

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 JULI 2015  

 

MANIFEST VAN HET TAALCOLLECTIEF     
Een pleidooi voor een taalrenaissance in het hoger onderwijs van de 21e eeuw – te beginnen met 
Nederlands 
 
Inleiding   
De talen hebben het zwaar te verduren in ons hoger onderwijs. Kleine talenstudies aan 
universiteiten worden opgeheven, studierichtingen als Duits en Frans verdwijnen of worden 
geïntegreerd in algemene letterenstudies en veel lerarenopleidingen in de talen staan onder 
druk, zeker in het hbo. De kennis van talen als Duits en Frans is onder studenten in enkele 
decennia dramatisch afgenomen en het is in de meeste opleidingen een zeldzaamheid 
geworden om gebruik te maken van Duitse of Franse boeken. Ondertussen laat ook de 
beheersing van het Nederlands te wensen over.  
Al in de middeleeuwen vormde het zogenoemde trivium – bestaande uit grammatica, 
logica en retorica – de eerste fase van de academische vorming. Mede om die reden zijn de 
universiteiten van oudsher plaatsen geweest waar de kennis van talen en de kunst van het 
vertalen werden gecultiveerd. Taalvaardigheid was bovendien een essentieel onderdeel van de 
academische vorming waarmee de maatschappelijke bovenlaag werd klaargemaakt voor haar 
rol in de wereld.  
Merkwaardig genoeg lijkt ons hoger onderwijs deze cultivering van taal niet meer te 
zien als een kerntaak. De verwaarlozing daarvan begint met de eigen moedertaal. Men voert 
misschien nog wel een taaltoets Nederlands in, maar op veel opleidingen aan onze 
universiteiten en hogescholen wordt nauwelijks meer aandacht besteed aan taalvaardigheid (in 
de breedste zin van het woord). We hebben het dan niet zozeer over spelling en elementaire 
grammatica, maar vooral ook over helder en duidelijk spreken en schrijven, het gestructureerd 
verwoorden van een gedachtegang, het onderscheiden van hoofd- en bijzaken, het 
samenvatten van teksten en parafraseren van andermans denkbeelden, het opbouwen van een 

 

1 

betoog in aansprekende bewoordingen, het beschikken over een rijke woordenschat en het 
gebruik daarvan met gevoel voor nuance, stijl en toon.  
In de meeste opleidingen van ons hoger onderwijs wordt aan deze beheersing van de 
moedertaal weinig serieuze aandacht geschonken. Dit leidt niet alleen tot een zekere 
taalverschraling, maar ook tot een daling in de kwaliteit van ons denken. Bovendien neemt 
daardoor het vermogen af om zich in andere mensen en gedachtewerelden in te leven. Ons 
begripsvermogen en gevoelsleven zijn namelijk innig verbonden met de moedertaal en de mate 
waarin die tot bloei is gebracht. Precies daarom is het soms ook zo moeilijk om bepaalde 
woorden te vertalen; het betekenisgevoel ervan is niet zomaar in een andere taal om te zetten. 
De vertaling van een simpel popliedje maakt dat al duidelijk.  
 

Gegeven de bovengenoemde ontwikkeling is de massale verengelsing van ons hoger 

onderwijs bijzonder verontrustend. De meerderheid van masteropleidingen in het universitair 
onderwijs wordt momenteel aangeboden in het Engels. Deze ontwikkeling vindt nu ook plaats 
op bachelorniveau. In het hoger beroepsonderwijs is inmiels zo’n twintig procent van e
opleidingen in het Engels en het tempo van de verengelsing neemt toe. Maar dat is niet het 
enige: de hele uitstraling van onze universiteiten en hogescholen begint op veel plaatsen 
Nederengelse vormen aan te nemen: de bordjes en posters die in de gebouwen hangen, de 
teksten en slogans op de website, de publieke debatten en zelfs feestredes – het is in 
toenemende mate Engels wat de klok slaat. Men begint in het Engels te corresponderen en te 
vergaderen (omdat er nu eenmaal buitenlanse collega’s zijn) en her en der wordt 
verordonneerd dat Engels de nieuwe voertaal van de instelling is.  
Terwijl de beheersing van het Nederlands te wensen over laat, schakelt men over op 
een vreemde taal. Wie echter zijn eigen taal niet goed beheerst, zal ook een vreemde taal niet 
goed onder de knie krijgen. Feitelijk gaat het ook helemaal niet om de verengelsing van ons 
onderwijs, maar om het oprukken van globish in de wereld, dat wil zeggen een uitgeklede vorm 
van Engels ie een simpele grammatica kent en ie bestaat uit zo’n vijftienoner wooren.
Het is vrijwel onvermijdelijk dat het Engels op onze hogescholen en universiteiten de vorm van 
globish aanneemt; het is namelijk niet onze moedertaal.  

 

2 

Globish is de taal van de globalisering die zich bij uitstek leent voor het economisch 
verkeer, de snelle informatie-uitwisseling en de mondiale kennisdeling in de wetenschap. De 
nuances van taal zijn daarin veelal van ondergeschikt belang. In bijvoorbeeld de exacte 
natuurwetenschappen beschikt men over een eigen mathematische en formulaire taal zodat de 
precisie en nuances van de natuurlijke taal er minder toe doen. Het rekenende denken is van 
andere aard dan het verwoordende denken. Toch geldt ook in de exacte disciplines dat de 
beheersing van de natuurlijke taal van belang is om goed te begrijpen wat er aan de hand is. Dit 
begrip komt in de moedertaal doorgaans sneller tot stand dan in een vreemde taal; iets wat 
zeker in een didactische context niet uit het oog moet worden verloren.  
Maar laat er geen misverstand over bestaan: we zijn niet tegen het gebruik van Engels in 
het hoger onderwijs. Daar zijn soms heel goede redenen voor. De afgelopen decennia is Engels 
in vrijwel alle disciplines de lingua franca van de wetenschap geworden. Het is de taal om 
mondiaal met elkaar te communiceren en kennis uit te wisselen. In die zin is het ook begrijpelijk 
en terecht dat de voertaal van veel research-masters op de universiteit Engels is.  
Toch willen we ook bij eze ‘verengelsing’ van et wetenschappelijk onderzoek wel een 
kanttekening maken. De laatste jaren zijn stevige bezwaren geuit tegen de uniformeringsdwang 
die heerst in de hedendaagse onderzoekscultuur aan universiteiten. Nationale en meer taal- en 
cultuurgebonden wetenschapstradities gaan verloren onder invloed van een 
onderzoeksparadigma waarin de nadruk ligt op de publicatie van Engelstalige artikelen in 
toptijdschriften. Dit gaat onder meer ten koste van het boek -  een andere manier van 
publiceren – die zeker in de geesteswetenschappen van grote betekenis is. 
Waar het gaat om de menswetenschappen, zien we bovendien dat de eigen taal en 
cultuur doorwerken in de vorm die het wetenschappelijke onderzoek aanneemt. Zo kennen we 
zelfs een Nederlandse, Engelse, Franse en Duitse ‘Verlicting’ e vorm van rationaliteit van de 
verschillende Verlichtingsdenkers wordt steeds gevoed door de desbetreffende cultuur.  Daarin 
liggen altijd ook bepaalde waarden besloten. Het goed beheersen van de eigen taal is bijna een 
voorwaare om te kunnen acteralen ‘wat er leeft oner mensen’ en at te benoemen. Zodra 
de sociale wetenschappen de voeling met de eigen taalgemeenschap verliezen, lopen ze het 
gevaar los te zingen van het maatschappelijk leven. Ook in de economische wetenschappen is 

 

3 

het belangrijk om rekening te houden met nationale tradities: het bekende onderscheid tussen 
het zogenoemde Rijnlandse en Angelsaksische model geeft al aan dat ook hier de kennis van 
het economisch leven een lokale, taalgebonden dimensie kent.  
Hoe dan ook geldt dat we sinds de Verlichting van onze wetenschap verwachten dat zij 
haar kennis beschikbaar stelt aan een groter publiek; de Franse Encyclopedisten hebben ons 
het goede voorbeeld gegeven. Daartoe is het noodzakelijk dat deze kennis ook op een goede 
manier in de eigen taal wordt verwoord. Ook in die zin geldt dat de wetenschap de moedertaal 
niet mag verwaarlozen, maar een taak heeft om die te cultiveren. De huidige tendens tot 
verengelsing staat deze taak in de weg.  
Het gaat ons dus niet om het gebruik van Engels als zodanig in het hoger onderwijs, 
maar veeleer om de haast totalitaire manier waarop het Engels momenteel wordt opgelegd als 
de voertaal in vele studierichtingen, ten koste van het Nederlands en ook ten koste van andere 
talen zoals Duits en Frans. Daarmee gaan belangrijke aspecten verloren in de vorming van 
studenten en is het Nederlands als wetenschapstaal gedoemd ten onder te gaan.  
Het is dan ook opmerkelijk en zorgwekkend dat de invoering van het globish in het 
hoger onderwijs op dit moment plaatsvindt zonder dat er een serieus inhoudelijk debat over 
wordt gevoerd. Men lijkt wel ideologisch verblind. Het wordt hoog tijd om ons af te vragen wat 
er op het gebied van taal wenselijk is en wat niet. In welke opleidingen dient er onderwijs 
gegeven te worden in het Engels, waarom, in welke mate en op wat voor manier. Dat zijn de 
vragen die we met elkaar moeten stellen. Dit gebeurt momenteel niet of nauwelijks in het 
hoger onderwijs zelf, en al helemaal niet in het publieke domein en de politiek, terwijl deze 
ontwikkeling evident grote maatschappelijke gevolgen heeft.  
 
Argumenten tegen de huidige verengelsing van ons hoger onderwijs 
Als het maatschappelijke instituut van rationaliteit is het hoger onderwijs het aan zichzelf, het 
publiek en de politiek verplicht om het gebruik van Engels rationeel te verantwoorden. Wij 
zetten hieronder de argumenten op een rij die volgens ons pleiten tegen de huidige ‘irrationele’
vorm van verengelsing van ons hoger onderwijs:   
 

 

4 

1) Het leren van een taal is vele malen moeilijker dan men tegenwoordig geneigd is te 
denken. Taal is een veelvormig, uiterst fijnmazig, soms ongrijpbaar, soms regelrecht 
manipulatief instrument. Je moedertaal is het meest verfijnde instrument dat je hebt. 
Het is in feite de enige taal waarvan je de betekenisnuances kunt leren kennen op een 
manier ie ect ‘innig’ is. Die taal moet je daarom zo goed mogelijk leren gebruiken. Een 
chirurg snijdt immers ook niet met een bot mes? De verplichte taaltoets voor 
eerstejaars en de bachelorscriptie in het derde jaar laten zien dat veel studenten het 
Nederlands nog lang niet goed beheersen. Het gaat om jonge mensen die nog aan het 
begin van hun academische of hogere beroepsvorming staan en nog moeten leren hoe 
je zorgvuldig leest, interpreteert, argumenteert en formuleert. Dit neemt bij de meeste 
studenten enkele jaren in beslag. Het vraagt bovendien om een leerrijke omgeving 
waarin docenten het goede voorbeeld geven en deze ontwikkeling stimuleren. Deze 
leerrijke omgeving valt weg indien een onderwijsgemeenschap de moedertaal 
verwaarloost en in gemankeerd Engels gaat communiceren.  
2) Een zwaarwegend onderwijskundig argument om het Engels (of beter globish) niet als 
instructietaal te gebruiken, is dat het begrijpen van de lesstof in een vreemde taal 
aanzienlijk meer tijd kost. De kwaliteit van zowel de uitleg van de docent als het begrip 
van de stof door de student is in vergelijking met onderwijs in de moedertaal 
substantieel lager. ‘Engels’ staat us niet gelijk aan ‘kwaliteit’. Precisie, nuance en
welsprekendheid verdwijnen en de stof dringt minder goed door tot de studenten. Dat 
is ook wat de meeste mensen uit ervaring wel weten. Bij ‘talige’ stuies geven veel 
studenten aan dat zij het gebruik van Engels in de opleiding bezwaarlijk vinden zodra het 
gaat om moeilijke stof, omdat zij die minder goed begrijpen in een vreemde taal.  
3) Men schermt regelmatig met e ‘globalisering’ om e verengelsing van ons hoger 
onderwijs te legitimeren, maar in welk zin dit proces ons noopt tot de verengelsing van 
het onderwijs wordt niet beargumenteerd. Dat Engels de lingua franca is van de 
wetenschap valt niet te ontkennen, maar de meeste studenten worden geen 
wetenschapper, ze gaan werken in de Nederlandse maatschappij. Dat geldt al helemaal 
voor de beroepsopleidingen in het hbo. Wat voor werk doen hoger opgeleiden, hoeveel 

 

5 

Engels hebben ze daarvoor nodig, in welke mate, op wat voor manier? Welk urgent 
probleem wordt er nu precies opgelost door ons onderwijs te verengelsen? Is gebleken 
dat het Engels van Nederlanders in het internationale verkeer (bedrijven, politiek, 
universiteiten, etc.) op dit moment ernstig tekortschiet of in de toekomst niet meer 
voldoet? Is het Engels van minister Dijsselbloem niet goed genoeg om zijn functie te 
vervullen?  
4) Wat betekent deze verengelsing voor al die beroepen die juist een goede Nederlandse 
taalvaardigheid vereisen: het openbaar bestuur, de rechtspraak, de medische wereld, de 
media, de politiek, het onderwijs enzovoorts? Voor het leeuwendeel van onze 
studenten is het al een enorme opgave een goed essay, laat staan een leesbare 
bachelorscriptie in het Nederlands op papier te zetten. Studenten goed leren spreken, 
luisteren, lezen en schrijven behoort dan ook tot kerntaken van ons hoger onderwijs, 
waarvan een grote maatschappelijke meerwaarde uitgaat. Als het hoger onderwijs dit 
essentiële aspect van zijn onderwijs verwaarloost, aan welke instanties kunnen we het 
dan overlaten? Wie zorgt er dan nog voor de Nederlandse taal?  
5) Deze taalverwaarlozing heeft bovendien sociale gevolgen. Wat iemand toegang geeft 
tot de intellectuele laag in een samenleving is immers het vermogen zich mondeling en 
schriftelijk foutloos, helder en genuanceerd uit te drukken. Vanzelfsprekend is het voor 
Nederlandse academici van het grootste belang dat zij zich goed uitdrukken in het 
Engels en in staat zijn Frans en Duits te lezen. Maar het is een goede beheersing van hun 
moedertaal die bepaalt of ze in eigen land op het hoogste niveau kunnen functioneren. 
Dat geldt tot op de dag van vandaag.  
6) Het ontbreken van een duidelijk vormingsideaal in het hoger onderwijs – waartoe ook 
de beheersing van Nederlands behoort – belemmert de integratie van allochtone 
bevolkingsgroepen en van de lagere sociale klasse in het algemeen. De 
taalverwaarlozing in het hoger onderwijs versterkt in die zin de maatschappelijke 
segregatie. Integratie is bovendien alleen mogelijk door het delen van een 
gemeenschappelijke taal waarin men elkaar leert verstaan; met alle subtiliteiten en 
gevoeligheden van dien. Allochtone schrijvers als Kader Abdollah en Abdelkader Benali 

 

6 

vergroten ons begrip voor hun afkomst en wat er voor nodig is om wortel te schieten in 
een ander land. Ze verrijken tegelijkertijd onze eigen taal en cultuur. Hoe kunnen we 
nog betekenisvol over integratie spreken, inien nu zelfs e instituties van ons ‘oge
cultuur’ zelf niet meer e Neerlanse taal en cultuur in ere ouen? De Neerlanse
taal – een wezenlijk onderdeel van onze nationale identiteit – wordt daarmee in feite 
weggezet als een taal voor het gewone volk. Als je wil slagen in het leven, moet je Engels 
spreken. Waarom verwachten we wel van Mohammed en Fatima dat ze Nederlands 
leren, als we daar bij docenten en studenten op onze hogescholen en universiteiten 
geen belang meer aan hechten?  
7) Er zijn dus ook cultuurpolitieke redenen om het gebruik van de moedertaal te koesteren 
in ons hoger onderwijs. Zonder een nationalistisch of protectionistisch standpunt te 
willen innemen, wijzen we op de huidige maatschappelijke discussie waarin gesteld 
wordt dat we onze eigen taal en cultuur niet hoeven te geringschatten. Daarin speelt 
een element van nationaal zelfrespect mee. Je leert de intellectuele cultuur van een 
land slechts kennen door de taal ervan te beheersen. Daarnaast is het niet vreemd te 
stellen dat iemand zonder eigen taal, nauwelijks identiteit heeft. Zoals inmiddels overal 
op e werel zictbaar wort, blijkt juist in et proces van globalisering e ‘kract van
ientiteit’ een zeer belangrijke politieke en maatscappelijke grootei te woren. De
betekenis van het lokale en nationale blijkt geenszins te verdwijnen. Mede om die reden 
spreken sociologen inmiddels van een proces van glocalisering. Nederland is weliswaar 
een relatief klein land, maar toch getuigt het van kracht en zelfvertrouwen bij het 
aantrekken van buitenlandse studenten hen te vragen Nederlands te leren. Alleen dan 
namelijk leren ze ook de Nederlandse cultuur kennen die onlosmakelijk verbonden is 
met onze taal. Als ze hier willen komen om goed Engels te leren, vergissen ze zich. Dan 
kunnen ze beter naar Engeland of Amerika gaan. We hebben veel te bieden, maar een 
near-native beheersing van het Engels hoort daar niet bij.  
8) De wereld waarin wij leven, wordt sterk bepaald door wetenschap. Ook al zijn we ons 
daar vaak niet van bewust; op allerlei manieren hebben we te maken met 
veranderingen en maatschappelijke ontwikkelingen die mede in interactie met de 

 

7 

wetenschap tot stand komen. Zo behoort techniek tot onze dagelijkse realiteit. In het 
bestuur en beleid van de overheid wordt vaak teruggegrepen op kennis die een 
wetenschappelijke  achtergrond heeft. Ook bedrijven en maatschappelijke organisaties 
maken daar op verschillende manieren gebruik van. Wetenschap maakt deel uit van de 
legimitatiestructuur van allerlei maatschappelijke actoren. Zoals recentelijk ook in de 
Wetenschapsvisie wordt betoogd, dienen kennisinstellingen uitdrukkelijk betrokken te 
zijn bij de samenleving. De verspreiding van wetenschappelijke kennis, de 
implementatie, de toepassing en de aanpassing ervan in concrete maatschappelijke 
kennispraktijken vraagt om een onafgebroken dialoog met de samenleving, waarin geen 
sprake mag zijn van eenrichtingsverkeer. In het maatschappelijk domein dienen we 
wetenscappelijke kennis altij ‘te vertalen’ naar lokale praktijken en moeten
onderzoekers zich mede daardoor laten voeden. Talige uniformering van kennis is 
hierbij contraproductief. De wijze waarop wetenschappelijke kennis wordt ingezet in 
een maatschappelijke context is bovendien zelf ‘cultureel’ van aar en vraagt in die zin 
ook om de cultivering van de nationale taal. Dat geldt niet alleen voor de sociale 
wetenschappen (waartoe we hier ook de economie kunnen rekenen), maar ook voor 
bijvoorbeeld de geneeskunde: integrale benaderingen van gezondheidsvraagstukken – 
zoals de geriatrie – vragen om de organisatie van kennispraktijken die lopen van 
academische ziekenhuizen tot wijkverpleging en de patiënt zelf. Het gezamenlijk 
ontwikkelen en cultiveren van een heldere en aansprekende, door waarden geladen taal 
is hier een kernopgave. Om de verbinding met de samenleving niet te verliezen, dient 
juist et oger onerwijs zic van eze ‘taligei’ van e maatscappelijke
kennisorganisatie bewust te zijn en dat bewustzijn mede te ontwikkelen bij studenten. 
De verengelsing van wetenschap en onderwijs gaat uit van een achterhaald model van 
globalisering dat stamt uit de jaren tachtig en dat geen recht doet aan hedendaagse 
ontwikkelingen waarin het belang van taal en cultuur juist toeneemt.  
9) De miskenning van deze lokale dimensie van kennis brengt het risico met zich mee dat 
juist de intellectuele elite haar voeling verliest met de maatschappelijke ontwikkelingen 
en geen adequaat begrip daarvan heeft; iets wat we de laatste jaren wel vaker hebben 

 

8 

gezien. Omgekeerd versterkt het juist binnen de samenleving het sentiment dat de 
wetenschap en het oger onerwijs niet naar ‘e mensen zelf’ luisteren en aar ook niet
echt mee bezig zijn. Tekenend in dit verband is bijvoorbeeld de ontwikkeling van de 
onderwijskunde die de afgelopen decennia vaak sterk ideologisch gedreven was en voor 
een groot deel plaatsvond zonder contact met leraren en docenten. Het ondermijnde de 
geloofwaardigheid van deze discipline in ernstige mate en versterkte het cynisme bij de 
beroepsgroep ten aanzien van wetenschappelijk onderzoek over het leraarschap. De 
leraren zelf werden niet gehoord en de wetenschappelijke inzichten werden niet 
getoetst aan de lokale praktijk. Het ondermijnde uiteindelijk de legitimiteit van deze 
hele discipline bij de maatschappelijke sector die daardoor gevoed had moeten worden 
en die omgekeerd ook de wetenschap iets had kunnen leren.  
10)  De kloof tussen wetenschap en samenleving wordt niet gedicht door het volk te 
verzoeken om vragen te formuleren die de wetenschap mag gaan onderzoeken. Het 
gaat er juist om dat gezamenlijke kennispraktijken worden ontwikkeld en er een 
levendige interactie tot stand komt tussen verschillende maatschappelijke actoren. 
Daarvoor dient de universiteit een ontmoetingsplaats te zijn voor verschillende culturen 
en kennispraktijken, waarbij de gezamenlijke cultivering van een gemeenschappelijke 
taal van groot belang is. De verengelsing van het onderwijs druist precies in tegen deze 
noodzakelijke integratie van wetenschap en samenleving. De kunst van het vertalen 
moet juist geoefend worden; die taak behoort van oudsher toe aan de universiteiten en 
het hoger onderwijs als geheel. Terwijl het bewustzijn groeit dat er iets mis is met de 
manier waarop het wetenschappelijke onderzoek zich mede door de eenzijdige 
verengelsing heeft ontwikkeld, gaan we nu ook het onderwijs aan een zelfde exercitie 
blootstellen zonder na te denken over de gevolgen daarvan.  
11) Een van de meest prangende kwesties in dit verband is de relatie van het hoger 
onderwijs tot het onderwijsgebouw als geheel. De universitaire vakdisciplines dienen 
immers het academisch fundament te leveren voor de kennis op de hogescholen en in 
het onderwijs als geheel. De instructietaal in ons onderwijsgebouw is Nederlands. Om 
zowel didactische als sociale en culturele redenen is het wenselijk dat dit in de toekomst 

 

9 

het geval blijft. De verengelsing van het hoger onderwijs snijdt de talige samenhang 
door tussen de verschillende onderwijssectoren. Deze segregatie heeft reeds in het 
verleden de nodige schade toegebracht aan het Nederlands onderwijsgebouw en zal 
door het proces van verengelsing van het onderwijs alleen maar toenemen.  
12) Mede door de nadruk op één bepaalde vorm van onderzoek –  één die uitmondt in 
Engelstalig artikelen in toptijdschriften – hebben veel wetenschappelijke vakdisciplines 
de laatste decennia vaak weinig oog gehad voor de kwaliteit van het Nederlandse 
onderwijsgebouw in zijn geheel. Wetenschappers werden vooral gestimuleerd om zich 
te richten op internationaal wetenschappelijk onderzoek. Toch vormen het 
basisonderwijs en het voorgezet onderwijs wel de belangrijkste voedingsbodem voor de 
aanwas van nieuwe studenten. Geklaag over het gebrek aan instroom van studenten in 
bepaalde studies of hun niveau en mentaliteit wijst terug naar het hele 
onderwijsgebouw waarin deze studenten gevormd zijn. Het zou voor het hoger 
onderwijs juist een belangrijke reden moeten zijn om extra aandacht uit te laten gaan 
naar hun vorming in het voortraject. Deze vorming moet door het hoger onderwijs zelf 
ondersteund worden door een goede onderlinge samenwerking, deugdelijke en 
aansprekende lerarenopleidingen, goed lesmateriaal enzovoorts. Dit vraagt tevens om 
het cultiveren van het Nederlands als onderwijstaal. Sowieso geldt dat de verengelsing 
van onderwijs en onderzoek in toenemende mate de vraag doet opkomen wat nog de 
zin is van de huidige vakkenindeling in het voortgezet onderwijs. Waarom zouden we in 
het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo) nog Duits of Frans opnemen, als 
die geen rol meer spelen in ons hoger onderwijs? Welke zin eeft onerwijs in ‘taal en
cultuur’ nog als we et in ons hoger onderwijs niet de moeite waard achten om zelfs 
maar onze eigen taal en cultuur te cultiveren? 
13) Door Engels tot voer- en instructietaal te maken, willen universiteiten en hogescholen 
uitstralen dat alle studenten worden voorbereid op een internationale carrière. Maar, 
‘Engels’ staat nog niet gelijk aan ‘internationaal’. Engels is an misscien wel e meest
universele taal in de geglobaliseerde wereld, maar wat is internationaler dan kennis 
hebben van verschillende talen en culturen?  

 

10 

Nederlanders stonden tot voor kort bekend om hun goede beheersing van het Duits, 
Frans en Engels. Dat is niet meer zo. In allerlei disciplines kan men eigenlijk alleen nog 
maar lesmateriaal in het Engels (of Nederlands) aanbieden. Er is in het hoger onderwijs 
dus eerder sprake van verschraling, niet van verrijking, ook in wetenschappelijke zin. 
Mogelijkheden tot uitwisseling van studenten worden steeds meer beperkt tot 
universiteiten met een Engelstalig aanbod. Een beetje Amerikaanse scholar die zich 
serieus verdiept in Duitse geschiedenis of Franse filosofie zal zich juist die talen eigen 
maken. Bij ons wordt onder het mom van de Bolognaverklaring en de internationale 
uitwisseling van studenten de kennis van en het respect voor de diversiteit van de 
verschillende Europese tradities teniet gedaan. Ironisch genoeg nemen we daarbij een 
taal over van een land dat zich juist steeds meer wenst te onttrekken aan de Europese 
Unie.  
14) Veel van onze studieobjecten worden gekenmerkt door iets ongrijpbaars dat wij 
schoonheid noemen. Dit is voor menigeen een belangrijke drijfveer om er kennis van te 
nemen en zich erin te verdiepen. Wie wil spreken of schrijven over iets moois of 
waardevols, maakt zich belachelijk als hij dat doet in zinnen die mogelijk grammaticaal 
aanvaardbaar zijn, maar verder houterig en onnatuurlijk klinken. Goede docenten 
kunnen wanneer ze in het Engels college moeten geven hun welsprekendheid niet meer 
inzetten. In plaats van bevlogen en inspirerende sprekers worden ze in het beste geval, 
adequate docenten. Dat is een onschatbaar verlies.  
15)  Als we een goede beheersing van Engels werkelijk belangrijk achten in ons hoger 
onderwijs, dan doen we er verstandig aan een andere benadering te kiezen. Hoe dan 
ook dienen we er dan voor te zorgen dat studenten eerst het Nederlands goed onder de 
knie krijgen. Zonder een goede beheersing van de moedertaal, wordt het met een 
vreemde taal ook nooit wat. Verder is het niet zo dat studenten goed Engels leren 
spreken of schrijven door hen Engelstalige colleges aan te bieden (die veelal ook nog 
eens worden verzorgd door Nederlandstalige docenten). Het is veel effectiever om hen 
gericht Engelse taalles te geven. Als het gaat om de beheersing van Engels in een 
specifieke werkpraktijk (rechten, internationaal zakenleven e.d.) is het veel 

 

11 

vruchtbaarder om hen daarin les te geven. Voor hun taalbeheersing is het nog veel 
beter om studenten een tijdje in Engeland of Amerika te laten studeren en niet aan een 
Nederlandse universiteit. Dan leren ze meteen ook de nationale cultuur kennen. ‘Waar
kun je beter Hongaars leren, an in Hongarije?’ luit steeds maar weer het argument 
waarmee men kleine talenstudies als Hongaars wil opheffen aan de universiteit. 
Datzelfde geldt dan toch ook voor Engels.  
 
De ideologische en economische achtergrond van verengelsing  
Er is dus een overvloed aan steekhoudende argumenten die pleiten tegen de huidige vorm van 
verengelsing van het onderwijs aan onze hogescholen en universiteiten. Het is dan ook de vraag 
wat veel wetenschappers en bestuurders ten diepste drijft om daartoe massaal over te gaan. 
Sommigen zijn wellicht niet goed doordrongen van wat er op het spel staat. Men volgt de 
heersende ideologie. Maar naast meer ideologische overtuigingen lijken toch ook financiële 
overwegingen een rol te spelen bij deze verengelsing.  
De opkomst van het Engels aan de universiteiten wordt nog al eens ‘onsculig’
vergeleken met het Latijn als de lingua franca van de wetenschap in de Middeleeuwen. “Dus 
wat is eigenlijk het probleem?”, werpt men tegen “Ook in Middeleeuwen gebruikten we al een 
vreemde taal!”  Dat valt inderdaad niet te ontkennen, evenmin als het feit dat we een 
terugkeer naar de Middeleeuwen doorgaans niet zien als een teken van vooruitgang; en zeker 
ook niet waar het gaat om de wetenschap. In het geval van de verengelsing van ons hoger 
onderwijs ligt dat kennelijk anders.  
Laten we daarom eens kort een blik werpen op deze taalgeschiedenis van de 
universiteit, want ze kan ons iets leren over de diepere betekenis van de verengelsing.  
Het gebruik van het Latijn hoorde bij de feodale samenleving die zowel politiek als 
religieus een sterk hiërarchische ordening kende. De moderne wetenschap heeft haar wortels 
in de 16e eeuw en gaat gelijk op met het opbloeien van de burgercultuur. Het protestantisme 
breekt met de feodale orde van de katholieke kerk en zal het lezen van de bijbel in de volkstaal 
tot een wezenlijk onderdeel maken van de religieuze praxis. De opkomst van de burgercultuur 
in met name Noordwest-Europa leidt in de daaropvolgende eeuw tot de Verlichting. De 

 

12 

cultivering van de nationale taal –  ook in de filosofie en wetenschap  – hoorde bij de algehele 
democratisering van maatschappelijke verhoudingen. De universiteiten zullen zich ook steeds 
meer op deze burgerlijke missie toeleggen. Natuurlijk kende dit proces ook zijn schaduwkanten, 
zoals het doorgeslagen nationalisme in de 20e eeuw heeft laten zien. Toch dienen we het 
emancipatoire ideaal van academische vorming in de landstaal niet uit het hoog te verliezen. 
Een ergelijk ‘emancipatoir’ ideaal vlamde in de jaren zestig nogmaals op,  zij het op een heel 
eigen manier. Heden ten dage lijkt dit ideaal soms ver te zoeken.   
De verengelsing van ons hoger onderwijs staat in ieder geval op gespannen voet met 
traditionele Verlichtingswaarden zoals betrokkenei op e samenleving en ‘kritisc
burgerscap’. De geschetste ingrijpende transformatie van onze universiteiten en hogescholen 
lijkt dan ook door andere waarden te worden gedreven. Er lijkt eerder sprake te zijn van een 
ideologie van globalisering die we globalisme zouden kunnen noemen. De wens om zich aan te 
passen aan de grote wereld en te koop te lopen met deze mondiale oriëntatie kan natuurlijk 
ook een uiting zijn van een gebrek aan zelfbewustzijn. Een dergelijk provincialistisch globalisme 
zou ook wel eens een rol kunnen spelen bij menig bestuurder die zijn universiteit of hogeschool 
wil omtoveren tot een speler van formaat op de wereldmarkt van onderwijsaanbieders.  
Daarmee raken we tevens aan een zwaarwegend motief tot verengelsing van ons hoger 
onderwijs dat tot dusver onbesproken is gebleven, namelijk het veelbesproken 
‘renementsenken’. Hoger onderwijs is de afgelopen decennia big business geworden; het is 
een mondiaal proces waarin jaarlijks vele honderden miljarden euro’s omgaan. Deze mentaliteit 
van big business is ook ons hoger onderwijs binnengeslopen. Groot moet groter, veel moet 
meer worden. De sterk kwantitatief gerichte financieringsprikkels van de overheid hebben er 
voor gezorgd dat veel universiteiten en hogescholen de afgelopen jaren verslaafd zijn geraakt 
aan groei. Zo is het aantal studenten in het Nederlands hoger onderwijs sinds 2000 met zo’n
40% gegroeid. Of een dergelijke groei wel wenselijk was en of ze ook ten goede kwam aan de 
kwaliteit van het onderwijs werd nog al eens uit het oog verloren.  
Om steeds grotere aantallen studenten aan te trekken, is men zich vooral sinds de jaren 
negentig ook op de buitenlandse markt gaan richten. Daarin speelt mee dat men inmiddels bij 
de internationale ranking van universiteiten punten toewijst wanneer een bepaald aantal 

 

13 

buitenlandse studenten ingeschreven staat. Het moet buitenlandse studenten dan wel 
aantrekkelijk worden gemaakt om in Nederland te komen studeren. Voor een aantal van hen 
vormt de vereiste kennis van het Nederlands een reden om wellicht niet naar Nederland te 
komen. De invoering van Engels in veel studierichtingen lost dit probleem op, hoewel het dus 
maatschappelijk en onderwijskundig helemaal niet wenselijk hoeft te zijn.  
Inmiddels studeren er jaarlijks bijna 60.000 buitenlandse studenten in Nederland, - een 
kleine tien procent van het totaal aantal studenten. Driekwart daarvan is afkomstig uit EU-
landen. Voor die laatste groep ontvangen de universiteiten en hogescholen een vaste 
‘overeisbijrage’ per stuent ie jaarlijks in totaal al snel zo’n tweeoner miljoen euro
bedraagt – Nederlands belastinggeld wel te verstaan. De ironie van het geheel is echter dat het 
jaarlijks vastgestelde totaalbedrag wordt verdeeld tussen de instellingen op basis van hun 
marktaandeel. De enorme groei van het aantal studenten – terwijl het totale 
bekostigingsbedrag niet navenant steeg –  heeft geleid tot een aanzienlijk lagere 
overheidsbijdrage per student (nu ruim een kwart lager dan in 2000). Door onderlinge 
concurrentie blijft de druk om te groeien niettemin onverminderd groot. Internationaliseren –
en dan dus ook maar verengelsen – is voor sommige instellingen bijna een must geworden om 
te overleven; zeker wanneer ze allerlei leningen zijn aangegaan.  
 Sommige bestuurders zullen een dergelijke wereldmarkt voor onderwijs ook nog eens 
erg aantrekkelijk vinden als hun nieuwe werkterrein. Net als e CEO’s van grote multinationals
kunnen ze nu over de wereld reizen, samenwerkingsverbanden aangaan of zelfs vestigingen in 
Azië openen. Dat kan in bepaalde gevallen inderdaad nuttig zijn, zeker wanneer het gaat om 
een specifieke Nederlandse expertise. In veel gevallen is echter ook de vraag of de kwaliteit van  
het Nederlandse hoger onderwijs en de Nederlandse studenten hiermee gediend is. Zoals 
sommige woningbouwcoöperaties met gemeenschapsgeld huizen in Polen gingen bouwen, 
bestaat hier ook het levensgrote risico dat er met datzelfde gemeenschapsgeld allerlei 
activiteiten worden ontplooid en buitenlandse studenten worden bediend ten koste van de 
Nederlandse studenten over wie het toch primair zou moeten gaan.  
Wat het economisch rendement van deze verengelsing nu werkelijk is, valt bovendien 
ook nog eens te betwijfelen. Bij sommige studies leidt het mogelijk tot veel extra instroom, bij 

 

14 

ander studies gaat het hooguit om een paar studenten per jaar. Van die buitenlandse studenten 
is 43% afkomstig uit Duitsland – onze belangrijkste handelspartner – voor wie het Nederlands 
toc niet zo’n grote rempel oeft te zijn. Het merendeel van alle buitenlandse studenten gaat 
studies doen als International Business Administration. Het is inmiddels bijzonder lucratief 
geworden om dergelijke grote opleidingen in het Engels aan te bieden maar of we er ook 
betere managers door krijgen in Nederland, is nog maar de vraag. Ook schakelen veel kleine 
(talige) opleidingen volledig over op Engels, terwijl daarvoor inhoudelijk gesproken maar weinig 
goede redenen zijn en het onderwijs er kwalitatief onder lijdt. En uiteindelijk schrijven zich 
misschien maar één enkele verdwaalde Chinees en een hippe Duitser voor zo’n opleiing in... Is 
dat een verstandige keuze?  
 
De Wet op het hoger onderwijs 
Het meest wonderlijke bij dit alles is misschien nog wel dat de wetgever in artikel 7.2. van de 
Wet op het hoger onderwijs uitdrukkelijk heeft vastgesteld dat Nederlands de voertaal dient te 
zijn in het onderwijs: 
Het onderwijs wordt gegeven en de examens worden afgenomen in het Nederlands. In afwijking van de 
eerste volzin kan een andere taal worden gebezigd: 
a  wanneer het een opleiding met betrekking tot die taal betreft, 
b  wanneer het onderwijs betreft dat in het kader van een gastcollege door een anderstalige docent 
gegeven wordt, of  
c  indien de specifieke aard, de inrichting of de kwaliteit van het onderwijs dan wel de herkomst 
van de studenten daartoe noodzaakt, overeenkomstig een door het instellingsbestuur 
vastgestelde gedragscode. 

Het is duidelijk dat universiteiten en hogescholen momenteel zoeken naar mazen in deze wet, 
gedreven door een bepaalde ideologie, financiële overwegingen of status – of simpelweg 
natuurlijk omdat iedereen het doet en men niet achter wil blijven. De huidige ontwikkelingen 
nopen dan ook tot een breed academisch, maatschappelijk en politiek debat over de betekenis 
van taal in het hoger onderwijs en die van het Nederlands in het bijzonder. We kunnen 

 

15 

natuurlijk ook gewoon besluiten om onze eigen taal af te schaffen en langzaam overgaan tot 
het Engels. Willen we dat niet, dan dienen we ons ook de vraag te stellen wat het hebben van 
een eigen taal betekent voor ons hoger onderwijs. De huidige ontwikkelingen vormen namelijk 
een flagrante miskenning en ondermijning van de speciale verantwoordelijkheid die ons hoger 
onderwijs daarvoor heeft.  
 
De tien actiepunten van het Taalcollectief 
Om de geschetste ontwikkelingen te keren dient er in onze ogen een fundamenteel debat 
plaats te vinden in het hoger onderwijs, de samenleving en de politiek. Het TaalCollectief 
formuleert daartoe de volgende actiepunten:  
1)   Artikel 7.2 van de Wet op het Hoger Onderwijs (WHW) – waarin wordt voorgeschreven dat 
het onderwijs en de examinering van de stof in beginsel in het Nederlands dient plaats te 
vinden, tenzij er goede redenen zijn daarvan af te wijken – moet worden gehandhaafd én 
nageleefd. Of een specialistische (research-)master volledig Engelstalig moet worden is 
afhankelijk van het vakgebied, het soort onderzoek dat wordt verricht en de context waarin dat 
plaatsvindt.  
2)  Er moet een fundamenteel debat op gang komen op universiteiten en hogescholen over de 
manier waarop men invulling geeft aan artikel 7.2. Bestuurders dienen daarover een open 
gesprek aan te gaan met docenten, studenten en het afnemend veld. Voor allerlei 
maatschappelijke sferen – het openbaar bestuur, het bedrijfsleven, de rechtspraak, het 
onderwijs, de media enzovoorts – blijft een goede beheersing van het Nederlands 
onontbeerlijk. 
3)  Het hoger onderwijs dient de zorg voor kennis van talen en culturen tot zijn kerntaak te 
rekenen. Studenten moeten in hun studie bij voorkeur met verschillende talen in aanraking 
komen; bij uitstek in ‘talige’ stuies als filosofie en gescieenis, maar ook in studies als 
bedrijfskunde en rechten. In dat verband blijft de beheersing van de Nederlands taal het 
zwaarst wegen: zij is de noodzakelijke basis om andere talen goed te kunnen leren. 
4)   De beslissing over het gebruik van Engels in het publiek gefinancierde hoger onderwijs dient 
 

16 

op inhoudelijke gronden te worden genomen. Ze mag niet alleen economisch of ideologisch 
gemotiveerd zijn en teruggaan op de wens om zoveel mogelijk buitenlandse studenten binnen 
te halen of hoog op de ranglijstjes te komen. Buitenlandse studenten wordt geadviseerd om 
toch vooral ook Nederlands te leren als ze hier komen studeren. 
5)   In het hoger onderwijs dient de vorming van studenten centraal te staan, waarbij deze 
vorming zich niet volledig los mag zingen van de wereld waarin we leven. Bij de inrichting van 
een opleiding dient daarom altijd ook de vraag te worden gesteld of studenten daarmee het 
beste worden voorbereid op de maatschappelijke uitoefening van hun beroep in de 
Nederlandse samenleving. Ook de wetenschap zelf heeft in haar uitoefening altijd een 
maatschappelijk karakter. 
6)   Universiteiten en hogescholen dienen duidelijk te maken in hoeverre zij trouw blijven aan 
un ambitie om betrokken te zijn bij e samenleving en stuenten te vormen tot ‘kritisce
burgers’. In hoeverre brengen ze de student daartoe algemene en persoonlijke vorming bij en 
dragen zij mede in het kader daarvan zorg voor de ontwikkeling van diens taalvermogen? 
7)   Universiteiten en hogescholen moeten aangeven in hoeverre hun onderwijs bijdraagt aan 
het gebruik van (academische) kennis in onze samenleving. Ook volgens de 
Wetenschapsagenda vormen distributie en adaptatie van kennis een kerntaak van de 
kennisinstellingen van de toekomst. Dat betekent tevens dat Nederlandstalig onderzoek een 
volwaardige plaats dient te krijgen in de beoordeling van de kwaliteit van iemands 
wetenschappelijk werk.  
8)   Het hoger onderwijs – en dus ook de universiteit – heeft een bijzondere 
verantwoordelijkheid met betrekking tot het onderwijsgebouw als geheel. De cultivering van 
het Nederlands als de instructietaal in ons onderwijs is om die reden een kerntaak van de 
desbetreffende wetenschappelijke vakdisciplines. 
9)   Mede met het oog op de integratie van allochtone jongeren en studenten uit taalzwakke 
milieus dient er meer aandacht uit te gaan naar het Nederlands dan doorgaans het geval is. De 
invoering van een taaltoets alleen is niet voldoende! Studenten moeten in het hoger onderwijs 
geoefend worden in spreken, lezen en schrijven: minder meerkeuzetentamens, meer 
presentaties, essays en openvragententamens die ook op hun talige kwaliteit beoordeeld 

 

17 

worden. 
10)  Indien er met het oog op de toekomstige beroepsuitoefening een bijzondere 
taalvaardigheid in een vreemde taal geboden is, dan dienen studenten daartoe gericht 
taalonderwijs te krijgen. Dat geldt ook voor het Engels. Goed Engels doceren, is namelijk iets 
anders dan in het Engels doceren. 
 
De tekst van het manifest 
Dit manifest van het taalcollectief is opgesteld door Ad Verbrugge, Emilie van Opstall, Presley 
Bergen, Mieke Koenen en Jelle van Baardewijk. Daarnaast zijn verscheidene op- en 
aanmerkingen van de ondertekenaars meegenomen in de eindversie van deze tekst.  
 
 
 
 

 

18 