Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

31 490

Vernieuwing van de rijksdienst

Nr. 168

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 maart 2015
Veel rijksvastgoed dat niet meer nodig is voor de uitvoering van rijksdoelstellingen wordt de komende jaren verkocht. De afstootopgave betreft
circa 2,8 miljoen m2 bruto vloeroppervlak met een grote diversiteit:
kantoren, gevangenissen, kazernecomplexen en zelfs woonhuizen.
Sommige objecten zijn beeldbepalend en hebben een unieke geschiedenis. Afstoot in deze omvang heeft een impact op de omgeving, op de
vastgoedmarkt en voor andere overheden. Op 15 december 2014 hebben
de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (Rli) en het College van
Rijksadviseurs (CRa) advies uitgebracht over de afstootopgave van
rijksvastgoed.
Met deze brief geef ik, mede namens de Minister van Infrastructuur en
Milieu, een reactie op beide adviezen.
Samenvatting van de adviezen
Advies van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
Het advies van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur gaat
systematisch in op het vigerende kabinetsbeleid, de verschillende
beleidsambities die bij vastgoed samen (kunnen) komen, de wijze waarop
daar gericht sturing aan kan worden gegeven alsmede de verbinding aan
de MIRT-overleggen. De belangrijkste aanbevelingen van de raad zijn:
n Kies een afstootstrategie waarin maatschappelijke doelstellingen breed
worden meegewogen naast de haalbare financiële opbrengst;
n Betrek naast het rijksbeleid ook het beleid van provincies en gemeenten als basis voor het bepalen van maatschappelijke doelen. Ga in een
vroeg stadium met provincies en gemeenten op zoek naar een
passende toekomst voor leegkomende rijksgebouwen en maak per
provincie totaalplannen voor het vrijkomend rijksvastgoed;
n Kies het MIRT als kader voor het maken van regionale afspraken met
provincies en gemeenten over de toekomst van vrijkomend
rijksvastgoed;

kst-31490-168
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 490, nr. 168

1

n

n

n

De raad adviseert om reeds vastgesteld beleid met consequenties voor
rijksvastgoed niet te heroverwegen, maar eventueel wel het afstoten
van dit vastgoed te temporiseren of te kiezen voor vormen van tijdelijk
(her)gebruik;
Voorzie in de toekomst nieuw beleid met consequenties voor het
vastgoed van een expliciete vastgoedparagraaf waarin die consequenties in beeld worden gebracht en meegewogen in de besluitvorming;
De balans tussen het inspelen op rijksbeleid, beleid van medeoverheden en financiële opbrengsten zal per object anders uitvallen.
Maximalisering van de opbrengst bij verkoop moet daarbij niet op
voorhand de dominante factor zijn.

Advies van het College van Rijksadviseurs
Het CRa adviseert de afstootopgave vanuit een publieke verantwoordelijkheid en in nauwe samenwerking met lokale partijen vorm te geven.
Afstoot is een proces met bouwkundige, ruimtelijke en maatschappelijke
effecten die volgens het CRa – indien goed voorbereid – ten voordele van
de kwaliteit van de leefomgeving kunnen uitpakken.
n Verbind de instrumenten waarmee de processen van overtolligstelling
en vervreemding van rijksvastgoed worden uitgevoerd. Diagnose,
programmering en koppeling met (lokaal) beleid zouden één proces
moeten zijn;
n Een ruimtelijke benadering van de afstootopgave kan het onderlinge
verband tussen de bovengenoemde onderdelen helpen ontwikkelen;
n De opbrengst uit het vervreemden van een gebouwenvoorraad die met
publieke middelen is gerealiseerd of verworven, en die maatschappelijke betekenis heeft gekregen in stad of landschap, moet ook op
maatschappelijke effecten worden beoordeeld;
n Het CRa adviseert om de «brede waardebenadering» die het Rijksvastgoedbedrijf hanteert, om te werken tot een «beste bod»-benadering
waarin potentiële kopers in hun bieding ook moeten scoren op andere
doelen dan alleen financiële. Het CRa adviseert om er met pilots achter
te komen waar die benadering wel of niet kan.
Huidig beleid ten aanzien van verkoop
In mijn brief aan uw Kamer van 28 augustus 2014 heb ik aangegeven wat
mijn beleid is ten aanzien van herbestemmen en afstoot (Kamerstuk
31 490, nr. 158). Hierbij zijn ook verschillende voorbeelden gegeven van
hoe en met welke methoden vastgoed wordt verkocht. De kern van deze
voorbeelden is dat samenwerking met mede-overheden – met name
gemeenten – belangrijk is en dat ieder object in de huidige markt een
maatwerkbenadering vraagt. De uitdaging is om objecten te transformeren of her te bestemmen en opnieuw betekenis te geven in hun
omgeving om zo bij te dragen aan de lokale economische ontwikkeling.
Ook sloop kan noodzakelijk zijn, als de situatie daarom vraagt. Het belang
van samenwerking met mede-overheden is om overeenstemming te
krijgen over nieuwe functies/bestemmingen van het te verkopen
vastgoed.
Vanzelfsprekend heeft een mede-overheid een voorkeursrecht tot koop
conform de Regeling Materieel Beheer 2006. De mede-overheid kan een
object onderhands kopen indien het nodig is voor taken in de publieke
sfeer. Bij verkopen op de markt gelden de uitgangspunten marktconform,
openbaar en transparant.
In het kader van de ontwikkeling van een rijksvastgoedportefeuillestrategie zijn in 2013 de volgende afspraken gemaakt met de regio’s over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 490, nr. 168

2

(rijks)vastgoed in het kader van het Meerjarenprogramma Infrastructuur,
Ruimte en Transport (MIRT):
• De inzet van overheidsvastgoed bij het realiseren van beleidsdoelstellingen (Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR)) en gedeelde
opgaven uit de MIRT-Gebiedsagenda worden jaarlijks besproken in het
Bestuurlijk Overleg (BO-)MIRT;
• Rijk en regio delen informatie over de vastgoedportefeuilles om
mogelijke samenhang in beeld te brengen;
• Rijk en regio verkennen gezamenlijk op welke wijze zij met elkaar
willen samenwerken rond mogelijke vastgoedontwikkellocaties. Hierbij
wordt gebruik gemaakt van de bestaande MIRT-Gebiedsagendaoverlegstructuren.
Een deel van het rijksbeleid dat relevant is voor rijksvastgoed (ruimtelijke
ordening, natuur, regionaal economisch), is de afgelopen jaren gedecentraliseerd.
Provincies zijn steeds meer strategisch gesprekspartner geworden.
Momenteel werkt het Rijksvastgoedbedrijf samen met de provincies aan
rijksbrede vastgoedportefeuillestrategieën per provincie om de ambities
uit de MIRT-gebiedsagenda’s te verbinden met het handelen met
rijksvastgoed (grond, gebouwen, water). De vaststelling van deze
uitwerkingen per provincie kan plaatsvinden in het BO-MIRT. Deze
werkwijze past bij de vernieuwing van het MIRT, gericht op een brede
aanpak van ruimtelijke opgaven, samen met andere overheden en private
partners en met de ruimte om maatwerk te leveren.
Het omgaan met vrijkomend rijksvastgoed hoort daarbij. De provinciale
aanpak leidt tot een uitgebreid repertoire hoe met vrijkomend vastgoed
om te gaan, passend bij de regionaal sterk verschillende vastgoedmarkten
en beleidsdoelen.
Betekenis van de adviezen voor het beleid
Algemene lijn
Beide adviezen ondersteunen de lijn die is ingezet bij de vervreemding
van rijksvastgoed: maatwerk, nauwe samenwerking met mede-overheden
over toekomstige mogelijkheden van een object en innovatieve methoden
ontwikkelen om het vastgoed op de markt te zetten. Daar waar optimalisaties kunnen plaatsvinden voor het realiseren van maatschappelijke
doelen moeten die kansen worden benut. Het is dus niet mijn inzet om bij
verkoop alleen naar de financiële opbrengst te kijken; dat blijkt ook uit
mijn brief van augustus 2014.
Om mogelijkheden van objecten inzichtelijk te maken hanteert het
Rijksvastgoedbedrijf een «brede waardebenadering». Hoofdthema’s zijn
daarbij ruimtelijke ordening, waarbij gemeenten het voortouw hebben,
duurzaamheid (energie en materialen), sociaaleconomische uitdagingen
in regio’s zoals bevolkingsdaling, regionale werkgelegenheid en
woonruimte voor specifieke doelgroepen en zorg voor cultureel erfgoed.
Door voor de start van een verkoop deze aspecten voor een object in kaart
te brengen wordt een bredere context gegeven van de mogelijkheden die
het object, de locatie en de omgeving te bieden hebben. Met deze context
is het ook gemakkelijker om met mede-overheden over andere functies en
bestemmingen te praten. Hierbij kan een mede-overheid vanzelfsprekend
haar maatschappelijke doelen inbrengen. Op deze wijze wordt de
realisatie van maatschappelijke doelstellingen en verkoop van rijksvastgoed gecombineerd. Indien er extra middelen nodig zijn voor de
realisatie van maatschappelijke doelen moeten deze gefinancierd worden
door de publieke drager van het maatschappelijk doel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 490, nr. 168

3

Door de adviezen van de Rli en het CRa voel ik mij gesterkt de ingezette
samenwerkingslijn met mede-overheden te continueren.
Vastgoedgevolgen van nieuw rijksbeleid
De Rli adviseert om de maatschappelijke effecten van nieuw beleid dat
leidt tot vrijkomend vastgoed, mee te wegen. Het kabinet neemt dat
advies over waar dat relevant is, zodat de afweging transparant wordt. Dat
neemt niet weg dat de primaire processen van de departementen
waarvoor zij vastgoed inzetten als eerste de vraag naar en de locatie van
rijksvastgoed bepalen. Dit binnen het kader van doelmatig en sober
omgaan met overheidsmiddelen.
Samenwerking met andere overheden
Waar de afstoot- en herbestemmingsproblematiek van rijksvastgoed
omvangrijk of complex is, sluit ik desgewenst samenwerkingsovereenkomsten met gemeenten. Dit heeft inmiddels plaatsgevonden met o.a. de
gemeente Den Haag, de gemeente Zwolle en de gemeente Lelystad. De
afspraken gaan onder meer over hoe te komen tot nieuwe bestemmingen
van rijksvastgoed, de fasering van het op de markt brengen van vastgoed
en de afstemming met leegkomend vastgoed van andere partijen
(waaronder de gemeente zelf).
Creativiteit
Aan de hand van de analyse van een object wordt een verkoopstrategie
bepaald die kan variëren van een eenvoudige rechtstreekse verkoop tot
een gebiedsontwikkelingsproject. De mogelijkheden voor een rechtstreekse verkoop zijn in de huidige markt beperkt. Hierdoor wordt de
verkoopstrategie transformatie en/of herbestemmen steeds prominenter.
Om het vastgoed verkoopbaar te maken moeten innovatieve en creatieve
ideeën aangeboord worden. Het CRa heeft aangeboden daarbij te willen
helpen. Het programma «Nederlandwordtanders» biedt een platform om
creativiteit en innovatie bij herbestemming te bevorderen. Ook het Atelier
Making Projects draagt hier aan bij, net zoals het expertteam kantorentransformatie van BZK. Objecten waar op termijn geen verkoopmogelijkheden voor zijn, worden tijdelijk geëxploiteerd. Vaak wordt hierbij de
functie van het object – in overleg met mede-overheden – aangepast.
Financiële weging
Uitgangspunt voor het Rijk is dat de prijs die uiteindelijk voor vrijkomend
vastgoed wordt betaald reëel is (geen staatssteun). Bij het herbestemmen
van minder courant rijksvastgoed krijgen gemeenten een steviger positie
doordat het Rijk en de gemeente in overleg de uitgangspunten vaststellen
vóór de taxatie. In die uitgangspunten kunnen concrete beleidsdoelen zijn
opgenomen, waarmee mogelijk de kans op voortvarende afstoot
toeneemt.
Aansluiting op beschikbare financiering
Het Rijksvastgoedbedrijf ontvangt uit de vastgoedmarkt signalen dat de
huidige verkoopmethoden onvoldoende aansluiten bij het verkrijgen van
vreemd vermogen of het verantwoord investeren van beschikbare
financiële middelen. Hiertoe wordt onderzocht of er innovatieve verkoopmethoden ontwikkeld kunnen worden om potentiële kopers maximaal de
gelegenheid te geven om overtollig rijksvastgoed te verkrijgen inclusief de
daarvoor benodigde financiering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 490, nr. 168

4

Uitdaging voor de markt
Uit de twee adviezen blijkt dat er bij vervreemding geen standaardrecept
is om marktconforme opbrengsten te koppelen aan maatschappelijke
doelen. Beide adviezen refereren aan de zogenoemde Economische Meest
Voordelige Inschrijving- (EMVI-)methode om daarmee in biedprocedures
ook andere dan financiële criteria een rol te laten spelen. Deze methode is
ontworpen voor aanbestedingsprocedures, maar ik wil onderzoeken of
deze methode of andere soortgelijke methoden toegepast kunnen worden
in bepaalde verkooptransacties.
Afsluitend
De adviezen van de Rli en het CRa passen goed bij de reeds ingezette
werkwijze bij de afstoot van rijksvastgoed. Ik hecht aan goede samenwerking met mede-overheden bij transformaties en herbestemmingen,
ook om andere maatschappelijke doelen ruimte te geven.
De Minister voor Wonen en Rijksdienst,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 490, nr. 168

5