Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2012–2013

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1691
Vragen van de leden Ulenbelt en Karabulut (beiden SP) aan de
staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over angst onder
AOW’ers dat zij onbewust uitkeringsfraude plegen (ingezonden 13 februari
2013).
Antwoord van staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken en Werkgelegenheid)
(ontvangen 15 maart 2013).
Vraag 1
Wat is uw reactie op de uitzending van EenVandaag over angst onder
AOW’ers voor uitkeringsfraude?1
Antwoord 1
De Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW (hierna: Fraudewet)
is op 1 januari 2013 in werking getreden. Hiermee is een aangescherpt
sanctieregime in werking getreden dat beoogt mensen ervan te weerhouden
om de regels te overtreden en de solidariteit tussen burgers binnen de
sociale zekerheid te behouden. De boetebedragen voor het overtreden van de
regels (fraude) zijn ingevolge deze wet aangepast, de criteria rond gezamenlijke huishouding niet. De Sociale Verzekeringsbank (SVB) heeft via een brief
AOW-gerechtigden geïnformeerd over het gewijzigde sanctieregime. Met
deze brief heeft de SVB invulling gegeven aan de wens van de Tweede
Kamer om burgers goed over de Fraudewet te informeren. De brief, hoewel
feitelijk juist, heeft reacties opgeroepen door de zakelijke toonzetting en heeft
tot zorg geleid over de verscherpte maatregelen. De SVB betreurt dit ten
zeerste. Het oogmerk van de brief was slechts om AOW-ers volledig te
informeren over het gewijzigde sanctieregime. Zorg over het gewijzigde
sanctieregime is niet nodig. De samenwoonregels in de Algemene Ouderdomswet (AOW) zijn door de Fraudewet niet gewijzigd. Indien de AOWgerechtigde vragen heeft of twijfelt, kan hij zijn individuele situatie voorleggen aan de SVB.

1

ah-tk-20122013-1691
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2013

EenVandaag, 6 februari 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

1

Vraag 2
Erkent u dat de onduidelijke richtlijnen voor het al dan niet samenwonen van
mensen met een AOW-uitkering ervoor zorgen dat veel AOW’ers bang zijn
dat zij uitkeringsfraude plegen? Zo ja, wat bent u van plan te doen om deze
angst weg te nemen?
Antwoord 2
In de AOW zijn objectieve criteria opgenomen aan de hand waarvan wordt
beoordeeld of sprake is van een gezamenlijke huishouding. Van een
gezamenlijke huishouding is volgens deze wet sprake als twee personen hun
hoofdverblijf in dezelfde woning hebben (huisvestingscriterium) en blijk
geven zorg te dragen voor elkaar door middel van het leveren van een
bijdrage in de kosten van de huishouding dan wel anderszins (verzorgingscriterium). Als aan beide criteria is voldaan, kan een gezamenlijke huishouding
worden aangenomen. In dat geval worden de ongehuwd samenwonenden
qua rechten en plichten gelijkgesteld aan gehuwden en ontvangt ieder van
hen een AOW-pensioen van 50% van het wettelijke minimumloon. In de
gehele sociale zekerheid geldt dezelfde definitie van gezamenlijke huishouding.
De SVB stelt op basis van objectieve feitelijke omstandigheden in het
individuele geval vast of er sprake is van een gezamenlijke huishouding. Dat
is maatwerk. De op dit punt gevormde jurisprudentie biedt daarvoor
handvatten. Kern van de jurisprudentie is dat het uiteindelijke oordeel het
resultaat is van een afweging van alle factoren, die uitsluitend in het
individuele geval kan plaatsvinden. Dit betekent dat de SVB een zekere mate
van beleidsvrijheid heeft bij de beoordeling of sprake is van een gezamenlijke
huishouding. Het Besluit aanwijzing registraties gezamenlijke huishouding
1998 waarborgt dat wanneer een uitvoeringsinstantie vaststelt dat sprake is
van een gezamenlijke huishouding, dit tevens geldt voor de toepassing van
de andere socialezekerheidswetten. Daarnaast is in alle socialezekerheidswetten de mogelijkheid gecreëerd tot het instellen van beroep in cassatie tegen
uitspraken van de Centrale Raad van Beroep (CRvB) met betrekking tot het
begrip gezamenlijke huishouding. Op deze wijze is de rechtseenheid met
betrekking tot een uniforme hantering en interpretatie van dit begrip binnen
de sociale zekerheid gewaarborgd.
Of er sprake is van een gezamenlijke huishouding moet worden getoetst aan
de hand van objectieve criteria. De aard van de relatie, affectief of niet, is niet
relevant. Hetzelfde geldt voor de reden waarom men is gaan samenwonen.
De wettelijke criteria met betrekking tot het begrip gezamenlijke huishouding
zijn nader uitgewerkt in de rechtspraak. Er is uitgebreide jurisprudentie met
betrekking tot het huisvestingscriterium voorhanden. Daaruit komt naar voren
dat het aanhouden van afzonderlijke woonadressen op zichzelf niet aan het
gezamenlijk voorzien in huisvesting of het gezamenlijk hebben van een
hoofdverblijf in dezelfde woning in de weg hoeft te staan.2 In dat geval zal
redelijkerwijs aannemelijk moeten zijn dat een feitelijke situatie van samenwonen bestaat, doordat slechts één van de feitelijk ter beschikking staande
woningen wordt gebruikt dan wel doordat op een andere wijze een zodanig
gebruik van woningen wordt gemaakt dat in feite van samenwonen moet
worden gesproken. In een dergelijk geval worden in de rechtspraak alle feiten
en omstandigheden van het individuele geval in onderling verband bezien,
gewogen en beoordeeld. Wat in de ene situatie in het licht van het geheel als
een doorslaggevend feit wordt beschouwd om een gezamenlijke huishouding
aan te nemen, is in een andere situatie slechts van betekenis in combinatie
met andere feiten. Hieruit blijkt dat de feiten en omstandigheden die tot het
oordeel kunnen leiden dat er sprake is van een gezamenlijke huishouding
divers zijn en niet in één hoofdregel te vatten.
Om te kunnen beoordelen of er sprake is van een gezamenlijke huishouding,
dient de SVB in elk individueel geval inzicht te hebben in de feitelijke situatie
van zowel het huisvestingscriterium als het verzorgingscriterium. Het is aan
de belanghebbende aan te tonen hoe zijn feitelijke situatie in elkaar steekt.
Het is raadzaam dat ouderen hun situatie voorleggen aan de SVB. Het tijdig,
volledig en juist verstrekken van informatie over de individuele situatie leidt
ertoe dat de SVB een goed beeld kan verkrijgen van de situatie waarin
2

HR 27 november 1992 en CRvB 31 oktober 1995.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

2

betrokkene verkeert, waardoor het mogelijk onbewust plegen van uitkeringsfraude tot een minimum kan worden gereduceerd.
Vraag 3
Erkent u dat het bij het opleggen van een boete of sanctie op zijn minst
duidelijk moet zijn aan welke eisen moet worden voldaan om gevrijwaard te
blijven van boete of sanctie? Zo nee, waarom niet?
Vraag 4
Bent u bereid om, zolang er geen duidelijke richtlijnen voor samenwonen
gebaseerd op objectieve criteria bestaan, geen boetes en sancties op te
leggen vanwege eventuele uitkeringsfraude aan al dan niet samenwonende
AOW’ers? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 3 en 4
Gelet op het gestelde onder antwoord 2 is bekend aan welke criteria moet
zijn voldaan voor het bepalen van een gezamenlijke huishouding en op welke
wijze betrokkenen bij twijfel hun daadwerkelijke situatie hierop kunnen laten
beoordelen. Er is dan ook geen reden om het sanctieregime aan te passen.
De SVB en de rechter die de besluitvorming van de SVB kan toetsen gaan uit
van de feitelijke situatie.
Vraag 5
Deelt u de mening dat alleenstaande AOW’ers die regelmatig hulp en/of zorg
krijgen van een familielid of kennis, zonder dat zij op hetzelfde adres staan
ingeschreven, niet als samenwonend mogen worden beschouwd? Ook niet
als die zorg eruit bestaat dat er nachten wordt overgebleven?
Antwoord 5
In de AOW is een uitzondering opgenomen voor de mantelzorger van een
hulpbehoevende. Het AOW-pensioen van twee ongehuwde AOWgerechtigden wordt niet herzien naar 50% als zij een gezamenlijke huishouding gaan voeren omdat één van hen hulpbehoevend is en beiden over een
eigen woning beschikken waarvoor ieder voor de eigen woning de financiële
lasten draagt. Hulpbehoevend is de persoon die door ziekte of een of meer
stoornissen van lichamelijke, verstandelijke of geestelijke aard blijvend niet is
staat is om een eigen huishouding te voeren omdat hij dagelijks is aangewezen op intensieve hulp van anderen. De hulpbehoevendheid moet aanleiding
zijn voor het gaan voeren van een gezamenlijke huishouding. Voerde men al
een gezamenlijke huishouding voor het ontstaan van de zorgbehoefte, dan
geldt de uitzondering niet.
Vraag 6
Bent u bereid de richtlijnen voor samenwonen die de Sociale Verzekeringsbank (SVB) stelt aan te passen en deze richtlijnen te baseren op objectieve
criteria, zoals de aanwezigheid van twee woningen en aan- of afwezigheid
van alle daaraan verbonden kosten? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 6
In de regel zal er op basis van de huidige wetgeving geen sprake zijn van een
gezamenlijke huishouding als twee personen ieder een eigen woning hebben.
In de meeste gevallen zullen die personen ieder in de eigen woning het
hoofdverblijf hebben en daar bij de Gemeentelijke basisregistratie (GBA)
staan geregistreerd. Een persoon heeft zijn hoofdverblijf daar waar zijn gezin
verblijft, zijn persoonlijke bezittingen staan en waar hij gewoonlijk het
merendeel van zijn tijd doorbrengt. Het komt echter voor dat een persoon
weliswaar op een adres in de GBA staat ingeschreven, maar op dat adres
weinig verblijft, terwijl hij veel tijd in een andere woning doorbrengt. Onder
die omstandigheden kan de aanwezigheid van twee woningen noch het
GBA-adres doorslaggevend zijn bij de beoordeling van de vraag waar een
persoon zijn hoofdverblijf heeft. Als een persoon op meerdere adressen
verblijft, zal door de SVB aan de hand van de feiten en omstandigheden van
het individuele geval worden beoordeeld waar deze persoon zijn hoofdverblijf
heeft. Hier geldt, zoals in antwoord op vraag 2 is aangegeven, dat wat in de
ene situatie in het licht van het geheel als een doorslaggevend feit wordt
beschouwd om een gezamenlijke huishouding aan te nemen, in een andere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

3

situatie slechts van betekenis is in combinatie met andere feiten. Hieruit blijkt
dat de feiten en omstandigheden die tot het oordeel kunnen leiden dat er
sprake is van een gezamenlijke huishouding divers zijn en niet in één
hoofdregel te vatten.
Vraag 7
Deelt u de mening dat controles op al dan niet samenwonen van AOW’ers
alleen mogen plaatsvinden wanneer daar gerede grond voor is? Bent u
bereid de steekproefsgewijze controles op al dan niet samenwonende
AOW’ers te stoppen, omdat het recht op privacy hiermee in gevaar komt? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 7
Het is aan de belanghebbende om aan te tonen hoe zijn feitelijke situatie in
elkaar steekt. Daarvoor geldt in de AOW een inlichtingenverplichting. De SVB
kan de verstrekte gegevens verifiëren aan de hand van administratieve
controles, bestandskoppelingen of huisbezoeken. Een gerede grond is daarbij
niet nodig want het behoort tot het reguliere verificatieproces om de
rechtmatigheid van de uitkering te kunnen waarborgen. Bij steekproefsgewijze administratieve controles is de SVB gebonden aan de Wet bescherming
persoonsgegevens waardoor de privacy is geborgd. De privacy bij steekproefsgewijze huisbezoeken is geborgd doordat de betrokkene een dergelijk
huisbezoek mag weigeren zonder dat dit gevolgen heeft voor zijn uitkering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

4