echter niet vanwege tijdgebrek
(van de coördinator en soms ook van het project).
De begeleiding op locatie, bij individuele projecten, wordt verzorgd vanuit de instelling waar
de werkstraf wordt uitgevoerd. Een medewerker van de instelling, die meestal ook contact‐
persoon van de Raad is, begeleidt de jongeren. Dit is bijvoorbeeld in een keuken vaak de
chef‐kok en in een buurthuis een jongerenwerker. Bij groepswerkprojecten gaat dit anders.
De Raad huurt voor begeleiding op deze projecten (gecertificeerde) werkmeesters in. Deze
werkmeesters moeten stevig in hun schoenen staan en de capaciteiten hebben om een
groep goed functionerende te houden. De werkmeester is altijd aanwezig bij het werk van
de jongens. De taakstrafcoördinator is degene die belangrijke beslissingen neemt, bijvoor‐
beeld of de werkstraf met positief resultaat kan worden afgesloten.
Buurtbewoners
Bijna alle coördinatoren geven aan dat buurtbewoners niet op de hoogte gesteld worden
van werkstraffen in de buurt. Dit geldt voor zowel groepswerkprojecten als individuele pro‐
jecten. De reden die hiervoor het meest gegeven wordt is dat het op de hoogte stellen van
buurtbewoners negatieve effecten kan hebben zoals stigmatisering, ‘aan de schandpaal na‐
gelen’, verzwaren van de taakstraf en onrust veroorzaken in de buurt. Een tweede reden die
veel gegeven wordt is dat buurtbewoners niet op de hoogte worden gesteld vanwege de
privacy van de jongeren. Verder wordt enkele keren aangegeven dat buurtbewoners toch
wel weten dat de jongeren werkgestraften zijn, waardoor het niet nodig wordt gevonden om
de buurt op de hoogte te stellen. Bij een project van de vestiging Zutphen, het kringlooppro‐
ject, zijn mensen op de hoogte gesteld door middel van een krantenartikel. De vestiging Den
Haag meldt dat een keer over een project, na afronding, een artikel in een lokaal krantje is
geplaatst. Hierin stond dat de straf door de jongeren goed is uitgevoerd en afgerond.
Herkenbaarheid
In principe komt het niet voor dat jongeren specifieke kleding dragen voor taakgestraften.
Wel geven de meeste coördinatoren aan dat jongeren zich qua kleding moeten aanpassen

36

aan de instelling/locatie waar zij de werkstraf moeten doen. Dit kan inhouden dat ze werk‐
schoenen moeten dragen en vaak zijn ze verplicht een reflecterend oranje of geel hesje te
dragen. Dit zijn regels van de Arbowetgeving. De hesjes zorgen voor zichtbaarheid en daar‐
mee voor veiligheid bij bijvoorbeeld werk op straat of in gemeenteperken. Het dragen van
de hesjes heeft vaak wel als neveneffect dat de jongeren herkend worden als taakgestraften.
Reactie van en interactie met de buurt
In de (31) interviews is gevraagd naar de mate van interactie tussen de jongeren en buurt‐
bewoners en de reacties vanuit de buurtbewoners. Coördinatoren is gevraagd een score van
1 tot 5 te geven aan zowel interactie als reactie. Bij interactie met de buurt staat 1 voor geen
interactie en 5 voor veel interactie. Bij reacties vanuit de buurt staat 1 voor heel negatief en
5 voor heel positief. De gemiddelde score op interactie met de buurt is 2.7. Eén geïnterview‐
de zegt dat er helemaal geen interactie met de buurt is, ruim de helft van de coördinatoren
spreekt van weinig interactie en slechts enkelen zeggen dat er veel interactie met de buurt is.

Interactie in de buurt
20
15
10
5
0
1 (geen)

2

3

4

5 (veel)

Reacties op werkstraffen in de buurt
20
15
10
5
0
1 (heel
negatief)

2

3

4

5 (heel
positief)

De gemiddelde score bij reacties vanuit de buurt is 3.6 (één coördinator niet meegerekend,
want zij gaf aan dat er helemaal geen interactie is). Volgens ruim de helft van de coördinato‐
ren zijn de reacties vanuit de buurt overwegend positief, in één geval zelfs heel positief. Een
coördinator vertelt dat een groep jongeren voor een verzorgingstehuis sneeuw had geruimd.
De bewoners waren erg dankbaar. Ze spraken de jongeren aan en gaven hen complimenten
en limonade. Dit soort voorbeelden wordt meerdere keren door de coördinatoren naar vo‐
ren gebracht. Negatieve reacties komen echter ook wel eens voor. Mensen maken opmer‐
kingen als ‘pak ze maar hard aan’ en ‘dat is toch geen straf’. Ook gebeurt het wel eens dat
vriendjes van de taakgestraften naar het project komen en opmerkingen maken.

37

38

5

Profiel, intake en besluitvorming

Bij de oplegging van een taakstraf spelen meerdere factoren een rol. Er zijn ‘objectieve’ cri‐
teria voor de strafoplegging, zoals een blanco strafblad en de zwaarte van het delict (maxi‐
maal zes maanden onvoorwaardelijke gevangenisstraf). Daarnaast spelen andere factoren
mee. Uit het onderzoek van Van Mulbregt (2000) kwam in de interviews met rechters, offi‐
cieren van justitie en taakstrafcoördinatoren naar voren dat verdachten ook zelf invloed
kunnen hebben op de keuze voor een taakstraf. Want wanneer de verdachte zelf aanbiedt
een werkstraf te doen, werd dit vaak opgevat als motivatie en dit kon volgens de geïnter‐
viewden positief bijdragen aan het besluit een werkstraf op te leggen. Een werkstraf werd
vooral gezien als een kans voor first offenders, terwijl recidive eerder negatieve indicatie was
voor het opleggen van een werkstraf. Jeugdige verdachten kregen echter sneller het voor‐
deel van de twijfel dan meerderjarigen. Detentie voor minderjarigen vond men onwenselijk
en van een werkstraf werd een pedagogisch effect verwacht: de minderjarige kan iets terug
doen voor de maatschappij, leert verantwoordelijkheid en regelmaat aan en krijgt voldoe‐
ning doordat anderen tevreden zijn over zijn prestaties.
In hoeverre deze factoren hebben meegespeeld bij de oplegging van de taakstraf aan de
jongeren in ons onderzoek valt buiten ons gezichtsveld. Ons startpunt ligt bij het intakege‐
sprek en onze focus op de uitvoering van de taakstraf en hoe de jongeren die beleven. In dit
hoofdstuk beperken we ons tot het intakegesprek en hoe de keuze voor een werkstraf in de
buurt tot stand komt. Dat doen we aan de hand van interviews met taakstrafcoördinatoren,
aangevuld met observaties tijdens intakegesprekken, en interviews met jongeren. Eerst
wordt een profiel van de geïnterviewde jongeren geschetst. Welke eigenschappen hebben
ze met elkaar gemeen en waarop verschillen ze? Vervolgens wordt kort de rol van de taak‐
strafcoördinator besproken om daarna de gang van zaken rondom het intakegesprek nader
te bekijken. Ten slotte komt het besluitvormingsproces aan bod. Waar wordt op gelet bij het
zoeken naar een geschikt project voor een taakgestrafte jongere? Is het een bewuste keuze
om een jongere in een bepaald project en/of buurt te plaatsen?
Profiel van de jongeren
Er zijn in totaal 30 jongeren in de leeftijd van 14‐18 jaar geïnterviewd. In hoofdstuk 3 hebben
we al een overzicht gegeven van hun demografische kenmerken en hun eventuele recidive
en eerdere taakstraffen (Tabel 3.2). Maar er valt op basis van de interviews en de observa‐
ties meer over hen te zeggen. Ofschoon elke jongere unieke kenmerken heeft, anders wil
zijn en wellicht een eigen dialect spreekt, hebben ze ook veel dingen met elkaar gemeen,
ongeacht hun afkomst uit stad of dorp. Typerend voor hun leeftijd is dat ze vaak rondhangen
op straat; chillen met elkaar, scheuren op scooters en kattenkwaad uithalen. In het weekend

39

gaan ze naar een party, disco, café of keet, of luisteren ze, zoals Alma 6, gewoon op straat
met skatevrienden naar hiphop uit een boombox. “Simpel je plugt een MP3 erin en je hebt
sound!” Opvallend is dat dance, smartlappen en skihutdeuntjes voornamelijk populair zijn bij
autochtone jongeren en hiphop en rap door bijna alle straatgroepen worden geluisterd. De
meeste jongeren zijn lager opgeleid (speciaal onderwijs, VMBO, MBO niveau 1 en 2) of vol‐
gen nog een opleiding. Er zitten ook enkele notoire spijbelaars tussen. Bij een deel is een
gedrag‐ of aangeboren stoornis (ADHD of PDD NOS) gediagnosticeerd.
De geïnterviewde jongeren zijn op basis van hun kenmerken grofweg verdeeld in drie groe‐
pen. Buurtjongeren hangen in de eigen woonbuurt (vaak in een dorp) rond; een deel hiervan
trekt (als ze wat ouder zijn) meer naar de stad. Zelfstandige jongeren wonen (tijdelijk) niet
meer in de eigen buurt. Van de laatste kans jongeren vertoont een deel ernstige gedrags‐
problemen. De driedeling is niet naar rato, bij de geïnterviewden noch wat betreft alle jon‐
geren met een werkstraf in de buurt. Zo vormen de buurtjongeren de overgrote meerder‐
heid van alle geïnterviewden, daarna volgen de zelfstandige jongeren en de laatste kans
jongeren zijn de kleinste groep. Hierna volgt een beschrijving van de drie profielen.
Buurtjongeren
Deze groep bestaat voornamelijk ‐ maar niet uitsluitend ‐ uit first offenders. Ze zijn door‐
gaans serieus bezig met school (elektrotechniek, lassen of willen de bouw in). Het delict
waarvoor ze een taakstraf hebben gekregen is soms een typisch voorbeeld van “wrong place,
wrong time.” Een deel van hen hecht weinig aan rolmodellen en/of is weinig honkvast in het
publieke domein. Anderen hangen in hechter verband rond en zijn meer op een vaste locatie
(hoek, pleintje, snackbar, park etc.) in de eigen (woon)buurt gericht. Een deel van de buurt‐
jongeren uit dorpen trekt vaker naar de stad voor vertier. De mobiliteit verschilt nogal. Hoe
ouder hoe meer kilometers. De leeftijd in deze groep (begint bij 12 jaar) ligt iets lager dan in
de andere groepen. De taakstrafcoördinatoren en werkmeesters/begeleiders achten kans
laag dat deze jongeren nog een keer in aanraking komen met justitie.
Profielschets 1: meisje, 14 jaar, Nederlands. Woonachtig in een kleine gemeente. Doet
VMBO verzorging op de middelbare school. Wil graag kapster, nagelstyliste of visagiste wor‐
den. Oogt echter als een 18 jarige (qua kleding, make‐up en uitgaanspatroon). Hangt veel
met vrienden en gaat naar R&B feestjes en andere ‘hippe’ dingen. Veel bezig met jongens,
maar “wil nog geen vriendje, want dat is teveel gedoe.” Reed met de brommer door na een
aanrijding, waarvan zij zelf ontzettend is geschrokken. In paniek reed ze weg en enige tijd
daarna stond de politie voor de deur. Taakstraf: 12 uur.

Zelfstandige jongeren
Deze jongeren wonen doorgaans niet meer thuis, maar bijvoorbeeld in een leefhuis of inter‐
naat, of volgen een kamertraining (16+). Ze zijn afkomstig uit een problematische thuissitua‐
tie die niet langer houdbaar is of was. Dit kan zowel aan de kant van de jongere als aan de
kant van de ouders zijn geweest. Ze weten dat ze er alleen voor staan en proberen met val‐

6

Om privacyredenen zijn de namen van de jongeren gefingeerd.

40

len en opstaan een toekomst op te bouwen. In de kern hebben ze geen aandrang tot het
plegen van delicten. Het criminele gedrag komt voort uit een situatie of gelegenheid waarbij
een meer impulsieve kosten‐batenanalyse (weinig zakgeld per week krijgen, zodat een pakje
sigaretten stelen niet als misdadig gezien wordt) wordt gemaakt. Sommigen leiden zichtbaar
aan de soms ernstig verstoorde gezinssituatie en missen de emotionele empathie van en
binding met de ouders. Blowen en experimenteren met andere genotmiddelen komt ‐ vol‐
gens de coördinatoren, maar ook blijkens informele gesprekken en interviews met de jonge‐
ren zelf ‐ vaker voor dan bij de buurtjongeren. Deze groep onderscheidt zich vanwege het
‘zwervend’ karakter. De internaten en leefhuizen liggen vaak wat afgelegen wat automatisch
tot meer mobiliteit leidt. Er wordt veel gereisd tussen school, werk, verblijfplaats en vrien‐
den (waar soms in het weekend overnacht mag worden). De jongeren variëren in leeftijd van
14 tot 18 jaar.
Profielschets 2: jongen, 18 jaar, Marokkaans. Vrolijk ogend, maar problematische jeugd.
Veel huiselijk geweld door agressieve vader; zowel moeder als hijzelf verblijven op een ge‐
heim adres. Volgt na enkele jaren internaat nu een kamertraining en woont bijkans op zich‐
zelf. Wijdt zijn agressieve buien aan een verstoorde opvoeding. Gaat niet meer naar school,
maar droomt over een HBO studie. Houdt van rap en hip hop en heeft zowel ‘blanke als
bruine’ vrienden. Toen hij 17 jaar was, had hij een schuld van ruim 100 euro bij een inter‐
netshop. Hij kreeg van het internaat geen voorschot op zijn zakgeld om die schuld af te
kunnen betalen en wist zich geen raad. Op een dag vond hij in de bus een aantal ID kaarten
in een tas. Hij wist dat dit hem uit de brand zou helpen als hij de ID kaarten doorverkocht.
De politie kwam hem op het spoor en hij werd gearresteerd voor diefstal van ID kaarten en
overtreding van de identificatieplicht omdat hij zijn eigen ID bewijs niet bij zich had. Taak‐
straf: 40 uur waarvan 20 voorwaardelijk.

Laatste kans jongeren
Deze jongeren hebben een ‘laatste’ kans gekregen van de kinderrechter en/of hebben hun
vorige taakstrak verknoeid. Sommigen hebben ernstige gedragsproblemen (agressie, vecht‐
partijen etc.) waardoor ze moeilijk te plaatsen zijn in een regulier project en hebben soms al
eerder in jeugddetentie gezeten. Deze wat oudere groep bevindt zich, afgaand op wat coör‐
dinatoren over hen vertellen, meer in de grote stad en staat soms al met één been in het
door volwassenen gedomineerde criminele (buurt) milieu. Ze zijn streetwise, verrichtten al‐
lerlei hand en spandiensten, gedragen zich stoer en quasi nonchalant en pochen soms met
hun grappige straathumor en ‐slang. Ze voeren een taakstraf uit voor een zwaarder delict
dan de jongeren in de vorige twee groepen. In plaats van een kleine diefstal, het afsteken
van vuurwerk of het beledigen van een politieagent, zijn ze eerder veroordeeld als gevolg
van mishandeling, geweldpleging en het dealen van drugs.
Profielschets 3: jongen, 17 jaar, Joegoslavisch. Zit nog wel op school, maar ziet daar
geen toekomst in. Spijbelt veel. Komt uit een milieu waar criminaliteit hoog in het vaan‐
del staat (neven, broers, andere familie). Heeft in het verleden al leerstraffen en trainin‐
gen gehad, maar snapt het nut niet van “het tekenen van je emoties.” Opgepakt wegens
overtreding van de Opiumwet. Taakstraf: 50 uur. Dit is zijn vierde taakstraf.

41

Rol taakstrafcoördinator
De taakgestrafte jongere wordt gekoppeld aan een coördinator taakstraffen. Deze voert met
hem/haar het intakegesprek, besluit over de plaatsing in welk project en zorgt ervoor dat de
jongere zijn/haar taakstraf daar kan uitvoeren. Tevens draagt de coördinator zorg voor de
eindafwikkeling door middel van een (telefonisch of persoonlijk) eindgesprek, het verwerken
van het beoordelingsformulier van de jongere en het rapporteren aan de officier van justitie
en de ouders van de jongere. Tijdens de werkstraf zelf heeft de coördinator nauwelijks tot
weinig contact met de jongere.
Het intakegesprek
Het intakegesprek heeft volgens de taakstrafcoördinatoren een vaste vorm. Zo worden de
gesprekken altijd individueel gehouden, maar er zijn wel verschillen te vinden in de vorm en
de gebruikte locaties. Het overgrote deel van de intakegesprekken vindt op kantoor plaats,
maar een aantal vestigingen doen aan huisbezoeken of met een kantoor op locatie. Er wordt
dan bijvoorbeeld voor een dagdeel een kamertje in een plaatselijk buurthuis gehuurd. Zo
hoeven de jongeren niet helemaal naar het hoofdkantoor af te reizen.
Huisbezoeken zijn populair in Limburg. Zowel de coördinatoren in Roermond als die in Maas‐
tricht leggen bijna uitsluitend huisbezoeken af. Als reden wordt gegeven dat het belangrijk is
een indruk te krijgen van het milieu waarin de jongere opgroeit en dat een intakegesprek op
kantoor niet opweegt tegen: “een kijkje in de keuken van de jongere”. Daarbij is de kans dat
er een ouder aanwezig is vele malen groter. De ouders of verzorgers van een jongere wor‐
den namelijk standaard uitgenodigd om op kantoor het intakegesprek van hun zoon of doch‐
ter bij te wonen. Soms gaat er zelfs een aparte brief de deur uit. Helaas laten ouders, vooral
in de grotere steden, vaker dan eens verstek gaan, dit tot grote teleurstelling van de taak‐
strafcoördinatoren. “Ze zijn gewenst, maar we kunnen ze niet verplichten”, aldus een coör‐
dinator. Een frustrerend gegeven, aangezien de jongere nog minderjarig is en dit betekent
dat de ouders (deels) verantwoordelijk zijn. De redenen (of “smoezen”) van jongeren die
zonder ouder bij het gesprek verschijnen verschillen van “mijn ouders werken allebei en
kunnen geen vrij krijgen” tot het in de praktijk van taakstrafcoördinatoren vaak gehoorde
“mijn vader werkt en mijn moeder spreekt geen Nederlands”.
Wanneer een taakstrafcoördinator een jongere krijgt toegewezen, ontvangt hij/zij meteen
het dossier van het uitgevoerde raadsonderzoek. Hierin staat al wat basisinformatie over
delict, achtergrond, persoon van de jongere. De taakstrafcoördinator gaat dus niet blanco
het intakegesprek in. Het delict wordt inhoudelijk niet meer besproken in het intakegesprek,
want dat is al uitvoerig aan bod geweest bij het politieverhoor, de raadsonderzoeker, de
kinderrechter en waarschijnlijk ook de ouders. Het is volgens de coördinatoren niet nodig
om dat nog eens te bespreken. Wel wordt er een korte feitelijke samenvatting van het delict
gegeven om aan te geven waarom een jongere daar nu zit. Verder wordt in het intakege‐
sprek de beschikbaarheid (dagen, dagdelen) van jongeren geïnventariseerd en hun leefsitua‐
tie in kaart gebracht. Onderwerpen als schoolprestaties, gezinssamenstelling, hobby’s, bij‐
baantjes, drugs, alcohol en eventueel (ander) grensoverschrijdend gedrag vormen daar een
onderdeel van. De jongere en diens ouders hebben minimale vrijheid in de keuze van een
project. Wel kunnen ouders erop staan dat hun kind niet in een door de coördinator geko‐

42

zen project wordt geplaatst. De coördinator probeert ouders in dat geval toch te overtuigen,
maar als zij voet bij stuk houden, valt hier anders niets aan te doen dan de jongere in een
ander project te plaatsen. In principe moeten de ouders namelijk akkoord zijn met de beslis‐
sing van de coördinator. Zij hebben (wettelijk) immers het gezag over hun kind.
First offenders en recidivisten
Uit de interviews met taakstrafcoördinatoren en ook uit observaties tijdens enkele intakege‐
sprekken komt een duidelijk verschil naar voren tussen first offenders en recidivisten wat
betreft duur en inhoud van het intakegesprek. De gesprekken met first offenders duren be‐
duidend langer. Eerst wordt de korte feitelijke samenvatting van het delict gegeven dat de
aanleiding was voor de taakstraf. Vervolgens is er een kennismakingsgedeelte en wordt er
informatie verzameld over het leven van de jongere. Bij recidivisten is dit laatste deel alle‐
maal al in het dossier terug te vinden en vraagt de coördinator alleen of er iets is veranderd
sinds de vorige taakstraf. First offenders krijgen ook meer stem bij de keuze voor een project,
maar bij recidivisten is dit al hun tweede, derde of zelfs vierde kans en dus “valt er niets te
kiezen”, aldus een taakstrafcoördinator.
Maar zowel bij first offenders als recidivisten vinden de intakegesprekken over het algemeen
op een milde toon plaats, niet expliciet veroordelend en zonder ‘moralistische preken’. Wel
is er vaak aandacht voor het drankgebruik van de jongeren. Hoeveel wordt er gemiddeld in
een weekend gedronken? Maken de ouders zich zorgen daarover? De coördinator vervult
dan een pedagogische rol en wijst erop dat alcohol meer risicovol gedrag bevordert.
Jongeren over het intakegesprek
In de interviews met de jongeren is ook gevraagd naar hun beleving van het intakegesprek.
Over het algemeen wordt deze positief beoordeeld. Sommigen dachten dat de coördinator
veel strenger zou zijn, anderen dat het delict wederom uitvoerig besproken zou worden. Op‐
vallend is dat een deel aangeeft nooit op het kantoor te zijn geweest voor een intakegesprek.
Deze jongeren vertellen dat ze zijn gebeld door de Raad om een aantal vragen te beant‐
woorden en vervolgens de details van het project waarin ze zijn geplaatst te krijgen. In deze
gevallen is het volgens coördinatoren zo dat zowel het intake‐ als het kennismakingsgesprek
met het bedrijf tegelijkertijd plaatsvindt. Deze gang van zaken is voornamelijk terug te vin‐
den bij projecten waar het overgrote deel van de totale instroom van die regio wordt ge‐
plaatst, zoals in het kringloopcentrum te Apeldoorn.
De jongeren die meerdere projecten kregen aangeboden, kozen allemaal voor het project
dat het dichtst bij huis was. Naderhand bleken deze soms vol. Veel jongeren echter kregen
geen keuzes voorgeschoteld en moesten afwachten wat de coördinator voor hen had geko‐
zen.
Herkenbaarheid
Wat betreft de perceptie van de jongeren is het volgens de coördinatoren opvallend dat jon‐
geren in de grotere steden (Den Haag, Eindhoven) bij de intake meer moeite met de herken‐
baarheid van de werkstraf in de buurt hebben dan in de wat kleinere (Zwolle, Apeldoorn).

43

Maar over het algemeen maken de jongeren zich volgens hen minder druk over eventuele
herkenbaarheid en vinden ze het belangrijker dat de werkplek dicht bij hun huis is.
De interviews met de jongeren bevestigen dat de herkenbaarheid voor sommigen inderdaad
een probleem is. Enkelen geven al in het intakegesprek te kennen dat liever niet op het sta‐
tion of in het dorp te willen werken, omdat hier bijvoorbeeld teveel familie woont. Deze
weet niet dat de jongeren een taakstraf heeft en dat zou de jongere graag zo willen houden.
Besluitvormingsproces
Uit het eerder genoemde onderzoek van Van Mulbregt (2000) bleek uit de interviews met
rechters, officieren van justitie en taakstrafcoördinatoren dat zij bij de plaatsing van taakge‐
straften rekening houden met persoonsgebonden factoren. Zo werd speciale vakkennis ge‐
bruikt bij de keuze van een project. Verder speelden praktische zaken als werktijden, reistijd
en bereikbaarheid mee. Sommige taakgestraften wilden juist niet in hun woonbuurt of
zichtbaar werken. Hier werd, indien mogelijk, vaak rekening mee gehouden. Daarnaast wa‐
ren van invloed: sociale vaardigheden, ziekte of arbeidsongeschiktheid en verslavingspro‐
blemen. Men streefde ernaar om van de taakstraf een opvoedkundig effect uit te laten gaan,
bijvoorbeeld door de koppeling van het werksoort en het delict. Ook de bespreekbaarheid
van het delict was voor plaatsing op bepaalde projecten van belang. Met eventueel schade‐
herstel voor het slachtoffer werd bij plaatsing niet echt rekening gehouden. De relatie tussen
het te verrichten werk en het delict was vaak moeilijk. Bijvoorbeeld tasjesrovers konden niet
terecht in een bejaardenhuis omdat dit onrust zou veroorzaken. Soms was het wel mogelijk
om een link te leggen tussen het delict en de werkstraf, maar kostte het ook meer tijd voor‐
dat werkstraf kon starten, terwijl een snelle start juist belangrijk werd gevonden en vaak
meer prioriteit had. Ten slotte waren er projectgebonden factoren. Veel projecten hanteer‐
den zelf plaatsingsvoorwaarden, door bijvoorbeeld bepaalde delicten uit te sluiten, bepaalde
vaardigheden en een bepaalde uitstraling van de taakgestrafte te verwachten en/of ver‐
slaafden en personen met psychiatrische problematiek werk uit te sluiten. Coördinatoren
wilden projectplaatsen niet verliezen dus wilden zorgen voor een goed verloop van de straf.
Verder konden de cultuur van de instelling, de mate van controle en begeleiding die een
projectplaats kan bieden en de persoon van de projectleider een rol spelen.
Ook al dateert het onderzoek van Van Mulbregt van tien jaar geleden, ging het niet alleen
over minderjarige taakgestraften en kwamen taakgestraften niet zelf aan het woord, in es‐
sentie zien we de genoemde factoren terug in ons eigen onderzoek. Echter, de thematiek
van werkstraffen in de buurt kwam indertijd nauwelijks aan de orde, terwijl die in ons onder‐
zoek juist expliciet aandacht heeft gekregen.
Taakstrafcoördinatoren
Er zijn verschillende aspecten waar taakstrafcoördinatoren rekening mee houden in het be‐
sluitvormingsproces. Deze zijn vaker praktisch dan inhoudelijk van aard. De reisafstand en
beschikbaarheid van zowel de jongere als het project zijn sterke bepalers. In ongeveer de
helft van de regio’s worden jongeren primair individueel geplaatst en in de andere helft pri‐
mair in een groepsproject. Dit wil zeggen dat alleen als de jongere, om welke reden dan ook,

44

ongeschikt wordt geacht om in een individueel of groepsproject te functioneren, dan pas
wordt gekeken naar het tegenovergestelde alternatief. Er wordt over het geheel genomen
liever individueel geplaatst, omdat de mening overheerst dat dit ervoor zorgt dat de taak‐
straf eerder tot een succesvol einde komt en de jongere een grotere kans heeft om er ook
nog wat van te leren. Tevens kan het een opstap zijn naar een bijbaantje of stagepek.
Groepsprocessen in de groepsprojecten leiden af. Daar tegenover staat dat de reden voor
het plaatsen in een groepsproject vaak is gelegen in de beschikbaarheid van het project. De
groepsprojecten hebben namelijk altijd plek (in tegenstelling tot individuele projecten waar
er meestal maar één plek beschikbaar is) en uren kunnen snel ‘weggewerkt’ worden. Daar‐
naast worden groepsprojecten ingezet om ‘moeilijke’ jongeren te plaatsen, bijvoorbeeld in
het prikkelarme bosproject.
Naast de overweging individueel versus groepsproject, wordt er rekening gehouden met
persoonskenmerken, zoals geslacht, leeftijd, karakter en, in mindere mate, etniciteit. In een
groep met uitsluitend jongens van 16/17 jaar, plaatst men doorgaans geen meisje van 14
jaar die voor het eerst een taakstraf heeft. Met betrekking tot het delict wordt in het geval
van zedendelinquenten consequent rekening gehouden met de werkplek. Hier is namelijk
voorzichtigheid geboden. Een aantal coördinatoren bespreekt het openlijk met zedengeval‐
len: “Ik wil je graag in dit project plaatsen, kan je het aan?”.
Jongeren
Volgens de jongeren hebben ze geen tot weinig invloed op de besluitvorming. Sommigen
vertellen hoe ze zelf met een voorstel kwamen voor een werkstraf of hun wensen uitten en
dat dit achteraf in hun beleving niets heeft uitgemaakt. Een stapje verder gaan de jongeren
die het gevoel hadden dat er niet eens naar ze geluisterd werd, maar dit zijn uitzonderingen.
Vooral de jongeren die telefonisch meegedeeld kregen waar ze te werk werden gesteld,
voelden zich niet betrokken bij het besluitvormingsproces. Daar staat opvallend genoeg te‐
genover dat een deel van de jongeren het ermee eens is dat je als taakgestrafte niets te kie‐
zen hebt: “dat hoort bij de straf”.
Wel of niet in de buurt?
Over het wel of niet in de buurt plaatsen, praten taakstrafcoördinatoren verschillend. Een
ieder moet zich bij de plaatsing houden aan de regel van een half uur reisafstand, dus som‐
migen gebruiken dit als ‘in de buurt plaatsen’. Anderen wijzen op het feit dat de jeugdcul‐
tuur in elke stad of dorp klein is en iedereen elkaar wel ergens van kent (broertje van, neef
van, ex van). Zo denkende is elke plaatsing in dezelfde stad waar de jongere woont in de
buurt, of in ieder geval deels in de ‘directe leefomgeving’.
Het lijkt erop dat de keuze die een taakstrafcoördinator wel of niet maakt voor een bepaald
project of iets in ‘de buurt’, meer vanuit een pragmatisch oogpunt wordt bezien dan dat het
een inhoudelijk bewuste keuze is. Soms is het omdat dat project het enige project binnen de
haalbare reisafstand van de jongeren is, soms omdat de jongere alleen op zaterdag beschik‐
baar is en dus uitgesloten wordt van andere projecten die doordeweeks plaats vinden. Als
een jongere bewust níet in een groepsproject wordt geplaatst, is dit meestal omdat hij/zij
ongeschikt wordt bevonden om in een/desbetreffende groep te functioneren. Dit kan op de

45

jongere, maar ook zeker op de groep een nadelige invloed hebben: “Als er één lastige bij zit,
kan die de hele groep opstoken. De ‘uitslover’ zoekt aandacht en afleiding, de rest wordt
afgeleid. Voor niemand een gunstige situatie.” Bij individuele projecten is er wel meer ruimte
voor plaatsing op basis van inhoudelijke redenen. Coördinatoren proberen dan een werkplek
te zoeken die aansluiting vindt bij de opleiding of interesses van de jongere. Zo worden mei‐
den vaak in een ziekenhuis of bejaardentehuis geplaatst (verzorgende rol). Jongens die bij‐
voorbeeld van dieren houden, kunnen op een boerderij terecht. Of als een jongen al ergens
in de bouw of bij een schildersbedrijf werkt in het kader van zijn stage, wordt getracht een
taafstrafplek in die richting te zoeken.
Met het aspect van de buurt wordt, buiten de reisafstand, niet veel rekening gehouden in de
besluitvorming. Wel een belangrijke inhoudelijke reden om iemand niet in de buurt te plaat‐
sen, is wanneer een jongere doelwit kan worden van een eventuele wraakactie. Als de jon‐
geren namelijk herkenbaar is voor publiek en buurt, is het voor ‘vijanden’ tevens gemakkelijk
om hem of haar te vinden.
Bij het project in Maastricht was vanaf het begin de insteek om te starten in de achter‐
standswijken. Niet helemaal toevallig, omdat een groot deel van de toenmalige instroom
ook in die wijken woonden. Daar is de locatie van het project en de daarmee gepaard gaan‐
de herkenbaarheid wel echt een element van de taakstraf.
Het plaatsen in de pleegbuurt komt nauwelijks voor, zoals al bleek uit de inventarisatie
(hoofdstuk 4). Coördinatoren staan hier op zich wel open voor, maar het moet wel praktisch
haalbaar zijn. Zo vertelt een coördinator in Limburg over een jongen die met toestemming
van de directeur van de tennisvereniging waar hij een aantal dingen had vernield, aan het
werk mocht om de schade te vergoeden. “Als vanuit beide partijen de wil er is, kan de moge‐
lijkheid onderzocht worden tot het tewerkstellen van de jongere op de pleeglocatie.”
Conclusie
De geïnterviewde jongeren hebben een aantal kenmerken, zoals het lage opleidingsniveau,
de liefde voor rap/hiphop, scootercultuur en het hangen op straat, met elkaar gemeen.
Daarnaast zijn op basis van de verschillen tussen de jongeren drie groepen te onderscheiden,
te weten: Buurtjongeren, Zelfstandige jongeren en Laatste kansjongeren.
Zoals ook uit de inventarisatie (hoofdstuk 4) bleek, vinden de meeste intakegesprekken op
kantoor plaats, behalve in de regio’s waar huisbezoeken standaard worden gedaan. Wat niet
uit de inventarisatie naar voren kwam, maar nu wel uit de verdieping, is dat een deel van de
intakegesprekken ook telefonisch plaatsvindt en/of op de eerste werkdag, samen met het
kennismakingsgesprek. Pas later tijdens de diepte interviews met coördinatoren en jongeren
werd dit duidelijk.
Voor first offenders is in het intakegesprek ruimte voor het bespreken van de beschikbaar‐
heid, interesses, motivatie, capaciteiten en gedrag, terwijl bij recidivisten wordt gekeken
naar beschikbaarheid en zijzelf veel minder mogen meebeslissen over de inhoud en locatie
van de werkstraf.

46

Er wordt zowel individueel als in groepsprojecten geplaatst, al heeft de ene vestiging een
voorkeur voor het één dan wel het ander. Alle geïnterviewde taakstrafcoördinatoren zijn het
erover eens dat plaatsing van een jongere maatwerk is. Toch vinden de jongeren niet altijd
dat er rekening wordt gehouden met hun eigen wensen of voorkeuren.
Het plaatsen in een groepsproject heeft voornamelijk praktische redenen, individuele plaat‐
sing wordt doelbewuster gedaan. Bij plaatsing in de buurt van de jongere wordt doorgaans
geen rekening gehouden met inhoudelijke factoren, behalve in het geval van eventuele
wraakacties. Plaatsing in de pleegbuurt komt zelden voor.
Ten tijde van de intake ligt bij een deel van de jongeren hun herkenbaarheid tijdens het uit‐
voeren van de werkstraf gevoelig.

47

48

6

De werkstraf

Borden wassen, bedden verschonen, prullen prikken of muurtjes verven. Na het intakege‐
sprek en de matching tussen jongere en project (hoofdstuk 5) is het dan tijd om te gaan
werken. In dit hoofdstuk worden de werkzaamheden van de jongeren op de werkplek be‐
schreven. De beleving van de werkstraf en de reacties door omstanders laten we nog zoveel
mogelijk buiten beschouwing, want daar worden latere hoofdstukken aan gewijd.
Centraal in dit hoofdstuk staat de beantwoording van de tweede onderzoeksvraag naar
kenmerken van werkstraffen in de buurt. Daarnaast komt ook de vierde onderzoeksvraag
aan de orde: zijn de jongeren tijdens het uitvoeren van de werkstraf in de buurt herkenbaar
als werkgestraften? Op basis van (participerende) observaties, informele gesprekken en in‐
terviews met de jongeren, interviews met de taakstrafcoördinatoren en informele gesprek‐
ken en verslagen van werkmeesters/begeleiders worden deze onderzoeksvragen uitgediept.
Wat doen de jongeren als werkstraf en waar? Onder welke omstandigheden? Zijn er ver‐
schillen te zien tussen projecten in de stad en die op het platteland? Hoe lang duurt een
werkstraf? Ook wordt aan de hand van de interviews met taakstrafcoördinatoren, de obser‐
vaties en informele gesprekken de rol van de werkmeester besproken.
Inhoud werkstraf
De meeste onderzochte projecten vinden plaats in de woonbuurt van de jongere; dat wil
zeggen: in de eigen woonwijk, woonplaats en/of op een half uur reisafstand van waar zij
wonen. Sommige projecten herbergen ook het element van herkenbaarheid. De aard en de
zwaarte van de werkzaamheden verschillen per project.
Het Buitengewoon Schoon project (Roosendaal) en Vegen Escamp (Den Haag) lijken op el‐
kaar qua werkzaamheden. ‘Vuil opruimen’ zijn de toverwoorden. Blikjes op straat, sigaret‐
tenpakjes, weggegooide folders, plastic zakjes en allerlei andere troep die zich verzamelt in
de berm, langs de weg en in het gras. De jongeren zijn herkenbaar aan oranje hesjes, een
vuilniszak en een prikker. Met extreme weersomstandigheden wordt veelal rekening gehou‐
den, maar sommige werkmeesters zijn stellig:
“Het weer is geen factor om een werkdag af te zeggen. Bij een heftige regenbui, schuilen we
in een bushokje, maar als het echt de hele dag regent, werken we gewoon door. Er zijn regen‐
jacks beschikbaar met capuchons. Als het sneeuwt, gaan we sneeuwruimen in de wijken zo‐
dat de wegen weer begaanbaar worden.” (Werkmeester Vegen Escamp)

Bij het Haagse Vegen Escamp wordt straatvuil geprikt in een buurt die binnenkort gesloopt
wordt en volgens de taakstrafcoördinator “erg smerig” is. Het is een buurt waar het zomaar
kan dat iemand het raam open doet en vanaf drie hoog een vuilniszak naar beneden gooit,
maar ook een buurt waar een oud vrouwtje met een zak Marsrepen klaar staat als de jon‐
gens weer komen werken. De hele dag prikken zorgt ervoor dat je als werkgestrafte de hele
49

dag naar de grond kijkt op zoek naar vuil, waardoor de jongeren niet zo veel merken van wat
er om hen heen gebeurt. (Zie verder hoofdstuk 9). De werkmeester heeft een milde streng‐
heid, maar zorgt er wel voor dat iedereen continu bezig is. Er mag van de werkmeester ge‐
kletst en gelachen worden (graag zelfs), maar het werk mag er niet onder lijden. Iedereen is
constant in beweging en er wordt flink wat af gelopen op zo’n dag. Roken mag absoluut niet
tussendoor, maar zowel in de morgen als in de middag last de werkmeester een rookpauze
van tien minuten in. De rest kan dan even rusten. Deze pauze mag overigens niet gebruikt
worden om bijvoorbeeld even naar de supermarkt te lopen voor een blikje cola of een pakje
sigaretten. Dat mag alleen tijdens de lunch.
Ook bij de start van het Bosproject in Venlo wordt meteen hard gewerkt. De jongeren dra‐
gen hun eigen (oude) kleren en geen speciale werkschoenen e.d. Op het takenlijstje staan:
verven, snoeien, onkruid wieden, sjouwen en kleine reparaties in het bos. Allemaal klusjes
die vaak onder het kopje ‘jongensdingen’ worden geplaatst. Daarom geldt dit project, net als
de beide hiervoor genoemde projecten, meer als ‘jongensproject’, waar flink de handen uit
de mouwen moeten worden gestoken en waarbij het werk later op de dag zwaar kan wor‐
den. Heel zelden worden hier meisjes geplaatst, al is het volgens de taakstrafcoördinatoren
niet uitgesloten. (Overigens ligt het niet plaatsen van meisjes in dit type projecten ook aan
de groepssamenstelling en bijbehorende dynamiek).
Daarentegen werken jongens en meisjes bij het Kringloopproject in Apeldoorn in een ge‐
mengde groep. ’s Morgens is het pand geopend voor goedereninname van klanten. Klanten
worden onder andere door de taakgestrafte jongeren ontvangen en vervolgens worden de
in te leveren spullen bekeken. Dit zijn soms grote kasten, stoelen en tafels, maar ook bestek,
kaarshouders en computers. De jongens zijn verantwoordelijk voor het zwaardere werk, de
meisjes krijgen toch vaak de schoonmaak‐ of sorteertaken. Om 13:00 uur gaat het hek dicht
en begint het uit elkaar halen, schoonmaken en sorteren van de spullen. De jongeren heb‐
ben verplichte oranje hesjes en werkschoenen aan. Van de werkbegeleider (een personeels‐
lid van het Kringloopcentrum zelf) krijgen ze te horen wat er die dag allemaal moet gebeu‐
ren en in principe moet dit werk aan het eind van de werkdag af zijn, of ze nou met z’n
achten of met z’n vieren zijn. Het is dus zeker wel hard werken, maar op een andere manier
dan bij de eerdergenoemde projecten. Roken mag alleen op aangegeven momenten. Als er
geen klanten zijn ’s morgens, mag dit vaak wel even om de hoek, uit het zicht van klanten.
De dagopbouw bij het Kringloopcentrum ziet er elke zaterdag in grote lijnen hetzelfde uit.
Dit is wel anders bij het project Werkstraffen in de buurt in Maastricht. De jongeren dragen
geen speciale werkkleding, maar ze zijn tot op zeker hoogte wel herkenbaar voor de buurt
omdat ze als groep aan de slag moeten. Om ervoor te zorgen dat jongeren zich niet gaan
vervelen, proberen de betrokkenen te zorgen voor afwisseling. Elke zaterdag wordt een an‐
der deel van de wijk aangepakt en ook op een andere manier. Zo komen ze bijvoorbeeld re‐
gelmatig vuil ruimen, maar gaan ze ook langs de begraafplaats om deze te fatsoeneren. Voor
de jongeren die dit eng vinden, wordt een ander klusje verzonnen, maar wel binnen het toe‐
zichtgebied van de werkmeester. Tijdens onze observaties van dit project moesten de jonge‐
ren bijvoorbeeld enkele hekken van een lokale winkelier van een nieuwe verflaag voorzien.

50

Door het project wordt intensief contact gezocht met ondernemers en bewoners in de buurt
voor eventuele klusjes die de jongeren kunnen opknappen. Er mag worden gerookt tijdens
het schuren en verven, als er maar doorgewerkt wordt.
Bij de zojuist besproken groepsprojecten zijn de taakgestraften voor omstanders soms her‐
kenbaar aan hun werkkleding – ook al betekent dit niet vanzelfsprekend dat omstanders de
kleding direct associëren met een werkstraf (zie hoofdstuk 9). Dat ligt anders bij de individu‐
ele projecten. In Zwolle leidt de personeelsingang aan de achterkant van een ziekenhuis naar
de beddencentrale diep weggestopt in de kelder. Hier worden taakgestrafte jongeren indivi‐
dueel geplaatst, vaak ook als enige taakgestrafte, maar volgens de taakstrafcoördinator
soms ook met z’n tweeën, zolang dit niet voor problemen zorgt en er voldoende toezicht is.
De jongere draait mee met de reguliere beddenploeg. Er is veelvuldig contact met patiënten
tijdens het werk, omdat door deze ploeg bedden van patiënten worden verschoond. Er is
iemand van het ziekenhuis aangesteld om op de taakgestrafte jongeren te letten. Het mee‐
draaien in een reguliere werkploeg, betekent dat er minder focus is en hoeft te zijn op de
groepsdynamiek van taakgestrafte jongeren, maar meer op het werk zelf (zie verder hoofd‐
stuk 7). Zo gaat het ook op twee andere werkstrafplekken: de spoel‐ en afwaskeukens van
het ziekenhuis en een bejaardentehuis. De jongeren zijn gewoon hard aan het werk, net als
het overige personeel, en er wordt niet zichtbaar extra op de werkgestrafte jongeren gelet.
Het enige verschil met de beddencentrale is dat de jongeren die in de spoelkeukens werken,
nauwelijks tot geen contact hebben met patiënten/klanten. Wel met overig personeel.
Individuele plaatsingen zijn er ook op de activiteitenboerderij van een gehandicaptendorp
aan de rand van Eindhoven. Een medewerker van de boerderij fungeert als werkbegeleider
van de werkstraf, maar is tevens de baas van de andere tieners die daar werken. Het werk is
in de buitenlucht, met kruiwagens, schoffels, dieren en modder. De werkbegeleider vindt
het leuk dat er soms hulp komt vanuit de Raad voor de Kinderbescherming en vooral dat de
taakgestrafte jongeren leren hoe het is om met gehandicapten om te gaan.
Het lijkt op een soort bungalowpark, maar dan uitsluitend voor gehandicapten. Zij wonen
hier onder begeleiding. Na aanwijzingen van de receptie rij ik naar de activiteitenboerderij in
het midden van het park. Op het terras zitten bewoners met begeleiders of familie met een
glaasje cola van de zon te genieten. Er zijn schommels, een trampoline, circusfietsen en een
enorme boerderij. Tussen alle gehandicapte tieners die hier ook werken, zie ik Tinus staan.
Hij is hard aan het werk. Balen hooi worden versleept, het gras moet nog gemaaid worden,
de dieren gevoederd en de mest verzameld. Samen met twee gehandicapte jongens maakt
hij een kippenhok schoon (Veldnotitie).

Grote stad en platteland
Een opvallend verschil wat betreft werkstraffen in de buurt tussen de grote stad enerzijds en
kleinere steden en het platteland anderzijds is te zien in de zojuist beschreven individuele
projecten. De (individuele) projecten in de wat kleinere stad Zwolle zijn allemaal binnen, re‐
delijk ‘weggestopt’ en de hier geplaatste jongeren komen er in principe geen leeftijdsgeno‐
ten tegen. De jongeren die hun werkstraf uitvoeren, komen door de achteringang naar bin‐
nen of werken op een afdeling die niet zichtbaar en toegankelijk is voor patiënten en
51

anderen. Het lijkt alsof de werkzaamheden worden ‘afgeschermd’, zodat de jongere onge‐
stoord zijn of haar werk kan afmaken in een professionele omgeving zonder teveel invloeden
van buitenaf. In Zwolle zijn er alleen incidenteel groepsprojecten. In grotere stad Eindhoven
zijn veel van de individuele projecten (deels) buiten, zoals de boerderij, maar er is ook een
papegaaienopvang en een bosproject. Volgens de taakstrafcoördinator krijgen ze veel jonge‐
ren uit arbeiderswijken en die willen “gewoon lekker de handen uit de mouwen steken en
aan de slag, het liefst in de buitenlucht.” Zo’n jongen kan je dan niet ‘wegstoppen’ in een
afwaskeuken of bij de catering. Groepsprojecten zijn meer typerend voor grotere gemeen‐
ten; ze komen ook voor in de kleinere steden, maar dan op kleinere schaal. Op het platte‐
land komen groepsprojecten nauwelijks voor, omdat het praktisch gezien niet haalbaar is. Er
is te weinig instroom en de afstanden tussen woning en werklocatie zijn te groot om groe‐
pen te kunnen maken.
Groepsprojecten en individuele projecten
Alle groepsprojecten hebben een maximum van acht deelnemers. In de praktijk zijn dit er
veelal drie tot zeven, omdat er altijd afmeldingen, no‐shows en zieken zijn. De meeste groe‐
pen zijn gemengd qua etniciteit, geslacht en leeftijd, maar er zijn ook groepen waar geen
meisjes of geen 12/13‐jarigen worden geplaatst vanwege de aard van de werkzaamheden of
om de groepsdynamiek zo min mogelijk negatief te verstoren. De individuele projecten zijn
alle in een instelling waar de jongere de enige werkgestrafte is. Soms zijn zij wel in een groep
aan het werk, maar dan is de jongere de enige taakgestrafte. De frequentie van de projecten
verschilt. Sommige lopen het hele jaar door op elke zaterdag, andere alleen in de schoolva‐
kanties. Bij individuele projecten is meer ruimte voor werk op doordeweekse dagen. Dit is
fijn voor bijvoorbeeld jongeren die op zaterdags een bijbaantje hebben of in clubverband
voetballen, maar doordeweeks wel kunnen werken. Groepsprojecten zijn doorgaans op de
zaterdag of een volle week in de vakantieperiode.
De geïnterviewde jongeren is ook gevraagd naar hun oordeel over hun huidige werkstraf in
vergelijking met eerdere werkstraffen. De first offenders konden niet teruggrijpen op eerde‐
re eigen ervaring, maar konden meestal wel hun huidige straf vergelijken met straffen die
vrienden hadden gekregen of waarvan ze hadden gehoord. De meeste desbetreffende jon‐
geren zijn positief over eerdere groepsprojecten waarin ze hebben gezeten. Dit verdient wel
een kanttekening: de gezelligheid in de groep wordt namelijk geroemd, maar het werk zelf
wordt minder positief beoordeeld. Het werken met leeftijdsgenoten ervaren jongeren voor‐
namelijk als een leuke bijkomstigheid, maar het werk in groepsprojecten wordt meer dan
eens benoemd als “vreselijk”.
Duur werkstraf
Alle coördinatoren vinden het belangrijk dat snel met de taakstraf begonnen kan worden en
deze ook binnen redelijke termijn volbracht wordt. De uren moeten bijvoorbeeld niet over
zes maanden worden uitgesmeerd, want dat gaat volgens de taakstrafcoördinatoren ten
koste van de motivatie.
Het opgelegde aantal uren van een werkstraf varieert van 4 tot en met 200 uur (dit is tevens
het wettelijk maximum). Hoger komt bijna niet voor; deze jongeren krijgen dan meestal de‐

52

tentie opgelegd of een combinatie met een leerstraf. Een werkstraf vanaf 150 uur komt al
niet vaak voor en jongeren met een werkstraf van meer dan 100 uur voltooien deze vaak
deels in een (incidenteel) groepsproject doordeweeks, bijvoorbeeld in de vakantie(s). Als er
dan nog uren resteren, kunnen deze in een individueel project doordeweeks of op zaterda‐
gen afgemaakt worden. De mogelijkheden zijn schier oneindig. Coördinatoren kiezen er dan
ook vaak voor om de jongere in verschillende projecten na elkaar te plaatsen, zodat het niet
saai wordt. Jongeren met een klein aantal uren worden vaak op zaterdagen ingedeeld. Af‐
hankelijk van het aantal uren kan een jongere klaar zijn in een dag(deel) of moet hij/zij een
aantal zaterdagen aanwezig zijn. Een jongere met een taakstraf van 40 uur kan bijvoorbeeld
in een (groeps)project van een volle werkweek worden geplaatst of vijf zaterdagen aan de
slag gaan.
Factoren die kunnen zorgen voor vertraging in de duur van een werkstraf kunnen liggen in
het project zelf. Er moet uiteraard plaats zijn in het project, anders moet de jongere wachten.
En het komt zelden voor, maar als er op een zaterdag maar twee jongeren komen opdagen,
gaat het project soms niet door die dag. De meeste coördinatoren hanteren een minimum
van drie jongeren per groep. De werkmeester moet namelijk ook betaald worden. Maar ook
de jongere zelf kan voor vertraging zorgen. Op een werkdag wordt doorgaans vier, zes of
acht uur gewerkt. Zo kan het dus zijn dat een jongere op een zaterdag om 14.00 uur naar
huis gaat, omdat hij al een aantal dagen achter de rug heeft en nu nog maar zes uurtjes
moest volmaken. Dit gegeven zorgt mede voor de vele wisselingen en het snelle verloop in
groepen.
Tot slot kunnen de regels met betrekking tot de lunchpauzes verschillen. Doorgaans wordt
het half uurtje lunchpauze bij een reguliere betaalde baan niet uitbetaald. Bij de werkstraf
wordt het dan ook meestal niet afgetrokken van het aantal opgelegde uren. Sommige coör‐
dinatoren en werkmeesters gaan hier echter anders mee om en wel om een bijzonder door‐
dachte reden:
“Als de lunchpauze niet bij het aantal uren van die dag wordt opgeteld, geldt dit automatisch
als zijn/haar eigen tijd. We hebben een tijd gehad dat jongeren in de pauze buiten het terrein
een jointje gingen roken of een blikje bier halen. Als we ze aanspraken op het feit dat ze stoned
of dronken waren, kreeg je te horen dat het hun eigen tijd was en dus daarin mogen doen wat
ze willen. Om dit te voorkomen, telt de lunchpauze mee bij het aantal gewerkte uren van die
dag. Al is het alleen maar om ervoor te zorgen dat jongeren op het terrein blijven.” (taakstraf‐
coördinator)

Rol werkmeester
De begeleiding op de werkplek zelf geschiedt door een werkmeester en/of een werkbegelei‐
der. Het verschil is dat een werkmeester door de Raad voor de Kinderbescherming wordt
ingehuurd bij een extern bureau (speciaal voor het project), terwijl een werkbegeleider bij
de instelling waar de taakstraf wordt uitgevoerd zelf werkzaam is. Een goed voorbeeld is het
Kringloopproject in Apeldoorn. Hier is een werkmeester ingehuurd die ervaring heeft met
jongeren, leiding kan geven, groepen aansturen en werkzaamheden structureren. Daarnaast
is er een werknemer van het kringloopcentrum aangewezen als werkbegeleider. Hij weet
welke werkzaamheden er die dag uitgevoerd moeten worden en bijvoorbeeld hoe de hef‐
53

truck werkt. In dit geval zijn er dus twee begeleiders op de werkplek. In de praktijk is het
echter vaker zo dat in groepsprojecten alleen een werkmeester aanwezig is en bij individuele
projecten alleen een werkbegeleider. De laatstgenoemde hoeft, in tegenstelling tot een
werkmeester, geen groep met taakgestrafte jongeren te begeleiden. Wel kan het zo zijn dat
hij/zij leiding geeft aan een team waarin de taakgestrafte jongere wordt geplaatst. Verder
hoeft de werkbegeleider niet over specifieke, aanvullende vaardigheden te beschikken.
Deze rolverdeling tussen werkmeester en werkbegeleider kwam ook duidelijk tot uitdruk‐
king tijdens onze (participerende) observaties van de projecten. Vooral het Kringloopproject
liet de rolverdeling goed zien. De werkbegeleider‐ en meester werkten nauw samen, maar
de één bemoeide zich eigenlijk niet met het werk van de ander, al was het heel helder voor
de groep dat ze allebei evenveel autoriteit hadden.
De werkmeesters hebben doorgaans geen opleiding of training van de Raad voor de Kinder‐
bescherming gekregen en zijn ook niet (speciaal hiervoor) gecertificeerd, maar voldoen wel
aan een vooropgesteld functieprofiel. Sommigen hebben een achtergrond als marinier of
gevangenisbewaarder, anderen komen uit de hulpverlening, maar een ieder moet volgens
de maatstaven van de Raad sociale vaardigheden hebben: “Alleen maar disciplineren werkt
niet”, aldus een coördinator.
De rol van de werkmeesters op de werkdag zelf is groot. Zij heten de jongeren welkom, soms
samen met de taakstrafcoördinator, en leggen de werkzaamheden en regels uit. 7 In het ka‐
der van het toezichthoudende element in hun takenpakket reageren ze op ongeregeldheden
en proberen deze te voorkomen. Tevens hebben zij een pedagogische functie. Zij zien erop
toe dat men netjes met elkaar omgaat, de regels worden nageleefd en spelen hier op in als
dit niet het geval is. Niet zozeer met een belerend praatje of moraliserend, maar meer zoals
bijvoorbeeld een leraar het zou doen in de klas. Zo mag er vaak alleen gerookt worden op
gezette tijden, mag er geen rotzooi op de grond gegooid worden en vraagt de werkmeester
een vriendelijke en positieve houding van de jongeren, tegenover elkaar, de werkmeester,
maar zeer zeker ook tegenover omstanders.
Veel van de werkmeesters hebben gedurende de dag contact met de taakstrafcoördinator.
In het bijzonder als een jongere vervelend of onacceptabel gedrag vertoont. Op het moment
dat een jongere van het project wordt weggestuurd, is er eerder die dag al contact geweest
met de taakstrafcoördinator hierover, dit komt nooit uit de lucht vallen. Verder ontvangt de
taakstrafcoördinator altijd op de maandag, na de zaterdag waarop gewerkt is, van de werk‐
meester een rapport over de gang van zaken. Hierin staat het functioneren van elke jongere
beschreven, zodat de taakstrafcoördinator meteen op de hoogte is. Hieronder volgen drie
geanonimiseerde voorbeelden.
Mussaf was keurig op tijd bij het station. Zijn bedeesdheid duurde een minuut of tien. Daar‐
na alleen maar vragen, de hele dag door. Uiteindelijk werden het vragen naar de bekende
weg. Waar gaan we naar toe, wat moet ik doen, mag ik eerder weg, hoe laat ga ik eten, etc.

7

Vaak zijn de regels al in een eerder stadium met de jongere en de taakstrafcoördinator besproken, maar deze
worden altijd nog door de werkmeester op de dag zelf uitgelegd.

54

Was vandaag de jongste van de groep, maar ik vind dat geen excuus. Is traag in en met alles.
Moet constant gecorrigeerd en beslist aangespoord worden. Ondanks goede voorbeelden
van anderen, correcties nodig betreffende tenue, opschieten met in orde maken materiaal,
opruimen van het zwerfvuil, mekkeren over (niet) te volle zakken. Altijd de laatste. Ik besef
dat dit met slechts drie ook omgebogen kan worden naar een derde podiumplaats, maar de‐
ze dag beslist niet. Eenmaal in bijzijn van de anderen duidelijk verteld wat ik er van vond, en
in de middag hem een fikse uitbrander gegeven. Deze taakstraf gaat wel lukken met de jon‐
geman, maar er mag best wat meer werklust vanuit gaan. Kortom redelijk lui. Heeft deze dag
matig gewerkt.
Joop is en blijft stille Jopie. Weinig mededeelzaam, althans niet op eigen initiatief. Ook zijn
werktempo is niet noemenswaardig gestegen, afgezet tegen de vorige weken. Is wel minder
wantrouwend geworden. Mag graag tutoyeren, echter zonder dat dit ergernis opwekt. Min‐
der sociaal vond ik het feit, toen er op de markt een gratis verstrekking van coca cola was, en
het tegen zijn einde werkdag liep hij mij vroeg: Mijnheer mag ik een blikje cola ophalen. Mijn
antwoord was ja dat mag, maar dan vijf, tenslotte zijn we met vijven. Ik ga niet met 5 cola
sjouwen was Joops antwoord. Ik heb hem daarop geen toestemming gegeven om voor zich‐
zelf een cola op te halen, in het kader allemaal of niemand. Het verbaasde mij wel dat dit
zonder mokken werd geaccepteerd. Het was zijn laatste werkdag. Heeft zijn taakstraf, gezien
zijn traag tempo, matig tot redelijk afgesloten.
Bibi is een meisje dat zeer aanwezig is. Ze deelt graag haar gemoedstoestanden en meningen
met anderen. Zo heeft ze al vier weken pijn in de buik en vandaag drie blaren en heeft ze
heel wat te puffen en te blazen. Iedereen die het wel of niet wil horen mag het van haar we‐
ten. Het eerste uur loopt niet echt lekker. Ze zoek de grenzen op en wil bepalend zijn. Als ik
haar aanspreek wil ze verdergaan in haar werk en vermijd ze oogcontact en probeert ze de
confrontatie vermijden en af te kappen. Ik heb even strak aangepakt zodat ze weet waar ze
aan toe is. Wat later zie ik dat zij heel goed aan het werk is.

Bij de individuele projecten heeft de taakstrafcoördinator eigenlijk alleen contact met de
begeleider als er zich ongeregeldheden voordoen, dus in het geval van te laat komen, niet op
tijd van pauze terug komen, brutaliteit, werk weigeren etc. Tot slot hebben coördinatoren
een controlerende taak ten opzichte van de werkmeesters. Als zij het gevoel hebben dat hij
het niet goed aanpakt en/of onrechtvaardig is, is het de taak van de coördinatoren om in te
grijpen.
De werkmeesters (“coaches”, zoals ze zelf genoemd willen worden) in het Maastrichtse pro‐
ject Werkstraffen in de Buurt zijn van een andere orde. De oprichter is een voormalig gla‐
zenwasser die door een ongeval niet meer zijn beroep kan uitoefenen. Hij wilde altijd al
graag met jongeren werken. Eerst draaide hij dit project alleen met zijn broer, maar er kwa‐
men steeds meer aanmeldingen binnen van vrijwilligers die in de buurt woonden. Er loopt
nu zelfs een meisje stage om ervaring op te doen. De oprichter:
“De vrijwilligers zijn een grote succesfactor van dit project. Jongeren hebben bewondering
voor het feit dat zij niet betaald krijgen, maar wel op hun vrije zaterdag een groep willen be‐
geleiden.”

55

Naast overeenkomsten zijn er soms duidelijke verschillen in de aanpak van werkmeesters.
Van hard en gedisciplineerd tot zacht doch rechtvaardig en alles hier tussenin. Tijdens de
pauzes wordt er in sommige projecten gepraat en gediscussieerd over relevante onderwer‐
pen. De werkmeester neemt dan een redelijk neutrale rol in, maar probeert de jongeren wel
te confronteren. Zo vroeg een jongere waarom hij prulletjes moest prikken. De werkmeester
ging daarom het gesprek met hem aan door te vragen wat hij er niet leuk aan vond. Na uit‐
leg van de jongere zei de werkmeester: “Laat dit dan vooral een les zijn voor wat je NIET zou
willen worden in je leven.”
Jongeren over de werkmeester
Jongeren zelf beoordelen de werkmeester over het algemeen positief. Er komt zeker geen
beeld naar voren van de werkmeester als drilinstructeur. Termen als ‘chill’, ‘relaxed’ en ‘aar‐
dig’ passeren juist de revue. Ook vinden veel jongeren – in de interviews, maar ook in infor‐
mele gesprekken ‐ dat hij goed met de groep klikt. Verder is er volgens de jongeren ruimte
voor humor en een praatje, maar soms ook een wijs woord (hoewel dit niet door iedereen
op prijs wordt gesteld). Het woord ‘streng’ als typering van de werkmeester valt weinig. Wel
denken jongeren dat hun werkmeester zeer zeker streng kan zijn als het zou moeten.
Een minder positief geluid komt van enkele jongeren die de werkmeester niet consequent
vonden in het hanteren van de rookregels. Volgens hen rookt hij soms in zijn kantoor, terwijl
de jongeren zelf niet mogen roken. Regels zijn regels en ook de werkmeester moet zich
daaraan houden, zo vinden deze jongeren.
Daarnaast brengen sommige jongeren in informele gesprekken naar voren het soms lastig te
vinden om zich ‘sociaal wenselijk’ op te stellen, terwijl de werkmeester hier wel op let en dit
van de jongeren verlangt. Zo valt het bijvoorbeeld op als een jongere, die wel zijn werk goed
doet, de hele dag met niemand praat. Jongeren zeggen zeker te weten dat je dan een aante‐
kening krijgt die naar de coördinator gaat. Dit terwijl je volgens hen niets fout doet. De jon‐
geren in de individuele projecten reppen hier met geen woord over. Integendeel, een recidi‐
vist die voorheen in een groepsproject zat, vertelt dat er nu juist minder op hem wordt gelet
en dat hij dit erg prettig vindt. Zo kan hij gewoon in stilte zijn werk doen en uren voltooien,
zonder dat dit tegen hem wordt gebruikt.
Bijna alle jongeren vinden dat ze niet veroordelend behandeld of met een scheef oog door
de werkmeester bekeken worden. Eén jongen die voor diefstal was opgepakt, vertelde wel
dat hij niet zo gecharmeerd was van zijn werkbegeleider, toen die hem vroeg of hij hem wel
kon vertrouwen met alle tassen van het personeel in de kleedkamer. Maar dit is een enkel
geval, want over het geheel genomen zijn de jongeren juist heel tevreden over de werk‐
meesters en begeleiders en de manier waarop zij hun werk doen.
Conclusie
De aard en de zwaarte van de werkzaamheden verschillen per project. Bij groepsprojecten is
er altijd een werkmeester en vaak ook een werkbegeleider, bij individuele projecten alleen
een werkbegeleider. Werkmeesters hebben veel ervaring in het werken met jongeren, maar

56

hebben geen speciale opleiding voor de begeleiding van taakgestraften. De jongeren uiten
zich overwegend positief over de werkmeester.
Bij individuele werkstraffen spelen groepsprocessen hoogstens een rol voor zover de jonge‐
ren ook contact hebben met anderen op de werkplek die soortgelijke activiteiten verrichten,
zoals ziekenhuismedewerkers. Bij de groepsprojecten is het sterk afhankelijk van de werk‐
zaamheden of er sprake kan zijn van groepsprocessen. Het ene project leent zich hier in
principe meer voor dan het andere. Tegelijkertijd is gebleken dat jongeren lang niet altijd als
groep van begin tot aan het eind samen in een groep hun werkstraf uitvoeren. In het vol‐
gende hoofdstuk gaan we hier uitgebreid op in.
Afhankelijk van het project en/of de locatie waar de werkstraf wordt uitgevoerd, zijn de jon‐
geren meer of minder herkenbaar voor de omgeving. Die herkenbaarheid kan een rol spelen
bij de beleving van de werkstraf, samen met onder andere de aard van de werkzaamheden
en de werkwijze van de werkmeester. Terloops zijn deze aspecten in dit hoofdstuk al enigs‐
zins naar voren gekomen, maar in hoofdstuk 8 worden deze uitvoeriger besproken.
Het ene project leent zich (in principe) meer voor interactie met en reacties van de omge‐
ving. Grosso modo lenen groepsprojecten zich hier eerder voor dan individuele projecten.
Maar we hebben ook gezien dat de jongeren in groepsprojecten zo druk bezig kunnen zijn
met hun werk, dat zij, ook als zij qua kleding en dergelijke herkenbaar zijn voor de buurt,
weinig of niet bezig kunnen zijn met omstanders. In hoofdstuk 9 wordt dit thema nader uit‐
gediept.

57

58

7

Groepsprocessen

Bij de uitvoering van werkstraffen komen jongeren in meer of minder mate in contact met
anderen. Naast de werkmeester of begeleider kunnen dit medewerkers van een instelling
zijn waar het project wordt uitgevoerd, maar ook klanten, patiënten, buurtbewoners en an‐
dere ‘omstanders’. Hierover is in voorgaande hoofdstukken al het een en ander gezegd en in
hoofdstuk 9 gaan we expliciet in op interacties met en reacties van de buurt, leeftijdsgeno‐
ten et cetera.
Ook krijgen de jongeren, vooral in het geval van groepsprojecten, te maken met leeftijdsge‐
noten met wie zij samen een werkstraf uitvoeren. Daarover gaat dit hoofdstuk. Met behulp
van observaties, interviews en informele gesprekken met taakstrafcoördinatoren, werk‐
meesters en jongeren, wordt bekeken in hoeverre sprake is van ‘interne’ groepsprocessen
bij werkstraffen. Bekeken wordt of bepaalde, in de literatuurstudie (hoofdstuk 2) met be‐
trekking tot groepsprocessen bij jongeren naar voren gekomen, discursieve elementen als
heroïsering, anekdotes, bravoure en stoerheid de kop op steken en in hoeverre en op welke
wijze zij – negatief dan wel positief ‐ invloed hebben op het groepsproces. Daarbij wordt te‐
vens gelet op eventuele etnische bijzonderheden. In de literatuur, beschreven in het theore‐
tisch kader (hoofdstuk 2), worden etnische bijzonderheden bij groepsprocessen in de
‘straatcultuur’ vaak op de voorgrond geplaatst en wordt gesteld dat groepsvorming een re‐
actie is op sociale uitsluiting. Het ‘verzetsmatige’ karakter, dat gestalte krijgt door het accen‐
tueren en structureren van collectieve codes, zou de saamhorigheid verhogen en versterkt
of beschermt de reputatie. Geldt dit ook voor werkstraffen in de buurt?
De invloed van werkmeesters en taakstrafcoördinatoren bij groepsprocessen
Taakstrafcoördinatoren en werkmeesters hebben op verschillend niveau contact met jonge‐
ren. Het contact van de taakstrafcoördinator is vooral individueel, terwijl de werkmeester
zich geconfronteerd ziet met een groep die maximaal acht jongeren per project bedraagt
(taakstrafcoördinatoren hebben tijdens het project doorgaans geen contacten met de jonge‐
ren, alleen als er ongeregeldheden of ziekmeldingen zijn). Groepsprocessen treden overal op.
Zowel in groepsgerichte als in individuele projecten. Jongeren worden continu geprikkeld
door leeftijdsgenoten, werkmeesters, personeel, klanten en omwonenden. Tevens geldt:
hoe groter de groep, hoe meer dynamiek en hoe moeilijker om overzicht en controle te hou‐
den en op individueel niveau zo nodig bij te sturen. De sociale processen binnen de groep
worden door de werkmeester (en soms met ondersteuning van vrijwilligers) op de locatie zo
goed mogelijk gestuurd en begeleid. De werkmeester beheert het werkrooster, verdeelt de
taken in de groep et cetera. Hij treedt voortdurend bestraffend dan wel belonend op. Soms
gaat alles vanzelf, dan is er weer meer ‘tegenwind’. Werkmeesters vinden dat taakstrafcoör‐
dinatoren het complexe groepsproces nogal eens onderschatten. Anderzijds laten sommige
taakstrafcoördinatoren weten dat ze tijdens het inroosteren van de werkstrafprojecten zo‐
veel mogelijk rekening willen houden met de samenstelling van de groepen. Daarbij wordt

59

onder andere gekeken naar de verhouding jongens en meisjes, etniciteit en leeftijdsverschil‐
len. Als er volgens de taakstrafcoördinator (Roermond) veel instroom is van Turkse en Ma‐
rokkaanse jongens, zorgt hij ervoor dat er geen meisjes in de groep worden geplaatst. An‐
ders gaat macho‐/haantjesgedrag een te overheersende rol spelen in de groep. Een 13 of 14
jarige plaatsen tussen een groep van 17 jarigen, wordt zoveel mogelijk vermeden. Een taak‐
strafcoördinator (Breda) zegt er rekening mee te houden dat de jongeren elkaar niet kennen
(toegegeven wordt dat dit in dorpen praktisch niet is uit te sluiten) en/of vrienden met een
zelfde groepsdelict niet bij elkaar worden geplaatst in een werkproject. Omdat het ook weer
niet de bedoeling is dat het té gezellig wordt, begint de ander een week later.
Tenslotte blijkt de gekozen setting niet altijd een gelukkige keuze te zijn voor de uitvoering
van een werkproject. Zo vertelt de taakstrafcoördinator (Eindhoven) dat het destijds gestar‐
te NS pilot project al in een vroeg stadium werd afgeblazen toen bleek dat het stationsge‐
bied een broedplaats was van criminele activiteiten. Aangezien veel jongens met een werk‐
straf uit dit milieu afkomstig waren, zorgde dit voor veel ongewenste af‐ en verleiding en
bleek het project niet efficiënt genoeg.
Het ligt voor de hand dat taakstrafcoördinatoren hier bij de selectieprocedure van individue‐
le projecten minder rekening hoeven te houden.
Hoewel de samenwerking tussen beide partijen over het algemeen goed is, vangen we ook
klachten op van werkmeesters die vinden dat ze door taakstrafcoördinatoren onvoldoende
worden geïnformeerd over jongeren die ze moeten begeleiden. Sommige werkmeesters be‐
treuren het dat taakstrafcoördinatoren doorgaans weinig gebruik maken van hun kennis en
ervaring. Hoewel werkmeesters vaak aangeven dat ze niet hoeven te weten wat een jongere
op zijn kerfstok heeft, stellen sommigen er juist wel prijs op dat ze worden geïnformeerd
over ‘wat voor vlees ze in de kuip hebben’. Daarmee vooral doelend op meer specifieke in‐
formatie over de gezondheid, medicijngebruik, psychische stoornissen et cetera. Als een
werkmeester op de hoogte is van een jongere met een licht verstandelijke handicap, dan kan
hij beter anticiperen op het soms onbegrepen of afwijkende gedrag van een jongere. Dit
voorkomt de nodige verwarring en irritatie – omdat de werkmeester denkt dat de jongere
simuleert of ongehoorzaam is – en bevordert de groepssfeer.
Veel geïnterviewde taakstrafcoördinatoren zijn van mening dat de groep jongeren met ge‐
dragsproblemen en/of psychische stoornissen sowieso een terugkerend zorgpunt is bij de
werkprojecten. Eigenlijk gedijen ze niet goed in een groepsproject, wat ook de hele sfeer
binnen het werkproject beïnvloedt.
Rol en interactie van de werkmeester: positieve groepsprocessen
Het ligt voor de hand dat de taakstrafcoördinator en werkmeester erbij gebaat zijn dat het
project zo vlekkeloos mogelijk verloopt en er zo min mogelijk uitval is. 8 De praktijkervaring

8

Hoewel uitvallers in alle projecten voorkomen, is het percentage volgens de coördinatoren relatief laag., maar
cijfers ontbreken. Sleur en verveling zijn factoren die het slagen of mislukken van de taakstraf bepalen. De saai‐
heid slaat toe als een jongere met veel uren in één project meedraait. Het project in Den Haag is een verhaal
apart. Hier worden jongeren geplaatst die hun vorige taakstraf hebben verknald of die een laatste kans van de

60

leert dat taakstrafcoördinatoren tijdens het inplannen rekening houden met mogelijke fac‐
toren die tot ongewenste processen in de groep kunnen leiden. Niet alleen de groepssamen‐
stelling, maar ook de setting is van groot belang voor het welslagen van een project.
Ofschoon werkmeesters een verschillende pedagogische aanpak hanteren, blijft de mores
vooral op discipline gestoeld. Noodzakelijk vinden de meesten, want met een zachte aanpak
alleen red je het niet. Bovendien, zo wordt vaak geredeneerd, moeten jongeren in het ‘ech‐
te’ leven ook leren om hun afspraken na te komen.
Vier jonge knullen, laag geschoold, gabberuiterlijk en afkomstig uit verschillende dorpen
rond Roosendaal, tonen zich opmerkelijk volgzaam. De werkmeester houdt de wind er goed
onder tijdens de schoonmaakactie in het winkelgebied. Niemand voelt de behoefte om zich
flink uit te sloven. Van enige competitie is geen sprake. Het getoonde gedrag is een mix van
treuzelen, onhandigheid en afkeer van vies schoonmaakwerk. Het contact tussen de jongens
is beperkt tijdens het werk. De pauze is vaak het enige moment dat ze even samen kunnen
babbelen over voetbal, meisjes en feestjes.

De bezochte werkprojecten verschillen enigszins van aard. In de individuele projecten in
Zwolle (de beddencentrale en afwaskeuken in een ziekenhuis en een afwaskeuken in een
bejaardenverzorgingstehuis) en Eindhoven (activiteitenboerderij in een gehandicaptendorp)
draait de jongere meestal mee in een team (meestal van volwassenen) dat op de hoogte is
van de ‘taakstraffer’. De werkbegeleider maakt weinig onderscheid tussen de ‘taakstraffer’
en de andere werknemers. De opgedragen klussen worden meestal zonder morren uitge‐
voerd. De mate van vrijheid is redelijk groot (er wordt niet voortdurend gecorrigeerd of ach‐
ter de broek aan gezeten) en het opleggen van extra strafmaatregelen komt weinig voor.
Hoewel de karakters en leefstijlen van de jongeren variëren (van doorsnee tot machismo en
streetwise), blijven ze individuen in een wereld van volwassenen, die reageren alsof ze (tij‐
delijk) één van hen zijn. Het is vaak de jongere die, uit angst om te vertellen wat hij heeft
gedaan, niet geconfronteerd wil worden met de andere werknemers.
Daarnaast zijn er groepsprojecten in Den Haag, Roosendaal en Maastricht (schoonmaken
van de straat in een volkswijk of winkelgebied of klussen in de buurt), Apeldoorn (kringloop‐
centrum) en Roermond (Bosproject) waar jongeren vooral in teamverband moeten werken.
In Apeldoorn hanteert de werkmeester een succesvolle strategie. De notoire kletsers zet hij
tijdens het spullen sorteren wel eens apart van de anderen. Daarnaast corrigeren jongeren
elkaar. Zodra er één staat te lummelen, roept een ander: “ga ook eens aan het werk!” De
groep van voornamelijk plattelandsjongeren oogt homogeen en ontbeert onderlinge rivali‐
teit.
In het Bosproject legt de werkmeester en de assisterende boswachter veel nadruk op het
belang van samenwerking en ondersteuning. Het accent ligt op wederzijds respect en een
positieve teamspirit. Tijdens de korte en lange pauze vertellen de werkbegeleiders verhalen
uit hun rijke commando en mariniersverleden. De boodschap luidt telkens, wie egoïstisch is
kinderrechter hebben gekregen. Omdat uitval deze groep al typeert, zal het geen verbazing wekken dat het uit‐
valpercentage hier hoger is.

61

en alles op eigen houtje denkt te doen wordt uiteindelijk door de groep in de steek gelaten.
Alleen ben je kwetsbaar als je iets overkomt. Door elkaar te helpen vergroot je de groepsspi‐
rit en saamhorigheid: “Niemand laat je vallen als je dan iets overkomt.” De werkmeester
probeert tijdens de overdracht van taken zo dicht mogelijk bij de belevingswereld van jonge‐
ren te blijven door alledaagse voorbeelden te geven ter verduidelijking. De werkmeester is
erg in zijn sas met het Bosproject in Peel en Maas. De ‘prikkelarme’ omgeving verhoogt vol‐
gens de werkmeester de groepssfeer, waardoor jongeren meer ontspannen en aanspreek‐
baar zijn en open staan voor elkaar. “Doordat ze niet in de kijker lopen gooien ze minder de
kont tegen de krib.” De filosofie van de werkmeester lijkt in goede aarde te vallen bij de jon‐
geren die over het algemeen laag zijn opgeleid. Als een enkele ‘sologanger’ zijn twijfels heeft
over de pedagogische filosofie en groepsaanpak dan neemt de werkmeester uitgebreid de
tijd om dit met de andere jongeren te bespreken.
In Den Haag, Roosendaal en Maastricht ligt het accent en de uitvoering van de groepsprojec‐
ten vooral in het publieke domein. Het zal geen verbazing wekken dat de jongeren zich hier
vanwege de herkenbaarheid het minst op hun gemak en het meest kwetsbaar en bekeken
voelen (hoe jongeren dit beleven bespreken we in hoofdstuk 8).
Negatieve groepsprocessen en sociaal‐maatschappelijke achtergronden
Etnische afkomst, straatwaarden of pocherij over criminaliteit spelen in de geobserveerde
groepsprocessen slechts een geringe rol. De groepen zijn etnisch gemêleerd, maar autoch‐
toon Nederlandse jongeren zijn in de meerderheid. In de steden zijn deze aantallen even‐
wichtiger verdeeld. Ofschoon de jongeren uit verschillende dorpen en steden komen over‐
lappen de sociaal‐maatschappelijke achtergronden elkaar enigszins.
In hoofdstuk 5 hebben we drie profielen geschetst: (1) buurt jongeren die in de eigen woon‐
buurt (vaak in een dorp) rondhangen en waarvan een deel (als ze wat ouder zijn) meer naar
de stad trekt; (2) zelfstandige jongeren die (tijdelijk) niet meer in de eigen buurt wonen en (3)
laatste kans jongeren waarvan een deel ernstige gedragsproblemen vertoont. Vergeleken
met de jongeren in de andere twee profielen, is er bij de jongeren uit derde groep vaker
sprake van recidive en hangen ze dichter tegen het criminele (buurt)milieu aan in de stad.
Deze drie groepen zijn, als gevolg een voorselectie door de taakstrafcoördinator, niet
meteen als zodanig herkenbaar in de werkprojecten. Werkmeesters vinden het prettig als de
groepsleden elkaar bij de aanvang van een project niet kennen. Onbekendheid met elkaars
mores, evenals de relatief kleine groepen, voorkomt ‘clanvorming’ tijdens de uitvoering van
de werkstraf.
De twee Marokkaanse jongens in de groep, allebei streetwise, goedlachs en vriendelijk, zijn
totaal verschillend. Said is alternatief, en fanatiek skater; Driss is meer een sologanger, een
player ook die graag over meisjes praat en zijn straatwijsheid niet onder stoelen of banken
steekt. Behalve elkaar gaan ze met niemand het contact uit de weg. Ze verschillen in woord
en gebaar en zijn als dag en nacht (observatie Bosproject).

Toch leert de praktijk soms anders. Sommige werkmeesters zijn beducht voor groepsproces‐
sen die moeilijk zijn te beteugelen. De kans hierop wordt vergroot als de groep elkaar ‘van

62

haver tot gort kent’ en de bekrachtiging van de groepsband telkens op een voor werkmees‐
ter als negatief ervaren manier wordt beïnvloed en versterkt. Een werkmeester (Roermond)
met ervaring bij verschillende werkstrafprojecten, zegt dat hij beduidend meer moeite heeft
om jongeren uit de stad en/of afkomstig uit een zelfde buurt in het gareel te houden. In te‐
genstelling tot dorpsjongeren verzetten stadsjongeren zich volgens hem krachtiger tegen de
autoriteit van de werkmeester. Ze dagen eerder uit, provoceren vaker en proberen anderen
in de groep soms te verleiden tot ongehoorzaamheid. Ook het spreken van dialecten en
straatslang is een beproefd verzetsmiddel om de werkmeester of andere jongeren buiten te
sluiten.
Een andere werkmeester (Roermond) refereert aan een straatproject in Eindhoven, waar
doorgewinterde jongens in de groep vaak de dienst uitmaken met bravouregedrag, sterk
gespeelde emoties, overdreven handenbewegingen et cetera. Hij vertelt dat hij zich ’s
avonds, door het ‘verzet’ van een individu of van een groep, soms afgebrand en gemangeld
voelt. Voortdurend op je strepen moeten staan kost immers veel energie. Jongeren voelen
vaak op hun klompen aan als het gezag van de werkmeester zwak of tanende is. Werkop‐
drachten worden niet meer serieus of naar behoren uitgevoerd of zelfs genegeerd. Het ‘ver‐
zet’ van een enkeling of een duo kan anderen infecteren, waardoor het voor de werkmees‐
ter moeilijker wordt om de gehele groep in toom te houden.
In Maastricht zijn we getuige van een duo dat stoer doet, luidruchtig is en waarbij we van te
voren al aanvoelen dat het mis zal gaan. Ze gedragen zich onverschillig tegenover de werk‐
meester en hun ongemotiveerde houding spreekt boekdelen. Het andere duo gedraagt zich
tegenovergesteld. Ze kletsen nauwelijks, werken ijverig door en helpen elkaar. Ze staan zelfs
vóór het einde van de lunchpauze alweer op de ladder te schilderen. Het andere duo is 5
minuten te laat en lijkt aan te sturen op een conflict. Teneinde de negatieve werkhouding te
doorbreken geeft de werkmeester hen de keus: doorwerken of vertrekken. Ze kiezen eieren
voor hun geld en gaan met tegenzin aan de slag. Omdat ze er met de pet naar hebben ge‐
gooid, moet ook het goedwillende duo op de blaren zitten nadat alle klussen voor het einde
van de werktijd zijn afgerond. Omdat de sfeer goed is verpest besluit de werkmeester dat
iedereen moet wachten tot 16.00 uur.
Illustratief voor hoe groepsprojecten negatief kunnen uitpakken is ook het verhaal van een
jongere die bij zijn eerste werkstraf in een groepsproject in de buurt was geplaatst, maar nu
blij is met zijn individuele plaatsing in de buurt:
“Het was wel gezellig, maar die jongens in de groep proberen je ook uit de tent te lokken. In
de pauze mochten we elke dag zonder begeleiding naar de supermarkt om drinken, sigaret‐
ten of snoep te halen. In de supermarkt werd ik altijd uitgedaagd om iets mee te nemen. Als
je niet durfde te stelen, was je nep. Helemaal als iemand anders het dan wel deed en vervol‐
gens niet betrapt werd door het personeel of de werkmeester. In zo’n project moet je wel
sterk in je schoenen staan.” (007: 17 jaar)

Eigen rol in de groep, mening over andere deelnemers en leerzaam?
In elke groep zit wel een babbelaar, een zwijger of een grappenmaker. Sommigen zijn verle‐
gen, anderen solistisch. De sfeer in de groepen is over het algemeen passief en gelaten. Men
voert (soms met zichtbare tegenzin) gewoon de taken uit die de werkmeester opdraagt.
63

Slechts een enkeling heeft een grote mond of klaagt. Sommige jongeren zouden liever in een
individueel project willen werken, zodat ze niks hoeven te zeggen tijdens de werkzaamhe‐
den en in de pauzes. Anderen vinden een individuele werkplek beter, omdat je dan alleen
bent, geen afleiding hebt en meer tijd hebt om na te denken over wat je fout hebt gedaan.
De meeste jongeren zijn heel bescheiden over hun eigen rol en bijdrage in de groep. Ze rea‐
liseren zich dat ze allemaal in het zelfde parket zitten en er daarom maar het beste van pro‐
beren te maken. Want welke keus heb je anders? Het blijft natuurlijk veel leuker om met je
eigen vrienden te zijn dan onder leeftijdsgenoten die je niet kent. Je bent er niet trots op dat
je gedwongen bij elkaar wordt geplaatst en klussen moet doen waar weinig eer aan te beha‐
len valt. Over wat ze precies hebben geleerd blijven de meeste jongeren wat in het vage. Een
jongen zegt desgevraagd dat hij door zijn werk in een individueel project beter met gehandi‐
capten kan omgaan (zie hoofdstuk 8). De meesten vinden dat ze niks geleerd hebben van
andere deelnemers. Sommige werkmeesters koesteren de hoop dat de jongeren later nog
wel eens terug zullen denken aan enkele pedagogische adviezen die ze tijdens het uitvoeren
van de werkstraffen mee hebben gekregen. Door de timide groepssfeer en relatief korte tijd
dat jongeren bij elkaar zijn, weten ze maar betrekkelijk weinig van elkaar. Hoewel sommigen
aangeven dat ze een klik hebben met anderen is er door de bank genomen weinig spontane
sociale interactie. De meesten weten hooguit van elkaar waar ze wonen, hoeveel uur taak‐
straf ze hebben en voor welk delict. Stoere verhalen in de groep worden meestal niet op
prijs gesteld. Want dat pik je ook niet altijd van je eigen vrienden. Sommige jongeren bena‐
drukken de relaxte sfeer in de groep. Er is, mede ook door de geleide gesprekken van de
werkmeester, begrip voor elkaar. Een jongen vindt het bijvoorbeeld een verademing dat hij
zich niet zoals gewoonlijk moet verdedigen als hij door anderen weer eens voor ‘kutkamper’
(scheldwoord voor iemand uit een woonwagenkamp) wordt uitgescholden.
“Met de jongens in dit project heb ik goed contact. We helpen en luisteren naar elkaar. Dat is
lang niet altijd zo. In een ander project met minder toezicht zat een jongen van 13 jaar met
een hele grote bek voordurend op te scheppen over zijn overvalletjes. Het deert me niks want
het gaat er hier in en daar uit. Maar Irritant is het wel.” (026, jongen, 16 jaar)

Conclusies
Taakstrafcoördinatoren proberen bij de indeling van de groepen rekening te houden met
mogelijke negatieve groepsprocessen. De werkmeester heeft immers ook belang bij een
goede groepsmatch. Bij de formatie van een werkstraf wordt daarom ondermeer gelet op de
leeftijd‐ en sekseverdeling en wordt het liefst gekozen voor jongeren die elkaar niet kennen.
Desondanks doen zich ‐ vooral bij de groepsprojecten – soms problemen voor omdat de
groepsamenstelling te wensen overlaat, jongeren gewoon de kont tegen de krib gooien of
de setting ongelukkig gekozen is. Dat geldt vooral voor locaties waar de kans groot is dat
jongeren bekenden uit hun (criminele) leefmilieu tegen kunnen komen, die de werkmeester
liever niet bij hen in de buurt ziet rondhangen.
Werkmeesters stellen het op prijs als ze van de taakstrafcoördinatior meer specifieke infor‐
matie over een jongere krijgen. Afwijkend gedrag houdt soms ook verband met iemands

64

persoonlijke gezondheid, psychische toestand et cetera. In vergelijking met individuele
werkstrafprojecten moeten werkmeesters in de groepsprojecten meer gebruikmaken van
hun didactische en pedagogische kwaliteiten. Vooral bij de meer zichtbare projecten in het
publieke domein voelen jongeren zich het minst op hun gemak. Ze ogen vaker kwetsbaar en
voelen zich soms erg bekeken. De groepssfeer is eerder passief en timide dan explosief.
Etnische afkomst, straatwaarden of pocherij over criminaliteit spelen in de geobserveerde
groepsprocessen slechts een geringe rol. Dit komt waarschijnlijk mede doordat de groepen
zo veel mogelijk gemêleerd worden samengesteld. In hoofdstuk 5 zijn drie profielen van
werkgestrafte jongeren geschetst: buurtjongeren, zelfstandige jongeren en laatste kans jon‐
geren. Bij de laatste groep heeft een deel ernstige gedragsproblemen. Deze drie groepen zijn
als gevolg van een voorselectie door taakstrafcoördinatoren niet meteen als zodanig her‐
kenbaar in de werkprojecten. Werkmeesters vinden het prettig als de groepsleden elkaar bij
de aanvang van een project niet kennen. Onbekendheid met elkaars mores, evenals de rela‐
tief kleine groepen, voorkomt ‘clanvorming’ tijdens de uitvoering van de werkstraf.
Soms voelt een jongere zich door andere taakgestraften onder druk gezet om regels te over‐
treden. Toch is er, in tegenstelling tot sommige literatuur over dwars groepsgedrag en stoe‐
re reputaties bij ‘straatgroepen’, in de door ons geobserveerde projecten slechts in beperkte
mate sprake geweest van heroïsering van straatwaarden of etnisch geïnspireerd
(groeps)verzet. Dit komt waarschijnlijk mede doordat spontane sociale interacties binnen de
groep aan banden wordt gelegd. De strategische groepsmix en het kortdurende karakter van
de werkstraf, verzwakken tevens de straatmores en neutraliseren voor een aanzienlijk deel
de door werkmeesters gevreesde clanvorming. Bovendien tonen lang niet alle jongeren zich
gevoelig voor opschepperij en stoer gedrag van hun leeftijdsgenoten.

65

66

8

Beleving van de werkstraf in de buurt

Hoe ervaren jongeren zelf de werkstraf in de buurt? Bestaan hierbij verschillen tussen de
jongeren en maakt het uit in wat voor buurt zij de werkstraf moeten doen? Deze (zesde en
achtste) onderzoeksvragen staan centraal in dit hoofdstuk. Uiteraard komen de jongeren zelf
aan het woord, maar daarnaast vertellen taakstrafcoördinatoren en werkmeesters over hoe
zij denken dat de jongeren werkstraffen in de buurt beleven. Ook wordt geput uit wat uit
veldobservaties valt op te maken over hoe de jongeren de werkstraf beleven. Wat vinden zij
positief en negatief aan een werkstraf in de buurt? Welke praktische, psychische en sociale
aspecten zijn te onderscheiden? Speciale aandacht wordt besteed aan gevoelens van
schaamte en schuld.
Beleving volgens taakstrafcoördinatoren en werkmeesters
De coördinatoren merken dat allochtone jongeren tijdens de uitvoering van de werkstraf
over het algemeen meer moeite hebben met hun herkenbaarheid en zichtbaarheid op straat
dan autochtone jongeren. Vooral projecten in de stad en op stations pakken hierdoor lang
niet altijd goed uit en hebben volgens coördinatoren en werkmeesters meer uitvallers. Een
aantal coördinatoren ziet ook een verschil tussen jongeren die voor de rechter zijn versche‐
nen (en dus gehoord zijn) en jongeren die via de officier van justitie hun taakstraf hebben
gekregen. Laatstgenoemden vinden volgens de coördinator vaak dat ze het niet verdiend
hebben en zijn dan minder gemotiveerd.
Volgens de taakstrafcoördinatoren toont een deel van de werkgestraften zich tamelijk onge‐
voelig voor passerende leeftijdsgenoten. Deze onverschilligheid wordt verklaard vanuit het
feit dat de betrokken jongeren zouden weten dat deze leeftijdsgenoten zelf ook wel eens
gestraft zijn. Er zijn ook jongeren die zich verre van schamen, maar juist trots lijken te zijn op
het feit dat ze iets fouts hebben gedaan. Een coördinator (Eindhoven) refereert naar een ter
ziele gegaan project, toen vrienden van werkgestrafte jongeren op nabijgelegen bankjes
rondhingen, praatjes aanknoopten en sigaretten uitdeelden. Dergelijk gedrag wordt in de
praktijk niet getolereerd en zo nodig bestraft.
Visie van een werkmeester
“Omdat elke groep gebaat is bij heldere en duidelijke instructies blijf ik hameren op de regels:
kom op tijd; meld je als je naar de WC wil, praat niet met volle mond, loop de kantjes er niet
van af, werk niet alleen maar als groep, geef elkaar netjes een hand et cetera. Bij elke groep
zoek ik naar een werkbare balans tussen aanmoedigen en strengheid. Vaak geef ik er een pe‐
dagogische draai aan als ze tijdens mijn uitleg iets niet begrijpen of fout doen. Over punctua‐
liteit bijvoorbeeld: ‘Je baas wil later toch ook niet dat je te laat komt’ of ‘Als jullie verlangen
dat ik mij aan de afspraken houdt over rookpauzes, werkuren et cetera, dan verlang ik dat
ook van jullie.’ Als ik zie dat de planten veel te weinig water krijgen dan vraag ik of zijn scoo‐
ter ook zo weinig benzine krijgt. Ik leg ook veel accent op samenwerking en voor elkaar op‐
komen. Veel jongeren zijn egoïstisch tijdens het klussen en denken niet aan een ander. Ik leer

67

ze dat respect voor elkaar en samenwerking tot het beste resultaat leidt. Het is heel belang‐
rijk dat je de jongeren als groep gelijk behandelt. Tussendoor neem ik ze soms apart en geef
ik complimenten als ze het goed doen. Het verbaast mij dat sommigen dat helemaal niet ge‐
wend zijn. Die zie je dan ook meteen opbloeien. Even wat persoonlijke aandacht geven is een
kleine moeite. Toch? Het werkt heel goed omdat je daarna met ze kunt lezen en schrijven“

Praktisch
Vanuit praktisch negatief oogpunt vinden jongeren het volgens taakstrafcoördinatoren vre‐
selijk vervelend dat ze hun vrije zaterdagen moeten opofferen voor een werkstraf. Ook met
het gedwongen karakter hebben sommigen moeite. Dit speelt voornamelijk bij de groeps‐
projecten een rol. Ze moeten duidelijk herkenbare en ‘lelijke’ hesjes dragen. In principe
moeten de jongeren ongeacht het weer de werkzaamheden verrichten. 9 Jongeren zien vol‐
gens de taakstrafcoördinatoren ook wel eens op tegen zwaar, saai of vervelend werk. In een
project (Den Haag) is het vegen van de straat zo’n beetje het ergste wat je kan overkomen,
met als gevolg dat jongeren trucs gebruiken om hier onderuit te komen. Een zekere sleur is
niet altijd te voorkomen, wat ten koste kan gaan van de motivatie.
Vanuit de positieve kant bekeken vinden sommige jongeren volgens taakstrafcoördinatoren
het een praktisch voordeel dat ze zichtbaar aan het werk zijn, zodat mensen kunnen zien dat
ze ook écht aan werken en hun straf ook daadwerkelijk uitvoeren. Hier geldt dat je schuld
aan de buurt en/of maatschappij inlossen, pas echt betekenis krijgt als omstanders dit als
zodanig herkennen.
Psychisch
Vanuit negatief perspectief hebben jongeren volgens taakstrafcoördinatoren psychisch
vooral grote moeite met de bij verschillende projecten verplichte hesjes. De jongeren den‐
ken onmiddellijk dat de buurt weet dat zij een straf moeten uitvoeren. Ook de herkenbaar‐
heid bij leeftijdsgenoten ligt in het begin nogal gevoelig, maar verdwijnt naarmate de tijd
verstrijkt meer naar de achtergrond. Ook de positieve reacties uit de buurt zwakken het
aanvankelijke verzet af.
Vanuit positief oogpunt bekeken vinden jongeren het fijn als ze complimentjes krijgen (zowel
van de werkmeester als van de buurt). Ze hikken aan tegen mogelijke negatieve opmerkin‐
gen en reacties. Als deze uitblijven en ze ook nog positieve signalen krijgen, dan blijft het
werk voor de meesten dragelijk.
Sociaal
Coördinatoren benadrukken de gezelligheid in de groep vaak als een positief aspect. Ook
zouden de jongeren iets opsteken van de nuttige adviezen van de werkmeester en/of werk‐
begeleider. Bij de individuele projecten wordt juist de omgang met andere mensen als nuttig,
9 In de praktijk houden werkmeesters rekening met extreme omstandigheden, zoals bij harde hagel‐
buien en extreme hitte of kou. (Zie ook hoofdstuk 6). In het laatste geval wordt er meer tussendoor
gedronken en/of wordt de kleding hierop aangepast. Werkmeesters zijn er ook verantwoordelijk voor
dat de werkzaamheden zo veilig mogelijk worden verricht, bijvoorbeeld bij een Bosproject bij (stevig)
onweer verlaat de groep subiet de werkplek.

68

effectief en leerzaam gezien. Een coördinator (Breda) probeert jongeren in te peperen hoe
blij ze wel niet moeten zijn met de schoonmaakklus in Roosendaal. In tegenstelling tot dege‐
nen die in een bedompte ruimte in het bejaardenhuis de ganse dag de vaatwasmachine
moeten inruimen, mogen zij lekker in de buitenlucht lopen, praatjes maken, roken en onder
een boom hun boterhammen eten. Of de jongeren het ook als zodanig ervaren, zal straks
blijken.
Afsluitende rapportage
Aan het eind van de werkstraf maakt de taakstrafcoördinator een afsluitende rapportage die
naar de officier van Justitie, jeugdreclassering en ouders of voogd wordt gestuurd. Een taak‐
strafcoördinator meldt echter dat hij het betreurt dat de jongere na zijn taakstraf geen laats‐
te brief van het OM krijgt in de trant van: “Gefeliciteerd met het afronden van je werkstraf.”
Deze geste zou zeer bevorderend kunnen werken. Als ze iets fout doen weet iedereen je te
vinden en krijg je stapels papier toegestuurd. Maar na een geslaagde werkstraf ontvangen
jongeren vanuit de Raad hoogstens een onpersoonlijke standaardbrief. Daarnaast streven
veel vestigingen naar een eindgesprek, wat niet altijd haalbaar of zinvol blijkt te zijn. Jonge‐
ren met weinig uren worden in de regel niet meer ‘lastiggevallen’. Een deel van de jongeren
zegt volgens de coördinatoren geen behoefte te hebben aan een eindgesprek. Ze zijn zo ge‐
schrokken van hun delict, dat ze hun werk naar behoren doen en er na de taakstraf niet
meer aan herinnerd willen worden. Deze groep zien de coördinatoren ook bijna niet meer
terug.
Beleving volgens de jongeren
Een manier om de beleving van jongeren zelf te peilen is door hen te vragen naar hun erva‐
ring met werkstraffen. Wat vinden ze er goed en slecht aan, gelet op de aard en organisatie
van werkzaamheden? Vinden zij hun werkstraf in relatie staan tot het gepleegde delict? Hoe
ervaren zij de contacten met de andere jongeren? Hebben ze waardering voor de taakstraf‐
coördinatoren en hoe is hun omgang met de werkmeesters?
Positieve en negatieve beleving van de werkstraf
Een meerderheid van de jongeren ziet positieve kanten aan de werkstraf. Ze vinden het
vooral gezellig en leuk om met anderen te zijn; als de groep relaxed is en er een goede sfeer
hangt tijdens de werkzaamheden. Zo zegt een jongen (R020, 15 jaar) dat hij zich op zijn ge‐
mak voelt omdat niemand in de groep stoer wil doen. De setting is ook van invloed. Het bos‐
bouwproject wordt gewaardeerd omdat het in de natuur is. Het is rustgevend en je kunt je
beter concentreren dan in een stadsproject waar veel meer externe prikkels (meisjes, vrien‐
den, passanten, etalages e.d.) zijn. Aan de individuele projecten vinden jongeren positief dat
je vrij (in het zonnetje, de keuken, op de afdeling, in de paardenstal e.d.) kunt rondlopen en
met anderen (patiënten, gehandicapten e.d.) in contact bent.
In mindere mate wordt (ook) de aard, variatie en omstandigheden van de werkzaamheden
positief beleefd. Het werk is licht en/of niet superzwaar, er worden genoeg (rook)pauzes
ingelast. Enkele jongens met een technische achtergrond vinden het juist leuk om schilder‐
klusjes te doen. Sommige jongeren vinden het prettig dat ze zich tijdens werkstraffen goed

69

kunnen concentreren en met een concrete taak aan de slag moeten. Een jongen (R007, 17
jaar) die geplaatst is in de ziekenverzorging heeft zich hier gerealiseerd hoe goed hij het ei‐
genlijk zelf heeft. En een meisje (R001, 15 jaar) ziet het als voordeel dat ze even niet met
haar ouders zit opgescheept. Soms wordt ook de pedagogische aanpak van de werkmeester
geroemd.
Maar de werkstraf kent ook negatieve kanten. In je vrije weekend werken voelt echt als een
straf. Over het type werk wordt nog wel eens badinerend gedaan. Het geklaag en gemopper
is soms niet van de lucht. De individuele vrijheid in een verzorgingstehuis mag dan vergele‐
ken met een groepsproject wel prettig zijn, maar bedden reinigen en bloed en braaksel op‐
ruimen is beduidend minder leuk. Vies, zwaar en saai werk of ‘domme’ klussen (wieden,
prullen prikken, e.d.) is sommigen een doorn in het oog. Het sjouwen met vuilniszakken vin‐
den sommigen vermoeiend. Werkstraffen in de buitenlucht zijn helemaal vervelend als het
heet is of plenst van de regen. Een jongen (R023, 15 jaar) ziet de zin niet in van schoonma‐
ken. “Je ruimt het op en er wordt weer rommel gemaakt!” Een ander vertelt ernstig dat hij
niet van werken houdt en liever op kantoor zit. Ook de ‘lange’ reistijd valt niet altijd in goede
aarde, net als de locatie van de taakstraf, vooral wanneer je erg (met hesje, op drukke plek‐
ken) opvalt en je soms het liefst weg wil duiken (zie ook hoofdstuk 9). Sommigen zeggen zich
te vervelen als het werk af is of er bijna niks valt op te ruimen. Enkelen klagen over de druk
die er op de werkstraf staat; wanneer het werk niet wordt uitgevoerd, dan buigt de rechter
zich er weer over. Daar tegenover staat een jongen (R30, 17 jaar) die het eigenlijk slecht
vindt dat hij geen profijt heeft van de op zichzelf ‘leuke’ taakstraf in het bos, want die voelt
namelijk niet als een ‘echte’ straf, zoals papiertjes opruimen in de berm van parkeerplaatsen.
Als we de jongeren vragen of ze, door de positieve en negatieve ervaringen tegen elkaar af
te wegen, iets hebben geleerd, dan antwoordt een minderheid bevestigend. Hoewel een
flink deel zegt niets geleerd te hebben, vinden sommigen wel dat ze lering hebben getrokken
uit de werkstraf. Een meisje (R011, 14 jaar) zal nooit meer doorrijden na een ongeluk en een
jongen (R013, 14 jaar) zal proberen niet meer zo snel in een vechtpartij verwikkeld te raken.
Een ander meisje (R009, 15 jaar) heeft weliswaar (praktisch gezien) niets geleerd van het
werk dat zij moest doen, maar vindt het wel balen dat ze vrije zaterdagen moest inleveren
en dat vindt zij (psychisch) wel een zinvolle leerervaring. Een bijdehante jongen (R017, 17
jaar) heeft geleerd dat hij later geen schoonmaker wil worden.
Ten slotte zijn er jongeren die met voorbeelden op het sociale vlak komen. Door anderen te
leren respecteren verdien je bijvoorbeeld volgens een jongen (R023, 16 jaar) zelf ook eerder
respect. En leren weglopen bij een ruzie in plaats van er volop in te gaan is de meest slimme
manier.
Iedereen kent elkaar in Roosendaal
De werkmeester wijst naar twee (Turkse) jongens die op een bankje in het ‘flikkerpark’ zitten.
Hij herkent ze nog van een poos geleden.“Die moet je maar eens spreken, want ze hebben
dit project niet met succes afgerond.” Eerder vertelde de werkmeester ons dat hij grote
moeite heeft als leeftijdsgenoten zich tegenover taakstraffers schamper gedragen, uitdagen
of naroepen. Vooral als het ex‐werkers zijn. Maar deze twee jongens reageren totaal niet op
de taakgestraften, die het park schoon prikken. We lopen naar ze toe en ze begroeten vrien‐

70

delijk de werkmeester. Als deze zich wat later weer ontfermt over de groep, maken we een
kort praatje met de jongens. Ze hebben dezelfde taakstraf uitgevoerd in Roosendaal maar
zijn snel afgehaakt door gewoon niet meer op te komen dagen. De jongens tonen duidelijk
minachting voor het schoonmaakwerk. Ze voelen zich te trots voor dit ‘stompzinnig’ werk.
Het is ook nog in het openbaar, waar vrienden en familie je misschien zien in een opvallend
werkkostuum. Ze zijn toch geen vuilnisman! Nee, dan gaan ze liever nog op een bedje in de
cel liggen in plaats van dit nutteloze werk. Bovendien krijg je bij de meisjes een slechte repu‐
tatie. Sommigen vallen misschien dan wel op bad boys, maar de meesten willen geen jongen
met een strafblad. Want in Roosendaal kent iedereen elkaar. (Veldnotitie)

Relatie tot delict
Een meerderheid van zowel recidivisten als first offenders zegt het eens te zijn met de opge‐
legde straf. Als je steelt en wordt betrapt, dan moet je op de blaren zitten. Opvallend is dat
jongeren hun straf eerder als (te) licht dan te zwaar beoordelen. Sommigen hadden voor het
gepleegde delict meer uren werkstraf verwacht, zoals een jongen (R027, 17 jaar) die een
halfjaar niet op school is geweest. “Mazzel dus.” Soms heeft een advocaat een fors aantal
uren af weten te knabbelen van het door de Officier van Justitie geëiste aantal uren. Een
enkeling had liever een geldboete gewenst dan een werkstraf, of een werkstraf meer pas‐
send bij zijn interesse. Anderen zijn weer blij met een werkstraf in plaats van detentie.
Jongeren die het oneens zijn met hun taakstraf vinden dat ze in verhouding met het ge‐
pleegde delict onevenredig zwaar gestraft zijn. De redenering luidt dan: “Die andere jongen
heeft niets gehad, terwijl hij ook heeft gevochten.” Of: “Ik was alleen maar medeplichtig en
werd toch net zo zwaar gestraft.” Een jongen (R028, 17 jaar) had zijn 8 uur werkstraf liever
gehad voor iets wat hij naar eigen zeggen wèl had gedaan. Nu werd hij gestraft omdat hij op
een gestolen fiets zat die hij niet eens zelf gestolen had. Een andere jongen (R012, 16 jaar)
met 20 uur werkstraf heeft het slachtoffer nog benaderd, de ruzie uitgepraat en excuses
aangeboden en begrijpt niet waarom hij er dan nog een straf bovenop krijgt. Nog een ande‐
re jongen (R010, 16 jaar) beweerde dat hij een misdrijf wilde voorkomen, dus niet hij heeft
een straf verdiend, maar die gozer die heimelijk drugs in het drankje bij een ander had ge‐
daan.
Contact met werkgestraften en mening over de coördinator en werkmeester
In hoofdstuk 7 werd geconstateerd dat de persoonlijke inbreng in de groep beperkt is. Het
adagium is: vooral je best doen. “Ook als je geen zin hebt. Dat is ten slotte in ieders belang”,
aldus een jongen (R30: 17 jaar). Praten met een maatje of in een groepje komt voor, maar
écht contact met elkaar zoals met vrienden, is toch wat anders, zo vinden de meesten.
Sommigen worden liever helemaal met rust gelaten. Ze voelen geen behoefte om contacten
met anderen te leggen.
De meeste jongeren oordelen positief over hun coördinator en werkmeester. In de werk‐
praktijk zijn de werkmeesters aardig én streng tegelijk. Soms te streng, volgens een jongen
die een flinke uitbrander kreeg toen hij voor de tweede keer een boer liet tijdens de lunch‐
pauze. “Je kan met hem lachen, maar het blijft een werkmeester”, aldus een andere jongen
(R027:17 jaar). Werkmeesters zijn vaak op gepaste wijze betrokken bij de groep. Het wordt

71

gewaardeerd dat werkmeesters niet heel fanatiek achter je broek aan jagen. De meesten
vinden het prettig als werkmeesters duidelijk zijn in hun houding, gedrag en instructies tij‐
dens de taakoverdracht. Een rechtvaardige behandeling voor een ieder wordt als waardevol
gezien. De boodschap van een werkmeester over respect geven en nemen komt duidelijk
over. Daarnaast begrijpen de meeste jongeren tijdens het uitleggen van de regels wel dat je
niet met een sigaret in de mond het bos mag rooien of boven de soeppan staat. Sommigen
waarderen de gesprekken in de pauzes met de werkmeester, hoewel eentje vindt dat hij ook
weer niet al te veel wijze dingen moet zeggen.
Hakken en zagen
Enigszins afwijkend van de andere projecten is het bosproject. Jongeren die reeds eerder
werkstraffen hebben gehad zien dit project in de natuur eerder als een soort ‘werkvakantie’.
Hoewel ze beslist niet minder hard hoeven te werken dan in de andere projecten, ervaren ze
de straf als ‘relaxed’ en ‘chill’. De jongeren bevestigen wat de werkmeester vertelt over de
verschillen tussen een prikkelarme omgeving en de stad of buurt. Hier zijn ze ontspannen,
meer zichzelf. En komen ze geen buurtvrienden of familieleden tegen (waarvoor je je mis‐
schien zou schamen). Omdat er geen extra prikkels van buitenaf zijn, is de groepssfeer goed.
Voor sommigen is de natuur een openbaring. Ze zijn nog nooit in het bos geweest. De infor‐
matie van de boswachter is leerzaam en draagt bij aan het nut van het werk dat ze moeten
verrichten. Een pad effenen bijvoorbeeld langs de boswand. De boswachter motiveert hen
door telkens de zin van dit onderhoudswerk toe te lichten. Behalve dat je meer licht schept
voor de jonge aanplant, wordt van de afgezaagde takken een haag langs de kant van de weg
gemaakt, waar konijnen weer holletjes maken en vogels kunnen schuilen. De jongeren wor‐
den tussen de werkzaamheden bijgeschoold over het groepsgedrag van zwijnen, het houden
van bijen en het maken van honing, het broeden van de torenvalk, hoe je een bosplee on‐
derhoudt, van welke planten je thee kunt trekken en wat je moet doen bij droge bliksem als
het begint te onweren. Meteen wegwezen!

Indrukken van beleving werkstraffen in de buurt
Observaties tijdens de werkstraffen kunnen verhelderend zijn om inzicht te krijgen in hoe
jongeren, binnen beperkte marges en onder leiding van een werkmeester, omgaan met hun
werkstraf in de buurt. Welke invloed heeft dit op het gedrag van jongeren en welke attitude
houden ze erop na? In Tabel 8.1 is het gedrag en attitude van werkgestrafte jongeren per
project schematisch en kernachtig samengevat. Daarnaast worden de profielen die van toe‐
passing zijn op de projecten in een extra kolom genoemd. Over het algemeen kan worden
gezegd dat jongeren het lang niet altijd bezwaarlijk vinden als ze een werkstraf in de (woon)
buurt hebben. Bij de individuele projecten en in het bosproject levert dit de minste wrijving
op, aangezien het feit dat jongeren grotendeels ‘uit het zicht’ (van bekenden, vrienden en
familieleden) werken in een geborgen en prikkelarme omgeving. Bij de individuele projecten
draai je gewoon mee in een organisatie waar de medewerkers gewend zijn aan jongeren
met een werkstraf. In het bosproject moeten de jongeren het onder leiding van een werk‐
meester en boswachter vooral met elkaar rooien in een afgezonderde omgeving. De groep
oogt meer ontspannen. In de andere groepsprojecten lijken de jongeren uit Apeldoorn en
Maastricht de minste hinder te ervaren van de werkstraf in de buurt. De jongeren dragen
geen voor buitenstaanders herkenbare uniformen. Hoewel ze het werk als redelijk ‘relaxed’
72

ervaren, doet een deel er liever het zwijgen toe. In Den Haag en Roosendaal hebben jonge‐
ren de meeste moeite om werk in de buurt te verrichten. In Den Haag vanwege herkenbaar‐
heid, maar meer nog hiermee gepaard gaand reputatieverlies. En in winkelgebied in
Roosendaal vooral vanwege de herkenbaarheid. De attitude van jongeren in Den Haag is
meer op ‘verzet’ en ‘confrontatie’ gestoeld dan in Roosendaal.
Tabel 8.1

Straf en attitude van jongeren met werkstraf in de buurt

Projecten

Straf in de buurt

Attitude jongere(n)

Profiel

Kringloopcentrum
(Apeldoorn)

Vinden het niet zo erg
dat het in de buurt is.

Nuttig werk en coöperatief.
Sociaal gedrag, soms tactisch.
Een deel zwijgt.

Buurtjongeren
en Zelfstandige
jongeren

Werkstraffen in
buurt
(Maastricht)

Geen probleem met
straf in de buurt, want
zijn niet al te zichtbaar.

Goed als buurtbewoners zien
dat ze écht werken. Houding is
solistisch, veel zwijgen en soms
obstinaat gedrag.

Buurtjongeren

Individuele projec‐
ten
(Zwolle)

* Afwaskeuken
Geen probleem met
straf in de buurt.

* Afwaskeuken
Zinvol werk; reageert introvert
en zwijgt veel.

* Beddencentrale
In de buurt prima, want
dichtbij, en (gelukkig)
niet herkenbaar voor
vrienden.

*Beddencentrale
Zinvol werk en stelt zich coö‐
peratief op.

* Afwaskeuken
Straf om in buurt te wer‐
ken, maar gelukkig ‘weg‐
gestopt’ in de spoelkeu‐
ken.

* Afwaskeuken
Zinvol werk en coöperatieve
instelling. Sociaal gedrag en
contact zoeken.

Individueel project
(Eindhoven)

* Gehandicaptendorp
(Duizel)
Straf in de buurt maakt
niets uit, had zelfs nog
dichterbij gewild.

* Gehandicaptendorp (Duizel)
Zinvol en nuttig werk. Coöpe‐
ratieve opstelling en sociaal
gedrag.

Buurtjongeren

Vegen Escamp
(Den Haag)

Jongeren balen dat de
werkplek goed in het
zicht is en de kans be‐
staat dat (criminele)
vrienden je zien

Vinden werk nutteloos. Bang
voor verlies reputatie. Gedrag
is angstig (door schaamtege‐
voel) of juist stoer (schijt heb‐
ben aan). Instelling vaak solis‐
tisch.

Laatste kans
jongeren

Buitengewoon
Schoon
(Roosendaal)

Straf in de buurt is niet
leuk. Soms geen ontko‐
men aan om niet op te
vallen.

Houding is solistisch, introvert
en zwijgend. Soms tactisch en
obstinaat.

Buurt‐ en Zelf‐
standige jonge‐
ren

Bosproject
(Beringe)

Straf gelukkig ‘veraf’ in
het bos, lijkt meer op
‘werkvakantie’

Vinden werk nuttig, Sociaal en
coöperatief.

Alle drie de pro‐
fielen

Buurt‐, en Zelf‐
standige jonge‐
ren

73

Schaamte en schuld
In hoofdstuk 2 zijn we uitgebreider ingegaan op de begrippen schaamte en schuld. Kernach‐
tig samengevat vloeit schaamte voort uit een negatieve evaluatie door anderen; kortom het
pijnlijke besef niet te voldoen aan idealen. Schuldgevoel appelleert aan het overschrijden
van door de persoon zelf geïnternaliseerde normen en waarden. Overigens vinden jongeren
– zoals ook op basis van de literatuur in hoofdstuk 2 te verwachten viel ‐ het lang niet altijd
eenvoudig om schuld en schaamte uit elkaar te houden, hierop betrekking hebbende gevoe‐
lens specifiek te benoemen of op henzelf toe te passen. Wanneer we toch proberen om uit
wat de 30 geïnterviewde jongeren hierover vertelden in een schema te vatten, dan komen
we op vier categorieën (Tabel 8.2).
Tabel 8.2

Schuld en schaamte bij werkstraf in de buurt (N=30)
Geen schaamte

Wel schaamte

Totaal

Wel schuld

5

15

20

Geen schuld

7

3

10

Totaal

12

18

30

Schaamte
Bijna de helft (12/30) van de jongeren zegt zich niet te schamen voor de afkeuring van ande‐
ren. Het gepleegde delict wordt geneutraliseerd door de schuld bij een ander te leggen zoals:
“De politieagent zat ook fout”; “De ander begon met slaan, dus kan hij een klap terug ver‐
wachten”; “Ik kreeg geen antwoord van het internaat op mijn hulpvraag, dus zag geen ander
oplossing dan criminaliteit.” Een deel vindt de straf niet terecht, dus waarom zou je schaam‐
te moeten voelen? Sterker nog: een van de jongeren zegt de volgende keer weer het zelfde
doen”. Het afzwakken of ontberen van enige schaamte wordt bekrachtigd door de bezwe‐
ring dat anderen zijn daad ‘ook tof vonden’ of omdat hij ‘nu eenmaal zo is’ als je hem uit‐
daagt. Ten slotte weigert een jongen het gepleegde delict als een delict te zien. Waarom
schamen als het de normaalste zaak is dat er pakjes cocaïne in zijn kamer (bestemd voor de
handel) liggen?
Ruim de helft (18/30) zegt zich wel te schamen, variërend van een klein beetje tot heel erg.
De aard van het delict en de mate van schaamte komen echter niet altijd overeen met elkaar.
Een paar zeggen slechts een beetje schaamte te voelen. Ze zijn ‘stom’ geweest, op heter‐
daad betrapt, of verloren vanwege een geldcrisis slechts voor een moment de controle. Een
van de geïnterviewden zegt bijvoorbeeld dat hij doorgaans toch door het leven gaat als een
‘goede jongen’? De meesten zeggen zich te schamen tegenover hun ouders, familieleden en
‐ in mindere mate ‐ tegenover vrienden. Een jongen verwoordt het als volgt:
“Ik schaam me voor mijn moeder als ik word opgepakt omdat ik weer iets heb misdaan. Als ik
mijn moeder in de ogen kijk dan breek ik uit schaamte, omdat ik weet dat ik verkeerd ben ge‐
weest en zij daar heel verdrietig over is. Voel pijn en explosies van woede en verdriet. Vooral bij
haar, omdat mijn familiestructuur zwak is.” (R030, 17 jaar)

74

Teleurgestelde reacties van anderen worden doorgaans als meer vernederend ervaren dan
boosheid of een woede‐uitbarsting. Het is helemaal pijnlijk als je eigen moeder je moet aan‐
geven bij de politie. Ook wordt schaamte tegenover het slachtoffer en de omstanders ge‐
voeld, zoals bij het meisje dat in paniek op haar scooter wegreed in plaats van hulp te bieden.
Een paar jongens voelen de meeste schaamte tegenover hun vriendinnetjes. Bang dat ze in
de steek worden gelaten. Een jongen (R028, 17 jaar) zegt zich, minder nog dan bij zijn klas‐
genoten, vooral te schamen voor de buurtmeisjes en vreest dat hij een slechte reputatie
krijgt.
Ten slotte is er schaamte die meer specifiek te maken heeft met de zichtbaarheid van be‐
paalde werkstraffen in de buurt: een groepje (vooral allochtoon) schaamt zich voornamelijk
voor het feit dat ze verplicht met hesjes, werkschoenen en prikkers moeten lopen of nog
erger, in een grote felle regenjas die je van grote afstand al ziet. Een jongen (R019, 16 jaar)
loopt nog liever in de stromende regen met een klein hesje, dan met ‘zo’n lelijke jas’. Be‐
vreesd als ze zijn voor reputatieschade bij vrienden, lijken ze zich meer te schamen vanwege
(de aantasting van) hun uiterlijk dan voor de familie of de leraar. De ‘lulligheid’ of ‘viezigheid’
van het werk versterkt dit gevoel nog. Maar andersom kan ook gebeuren, toen een jongen
zich tegenover andere werkgestraften schaamde, omdat hij door de groep werd uitgelachen
toen hij in nette kleding verscheen in plaats van in werktenue.
Schuld en schaamte
Schuldgevoelens komen bij de geïnterviewde jongeren ongeveer even vaak voor als schaam‐
tegevoelens. Jongeren met schuldgevoelens voelen meestal ook schaamte. Het gaat hierbij
vaak om delicten als fietsen, scooters of andere goederen stelen van particulieren en winke‐
liers of betrokkenheid bij een vechtpartij. Soms toont de dader berouw door het aanbieden
van excuses en/of het schrijven van een brief waarin spijt wordt betuigd aan het slachtoffer.
Wel schuld, geen schaamte
Bij een minderheid van de jongeren die wel schuld voelen, gaat dit niet gepaard met
schaamtegevoelens. Andersom bekeken lijkt het ontbreken van schaamtegevoelens vaker
gepaard te gaan met het eveneens achterwege blijven van schuldgevoelens dan met het wel
hebben van schuldgevoelens. Als er wel schuld wordt beleden, is dat niet altijd van harte ‐
en soms maar een beetje. Bijvoorbeeld in de trant van “hij (= slachtoffer) moest wel gestraft
worden, maar op een normale manier. Ik begrijp wel dat ik fout ben geweest.” (R015, 16
jaar). Een andere jongen (R016, 17 jaar) blijft van mening dat zijn slachtoffer klappen heeft
verdiend, maar voelt wel aan dat hij fout zat omdat hij door het freefighten juist agressiever
is geworden. Hij is zich meer bewust geworden van zijn vechtcapaciteiten.
Wel schaamte, geen schuld
Drie jongeren zeggen geen schuld, maar wel schaamte te voelen. Zo is er de jongen (R029,
17 jaar) die zich schaamt omdat zijn ouders erachter zijn gekomen dat hij blowt. Maar schul‐
dig voelt hij zich niet, want hij is er trots op dat hij een vriend niet verraden heeft. “Als ik nou
wat ergs had gedaan, dan had ik mij schuldig gevoeld. Maar opgepakt voor een beetje
wiet?” Een andere jongen (R30, 17 jaar) kan niet tegen de spanning als zijn moeder zonder

75

geld het huishouden moet bolwerken. “Als je financieel krap zit en je ouders worden achter‐
nagezeten door incassobureaus, dan voel ik weinig schuld als ik uit frustratie de fout in ga”.
Schaamte noch schuld
Ten slotte zijn er zeven werkgestraften zonder zowel schaamte‐ als schuldgevoelens. De
overtuiging van hun eigen gelijk is zo sterk en ze vinden dat hen zoveel onrecht is aangedaan,
dat er geen plaats is voor schaamte‐ en schuldgevoelens, zoals spijt en berouw. Zo vertelde
een jongen (R027, 17 jaar) dat hij zich niet lekker in zijn vel voelde zitten toen hij langdurig
spijbelde. “Een goede toekomst begint met een goede basis thuis. En die was er gewoon
niet.”
Conclusies
Vanuit de jongeren bekeken, vindt een meerderheid dat er positieve kanten aan een werk‐
straf zitten. Een relaxte sfeer en een leuke werkplek (vooral individuele projecten) worden
genoemd; in mindere mate ook de aard en variatie van het werk. Op zaterdag een taakstraf
uitvoeren ervaren veel jongeren als een straf, evenals het verrichten van saai of vervelend
werk.
Uitzonderingen daargelaten, zegt een meerderheid, vooral praktisch gezien, weinig of niets
te hebben geleerd van de werkstraf. Zowel recidivisten als first offenders zijn het vaak eens
met de opgelegde straf, die soms zelfs lager uit blijkt te vallen dan verwacht. Wie het oneens
is, vindt dat hij onevenredig zwaar is gestraft voor het gepleegde delict. De jongeren oorde‐
len doorgaans positief over de werkmeester, die ze vaak aardig én streng vinden. Vooral
duidelijkheid en rechtvaardigheid in taakuitleg en sociale omgang worden op prijs gesteld.
Jongeren, zo blijkt ook uit de (participerende) observaties, vinden het lang niet altijd be‐
zwaarlijk dat ze een werkstraf in de buurt moeten verrichten, zolang ze maar niet al te duide‐
lijk herkenbaar zijn voor omstanders en leeftijdgenoten. De meeste problemen met werk‐
straffen in het openbaar ervaren ze in Den Haag (vanwege herkenbaarheid, maar vooral
reputatieverlies) en in Roosendaal (vooral herkenbaarheid). Het verplicht dragen van duide‐
lijk zichtbare hesjes roept vaak weerstand op, maar verdwijnt enigszins naarmate de werk‐
tijd verstrijkt. Positieve reacties zijn er ook. Vooral als jongeren laten zien dat ze hun straf
ook daadwerkelijk uitvoeren. Ze stellen het ook op prijs als ze complimenten krijgen uit de
omgeving.
Volgens coördinatoren en werkmeesters zijn de projecten in de stad en op stations moeilij‐
ker beheersbaar. Minder gemotiveerde jongeren verhogen de kans op uitval in een project.
Over de hele linie hebben jongeren moeite met herkenbaarheid en zichtbaarheid van werk‐
straffen in de buurt, maar zelfstandige jongeren en laatste kans jongeren meer dan buurt‐
jongeren (die ook het vaakst first offender zijn). Ook hebben allochtone jongeren er – over
de hele linie ‐ volgens taakstrafcoördinatoren en werkmeesters meer moeite mee dan au‐
tochtone jongeren.

76

Doorgaans tonen de jongeren zich minder gevoelig voor passerende leeftijdsgenoten die in
hetzelfde schuitje hebben gezeten. Een kleine minderheid lijkt status te ontlenen aan ‘fout
gedrag’. De reputatiegevoeligheid is het hoogst bij stadse jongeren en gaat vaker gepaard
met obstinaat en soms confronterend gedrag. Toch kan samenvattend worden gesteld dat
de overgrote meerderheid van de jongeren gewoon de taken uitvoert en betrekkelijk weinig
te duchten heeft van kritische omstanders. Ondanks de soms grote tegenzin, proberen ze er
het beste van te maken. Dat doen ze liever op een zwijgende en timide, dan op een confron‐
terende manier.
Zoals verwacht werd op basis van de literatuur (hoofdstuk 2), is het voor de jongeren vaak
niet eenvoudig om schaamte‐ en schuldgevoel duidelijk van elkaar te onderscheiden en op
henzelf toe te passen. Op grond van wat de 30 geïnterviewde jongeren hierover vertelden,
zijn vier categorieën te onderscheiden.
Een forse minderheid heeft geen schaamte (gepleegde delict wordt geneutraliseerd door
schuld bij de ander te leggen). Een kleine meerderheid zegt zich wel te schamen. Hoeveel
hangt echter af van de aard van het delict. Schaamte hebben ze vooral tegenover hun ou‐
ders en familieleden. Er is ook schaamte tegenover vriendinnetjes, slachtoffers en vrienden.
Schuldgevoelens komen ongeveer even vaak voor als schaamtegevoelens; en wie schuld
voelt, voelt meestal ook schaamte (vooral bij het stelen van goederen). Een minderheid
toont wel schuld, maar geen schaamte. En een ‘schuldbelijdenis’ gaat lang niet altijd van
harte (te hard slaan, maar verdiende loon). Een kleine groep zegt geen schuld, maar wel
schaamte te voelen (ze vinden bijvoorbeeld dat er niks mis is met blowen, maar hun ouders
wisten het niet). Ten slotte zijn er taakgestraften, die sterk overtuigd zijn van hun eigen ge‐
lijk en schaamte noch schuld voelen.

77

78

9

Buurt en omgeving

Bij verschillende werkstraffen in de buurt zijn de jongeren herkenbaar aan de kleding die zij
moeten dragen. Maar betekent dit nu ook dat zij hierdoor herkend worden als jongeren die
een taakstraf uitvoeren? Hoe denken de jongeren hier zelf over? (onderzoeksvraag 7) Welke
reacties krijgen de jongeren van buurtbewoners en vindt er interactie plaats tussen de jon‐
geren en de bewoners? (onderzoeksvraag 5). In dit hoofdstuk worden deze vragen belicht
aan de hand van wat taakstrafcoördinatoren, werkmeesters en jongeren hierover hebben
verteld, en verder ingekleurd op basis van veldobservaties en informele gesprekken met o.a.
winkeliers, publiek en buurtbewoners. Meer toegespitst belichten we de relatie tussen her‐
kenbaarheid tijdens het uitoefenen van de werkstraf en de omgang met en eventuele reac‐
ties vanuit de buurt (bewoners, leeftijdsgenoten). Heeft dit invloed op het gedrag van de
jongeren tijdens het uitvoeren van een werkstraf? Draagt de mate van herkenbaarheid en
mogelijke angst voor stigmatisering hieraan bij? Welke beeldvorming bestaat er rond de
werkstrafprojecten? Hoe is de sfeer in de omgang tussen jongeren en bewoners en (andere)
mensen uit hun omgeving?
Buurt, herkenbaarheid en interactie volgens coördinatoren en werkmeesters
In Apeldoorn is het Kringloopcentrum alom bekend. Op de inlevertijden (doordeweeks en
zaterdags) komen inwoners hun inboedel langs brengen en dan is het ook flink druk. De
kans is volgens de coördinator groot dat de taakgestrafte jongeren bekenden tegen komen
zoals docenten, buren en ouders van vrienden. Leeftijdsgenoten zullen ze niet snel zien hier.
Taakgestrafte jongeren zorgen ‘s morgens voor de inname van goederen en komen zo in
contact met de klanten. Klanten reageren positief, maar zij zijn meestal niet op de hoogte
van het feit dat jongeren er hun taakstraf uitvoeren. De jongeren hebben wel werkkleding
van het Kringloopcentrum aan, maar zijn volgens de coördinator en werkmeester daardoor
niet als taakgestrafte herkenbaar. Klanten kunnen net zo goed denken dat deze jongeren
hier op zaterdag een bijbaantje hebben. De werkmeester communiceert dan ook niet naar
klanten toe dat de jongeren hier een taakstraf volbrengen. Als er ooit naar wordt gevraagd,
vertelt de werkmeester dat ze bezig zijn met een ‘project’.
Veel inwoners van Roosendaal zijn inmiddels bekend met het al jarenlang draaiende project
Buitengewoon Schoon. Behalve de begeleiding en aansturing van de jongerengroep heeft de
werkmeester ook veel contacten op straat met inwoners, winkelpubliek en winkeliers. Maar
de gesprekken gaan lang niet altijd over de jongeren. En als het toch gebeurt, dan waakt de
werkmeester ervoor dat daar met respect over wordt gesproken. Ook al zeggen sommige
bewoners hun bedenkingen te hebben bij dit soort straffen. Het project is uitsluitend op za‐
terdag in het centrum en rond de markt. Een tijdstip dat het publiek in groten getale week‐
endboodschappen komt doen. De winkeliers zijn tevreden over de inspanningen van de
schoonmaakploeg. De waardering is over het algemeen hoog. Zelfs in het drukke weekend

79

ziet Roosendaal er schoon uit. De jongeren vinden het motiverend als ze complimenten krij‐
gen voor hun inzet. Maar al sinds de start van het project is de herkenbaarheid, door het
verplicht dragen van een werkhesje, een heikel punt bij de jongeren. Vooral Marokkaanse en
Turkse jongeren zeggen hier grote moeite mee te hebben. Dit wetende ziet de werkmeester
er daarom streng op toe dat de jas aan én dicht geritst blijft. Het is dan ook bijkans onmoge‐
lijk om de hesjes uit te trekken. De jongeren zijn het meest beducht voor vrienden, kennis‐
sen en leeftijdsgenoten die in de stad hun pad kruisen.
In Maastricht (Werkstraffen in de Buurt) worden de buurtbewoners niet geïnformeerd, maar
blijken ze toch vaak op de hoogte te zijn van de werkstraffen. Omdat de buurt doorgaans
actief en betrokken is, vormt dit geen beletsel voor het werk. Jongeren krijgen veel compli‐
menten van bewoners en van de werkcoaches. De kans is ook hier aanwezig dat jongeren
bekenden en leeftijdsgenoten tegenkomen. Maar de coördinator en de werkcoach zijn erop
gespitst dat ze niet in conflict komen met eventuele rivalen.
De buurtreacties bij Vegen Escamp in Den Haag zijn verdeeld en het gedrag van bewoners is
meer onvoorspelbaar. Soms wordt een nare opmerking gemaakt, maar ook van voorbij scoo‐
terende vrienden krijgen de jongens blikken of opmerkingen. Ze zijn erg herkenbaar aan het
werk als taakgestrafte. Maar de jongeren krijgen ook complimenten en soms te drinken aan‐
geboden van meelevende bewoners.
In Roermond werd het stationsproject tijdens ons onderzoek afgeblazen en moesten we op
het allerlaatste moment uitwijken naar het Bosproject. In het laatste project dragen de jon‐
geren geen verplichte werkkleding, maar dat was wel het geval bij het stationsproject. En
daar waren de jongeren met hun blauwe hesje (geel en oranje zijn alleen voor het spoor‐
wegpersoneel) goed herkenbaar. Volgens de werkmeester van het stationsproject deden
sommige jongeren moeite om niet op te vallen of wilden zij zich distantiëren van de groep
door hun hesjes zoveel mogelijk te verdoezelen of zelfs uit te trekken. De werkmeester trad
hier meteen tegen op door een waarschuwing te geven, en een gele kaart na herhaaldelijke
pogingen. Dat de werkmeester ook in een hesje rondliep, verzachte de pijn enigszins. Hoe‐
wel de buurt niet geïnformeerd was, wisten inwoners en winkeliers in en rond het stations‐
gebied meestal toch hoe de vork in de steel zat. Een deel toonde sympathie door bijvoor‐
beeld frisdrank te schenken bij hoge temperaturen. Ook hier waren de jongeren er meestal
van overtuigd dat de buurt op de hoogte was van hun werkstraf. Maar in de praktijk werden
ze ook vaak als NS‐personeel gezien.
Ook in Eindhoven draaien er diverse individuele projecten waar werkgestrafte jongeren in
opvallende hesjes rondlopen in buurtcentra en sportscholen. Omwonenden zijn vaak op de
hoogte dat de projecten binnen het kader van een werkstraf vallen, maar er is weinig inter‐
actie met de buurt. De werkmeester is erop alert als er (bekende) leeftijdsgenoten langslo‐
pen die willen ‘chillen’ met hun gestrafte ‘vrienden’. Individuele projecten zijn volgens de
taakstrafcoördinator een probaat alternatief om ‘uitvallers’ te plaatsen die vanwege conflic‐
ten elders in groepsprojecten niet meer zijn te handhaven. Maar ook om zo veel mogelijk

80

afleiding te vermijden. Bovendien vallen ze tijdens het schoonmaken in een dierenpark min‐
der snel op, omdat buitenstaanders het als een vakantiebaantje interpreteren.
Ofschoon eerlijkheid en transparantie bij de individuele projecten in Zwolle bij de coördina‐
tor voorop staat, hebben sommige patiënten en bewoners er zichtbaar problemen mee dat
ze door jongeren met een werkstraf worden geconfronteerd. Dit kan nadelig uitpakken voor
de jongeren. Zo herinnert een coördinator zich een voorval op een kinderdagverblijf waar
veel meiden werden geplaatst. Ze draaiden keukendienst, ruimden op en kwamen op die
manier ook in contact met de kinderen. De meiden met een werkstraf vonden dat geweldig!
Ze leefden op en hun zorgzame kant kwam naar buiten. Tot de ouderraad erachter kwam
dat ‘jonge, criminele meiden’ voor hun kinderen zorgden. Dit betekende het einde van het
project. Hieruit is lering getrokken en wordt de aanwezigheid van deze jongeren in een zie‐
kenhuis niet meteen aan de grote klok gehangen. De herkenbaarheid van jongeren leidt, in
tegenstelling tot de buitenprojecten, tot minder spanningen omdat ze overeenkomstig met
het personeel eenzelfde uniform dragen. In de werkpraktijk krijgen jongeren meermaals
complimenten van patiënten. Er is waardering voor de werkverrichtingen (halen van een
glas water, schoonmaken van de kamer e.d.).
Observaties: beeldvorming en wederzijdse omgangssfeer
Uit het voorgaande blijkt de beeldvorming over de groepsgerichte projectaanpak in de buurt,
winkelcentrum of stationsgebied een soort publiek geheim te zijn. Ofschoon er weinig
ruchtbaarheid aan wordt gegeven, blijken veel inwoners, buurtbewoners of winkeliers in de
omgeving toch op de hoogte te zijn van een project. Dit komt mede door het feit dat sommi‐
ge projecten al geruime tijd op vaste tijdstippen en plaatsen draaien. In de individuele pro‐
jecten, die vaak buiten het publieke zicht zijn, weet vooral het personeel van de werkstraf‐
fen. Jongeren voelen op deze locaties een grotere geborgenheid, aangezien de spanning
rond herkenbaarheid hier aanzienlijk minder is.
In tabel 9.1 zijn op basis van (participerende) observatie – met gebruikmaking van de obser‐
vatielijst in de bijlage ‐ de beeldvorming en omgangssfeer schematisch en per project weer‐
gegeven. We zien dat groepsgerichte en individuele projecten verschillend uitpakken voor
de omgangssfeer tussen jongeren en (buurt)bewoners of tussen jongeren en personeel c.q.
patiënten.
Tijdens de observaties ogen de jongeren in de individuele projecten vaak ontspannen. Hoe‐
wel introvert gedrag voorkomt, zijn ze actiever, vriendelijker en meer empatisch jegens an‐
dere mensen met wie ze samenwerken of die ze moeten verzorgen. Wie zich ‘veilig’ waant
en minder ‘bekeken’ voelt, kan meer zichzelf zijn en is minder snel geneigd om de confronta‐
tie te zoeken. Hier is ook weinig reden voor aangezien de rol van de patiënten (ziekenhuis)
bewoners (bejaardenhuis) en personeel eveneens vriendelijk en ontspannen is.

81

Tabel 9.1 Observaties beeldvorming en omgangssfeer
Projecten

Beeldvorming

Omgangssfeer

Kringloop‐
centrum
(Apeldoorn)

Klanten niet op de hoogte. Vreem‐
den, maar kans op bekenden; heel
Apeldoorn komt hier. Opvallend maar
ook onzichtbaar (alsof ze in dienst
zijn)

Jongeren  Bewoners: actief / ontspannen /
vriendelijk / introvert / humor
Bewoners  Jongeren: neutraal / ontspannen /
vriendelijk / confronteren (geregeld vragen aan
werkmeester waarom ze daar werken)

Werkstraffen
in de buurt
(Maastricht)

Buurt is op de hoogte
Bekenden én vreemden (voor jonge‐
ren die elders wonen)

Jongeren  Bewoners: neutraal /ontspannen /
Introvert / nutteloos/ verbeten én humor .
Bewoners Jongeren: passief /empatisch / intro‐
vert / zingeving

Individuele
projecten
(Zwolle)

* Afwaskeuken bejaardenhuis
Niemand op de hoogte, alleen werk‐
begeleider.
Niet zichtbaar, vreemden.

Jongeren  Bewoners: neutraal / empatisch /
vriendelijk / introvert/ confrontatie mijden/ zinge‐
ving
Bewoners  Jongeren: Passief / ontspannen /
vriendelijk

* Beddencentrale ziekenhuis
Personeel op de hoogte, maar patiën‐
ten niet. Wel gevraagd waarom zij
hier werken. Onzichtbaar voor
vreemden.

Jongeren  Patiënten: actief /ontspannen / empa‐
tisch /compassie ( voor zieken) /confrontatie mijden
/ zingeving / humor
Patiënten Jongeren: neutraal / empatisch /
vriendelijk/ confronteren

* Afwaskeuken ziekenhuis
Geen bekenden. Personeel weet het
wel, onzichtbaar, draagt zelfde uni‐
form als het personeel.

Jongeren  personeel: actief / ontspannen / vrien‐
delijk /extrovert / trots / humor
Personeel Jongeren: Actief / ontspannen / empa‐
tisch / vriendelijk / nuttig / humor

Individueel
project
(Eindhoven)

* Gehandicaptendorp (Duizel)
Buurt is niet op de hoogte, personeel
wel. Voornamelijk ‘vreemden’, wer‐
ken ook een paar bekenden.

Jongeren Bewoners: actief / ontspannen / vrien‐
delijk /compassie (gehandicapten) / introvert.
Bewoners Jongeren: actief / ontspannen / empa‐
tisch / trots

Vegen
Escamp
(Den Haag)

Buurt is op de hoogte. Zowel
bekenden als vreemden.

Jongeren  Buurt: passief / ontspannen / introvert
/ confrontatie mijden / nutteloos / kwetsbaar / ver‐
beten
Buurt Jongeren: neutraal / leedvermaak
/confrontatie mijden / beetje provoceren / humor.

Buitenge‐
woon
Schoon
(Roosendaal)

Inwoners zijn op de hoogte. Vreem‐
den, maar ook kans op bekenden.

Jongeren  Buurt: passief / gespannen /introvert
/confrontatie mijden / nutteloos / kwetsbaar /
Buurt Jongeren: neutraal / humor / empatisch/
zingeving

Bosproject
(Beringe)

Buiten het zicht van de buurt; in af‐
zondering op het platteland.

Jongeren  Buurt: geen contact
Buurt  Jongeren: geen contact

De crux bij de omgangssfeer binnen de groepsgerichte projecten ligt in het feit hoe groot
jongeren de kans achten dat zij iemand (bekenden, vrienden e.d.) tegen het lijf lopen waarbij
ze zich ongemakkelijk voelen. Hoe zichtbaarder en herkenbaarder (door middel van speciale
kleding) een jongere en/of hoe dichter in de buurt wonend waar het project plaatsvindt, hoe
kwetsbaarder en meer gespannen zij zich gaan voelen. Het daarmee samenhangende intro‐
verte en passieve gedrag staat haaks op het bravouregedrag. Wie stil is valt immers minder
op. Hier lijkt het heersende gedrag van jongeren te zijn: “ik hou me een beetje gedeisd om‐
dat ik al genoeg opval in die jas.” Opvallend gedrag trekt nog meer de aandacht.

82

Aan de schandpaal
Al een paar keer is het mij [TN] opgevallen dat één jongen nogal afwijkt in de groep. Hij is stil,
lacht niet en houdt zoveel mogelijk afstand. Als de jongens tijdens de rookpauze van de
werkmeester op een bankje een peukie mogen roken, kiest hij er juist voor om in de bus te
gaan zitten. Alleen. Na de middagpauze besluit ik hem eens uit te horen, als we door de
werkmeester als koppel worden ingedeeld. In tegenstelling tot de andere jongens weet ik
nog bijna niks van hem. Behalve dat hij in het gezelschap al snel de ‘stille’ wordt genoemd.
Blossen kreeg hij op de wangen, toen een knul van 14 jaar vanochtend in de auto voor de
vuist weg vroeg hoeveel uur taakstraf hij eigenlijk had? Toen hij daar niet op wilde antwoor‐
den vroeg de knul vervolgens wat hij dan had gedaan. “Niks” zei hij ongemakkelijk. “Dus jij
gaat op je vrije dag voor de lol op de markt prikken”, antwoordde de knul gevat. “Gaat je niks
aan”, antwoordde ‘de stille’ bits. De toon was gezet. Vanaf dat moment heb ik hem niet
meer kunnen betrappen op een gesprek. Hoe kort ook. Nu we samen optrekken met een zak,
een stok en een sleutel om de prullenbak te openen, probeer ik hem wat uit te horen. On‐
gemakkelijk voelt hij zich op straat. En bekeken. Bang dat bekenden hem opmerken, naflui‐
ten, uitlachen, in zijn hemd zetten of nog erger. Op sommige momenten zou hij het liefst op
willen lossen. Hij vertelde dat hij zo net nog opeens naar de andere kant van de straat schoot,
toen hij dacht dat hij in de verte een bekende aan zag komen. De uitbrander van de werk‐
meester dat hij op de rechter stoephelft moet schoonmaken en niet op de linker waar al een
ander koppel loopt, nam hij maar even voor lief. Hij woont als enige van de groep in Roosen‐
daal en weet dat zijn halve familie die nog niet op de hoogte is van zijn werkstraf uitgerekend
naar het winkelgebied trekt waar hij loopt. In een jas, met een grote zak, handschoenen aan
en kistjes zo groot als klompen. Opeens begrijp ik zijn stuurse gedrag en zijn onverwachte
manoeuvres. Ik stel voor als hij weer een bekende ziet, dat ik dan op die persoon af zou lo‐
pen om hem om de tuin te leiden. Als dat niet helpt schakel ik over naar plan B en trek ik on‐
der het motto ‘mission invisible‘ snel een vuilniszak over zijn hoofd. Hij moet er zowaar een
beetje om lachen. (veldnotitie)

Jongeren schatten de kans op herkenbaarheid in het Kringloopproject (Apeldoorn) lager in
dan in andere groepsprojecten. Hoewel sommigen vinden dat ‘heel Apeldoorn’ hier komt,
zijn de klanten vaak niet op de hoogte. Bovendien kunnen jongeren op redelijk onzichtbare
wijze in het Kringloopcentrum werken. De sfeer oogt ontspannen en de contacten met be‐
zoekers zijn vriendelijk. Sommige jongeren lijken zelfs te vergeten dat ze een werkstraf heb‐
ben. Nieuwsgierige bezoekers die ernaar vissen, horen van de werkmeester of van de jonge‐
re zelf dat ze actief zijn in een ‘project’. Wat niet weet, wat niet deert, is het motto.
Het andere uiterste zien we bij het Vegen Escamp project (Den Haag) en het Buitengewoon
Schoon project (Roosendaal). Vooral de jongeren die hier dicht in de buurt veel leeftijdsge‐
noten kennen of straatcontacten hebben, voelen zich kwetsbaar en reageren soms verbeten.
Dit gevoel wordt versterkt door het ‘nutteloze’ werk dat ze moeten verrichten.
Ik [JD] ben de enige meid in het bonte gezelschap van stoere jongens uit Den Haag. De hesjes
en prikkers worden uitgedeeld. Ik doe een zak om de vuilnisring. De jongens snappen niet
waarom ik vrijwillig met een hesje en bijbehorende prikker loop en vragen grappend of mijn
gewerkte uren niet onder hen verdeeld kunnen worden. Samen met de werkmeester gaan
we op pad, gewapend met een kruiwagen waar de volle vuilniszakken in kunnen. De gedach‐
te aan de hele dag vuil rapen, tovert geen goed humeur tevoorschijn. Ondanks de werkoutfit

83

lopen ze er allen nog steeds stoer bij. Een familielid van één van de jongens loopt langs de
groep en de blik in haar ogen verraadt de schrik. Ongemakkelijk groeten ze elkaar waarna de
jongen droog opmerkt: “morgen weet de hele familie het.” Aangezien er weinig vuil op straat
ligt, zijn we al snel verwikkeld in een wedstrijdje ‘wie ziet als eerste het blikje liggen’. Diegene
heeft namelijk ‘buit’ en dit verdrijft een deel van de verveling, die onvermijdelijk toeslaat. Als
jagers speuren we met onze ogen de velden af naar dat ene prulletje. We kijken driekwart
van de dag naar de grond. Met moeite krijg ik halverwege de dag mijn tweede vuilniszak vol.
Een euforisch gevoel overvalt me. (veldnotitie)

Rol en beleving in de buurt en omgeving
We hebben in dit hoofdstuk tot nu toe de visie van coördinatoren en werkmeesters belicht
en op basis van (participerende) observatie de houding en het gedrag van jongeren in werk‐
projecten beschreven. Er zijn duidelijke verschillen in de omgangssfeer en tussen individuele
en groepsprojecten. Maar wat vinden de jongeren er zelf van?
Jongeren met een werkstraf in individuele projecten (Zwolle en Eindhoven) gaan er niet on‐
der gebukt als het personeel en andere jongeren met een bijbaan weten waarom ze er tijde‐
lijk werken. Door de bekendheid met het fenomeen werkstraf verloopt de sociale omgang
meestal soepel. Er zijn geen rare blikken of opmerkingen. Negatieve reacties zijn een uitzon‐
dering. Het is over het algemeen taboe om te vragen wat iemand precies op zijn kerfstok
heeft. Er wordt hooguit wel een keer gevist, maar zelden doorgevraagd. Jongeren met een
werkstraf vinden het prettig dat ze te midden van andere jongeren werken met een bijbaan.
Hierdoor krijgen ze het gevoel dat ze als eenling of uitzondering ‘oplossen’ in de organisatie.
Het verschaft ze tevens een goed alibi wanneer er nieuwsgierige vragen komen uit de groep
(patiënten, bejaarden e.d.) die niet op de hoogte is. Ze hebben dan zogenaamd een bijbaan
of lopen er stage. En als het hen echt te heet onder de voeten wordt, kunnen ze altijd nog
weglopen.
Jongeren in het Kringloopproject (Apeldoorn) kunnen niet zo goed inschatten in hoeverre
bezoekers op de hoogte zijn van hun werkstraf. Hun vermoeden is dat een deel van de vaste
klanten wel op de hoogte is. Want soms werken er alleen maar ouderen en dan weer een
hele groep jongeren, die om de zoveel weken weer anders is. Toch blijft het diffuus omdat
het ook weer niet overduidelijk te zien is wie ze zijn. Ze krijgen weinig rotopmerkingen naar
het hoofd geslingerd, alhoewel een jongen vertelde dat hij werd uitgelachen door twee jon‐
ge mannen. En wat deert het om gewoon te vertellen dat je stage loopt, een bijbaan of een
vakantiebaan in de zomer hebt? Toch is het niet geheel uitgesloten dat jongeren herkend
worden en kleur moeten bekennen omdat een smoes geen uitkomst meer biedt. Sommigen
zeggen daar ontspannen onder te blijven. Anderen zeggen het niet zo tof te vinden als zoiets
zou gebeuren. Een meisje (011, 14 jaar) zegt dat ze met haar werkkleding meteen door de
mand zou vallen, omdat ze er normaal altijd tip top verzorgd uitziet.
Trots laat ze mij [JD] haar geavanceerde telefoon zien met partypics. Op de foto’s zie ik een
jonge dame van 20 met feestende vriendinnen en een sigaret in de hand. Voor me aan tafel
zie ik een meisje van 14. “Die lelijke hesjes en enorme werkschoenen! Mijn vrienden lachen
me keihard uit.” Ze probeert iets van haar verschijning te compenseren met lagen make‐up

84

en perfect verzorgd haar, die ze, met tegenzin, in een knot moet doen op het werk. (veldno‐
titie)

Jongeren werkzaam in groepsgebonden werkstrafprojecten in het publieke domein ervaren
de meeste spanning in de interactie met buurtbewoners. Zij zijn het meest ambivalent. Het
werk is ‐ in tegenstelling tot het geïsoleerde Bosproject en het geïndividualiseerde werk in
zieken‐ en bejaardenhuizen of de manege ‐ niet altijd aan het oog onttrokken van de buurt.
Ze lopen kortom meer kans om in de kijker te staan. Bijvoorbeeld een jongen (015, 17 jaar)
uit Roosendaal vindt het moeilijk om in het centrum schoon te moeten maken. Het is dan
wel niet in zijn buurt, maar uit ervaring weet hij dat buurtbewoners en kennissen in het
weekend als hij moet werken vaak naar het centrum gaan voor speciale boodschappen.
Slechts een enkeling zegt dat het hem niks kan schelen als hij opvalt. Zo zegt een jongen (005,
16 jaar) met een werkstraf in Maastricht er geen problemen mee te hebben dat hij wordt
herkend. Veel bewoners reageren immers goed en weten dat hij in dezelfde buurt geboren
en getogen is. Hij kan nu ook laten zien dat hij de werkstraf uitvoert.
De meeste jongeren zeggen het toch wel prettig te vinden dat de coördinator rekening pro‐
beert te houden in welk gebied de tewerkplaatsing is. Dat ze soms ook nog complimenten
van passanten krijgen, sterkt hen in de mening dat het allemaal veel erger had gekund. Een
jongen (024, 17 jaar) die in Roosendaal ‘proppenprikker’ is, is blij dat hij het niet direct in zijn
eigen woonbuurt hoeft te doen; die opvallende jas neemt hij daarom gewoon op de koop
toe.
De problematiek van herkenbaarheid en de soms onvriendelijke interactie met buurtbewo‐
ners, is het meest pregnant in Den Haag (Vegen Escamp). De verhalen van de jongeren slui‐
ten aan op de bevindingen van de coördinator en werkmeester. Een jongen (017, 17 jaar) zei
aanvankelijk weinig problemen te hebben met het verplicht dragen van een gekleurd hesje,
maar als we hem gaan interviewen, vraagt hij wel of het uit mag. Hij heeft er geen proble‐
men mee het hesje te dragen tijdens het werk, maar vindt het overbodig tijdens ons inter‐
view op een bankje in de buurt. De jongen (018, 17 jaar) die zijn nicht ziet tijdens het prikken,
bekent dat hij dit niet zo tof vindt. Hij weet zeker dat morgen de hele familie weet dat hij
een werkstraf heeft. Daarentegen vindt hij dat je ook deze straf maar moet accepteren. Of‐
schoon de jongeren, net als in de andere projecten, vriendelijke opmerkingen krijgen over
hun schoonmaakactiviteiten, tonen ze zich het meest gevoelig voor de reacties van vrienden.
Ze zijn enerzijds beducht voor stigmatisering, omdat je al snel als een buurtcrimineel wordt
gezien. Anderzijds blijken de jongeren meer dan elders gevoelig te zijn voor reputatieschade.
Iedereen weet waarom je daar staat. Dat je goed zichtbaar bent voor passerende auto’s,
scooters en voorbijgangers is pijnlijk. Vooral als je de naam hebt stoer te zijn. Ze kijken je
raar aan, lachen je uit, of je krijgt schampere opmerkingen naar je hoofd geslingerd. Dat gaat
je, aldus een jongen, zeker niet in je koude kleren zitten.
Conclusies
In geen enkel onderzocht project wordt de buurt er (actief) over geïnformeerd. De reacties
van bewoners en voorbijgangers zijn verschillend. Jongeren en werkmeesters vertellen soms

85

eerlijk dat het werk deel uitmaakt van een werkstrafproject. Maar over het algemeen wordt
er terughoudend gereageerd op de omgeving. De mentaliteit en visie van de werkmeester
bepaalt vaak welke informatie hij over het project kwijt wil. Zij laten zich leiden door vragen
als: welke voor‐ en nadelen heeft het als mensen het weten? Op welke wijze kunnen jonge‐
ren zo optimaal mogelijk functioneren tijdens de werkstraf en hoe blijft het uitvalspercenta‐
ge zo laag mogelijk? De specifieke werkplek en de locatie zijn vaak leidend voor de strategie
die wordt gevolgd. De praktijk leert dat patiënten in een ziekenhuis doorgaans niet willen
weten dat ‘jonge criminelen’ hun eten koken of bed reinigen. Dit illustreert het dilemma
waar coördinatoren soms mee worden geconfronteerd.
Aan de ene kant streeft de Raad voor de Kinderbescherming naar transparantie en eerlijk‐
heid, anderzijds moet ook zorgvuldig worden omgegaan met de privacy van de jongeren op
een werkplek, vrij van oordelen. De coördinatoren en werkmeesters moeten hier tussendoor
laveren. Wanneer vertel je iets wel of juist niet? En zijn de jongeren daarbij gebaat? Er zijn
projecten waar de buurt op de hoogte is en jongeren hier aanvankelijk nog tegen aanhikken.
Maar de praktijk wijst uit dat ze vaak ontdooien als er door buurtbewoners en anderen
complimenten worden gegeven zodat jongeren ook niet telkens defensief hoeven te reage‐
ren. Dit laat onverlet dat negatieve reacties bij jongeren en (buurt)bewoners niet altijd zijn
te voorkomen. Dit is een samenspel van factoren. Houden jongeren zich aan de afspraak om
vriendelijk, beleefd en fatsoenlijk te blijven tegenover klanten en patiënten? Ze zijn per slot
van rekening ook het visitekaartje van het bedrijf. Daarnaast zeggen werkmeesters ook in de
bres te springen voor jongeren die tijdens de uitoefening van de werkstraf door omstanders
worden geprovoceerd.
Jongeren die tewerkgesteld worden in openbare groepsprojecten, worden in wisselende
mate als werkgestraften herkend. Dat hangt niet zozeer af van de communicatie met buurt‐
bewoners, want die vindt slechts sporadisch plaats, maar door de herkenbaarheid door de
hesjes die zij verplicht zijn te dragen. Vooral bewoners in de omgeving van een locatie zijn op
de hoogte, mede door de routine van een project op een vast tijdstip of dagdeel.
De herkenbaarheid in de buurt door hun verplichte werkkleding, maar ook door prikstokken,
vuilniszakken en dergelijke die zij gebruiken, roept niet alleen schaamte op. Er zijn ook jon‐
geren die zich zo bekeken voelen, dat zij zich aan de schandpaal genageld voelen.
Sommige jongeren zijn bang dat ze als ‘buurtcrimineel’ worden gestigmatiseerd, of door het
‘suffe werk’ juist bij hun vrienden reputatieschade zullen oplopen. Door de bank genomen
blijken vooral allochtone jongeren moeite te hebben met het dragen van ‘shabby’ werkkle‐
ding. Die staat in schril contrast met hun zorgvuldig met logokleding gekoesterde identiteit.
Alsof je in je pyjama verplicht naar een club moet en dat de rest van je leven nog te horen
krijgt van je vrienden. Vooral stadse jongens voelen zich dubbel gepakt. Herkenbaarheid is
één, maar ook nog in een ‘vies kostuum’ is zo mogelijk nog slechter voor je coolness en cre‐
dibility. Want als geen ander weten ze hoe vergankelijk reputaties kunnen zijn.

86

Bij de individuele projecten denken bewoners en omstanders sneller dan bij groepsprojecten
dat jongeren er werken in het kader van een stage of als bijbaan. Een klein deel van de jon‐
geren probeert bij groepsprojecten minder herkenbaar te zijn door zich te ontdoen van hun
hesjes of zich te distantiëren van de groep; alsof ze er niet bijhoren. Werkmeesters treden
hier streng tegen op met een waarschuwing of gele kaart.

87

88

10

Wel of niet in de buurt?

Concrete, politieke aanleiding voor ons onderzoek waren een motie en vragen in de Tweede
Kamer over het actief stimuleren van de uitvoering van taakstraffen door jongeren in de
buurt, met als doel dat de jongeren binnen hun eigen omgeving worden geconfronteerd met
de gevolgen van hun gedrag en bekenden hen kunnen zien (zie hoofdstuk 1). Er bestond ech‐
ter nog onvoldoende inzicht in de mate waarin jongeren op dergelijke manier uitgevoerde
straffen als ervaren. In dit hoofdstuk spitsen we bevindingen uit eerdere hoofdstukken toe
op dit thema.
Daarnaast worden enkele andere aspecten van werkstraffen in de buurt besproken. Over de
effectiviteit, in de zin van slagen of falen, van werkstraffen in de buurt kunnen we geen uit‐
spraken doen. Dat was doel noch inzet van ons onderzoek. Wel kunnen we de ervaringen
hiermee, de inzichten hierover en percepties hiervan weergeven van taakstrafcoördinatoren,
werkmeesters en werkgestraften zelf. Dat doen we in dit hoofdstuk. Daarbij gaan we na wel‐
ke conclusies getrokken kunnen worden over wat bij werkstraffen in de buurt (mogelijk) wel
of juist niet werkt, en bij wie, respectievelijk bij welke groepen. Tevens wordt ingegaan op
aspecten die wel of juist niet goed uitpakken. Wat loopt er, zowel praktisch als inhoudelijk,
goed en wat loopt minder goed? Wat zijn de verschillen van de projecten in de buurt ten
opzichte van de reguliere werkstrafprojecten? Welke nadelen kleven er aan projecten die
wel in de buurt plaatsvinden en wat is het oordeel van jongeren? Zijn er aandachtspunten
die van belang zijn indien werkstraffen in de eigen woonbuurt of de pleegbuurt zouden wor‐
den uitgebreid?
Voor zover mogelijk en zinvol hanteren we als structurerend kader eerdere bevindingen uit
het onderzoek van Lünnemann (2005) naar succes‐ en faalfactoren van werkstraffen. 10 Nu
ging Lünnemanns onderzoek over meerderjarigen en wellicht gelden de bevindingen niet
allemaal of in dezelfde mate voor de minderjarigen in ons onderzoek. Ook ging haar onder‐
zoek over werkstraffen in het algemeen en niet specifiek over werkstraffen in de buurt. In dit
hoofdstuk krijgt dit laatste aspect juist wel speciale aandacht.
Verloop werkstraf: wat loopt er goed en wat minder?
Er loopt volgens taakstrafcoördinatoren veel goed in ‘hun’ project en daarbij noemen ze
vaak de goede sfeer binnen de projecten. Maar er zijn ook verbeterpunten. Inhoudelijk be‐
hoeven jongeren met gedragsproblemen en/of psychische stoornissen meer aandacht en
expertise dan zij nu vaak krijgen bij werkstraffen in de buurt. Deze jongeren gedijen niet zo
goed in een groepsproject en kunnen de sfeer en het verloop hiervan bepalen. Helaas zijn er
10

Zij onderscheidt drie categorieën: persoonsgebonden factoren (zoals leeftijd, sekse, werk, versla‐
ving en eerdere justitiecontacten); werkstrafgebonden factoren (uitvoering en duur van een werk‐
straf); en beleidsgebonden factoren (bv. de tenuitvoerlegging van sancties, het geven van waarschu‐
wingen of het beoordelen van een contra‐indicatie). We beperken ons in dit hoofdstuk tot de factoren
die relevant zijn voor ons onderzoek

89

voor deze groep praktisch gezien weinig geschikte alternatieven. De meerderheid van de
coördinatoren geeft dit dan ook aan als punt van zorg. Een ander praktisch verbeterpunt,
dat zowel werkmeesters als de jongeren zelf naar regelmatig voren brengen, betreft de sani‐
taire voorzieningen. Dit is niet specifiek voor werkstraffen in de buurt, maar is er wel vaak op
van toepassing. Bij buitenprojecten is wc‐bezoek vaak een lastige aangelegenheid.
Controle en flexibiliteit
Goede controle en daarbij horende heldere regels hebben volgens Lünnemann een positieve
invloed op het voltooien van een werkstraf. Nu is het criterium van voltooiing van de werk‐
straf niet onze insteek, maar het is bij werkstraffen in de buurt wel de kunst om de juiste
balans te vinden tussen controle en flexibiliteit. Hier zit een heikel punt: eigenlijk wordt van
deze jongeren sowieso verwacht dat ze gemotiveerd zijn om de werkstraf naar behoren uit
te voeren. Toch wordt tijdens de uitvoering van de werkstraf ook veel aandacht besteed aan
een motivatie bevorderende sfeer. En hoewel dit aspect op het eerste gezicht misschien niet
lijkt te passen bij het strafkarakter, bevorderen een aangename en prettige werkomgeving
volgens de coördinatoren de motivatie van taakgestraften (en daarmee de slagingskans in
termen van afronding). Zolang de goede sfeer niet in de weg staat van het werk, is er vol‐
gens de coördinatoren geen probleem.
Te prettige sfeer is niet goed, want dan ontstaat een te tolerant klimaat waarin grenzen
kunnen worden overschreden (nare opmerkingen naar elkaar toe, luiheid, groepsvorming
etc.) en waardoor de essentie van de taakstraf in het gedrang komt. Maar goede sfeer en
het vermijden van saaiheid staan zowel bij de coördinatoren als bij de werkmeester hoog in
het vaandel. 11
Verschillen met andere projecten en tussen werkstraffen in de buurt
De voor ons onderzoek geselecteerde projecten verschillen op bepaalde punten van werk‐
straffen binnen dezelfde regio of vestiging, die niet in de buurt worden uitgevoerd. Soms is
het belangrijkste verschil dat het desbetreffende project het enige is dat zich in de buurt af‐
speelt; het kan zelfs het enige groepsproject binnen de regio zijn, aangezien hier het gros
van de jongeren individueel geplaatst wordt. Verder zijn er projecten met werkstraffen in de
buurt die alleen op zaterdag en andere die (ook) doordeweeks plaatsvinden. De doorde‐
weekse projecten passen bij een bepaalde groep (bijvoorbeeld de voetbaljongens) en weer
een andere groep maakt dankbaar gebruik van de zaterdagprojecten (bijvoorbeeld de jonge
scholieren).
Ook zijn er inhoudelijke verschillen. In Maastricht is het verschil met de andere onderzochte
werkstraffen dat vrijwilligers worden ingezet bij de begeleiding van de werkstraf in de buurt.
De oprichter van het project is ervan overtuigd dat dit dé succesfactor is. “De belangeloze
inzet van vrijwilligers maakt iets los bij de jongeren.” Uniek aan het project in Den Haag (Ve‐
gen Escamp) is dat het specifiek plek biedt aan wat we ‘laatste kans jongeren’ hebben ge‐

11

Vooral met veel uren in één project kan het voor een jongere erg saai worden. Volgens Lünnemann
vergroot een hoog aantal strafuren sowieso de kans op voortijdige beëindiging, maar sleur en verve‐
ling kunnen dit risico verder vergroten.

90

noemd; recidivisten die nog één kans van de rechter hebben gekregen, of die hun vorige
taakstraf niet goed afgerond hebben. Hier komen dus geen first offenders terecht. Kenmer‐
kend voor het Kringloopproject Apeldoorn is dat hier de overgrote meerderheid van de tota‐
le instroom aan jongeren met een werkstraf binnen deze regio terechtkomt. Eigenlijk valt
iedereen hier te plaatsen, zowel buurtjongeren als zelfstandige jongeren en laatste kans jon‐
geren. Volgens de coördinator komt dit omdat het gelukt is een goede werksfeer te creëren
waarin een ieder zijn/haar werkstraf succesvol kan voltooien, waardoor er weinig uitvallers
zijn. Ten slotte is het Bosproject in Roermond het enige groepsproject in die regio – en ook
binnen ons onderzoek ‐ dat plaatsvindt in een prikkelarme omgeving.
Invloed andere deelnemers en de factor motivatie
Lünnemann wijst ook op de invloed van andere taakgestraften. Deze kunnen motiverend
werken voor anderen, mits zij een positieve houding hebben. Dit element is niet in sterke
mate teruggevonden in ons onderzoek, onder andere omdat de jongeren doorgaans te wei‐
nig tijd samen in een groep werken om intensieve groepsprocessen te kunnen laten ont‐
staan. Maar natuurlijk is het zo dat als iedereen ‘chill’ is met elkaar, een fijne(re) sfeer is te
proeven in de groep – en het is aannemelijk dat dit zal bijdragen aan de motivatie van de
jongeren om de werkstraf goed af te ronden. Een interessante bevinding is dat uit de obser‐
vaties en uit gesprekken met jongeren ook naar voren komt dat een negatieve houding van
andere deelnemers eveneens motiverend kan werken. Jongeren voelen dan de behoefte om
zich van deze ‘ongemotiveerden’ te distantiëren en dit motiveert hen juist om zelf (extra)
hard te werken.
Buurt en herkenbaarheid
Praktisch gezien is het prettig dat jongeren bij een werkstraf in de buurt niet ver hoeven te
reizen. Tevens blijkt dat wanneer jongeren herkenbaar zijn als taakgestrafte, omstanders
zien dat er daadwerkelijk gewerkt wordt. Dit kan stigmatisering tegengaan en jongeren kun‐
nen er ook waardering mee verdienen, want hun taakstraf is publiekelijk zichtbaar. Vaak
worden de reacties vanuit de buurt en /of omwonenden positiever naarmate een project
met werkstraf in de buurt langer draait. Worden jongeren aanvankelijk nog wel eens met
een scheef oog bekeken, wanneer een project meer bekendheid in eigen stad/dorp/buurt
geniet, komt er vaak meer ruimte voor tevredenheid van de buurt en waardering voor de
taakgestraften. Sneeuwruimen, schoonmaken en plantsoentjes fatsoeneren zijn concrete
werkzaamheden die door de buurt waargenomen en dus gewaardeerd (kunnen) worden.
Deze waardering wordt tevens uitgesproken naar de jongeren toe. Soms in woorden, maar
vaker in bemoedigende blikken of bijvoorbeeld een blikje cola. Zo complimenteren de win‐
keliers in het centrum van Roosendaal de taakgestrafte jongeren ermee dat het dankzij hen
zo schoon is voor hun winkel.
De interactie met de ‘volwassen wereld’ voegt ook iets toe aan het besef van de jongeren
dat ze iets fouts hebben gedaan, maar meer nog het besef van ‘hoe het werkt in de wereld’,
zoals iets doen voor een ander, hard werken en daarvoor beloond worden en complimentjes
te krijgen, en ervaren hoe het is om de rommel van anderen op te moeten ruimen.

91

Schandpaal
Als zichtbaarheid en herkenbaarheid volgens coördinatoren positief bijdragen aan de uitvoe‐
ring en waardering van werkstraffen, waarom vindt dan niet elk project ‘in de buurt’ plaats?
Welnu, er zitten ook minder positieve kanten aan. Jongeren worden bijvoorbeeld afgeleid
door de omgeving (buurtbewoners, vrienden, voorbijgangers) of zijn er zo mee bezig dat ze
herkenbaar (denken te) zijn, dat het hun werkzaamheden in de weg gaat staan. Ze voelen
zich bekeken en soms ook tentoongesteld. En dat vinden coördinatoren nu ook weer niet de
bedoeling. Daarom plaatsen sommige coördinatoren de jongeren liever individueel en/of
wat meer ‘heimelijk’. Bij individuele plaatsing is er geen afleiding door groepsprocessen,
terwijl groepsprojecten die niet in de buurt zijn of het element van herkenbaarheid herber‐
gen afgeschermd genoeg zijn om het werk naar behoren te doen.
De filosofie van coördinatoren is vaak dat de jongeren al genoeg gestraft zijn met het feit dat
zij bij de Raad voor de Kinderbescherming terecht zijn gekomen en een werkstraf hebben
gekregen. De uit te voeren straf hoeft daarom niet onnodig of extra zwaar te worden ge‐
maakt door jongeren “aan de schandpaal te nagelen.” Dit is het meest principiële punt van
kritiek. Volgens sommige coördinatoren zou de volledige focus moeten liggen op het uitvoe‐
ren van de werkstraf als zodanig, zonder dat daar boze blikken, kritiek en dergelijke vanuit
de omgeving bijkomen. Andere coördinatoren zijn minder stellig en hebben geen principiële
bezwaren tegen de zichtbaarheid en herkenbaarheid van de jongeren bij werkstraffen in de
buurt. Maar in de volle breedte is men erop tegen dat jongeren dan door de omgeving wor‐
den vernederd
Oordeel van de jongeren zelf
Zoals we als in hoofdstuk 6 al aangaven, is de geïnterviewde jongeren ook gevraagd naar
hun oordeel over hun huidige werkstraf (in de buurt) in vergelijking met eerdere werkstraf‐
fen of, in het geval van first offenders, om hun werkstraf in de buurt te vergelijken met straf‐
fen die vrienden hadden gekregen of waarvan ze hadden gehoord.
Inhoud van de werkstraf in de buurt
Lünnemann stelt dat de werkzaamheden van de straf een goede aansluiting moeten vinden
bij de kwaliteiten van de deelnemer. Veel jongeren die in het kader van ons onderzoek zijn
geïnterviewd, beamen dit (hoewel in hun geval, vanwege hun leeftijd, specifieke beroeps‐
matige vaardigheden doorgaans minder kunnen meetellen dan bij volwassenen, waar Lün‐
nemanns onderzoek over gaat). Specifiek gevraagd naar de inhoud van de straf, vinden de
jongeren vinden vaak dat ze van de te verrichten werkzaamheden te weinig leren, of het nu
in de buurt is of niet. Vooral jongeren in schoonmaakprojecten delen deze mening.
Ook al realiseren de jongeren zich dat het om een straf gaat en zien ze bij groepsprojecten in
de buurt dat hun project meerwaarde kan hebben voor de buurt of het bedrijf waar ze
werkzaam zijn, toch zeggen ze soms dat ze inhoudelijk liever een werkstraf hadden gehad
die beter aansluit bij hun eigen interesses of opleiding. Ook zijn er jongeren die bij hun werk‐
straf in de buurt meer aansluiting wensen bij het delict dat ze hebben gepleegd, want daar
kun je echt wat van opsteken.

92

“Ik ben opgepakt toen ik in een gevecht belandde met een jongen in de stad. Een beveiligings‐
ambtenaar heeft ons toen uit elkaar gehaald. Waarom kan ik in mijn werkstraf niet een dag of
een week met hem meelopen om te zien hoe het van de andere kant is als je twee vechtende (of
stelende) jochies uit elkaar moet halen? Veel nuttiger dan prulletjes prikken lijkt mij.” (R018: 17
jaar)

Bij werkstraffen in de buurt hebben de werkzaamheden bij de individuele plekken volgens
de jongeren meer inhoud dan bij groepsprojecten. Individuele plekken zijn in hun beleving
nuttiger en ‘echter’. Er wordt niet ‘alleen maar’ een plek bedacht voor het uitvoeren van
taakstraffen, zoals volgens de jongeren vaak gebeurt bij groepsprojecten in de buurt. Bij in‐
dividuele projecten wordt vaak meegedraaid met het reguliere personeel en wordt de taak‐
gestrafte ingezet voor dezelfde klusjes als een personeelslid.
Maar er zijn ook jongeren die vinden dat ze echt iets inhoudelijks geleerd hebben van hun
werkstraf in de buurt, doordat het werk hen aan het denken heeft gezet over hun eigen le‐
ven. Zo vertelt een individueel geplaatste jongen in een ziekenhuis hoe erg hij geschrokken is
van het feit dat er zoveel zieke mensen zijn. Dat beschouwt hij als een belangrijke levensles.
Werkstraf versus leerstraf
Over het algemeen vinden de jongeren het goed dat ze een werkstraf hebben gekregen, in
plaats van een leerstraf. Dat vinden ze doorgaans belangrijker dan het aspect van wel of niet
in buurt. Degenen die in het verleden al een leerstraf hebben gekregen, zien daar het nut
echt niet van in. ‘Je emoties tekenen’ en ‘op zoek gaan naar de reden van je woede’ bij een
leerstraf vinden ze activiteiten waarvan ze niets van leren. Dan werken ze maar liever. Over
het algemeen zijn de jongeren redelijk positief over hun werkstraf in de buurt en vinden ze
de huidige werkstraf niet specifiek beter of slechter dan andere werkstraffen, maar “gewoon
goed.”
Niet geliefde werkstraffen
Welke werkstraf zouden de jongeren zelf liever nooit willen uitvoeren? De jongeren die in
een ‘prullen‐prikproject’ zitten, spreken er bijna allemaal met afkeer over. Omdat de hesjes
stom zijn, ze het werk vies en/of nutteloos vinden. In hun perceptie weten voorbijgangers
dat je iets fout hebt gedaan, omdat je zo’n hesje aan hebt. De jongeren beseffen vaak niet
dat deze hesjes verplicht gedragen moeten worden van de Arbodienst en dat ook mensen
die dit werk als baan hebben zulke hesjes dragen.
Daarnaast speelt mee dat je met een dergelijke werkstraf afgaat tegenover vrienden. Een
enkeling noemt ook het afgeleid worden door voorbijgangers. Zo zegt een jongen (008: 17
jaar) dat hij liever niet zo’n schoonmaakproject op straat zou willen doen, omdat hij niet om
kan gaan met de af‐ en verleiding van vrienden, familie en meisjes die langslopen. Hij zou
zich niet schamen voor het werk, maar hij zou het niet kunnen laten om met iedereen te
gaan babbelen en iets te roepen naar een meisje.
Veel van de jongeren die in een buitenproject zitten, zijn daar heel blij om en doen liever
geen kantoorwerk. Zij willen voor geen goud ergens binnen, achter een bureau, stil moeten
zitten. Ook afwas‐ of spoelkeukenwerk, wc’s schoonmaken en bejaarden verzorgen worden

93

meermaals genoemd als onaantrekkelijke werkstrafactiviteiten, omdat de jongeren het zo
vies vinden.
Jongeren over werkstraffen in de buurt en herkenbaarheid: meerdere facetten
De mening van jongeren over werkstraffen in de buurt en over de eventueel daarbij horende
herkenbaarheid blijkt een complex thema te zijn met verschillende facetten. Hun gedachte‐
gangen hieromtrent bevatten ook een zekere tegenstrijdigheid. Aan de ene kant laten de
jongeren, bij de vraag naar wat voor soort werkstraf zij niet zouden willen doen, de herken‐
baarheid van een project niet sterk meewegen. Dit geldt vooral voor jongeren in de kleinere
gemeenten. Het lijkt erop dat positieve reacties vanuit de buurt (van bewoners, winkeliers,
voorbijgangers) ertoe bijdragen dat de bezorgdheid over hun herkenbaarheid bij het uitvoe‐
ren van de werkstraf vermindert en zelfs doet verdwijnen.
Dit wil echter niet zeggen dat de herkenbaarheid door de jongeren over het algemeen wordt
toegejuicht. Ze staan namelijk negatiever tegenover het element van herkenbaarheid dan
het aspect van ‘in de buurt zijn’. Herkenbaar zijn als taakgestrafte zien zij als aantasting van
hun reputatie, identiteit en zorgvuldig opgebouwd imago (denk aan: kleding, haar, sieraden
en bijvoorbeeld tatoeages die opeens niet meer zichtbaar zijn door de verplichte werkkle‐
ding).
In het licht van dit laatste facet is het opmerkelijk dat veel van de jongeren tegelijkertijd wel
vinden dat die herkenbaarheid (in de buurt of ergens anders) eigenlijk prima past binnen
een werkstraf. In hun ogen hoort het er ‘gewoon’ bij. Ze vinden het geen van allen leuk,
maar de meesten accepteren dat het een onderdeel is van de straf en vinden dan ook niet
dat coördinatoren rekening moeten houden met jongeren die hier moeite mee hebben.
Ten slotte, als laatste facet, beamen jongeren dat het goed is dat de werkstraf wordt uitge‐
voerd onder het toeziend oog van omwonenden en voorbijgangers. Zo kan niet (meer) ge‐
klaagd worden over het ontlopen of minimaliseren van de straf door jongeren, alleen omdat
de straf niet zichtbaar is. Er mag best getoond worden hoe hard er wordt gewerkt. Zelfs de
meeste stoer doende jongens van Vegen Escamp in Den Haag ondergaan waardig de blikken,
het getoeter en de opmerkingen van scootervrienden. Uiteindelijk hebben de meeste jonge‐
ren geen grote moeite met de herkenbaarheid (in de buurt), of zijn zo gemotiveerd om de
werkstraf tot een goed einde te brengen, dat ze die voor lief nemen.
Conclusie
Goede controle en heldere regels zorgen volgens Lünnemans onderzoek onder volwassen
taakgestraften voor een groter slagingspercentage (in termen van het goed afronden van de
werkstraf). We kunnen concluderen dat de taakstrafcoördinatoren en werkmeesters uit ons
onderzoek het voor de beleving en motivatie van de jongeren eveneens belangrijk vinden
dat er een goed evenwicht is tussen controle en flexibiliteit – vooral in de vorm van een
goede werksfeer ‐ in de aanpak bij werkstraffen in de buurt.
Taakstrafcoördinatoren zijn er vaak wat huiverig voor om taakgestrafte jongeren herkenbaar
te laten zijn, want dit kan stigmatiserend werken en dat mag niet de insteek van een werk‐
straf zijn. In de praktijk zoals we die hebben aangetroffen lijken ‘in de buurt’ en ‘herken‐

94

baarheid’ voor de jongeren minder zwaar te wegen dan andere factoren – en allebei kunnen
zowel positief als negatief uitpakken. De projecten in de buurt en/of waarbij jongeren her‐
kenbaar zijn voor het publiek, zorgen voor gemengde gevoelens. Jongeren vinden het fijn
dat de buurt met eigen ogen kan zien hoe zij werken en dat zij daarvoor van buurtbewoners
waardering krijgen. Jongeren kunnen zich op deze manier ‘bewijzen’ tegenover de maat‐
schappij en het gaat ook stigmatisering tegen. Werkstraffen in de buurt dragen zo bij aan
reintegrative shaming.
Jongeren vinden het belangrijk dat de werkplek dichtbij huis is, dus is het ‘in de buurt’ ge‐
plaatst worden wel prettig. Niet ver hoeven te reizen naar het project vergroot volgens taak‐
strafcoördinatoren de motivatie bij de uitvoering en voltooiing van de werkstraf. Aan de an‐
dere kant kunnen publiekelijk zichtbare groepsprojecten voor veel afleiding van buiten
zorgen en dat kan negatieve invloed hebben op processen binnen de groep taakgestraften.
Natuurlijk kunnen leeftijdsgenoten binnen de groep elkaar provoceren, en we hebben daar‐
van ook voorbeelden gezien in hoofdstuk 7, maar doorgaans weten werkmeesters dit bij
werkstraffen in de buurt te voorkomen of tijdig bij te sturen.
Bovendien blijken jongeren soms in positieve zin gemotiveerd te worden door juist niet het
gedrag te volgen van jongeren die tijdens de werkstraf in de buurt de kont tegen de krib
gooien. De (externe) invloeden van vrienden, familie en voorbijgangers raken de jongeren
meestal meer dan (interne) groepsprocessen, zowel in positieve (waardering voor het werk
dat ze doen) als negatieve zin (afgeleid worden, zich bekeken voelen, statusverlies).
Ook al zijn we in ons onderzoek weinig concrete voorbeelden tegengekomen van ‘aan de
schandpaal nagelen’, jongeren zijn er wel huiverig voor en een enkeling voelt zich daadwer‐
kelijk in negatieve zin bekeken en bekritiseerd. Dit geldt niet in het minst voor projecten
waarbij de jongeren verplichte werkkleding moeten dragen, zoals hesjes. Vaak weten ze niet
dat die een verplichting is in het kader van de Arbowetgeving. Dat zou beter uitgelegd kun‐
nen worden.
Concluderend dragen werkstraffen in de buurt door negatieve reacties en sociale uitstoting
weliswaar het risico in zich van disintegrative shaming, maar lijkt er door positieve reacties
vanuit de omgeving meer sprake van integrative shaming. Toch lijkt het feit dat deze zich in
de buurt afspelen of dat jongeren herkenbaar zijn niet zozeer het meest betekenisvolle as‐
pect van deze projecten voor de jongeren. Belangrijker lijken: de persoon en werkwijze van
de werkmeester, de aard van de uit te voeren werkzaamheden en hoe de jongeren deze be‐
leven. Een project in de buurt waarderen jongeren vooral positief wanneer zij het werk nut‐
tig vinden, de sfeer goed is, er een ‘toffe’ én duidelijke werkmeester/begeleider is en ze zich
gewaardeerd voelen. Aan die waardering kan de buurt positief bijdragen.

95

96

11

Samenvatting en conclusie

Werkstraffen zijn er voor volwassenen en minderjarigen, kunnen individueel of in groeps‐
verband worden uitgevoerd, en op uiteenlopende locaties. Dit onderzoek gaat uitsluitend
over werkstraffen ‘in de buurt’ en betreft alleen strafrechtelijk minderjarigen. Centraal staat
de beleving van werkstraffen bij de jongeren: Hoe wordt het uitvoeren van een werkstraf in
de eigen buurt ervaren door jeugdigen? Om deze probleemstelling (die is uitgesplitst in acht
onderzoeksvragen) te kunnen beantwoorden, is eerst in kaart gebracht in hoeverre en waar
en hoe in Nederland werkstraffen in de buurt worden uitgevoerd. Het onderzoek bestaat uit
drie onderdelen: een literatuurstudie, een inventarisatie van werkstraffen bij de Raad van de
Kinderbescherming en een etnografisch veldonderzoek.
Theoretisch kader
In hoofdstuk 2 zijn enkele voor dit onderzoek relevante criminologische theorieën besproken.
In het bijzonder is ingegaan op naming & shaming en de rol van emoties bij strafbeleving. De
kern van reintegrative shaming is dat afkeuring van een gepleegd feit aan de dader kenbaar
wordt gemaakt (naming) en de dader ter verantwoording wordt geroepen (shaming) door
mensen met wie hij een affectieve band heeft, zonder daarbij onrespectvol met de dader om
te gaan. Hier tegenover staat stigmatisering, waarbij iemand een negatief etiket krijgt opge‐
plakt voor zijn daden; dit draagt bij aan disintegrative shaming. Uit eerder Nederlands on‐
derzoek blijkt dat taakgestraften sterk kunnen verschillen in de mate waarin en de wijze
waarop zij de werkzaamheden als een straf beleven. Dit lijkt samen te hangen met het al dan
niet hebben van schaamte‐ en schuldgevoelens, alsmede met de (door hen verwachte) reac‐
ties vanuit hun omgeving. Schaamte is een negatief gevoel tegenover anderen, dat voort‐
vloeit uit het niet voldoen aan hun verwachtingen en idealen. Schuldgevoel heeft meer te
maken met de persoon in kwestie, met het overschrijden van geïnternaliseerde normen en
waarden.
Inventarisatie
Door middel van interviews met taakstrafcoördinatoren is een landelijk beeld verkregen van
werkstraffen in de buurt. In de praktijk wordt onder ‘in de buurt’ verstaan: de woonwijk of
de ‘directe leefomgeving’ van een jongere. Soms wordt op het platteland een dorp gezien als
de woonbuurt (qua bevolkingsomvang vergelijkbaar met een kleine woonwijk in de stad). In
bijna alle 22 vestigingen (verdeeld over 13 regio’s) van de Raad voor de Kinderbescherming
komt het voor dat jongeren de werkstraf in de woonbuurt uitvoeren, maar dit gebeurt over
het algemeen toevallig, incidenteel of uit praktische overwegingen. Tien vestigingen hebben
samen twaalf projecten die gericht zijn op de woonbuurt of die te maken hebben met her‐
kenbaarheid (d.w.z. dat de jongeren door hun werkzaamheden en/of werkkleding herken‐
baar zijn voor bewoners). In acht van deze vestigingen zijn werkstraffen die specifiek, dat wil
zeggen: doelbewust en niet (alleen) uit praktische overwegingen, in de woonbuurt van jon‐

97

geren plaatsvinden. Vier projecten betreffen individuele plaatsingen. Groepswerkprojecten
komen vaker voor, ook al hebben die inhoudelijk vaak niet de voorkeur van de coördinato‐
ren. Dat ze toch worden opgezet, is vaak vanwege een grote instroom of om jongeren te
kunnen plaatsen die vanwege bijvoorbeeld gedragsproblemen meer begeleiding nodig heb‐
ben dan bij individuele plaatsing in de buurt geboden kan worden.
Hoeveel jongeren voeren jaarlijks een werkstraf uit in de eigen woonbuurt dan wel in de
buurt waar het delict werd gepleegd? (onderzoeksvraag 1) Deze vraag kon eigenlijk niet be‐
antwoord worden, want de meeste coördinatoren beschikten niet over cijfers of rapporta‐
ges van het aantal jongeren dat jaarlijks een werkstraf in de buurt uitvoert. Wel gaven de
meeste coördinatoren aan dat er meer individuele plaatsingen zijn dan plaatsingen in
groepswerkprojecten.
Wat betreft de kenmerken van de werkstraffen (onderzoeksvraag 2) voeren de jongeren al‐
tijd zogenaamde ‘additionele werkzaamheden’ uit. Die mogen niet te zwaar zijn in verband
met de Arbowetgeving. Bij groepswerkprojecten verrichten de jongeren voornamelijk on‐
derhouds‐, schoonmaak‐ en reparatiewerkzaamheden. De werkstraffen op individuele pro‐
jecten zijn gevarieerder. Voordat met de straf begonnen wordt is er een intakegesprek met
de jongere (en ouders). Daarop volgt een kennismakingsgesprek. De jongere, taakstrafcoör‐
dinator en begeleider van het gekozen werkproject bespreken wat de werkstraf zal inhou‐
den, er worden afspraken gemaakt en regels uitgelegd. Gedurende de uitvoering van de
werkstraf heeft de taakstrafcoördinator niet altijd contact met de jongere. Na afronding van
de werkstraf volgt soms een afsluitend gesprek. De begeleiding op locatie ligt in individuele
projecten bij de instelling waar de werkstraf wordt uitgevoerd, bij groepswerkprojecten
huurt de Raad (gecertificeerde) werkmeesters in.
Pleegbuurt
Plaatsing in de pleegbuurt ‐ als dit niet tevens de woonbuurt is ‐ gebeurt zelden. Structurele
projecten die zich specifiek op de pleegbuurt richten komen niet voor. Wel zijn er inciden‐
teel werkstraffen die in de pleegbuurt worden uitgevoerd. Over de beleving hiervan door
werkgestrafte jongeren kunnen we op basis van ons onderzoek geen uitspraken doen. Wel
zeggen sommige geïnterviewde jongeren expliciet dat er een meer directe relatie zou moe‐
ten zijn tussen het delict dat ze pleegden en de werkstraf die zij kregen.
De jongeren
Op basis van de inventarisatie zijn zeven projecten geselecteerd voor verdiepend veldonder‐
zoek. Naast participerende observatie en informele gesprekken met werkbegeleiders,
werkmeesters, buurtbewoners en de jongeren zelf, zijn binnen deze projecten 30 werkge‐
straften geïnterviewd. Verreweg de meeste werkgestrafte jongeren zijn jongens. Gemeen‐
schappelijk hebben zij onder andere hun vaak lage opleidingsniveau en hang naar ‘straatcul‐
tuur’ en de daarmee verbonden waarden van bijvoorbeeld stoer gedrag. Bij werkstraffen in
de buurt zijn drie groepen te onderscheiden, te weten: buurtjongeren, zelfstandige jongeren
en laatste kansjongeren. Buurtjongeren hangen in de eigen woonbuurt (vaak in een dorp)
rond en zijn meestal first offender; een deel hiervan (als ze wat ouder zijn) trekt meer naar
de stad. Zelfstandige jongeren wonen (tijdelijk) niet meer bij hun ouders, maar bijvoorbeeld

98

in een begeleid kamerproject. Van de laatste kans jongeren – die allemaal al eerder een
taakstraf kregen of een lopende taakstraf afbraken ‐ vertoont een deel ernstige gedragspro‐
blemen.
Voor first offenders is in het intakegesprek meer ruimte dan bij recidivisten voor eigen in‐
breng over de inhoud en locatie van de werkstraf. Alle geïnterviewde coördinatoren zijn het
erover eens dat plaatsing van een jongere maatwerk moet zijn. Toch vinden de jongeren niet
altijd dat er rekening wordt gehouden met hun eigen wensen of voorkeuren.
Werkstraf en herkenbaarheid
De aard en de zwaarte van de werkzaamheden verschillen bij de zeven onderzochte projec‐
ten. Bij de groepsprojecten is er altijd een werkmeester en vaak ook een werkbegeleider, bij
de individuele projecten alleen een werkbegeleider. Werkmeesters hebben veel ervaring in
het werken met jongeren, maar hebben geen speciale opleiding voor de begeleiding van
taakgestraften. De jongeren uiten zich overwegend positief over de werkmeester.
Worden de buurtbewoners normaliter op de hoogte gesteld van het feit dat in hun buurt
jongeren een werkstraf (zullen) uitvoeren? (onderzoeksvraag 3) In de inventarisatie zeggen
bijna alle coördinatoren dat dit niet gebeurt, of het nu om individuele of groepsprojecten
gaat. De meest genoemde reden is dat dit volgens de coördinatoren negatieve effecten kan
hebben, zoals stigmatisering van de jongeren, verzwaren van de taakstraf en onrust in de
buurt. Daarnaast gebeurt het niet vanwege de privacy van de jongeren. Sommige coördina‐
toren menen overigens dat buurtbewoners toch wel weten dat de jongeren werkgestraften
zijn, dus vinden ze het overbodig hen op de hoogte te stellen. Een enkel project informeert
bewoners door middel van een krantenartikel. In geen van de zeven nader onderzochte pro‐
jecten wordt de buurt actief geïnformeerd. Vooral bewoners in de omgeving van een locatie
zijn op de hoogte, mede door de routine van een project op een vast tijdstip of dagdeel.
Zijn de jongeren tijdens het uitvoeren van de werkstraf in de buurt herkenbaar als werkge‐
straften? (onderzoeksvraag 4) Ten tijde van de intake ligt bij een deel van de jongeren hun
herkenbaarheid tijdens het uitvoeren van de werkstraf gevoelig. Bij de uitvoering zijn de
jongeren, afhankelijk van het project en/of de locatie waar de werkstraf wordt uitgevoerd,
meer of minder herkenbaar voor de omgeving. Bij de individuele projecten denken bewo‐
ners en omstanders sneller dan bij groepsprojecten dat jongeren er werken in het kader van
een stage of als bijbaan.
Denken de jongeren zelf dat het voor buurtbewoners duidelijk is dat zij een taakstraf aan het
uitvoeren zijn? (onderzoeksvraag 7) Vooral bij de meer zichtbare projecten in het publieke
domein voelen jongeren zich soms erg bekeken. Volgens coördinatoren en werkmeesters
zijn de projecten in de stad en op stations moeilijker beheersbaar, mede omdat vooral hier
de jongeren denken dat zij door de verplichte werkkleding herkenbaar zijn voor omstanders.
Jongeren die tewerkgesteld worden in openbare groepsprojecten worden in wisselende ma‐
te daadwerkelijk door de buurt als werkgestraften herkend. Dat hangt niet zozeer af van de
communicatie met buurtbewoners, als wel van de herkenbaarheid door verplichte werkkle‐
ding. Een klein deel van de jongeren probeert bij groepsprojecten minder herkenbaar te zijn
door zich te ontdoen van hun hesjes of zich te distantiëren van de groep; alsof ze er niet bij‐
horen. Werkmeesters treden hier streng tegen op met een waarschuwing of gele kaart. De
99

weerstand tegen het verplicht dragen van duidelijk zichtbare hesjes verdwijnt enigszins
naarmate de werktijd verstrijkt.
Reacties van en interactie met omgeving
Welke reacties krijgen de jongeren van buurtbewoners; vindt er interactie plaats tussen de
jongeren en de bewoners? (onderzoeksvraag 5) Het ene project leent zich (in principe) meer
voor interactie met en reacties van de omgeving. Grosso modo lenen groepsprojecten zich
hier eerder voor dan individuele projecten. Maar in groepsprojecten kunnen de jongeren zo
druk bezig zijn met hun werk, dat zij, ook als zij qua kleding en dergelijke herkenbaar zijn
voor de buurt, weinig of niet letten op omstanders.
Sommige jongeren zijn bang dat ze door ‘vrienden’ als ‘buurtcrimineel’ worden gestigmati‐
seerd. Doorgaans tonen de jongeren zich minder gevoelig voor passerende leeftijdsgenoten
die in hetzelfde schuitje hebben gezeten. Maar er zijn er ook die status ontlenen aan ‘fout
gedrag’ en/of vrezen voor reputatieschade, doordat zij klussen doen die niet passen bij hun
stoere imago. De reputatiegevoeligheid is het hoogst bij stadse jongeren en gaat vaker ge‐
paard met obstinaat gedrag, zoals weigeren de verplichte werkkleding te dragen. Maar de
overgrote meerderheid van de jongeren voert ‘gewoon’ de taken uit en doet dat liever op
een zwijgende en timide, dan op een confronterende manier.
De reacties van bewoners en voorbijgangers zijn verschillend. Jongeren en werkmeesters
vertellen soms eerlijk dat het werk deel uitmaakt van een werkstrafproject. Maar over het
algemeen wordt er terughoudend gereageerd op de omgeving. De mentaliteit en visie van
de werkmeesters bepalen vaak welke informatie zij over het project kwijt willen. Zij laten
zich leiden door vragen als: welke voor‐ en nadelen heeft het als mensen het weten? Op
welke wijze kunnen jongeren optimaal functioneren tijdens de werkstraf en hoe blijft de uit‐
val zo klein mogelijk? De specifieke werkplek en de locatie zijn vaak leidend voor de strategie
die wordt gevolgd.
Hoewel jongeren er aanvankelijk tegen aan kunnen hikken dat de buurt op de hoogte is,
wijst de praktijk uit dat ze vaak ontdooien als er door buurtbewoners en anderen compli‐
menten worden gegeven. Positieve reacties zijn er vooral als jongeren laten zien dat ze hun
straf daadwerkelijk uitvoeren. Dit laat onverlet dat negatieve reacties bij jongeren en
(buurt)bewoners niet altijd zijn te voorkomen. Dit is een samenspel van factoren. Het hangt
bijvoorbeeld af van of jongeren zich houden aan de afspraak om vriendelijk, beleefd en fat‐
soenlijk te blijven tegenover klanten en patiënten. Werkmeesters springen in de bres voor
jongeren die tijdens de uitoefening van de werkstraf door omstanders worden geprovoceerd.
Groepsprocessen
De (externe) invloeden van vrienden, familie en voorbijgangers raken de jongeren meestal
meer dan (interne) groepsprocessen, zowel in positieve (waardering voor het werk dat ze
doen) als negatieve zin (afgeleid worden, zich bekeken voelen, statusverlies). Bij individuele
werkstraffen spelen groepsprocessen hoogstens een rol voor zover de jongeren contact
hebben met medewerkers die op de werkplek soortgelijke activiteiten verrichten. Bij de
groepsprojecten is het sterk afhankelijk van de werkzaamheden of er sprake kan zijn van
groepsprocessen. Het ene project leent zich hier in principe meer voor dan het andere. Te‐

100

gelijkertijd blijkt dat jongeren lang niet altijd als groep van begin tot aan het eind samen in
een groep hun werkstraf uitvoeren.
Taakstrafcoördinatoren proberen bij de indeling van de groepen rekening te houden met
mogelijke negatieve groepsprocessen. De werkmeester heeft immers ook belang bij een
goede groepsmatch. Daarom wordt bij de samenstelling ondermeer gelet op de leeftijd‐ en
sekseverdeling en wordt het liefst gekozen voor jongeren die elkaar niet kennen. Deson‐
danks doen zich soms problemen voor omdat de groepsamenstelling te wensen overlaat,
jongeren gewoon de kont tegen de krib gooien of de setting ongelukkig gekozen is. Dat geldt
vooral voor locaties waar de kans groot is dat jongeren bekenden uit hun (criminele) leefmi‐
lieu tegen kunnen komen.
Werkmeesters stellen het op prijs als ze van de taakstrafcoördinator meer specifieke infor‐
matie over een jongere krijgen; zij weten lang altijd bij het begin met wat voor jongeren zij
te maken krijgen. In vergelijking met individuele werkstrafprojecten moeten werkmeesters
in de groepsprojecten meer gebruikmaken van hun didactische en pedagogische kwaliteiten.
Etnische afkomst, straatwaarden of pocherij over criminaliteit spelen in de geobserveerde
groepsprocessen over het geheel genomen een geringe rol. Dit komt waarschijnlijk mede
doordat de groepen zo veel als mogelijk (etnisch) gemêleerd worden samengesteld. Onbe‐
kendheid met elkaars mores, evenals de relatief kleine groepen, voorkomen meestal ‘clan‐
vorming’ tijdens de uitvoering van de werkstraf. Soms voelt een jongere zich door andere
taakgestraften onder druk gezet om regels te overtreden. Toch is er, in tegenstelling tot
sommige literatuur over dwars groepsgedrag en stoere reputaties bij ‘straatgroepen’, in de
door ons geobserveerde projecten slechts in beperkte mate sprake geweest van heroïsering
van straatwaarden of etnisch geïnspireerd (groeps)verzet. Dit komt waarschijnlijk mede
doordat spontane sociale interacties binnen de groep aan banden wordt gelegd. De strategi‐
sche groepsmix en het kortdurende karakter van de werkstraf verzwakken straatmores en
neutraliseren voor een aanzienlijk deel de door werkmeesters gevreesde clanvorming. Bo‐
vendien tonen lang niet alle jongeren zich gevoelig voor opschepperij en stoer gedrag van
hun leeftijdsgenoten. Soms blijken jongeren in positieve zin gemotiveerd te worden door
juist niet het gedrag te volgen van jongeren die tijdens de werkstraf in de buurt de kont te‐
gen de krib gooien.
Beleving van de werkstraf
Hoe wordt de werkstraf in de buurt door de jongeren zelf ervaren? (onderzoeksvraag 6) De
meeste jongeren vinden dat er positieve kanten aan een werkstraf zitten. Een relaxte sfeer
en een leuke werkplek (vooral individuele projecten) worden genoemd; in mindere mate
ook de aard en variatie van het werk. Op zaterdag een taakstraf uitvoeren, ervaren veel jon‐
geren meer als een straf, evenals het verrichten van saai of vervelend werk.
Welke kwalitatieve verschillen doen zich voor in de ervaring van werkstraffen tussen jonge‐
ren? (onderzoeksvraag 8) 12 Op basis van de sociale bindingentheorie zou verwacht kunnen

12

Oorspronkelijk was het doel om ook na te gaan of hierbij verschil is tussen uitvoering in de eigen
woonbuurt en uitvoering in de buurt waar het delict gepleegd is. Aangezien plaatsing in de ‘pleeg‐
buurt’ zelden (doelbewust) plaatsvindt, is dit aspect buiten beschouwing gelaten.

101

worden dat werkstraffen in de buurt bij jongeren die niet of weinig naar school gaan of niet
werken (maar veel meer in de buurt op straat rondhangen), minder of geen involvement met
conventionele bezigheden en een grotere betrokkenheid met de straatcultuur hebben, bin‐
nen hun ‘eigen groep’ minder reputatieschade opleveren (Hoofdstuk 2). Dat zou dan het
sterkst naar voren moeten komen bij de laatste kans jongeren, maar dit blijkt niet altijd het
geval te zijn, soms is zelfs sprake van het tegendeel. De laatste bevinding sluit wel aan bij
subculturele theorieën, in het bijzonder waar het gaat om het belang van status, prestige en
trots. Dit komt onder andere tot uiting in verzet tegen werkzaamheden als straatvegen en
het niet mogen dragen van eigen modieuze kleding, en het vertonen stoer gedrag als vrien‐
den hen zien.
Zichtbaarheid
Over de hele linie hebben jongeren moeite met herkenbaarheid en zichtbaarheid van werk‐
straffen in de buurt, maar zelfstandige jongeren en laatste kans jongeren meer dan buurt‐
jongeren (die ook het vaakst first offender zijn). Ook hebben allochtone jongeren er – over
de hele linie ‐ meer moeite mee dan autochtone jongeren. De vaak verplichte ‘shabby’
werkkleding staat in schril contrast met hun zorgvuldig door logokleding gekoesterde identi‐
teit, vooral bij stadsjongeren en daarbinnen het meest bij de allochtone jongeren.
De mening van jongeren over werkstraffen in de buurt en over de eventueel daarbij horende
herkenbaarheid is een complex thema met verschillende facetten. Ook al dragen positieve
reacties vanuit de buurt ertoe bij dat de bezorgdheid over hun herkenbaarheid bij het uit‐
voeren van de werkstraf vermindert of zelfs verdwijnt, dit wil nog niet zeggen dat de jonge‐
ren hun herkenbaarheid toejuichen. Hoewel ze negatiever staan tegenover het element van
herkenbaarheid dan tegenover het aspect van ‘in de buurt zijn’, vinden veel van de jongeren
toch ook dat herkenbaarheid nou eenmaal ‘gewoon’ bij de straf hoort.
Leerervaring
De jongeren oordelen doorgaans positief over de werkmeester, die ze vaak aardig én streng
vinden. Vooral duidelijkheid en rechtvaardigheid in taakuitleg en sociale omgang worden op
prijs gesteld. Maar werkinhoudelijk vinden de meeste jongeren dat ze weinig of niets te
hebben geleerd van de werkstraf. Overigens vinden ze dat vaak ook begrijpelijk, aangezien
het een straf betreft. Toch hadden sommigen een werkstraf gehad die duidelijker was gere‐
lateerd aan het delict dat ze hadden begaan.
De rol van ‘in de buurt’
Jongeren vinden het belangrijk dat de werkplek dichtbij huis is, dus is het ‘in de buurt’ ge‐
plaatst worden wel prettig. Aan de andere kant kunnen publiekelijk zichtbare groepsprojec‐
ten voor veel afleiding van buiten zorgen en reacties van omstanders kunnen negatieve in‐
vloed hebben op processen binnen de groep werkgestraften. Weliswaar willen ze niet al te
duidelijk herkenbaar zijn voor omstanders en leeftijdsgenoten, ze vinden het ook prettig als
ze complimenten krijgen van buurtbewoners. Er kan in hun ogen zelfs een positieve uitstra‐
ling uitgaan dat de werkstraf wordt uitgevoerd onder het toeziend oog van omwonenden en
voorbijgangers. Zo kan niet (meer) geklaagd worden over het ontlopen of minimaliseren van

102

de straf door jongeren, alleen omdat de straf niet zichtbaar is. Er mag best getoond worden
hoe hard er wordt gewerkt.
Schaamte, schuld en schandpaal
Zoals verwacht werd op basis van de literatuur, is het voor de jongeren vaak niet eenvoudig
om schaamte‐ en schuldgevoel duidelijk van elkaar te onderscheiden en op henzelf toe te
passen. Op grond van wat de geïnterviewde jongeren hierover vertelden, zijn vier categorie‐
en te onderscheiden. Een forse minderheid heeft geen schaamte (gepleegde delict wordt
geneutraliseerd door schuld bij de ander te leggen). Een kleine meerderheid zegt zich wel te
schamen. Hoeveel hangt echter af van de aard van het delict. Schaamte hebben ze vooral
tegenover hun ouders en familieleden, maar er is ook schaamte tegenover vriendinnetjes,
slachtoffers en vrienden. Schuldgevoelens komen ongeveer even vaak voor als schaamtege‐
voelens; en wie schuld voelt, voelt meestal ook schaamte (vooral bij het stelen van goede‐
ren). Een minderheid toont wel schuld, maar geen schaamte. En een ‘schuldbelijdenis’ gaat
lang niet altijd van harte (te hard slaan, maar verdiende loon). Een kleine groep zegt geen
schuld, maar wel schaamte te voelen (ze zijn bijvoorbeeld gepakt met drugs en vinden dat
daar niks mis mee is, maar nu weten hun ouders dat ze drugs gebruiken). Tenslotte zijn er
werkgestraften die sterk overtuigd zijn van hun eigen gelijk en schaamte noch schuld voelen.
De theorie van reintegrative shaming wijst erop dat jongeren zich bij werkstraffen in de
buurt als onrespectvol bejegend kunnen voelen en de straf als vernederend kunnen ervaren.
Werkstraffen in de buurt dragen door negatieve reacties en sociale uitstoting weliswaar het
risico in zich van disintegrative shaming, maar door positieve reacties vanuit de omgeving
lijkt er meer sprake van integrative shaming. Maar ook al zijn we in ons onderzoek weinig
concrete voorbeelden tegengekomen van ‘aan de schandpaal nagelen’, jongeren zijn er wel
huiverig voor en een enkeling voelt zich daadwerkelijk in negatieve zin bekeken en bekriti‐
seerd. Dit geldt niet in het minst voor projecten waarbij de jongeren verplichte werkkleding
moeten dragen, zoals hesjes. Vaak weten ze niet dat die een verplichting is in het kader van
de Arbowetgeving. Dat zou beter uitgelegd kunnen worden.
Tot slot
Het feit dat werkstraffen zich in de buurt afspelen of dat jongeren herkenbaar zijn, lijkt zeker
niet het belangrijkste aspect in de beleving van de jongeren te zijn. Belangrijker factoren lij‐
ken: de persoon en werkwijze van de werkmeester, de aard van de uit te voeren werkzaam‐
heden, en hoe de jongeren deze beleven. Een project in de buurt waarderen jongeren vooral
positief wanneer zij het werk nuttig vinden, de sfeer goed is, er een ‘toffe’ én duidelijke
werkmeester/begeleider is en ze zich gewaardeerd voelen. Aan die waardering kan de buurt
positief bijdragen.

103

104

BIJLAGE TOPICLIJSTEN EN OBSERVATIES

Inventarisatie werkstraffen in de buurt
1. Worden er in uw regio werkstraffen in de buurt (woon‐ of pleegbuurt) gegeven? (Wat ver‐
staat u daarbij onder buurt? ‐ dit kan van regio tot regio verschillen)
2. Zijn dit specifieke projecten die zich richten op de buurt?
3. Hoe worden jongeren voor een werkstraf in de buurt geselecteerd?
4. Hoeveel jongeren voeren jaarlijks een werkstraf in de buurt uit? Zijn er cijfers voorhanden?
(jaarrapportages/databestanden/scripties)
5. Hoe is de verhouding tussen werkstraffen in de woonbuurt en werkstraffen in de pleeg‐
buurt?
6. En hoe is de verhouding groep/ individueel?
7. Welke werkzaamheden voeren de jongeren uit?
8. Welke begeleiding is er op locatie? (voor, tijdens en na de straf)
9. Hoeveel contact/ begeleiding is er met/ vanuit de taakstrafcoördinator?
10. Worden buurtbewoners op de hoogte gesteld? (Waarom wel/niet? Vaste procedures?
Welke ervaringen hiermee?)
11. Zijn de jongeren herkenbaar als werkgestraften? (Hoe? Welke overwegingen spelen
hierbij een rol? Welke ervaringen hiermee?)
12a. Welke reacties krijgen jongeren van de buurt?
1
2
3
4
Heel negatief

5
Heel positief

12b. Is er interactie met de buurt?
`
1
2
Geen interactie

5
Veel interactie

3

4

Kunt u een concreet voorbeeld noemen?
13. Weet u of er in andere regio’s werkstraffen in de woon‐ of pleegbuurt gegeven worden?
14. Zou u eventueel willen meewerken aan een persoonlijk (verdiepend) interview en/ of
aan het veldonderzoek?

105

TOPICLIJST INTERVIEWS TAAKSTRAFCOÖRDINATOREN “WERKSTRAFFEN IN DE BUURT”

Doel: Aanvullende informatie op inventarisatieronde. In het bijzonder: precisering en ver‐
dieping van onderzoeksvraag 5 (reacties van buurtbewoners op jongeren, interactie), ander‐
zijds om (een inschatting van) de beleving van werkstraffen in de woon‐ of pleegbuurt (on‐
derzoeksvraag 6). Daarbij zal worden ingegaan op eventuele overeenkomsten en verschillen
met reguliere werkstraffen.

1.
-

Intakegesprek
Vorm (individueel, groep, aanwezigheid ouders, anderen)
Inhoud
Keuzevrijheid jongere
Perceptie vooraf van de jongere op zijn eventuele herkenbaarheid
Invloed jongere (en evt. ouders) op de besluitvorming
Aanwezigheid mogelijk van één van de onderzoekers?

-

Besluitvorming plaatsing individueel/groep
keuze voor wel/niet ‘in de buurt’
keuze individueel – groep
overwegingen met betrekking tot (persoon van de) jongere
overwegingen met betrekking tot het delict
praktische overwegingen
beschikbaarheid projecten
statusverhogend/verlagend?

-

Inhoud ‘werkstraf in de buurt’ (evt. aanvullingen op inventarisatieronde)
Locatie: eigen woonbuurt of buurt waar delict werd gepleegd
Aard werkzaamheden
Groep/individueel/evt. gemengde varianten 13
Omvang (aantal deelnemers)
Duur
Frequentie: continu – incidenteel; hoe vaak per jaar)?
Begeleiding voor/tijdens/na uitvoering

-

Werkmeester/werkbegeleiders
wie?
certificering werkmeester (opleiding/training?)
rol
taakverdeling / afstemming met taakstrafcoördinator/‐medewerker

2.

3.

4.

13

106

Bv. wel in een groep maar waarin de werkgestraften elkaar niet kennen of waarin de jongere de enige
werkgestrafte is.

5.

-

Verloop taakstraf
Zijn de jongeren tijdens het uitvoeren van de werkstraf in de buurt herkenbaar als
werkgestraften?
Wat loopt goed en wat minder?
Groepsprocessen; positief en negatief
Verschillen en overeenkomsten met andere werkstraffen.
Is er verschil tussen uitvoering in de eigen woonbuurt en uitvoering in de buurt waar
het delict gepleegd is (indien dit niet de eigen woonbuurt is)?
Zijn er uitvallers? Waarom? Meer of minder dan bij andere projecten//werkstraffen?
Interactie werkmeester/werkbegeleider/coördinator ‐ jongere

-

Rol van de buurt
Wordt buurt geïnformeerd? Hoe?
Interactie jongere ‐ buurt(bewoners)
Reacties van buurt(bewoners); positief en negatief

-

6.

7.
-

8.
-

9.
-

Beleving door de jongeren
Wat vinden de jongeren positief/negatief aan de werkstraf
o Praktisch
o Psychisch
o Sociaal
Denken de jongeren zelf dat het voor buurtbewoners duidelijk is dat zij een taakstraf
aan het uitvoeren zijn?
Overeenkomsten en verschillen met andere werkstraffen (niet in de buurt)
Beleving van interactie met en reacties van de buurt(bewoners); positief en negatief
Beleving van interactie met en reacties van anderen (bv. leeftijdsgenoten)
Evaluatie/reflectie
Contact coördinator ‐ jongere
Eindgesprek? Individueel/groep? Wel/niet ouders aanwezig?
Beleving van de jongere achteraf?
Meerwaarde werkstraf in de buurt/herkenbaarheid vs. reguliere werkstraf?
Nadelen / kritische punten werkstraf in de buurt/herkenbaarheid vs. reguliere werk‐
straf?
Concrete afspraken
Wanneer, waar
Toestemming meedraaien/observeren
Toestemming interviews jongeren
Eventuele andere praktische zaken

107

TOPICLIJST INTERVIEWS JONGEREN “WERKSTRAFFEN IN DE BUURT”

Centraal staan de onderzoeksvragen
5 (reacties van en interacties met buurtbewoners),
6 (eigen ervaring van werkstraf in de buurt),
7 (denken de jongeren dat werkstraf duidelijk is voor buurtbewoners) en
8 (kwalitatieve verschillen tussen de jongeren).

Vooraf:
Kennismaking, korte info over de respondent (ook om in rapportage een – geanonimiseerd
– ‘ levendig’ beeld te kunnen schetsen van de persoon).
NB: Formulering afstemmen op niveau/stijl van respondenten.
1.
2.
-

-

3.
14

108

Intakegesprek
Vorm (individueel, groep, aanwezigheid ouders, anderen)
Inhoud: waar ging het over?
Zelf ervaren keuzevrijheid jongere (individueel – groep; wel/niet ‘in de buurt’)
Perceptie vooraf van de jongere op zijn/haar eventuele herkenbaarheid
Invloed jongere (en evt. ouders) op de besluitvorming
Eigen ervaring/beleving van de werkstraf
Wat goed/slecht aan het soort werkstraf (aard werkzaamheden, organisatie)
Wat vond je van deze werkstraf in relatie tot het delict?
Contacten met andere werkgestraften
Eigen rol en rol van andere werkgestraften
Waardering taakstrafcoördinator/‐medewerker en werkmeester/‐begeleider
Wat heb je van het werk dat je moest doen geleerd? Wat vond je goed en wat niet?
Overeenkomsten en verschillen met andere werkstraffen (niet in de buurt)
o In vergelijking met eigen eerdere ervaringen met andere werkstraffen
o In vergelijking met wat je weet / gehoord hebt over werkstraffen buiten de
woon‐/pleegbuurt.
Is dit soort werkstraf beter – slechter voor jou dan een andere werkstraf of ander
soort straf (bv. boete, leerstraf)?
o In vergelijking met evt. eigen eerdere ervaringen met andere werkstraffen of
ander soort straffen
o In vergelijking met wat je weet van / gehoord hebt over werkstraffen buiten
de woon‐/pleegbuurt of ander soort werkstraf
o Wat voor werkstraf zou je nooit willen krijgen? Waarom niet?
Groepsproces (kwalitatieve verschillen tussen de jongeren; sociale aspecten))
Soort werkstraf: Groep/individueel/evt. gemengde varianten 14
Eigen rol/positie/status. Veranderingen in de loop van werkstraf?
Groepsprocessen; positief en negatief
Wat vond je van de andere deelnemers? Wat vond je goed en wat niet?
Wat heb je van de andere jongens/meisjes geleerd?
Bv. wel in een groep maar waarin de werkgestraften elkaar niet kennen of waarin de jongere de enige
werkgestrafte is.

4.
-

5.
‐
‐
‐
‐

Rol en beleving van de buurt en omgeving (sociale aspecten)
Denk je zelf dat het voor buurtbewoners duidelijk is dat je een straf aan het uitvoe‐
ren bent?
Interactie jongere ‐ buurt(bewoners)
Beleving van interactie met en reacties van de buurt(bewoners); positief en negatief
Beleving van interactie met en reacties van anderen (bv. leeftijdsgenoten). Weten
leeftijdsgenoten/vrienden ervan? Hebben ze je gezien? Hoe reageren ze?
Beleving door de jongeren (psychische en emotionele aspecten)
Vrij laten vertellen.
Verdiepen op eventuele schaamte‐ en schuldgevoelens, inhoudelijk en qua intensivi‐
teit (beetje – sterk).
Aangeven of jongere zelf deze begrippen hanteert en al dan niet een van de onder‐
staande of andere gevoelens noemt.
Algemeen voor werkstraf of (meer) specifiek voor werkstraf in de buurt?

Literatuur: Schaamte komt voort uit een negatieve evaluatie van anderen; het niet vol‐
doen aan idealen. Schuldgevoel heeft meer te maken met het overschrijden van geïnterna‐
liseerde normen en waarden. Bij schuldgevoel gaat het om wat de persoon gedaan heeft,
bij schaamte om de persoon zelf.
‐

SCHAAMTE (uit literatuur; wordt geassocieerd met sociale afkeuring en stigmatise‐
ring):
Spanning, pijn, opwinding
het gevoel gestraft te moeten worden
onderdanigheid, minderwaardigheid
geremdheid
gebrek aan status, gebrek aan macht
gebrek aan zelfvertrouwen, vernedering, waardeloosheid
hulpeloosheid, verlamming,
willen verstoppen, willen verdwijnen, willen ontsnappen,
verwarring, verlies van controle,
gevoel van blootstelling en vervreemding van anderen.

-

SCHULD (uit literatuur; wordt geassocieerd met nemen van verantwoordelijkheid en
het goedmaken van fouten):
Spijt, berouw
Verantwoordelijkheid
spanning, pijn, opwinding,
treurigheid, ongemak
gevoel gestraft te moeten worden.

6.
‐

Evaluatie van deze belevingen/gevoelens
Consequenties van deze gevoelens voor de jongere zelf

Een gematigde hoeveelheid schuldgevoel, maar ook schaamte, kan een positieve leererva‐
ring zijn. Zowel excessieve schuldgevoelens als overdreven gevoelens van schaamte kunnen
juist negatieve gevolgen hebben. Dit kan leiden tot disfunctionele ervaringen, depressie en
sociaal terugtrekken.

109

OBSERVATIELIJST WERKSTRAFFEN (BELEVING IN DE BUURT)
Doel: ‘mee te lopen’ met de tewerkgestelde jongere of groepen jongeren in de eigen woon‐
buurt of de pleegbuurt en de interactie tussen de jongeren onderling en met buurtbewoners
te observeren. Onderdeel hiervan vormen informele gesprekken met de jongeren.
Centraal staan
A: Is werkstraf ook duidelijk voor buurtbewoners (vraag 7)
B: Reacties en interacties met buurtbewoners (onderzoeksvraag 5)
C: Eigen ervaring van werkstraf in de buurt (vraag 6)
D: Kwalitatieve verschillen tussen jongeren (vraag 8)

A: Is werkstraf ook duidelijk voor buurtbewoners (beeldvorming)
Buurt wel – niet op de hoogte? Wie wel – wie niet? Hoe wel?
Opvallend ‐ onzichtbaar
Bekenden – ‘vreemden’
B: Reacties en interacties buurtbewoners (omgangssfeer)
Hoe is omgang/reactie vanuit de buurtbewoners naar de jongeren?
Hoe is omgang/reactie vanuit de jongeren naar de buurtbewoners?
Actief – passief – neutraal
Ontspannen ‐ gespannen
Empatisch ‐ leedvermaak
Vriendelijk ‐ vijandig
Compassie ‐ wraak
Introvert ‐ extravert
Confrontatie zoeken ‐ confrontatie mijden
Nutteloos ‐ zingeving
Provoceren (roddelen, uitschelden) ‐ neutraliseren
Kwetsbaar – trots
Humor ‐ verbeten
C: Eigen ervaring werkstraf in de buurt (incl. schuld / schaamte)
Hoe is de ervaring van de straf als zodanig?
Welke rol speelt hierbij dat de straf ‘in de buurt’ plaatsvindt?
Welke rol spelen ‘by‐standers’ (zoals leeftijdsgenoten, vrienden)?
Reputatieverlies ‐ reputatiebehoud
Ontkenning ‐ schuldbesef
Nuttig ‐ zinvol
Coöperatief ‐ solistisch
Geven ‐ nemen
Angstig ‐ stoer
Schijt hebben – schaamte / schuldgevoel
Extravert ‐ introvert
Tactisch ‐ impulsief
Obstinaat ‐ sociaal
Praten ‐ zwijgen

110

D: Welke kwalitatieve verschillen tussen jongeren (presentatie, pose en waarden)
Let op: etniciteit, opleiding, leef‐ en muziekstijl, groepsgrootte, grote stad / platteland.
In welke mate komen onderstaande waarden voor?
Machismo
Eergevoel
Statusgevoel
Kort lontje – rustig, laconiek
Sociale intelligentie
Straattaal
Streetwise
Leiderschap – volgers/meelopers
Competitief
Vriendelijk ‐ Vijandig
Ontzag, gezagsgetrouw
Verzet, recalcitrantie
Sologanger ‐ Teamspeler
Aanpakken
Thrillseeker
Cool
Heldenverering
Simuleren

111

112

LITERATUUR

Agar, M.H. (1980) The professional stranger. An informal introduction to Ethnography. Or‐
lando: Academic Press.
Aldridge, J., & Cross, S. (2008). Young people Today. News Media, Policy and Youth Justice.
Journal of children and media, 2(3), 203‐218.
Ausubel, D.P. (1955). Relationships between Shame and guilt in the Socializing Process. Psy‐
chological Review, 62(5), 378‐390.
Becker, H.S. (1963) Outsiders. Studies in the sociology of deviance. The Free Press: New York.
Bianchi, H. (1971) Stigmatisering. Deventer: Kluwer.
Braithwaite, J. (1989) Crime, Shame and Reintegration. Melbourne: Cambridge University
Press.
Braithwaite, J. (2000). Shame and criminal justice. Canadian Journal of Criminology, 42(3),
281‐298.
Decorte, T. & Zaitch, D. (2009) Kwalitatieve methoden en technieken in de criminologie. Leu‐
ven/Den Haag: Acco.
Doek, J. (2008). Juvenile Justice: International Rights and Standards. In R. Loeber, N.W. Slot,
P.H. van der Laan & M. Hoeve (eds.) Tomorrow’s Criminals. The development of Child De‐
linquency and Effective Interventions. (pp. 229‐246) Surrey/ Burlington: Ashgate.
Dijk, J.J.M. van, Sagel‐Grande, H.I. & Toornvliet, L.G. (2006) Actuele criminologie. Den Haag:
SDU Uitgevers.
Fetterman, D.M. (1998) Ethnography: Step by Step. Thousand Oaks, CA: Sage.
Gemert, F. van (1998) Ieder voor zich. Kansen, cultuur en criminaliteit van Marokkaanse jon‐
gens. Amsterdam: Het Spinhuis.
Glaser, B.G. & Strauss, A. L. (2008, 1st edition 1967) The discovery of grounded theory. Stra‐
tegies for qualitative research. Chicago: Aldine Publishing Company.
Glaser, B. G. (1992) Basics of Grounded Theory Analysis: emergence vs forcing. Mill Valley,
Ca.: Sociology Press.
Goffman, E. (1971) Relations in public. Microstudies of the public order. London: Penquin
Press.
Gottfredson, M., & Hirschi, T. (1990). A General Theory of Crime. Standford: Stanford Univer‐
sity Press.
Hinds, L., & Daly, K. (2001) The War on Sex Offenders: Community Notification in Perspective.
The Australian en New Zealand Journal of Criminology, 34(3), 256‐276.
Hirschi, T. (1969) Causes of delinquency. Berkeley: University of California Press.
Imkamp, F. (2002). Werken met taakgestraften. Ervaringen van projectbegeleiders. Ars Aequi
Libri.
Jong, J.D. de (2007) Kapot moeilijk. Een etnografisch onderzoek naar opvallend delinquent
groepsgedrag van ‘Marokkaanse jongens. Amsterdam: Aksant.

113

Katz, J. (1988) Seductions of Crime. Moral and Sensual Attractions in Doing Evil. New York:
Basic Books.
Koster, F., Goudriaan, H., & Schans, C. van der (2009). Shame and Punishment: An Interna‐
tional Comparative Study on the Effects of Religious Affiliation and Religiosity on Atti‐
tudes to Offending. European Journal of Criminology, 6 (6), 481‐495.
Kugler, K., & Jones, W.H. (1992). On Conceptualizing and Assessing Guilt. Journal of persona‐
lity and Social Psychology, 62(2), 318‐327.
Laan, A. M. van der, Vervoorn, L., Schans, C. A. van der, & Bogaerts, S. (2008) Ik zit vast – een
exploratieve studie naar emotionele verwerking van justitiële vrijheidsbeneming door
jongeren. Den Haag: Boom Juridische uitgevers.
Lünnemann, K. (2005). Werkstraffen: succes verzekerd? Succes‐ en faalfactoren bij werkstraf‐
fen van meerderjarigen. Verwey‐Jonker Instituut.
Miedema, S. (2002) Onderzoek nader onderzocht. Een vergelijkende analyse van etnogra‐
fisch onderzoek naar de relatie tussen etniciteit, groepsvorming en delinquentie bij jon‐
gens. Tijdschrift voor Criminologie, 44(2): 150‐161.
Mulbregt, J.M.L., van (2000). Het betere werk. Verwachtingen en ervaringen met betrekking
tot het strafkarakter van een werkstraf. Boom Juridische uitgevers.
Noaks, L. & Wincup, W. (2004) Criminological research. Understanding qualitative methods.
London: Sage.
Pawson, R. (2001). Evidence and Policy and Naming and Shaming. ESRC UK Centre for Evi‐
dence Based Policy and Practice: Working paper 5, University of London.
Pawson, R. (2002). Does Megan’s Law Work? A theory‐driven systematic review. ESRC UK
Centre for Evidence Based Policy and Practice: Working paper 8, University of London.
Pawson, R. (2006) Reviewing outer contexts: naming & shaming. In: Evidence‐based policy,
pp. 151‐166. London: Sage.
Presser, L., & Gunnison, E. (1999). Strange Bedfellows: Is Sex Offender Notification a Form of
Community Justice? Crime Delinquency, 45(3), 299‐315.
Ronken, C., & Lincoln, R. (2001). Deborah’s Law: The Effects of Naming and Shaming on Sex
Offenders in Australia. The Australian en New Zealand Journal of Criminology, 34(3),
235‐255.
Rose, T. (1994) Black noise: rap music and black culture in contemporary America. New Eng‐
land: Weslyan University Press.
San, M. van (1998) Stelen en steken. Delinquent gedrag van Curaçaose jongens in Nederland.
Amsterdam: Het spinhuis.
Sansone, L. (1992) Schitteren in de schaduw. Overlevingsstrategieën, subcultuur en etniciteit
van Creoolse jongeren uit de lagere klasse in Amsterdam 1981‐1990. Amsterdam, Het
Spinhuis.
Staring, R. & Swaaningen, R. van (2009) Naar een kwalitatieve criminologie. De relatie tussen
theorie, onderzoeksvragen en methode. In Decorte, T. & Zaitch, D. (eds.) Kwalitatieve
methoden en technieken in de criminologie. Leuven/Den Haag: Acco.
Tangey, J.P. (1990). Assessing Individual Differences in Proneness to Shame and Guilt: Devel‐
opment of the Self‐Conscious Affect and Attribution Inventory. Journal of personality
and Social Psychology, 59(1), 102‐111.

114

Terpstra, J. (1996) Over families, piraten en beunen. Achterstand en subcultuur in een Ne‐
derlandse nieuwbouwwijk. Sociologische Gids, 43(3): 204‐224.
Terpstra, J. (1997) Jeugdsubcultuur en de reproductie van maatschappelijke achterstand.
Sociologische Gids, 44(3): 205‐229.
Wicker, F.W., Payne, G.C., & Morgan R.D. (1983). Participant Descriptions of guilt and Shame.
Motivation and Emotion, 7 (1), 25‐39.
Wing‐Cheong C. (2003, Augustus). A review of the Corrective Work Order in Singapore. Ge‐
presenteerd op de British Criminology Conference, Keele.
Zandbergen, A. (1996). Shaming in a Dutch diversion project. European Journal on Criminal
Policy and Research, 4(4), 95‐112.

115