Aan de (plv.) leden van de vaste commissie voor
Europese Zaken.

Van Anne Mulder (VVD) en Renske Leijten (SP), Voorbereidingsgroep onderzoek Nederlandse
belangenbehartiging in de EU
datum 16 april 2019
betreft Verslag met bevindingen en aanbevelingen van de voorbereidingsgroep Nederlandse belangenbehartiging
in de EU
pagina 1/5

Geachte leden,
In het kader van haar kennisagenda 2018 heeft de vaste commissie voor Europese
Zaken besloten een onderzoek te doen naar de effectiviteit van Nederlandse
belangenbehartiging in de Europese Unie. De commissie heeft een voorbereidingsgroep
bestaande uit de leden Anne Mulder (VVD) en Leijten (SP) ingesteld om dit onderzoek
namens de commissie op te zetten en te begeleiden. Hierbij doet de
voorbereidingsgroep verslag van haar werkzaamheden en doet zij tevens een aantal
aanbevelingen aan de commissie.
Achtergrond: EU sterk in beweging
Het onderzoek moet worden geplaatst tegen de achtergrond van de grote
ontwikkelingen die de EU momenteel doormaakt. Zo kan gewezen worden op het
nieuwe geopolitieke krachtenveld in de EU door de naderende Brexit waardoor
Nederland opnieuw haar rol en positie moet kiezen. Tot nu toe lag Nederland
comfortabel in de driehoek Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland. Deze drie
landen zorgen voor een evenwicht met de Britten in de rol van ”remmers in vaste
dienst”.
Ook vinden op dit moment discussies plaats over de toekomst van de EU, de
Leidersagenda van de voorzitter van de Europese Raad en de strategische agenda die
op de Europese top in juni 2019 moet worden vastgesteld. Volgende maand treedt een

datum 16 april 2019
betreft Verslag met bevindingen en aanbevelingen van de voorbereidingsgroep Nederlandse belangenbehartiging in de EU

nieuw Europees Parlement aan en in het najaar zal een nieuwe Europese Commissie
van start gaan.
Het speelveld van de Europese Unie is volop in verandering en de Kamer vindt het van
groot belang dat Nederland effectief voor zijn belangen opkomt. Het onderzoek van de
commissie Europese Zaken is specifiek gericht op de vraag hoe de regering in Europese
beleids- en besluitvormingsprocessen opkomt voor Nederlandse prioriteiten, in
hoeverre dit effectief is en wat beter kan.
Aanpak: schriftelijke vragen en extern onderzoek
Het onderzoek is opgebouwd uit twee delen. Het eerste deel van het onderzoek betrof
het in kaart brengen van de wijze waarop van de zijde van de regering de Nederlandse
belangen in de EU thans worden bepaald en behartigd. Daartoe heeft de commissie in
juni 2018 een groot aantal schriftelijke vragen voorgelegd aan de minister van
Buitenlandse Zaken. Deze vragen hebben betrekking op 1) proces en strategie van het
formuleren en behartigen van Nederlandse belangen; 2) de Nederlandse betrokkenheid
in EU-beleidsvormingsprocessen; en 3) benoemingen en posities van Nederlanders in
de EU-instellingen. De minister beantwoordde de vragen bij brief van 24 september
2018.1 De commissie besloot de beantwoording te betrekken bij het verdere
onderzoek.
Het tweede deel, en dat vond parallel aan de informatie-uitvraag plaats, betreft het
besluit een extern onderzoek te laten verrichten. Dit verkennende onderzoek heeft tot
doel inzicht te krijgen in het beeld dat onder ervaren betrokkenen en deskundigen in
andere lidstaten bestaat van de wijze waarop bewindspersonen en ambtelijke
vertegenwoordigers van Nederland opereren in Europese beleids- en
besluitvormingsprocessen, hoe effectief of succesvol zij zijn, waaruit dat blijkt en wat
beter kan. In oktober 2018 is Instituut Clingendael opdracht verleend om dit onderzoek
te verrichten. De commissie verzocht de voorbereidingsgroep om het onderzoek vanuit
de Kamer te begeleiden. Het onderzoek is voorspoedig verlopen. Op 17 april 2019
wordt het onderzoeksrapport aangeboden aan de commissie en tijdens een openbaar
symposium gepresenteerd.

1

Kamerstuk 35000-V, nr. 4.

pagina 2/5

datum 16 april 2019
betreft Verslag met bevindingen en aanbevelingen van de voorbereidingsgroep Nederlandse belangenbehartiging in de EU

Bevindingen en aanbevelingen aan de commissie Europese Zaken
Beantwoording schriftelijke vragen
De voorbereidingsgroep heeft de beantwoording van de schriftelijke vragen van de
commissie door de minister van Buitenlandse Zaken bestudeerd en dankt de minister
voor de inspanningen die zijn verricht om de gevraagde feitelijke informatie te
verstrekken. De antwoorden geven een beeld van de vele aspecten van de Nederlandse
belangenbehartiging in de EU ten aanzien van onder meer het proces van
standpuntbepaling, interne coördinatie, deelname en inbreng van bewindspersonen en
ambtenaren in voorbereidende en besluitvormende processen in de EU en van de
benoemingen op Europese posities.
Op onderdelen heeft de beantwoording een algemeen karakter. De beschrijving van de
aanpak van de uitvoeringskant van het beïnvloedingsproces roept een aantal
vervolgvragen op.
De beschrijving van de cruciale beginfase van het beleidsvormingsproces, waar volgens
de minister de meeste invloed kan worden uitgeoefend, roept de vraag op hoe de
departementen hun beïnvloedingsstrategieën bepalen vóórdat een EU-voorstel door de
Europese Commissie wordt gepresenteerd, welke actoren daarbij zijn betrokken worden
en of hierbij verschillen bestaan in de wijze waarop departementen deze processen
vormgeven. Dit geldt ook voor de eveneens als cruciaal aangemerkte bilaterale of
multilaterale overleggen die bewindspersonen en ambtelijke vertegenwoordigers buiten
de formele Raadsvergaderingen voeren. Hierin zou meer inzicht wenselijk zijn.
Daarnaast valt op dat Nederland geen eigen impactanalyses maakt van
Commissievoorstellen. Dat roept de vraag of dat verstandig is; als Nederland
inhoudelijk tegenwicht wil kunnen bieden aan bepaalde voorstellen van de Commissie,
kan een impactanalyse behulpzaam zijn. Zeker omdat de Europese Commissie gebruik
maakt van effectbeoordeling van beleid.
Ook ten aanzien van de meer strategische kant van het beïnvloedingsproces - hoe kiest
Nederland haar rol en positie? - roept de beantwoording vragen op. Ten aanzien van
coalitievorming zegt het kabinet dat dit afhankelijk is van het onderwerp en dat er een
veelheid aan coalities bestaat. Op de vraag naar het gebruik van het vetorecht
ontbreekt het concrete beeld van de gevallen waarin dit instrument werd ingezet. Wel
wordt gezegd dat het om effectief te zijn het aanbeveling verdient het vetorecht niet te

pagina 3/5

datum 16 april 2019
betreft Verslag met bevindingen en aanbevelingen van de voorbereidingsgroep Nederlandse belangenbehartiging in de EU

vaak te gebruiken. Veelvuldig dreigen met een veto zou ertoe kunnen leiden dat een
land zich buiten het onderhandelingsproces plaatst. Dit wordt echter niet gestaafd met
onderzoek. Dus of dit een inschatting is, of door een ervaring bepaalde strategie, is
onduidelijk.
Juist bij de strategische kant van het beïnvloedingsproces zal het de komende jaren
mogelijk gaan schuren. Welke rol en positie wil Nederland, nu met de Brexit de
machtsbalans in de EU verandert en de remmers in vaste dienst vertrekken? Vaker
gebruik maken van het vetorecht? Meer gedegen eigen onderzoek doen om inhoudelijk
tegenwicht te bieden tegen bepaalde commissievoorstellen? Meer de leidersrol nemen
bij het smeden van coalities? Of vooral meedoen in de EU en zoveel en lang mogelijk
aan de onderhandelingstafel blijven zitten om invloed te hebben? Vragen die de
komende tijd steeds actueler zullen worden.
Extern onderzoek Instituut Clingendael
De voorbereidingsgroep spreekt haar waardering uit voor het onderzoek dat Instituut
Clingendael heeft verricht. De verkennende studie, die conform de opdracht in relatief
korte tijd is uitgevoerd, heeft geresulteerd in helder rapport met de titel ”Weinig
empathisch, wel effectief”. Door de lens van kenners uit andere lidstaten biedt het
waardevolle inzichten in de wijze waarop het Nederlandse optreden in Europa wordt
gepercipieerd. Nederland wordt op positieve wijze getypeerd met termen als goed
voorbereid, geloofwaardig, kundig, effectief, invloedrijk en consistent. Nederland heeft
de reputatie om boven zijn gewicht te boksen en scoort als het gaat om de
beïnvloeding van besluitvorming in Brussel hoger dan de landen waarmee werd
vergeleken. In coalitievorming wordt Nederland gezien als assertief en initiatiefrijk en
een land dat openstaat voor nieuwe, wisselende coalities. Dit kan worden gezien als
een compliment aan bewindspersonen en ambtenaren die in Brussel het Nederlandse
belang behartigen. Nederland ligt, kortom, goed in Europa.
Tegelijkertijd worden er ook kanttekeningen geplaatst bij aspecten van het
Nederlandse optreden in Brussel. Uit het onderzoek komt naar voren dat voor
effectieve belangenbehartiging in de EU een constructieve opstelling van belang lijkt en
dat er bereidheid is om nationale belangen in te passen in een Europese agenda. Op
dat punt kan Nederland volgens buitenlandse experts meer doen. De Nederlandse inzet
in de onderhandelingen over Europees beleid wordt in de onderhandelingen over
Europees beleid wordt verder gezien als weinig flexibel en soms als afgemeten en niet
erg innovatief. Nederland staat ook niet bekend om een hoge mate van empathie of

pagina 4/5

datum 16 april 2019
betreft Verslag met bevindingen en aanbevelingen van de voorbereidingsgroep Nederlandse belangenbehartiging in de EU

solidariteit richting andere lidstaten. Er kan meer ‘totaaldiplomatie’ worden gevoerd,
bijvoorbeeld door op meerdere niveaus zichtbaarder te zijn in de vorm van informele
activiteiten en bilaterale of multilaterale overleggen. Ten slotte valt op dat Nederland in
het buitenland niet als bruggenbouwer wordt gezien, terwijl dat in eigen land wel zo
wordt gepercipieerd. De conclusies leiden tot een aantal bruikbare aanbevelingen en
suggesties voor vervolgonderzoek.
De voorbereidingsgroep beveelt de commissie Europese Zaken aan:
1. een kabinetsreactie te vragen op de bevindingen, conclusies en aanbevelingen
in het onderzoeksrapport en waar mogelijk de beantwoording van de
schriftelijke vragen aan te vullen;
2. het kabinet daarbij in het bijzonder te verzoeken in te gaan op:
a.

de gepercipieerde inflexibiliteit tijdens de onderhandelingen in Brussel
en mogelijkheden die worden voorgesteld om daarin verbeteringen aan
te brengen, zoals het voorstel om BNC-fiches periodiek te actualiseren;

b.

het bieden van inzicht in het gebruik van het vetorecht;

c.

het verbeteren van de informele diplomatie in Brussel gericht op de
Nederlandse belangenbehartiging, inclusief het voorstel om een plaats
te creëren waar Nederlanders in Europese instellingen en
vertegenwoordigingen elkaar structureel kunnen ontmoeten;

d.

de vraag welke rol en positie Nederland wil kiezen nu met de Brexit de
machtsbalans in de EU verandert.

3. te overwegen om een dergelijk perceptie-onderzoek over enkele jaren te
herhalen, zodat ontwikkelingen in de beeldvorming kunnen worden gemonitord
en het mogelijk wordt de oorzaken daarvan verder in kaart te brengen;
4. onderzoek te (laten) doen naar effectieve strategieën die lidstaten hanteren op
Europees niveau.

Anne Mulder
Renske Leijten

pagina 5/5