Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

24 724

Studiefinanciering

Nr. 112

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 3 april 2013
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de vaste
commissie voor Infrastructuur en Milieu hebben op 13 februari 2013
overleg gevoerd met minister Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap en staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en Milieu
over:
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 18 januari 2013 met de hoofdlijnen studiefinanciering ten behoeve van een toekomstbestendige studiefinanciering voor sterke onderwijskwaliteit (24 724, nr. 103);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 31 januari 2013 met de monitor van beleidsmaatregelen door ResearchNed (24 724, nr. 104).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap,
Wolbert
De voorzitter van de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu,
Paulus Jansen
De griffier van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
De Kler

kst-24724-112
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

1

Voorzitter: Wolbert
Griffier: De Kler
Aanwezig zijn elf leden der Kamer, te weten: Beertema, Bisschop, Jasper
van Dijk, Duisenberg, Klaver, Klein, Van Meenen, Mohandis, Rog,
Voordewind en Wolbert,
en minister Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en
staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en Milieu.
Aanvang 10.00 uur
De voorzitter: Ik open dit algemeen overleg van de vaste commissie voor
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en heet alle aanwezigen van harte
welkom. Op de agenda staat de hoofdlijnenbrief over de studiefinanciering en het sociaal leenstelsel. De spreektijd in eerste termijn bedraagt
vijf minuten.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter. Het is bijzonder om aan staatssecretaris Mansveld ook enkele vragen te mogen stellen. Van verschillende
kanten ontvangt mijn fractie signalen dat het afschaffen van de
ov-jaarkaart grote maatschappelijke gevolgen kan hebben, onder meer
door de onvermijdelijke verschraling van het openbaar vervoer. Het
huidige aanbod kan onmogelijk gehandhaafd blijven. Kent en herkent de
staatssecretaris deze signalen? Kan de staatssecretaris de gevolgen
toelichten, in bijzonder voor het streekvervoer? Welke ruimte heeft de
staatssecretaris nog om de negatieve gevolgen van het afschaffen van de
ov-jaarkaart op het openbaar vervoer te compenseren? Leidt een
alternatieve maatregel, zoals het invoeren van een trajectkaart, ook tot een
beperking van het openbaar vervoer of is de verschraling dan te overzien?
Zijn er volgens de staatssecretaris mogelijkheden om vervoer naar de
stageplek in plaats van naar de onderwijsinstelling in te passen als er
gekozen wordt voor een trajectkaart? Er kan gedacht worden aan een
mogelijkheid om de trajectkaart eenvoudig om te zetten zonder dat dit een
lastendruk oplevert. Een andere mogelijkheid is een tweede traject, dat
handig zou zijn als er in een bepaalde periode sprake is van zowel
stagebezoek als schoolbezoek.
De heer Van Meenen (D66): Voorzitter. Het is fijn dat de staatssecretaris
hier vandaag aanwezig is. In een verontrustend rapport staat dat de
maatregel om het reisrecht van studenten rigoureus in te perken niet
alleen grote gevolgen heeft voor studenten, maar ook voor alle reizigers
die gebruikmaken van het openbaar vervoer. Los van de aannames die
hieraan ten grondslag liggen, is het signaal zorgwekkend. Vervoerders als
NS waarschuwen voor hogere tarieven en vermindering van de dienstregeling voor alle reizigers. Hoe wordt de staatssecretaris, gezien de
effecten op het gehele openbaar vervoer, betrokken bij de uitwerking van
deze maatregel? Hoe kijkt zij aan tegen de maatregel en de gevolgen
hiervan? Kan de staatssecretaris toezeggen dat er een onderzoek komt
naar de effecten van de vermindering van de overheidsbijdrage aan
studentenreizen op de dienstverlening voor alle reizigers? Wellicht kan zij
verschillende scenario’s uitwerken binnen deze bezuiniging, die al lijkt
vast te liggen.
De heer Rog (CDA): Voorzitter. Ik bedank staatssecretaris Mansveld voor
haar aanwezigheid. Mijn vraag over het openbaar vervoer beperkt zich
eigenlijk tot de effecten in de krimpregio’s. Verwacht de staatssecretaris
dat er nog voldoende ov-aanbod in die krimpregio’s kan blijven bestaan
als gevolg van de effecten van het afschaffen van die ov-studentenkaart?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

2

De heer Klaver (GroenLinks): Voorzitter. Ook ik bedank de staatssecretaris
voor het feit dat zij bij dit algemeen overleg is aangeschoven. Ik heb
vorige week nog enkele schriftelijke vragen gesteld met het verzoek om
deze voor het algemeen overleg te beantwoorden. Dit is niet gelukt.
Kortheidshalve verwijs ik naar deze door mij gestelde vragen. Wellicht kan
de staatssecretaris tijdens dit overleg hierop ingaan.
De reden waarom de staatssecretaris verzocht is om vandaag aanwezig te
zijn bij dit algemeen overleg, is onder meer dat het afschaffen van de
ov-studentenkaart effect heeft op het hele spoor. Ik verzoek de staatssecretaris derhalve om in te gaan op de doelmatigheid van deze maatregel.
Welke gevolgen heeft het afschaffen van de ov-kaart voor de capaciteit op
het spoor en daarmee voor alle Nederlanders die met het openbaar
vervoer reizen?
De heer Mohandis (PvdA): Voorzitter. Ook ik bedank de staatssecretaris
voor haar aanwezigheid. Mijn collega’s hebben reeds relevante vragen
gesteld. Ik heb nog een vraag met betrekking tot het rapport over de
effecten van versobering van de ov-kaart, dat mede in opdracht van de
vervoersbedrijven is opgesteld. Er is niet ingegaan op de alternatieven,
maar vooral op de effecten. Het onderwijsgeld en openbaar vervoer zijn
zeer met elkaar verweven. Hoe beoordeelt de staatssecretaris het rapport
en kan zij iets zeggen over alternatieven?
De heer Voordewind (ChristenUnie): Voorzitter. Ik bedank de staatssecretaris voor haar aanwezigheid bij dit algemeen overleg. Het enige lichtpunt
in het voorstel is het feit dat ook de mbo’ers nu worden meegenomen.
Mijn fractie heeft hiervoor vaak gepleit. Zij heeft een voorstel gedaan voor
een andere systematiek waarbij beide scenario’s mogelijk zouden zijn: het
kortingspercentage van de ov-kaart verlagen naar 90% en die resterende
10% besteden aan de mbo’ers. Het kabinet kiest echter voor een andere
lijn. Is de staatssecretaris bereid om te analyseren wat de effecten zijn van
een mogelijke afname van het aantal studenten op het aandeel van de NS
en de vervoerscapaciteit? Kan er bij het voorstel om de ov-studentenkaart
uit te kleden een volledige maatschappelijke kosten-batenanalyse en een
mobiliteitsanalyse worden gemaakt?
De heer Duisenberg (VVD): Voorzitter. Ook ik bedank de staatssecretaris
voor haar aanwezigheid. De minister van OCW is verantwoordelijk voor
het ov-kaartenstelsel en de invulling hiervan. Ik beschouw haar echt als
klant van de ov-bedrijven. Zij is op zoek naar een alternatief vervoersarrangement. Het uitgebrachte rapport is eigenlijk niet op zijn plaats. Het is
een verkeerde inzet van energie en middelen. Welke rol wil de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu spelen in dit traject? Mijn resterende
spreektijd bewaar ik voor de tweede ronde.
De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. De Kamer heeft het alarmerende rapport ontvangen over de stijging van de reiskosten en de afname
van het aantal reizigers. De heer Klaver heeft hierover vragen gesteld.
Deze liggen beantwoord en al voor mij en zijn buitengewoon interessant.
De hoofdboodschap van de regering is echter dat het rapport niet ingaat
op de feitelijke situatie. De ov-kaart wordt immers niet volledig
opgeheven. Er wordt een kortingskaart of een ander arrangement
geregeld. Is de staatssecretaris bereid om zelf op basis van de juiste
informatie een vergelijkbaar onderzoek te doen, waarin de volgende
vragen worden meegenomen? Hoe hoog worden de reiskosten per
student en mogelijk per scenario? Hoeveel studenten per scenario gaan
op kamers wonen? Klopt het dat de hogere reiskosten per 1 januari 2016
voor alle studenten gelden, dus ook voor de zittende studenten? Wat zijn
haalbare alternatieven als die bezuiniging van 425 miljoen hoe dan ook
moet blijven bestaan? Welke trajectkaart is betaalbaar en geschikt als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

3

vervanging van een kortingskaart? Kan de staatssecretaris hiervan
voorbeelden geven?
De heer Klein (50PLUS): Voorzitter. Ik bedank de staatssecretaris voor
haar aanwezigheid. Enerzijds vindt mijn fractie het belangrijk om te
investeren in de jeugd van de toekomst. Anderzijds wil mijn fractie ook
graag zorgen voor een goede huursituatie. Tijdens het plenaire debat
moet ik derhalve eventueel schakelen. Ik hoop dat mijn collega’s mij dit
vergeven.
Uit de cijfers blijkt dat de inkomsten van de regionale vervoerders sterk
afhankelijk zijn van de ov-jaarkaart. Tot 25% van de inkomsten is
afkomstig van OCW. Welke impact en negatieve gevolgen heeft een
eventuele vermindering van deze inkomsten? Heeft de staatssecretaris
daarnaast ook inzicht in de contracten die hieraan ten grondslag liggen en
die eventueel doorlopen? Mijn fractie wil de ov-kaart op zich graag
behouden. Wat zijn echter technisch gezien de mogelijkheden voor het
alternatieve vervoersarrangement waarover in het kader van de ov-kaart
wordt gesproken?
De voorzitter: We zijn aan het einde gekomen van de eerste termijn van
de zijde van de Kamer.
Staatssecretaris Mansveld: Voorzitter. Het regeerakkoord voorziet in een
omzetting van de huidige ov-studentenkaart naar een alternatieve kaart. Ik
voel me erg welkom binnen deze vaste commissie, omdat veel Kamerleden mij welkom hebben geheten. De opmerking dat het de moeder der
commissies betreft, intrigeert mij. Ik zal de commissie derhalve iets
steviger volgen.
De ov-studentenkaart houdt alle Kamerleden bezig. Dit geldt ook voor het
kabinet. Op voorhand wil ik opmerken dat er een heel nauwe samenwerking bestaat met het ministerie van OCW om te bekijken op welke
wijze we hiermee omgaan en welke effecten er zijn. Ik kom straks hierop
terug. Aangezien de stukken een rapport bevatten dat uitgaat van
afschaffing van de ov-studentenkaart, is het enigszins ingewikkeld om
hiermee aan de slag te gaan. Het kabinet gaat immers niet uit van
afschaffing maar van een alternatieve kaart. Alle Kamerleden vragen wat
de gevolgen en effecten zijn op het gehele spoor, de reizigers, de
mobiliteit en de reizigersbewegingen. De effecten van een andere
invulling van de ov-studentenkaart kunnen positief en negatief uitpakken.
Een en ander hangt af van het alternatief. Ik ben hierover ook in nauw
overleg met de NS. Mijn ministerie meent dat het duidelijk moet zijn hoe
het nieuwe model, het alternatief, eruit komt te zien. Vervolgens kan
worden bekeken welke gevolgen dit heeft voor de mobiliteit, de reizigersbewegingen et cetera. Ik ben even nieuwsgierig als de Kamer, die dezelfde
vragen stelt. Op dit moment kunnen we deze vragen echter niet beantwoorden. De Kamer heeft net als ik behoefte aan een onderzoek en
analyse. Het is echter wel belangrijk om te weten voor welk alternatief
wordt gekozen. Dit wordt nu bekeken. De kortingskaart en de trajectkaart
zijn genoemd, evenals allerlei andere alternatieven. Ik zeg de Kamer toe
dat, zodra hierover duidelijkheid bestaat, gelijk bekeken zal worden wat de
effecten zijn voor de reizigersbewegingen en de mobiliteit, in de spits en
in de daluren. Een en ander hangt volledig af van de vraag hoe het model
eruit komt te zien. Hiermee wil ik de vragen van de Kamerleden niet teniet
doen. Het doen van onderzoek is echter ingewikkeld op het moment dat
we niet weten wat het alternatief voor de kaart is. Dit wil ik in ieder geval
vooropstellen. We weten dat studenten een enorm effect hebben op de
spits. De vraag is natuurlijk hoe het alternatief eruit gaat zien. Heeft het
bijvoorbeeld te maken met spits- of daluren? Op dit moment zijn er nog
allerlei mogelijkheden denkbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

4

De voorzitter: Twee leden willen interrumperen, maar het kost
ongelooflijk veel tijd om korte interruptiedebatjes te voeren. Deze tijd
hebben we niet. Ik stel derhalve voor om eerst de antwoorden van de
staatssecretaris af te wachten.
Staatssecretaris Mansveld: Op het moment dat bijvoorbeeld het aantal
studenten in de spits afneemt, kan dit leiden tot meer reiscomfort voor
andere reizigers. Er moet dus wel worden gelet op welke effecten een en
ander heeft op de bewegingen van reizigers.
Mij is de vraag gesteld welke effecten ik verwacht op het gehele openbaar
vervoer. Ook de krimpregio’s zijn genoemd. In de krimpregio’s is de druk
door studenten op het vervoer minder. Deze bewegingen liggen grotendeels in andere gebieden. De mbo-student is in de krimpregio’s bijvoorbeeld wel heel belangrijk. Ik woon in de buurt van een krimpregio. Hier zie
je wat de mogelijke effecten zijn als mbo’ers gaan reizen. Al deze
verschillende alternatieven zullen we in de scenario’s meenemen. In dat
geval is het belangrijk om te weten wat het alternatief wordt voor de
studentenkaart.
De heer Van Dijk heeft al opgemerkt dat de antwoorden op de vragen van
de heer Klaver reeds aan de Kamer zijn toegezonden. Ik herhaal mijn
opmerking dat het alternatief duidelijk moet zijn, alvorens we kunnen
bekijken wat de gevolgen zijn voor de vervoersstromen en mobiliteit, in
de spits en buiten de spits, et cetera.
De heer Van Meenen (D66): Ik heb twee vragen. De staatssecretaris merkt
op dat, afhankelijk van het alternatief, de gevolgen positief of negatief
kunnen zijn. Zij heeft dit niet heel duidelijk uitgewerkt. Het enige positieve
punt dat ik heb gehoord, is het comfort voor andere reizigers dat mogelijk
ontstaat. Dit is mijns inziens niet de reden waarom wij hier bij elkaar zijn.
Kan de staatssecretaris iets specifieker aangeven welk alternatief positieve
gevolgen kan hebben?
Ik kom op mijn tweede vraag. Het financiële kader staat vast. Het moet
toch mogelijk zijn om de gevolgen voor het openbaar vervoer nader vast
te stellen? Er kunnen wel alternatieven zijn, maar er is niet meer geld.
Wellicht kan de minister deze vraag beantwoorden.
De voorzitter: Ik wil eerst de Kamerleden de gelegenheid geven voor een
tweede ronde. Dan kunnen we gezamenlijk de antwoorden beluisteren.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Wat betreft de scenario’s wil de
staatssecretaris weten van welke alternatieven zij moet uitgaan. Zij zou
toch ook een analyse kunnen maken van een aantal goed denkbare
hoofdscenario’s? Ik noem de kortingskaart met verschillende tarieven en
de trajectkaart binnen en buiten de spits. Dit zijn ongeveer de belangrijkste scenario’s. Naar aanleiding van deze scenario’s kan de Kamer
verder spreken.
De heer Klaver (GroenLinks): De ov-jaarkaart moet gewoon blijven. Het
zou echter goed zijn als er enkele scenario’s worden uitgewerkt. Wat zijn
de effecten op het spoor? De door mij gestelde vragen zijn inderdaad
beantwoord. Ik heb de antwoorden over het hoofd gezien. Dit is mijn fout.
Op vraag drie, waarin ik informeer of het aantal vervoersbewegingen van
studenten zal afnemen, antwoordt de staatssecretaris dat dit percentage
lager zal uitvallen naargelang het gekozen alternatief. Kan de staatssecretaris aangeven in hoeverre het aantal vervoersbewegingen moet worden
teruggedrongen, wil het effect hebben op de doelmatigheid op het spoor?
De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. De afschaffing van de ov-kaart
is een slecht plan. Mocht de regering dit toch wensen, dan wil ik de logica
weten van wat de staatssecretaris zojuist zei. Zij wil eerst een besluit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

5

nemen, alvorens zij gaat bekijken wat qua uitvoering mogelijk is. Kun je
het niet beter omdraaien? Moet je jezelf niet eerst afvragen wat de
mogelijkheden zijn en dan een verstandig besluit nemen? De trajectkaart
en kortingskaart zijn allemaal alternatieven die voor mij niet hoeven. Is het
niet slim om eerst de verschillende scenario’s op een rij te zetten?
De heer Bisschop (SGP): Voorzitter. De SGP vindt het ook van belang om
die alternatieven voor de afschaffing van de ov-kaart in beeld te krijgen,
evenals de effecten daarvan. Ik zal mij kortheidshalve aansluiten bij de
vragen die reeds in deze richting zijn gesteld. Een antwoord hierop is
nodig om een weloverwogen keuze te kunnen maken.
Staatssecretaris Mansveld: Voorzitter. Ik ben het eens met de heer Van
Dijk. Het gaat niet zover dat ik eerst een besluit wil nemen en dan pas ga
kijken. Ik kan een aantal richtingen en scenario’s onderzoeken, zoals het
reizen binnen en buiten de spits, de trajectkaart en de kortingskaart. Het
blijft echter een scenario-onderzoek op hoofdlijnen. Daarbinnen is
verfijning mogelijk. Een en ander kan grote effecten hebben.
De heer Van Meenen vroeg welke positieve effecten er kunnen zijn.
Studenten vormen een enorm deel van de spitsreizigers, te weten 25% tot
40%. Indien er bijvoorbeeld minder treinstellen nodig zijn in de spits of de
paden en tijden veranderen, kan dit een enorm positief effect hebben op
de kosten voor bijvoorbeeld de NS. Een en ander gaat dus verder dan
alleen het bepalen van het aantal reizigers. Dit moet worden bekeken. Ik
zeg de Kamer toe dat ik enkele hoofdscenario’s zal uitzoeken, zoals de
kortingskaart, de trajectkaart en het reizen binnen en buiten de spits. Ik
benadruk nogmaals dat dit op hoofdlijnen zal geschieden. Op het moment
dat de hoofdlijnen bekend zijn, weet ik nu al dat de Kamer een vervolgvraag zal stellen. Zij krijgt dan immers de behoefte om te verfijnen. Dit is
terecht, maar het tot in detail uitwerken van scenario’s is op dit moment
prematuur.
De heer Klaver informeerde naar de scenario’s. Deze heb ik reeds
aangegeven.
De heer Jasper van Dijk (SP): Wanneer kunnen we de scenario’s
verwachten?
Staatssecretaris Mansveld: Het is goed om te bekijken op welke
momenten de minister van OCW met de Kamer communiceert. Ik zal
proberen om qua communicatie hierbij aan te sluiten en stukken aan te
leveren, opdat de Kamer een en ander gebundeld ontvangt en we
hierover niet separaat communiceren.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter. De definitieve cijfers over de
uitstroom in het hoger onderwijs zijn bekend. Het aantal uitgereikte
masterdiploma’s op universiteiten is in 2012 met 16% gestegen en het
aantal bachelordiploma’s met 17%. De groei deed zich vooral voor bij
studenten die zes jaar of langer studeerden. De langstudeermaatregel
werkte. Het was een niet zo leuke en harde maatregel. In tegenstelling tot
het leenstelsel betrof het echter geen generieke maatregel die alle
studenten trof. De langstudeermaatregel waarvoor de toenmalige
staatssecretaris zich zo hard heeft gemaakt, trof slechts een beperkte
groep studenten die onnodig druk legde op de schaarse middelen die we
moeten verdelen over een steeds groter wordende groep studenten.
Hiertegen werd heftig geprotesteerd. Dankzij de draai die het CDA maakte,
werd de maatregel direct weer afgeschaft. En dat allemaal in het kader
van een verkiezingsstunt van de heer Van Haersma Buma, oftewel de man
die riep: wij schaffen de langstudeerboete af; daar staat het bier en wij zijn
de populisten. Nog nooit werd een succesvol wetsvoorstel zo snel weer
ingetrokken. Wat een wanvertoning. En waarom? Om plaats te maken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

6

voor een zogenaamd sociaal leenstelsel, een maatregel die alle studenten
negatief zal treffen. Het betreft een maatregel die nog niet zo lang geleden
door de Partij van de Arbeid werd gekarakteriseerd als hard en neoliberaal. Toen de sociaaldemocratische partij hier en daar nog een
ideologische veer had, sprak men gepassioneerd over solidariteit en over
de kansen op verheffing, ook voor de mensen die het niet cadeau krijgen
in hun leven. Juist hun kinderen moeten ondersteund worden wat betreft
die sociale mobiliteit, aangezien de toegang tot de middenklasse wordt
verworven door hoger onderwijs. Voor hen is die solidariteit van het
grootste belang, zeker als zij die eerste stappen naar de bachelorfase
willen zetten. Om deze reden past het stelsel van studiefinanciering in de
sociaaldemocratische traditie. Hier spreekt opa.
Het is heel lang geleden dat er ideologische veren waren. De woordvoerders hier kennen deze hooguit nog uit de geschiedenisboekjes. De
PvdA en de liberale VVD hebben elkaar gevonden in het evangelie van de
neoliberale zelfredzaamheid. Zij worden hierbij van harte ondersteund
door GroenLinks en met name D66. De elitaire wereldburgers kunnen zich
nauwelijks een voorstelling maken van de zorgen van het, in hun ogen,
klootjesvolk dat de eindjes aan elkaar moet knopen en bang is om
leningen aan te gaan. Iemand die tot deze groep behoort, zal niet snel een
jarenlange lening aangaan om bijvoorbeeld een onderwijzer te worden
die op zijn 45ste bij een volledige weektaak met drie schoolgaande
kinderen netto zo’n € 2140 thuisbrengt. Het is in ieder geval treurig om te
zien dat partijen die zich links en progressief noemen, zonder uitzondering
dit liberale beginsel omarmen. Ik heb het over GroenLinks, D66 en zelfs de
ChristenUnie en de Partij van de Arbeid.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik vraag om een correctie. Ik zou
graag uit het rijtje van de heer Beertema geschrapt worden. Mijn fractie is
tegen het leenstelsel.
De heer Beertema (PVV): Ik wil de heer Voordewind vooralsnog
tegemoetkomen, maar waarschijnlijk gaat de ChristenUnie ook een draai
maken in de Eerste Kamer. Dit zal ongetwijfeld gebeuren, aangezien we
dit vaker hebben gezien.
De heer Mohandis (PvdA): Ik ben blij dat de PVV de sociaaldemocratie
een warm hart toedraagt. Het zegt ook iets over de ideologische armoede
bij de PVV zelf. Dit echter daargelaten. De PVV-fractie heeft natuurlijk een
mooi retorisch verhaal, zoals we dit van haar gewend zijn. Zij heeft echter
zelf ingestemd met een leenstelsel in de masterfase. De PVV-fractie maakt
weliswaar onderscheid tussen bachelorstudenten en wo-studenten. Zij
maakt wel vaker onderscheid tussen mensen. Dit is op zich niet nieuw. De
heer Beertema moet echter niet pretenderen faliekant tegenstander te zijn
van een sociaal leenstelsel. De PVV was immers voorstander hiervan,
weliswaar alleen voor de masterfase.
De heer Beertema (PVV): Mijn fractie heeft indertijd contrecoeur
ingestemd met een sociaal leenstelsel voor de masterfase, maar heeft hier
wel een verhaal bij. De masterfase is qua onderwijs het allerhoogste wat
ons land te bieden heeft aan studenten. Masterstudenten zullen uiteindelijk behoren tot de elite van deze samenleving. Je zou willen dat deze
studenten in staat zijn om een analyse te maken en een toekomstperspectief voor zichzelf te schetsen, waarbij zij een zeker risico op de koop
toe nemen. Dit verhaal heeft mijn fractie gehouden. Die eerste stappen
naar de bachelorfase zijn vreselijk belangrijk juist voor die mensen met
leenangst. Bij hen past dit sociaal leenstelsel niet, maar de studiefinanciering wel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

7

De heer Mohandis (PvdA): Ik ben blij dat de heer Beertema toegeeft dat
de PVV-fractie wel voorstander was van een leenstelsel in de masterfase.
Dit geeft aan dat het verhaal nogal retorisch van aard is. Daarvan kennen
we de PVV echter.
De heer Beertema (PVV): Al die toevoegingen in de trant van «Daar
kennen we de PVV van» zijn zo flauw. Het is geen ontdekking van de heer
Mohandis dat mijn fractie het sociaal leenstelsel heeft bepleit. Dit kun je
gewoon lezen. Zo moeilijk is dit niet.
Voorzitter. Ik heb twee vragen aan de minister. Onderschat de minister de
leenangst niet? Onderschat zij evenmin de effecten op de deelname aan
het hoger onderwijs? De minister verwacht een afname van 2200
leerlingen in het hbo. De HBO-raad gaat echter uit van een afname van
6500. Zit deze er nu zo vreselijk naast?
Ten slotte wil ik met de Kamerleden iets delen uit een mail die ik onlangs
ontving. Ik citeer: «Geachte heer Beertema, als ouder willen wij het beste
voor onze kinderen en doen wij ook ons best voor anderen. Mijn zoon zou
aan het eind van dit schooljaar zijn havo-diploma kunnen halen. Zijn
droom om verder te leren voor leraar Engels op de hogeschool is
verstoord. Als de ov-kaart en de basisbeurs vervallen, hebben wij helaas
geen middelen om hem te laten studeren. Het is te duur. Ons inkomen
moet al komen uit hard werken. Ikzelf werk in de volcontinu en mijn
vrouw heeft twee banen. Mijn vrouw staat al 25 jaar voor de klas en heeft
daarnaast twee avonden in de week nog een baan. We kunnen
rondkomen en we zouden een en ander maar net kunnen ophoesten als
de basisbeurs en de ov-kaart erbij zaten. We hebben echter nog een
dochter van 16 en die moet ook verder. U begrijpt dat het zwaar valt voor
ons en zeker voor onze kinderen en hun toekomst.» Over deze mensen
spreken wij vandaag.
De heer Van Meenen (D66): Voorzitter. Vandaag spreken we over het
sociaal leenstelsel. Mijn complimenten voor het feit dat de Kamer eerst
een hoofdlijnenbrief heeft ontvangen. Deze vormt een goed uitgangspunt
voor een debat over dit onderwerp, maar is onvoldoende om een
definitieve positie in te kunnen nemen. Mijn fractie heeft grote zorgen en
veel vragen. Voor alle duidelijkheid merk ik op dat in het verkiezingsprogramma van D66 een sociaal leenstelsel is opgenomen. Hierin staat echter
meer, zoals een geheel aan maatregelen om Nederland vooruit te helpen.
Er wordt een breed pakket genoemd van hervormingen en investeringen,
waaronder 1,7 miljard netto naar het onderwijs plus de opbrengst van het
leenstelsel. Vanuit dit perspectief bekijkt mijn fractie het onderhavige
voorstel. Deze benadering verschilt in grote mate van die van het kabinet.
Laatstgenoemde investeert zelf geen euro in onderwijs, maar schuift
slechts met geld. Het is wrang om de enige investering van dit kabinet in
onderwijs te laten betalen door studenten. Dit voelt niet goed. D66 heeft
als onderwijspartij een naam hoog te houden. Investeren in onderwijs is
voor mijn fractie een topprioriteit. Laat echter helder zijn, los van de
bredere kaders, dat de opbrengst van een sociaal leenstelsel geheel ten
goede moet komen aan het onderwijs. Daarnaast moet een leenstelsel
hoe dan ook sociaal worden vormgegeven. Ik heb derhalve enkele vragen.
Ten eerste verzoek ik de minister om al dan niet schriftelijk in te gaan op
alle bijdragen uit het voorbereidende rondetafelgesprek van afgelopen
woensdag. Ik licht specifiek de bijdrage van professor Jacobs uit. Hij
stelde dat het huidige voorstel geen sociaal leenstelsel betreft en kwam
met drie verbeterpunten: de terugbetaalperiode moet worden verlengd,
het terugbetalen moet meer inkomensafhankelijk worden en het terugbetalen zou via het belastingstelsel moeten lopen. Graag ontvang ik hierop
een reactie van de minister.
Een ander punt uit het gesprek van vorige week betrof de schuldenopbouw.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

8

De heer Duisenberg (VVD): Stelt de heer Van Meenen deze vraag omdat
hij een bepaalde mening heeft over deze gedane voorstellen? Hoe staat hij
hier zelf in?
De heer Van Meenen (D66): Ik ben op zoek naar de feiten en ik ben in
eerste instantie ook op zoek naar de opvattingen van de minister.
Voorzitter. Een ander punt uit het gesprek van vorige week was de
schuldenopbouw. Deze baart mijn fractie zorgen. De minister gaat in haar
rekenvoorbeelden uit van het huidige, extreem lage rentepercentage van
0,6%. Kan de minister schetsen wat het effect is voor de studenten als de
rente weer stijgt? Specifieke opmerkingen van het Centraal Planbureau
vorige week baarden mijn fractie ook zorgen. Een student gaat letterlijk
uitrekenen wat hij gaat verdienen met een specifieke studie en laat zijn
keuze hiervan afhangen. Ik ken geen achttienjarige die zijn studie op deze
manier bekijkt. Ik vraag mij af of de minister een dergelijk persoon kent.
De enige studie over toegankelijkheid is gestoeld op deze aanname. Dit
stelt mij niet gerust. Kan de minister zorgen voor een meer kwalitatieve
second opinion over toegankelijkheid met hierin ook aandacht voor de
specifieke gevolgen voor de doorstroom van mbo’ers, het effect van het
salarisverschil tussen hbo’ers en wo’ers en het effect op meerjarige
masters? Kan in dit rapport ook het afschaffen van de ov-jaarkaart worden
meegenomen? Dit kan immers niet separaat worden beschouwd.
Verder neem ik aan dat de minister beseft dat de bezuiniging op de
aanvullende beurs voor studenten met zoekgeraakte of onwillige ouders
geen optie is voor D66.
Tot slot kom ik op de invoersnelheid. Is er nog voldoende tijd om deze in
te voeren per 2014? Hoeveel tijd moet er volgens de minister minstens
zitten tussen de afronding van het wetgevingsproces en de invoering, met
name met het oog op adequate voorlichting aan studenten?
Het is nog te vroeg voor een eindoordeel over het leenstelsel van de
minister. Op basis van de vragen en suggesties van mijn fractie kan zij
haar voorstellen in ieder geval flink verbeteren.
De heer Rog (CDA): D66 zegt dat, naast de opbrengsten uit dit sociaal
leenstelsel, er 1,7 miljard euro extra in onderwijs geïnvesteerd moet
worden. Heb ik het goed begrepen dat dit de voorwaarde wordt voor D66
om hiermee in te stemmen? Heb ik uit de daarop volgende frase uit het
betoog van de heer Van Meenen goed begrepen dat de opbrengsten van
het sociaal leenstelsel terug in het onderwijs geïnvesteerd moeten
worden? Zo ja, dan zijn de minister, VVD en PvdA in ieder geval snel klaar
met D66. Dit komt immers overeen met het voorstel van de minister.
De heer Van Meenen (D66): Over dit laatste punt is mijn fractie altijd
volstrekt helder geweest. Er kan geen misverstand over bestaan dat de
opbrengsten van het stelsel geïnvesteerd moeten worden in het
onderwijs. De minister stelt dit ook voor. Mijn fractie is hierover verheugd,
maar ik wil dit nogmaals heel helder maken. Ik heb die 1,7 miljard uit ons
verkiezingsprogramma genoemd om de tegenstelling duidelijk te maken
tussen wat dit kabinet wil en wat D66 wil. Hieruit vloeit voort dat mijn
fractie moeite heeft met dit voorstel. Niet meer en niet minder dan dat op
dit moment.
De heer Beertema (PVV): Ik beluister grote zorgen en verontrusting bij de
D66-fractie. Het is in haar ogen zelfs nog te vroeg om een definitief
oordeel te vellen. Maar uiteindelijk gaat zij toch gewoon mee, nadat er
misschien hier en daar wat schoonheidsfoutjes zijn hersteld? Zo kennen
we D66 toch?
De heer Van Meenen (D66): Nee, de heer Beertema heeft een verkeerd
beeld van D66. Dit blijkt wel vaker. Hij gaf zojuist aan dat de PVV onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

9

druk heeft ingestemd met de invoering van een stelsel voor de
masterfase. D66 laat zich niet op dergelijke wijze onder druk zetten. Hierin
verschillen onze fracties.
De heer Jasper van Dijk (SP): Gisteravond hebben we een wonderlijk
schouwspel over het huurakkoord gezien met een soort paars-christelijke
coalitie. Gebeurt dat ook met dit wetsvoorstel? Gaat D66 weer uren- of
dagenlang in de achterkamertjes zitten om na een paar uur met een
persconferentie te komen? Of gaat zij vandaag gewoon open kaart spelen,
wat deze partij zou moeten kenmerken? D66 houdt van transparantie. Laat
de heer Van Meenen eens aan ons allen uitleggen wat de harde
voorwaarden zijn voor een acceptabel leenstelsel, want al die mistigheid
siert hem eerlijk gezegd niet. D66 staat toch gewoon voor een bepaald
stelsel in het onderwijs? Laat de heer Van Meenen dat eens uitleggen aan
ons.
De heer Van Meenen (D66): Ik heb duidelijk gemaakt dat D66 staat voor
investeringen in het onderwijs. Hierin verschilt mijn fractie van de SP. Ik
noem dit even tussendoor, aangezien dit het leven voor de SP’ers altijd
een stuk eenvoudiger maakt.
Mijn fractie worstelt echt met een dilemma. Enerzijds kunnen we hier
immers geld vrijspelen voor onderwijs, hetgeen buitengewoon belangrijk
is. De noden zijn hoog en overigens niet alleen in het hoger onderwijs.
Anderzijds legt dit kabinet die rekening uitsluitend bij de studenten neer.
Mijn fractie heeft grote moeite hiermee. Hierover ben ik volstrekt duidelijk.
Ik kan het op dit moment niet duidelijker maken. Ik verzoek de minister
derhalve om meer informatie en duidelijkheid te verschaffen, opdat ik
uiteindelijk een oordeel kan vellen.
De heer Van Dijk kan ik geruststellen. Uiteindelijk zal de opstelling van
mijn fractie volstrekt helder zijn. Ik houd er echter van om een en ander op
basis van de feiten te doen.
De heer Jasper van Dijk (SP): Het is compleet vaag, hetgeen ik heel
jammer vind. We moeten maar afwachten wat er in al die achterkamertjes
wordt gebrouwen. Hieruit zal mogelijk een studieschuldenakkoord
voortkomen, tenzij de heer Van Meenen hier nu duidelijk aangeeft wat
acceptabel is. D66 is de onderwijspartij. Als de heer Van Meenen aangeeft
dat er een investering van 1,7 miljard aan vastzit, dan weten we waar we
aan toe zijn. Hij durft hier echter niet helder te zijn.
De heer Van Meenen (D66): Ik kan niet duidelijker zijn dan dat ik op dit
moment ben. Zodra meer mogelijk is, verneemt de heer Van Dijk dit als
eerste. Misschien gaat hij wel mee naar de achterkamertjes. Laat hem dit
ook eens doen. Dan komt de SP-fractie daar ook een keer. Nee, dat is
flauw. Ik heb geen enkele behoefte aan een discussie over de wijze
waarop de processen de afgelopen dagen zijn verlopen. Ik heb er het
volste vertrouwen in dat dit ook geheel niet nodig is.
De heer Rog (CDA): Voorzitter. De minister schrijft in haar brief dat
studenten later meer gaan verdienen dan andere groepen in de samenleving. Zij meent dat dit zo niet langer kan: dit kan en moet socialer. De
VVD stelt vaak dat studeren een investering in jezelf is. Een student
profiteert, dus krijgt hij de rekening gepresenteerd. Dit is eendimensionaal
ik-denken vanuit het profijtbeginsel. Het CDA plaatst hiertegenover het
wij-denken. De samenleving moet willen investeren in studenten, zodat zij
zich ten volle kunnen ontwikkelen, ongeacht hun achtergrond.
Maar wat als we een en ander financieel-economisch bekijken? Is het juist
niet buitengewoon lucratief om als maatschappij te investeren in
studenten? Zij creëren welvaart en leveren een belangrijke bijdrage aan
onze staatskas. Elsevier heeft uitgerekend dat de 10% rijkste Nederlanders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

10

nu al 72% van alle belastingen betalen. Door dit nivelleringskabinet met al
zijn maatregelen wordt dit percentage alleen maar hoger. Houdt het dan
nooit op? Is het voor de VVD pas genoeg als het schrikbeeld dat premier
Rutte voor de verkiezingen heeft neergelegd – regeren met socialisten,
waardoor de krentenbollen straks inkomensafhankelijk betaald moeten
worden – werkelijkheid wordt? Willen de VVD en PvdA uiteindelijk dit doel
bereiken?
De heer Duisenberg (VVD): Ik zou bijna zeggen: laat het bier maar
komen. Ik wil wel even de feiten helder hebben. Ik neem aan dat de heer
Rog op de hoogte is van het feit dat de overheid heel veel investeert in
studeren. 80% van een studie wordt betaald door de overheid en dit zal
nog steeds een heel hoog percentage blijven. Ik hoop dat dit feit de heer
Rog bekend is.
De heer Rog (CDA): Dit feit is mij bekend. Zojuist heb ik geprobeerd om
met cijfers, die een VVD’er bekend in de oren moeten klinken, aan te
tonen dat de belastingopbrengsten waaruit deze investeringen worden
betaald, afkomstig zijn van mensen die vaak zelf hoger opgeleid zijn en
meer verdienen. De minister betoogt dit ook in haar brief. Mensen die
gestudeerd hebben, verdienen later meer, betalen meer belasting en
betalen dus feitelijk zelf hun studie. De VVD gebruikt veelal het argument
dat de bakker betaalt voor de studie van de zoon van de chirurg. In
werkelijkheid betaalt de chirurg via hoge belastingen zijn eigen studie
terug. Daarnaast betaalt hij de studie van zijn zoon en die van de zoon van
de bakker. Dit systeem waardeert het CDA zeer.
Voorzitter. Dit is sociaal. Een en ander kan dus wel degelijk anders dan wat
de minister in haar hoofdlijnenbrief betoogt. Ik ga op enkele punten nader
in, waaronder de 17.500 studenten met weigerachtige of onvindbare
ouders. Het kan en moet socialer. Hoe verklaart de minister haar eigen
voorstel om die 17.500 studenten de volle mep te laten betalen, de
basisbeurs af te pakken en de aanvullende beurs die zij nu krijgen om te
zetten in een lening? Vindt deze PvdA-minister dit sociaal? Is dit verantwoordelijkheid nemen en studenten de kans geven om zich verder te
ontwikkelen?
Tevens heb ik vragen over de meerjarige masters. De minister laat in het
ongewisse op welke wijze deze studenten straks hun studie kunnen
betalen. Worden zij gecompenseerd voor de extra jaren die zij moeten
studeren? Hoe gaan we om met de stagevergoedingen op het moment
dat deze niet betaald worden en mensen wel langer studeren? In
Engeland blijkt dat het aantal studenten met 7,4% is afgenomen als
gevolg van een leenstelsel. Uit de berekeningen van het CPB, op grond
van onvolledige en in sommige gevallen onjuiste aannames, blijkt dat
1,5% tot ruim 2% van het aantal studenten zal afvallen. Dit is een
verschrikkelijk aantal. Hoe kun je dan beweren dat elk kind telt? Voor het
wetenschappelijk onderwijs rekent het CPB met een schuld van € 4500.
Ga je echter uit van de huidige gemiddelde studieduur en een uitwonende
beurs, die op de meeste wo-studenten van toepassing is, dan bedraagt de
schuld in werkelijkheid ruim € 20.000. We hebben het dan niet over de
gemiddelde huidige schuld die hierbij moet worden opgeteld, noch over
de hogere gemiddelde rente, noch over de extra lening voor de ov-kaart
waarop de minister voornemens is studenten te trakteren.
Het Bureau Krediet Registratie (BKR) rekent voor dat een student die
maximaal leent, zelfs met de historisch lage rente van 0,6% een schuld
kan opbouwen van € 47.500. Is de minister het met het CDA eens dat dit
een onacceptabel hoog schuldenniveau betreft? Hoe denkt zij over de
zorgen van het BKR dat de totale studieschuld reeds is opgelopen tot 20
miljard? Na het consumptief krediet en de hypotheekschuld vormt deze de
snelst stijgende schuld in Nederland. Met de plannen van de minister zal
de studieschuld ook een forse hypotheek leggen op de Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

11

staatsschuld. Is de minister niet bang dat Nederland door de onzekerheid
over de aflossing zijn triple-A-rating zelfs kan kwijtraken? Koen Geven
rekent voor dat een en ander kan leiden tot een terugval van 7% tot 8%
van het totale aantal studenten. Erkent de minister deze mogelijke
gevolgen en hoe waardeert zij deze?
De CDA-fractie wil een nader onderzoek door de Algemene Rekenkamer
naar de effecten van de plannen voor het leenstelsel. Zij wil tevens de
effecten voor de periode na de studie in kaart brengen, onder meer met
betrekking tot de hypotheekverstrekking.
De heer Klaver (GroenLinks): De heer Rog is zeer kritisch over de plannen
van het kabinet. Ik ben dit zelf ook. Het valt mij op dat de CDA-fractie in
haar plannen en verkiezingsprogramma nog meer bezuinigt op de
studiefinanciering dan dit kabinet doet. Zij kiest voor een soort combinatie
van een klein stukje leenstelsel en de langstudeerboete. Hiermee vallen de
bezuinigingen van het CDA in 2017 zo’n 200 miljoen hoger uit dan die van
het kabinet. Waarom staat de heer Rog hier wel achter?
De heer Rog (CDA): Ik sta hier niet achter. Dit is een onjuiste voorstelling
van zaken. De CDA-fractie heeft dit soort bedragen noch in haar verkiezingsprogramma, noch in de doorberekening opgenomen. Als de Klaver
dit wenst, kan ik wel uitweiden over een mogelijk alternatief. Ik weet
echter niet of hier ruimte voor is. De cijfers die de heer Klaver op tafel
gooit, zijn echter onjuist.
De heer Klaver (GroenLinks): Alvorens we in een strijd over de cijfers
verzanden – deze kloppen natuurlijk wel – wil ik het volgende punt maken.
Het CDA is zeer kritisch over de plannen van het kabinet. Ik benadruk
nogmaals dat ik dit ook ben: het zijn slechte plannen. In de plannen van
het CDA zit echter ook een forse bezuiniging op de studiefinanciering.
Hierin komt een soort variant van die langstudeerboete terug, hetgeen
jammer is. Voor de volledigheid van het beeld is het goed om dit te
benoemen.
De heer Rog (CDA): Het is onjuist dat mijn fractie via welk ander systeem
dan ook meer bezuinigt dan dit kabinet met het voorgenomen schuldenstelsel. Mijn fractie heeft in haar verkiezingsprogramma en de doorrekening hiervan wel degelijk prikkels ingebracht voor studenten om sneller
door hun studie te gaan. Deze hebben een bepaalde opbrengst tot gevolg,
die veel lager uitpakt dan de opbrengst die voortvloeit uit de voorstellen
van het kabinet.
De heer Duisenberg (VVD): Ik ben benieuwd naar die plannen van het
CDA. Laat ik nu echter niet terugkomen op de draai waaraan ook de heer
Beertema reeds refereerde. Het CDA introduceert een eigen stelsel, een
soort variant van het langstudeerstelsel. De heer Rog benoemt het in zijn
verhaal niet als een alternatief in de trant van: dit wil het CDA. Sommige
partijen willen heel graag investeren in het onderwijs, ook in moeilijke
tijden. Er ligt een voorstel. De CDA-fractie kan hier kritisch over zijn, maar
wat wil zij dan wel?
De heer Rog (CDA): Voor het CDA is dit leenstelsel geen begaanbaar pad.
Laat ik dit duidelijk vooropstellen, opdat de heer Duisenberg hierover
helderheid heeft. Het CDA is wel bereid om, niet via generieke maatregelen, maar via gerichte maatregelen, ervoor te zorgen dat studenten wat
terugdoen voor die investering door de maatschappij in hun ontwikkeling.
Van dit basisverhaal gaat mijn fractie uit. Je mag iets terugverwachten.
Van mensen met een uitkering wordt verwacht dat zij solliciteren. Zo
verwachten wij van studenten dat zij een minimaal aantal studiepunten op
jaarbasis behalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

12

Mijn fractie is bereid om een systeem te ontwikkelen waarbinnen je die
gift – het blijft een gift – gedeeltelijk of geheel omzet in een lening, indien
een groot deel van de jaarlijkse studiepunten niet wordt gehaald. Een
student heeft dan ieder jaar de mogelijkheid om een tandje bij te zetten of
om te accepteren dat die gift wordt omgezet in een lening. Tot invoering
van een dergelijk stelsel is mijn fractie bereid. Overigens merk ik in de
richting van de heer Klaver op dat dit stelsel is doorgerekend en
inderdaad veel minder oplevert dan de bezuiniging waarmee de heer
Duisenberg op de proppen komt.
De heer Duisenberg (VVD): Allereerst levert het een investering op in
onderwijs. Dit streeft mijn fractie na. De heer Rog herhaalt inderdaad wat
in het verkiezingsprogramma van het CDA staat. Dit komt neer op een
soort langstudeermaatregel, maar dan per jaar. De heer Rog gooit het
over een heel andere boeg. We zouden met ons allen het CDA-beleid
moeten voeren. Ziet de heer Rog mogelijkheden voor CDA-elementen in
een oplossing of ziet hij helemaal geen oplossingen?
De heer Rog (CDA): Ik schets de oplossing die mijn fractie realistisch voor
ogen heeft. Zij meent dat deze goed is voor de maatschappij, geld
oplevert om te kunnen investeren en verantwoord is, mede in het licht van
de onhoudbaarheid van de schuldenlast die het voorstel uit de hoofdlijnenbrief van de minister met zich meebrengt. Mijn fractie meent dat deze
oplossing ervoor zorgt dat eerstegeneratiestudenten niet per definitie
opgezadeld worden met deze hoge schulden, die een direct gevolg zijn
van het voorstel. De heer Duisenberg kan het leuk vinden of niet, maar het
CDA zal inderdaad niet instemmen met het voorstel van het kabinet.
De heer Mohandis (PvdA): Ik heb twee punten. Ik beschik over cijfers
waaruit blijkt dat de totale uitstaande studieschuld nu 5 miljard euro
bedraagt. De heer Rog sprak over een bedrag van 20 miljard euro. Het is
belangrijk om de juiste informatie naar voren te brengen. Ik beschik over
cijfers van DUO over 2011. Het is belangrijk om dit aan te stippen.
Beschikt de heer Rog over andere cijfers?
Uit het verhaal van de heer Rog maak ik op dat hij er geheel niet voor
voelt om zijn prikkels te combineren met een eventueel sociaal leenstelsel.
Denk bijvoorbeeld aan een kortstudeerkorting. Ik geef deze optie mee. Of
zegt de heer Rog: nee, dit is een no-go; wij gaan te allen tijde voor het
CDA-plan?
De heer Rog (CDA): Met het CDA valt wel degelijk binnen bepaalde kaders
over dit thema te spreken. De grenzen wil ik echter helder schetsen,
hetgeen ik zojuist heb gedaan. De Kamer heeft hier ook recht op.
De heer Klaver (GroenLinks): Voorzitter. Te vaak krijgen studenten
massacolleges. Er is te weinig persoonlijke begeleiding en er wordt te
weinig aandacht besteed aan onderwijs, omdat universiteiten willen
scoren met onderzoeken en publicaties hiervan. Universiteiten en
hogescholen lijken meer op diplomafabrieken dan op de gemeenschappen zoals zij eigenlijk bedoeld waren. Ze zijn bedoeld als gemeenschappen van onderwijzers en studenten: een plek waar bildung plaatsheeft. Hier wordt een bijdrage geleverd aan voorspoed, democratie en de
vooruitgang van de beschaving. Ik sta vierkant achter alle mensen die
menen dat er meer geïnvesteerd moet worden in onderwijs. De
GroenLinks-fractie heeft hiertoe in haar verkiezingsprogramma ook
voorstellen gedaan. Zij wil in 2017 2,6 miljard euro extra investeren,
waarvan 700 miljoen voor het hoger onderwijs. Structureel wil mijn partij
400 miljoen euro minder uitgeven aan studiefinanciering en met dit geld
de kwaliteit van het hoger onderwijs een boost geven. Tegen iedereen die
kan rekenen en zich afvraagt wat de verschillen zijn tussen GroenLinks en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

13

de kabinetsplannen, zou ik zeggen: zoek de 900 miljoen verschillen tussen
ons programma en het regeerakkoord. De drastische inperking van de
studiefinanciering die het kabinet voorstelt, heeft een grote weerslag op
de toegankelijkheid voor jongeren uit lage inkomensgroepen en jongeren
met laag opgeleide ouders.
De heer Duisenberg (VVD): In de doorrekeningen van het Centraal
Planbureau wordt gerapporteerd dat GroenLinks inderdaad veel geld
investeert in het onderwijs. Het effect op de groei is echter heel beperkt.
Dit is veel beperkter dan in de programma’s van bijvoorbeeld de VVD, D66
of de PvdA. GroenLinks smijt heel veel geld ertegenaan, maar behaalt een
zeer gering groei-effect. Dit moet je bij het rekenen meetellen. Deelt de
heer Klaver deze mening?
De heer Klaver (GroenLinks): Ik ben heel erg trots op het feit dat de
groeicijfers van GroenLinks in het verkiezingsprogramma tegenvielen.
Mijn fractie investeert namelijk niet in onderwijs met als doel om de
economie harder te laten groeien. Ik begon mijn betoog met het belang
van bildung. Wil je meer economische groei realiseren door te investeren
in onderwijs, dan moet je volgens de modellen van het CPB zorgen voor
meer marktwerking en meer efficiëntie in het onderwijs. Ik probeer dit met
alles wat ik in mij heb te bestrijden. Onderwijs gaat niet over efficiëntie.
Onderwijs gaat over gemeenschappen waar gewerkt wordt aan vorming.
Mijn fractie scoort veel minder op economische groei, maar zij investeert
wel het meest van iedereen. Op deze manier zorgt GroenLinks ervoor dat
die bildung niet enkel in woorden blijft hangen in de Kamer, maar dat
deze ook praktijk wordt.
Voorzitter. In mijn ogen is de hervorming van de studiefinanciering geen
bezuinigingsoperatie. Deze vergt juist een investering om de toegankelijkheid te waarborgen. Ik vraag de minister derhalve om een nieuw
voorstel met meer geld voor deze operatie. Tegelijkertijd wil mijn fractie
graag het debat aangaan over de mogelijkheden om studenten op een zo
voordelig mogelijke wijze een voorschot te geven op hun levensonderhoud – mijns inziens is het een voorschot – en om studenten dit geld
zo voordelig mogelijk te laten terugbetalen. Kan de minister nogmaals de
berekeningen van het CPB bekijken over de verwachte gevolgen voor de
toegankelijkheid? Het lijkt erop dat in deze berekeningen de duur van de
hbo-bacheloropleiding een jaar te kort is ingeschat. Ook gaat het CPB
ervan uit dat iedereen thuis kan blijven wonen. Dit lijkt mij niet realistisch.
Daar komt bij dat de barre economische omstandigheden invloed hebben
op de leenbereidheid. Kortom, is er een betere inschatting te maken die
rekening houdt met meer factoren?
Kan de minister ook de mogelijkheden onderzoeken om het collegegeld te
verminderen teneinde de gevolgen van het afschaffen van de basisbeurs
voor de toegankelijkheid af te zwakken? Kan de minister het effect van een
verhoging van de aanvullende beurs op de toegankelijkheid in kaart
brengen? Kan zij ook het gevolg bekijken van het invoeren van een hoger
drempelinkomen voor het terugbetalen, zodat afgestudeerden met een
beneden modaal salaris niet of procentueel minder meebetalen? Kan de
minister het gevolg onderzoeken van het uitbreiden van de terugbetalingstermijn naar 30 jaar in combinatie met de maximering van de
terugbetaling op een bepaald percentage van het inkomen? Hoe laag kan
dit percentage zijn? Is de minister voornemens om de Belastingdienst de
terugbetaling op zich te laten nemen, zodat deze kan worden gekoppeld
aan het inkomen?
Hoe gaan de plannen van de minister uitwerken op de studiekeuze? Zullen
studenten massaal voor de veilige weg kiezen naar een redelijk inkomen
en zal hierdoor verschraling optreden? Hoe werken de plannen in op
profilering en zwaartepuntvorming in het hoger onderwijs? Het leenstelsel
en de afschaffing van de ov-kaart kunnen ertoe leiden dat iedereen straks

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

14

de dichtstbijzijnde instelling bezoekt. Dit doet serieus afbreuk aan de
poging om het hogeronderwijslandschap meer divers te maken. Hoe komt
de minister trouwens bij het voorstel om de regeling voor weigerachtige
en onvindbare ouders af te schaffen? Hoe strookt dit met het in stand
houden van de aanvullende beurs?
Ik heb heel veel vragen gesteld, omdat ik het huidige voorstel zeer
ontoereikend vind. Mijn fractie kan op geen enkele wijze hiermee
instemmen. Ik kan mij voorstellen dat niet alles in dit debat naar voren
komt, aangezien er ook veel technische vragen bij zitten. Ik ontvang echter
graag een uitgebreid antwoord op al deze vragen, zodat ik goed kan
beoordelen wat we met de toekomst van het hoger onderwijs aan
moeten.
De heer Van Meenen (D66): Is de heer Klaver het met mij eens dat het
onderzoek waar hij om vraagt sterk lijkt op het onderzoek waarnaar ook ik
heb gevraagd? Wellicht kunnen we na de reactie van de minister samen
bekijken op welke wijze dit het beste vorm kan krijgen.
De heer Klaver (GroenLinks): Bedoelt de heer Van Meenen dat hij samen
met mijn fractie wil bekijken op welke wijze dit onderzoek het beste vorm
kan krijgen? Veel van mijn vragen komen inderdaad overeen met de
vragen van de heer Van Meenen. Ik heb ook andere collega’s dergelijke
vragen horen stellen. Als ik naar links kijk, verwacht ik dat er nog veel van
deze vragen zullen volgen. Dit gegeven moet voor de minister extra zwaar
wegen en haar ertoe aansporen om extra goed haar best te doen om al
deze vragen zo goed en zo snel mogelijk te beantwoorden.
De heer Duisenberg (VVD): Als ik een en ander goed heb beluisterd,
stelde de heer Klaver ook een vraag over een onderzoek naar het verlagen
van het collegegeld of het dempen van effecten. Kan hij nader toelichten
waar hij aan denkt bij het stellen van deze vraag?
De heer Klaver (GroenLinks): Van alle partijen die iets met het sociaal
leenstelsel willen, is de GroenLinks-fractie altijd het meest concreet
geweest. Een en ander kwam reeds tot uiting in haar verkiezingsprogramma en ook tijdens alle gelegenheden erna. Een van de voorstellen
van mijn fractie is het verlagen van het collegegeld. Er is immers
gebleken, ook uit de berekeningen van het CPB, dat het vragen van een
hogere eigen bijdrage aan studenten invloed heeft op de toegankelijkheid.
Deze hogere eigen bijdrage vragen we door middel van dit sociaal
leenstelsel. Door te draaien aan de knop van het collegegeld en dit
omlaag te brengen zou je de negatieve effecten op de toegankelijkheid
kunnen dempen. Om deze reden stel ik deze vraag.
De heer Duisenberg (VVD): Denkt de heer Klaver aan een permanente
verlaging of aan een tijdelijke verlaging om effecten te dempen?
De heer Klaver (GroenLinks): Ik verbind er geen periode aan. Het betreft
gewoon een verlaging van het collegegeld. Ik ben benieuwd naar de
uitkomsten, de uitwerking en het antwoord op de vraag hoe je hiermee in
de toekomst verder moet omgaan. Maar nu vraag ik waar ik om vraag.
De heer Mohandis (PvdA): Ik wil graag nog iets meer toelichting op die
aanvullende beurs. GroenLinks stelt voor om deze met € 100 te verhogen.
Wordt er dan vooral gekeken naar de thuiswonenden die een bedrag van
circa € 100 aan basisbeurs ontvangen, omdat GroenLinks iets voor deze
groep wil betekenen? Hoe moet ik dit zien?
De heer Klaver (GroenLinks): Ook op dit punt is GroenLinks het meest
concreet. Zij wil die inderdaad met een bedrag van circa € 100 verhogen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

15

Ik weet niet of ik de vraag van de heer Mohandis goed heb begrepen. Een
en ander geldt echter voor zowel uitwonende als thuiswonende
studenten, dus voor beide groepen.
De voorzitter: Ik zie dat u wilt interrumperen, mijnheer Duisenberg, maar
u hebt al een stuk of vier, vijf keer geïnterrumpeerd. Ik geef eerst even de
collega’s de gelegenheid. Als u een heel korte vraag wilt stellen, dan mag
dat, maar dat is dan de laatste keer. U moet dus goed nadenken of u uw
interruptie nu wilt inzetten of op een ander moment.
De heer Duisenberg (VVD): Nou, dan houd ik de joker in de achterzak.
De heer Jasper van Dijk (SP): De PvdA en de VVD hebben natuurlijk wel
wat te bereiken bij dit debat. Wellicht kunnen zij wat extra interrupties
krijgen.
De voorzitter: Het is u vast opgevallen dat ik dit reeds heb toegestaan. Ik
wil echter ook de orde van dit overleg bewaken.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik stel een openbare onderhandeling wel
op prijs. Dat is veel beter dan die achterkamertjes van de heer Van
Meenen.
De voorzitter: Dat begrijp ik, maar u vindt het vast ook heel fijn als de
minister straks nog aan het woord komt.
De heer Mohandis (PvdA): Voorzitter. We staan voor een grote uitdaging:
het invoeren van een sociaal leenstelsel. Dit is een belangrijke stap om te
kunnen investeren in de kwaliteit van het onderwijs. Investeren om voor
elke klas de beste leraar te krijgen. Elke leerling en student verdient
bekwame, gekwalificeerde docenten en kleinschaligheid: een school waar
studenten hun docenten kennen en vice versa. Persoonlijk contact is
essentieel. Leerlingen en studenten moeten niet het gevoel hebben dat zij
les krijgen in een leerfabriek. Er moet sprake zijn van een betere match,
opdat het aantal vroegtijdige studiestakers daalt. De hoofdlijnenbrief is
een eerste aanzet om te komen tot een sociaal leenstelsel en om deze
investeringen mogelijk te maken. In de aanloop naar dit algemeen overleg
heb ik gesproken met diverse partijen, zoals studentenbonden, vertegenwoordigers van scholieren, vertegenwoordigers van onderwijsinstellingen
en vele anderen die hier vandaag aanwezig zijn.
De heer Rog (CDA): De heer Mohandis noemt het een uitdaging dat we
het sociaal leenstelsel gaan invoeren en spreekt over investeren in
onderwijs. Wat wil hij precies met die 1,2 miljard euro bereiken?
De heer Mohandis (PvdA): Ik heb zojuist een paar mogelijke voorbeelden
gegeven. Het zou niet terecht zijn om nu op de komma aan te geven wat
er moet gebeuren. Ik wil immers met iedereen spreken over deze
investeringen. Ik bekijk ook in het veld wat er echt nodig is om die
investeringen op de goede plek te krijgen. Ik ben bereid om met de heer
Rog en met anderen hierover verder van gedachten te wisselen. Die
investeringen zijn echter noodzakelijk.
De heer Rog (CDA): De heer Mohandis wekt de indruk dat hij meer bezig
is met de invoering van het sociaal leenstelsel en het weghalen van 1,2
miljard euro bij de niet meest draagkrachtige groep in Nederland, dan dat
hij helder voor ogen heeft wat hij met die investeringen wil doen en
waarom uitgerekend deze bezuiniging hiertoe de beste oplossing is. Er
zijn immers ook andere mogelijkheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

16

Ik krijg vast geen toestemming voor nog een interruptie. Ik combineer
deze derhalve direct met wat ik hierna zou opmerken. De PvdA-fractie
geeft in haar verkiezingsprogramma aan een bedrag van 600 miljoen euro
te willen investeren in onderwijs door dit weg te halen bij andere
begrotingen. Waarom kiest de heer Mohandis niet voor die investering,
voor al die belangrijke dingen waarbij hij nog geen antwoord kan geven
op de vraag wat hij wil bereiken?
De heer Mohandis (PvdA): Ik heb hier wel een antwoord op. Ik gaf enkele
voorbeelden. Laten we goed onderstrepen dat het een investering betreft
en geen bezuiniging. Bovendien is er onderhandeld. Als je de begrotingen
van andere ministeries bekijkt, ben ik trots op het feit dat we in deze tijden
het onderwijs hebben ontzien en dat we de beste investeringen binnen dit
kader gaan doen. We moeten een en ander kritisch bekijken. Ik zit in de
politiek om verantwoordelijkheid te nemen. We zullen in deze tijden de
juiste beslissingen moeten nemen.
De heer Voordewind (ChristenUnie): De heer Mohandis spreekt over een
investering van 1,2 miljard in het onderwijs. Kan hij aangeven waarom
deze pas over vijf jaar plaatsvindt? Dit staat ook in de hoofdlijnenbrief.
Waarom moeten de studenten, die nu eerst het geld dienen op te hoesten,
zo lang wachten alvorens zij gebruik kunnen maken van deze investering?
De heer Mohandis (PvdA): Bij elke begroting kun je spreken over andere
investeringen. Het sociaal leenstelsel levert niet direct op wat we kunnen
investeren. Je zult op een gegeven moment ook een langetermijnvisie
moeten hebben voor de beste investeringen. Ik geef toe dat die investeringen volgend jaar of over een paar jaar nog niet gerealiseerd zijn, maar
op termijn maken we ze mogelijk. Als we een en ander niet doen, worden
die investeringen heel lastig in deze tijd.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Dan concludeer ik dat de studenten
de komende vijf jaar moeten opdraaien voor een investering die zich
mogelijk daarna pas terugbetaalt. Dit is wrang voor de studenten die de
komende vijf jaar moeten studeren.
De heer Mohandis (PvdA): Alle toekomstige studenten profiteren van
deze investeringen. Deze gelden voor de lange termijn. Dat is zeker.
De heer Klaver (GroenLinks): Het cohort vanaf 2014, de groep studenten
die op dat moment gaat studeren, moet wel betalen, maar gaat nog niets
terugzien van investeringen in een betere kwaliteit van het onderwijs. Kan
de heer Mohandis, die tot mijn sociaaldemocratische vrienden behoort,
mij uitleggen wat de rechtvaardigingsgrond hiervan is?
De heer Mohandis (PvdA): De rechtvaardiging is een langetermijnvisie op
de investeringen in het hoger onderwijs. We kunnen bij de komende
begroting reeds bekijken welke richting een en ander op moet. Dit wordt
financieel wel lastig, omdat het sociaal leenstelsel nog geen middelen
heeft opgeleverd. Je kunt niet enkel iets zeggen in de trant van: dit geld
moet morgen hiernaartoe. Je moet ook nadenken over de vraag wat de
beste investeringen zijn. Het vergt iets meer tijd om dit op een goede
wijze uit te voeren.
De heer Klaver (GroenLinks): Natuurlijk moet je nagaan wat de beste
investeringen zijn. Mocht de PvdA geen ideeën hebben; GroenLinks en de
studentenbonden hebben deze wel. Hier kunnen we dus heel snel
uitkomen. Structureel gaat het sociaal leenstelsel 800 miljoen euro
opleveren. Stel dat het leenstelsel er komt; hoe gaat de PvdA ervoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

17

zorgen dat er gelijk vanaf 2014 geld wordt geïnvesteerd in het hoger
onderwijs?
De heer Mohandis (PvdA): We gaan in ieder geval de komende periode
goed nadenken over de vraag wat de beste investeringen zijn. Er zijn
natuurlijk ideeën op hoofdlijnen. Ik heb enkele voorbeelden gegeven. We
moeten ook bekijken op welke manier en termijn de investering op de
juiste plek terechtkomt. Hiervoor ga ik mij inzetten.
De heer Van Meenen (D66): Mag ik uit de woorden van de heer
Mohandis opmaken dat de inzet van de PvdA voor de begroting van 2014
is dat er naast de beperkte opbrengsten van het sociaal leenstelsel extra
investeringen in onderwijs moeten plaatsvinden?
De heer Mohandis (PvdA): We moeten niet doen alsof we in een situatie
zitten met voldoende geld. We moeten heel kritisch bekijken wat we
hebben. Hoe kunnen we wat nodig is op een goede manier vrijmaken en
investeren? Ik wil zeker investeren in het onderwijs – hiervoor is deze
omslag nodig – en met elkaar gerichter nagaan welke investeringen nodig
zijn. Natuurlijk wil ik investeren in onderwijs, maar we hebben ook te
maken met een financiële context. Dit wil overigens niet zeggen dat er
geen ambities zijn om deze investeringen waar te maken.
De heer Van Meenen (D66): Ambities zijn mooi, maar geld is beter.
Vorige week bij de hoorzitting, waaraan de heer Mohandis ook refereert, is
nogmaals heel duidelijk gesteld dat je een euro niet beter kunt investeren
dan in onderwijs. Dit levert nu eenmaal het meeste rendement op, maar is
natuurlijk lastig. Is de heer Mohandis bereid om zich bij de begrotingsbehandeling voor 2014 daadwerkelijk in te zetten voor investeringen in
onderwijs? Haalt hij niet enkel geld weg bij studenten? Gaat hij voor echte
netto-investeringen in het onderwijs? Deze vraag zal ik straks ook aan de
heer Duisenberg stellen. Dan kan hij alvast over het antwoord nadenken.
De heer Mohandis (PvdA): Bij de begrotingsbehandeling kunnen we
zeker bekijken op welke wijze we deze investeringen mogelijk gaan
maken. Hiervoor sta ik open.
De heer Beertema (PVV): Al deze interruptiedebatjes over investeren,
investeren en investeren klinken zo positief. Ik wil de heer Mohandis
echter voorhouden dat, hoe je het ook wendt of keert en ongeacht de
vraag aan welke knoppen of knopjes je ook draait, er studenten zullen zijn
die niet meer voor hoger onderwijs kiezen omdat ze het niet kunnen
betalen. Uit welke inkomensgroep komen die studenten: uit de hogere of
uit de lagere?
De heer Mohandis (PvdA): Ik kom hierop terug in mijn betoog.
Voorzitter. Er hebben diverse debatten plaatsgevonden met studenten en
scholieren waarin over het sociaal leenstelsel is gesproken. Er zijn zorgen
over de toegankelijkheid van het hoger onderwijs en over de voorwaarden
van het sociaal leenstelsel. Ik neem deze zorgen serieus, maar ze zijn niet
altijd gegrond als we de feiten bekijken. Voor scholieren is het nog
onduidelijk wat het sociaal leenstelsel precies inhoudt. Ik baseer mij
tijdens deze gesprekken op het huidige stelsel, dat veel lijkt op een sociaal
leenstelsel. De prestatiebeurs is hiervan een voorbeeld. Studenten hebben
nu al de mogelijkheid om te lenen. Zo zijn er ook studenten die een
studielening hebben. Het valt mij op dat studenten nauwelijks goed
geïnformeerd zijn over de exacte uitwerking. Scholieren hebben het recht
op de juiste informatie, zodat duidelijk is wat een en ander precies
betekent voor deze nieuwe groep studenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

18

Mijn overtuiging is dat iedereen die wil studeren, kan studeren, ook als de
basisbeurs wordt omgezet in een lening en de leenmogelijkheden worden
verruimd. Voor de lagere inkomens houden we de aanvullende beurs.
Onder deze gunstige voorwaarden is het lenen voor je studie de beste
investering die je kunt doen. Je leent niet voor je auto of je vakantie; je
leent voor een studie, een investering die haar waarde behoudt. Als je een
diploma van het hoger onderwijs op zak hebt, verdien je straks beter dan
wanneer je dit niet hebt. De samenleving als geheel investeert in de
ontwikkeling van een student. Hieraan is zojuist gerefereerd. Dit blijkt ook
na het invoeren van het sociaal leenstelsel. Mag je meer van studenten
vragen voor het eigen levensonderhoud om een investering mogelijk te
maken? Mijn antwoord is ja.
De hoofdlijnenbrief schetst de wens op hoofdlijnen. Mijn fractie heeft nog
de nodige vragen aan de minister. Deze vragen zijn regelmatig in de
gevoerde gesprekken naar voren gekomen. Is er nagedacht over de vraag
hoe er wordt omgegaan met studies die langer duren, zoals technische
studies? Het is de ambitie om meer jongeren te enthousiasmeren voor
techniekopleidingen. Deze duren langer dan gemiddeld en kosten dus
meer geld. Hoe gaat de minister hiermee om?
Het argument van goede voorlichting, informatie en communicatie is
vaker aangehaald. Dit vormt het cruciale aspect voor het hele stelsel en
kwam tijdens de veldraadpleging vaak naar voren. Hoe beoordeelt de
minister dit punt? Op welke wijze gaat de minister hieraan invulling
geven, zodat alle toekomstige studenten en huidige scholieren weten
waar zij aan toe zijn? Daarnaast is er reeds door diverse partijen, specifiek
door GroenLinks en D66, gerefereerd aan de flexibele aflostermijn en de
mogelijkheid om een en ander te regelen via de Belastingdienst. Dit
voorstel van de heer Jacobs stond vandaag ook in de Volkskrant. Hoe
beoordeelt de minister dit voorstel?
In aanloop naar dit algemeen overleg is er gesproken met het veld over de
juiste invoering. Ik heb er alle vertrouwen in dat er straks een uitgebreid
voorstel ligt dat ik in iedere schoolklas kan verdedigen. Iedereen moet de
mogelijkheid hebben om te studeren. Ik wens de minister alle wijsheid en
sterkte toe om te komen tot een gedragen voorstel.
De voorzitter: Diverse leden willen interrumperen. Gezien de duur van
dit overleg, stel ik één vraag per fractie voor.
De heer Beertema (PVV): In Groot-Brittannië hebben de sociaaldemocraten gelijksoortige warme woorden gesproken over voorlichting. Ik
voorspel echter dat de heer Mohandis niet iedereen kan voorlichten. Bij
het aangaan van leningen speelt de ratio vaak niet zo’n heel grote rol. Dit
is enigszins het probleem met de modellen van de heer Jacobs. De heer
Rog geeft aan dat het aantal studenten dat in het Verenigd Koninkrijk
toegang heeft gevonden tot het hoger onderwijs, is gedaald met 7,5%. Dit
is een schrikbarend percentage. Tegen de heer Mohandis zeg ik dat die
7,5% exclusief afkomstig is uit de lagere inkomensgroepen. Wat vindt hij
hiervan? Bevordert hij met dit leenstelsel niet juist segregatie in onze
maatschappij? Druist dit niet in tegen zijn sociaaldemocratische hart?
De heer Mohandis (PvdA): We moeten naar een ander stelsel toe werken
dat voor iedereen toegankelijk is. Ik heb reeds enkele vragen gesteld over
aflostermijnen et cetera. We kunnen inderdaad gaan zitten op de
leenangst. Natuurlijk speelt emotie een rol en moet je die serieus nemen.
Je kunt echter een sociaal leenstelsel invoeren, dat toegankelijk is voor
iedereen. Natuurlijk wil je geen segregatie in de samenleving. Als de
basisbeurs van € 97 komt te vervallen, zullen er bij studenten uit lagere
inkomensgroepen, die vaak thuis wonen, instroomeffecten optreden.
Hieraan refereerde de HBO-raad tijdens de hoorzitting. Ik ben er echter
van overtuigd dat we tot een sociaal leenstelsel kunnen komen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

19

toegankelijk is voor iedereen. Hier en daar kunnen de scherpe kantjes er
natuurlijk nog vanaf. Ik ben bereid om hieraan te werken met de partijen
die hiertoe allerlei voorstellen hebben gedaan. We zijn er met elkaar
verantwoordelijk voor om het juiste verhaal te vertellen.
Natuurlijk moet iedereen de mogelijkheid hebben om te studeren. Je kunt
echter niet voorkomen dat een X percentage in het eerste jaar – mijns
inziens misschien door onterechte leenangst – niet instroomt. De ervaring
leert dat dit effect, dat we in het buitenland zien, na een paar jaar weer
wordt rechtgetrokken. Het alternatief ontbreekt immers en je wilt toch
gewoon studeren? Als je niet hebt gestudeerd, verdien je minder dan
wanneer je dit wel hebt gedaan.
De heer Beertema (PVV): Ik stel vast dat de heer Mohandis zich kennelijk
niets aantrekt van de harde feiten, zoals die 7,5%. Hij draait hiervan weg.
Hij gaat ervan uit dat een en ander na een aantal jaren wel meevalt. Hele
cohorten studenten hebben dan inmiddels hun kans gemist.
De heer Mohandis (PvdA): Om die reden is voorlichting heel belangrijk.
Als ik voor een schoolklas sta, valt het mij op dat de leerlingen heel
summier geïnformeerd zijn over het huidige stelsel en het mogelijk
nieuwe stelsel. Als er een partij segregatie bevordert in de samenleving,
dan is het wel de PVV.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik heb ook een vraag aan de heer
Mohandis. Wat betreft de toegankelijkheid tot hoger onderwijs, ook van
de lagere inkomens, gaat het CPB uit van aannames. Moeten we hierover
niet eerst duidelijkheid krijgen, alvorens we verder kunnen? Moet er
bijvoorbeeld worden uitgegaan van een studieduur van drie of vier jaar?
Wordt er uitgegaan van een mogelijk stijgende rente? Wordt er uitgegaan
van uitwonende studenten?
De heer Mohandis (PvdA): Ik zie graag dat er meer duidelijkheid wordt
gegeven. Het is echter zeer lastig om precies vast te stellen welke
gedragseffecten er ontstaan. Ik weet ook welk alternatief er is bij de
invoering van een sociaal leenstelsel. Met studeren investeer je immers in
jezelf. Verschillende fracties hebben gepleit voor een vervolgonderzoek.
We moeten met elkaar bedenken wat we dan precies willen weten. Leg je
bijvoorbeeld aan een scholier een casus voor waarin wordt omschreven
wat het sociaal leenstelsel gaat betekenen?
De voorzitter: Ik sta niet toe dat u uitweidt over allerlei voorbeelden die
kunnen worden onderzocht.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik ben blij dat de PvdA dit
aanvullend onderzoek nu steunt. Toen mijn partij dit gisteren in de
procedurevergadering voorstelde, kreeg zij nog geen steun. Ik had deze
cijfers liever eerder op tafel gehad en vervolgens het debat gevoerd. De
vraag of die toegankelijkheid gegarandeerd wordt, is namelijk van invloed
op de uiteindelijke hoogte van de studieschuld van studenten. Maar goed,
ik ben blij dat de steun er is. Ik hoop dat de heer Mohandis heel goed gaat
nadenken over de vraag welke exacte cijfers we naar boven willen halen.
De heer Rog (CDA): Ik wil de heer Mohandis nader bevragen op de
effecten van het leenstelsel op de eerstegeneratiestudenten. In de
hoorzitting is door de HBO-raad heel nadrukkelijk aangegeven dat dit een
kwetsbare groep is. Het betreft vaak studenten met ouders die zelf niet
hebben gestudeerd en niet tot de hoogste inkomensgroepen behoren.
Deze mensen zijn niet gewend om veel geld te verdienen en zullen dus
heel goed nadenken alvorens zij zo’n enorme schuld aangaan. Neemt de
heer Mohandis dit mee in zijn reactie op het leenstelsel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

20

De heer Mohandis (PvdA): Het rapport van ResearchNed laat zeker zien
dat eerstegeneratiestudenten – er wordt ook gerefereerd aan allochtone
studenten – bewuster lenen. Er wordt wel degelijk geleend ten behoeve
van de studiekosten, maar tegelijkertijd ook bewuster. Natuurlijk heeft
deze kwetsbare groep mijn aandacht. We zullen goed moeten nadenken
over een geschikte manier waarop deze groep meegaat in het vormen van
een sociaal leenstelsel. Het moet duidelijk zijn waar men precies aan toe
is. Ik zeg niet dat je er maar op los moet lenen. Je moet je bewust zijn van
wat je leent. Je moet ook goed geïnformeerd worden over de vraag wat
een X maandbedrag aan lening straks betekent. Het verruimen van die
aflostermijnen is een goede suggestie en goede denkrichting. Op de vraag
van de heer Rog of deze groep mijn aandacht heeft, is mijn antwoord ja.
Denk ik mee? Ja.
De heer Rog (CDA): Het probleem met de PvdA-fractie is dat zij alles
willen communiceren en uitleggen. Ondertussen ligt er een keur aan
rapporten die duidelijk maken dat deze groep studenten zal afhaken. Het is
ongelofelijk dat een partij die de emancipatiegedachte hoog in het
vaandel heeft staan, al dit soort signalen feitelijk terzijde schuift.
De heer Klein (50PLUS): De heer Mohandis vergelijkt het lenen van geld
voor een studie met het kopen van een auto, een wasmachine of een huis.
In zijn betoog gaf hij aan dat het goed is om voor een studie te lenen,
aangezien je hiermee investeert. Ik kan dit wel begrijpen. Je doet dit
echter, omdat je van tevoren weet welke prijs je hiervoor gaat betalen. In
het sociaal leenstelsel weet je pas na afloop wat de prijs en rente zijn. Wil
de heer Mohandis ervoor zorgen dat er vooraf duidelijkheid is over de
prijs?
De heer Mohandis (PvdA): Als ik voor een schoolklas sta en het sociaal
leenstelsel uitleg, dan wordt mij eveneens de vraag gesteld wat je bij een
X lening ongeveer moet terugbetalen. Natuurlijk moet je vooraf goed
geïnformeerd worden over de lening die je aangaat. Ik zeg juist dat een
studie niet te vergelijken is met het kopen van een auto of een huis. Een
studie heeft immers een waarde die verloren gaat en vormt een heel
belangrijke investering. Ik maak deze vergelijking, omdat het juist zo
waardevol is als je een lening aangaat om te studeren.
De heer Klein (50PLUS): Hoe kan de heer Mohandis aan het begin van het
traject aangeven wat de uiteindelijke schuld is, als je pas aan het eind van
je studie, bijvoorbeeld na vijf jaar, weet wat de daadwerkelijke rente is,
oftewel de prijs?
De heer Mohandis (PvdA): Natuurlijk kun je dat niet op de euro
nauwkeurig aangeven, maar je kunt wel een inschatting maken in de trant
van: ik ga studeren en kies voor deze opleiding; wat betekent dit
ongeveer? Het is niet raar als je voor jezelf nagaat wat een en ander
betekent. Het blijkt ook dat huidige studenten niet precies weten wat zij
altijd aangaan. De informatieverschaffing vooraf is voor deze nieuwe
generatie heel belangrijk om erachter te komen wat studeren en het later
terugverdienen hiervan betekent.
De heer Jasper van Dijk (SP): Het is schrijnend dat de PvdA akkoord kan
gaan met het feit dat 7% van de studenten uitvalt door dit systeem. Maar
goed. Gaat dit systeem er komen? In de Eerste Kamer is hier immers tot
nu toe helemaal geen meerderheid voor. Hierover hoeven we niet
geheimzinnig te doen.
Ik waardeer het dat er in dit debat transparant wordt onderhandeld. So far
so good. Welke ruimte heeft de heer Mohandis echter te bieden? Tot nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

21

toe is er nog geen enkele meerderheid voor zijn plan in de Eerste Kamer.
Waar zijn bijvoorbeeld die investeringen waarnaar partijen vragen?
De heer Mohandis (PvdA): Natuurlijk zou ik nooit akkoord gaan als er te
veel studenten afhaken, omdat zij niet goed geïnformeerd zijn over wat er
op hen afkomt. We moeten er alles aan doen om het eerlijke verhaal over
het sociaal leenstelsel te vertellen. De heer Van Dijk schetst vaak onjuiste
beelden over schulden en spreekt ten onrechte over een asociaal
schuldenstelsel. Het is typisch dat juist de SP-fractie 800 miljoen bezuinigt
op onderwijs en zelf weinig doet. Zij meent dat het onderwijs verschraalt
en de kwaliteit ervan achteruitholt. Ze komt echter zelf met niets.
De heer Van Dijk gaf aan dat er geen meerderheid is in de Eerste Kamer.
Goed, dat zullen we bezien. We zitten hier ook om het debat met elkaar op
hoofdlijnen te voeren en om ieders standpunten aan te horen. We hebben
nog een traject te gaan naar het wetsvoorstel.
De heer Jasper van Dijk (SP): Dit is nog geen begin van een antwoord.
Als de heer Mohandis dan zo feitelijk wil zijn, adviseer ik hem om vooral
niet langer te spreken van een sociaal leenstelsel. Dit is immers een farce
van de eerste orde. Wanneer gooit de PvdA-fractie de handdoek in de
ring? Wanneer komt zij tot de conclusie dat zij niet voldoende concessies
kan doen? Wanneer beseft zij dat ze de mensen niet langer aan het lijntje
kan houden en dat ze moet stoppen met deze energieverspilling?
De heer Mohandis (PvdA): Ik zit in de politiek om verantwoordelijkheid te
nemen en niet om langs de zijlijn aan te geven wat niet goed is. Dat is
immers heel makkelijk. Ik zit hier omdat ik een ambitie voor het onderwijs
heb. Ik ga er alles aan doen – ik geef niet op – om te komen tot een beter
voorstel, tot een sociaal leenstelsel. Ik beluister wat iedereen belangrijk
vindt, vooral als dit afkomstig is van de partijen die voorstander zijn. De
heer Van Dijk is toch tegen mijn voorstel. Het maakt niet uit wat ik zeg. Hij
is gewoon tegen om het tegen zijn. Dit is typisch iets van de SP.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik geloof niet dat ik het eerlijke verhaal nog
kan horen over de woningmarkt, over de koopkracht en nu weer over het
sociaal leenstelsel. De maximale opbrengst van het sociaal leenstelsel
wordt na deze kabinetsperiode binnengehaald. Het is niet bekend of de
PvdA dan wel of niet aan de knoppen zit. Hoe garandeert de PvdA aan die
studenten dat al het geld dat het sociaal leenstelsel oplevert, straks ook
echt geïnvesteerd wordt in het onderwijs?
De heer Mohandis (PvdA): Het is belangrijk om heel duidelijke doelen te
stellen. Ik kijk ook in de richting van de GroenLinks-fractie om te zien op
welke wijze zij bereid is om deze investering eerder mogelijk te maken.
Wellicht heeft de heer Klaver hierbij concrete ideeën in de trant van: dit
zou je naar voren kunnen halen; je zou geld kunnen weghalen bij andere
begrotingen. Dan luister ik hiernaar. Het is echter belangrijk om met elkaar
vast te stellen welke richting we uitgaan met die investeringen. Natuurlijk
wordt een kleine opbrengst wel binnen deze kabinetsperiode verwacht,
maar de structurele opbrengsten volgen inderdaad enige tijd later.
De heer Klaver (GroenLinks): Mijn fractie moet haar zegeningen tellen
aangezien er in ieder geval geluisterd wordt naar haar argument om geld
van andere begrotingen te verschuiven naar onderwijs. Mijn vraag luidde
echter anders en ik wil hierop graag een eerlijk antwoord van de heer
Mohandis. De PvdA-fractie investeert het geld niet de eerstkomende jaren
in het onderwijs. Zij doet dit eigenlijk pas over vijf jaar, omdat dan sprake
zou zijn van een maximale opbrengst. Deze kabinetsperiode is dan
voorbij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

22

De heer Mohandis (PvdA): Ik val weer in herhaling. Ik heb heel duidelijk
aangegeven dat ik bereid ben om met de GroenLinks-fractie te bekijken op
welke wijze we deze investeringen naar voren kunnen halen. Het is altijd
makkelijk om je verkiezingsprogramma op te lepelen, maar we hebben
ook te maken met een regeerakkoord. Er is onderhandeld over allerlei
begrotingen. De heer Klaver is ervan op de hoogte dat andere ministeries
harder worden getroffen. Maar goed, we blijven even bij het onderwijs. Ik
ben verheugd over het feit dat we kunnen bekijken welke investeringen
binnen dit kader mogelijk zijn. Als de heer Klaver goede voorstellen heeft,
dan verneem ik deze graag.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik heb een volstrekt andere vraag gesteld.
De heer Mohandis geeft aan dat hij geld wil investeren na deze kabinetsperiode. Hoe garandeert hij dat dit ook daadwerkelijk zal gebeuren? De
heer Mohandis doet deze belofte en vertelt dit eerlijke verhaal aan de
studenten. Ik wil een heel concreet antwoord. Hoe zorgt de heer Mohandis
ervoor dat na deze kabinetsperiode – dan wordt immers het maximale
geldbedrag opgehaald – het geld daadwerkelijk in het onderwijs wordt
geïnvesteerd? Ik wil graag een eerlijk antwoord.
De heer Mohandis (PvdA): Ik weet niet of het staatsrechtelijk mogelijk is
om reeds te zeggen wat er precies na deze kabinetsperiode moet
gebeuren. We kunnen natuurlijk wel samen met het veld bekijken welke
investeringen nodig zijn. We kunnen denken aan moties en amendementen. Kortom, we kunnen de mogelijkheden bekijken om een en ander
vast te leggen. Ben ik bereid om als bondgenoot hierin te investeren?
Jazeker.
De heer Bisschop (SGP): Het valt mij op dat de heer Mohandis in zijn
reactie niet aangeeft of zijn partij voor de komende generatie studenten,
die het geld moet genereren, een overbruggingsregeling of iets dergelijks
ontwerpt. Dit zou volgens mij de oplossing moeten bieden. Klopt dit?
De heer Mohandis (PvdA): Als het mogelijk is om investeringen die pas
later geld opbrengen naar voren te halen, dan ben ik zeker bereid om
hierover met de heer Bisschop na te denken. We hebben nog enkele
begrotingsmomenten in deze kabinetsperiode. Laten we een en ander dus
rustig bekijken. Als aan mij echter de vraag wordt gesteld waar ik dit extra
geld vandaan ga halen, dan antwoord ik: ja, u vraagt dit aan de
PvdA-woordvoerder; dat wordt lastig.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Voorzitter. Ik vervang tijdens dit
debat mijn collega Carola Schouten, aangezien zij bij het plenaire debat
aanwezig moet zijn. De gemiddelde studieschuld van afgestudeerden
bedraagt op dit moment € 14.000. Als het leenstelsel wordt ingevoerd,
komt hier nog eens € 14.000 schuld bij. Dit is een zure consequentie van
de afschaffing van de langstudeerboete, waarvan mijn fractie wel een
voorstander was. Nu krijgt iedere student een studieboete, die bovendien
fors hoger uitvalt dan die langstudeerboete. De ChristenUnie is tegen de
afschaffing van de basisbeurs en tegen de invoering van het leenstelsel,
dat de toegankelijkheid van het hoger onderwijs onder grote druk zet. Het
leenstelsel veroorzaakt tevens een nieuwe schuldenberg, die de
ChristenUnie nog het meest verontrust. Deze heeft grote gevolgen voor
de resterende indeling van het leven van de studenten, bijvoorbeeld wat
betreft de woningmarkt. Hierop kom ik later terug.
De ChristenUnie organiseerde vorige week een hoorzitting over de
gevolgen voor de toegankelijkheid van het hoger onderwijs en de
schulden van studenten. Afgelopen najaar heeft de Kamer de motie-Slob
c.s (33 410, nr. 20) aangenomen over het in kaart brengen van de
gevolgen van het leenstelsel en de bezuinigingen op de ov-jaarkaart. Nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

23

steeds ontbreekt inzicht in de gevolgen van de kabinetsmaatregelen. Mijn
fractie heeft gisteren in de procedurevergadering benadrukt dat het beter
was geweest om eerst de exacte cijfers over die aannames boven tafel te
krijgen. Nogmaals, het gaat om het gemiddelde aantal jaren dat studenten
studeren. Het CPB is hierbij uitgegaan van drie jaar, terwijl de gemiddelde
studieduur minimaal vier jaar is. Daarnaast gaat het CPB bij de berekeningen uit van inwonende kosten, terwijl de meeste studenten uitwonend
zijn. In het wo is 72% uitwonend. Ik heb het dan nog niet eens gehad over
de rente die wordt berekend. Ik wil graag duidelijk weten of er bij de
berekeningen van het CPB van nog meer aannames wordt uitgegaan.
Andere collega’s hebben dezelfde vraag gesteld. Graag ontvang ik hierop
een reactie van de minister.
De minister gaat ervan uit dat 7500 studenten van het totale aantal
studenten uitvallen. Mijn fractie verneemt andere cijfers. Alleen de
HBO-raad komt al op 7300 uitvallers in het hbo. Gisteren hebben we de
cijfers ontvangen van het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO). Als je het
hbo en wo bij elkaar optelt, voorspelt het ISO zelfs een totale uitval van
56.000 studenten. Het ISO gaat hierbij uit van een studieduur die langer is
dan drie jaar, een uitwonende situatie en een mogelijke verhoging van de
rente. Een en ander zou een grote barrière opwerpen voor circa 56.000
studenten. Het gaat niet om een duizendje. Het verschil tussen die 7500
studenten en enkele tientallen duizenden is wel erg groot. Graag ontvang
ik hierop een reactie van de minister.
Ik kom op de speciale groepen. Hoe zit het met het effect op de studiekeuze? Deze vraag is ook aan de orde gesteld in eerdere debatten. Hoe
aantrekkelijk is het nog om een bètastudie of een researchmaster te doen
die € 3000 extra kost? Deze kosten komen bovenop de extra studieschuld
van € 14.000. De Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) en FNV Jong
vermelden in een onderzoek dat veel studenten zullen kiezen voor een
studie met een lagere studielast, zodat zij een bijbaan kunnen nemen. Dit
zou funest zijn voor met name de technische sector. De heer Mohandis
heeft hierover ook zijn zorgen geuit. Wellicht kunnen we op dit punt tot
elkaar komen. Is de minister bereid om het leenstelsel voor de meerjarige
masters met een extra jaar prestatiebeurs op te rekken? Dit zou 30 miljoen
euro kosten, maar houdt de technische studies mogelijk wel in leven voor
veel studenten. Graag ontvang ik op dit punt een reactie van de minister.
Ik kom op het differentiëren tussen het wo en het hbo. Het moge toch
duidelijk zijn dat je een onderscheid moet maken inzake de studieschuld?
Iemand die wo heeft gedaan, kan uiteindelijk makkelijker zijn studieschuld
terugbetalen dan iemand die leraar of verpleegkundige wordt. Laatstgenoemde heeft straks een lager inkomen. Moet de minister wat betreft die
studieschuld niet de mogelijkheid bekijken voor differentiatie naar
opleidingsniveau, oftewel onderscheid tussen hbo en wo?
Ik vraag aandacht voor studenten met een functiebeperking en chronisch
zieken. Hoe krijgen zij de kans om hun diploma te halen zonder dat zij met
duizenden extra euro’s schuld geconfronteerd worden? Welke
mogelijkheid heeft de minister nog op dit punt?
Ik kom op de woningmarkt. Studenten die extra schulden maken, zullen
hiervan als starter hinder ondervinden op het moment dat zij een woning
willen kopen. Hoe komt de minister deze mensen tegemoet?
Ik vraag ook aandacht voor het basisjaar of tussenjaar. Juist deze
opleidingen, die studie-uitval wellicht tegengaan, worden heel zenuwachtig door de onduidelijkheid over de studie en het leenstelsel.
Ten slotte mag helder zijn dat de ChristenUnie-fractie een heel duidelijke
voorstander is van het behoud van de basisbeurs. Zij is voor toegankelijkheid in het wo en in het hbo. Geld lenen kost talent.
De heer Van Meenen (D66): De heer Voordewind is glashelder. Hij stelt
een aantal verzachtende maatregelen voor. Als de minister positief
antwoordt op al zijn suggesties, is er dan een scenario denkbaar waarbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

24

de ChristenUnie alsnog voorstander wordt van een leenstelsel in een of
andere vorm? Of is dit op voorhand uitgesloten?
De heer Voordewind (ChristenUnie): Met deze hoofdlijnenbrief en de
verkeerde aannames van het CPB hebben we niet eens een begin van een
beeld van welk effect het leenstelsel precies heeft op de toegankelijkheid
en de schuldenberg van studenten. Mijn fractie heeft een aantal vragen
neergelegd. Het antwoord hierop is voor haar cruciaal teneinde zich
überhaupt een beeld te kunnen vormen van de studentenuitval in het wo
en het hbo. En we zijn nog niet eens toe aan het totale beeld. Mijn fractie
heeft een duidelijk verkiezingsprogramma. Zij is voor het behoud van de
basisbeurs. Daarnaast is de toegankelijkheid van het wo en hbo cruciaal.
De heer Van Meenen (D66): Ik deel de mening van de ChristenUniefractie dat het beeld nog diffuus is. Zij heeft haar oordeel echter wel reeds
klaar. Althans, ik heb de heer Voordewind tweemaal horen zeggen dat de
ChristenUnie niet zal kiezen voor een leenstelsel. Is dit nu een feit?
Kunnen we in de komende discussies hiervan uitgaan of kan dit standpunt
nog wijzigen als het beeld zich in de richting van de ChristenUnie
ontwikkelt?
De heer Voordewind (ChristenUnie): Dit heeft de heer Van Meenen juist.
Zoals het er nu voorstaat met de hoofdlijnenbrief en alle onduidelijkheid,
is mijn fractie tegen het leenstelsel. Mocht het hele leenstelsel op zijn kop
worden gegooid, dan gaat zij het natuurlijk opnieuw bekijken.
De heer Beertema (PVV): Ik stond op het punt om de ChristenUnie mijn
verontschuldigingen aan te bieden, omdat ik haar a priori had ingedeeld
bij het kamp van de voorstanders van het leenstelsel. Ik wilde de heer
Voordewind al feliciteren met zijn rechte rug. Ik doe dit echter niet. Die
rechte rug is er immers niet. Ik voorspel nogmaals dat de heer
Voordewind gaat buigen, want hij legt zo veel wisselgeld op tafel. Hij zegt
heel stoer dat de ChristenUnie voorstander is van die basisstudiefinanciering, maar dit is helemaal niet waar. Het lijkt mij transparanter als de
heer Voordewind zegt: als er tegemoet wordt gekomen aan al deze eisen,
dan gaat de ChristenUnie gewoon mee.
De heer Voordewind (ChristenUnie): De heer Beertema kan mijn fractie
niet betrappen op gedraai in dit dossier. Zij heeft nooit gedraaid. Zij heeft
altijd duidelijk gezegd dat zij voorstander is van de langstudeerdersboete
en tegenstander is van het leenstelsel. Ik zie geen aanleiding om hierin
verandering aan te brengen.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik schrik hier enigszins van. Voor je het
weet, doemt hier een Kunduz II op, hetgeen mij een foute zaak lijkt. Naar
aanleiding van de vraag van de heer Van Meenen hield de heer
Voordewind de deur op een kier. Is het leenstelsel voor de ChristenUnie
onbespreekbaar? Ja of nee?
De heer Voordewind (ChristenUnie): Het verkiezingsprogramma van mijn
fractie is heel duidelijk. Zij is tegen een leenstelsel en voor de langstudeerboete. Hierover bestaat geen twijfel. Het debat is echter net begonnen. De
ChristenUnie is duidelijk geweest. Als het leenstelsel alsnog volledig
onderuitgaat en de ov-jaarkaart wordt teruggedraaid, is er natuurlijk
sprake van een heel ander systeem. Vooralsnog zie ik echter geen reden
om mijn mening af te laten wijken van het verkiezingsprogramma.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik zou de heer Voordewind willen
adviseren om zijn ziel niet aan de duivel te verkopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

25

De heer Duisenberg (VVD): Voorzitter. Ik ben blij met dit algemeen
overleg van vandaag, waarin alle partijen hun mening kunnen geven over
deze eerste hoofdlijnenbrief van de minister en zij vragen kunnen stellen.
Het is niemand onbekend dat de VVD-fractie al langer een leenstelsel wil
invoeren. Zij vindt het belangrijk dat dit plan uit het regeerakkoord wordt
uitgevoerd en dat dit zorgvuldig gebeurt.
Ik heb de afgelopen maanden met studenten en vele anderen gesproken
en neem alle suggesties en vragen uiterst serieus. De VVD wil dat het
onderwijsgeld naar onderwijs gaat. Onderwijs is een van de belangrijkste
investeringen, zo niet de belangrijkste investering die we als Nederland
moeten doen. In het rapport van de commissie-Veerman en vele andere
analyses is vastgesteld dat investeren noodzakelijk is om ons onderwijs te
verbeteren en om in de toekomst bij de top te blijven behoren. Niet voor
niets is de onderwijsbegroting in deze moeilijke tijden ontzien. Het
leenstelsel is een manier om extra geld vrij te maken voor onderwijs. Ook
de wetenschappers gaven bij het rondetafelgesprek van vorige week aan
dat het leenstelsel de beste manier is om dit te doen.
Alles bij elkaar opgesomd, is de VVD van mening dat het leenstelsel een
goed voorstel is.
De heer Van Meenen (D66): Dit lijkt me het moment om de reeds door
mij aangekondigde vraag te stellen. Het leenstelsel is een optie om geld
vrij te maken voor het onderwijs. Er waren meer opties, zoals het sluiten
van een regeerakkoord. Er komt echter nog een optie aan, te weten de
begroting voor de komende jaren. Hierover gaan we het ook dit jaar weer
hebben. Is de heer Duisenberg bereid om bij de begrotingsbehandeling
voor het komend jaar in te zetten op extra investeringen? Ik bedoel
hiermee geen investeringen die worden betaald uit de zak van de student,
maar investeringen die worden betaald uit de zak van de samenleving.
De heer Duisenberg (VVD): We hebben een regeerakkoord waarin kaders
zijn vastgesteld. Het is derhalve voor mij heel lastig om deze vraag te
beantwoorden. Wat betreft de investeringen in deze periode kennen we de
onderwijsbegroting. Hierover hebben we met elkaar iets meer te zeggen.
Er wordt in deze periode al heel veel gedaan voor studenten: de prestatieafspraken, de kwaliteitsagenda. Er wordt heel veel actie ondernomen om
studeren aantrekkelijker te maken in deze periode.
De heer Van Meenen (D66): De voorbeelden die de heer Duisenberg
noemt, zijn eveneens sigaren uit eigen doos. Deze worden eerst aan het
onderwijs ontnomen en vervolgens op een andere manier teruggesluisd.
In die zin passen ze volledig in het beeld van het schuiven met geld. De
heer Duisenberg heeft gepassioneerde woorden gesproken over het
belang van investeren in onderwijs. Is hij vanuit zijn rol binnen de VVD
bereid om te strijden voor extra investeringen in onderwijs? Ik heb het
dan niet enkel over het hoger onderwijs.
De heer Duisenberg (VVD): Onderwijs is misschien wel de belangrijkste
investering die we kunnen doen. Er ligt echter een regeerakkoord op tafel
dat een realistisch kader biedt. Ik strijd net als de heer Van Meenen voor
zo doelmatig mogelijke uitgaven. We hebben samen een initiatief lopen
om ervoor te zorgen dat het maximale aantal euro’s binnen deze
randvoorwaarden naar het onderwijs gaat en niet elders blijft hangen.
Voorzitter. De VVD is om de volgende redenen van mening dat het
leenstelsel een goed voorstel is. Een studie is en blijft de beste investering
die je kunt doen. In de afgelopen twintig jaar heb ik in het bedrijfsleven
heel veel investeringsvoorstellen moeten beoordelen. Het onderhavige
voorstel luidt om een studie te doen en jezelf te ontwikkelen – de heer
Klaver noemde dit bildung – zodat je je kansen verbetert op de arbeidsmarkt en je gemiddeld anderhalf tot twee keer meer gaat verdienen dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

26

wanneer je die studie niet doet. Mocht je inkomen toch niet hoog genoeg
uitkomen, dan hoef je je schuld niet af te betalen. Laten we wel wezen:
van alle investeringsvoorstellen die ik de afgelopen jaren heb gelezen, is
dit de allerbeste. De toegankelijkheid is geborgd door een systeem met
een aanvullende beurs, een draagkrachtformule, een lange aflosperiode
en een rentepercentage gebaseerd op de staatsleningen. Als je een laag
inkomen houdt, betaal je ook niet terug. Daarnaast blijft de aanvullende
beurs bestaan.
De overheid betaalt nu het overgrote deel van een studie, zo’n 80%. Dit
komt neer op gemiddeld € 6000 per student per jaar. De overheid draagt
bij aan het levensonderhoud van de student door middel van een
basisbeurs. Door deze basisbeurs om te zetten in een lening, maak je geld
vrij voor investeringen in onderwijs. Dit hebben we hard nodig. Vanwege
de stijging van het aantal studenten van 300.000 in 1980 naar zo’n 660.000
nu en het verwachte aantal van 900.000 in 2030 is het belangrijk om deze
wijziging nu door te voeren. Anders komen de kwaliteit van het onderwijs
en de mogelijkheid om te investeren in onderzoek steeds verder onder
druk.
Ik wil een paar vragen toevoegen aan de lijst reeds gestelde vragen over
het voorstel. Wat betreft het financiële deel vraag ik de minister naar het
meetellen van de schuld bij het aangaan van een hypotheek. De huidige
regel is dat 0,75% per maand wordt bijgeteld bij de maandlasten. Bij het
debat over de begroting van Wonen en Rijksdienst heeft de VVD-fractie in
haar inbreng speciale aandacht gevraagd voor starters. Dit wil ik hier ook
doen. Kan de minister terugkoppelen of en hoe zij het onderwerp
leenstelsel en startersleningen gaat bespreken met de minister voor
Wonen?
Daarnaast vraag ik heel specifiek naar de plannen voor verbetering van de
voorlichting. Dit betreft financiële voorlichting, maar zeker ook studievoorlichting. De minister heeft eerder toegezegd de studiebijsluiter wettelijk te
verankeren voor 1 januari 2014. Hoe gaan we de voorlichting verbeteren?
Studenten vertegenwoordigd door de LSVb, het ISO en de Jongeren
Organisatie Beroepsonderwijs (JOB) geven aan dat de voorlichting sterk
kan worden verbeterd. Gaat de minister hierin bijvoorbeeld ook het
arbeidsmarktperspectief opnemen?
De VVD vindt het tevens belangrijk om het moment van voorlichting naar
voren te halen. Dit wordt ook gesuggereerd door studenten- en scholierenorganisaties. Advies en goede voorlichting moeten derhalve reeds in
het voortgezet onderwijs plaatsvinden. Wellicht moet er ook al een aanzet
worden gegeven tot bewustwording in het primair onderwijs.
Een studie is en blijft de beste investering en toegankelijkheid moet
geborgd zijn. Iedereen die wil studeren, kan studeren. Met deze maatregel
maken we 1,2 miljard euro vrij om te investeren in wat nodig is, te weten
onderwijs. Ik wens de minister met beide uitgestoken handen veel
wijsheid toe in dit traject.
De heer Klaver (GroenLinks): De heer Duisenberg zei net dat er nu al heel
veel wordt geïnvesteerd in studenten. Ik heb hier het regeerakkoord voor
mij liggen. Er wordt 75 miljoen euro in fundamenteel onderzoek gestopt,
344 miljoen in het primair en voortgezet onderwijs, 205 miljoen in het
mbo en 20 miljoen wordt geïnvesteerd in het opvangen van onbedoelde
effecten van de maatregel van het tweede collegegeld. Kan de heer
Duisenberg precies aangeven wat er nu reeds gedaan wordt voor de
studenten om het onderwijs te verbeteren?
De heer Duisenberg (VVD): Dit lijkt enigszins op de discussie die we
zojuist voerden over het investeren van geld en de opbrengst die hieruit
voortvloeit. Er ligt een strategische agenda specifiek voor het hoger
onderwijs. Het kabinet, en in het bijzonder de minister, voert deze uit. Niet
alles hoeft direct geld te kosten. Er ligt gewoon een agenda die wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

27

uitgevoerd. Het is veel breder dan enkel die euro’s die ertegenaan worden
gegooid.
De heer Klaver (GroenLinks): Dat bestrijd ik. Aangezien er steeds minder
geld beschikbaar is voor het hoger onderwijs, komt er een grotere nadruk
op efficiëntie. Deze staat de bildung in de weg. De PvdA gaf aan dat er in
principe valt te praten over de vraag of er meer geld beschikbaar komt
voor het onderwijs. Hierover ben ik zeer verheugd en ik hoop dat we ook
de VVD hierin kunnen meekrijgen. Hoopt de heer Duisenberg dit ook?
De heer Duisenberg (VVD): Ja, met heel mijn hart denk ik mee over een
mogelijkheid om meer geld naar het onderwijs te brengen. Er zijn
bepaalde reële kaders – de heer Klaver weet dit ook – maar ik zal er echt
alles aan doen om hiernaartoe te werken.
De heer Beertema (PVV): De heer Duisenberg heeft net als heel veel
VVD’ers iets onzichtbaars op zijn voorhoofd: een heel grote roze bril.
Volgens hem studeert elke student af als econoom, jurist of civiel
ingenieur. In dat geval is deze investering best goed. Maar wat moeten we
nu met die onderwijzer met drie kinderen, die op zijn top € 2140 verdient?
En wat moeten we met die vmbo-leraar? Voor deze mensen geldt dat toch
niet?
De heer Duisenberg (VVD): Ook voor deze mensen geldt dat studeren
investeren is. De heer Beertema zal zeggen: ja, maar niet alles is rationeel.
Als je echter de feiten bekijkt, is studeren ook voor deze mensen een
goede investering. Deze investering levert ook voldoende op voor de
lagere inkomens, dus ook voor de leraar en de verpleegkundige.
De heer Beertema (PVV): Toch niet in geld?
De heer Duisenberg (VVD): Ja, wel in geld.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik heet de heer Duisenberg welkom op
aarde. Naast die roze bril staan op het voorhoofd van de heer Duisenberg
ook de woorden «financiële kaders» geschreven. Elke zin eindigt hij met
de woorden: maar de financiële kaders staan vast. Erkent de heer
Duisenberg dat hij een levensgroot probleem heeft met dit voorstel in de
Eerste Kamer? We kunnen luisteren naar alle sprekers, maar het voorstel
van de heer Duisenberg heeft geen meerderheid. Alle partijen die met
hem willen spreken, geven aan dat er meer geïnvesteerd moet worden.
Erkent de heer Duisenberg dit?
De heer Duisenberg (VVD): Het is interessant om iets te horen over
financiële kaders van een partij die zelf 800 miljoen op onderwijs
bezuinigt. We bevinden ons echter aan het begin van een traject. We
voeren nu een debat over de hoofdlijnenbrief van de minister. Ik bedank
de heer Van Dijk voor het feit dat hij zich zo’n zorgen maakt, maar zijn
vraag en zorgen zijn echter veel te vroeg.
De heer Jasper van Dijk (SP): De SP bezuinigt niet op onderwijs maar op
management en bureaucratie. We voeren dit debat om de kansen te
bekijken. De heer Duisenberg mag dus best wat eerlijker zijn. Ik waardeer
dat hij allemaal vragen stelt aan zijn collega’s om openingen te zoeken. Is
het echter niet eerlijk om vast te stellen dat er vrij weinig ruimte is? Al
deze partijen stellen immers eisen waaraan de heer Duisenberg niet kan
voldoen, zolang hij blijft zeggen dat de financiële kaders vaststaan. Die
deur moet open of hij moet het plan vergeten. Deelt de heer Duisenberg
deze mening?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

28

De heer Duisenberg (VVD): Nee, die mening deel ik niet.
De heer Jasper van Dijk (SP): Dit is wel een heel mager antwoord. Op
school zouden ze dit nooit accepteren.
De voorzitter: De heer Van Dijk heeft in zijn uitgebreide toelichting
minstens twee vragen gesteld: is een en ander wel eerlijk; kan de heer
Duisenberg het regeerakkoord en de begrotingsruimte volhouden? Deze
kan de heer Duisenberg alvast beantwoorden.
De heer Duisenberg (VVD): We zijn aan het begin van een debat over de
inrichting van het leenstelsel. De minister werd bij aanvang al gecomplimenteerd – ik geloof door de heer Van Meenen – over haar insteek om
eerst een hoofdlijnenbrief aan de Kamer te zenden en aansluitend dit
debat te voeren. Tot nu toe is het heel nuttig om van iedereen de vragen,
zorgen en suggesties et cetera te beluisteren. Er is inderdaad een kader
dat regeerakkoord heet. Wat de VVD betreft, vormt dit de inzet. Elke euro
die we hier kunnen vrijmaken voor het onderwijs, gaat naar het onderwijs.
Dit is mij zeer dierbaar.
De heer Rog (CDA): Dit nivelleringskabinet zorgt voor een cumulatie van
maatregelen die middengroepen en hogere inkomens keihard treffen.
Naast de nivellerende werking van de inkomstensbelasting en de
vermogensbelasting treft het kabinet middengroepen en hogere inkomens
met extra bezuinigingen op de kindregelingen, woningmarkt en
zorgkosten.
De voorzitter: Dit sta ik niet toe. Wilt u uw vraag stellen?
De heer Rog (CDA): Waarom kiest de heer Duisenberg ook voor deze
studiebelasting? Investeren is belangrijk. Wie betaalt op dit moment
volgens hem de studiefinanciering?
De heer Duisenberg (VVD): De heer Rog vraagt waarom ik kies voor deze
maatregel. Het woord dat hij gebruikt, zal ik niet herhalen. Deze maatregel
is nodig om geld vrij te maken voor een investering van 1,2 miljard in het
onderwijs. Ik ben er trots op dat dit kabinet wel zegt: dit gaan we zo doen.
De heer Rog heeft heel veel kritiek, maar hij komt niet met werkbare
oplossingen. Dit kabinet zegt tenminste: dit gaan we doen en wij steken
onze nek hiervoor uit; wij gaan ervoor om dit geld vrij te maken voor
onderwijs. Ik zou willen dat het CDA dit ook doet.
De heer Rog (CDA): Ik heb geen antwoord gekregen op mijn vraag. De
heer Duisenberg zegt dat dit de beste investering is van studenten in
zichzelf en in hun toekomst. De investering wordt nu echter gedaan vanuit
de maatschappij. Wie is deze maatschappij? Wie betaalt op dit moment
volgens de heer Duisenberg die studie?
De heer Duisenberg (VVD): Dit wordt heel filosofisch en kunnen we
wellicht beter voortzetten als de heer Rog weer op een biertje trakteert.
Feit is dat het grootste gedeelte nu wordt betaald door de overheid. Deze
bijdrage komt meer en meer onder druk te staan. Op het moment dat het
aantal studenten stijgt, zal deze nog verder onder druk komen te staan.
Het grootste deel wordt op dit moment betaald door de overheid. Deze
verhouding moet worden teruggebracht naar een iets groter gedeelte
voor rekening van de studenten en nog steeds een heel groot gedeelte
voor rekening van de overheid.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik heb de volgende vraag ook aan
de heer Mohandis gesteld. Volgens het regeerakkoord moeten we nog vijf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

29

jaar wachten op die investering van 1,2 miljard, waarover de heer
Duisenberg zo verheugd is. Over welke investering spreekt hij? Deze
wordt immers pas ingevoerd op het moment dat hij alweer weg is.
De heer Duisenberg (VVD): Die investering komt natuurlijk pas over vijf
jaar, aangezien de maatregel van het leenstelsel in die latere jaren gaat
uitwerken. Hieraan kunnen we niet heel veel doen. We kunnen een en
ander niet naar voren halen. Die investering gaat pas in als er nieuwe
studenten komen. Deze is nu in het regeerakkoord bij wijze van spreken
op een aparte post neergezet als zijnde onderwijs. Wij hebben wel ideeën
hierbij. Ik kan enkele voorbeelden noemen, maar het is belangrijker dat de
minister een traject doorgaat om met het onderwijsveld en de partijen in
de Kamer te bepalen wat die investering zou moeten zijn.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Nogmaals, we moeten wachten op
die investering. De heer Duisenberg geeft aan dat deze pas over vijf jaar
rendeert. In 2014 gaat deze in en in 2015 zou sprake kunnen zijn van de
eerste opbrengsten. Dan kun je toch al nadenken over een manier waarop
je die eerste opbrengsten gaat investeren?
De heer Duisenberg (VVD): Dat nadenken zal zeker gebeuren. Ik verwacht
zeker dat dit traject onder leiding van de minister zal plaatsvinden. Men
zal hierover waarschijnlijk gaan nadenken. De vraag hoe een en ander
vorm zal krijgen, geleid ik liever door naar de minister.
De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. We spreken over het plan voor
een leenstelsel. Het is misleidend dat er wordt gesproken over een sociaal
leenstelsel. Het opwerpen van een drempel voor jongeren is allesbehalve
sociaal. De toegankelijkheid krijgt een dreun. Talloze jongeren zullen
afzien van een hogere opleiding. Volgens het Bureau Krediet Registratie
ontstaat er door het leenstelsel een schuldenberg die, op de hypotheekschuld na, de hoogste schuldenlast van het land wordt. Dit hoorden wij op
de hoorzitting die er van de PvdA en de VVD niet mocht komen. Evenmin
mocht dit debat van de coalitie worden uitgesteld, terwijl er nog zo veel
vragen onbeantwoord zijn. Het gaat lekker met die uitgestoken hand.
Maar goed. Volgens het Nibud is € 30.000 schuld nog een conservatieve
schatting. Als je uitgaat van ongeveer € 1000 vaste lasten per maand, dan
is je totale schuld na vier jaar ruim € 45.000. Graag ontvang ik hierop een
reactie van de minister.
Het argument dat een hogere opleiding zou leiden tot een hoger salaris is
betrekkelijk. Hoe zit dit met de verpleegkundigen en de leraren, die netto
zo’n € 1500 per maand verdienen en snel zo’n 5% tot 10% van hun
inkomen mogen aflossen? Ja, zij behoren tot de hoger opgeleiden maar
verdienen geen topsalaris. De zorgen van de HBO-raad over de toegankelijkheid zijn derhalve terecht.
De minister suggereert dat de schulden beperkt blijven. Zij baseert dit op
een buitengewoon opmerkelijk rapport van het Centraal Planbureau. Dit
onderzoek zit vol met gaten. Het is gebaseerd op literatuuronderzoek uit
de Verenigde Staten over een stijging van het collegegeld. Dit is toch
compleet onvergelijkbaar? Vervolgens gaat men in Nederland uit van een
thuiswonende student met ov-kaart, die een driejarige hbo-opleiding doet.
Dit spoort ook niet met de realiteit. Erkent de minister dat dit CPB-rapport
veel fouten bevat? De Kamer heeft verzocht om een brief hierover. Deze is
gisteren ontvangen, maar bevat geen antwoorden. Vandaar dat ik de
vragen vandaag opnieuw stel. Is de minister bereid om nieuw onderzoek
te doen naar het leenstelsel en de hieruit volgende vraaguitval? Wil zij in
dat geval de reële situatie in Nederland bekijken?
Wat is de reactie van de minister op het onderzoek «Studeren moet
kunnen» van de Landelijke Studenten Vakbond en FNV Jong, waaruit
onder andere blijkt dat driekwart van de respondenten tegen een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

30

leenstelsel is? In hoeverre is het leenstelsel strijdig met de Europese
verdragen? Ik noem bijvoorbeeld het voorstel dat het hoger onderwijs
geleidelijk kosteloos moet worden. Graag verneem ik hierop een reactie
van de minister. Welke alternatieven heeft de minister voor het
ov-reisarrangement? Mijn belangrijkste verzoek is om nieuw onderzoek te
doen. Als de minister dit niet toezegt, wil ik hierover graag een motie
indienen.
Veel ouders maken zich zorgen over de hoge schulden. Ik heb derhalve
een manifest gezet op www.SP.nl/oudersvoorstufi. Hierop kunnen ouders
zich uitspreken. Ouders zijn immers als geen ander slachtoffer van de
schuldencrisis die een paar jaar geleden begon. Het is toch waanzin om
een studieschuldencrisis in te voeren? Wat is de conclusie van de minister,
als zij de Kamerleden beluistert? Zij heeft verschillende opvattingen
gehoord. Ik zie geen meerderheid voor dit voorstel in de Eerste Kamer.
Laten we er niet omheen draaien. Laten we nu niet dezelfde fout maken
als met de langstudeerboete. Deze leidde tot twee jaar gesteggel,
protesten en onzekerheid voor studenten en jongeren. Het bleek verspilde
energie en leidde nota bene tot 10 miljoen euro verspild onderwijsgeld.
Laten we dit voorkomen. Laat de minister dit plan intrekken. Dan krijgt zij
een dikke pluim van de SP en kunnen we gaan werken aan uitstekend en
toegankelijk hoger onderwijs.
De heer Duisenberg (VVD): Het is prima dat de heer Van Dijk gepassioneerd tegenstander is en het liefst zijn eigen programma wil doorvoeren
en 800 miljoen wil bezuinigen op onderwijs. De SP wil dit heel graag. Ik
wil een en ander heel graag doen op basis van de feiten. Waarom kiest de
heer Van Dijk voor een manier waarmee hij juist bijdraagt aan die
bangmakerij? Hij komt met een voorbeeld van een verpleegkundige dat
niet klopt. Hij noemt hierbij een netto maandsalaris en een bepaalde
aflossing. Deze gegevens kloppen niet. Als de heer Van Dijk voorbeelden
gebruikt, kan hij dan voortaan de hoofdlijnenbrief van de minister goed
lezen en de formules goed toepassen? Deze tonen aan dat de aflossing
van iemand met een laag inkomen veel en veel lager is dan het onterechte
schrikbeeld van de heer Van Dijk doet voorkomen. Wellicht kan hij een en
ander in het vervolg corrigeren.
De heer Jasper van Dijk (SP): Mijn fractie is voorstander van toegankelijk onderwijs. Zij is voor studiefinanciering met een fatsoenlijke
basisbeurs. De VVD-fractie is hiertegen. Zij wil graag een drempel
opwerpen voor studenten. Door collega-Kamerleden is reeds uitgebreid
en goed toegelicht wat er bij invoering van dit stelsel gebeurt. Het aantal
studenten dat zal afzien van een hogere opleiding is ongewis. Er worden
mogelijk hoge rentepercentages gevraagd. De huidige rente voor de
studieschuld is inderdaad laag, maar deze kan ieder moment flink hoger
worden. Deze bedraagt over de afgelopen twintig jaar gemiddeld 7,5%.
Als je voor de volle termijn leent, kom je uit op een schuld van € 60.000.
Voor de heer Duisenberg en zijn partijgenoten is dit wellicht geen enkel
probleem, maar ik sta voor toegankelijk onderwijs.
De heer Duisenberg (VVD): Dit was helemaal geen antwoord op mijn
vraag. Kan de heer Van Dijk de volgende keer de brief goed lezen en goed
lezen op welke wijze de voorgestelde draagkrachtformule uitwerkt? Kan
hij vervolgens met een goed voorbeeld komen in plaats van met een
schrikbeeld waarmee hij op populistische wijze een maatregel van tafel
schuift? Ik verzoek hem om de feiten te hanteren.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik werp deze verwijten ver van mij af. Het
heeft niets te maken met schrikbeelden. Het is ongelofelijk schandalig om
te spreken van leenangst en populisme als jongeren zeggen: ik ga niet
meer studeren als ik nog meer moet lenen. Het heeft niets met angst te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

31

maken. Het heeft te maken met een drempel die de heer Duisenberg
opwerpt en zijn voorstel voor een elitair onderwijsstelsel.
Ik heb de minister gevraagd naar verschillende afbetalingsregimes voor
bijvoorbeeld hbo-verpleegkundigen en leraren, die ongeveer € 1500 tot
€ 1600 netto verdienen en al gauw 5% tot 10% van hun inkomen moeten
afdragen. Wat vindt de minister hiervan? Ik verneem graag welke
verschillende afbetalingsmogelijkheden er zijn. Het staat vast dat deze fors
zijn.
De heer Klein (50PLUS): Voorzitter. Het is een hoofdlijnennotitie. Voor
50PLUS is het uitgangspunt dat de samenleving groot belang heeft bij
goed opgeleide mensen. Door hen kunnen we ons hele sociale zekerheidsstelsel, de AOW en ons pensioenstelsel in stand houden. We moeten
met elkaar hiervoor werken en dan heb je ook goed opgeleide mensen
nodig. Mijn fractie kan zich minder vinden in het argument dat je als
student in jezelf investeert, net alsof je een auto of wat dan ook koopt.
Nee, het gaat meer om de vraag wat we als samenleving hiervoor
overhebben.
Vervolgens luidt de vraag hoe sociaal je een leenstelsel kunt maken wat
betreft de basisbeurzen. Het gaat dan slechts om het deel eerste levensbehoefte. Hiervoor moet je op een gegeven moment lenen, maar dit zou dan
sociaal moeten zijn. Mijn fractie heeft hierover enkele vragen.
Bij de begrotingsbehandeling hebben we de minister verzocht om te
bekijken of sociaal daadwerkelijk sociaal is. Je moet onder andere de prijs
weten die je moet betalen. Op dit moment vindt de bepaling van de prijs
aan het einde van je studie plaats, omdat dan de rente wordt vastgesteld
over wat je moet terugbetalen. Dit is natuurlijk heel onlogisch. Je zou
vooraf moeten weten waar je aan toe bent. In dit opzicht is het een
overweging om een vast rentepercentage af te spreken. We hoeven er niet
aan te verdienen. Je zou zelfs een systeem met een renteloze lening
kunnen overwegen.
Aan welke eisen zou het stelsel moeten voldoen? De toegankelijkheid is
uiteraard een eis. Een aantal andere collega’s heeft terecht hierop
gewezen. Uiteraard moet ook worden gekeken naar opleidingen die
resulteren in banen die wellicht helemaal niet zo’n hoog inkomen kennen,
maar wel een groot maatschappelijk belang hebben. Daar gaat het
natuurlijk om. De heer Beertema heeft hier een punt. Deze opleidingen zijn
nodig, aangezien het maatschappelijk gezien belangrijk is dat er goede
leraren en verpleegkundigen zijn. Er zijn ook academische studies die niet
leiden tot een topinkomen als dat van bijvoorbeeld een chirurg.
Mijn fractie vindt een verlenging van de aflostermijn geen goed idee.
Mensen hebben dan veel langer een soort molensteen om hun nek
hangen, hetgeen voorkomen moet worden.
De ov-kaart is geen eerste levensbehoefte. Integendeel, dit is een
onderdeel van je studie. Voor je studie is het heel belangrijk om een
ov-kaartsysteem te hebben. Een kortingskaart past hierin niet. Je moet
ervoor zorgen dat mobiliteit voor studenten blijft bestaan en je moet
studenten de mogelijkheid bieden om verschillende onderwijsregelingen
uit te voeren.
Er is sprake van een start van de hoofdlijnennotitie en een start van een
verdere discussie, die mijn fractie graag tegemoet ziet. Per slot van
rekening zal 50PLUS een en ander ook met haar fractie in de Eerste Kamer
moeten afstemmen en moeten bekijken in hoeverre zij samen tot een
oplossing kunnen komen om dit dossier goed af te ronden.
De heer Van Meenen (D66): Mag ik uit de woorden van de heer Klein
opmaken dat hij open in dit debat staat?
De heer Klein (50PLUS): Ik kan mij net zo open opstellen als D66.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

32

De heer Bisschop (SGP): Voorzitter. Het is alweer even geleden dat de
wijnflessen in plaats van de bierflesjes werden ontkurkt vanwege het
schrappen van de langstudeerdersmaatregel. Het duurde niet lang
voordat het tot de betrokkenen doordrong dat het een enorme pyrrusoverwinning betrof. Tegenwoordig moet je bijna uitleggen wat een pyrrusoverwinning is, maar de Kamerleden weten dit allen nog. Het volgende bedrijf
van de tragedie ziet er nog slechter uit. Niet enkel studenten die langer
dan gewoonlijk studeren, maar alle studenten komen nu op het toneel. De
nominale student zou kunnen denken dat de langstudeerdersmaatregel
een soort studeerboete wordt. De SGP vindt dit geen voorbeeld van een
geslaagde ruilhandel. De luxe om weg te kijken is er helaas niet. Het
huishoudboekje van de Staat moet op orde zijn. Dit is juist in het belang
van toekomstbestendig onderwijs. De eerlijkheid gebiedt ook te zeggen
dat het kostenbewustzijn dat hierdoor ontstaat, op zich geen kwaad kan.
Zaken als de ov-jaarkaart, basisbeurs en het collegegeld zijn niet allemaal
gratis. De kosten van het onderwijs worden uit de algemene middelen
gefinancierd. Het vergroten van dit bewustzijn kan op zich geen kwaad.
Het voordeel van de langstudeerdersmaatregel was dat studenten
geprikkeld werden om in een redelijk tempo te studeren. Het hogere
collegegeld ging pas in na vertraging van meer dan een jaar. Zo’n element
kan volgens de SGP het leenstelsel ook socialer en acceptabeler maken.
Een prikkel in de vorm van een bonus voor tijdig afstuderen zou serieus
overwogen moeten worden. Is de minister bereid om dergelijke maatregelen en mogelijkheden te bekijken? Wil zij kijken naar mogelijkheden om
korting te geven op de lening die afbetaald moet worden, wanneer een
student met maximaal een jaar uitloop afstudeert? Hiermee bouw je
positieve prikkels in.
In de brief wordt te vaak en te gemakkelijk verondersteld dat studenten
met hun studie uiteindelijk een mooier salaris zullen binnenhalen dan
lager opgeleiden. Op macroniveau zal dit waar zijn, maar op individueel
niveau is dit meer dan eens niet het geval. Van bepaalde studies is bekend
dat de salariskansen over het algemeen helemaal niet zo rooskleurig zijn.
Een en ander is gemiddeld genomen waar. De verschillen zijn echter te
groot om van dit gemiddelde uit te gaan. Ik heb eerder een heel treffend
voorbeeld gehoord over een wiskundige die stelde dat een rivier
gemiddeld 1,5 meter diep is. Ondanks dat zijn lichaamslengte 2 meter
betrof en hij rechtop door de rivier liep, verdronk hij. Het feit dat die
salariskansen gemiddeld juist zijn, gaat voorbij aan de individuele
mogelijkheden en de verschillen tussen studieopbrengsten. Gaat de
minister de ontwikkeling van dergelijke studies na invoering van het
leenstelsel kritisch volgen? Hoe wordt voorkomen dat de keuze voor een
studie als gevolg van een leenstelsel onbewust te veel een economische
afweging wordt in plaats van een afweging op grond van onmeetbare
factoren, zoals cultureel en maatschappelijk belang? Ik sluit hiermee
enigszins aan bij wat de heer Klaver zei over bildung en algemene
vorming.
Uit onderzoek blijkt dat studenten met een aanvullende beurs minder
hoeven te lenen dan studenten die alleen een basisbeurs krijgen. De
aanvullende beurs lijkt in ieder geval effectief te zijn. Studenten met
minder vermogende ouders houden toegang tot het hoger onderwijs. Kan
de minister echter toelichten in hoeverre de aanvullende beurs voldoende
efficiënt en eerlijk is, als veel studenten met een aanvullende beurs
kennelijk beter af zijn dan studenten met alleen een basisbeurs? Ook de
overheid heeft een verantwoordelijkheid voor het verstrekken van
leningen. Dit leidt mij naar een vraag over de voorlichting hierover. Deze
vraag zal ik niet herhalen, aangezien deze door een collega nadrukkelijk is
gesteld.
Ik bedank de ChristenUnie voor het organiseren van de hoorzitting van
vorige week. Graag ontvang ik een reactie van de minister op de vragen
die hierin zijn gesteld en de aandachtspunten die zijn opgeworpen. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

33

zijn afkomstig van zowel betrokkenen als van instanties die een en ander
moeten monitoren of advies moeten geven. Alle gestelde vragen zijn
relevant. Het helpt mijn fractie zich een beeld te vormen van de wijze
waarop het leenstelsel het beste kan worden ingericht, als de minister ook
haar visie hierop zou willen geven. Voor de standpuntbepaling van de
SGP is uiteindelijk het antwoord op de vraag hoe sociaal het leenstelsel
wordt van belang.
De heer Duisenberg (VVD): Een voorwaarde voor de SGP is dat er
antwoord komt op de vraag hoe sociaal het stelsel wordt. De heer
Bisschop illustreerde aan de hand van een voorbeeld dat het mogelijk is
om met een lichaamslengte van 2 meter te verdrinken in een rivier die
gemiddeld 1,5 meter diep is. Als je niet een gemiddeld geval bent en je
studie financieel niet het gewenste inkomen oplevert, zit het systeem dan
dusdanig in elkaar dat je veel minder aflost of in sommige gevallen
helemaal niet aflost en je schuld uiteindelijk wordt kwijtgescholden?
De heer Bisschop (SGP): Dat is een van de punten. Het begrip «sociaal»
impliceert voor mijn fractie de vraag hoe toegankelijk het hoger beroepsonderwijs en het wo blijven voor studenten uit gezinnen met lagere
inkomens. Dit is een belangrijk aspect van het sociaal leenstelsel.
De tweede belangrijke vraag luidt: hoe gaat het met de aflossing als de
studie is afgerond; hoe wordt deze geregeld? Als het inkomen inderdaad
niet overeenkomt met wat men gemiddeld zou mogen verwachten, moet
dit consequenties hebben voor de aflossingsverplichting. Er moet althans
een verlichting optreden van deze verplichtingen.
De heer Voordewind (ChristenUnie): De SGP-fractie was altijd een heel
uitgesproken voorstander van het basisbeursstelsel. Dit stond ook in haar
verkiezingsprogramma. Staat de SGP, mits er een aantal kleine aanpassingen wordt gedaan, weer open voor het leenstelsel?
De heer Bisschop (SGP): Het is heel eenvoudig. De SGP-fractie heeft de
basisbeurs altijd gesteund. Dit was voor haar ook de inzet. Het afschaffen
van die langstudeerdersmaatregel was buitengewoon onverstandig. Mijn
fractie kan er nu niet voor pleiten om die langstudeerdersmaatregel
alsnog in te voeren. Dit zou politiek gezien volstrekt ongeloofwaardig zijn.
Dit is passé, over en uit. De SGP-fractie heeft hierop gewezen op het
moment dat die langstudeerdersmaatregel in de Kamer werd afgeschaft.
Je kunt nu niet wegkijken. Je zult een alternatief moeten ontwerpen. Dit
alternatief kan in de vorm van een sociaal leenstelsel. Dat sociale aspect
kun je ook goed borgen in een sociaal leenstelsel. Alvorens mijn fractie op
enigerlei wijze haar steun betuigt, wil zij wel die garantie en dat inzicht
hebben.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik laat het even op me inwerken. We
kennen de SGP als een zeer principiële partij. Ondanks dat hier wetten zijn
aangenomen waarvan de SGP geen voorstander is, blijft zij geheel terecht
bij haar standpunt over met name de medisch ethische onderwerpen. Nu
dit wetsvoorstel echter dreigt te worden aangenomen, gaat de SGP al om.
Zij doet dit ondanks dat er nog niet heel veel helder is geworden. Klopt
dit?
De heer Bisschop (SGP): Dit is een heel verrassende vraag van de zijde
van de ChristenUnie-fractie. Moet ik haar uitleggen dat er aspecten zijn in
de sfeer van zakelijke afwegingen, waarin je bestuurlijk goede maatregelen moet nemen? Daarnaast zijn er ook aspecten die van hogere waarde
zijn en waarop je vooral geen concessies moet doen. Het verrast mij
enigszins. Dit is een zakelijke afweging. Bepaalde oplossingsrichtingen om
studeren toegankelijk te maken voor jongeren zijn geblokkeerd. Dan moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

34

je een andere oplossing inrichten. Als de heer Voordewind mogelijkheden
ziet om de basisbeurs op een of andere wijze intact te houden – ik heb
hierbij grote twijfels – wil ik deze natuurlijk serieus overwegen. Eerlijk
gezegd heb ik nog geen mogelijkheden gehoord.
De voorzitter: We zijn aan het einde gekomen van de inbreng van de
Kamer in eerste termijn.
Minister Bussemaker: Voorzitter. Als ik op alle vragen gedetailleerd zou
ingaan, heb ik wel twee uur nodig. Ik kan het ook op een andere manier
doen. Het is tenslotte een hoofdlijnendebat. Ik kan de Kamer toezeggen
dat ik op een aantal hoofdpunten reageer. Daarnaast is er een aantal
technische vragen gesteld, waaronder de vragen die gisteren in de
namiddag werden ingediend. Deze waren te technisch van aard om
binnen vier uur te beantwoorden. Ik ben graag bereid om op alle meer
technisch vragen schriftelijk te antwoorden.
De voorzitter: We kunnen dit overleg verlengen tot uiterlijk 13.45 uur. In
dit uur verlenging kan de minister op hoofdlijnen antwoord geven. Verder
komt er een brief met de uitwerking van alle technische vragen die de
Kamerleden hebben gesteld. Na het reces plannen wij opnieuw een
algemeen overleg voor de tweede termijn. Kunnen de Kamerleden zich
hierin vinden?
De heer Voordewind (ChristenUnie): Misschien is het goed om af te
spreken of interrupties zijn toegestaan en hoeveel. Anders wordt het een
vrij saaie monoloog, met alle respect voor de minister.
De heer Mohandis (PvdA): Als het overleg een uur wordt verlengd, dan is
er ook ruimte voor interrupties. Op basis van de nadere informatie die in
de procedurevergadering komt, kunnen we altijd bekijken wat we nog
meer willen weten en eventueel een tweede termijn inplannen.
De voorzitter: Ik bedank de Kamerleden voor hun vragen en suggesties.
Ik sta twee interrupties per fractie toe. Wees derhalve spaarzaam en plaats
ze goed. Ik bedank de Kamerleden voor hun nadrukkelijke instemming om
zich te houden aan twee korte interrupties. Ik geef het woord aan de
minister.
Minister Bussemaker: Voorzitter. Ik stel het op prijs dat de Kamer op zo’n
korte termijn na het verschijnen van de hoofdlijnenbrief het debat met mij
wil voeren over de voorgestelde maatregelen inzake het sociaal
leenstelsel. Ik merk direct op dat het voor- en nadelen met zich meebrengt.
Het voordeel is dat de Kamerleden in een vroeg stadium hun vragen en
wensen kunnen aangeven. Het nadeel is dat heel veel details nog niet
bekend zijn. Had ik gewacht tot het moment waarop al die details bekend
waren, dan had een aantal Kamerleden gezegd: ja, u hebt alles al
ongeveer in beton gegoten; wat kunnen we nu eigenlijk doen? Dit wilde ik
bewust niet. Het nadeel dat er nog enkele vragen blijven liggen, heb ik
voor lief genomen. Deze kan ik ook niet direct vandaag beantwoorden. De
vragen die ik wel kan beantwoorden, doe ik graag op korte termijn
schriftelijk af. Dan liggen de antwoorden bij de Kamer alvorens de tweede
termijn wordt gevoerd. Deze vormen de bestanddelen, die ik meeneem bij
het schrijven van het wetsvoorstel. Hier gaan we immers de komende tijd
aan beginnen.
Heel veel vragen van de Kamerleden over de effecten hebben te maken
met de uitwerkingsvormen die we in het wetsvoorstel zullen kiezen. Dit
algemeen overleg is voor mij dus ook van belang, omdat ik dan bij de
uitwerking van het wetsvoorstel rekening kan houden met de wensen en
zorgen die hier leven. Ik houd rekening met de wensen van de Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

35

Tevens houd ik nadrukkelijk rekening met de wensen van de studenten en
onderwijskoepels, en ook wel in deze volgorde. Ik noem bijvoorbeeld de
LSVb en het ISO, maar ook de JOB en het Landelijk Aktie Komitee
Scholieren (LAKS). Hiermee heb ik veelvuldig contact. Dit geldt overigens
ook voor de VSNU, de vereniging van universiteiten, en de HBO-raad, die
in dit verband relevant zijn.
We vragen van de studenten om een hogere private bijdrage te leveren
aan hun eigen studie. Deze boodschap is voor studenten begrijpelijkerwijs
niet vanzelfsprekend leuk. Ze krijgen er wel iets voor terug. We kunnen
uitleggen dat het een redelijke boodschap is. Het is van belang om bij de
investeringen in onderwijs, oftewel de vraag waarvoor de financiële
middelen straks worden gebruikt, rekening te houden met de wensen die
er leven. Een en ander moet immers wel een impuls zijn voor de
verbetering van de kwaliteit van het onderwijs.
Het huidige systeem kent een gedeelde verantwoordelijkheid van student,
ouders en overheid. We zoeken ook in de toekomst naar dit evenwicht. We
krijgen niet te maken met een totale verschuiving waarin een van deze
drie partijen geen enkele rol meer speelt. We zoeken echter naar een
ander evenwicht met als doel deze middelen vrij te spelen voor kwaliteitsverbetering. Ik zeg de heer Bisschop na dat de langstudeerdersmaatregel
door de Kamer is ingetrokken. Enkele partijen hebben een leenstelsel in
hun verkiezingsprogramma opgenomen. Los hiervan zie ik eerlijk gezegd
geen manieren om binnen de onderwijsbegroting de komende decennia
extra middelen vrij te spelen voor onderwijsverbeteringen. We moeten dit
constateren en signaleren waar we nu staan.
Bij het leenstelsel vragen wij iets van studenten, maar die krijgen er ook
iets voor terug. Ik ben het van harte eens met de opmerking van de heer
Duisenberg dat er geen betere investering is dan de investering in
onderwijs. Dit geldt ook voor de individuele investering van een persoon.
Als je investeert in je onderwijs, dan krijg je heel veel terug. Het kabinet
meent dat deze investering van belang is, omdat het stelsel beter en
socialer kan dan nu het geval is. Een student investeert met een sociaal
leenstelsel in zichzelf en in zijn eigen toekomst. Hij verdient hiermee ook
meer, te weten gemiddeld anderhalf tot twee keer zo veel als een mbo’er.
Als hij onverhoopt niet zo veel verdient, dan wordt de studieschuld na
vijftien jaar kwijtgescholden. Bij het bepalen van het maandelijkse bedrag
dat afbetaald moet worden, wordt ook rekening gehouden met het
inkomen. We vragen de student om meer in zichzelf te investeren. Het
systeem werkt nu eigenlijk andersom. De samenleving als geheel, dus ook
degenen met een lagere opleiding en een laag inkomen, betaalt
momenteel mee aan de opleiding van iemand op hbo-niveau of
wo-niveau, die gemiddeld meer gaat verdienen.
Je zou kunnen zeggen dat er nu een inkomensoverdracht plaatsvindt van
arm naar rijk. Als je het op deze wijze formuleert, betaalt de schoonmaker
ook voor de zoon van de notaris. Je mag van die student vragen om in
zichzelf te investeren. Hij doet hiermee sowieso een investering in de
toekomst. Dit geldt natuurlijk ook voor het bildungselement in het
onderwijs. Het geldt tevens voor het economische element, namelijk het
hogere salaris dat je later gaat verdienen. De samenleving blijft echter
heel veel investeren in een student. Ik zeg dit ook expliciet tegen de heer
Rog. Er is nog steeds sprake van wij-denken van student, ouders en
overheid. De overheid blijft immers zo’n € 25.000 per student per
opleiding betalen. Zij blijft die ruim € 6000 aan jaarlijkse opleidingskosten
voor haar rekening nemen. Dit geldt ook voor wat nu de aanvullende
beurs heet en het reiskrediet, al wordt dit met de ov-kaart beperkt.
Laten we niet doen alsof we naar een situatie gaan waarin een gehele
beurs, waarvan een student volledig kan leven, wordt omgezet in een
lening. Het gaat om een gradatie. Een thuiswonende student krijgt een
beurs van bijna € 100. Hij kan nog een aanvullende beurs krijgen van
€ 230. Hij kan maximaal € 290 lenen en nog een collegegeldkrediet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

36

krijgen van € 150. Alleen dit eerste bedrag wordt omgezet in een lening.
De aanvullende beurs blijft, de rest van de lening blijft en het collegegeldkrediet blijft. Kortom, er blijft nog steeds heel veel via een lening bestaan.
Tevens blijft de investering in het onderwijs zelf, die de overheid biedt. Als
je alleen optelt wat we er nu bij zouden doen, zou een thuiswonende
student een bedrag van € 5000 voor vier jaar moeten terugbetalen. Voor
een uitwonende student – deze krijgt nu een beurs van € 272 – komt er
een bedrag bij van € 13.000. We moeten rekenen vanuit de feiten. Wat
doen we nu ten opzichte van het bedrag dat studenten vaak toch al lenen?
Dit bedrag mag je dan in vijftien jaar terugbetalen.
Er is veel gesproken over de toegankelijkheid en de consequenties voor
de lage inkomens. Ik geef een voorbeeld dat ik straks ook in een brief aan
de Kamer zal uitwerken. Misschien kan ik er nog een paar voorbeelden
aan toevoegen. De heer Van Dijk gaf aan dat zo’n persoon wel 5% tot 10%
van zijn inkomen kwijt is. Volgens hem geldt die anderhalf tot twee keer
misschien wel voor de chirurg – deze zal gemiddeld vast nog iets meer
verdienen – maar niet voor andere beroepsgroepen, zoals de verpleegkundige en de leraar. Laten we bijvoorbeeld kijken naar een leraar in het
basisonderwijs met een opleiding op hbo-niveau en een jaarsalaris van
€ 34.000. Indien hij een beperkte studieschuld heeft van bijvoorbeeld
€ 22.000, dan moet hij € 150 per maand terugbetalen. Na vijftien jaar is
deze studieschuld helemaal weg en heeft hij alles betaald. Het kan zijn dat
deze leraar meer verdient, bijvoorbeeld € 60.000. Hij moet dan iets meer
per maand terugbetalen, te weten € 180 in plaats van € 150. Hij betaalt
dan slechts een deel van zijn opleiding af. Hij houdt dan immers een
schuld over van ruim € 50.000, die na vijftien jaar wordt kwijtgescholden.
Deze leraar heeft dus niet zijn hele leven een blok aan zijn been en behoeft
dus geen schuldenberg met zich mee te torsen. Het betreft een beperkt
bedrag dat relatie houdt met het inkomen en ook wordt kwijtgescholden.
Daarom kan ik uit de grond van mijn hart zeggen dat het stelsel sociaal is.
Misschien is dit ook wel zo als ik de Kamer beluister. De heer Rog meent
immers dat dit een vreselijke nivelleringsmaatregel van het kabinet is. De
heer Beertema en de heer Van Dijk vinden het vreselijk neoliberaal beleid.
De waarheid ligt volgens mij in het midden. Dit is een gerichte investering
in de toekomst, waarbij we ook een gerichte en verantwoorde bijdrage
van studenten vragen aan hun eigen toekomst en aan de toekomst van
Nederland. We doen dit om te investeren in het onderwijs. Dit staat buiten
kijf. Dit sluit ook aan bij de lijnen van de afgelopen jaren en bij de
commissie-Veerman.
De heer Beertema (PVV): Ik begrijp de uitleg van de minister heel goed.
Zo staat zij erin. Mijn vraag is echter een andere. In Groot-Brittannië is het
aantal jonge mensen dat deelneemt aan het hoger onderwijs met 7,5%
gedaald. Wellicht is dit allemaal niet zo rationeel. Als de minister met al
deze mensen persoonlijk aan de keukentafel zou spreken, heeft zij er nog
een flinke dobber aan om hen allemaal aan het studeren te krijgen. Wat
gaat de minister nu met deze 7,5% doen? Zegt zij iets in de trant van: ja
jongens, eigen schuld dikke bult; had je maar rationeler moeten
nadenken? Is dat de oplossing?
Minister Bussemaker: Nee. De heer Beertema haalt een voorbeeld uit het
Verenigd Koninkrijk aan. Ook de heer Rog heeft dit genoemd. Het gaat
hier echter om een hoger uitvalpercentage, te weten 7,5%. Het systeem zit
ook anders in elkaar. Bovendien had dat vooral te maken met de
verhoging van het collegegeld. Wij veranderen niets aan het collegegeldtarief. Dit blijft gelijk in de voorliggende plannen. Ook in het Verenigd
Koninkrijk was er sprake van een tijdelijke dip. Het heeft zich vervolgens
hersteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

37

De heer Beertema (PVV): Hoe je het ook wendt of keert, er gaan straks
minder mensen naar het hoger onderwijs. De mensen die afhaken, komen
zonder uitzondering uit de lage inkomensgroepen. Kan de minister
aangeven wat het sociaaldemocratische aspect van dit plan is?
Minister Bussemaker: De redenering van de heer Beertema is te
voorbarig. Ik kom dadelijk hierop terug, nadat ik een aantal vragen over
toegankelijkheid heb beantwoord. Het is namelijk niet vanzelfsprekend dat
het altijd de lagere inkomens treft. Dit weten we op voorhand niet. We
kunnen ook niet zomaar een voorbeeld uit een ander land erbij halen. Op
grond van de effecten in andere landen weten we grosso modo dat een en
ander per saldo niet heeft geleid tot een afname van het aantal studenten.
Laten we wel wezen: dit is niet een eerste stap in een systeem; het bestaat
al decennialang. De afgelopen decennia zijn heel veel maatregelen
genomen. Dit gebeurde reeds in de jaren tachtig onder leiding van de
heer Deetman. Alles bij elkaar genomen heeft dit niet geleid tot een
afname van het aantal studenten. Het aantal studenten blijft gelukkig
toenemen. Dit is eigenlijk een geringe stap, die zich weer terugbetaalt
omdat het geld terugvloeit in het onderwijs.
Tevens is de vraag gesteld hoe het nu zit met die middelen. Onderwijs is
immers heel belangrijk. Ik ben het met de heer Beertema eens dat de kern
van onderwijs ook over verheffen gaat en dus over emancipatie en
toegankelijkheid. Het onderwijs gaat ook over bildung, aldus de heer
Klaver. De heer Duisenberg meent dat het over een kwaliteitsimpuls gaat.
De heer Mohandis schetst het belang van goed onderwijs waarin
studenten gekend worden. Het staat buiten kijf dat het van belang is om
meer geld vrij te maken voor onderwijs. Onderwijs is niet alleen een
investering in de student, maar ook in de samenleving en de Nederlandse
economie. Dit standpunt sluit tevens aan bij dat van de commissieVeerman. Deze meent dat meer investeringen en maatregelen nodig zijn,
dat de studie-uitval te hoog is, dat talent te weinig wordt uitgedaagd en
dat er te weinig flexibiliteit in het systeem is om de gevarieerde vraag van
studenten en de arbeidsmarkt goed te bedienen.
We beginnen niet pas met deze beleidslijnen vanaf het moment dat het
leenstelsel is ingevoerd. De afgelopen jaren is hiermee reeds begonnen
en deze lijn wordt doorgezet. Dit doen we aan de hand van prestatieafspraken. Deze gaan niet enkel over rendement, maar ook over het aantal
contacturen en het contact tussen student en docent. De afspraken gaan
ook over de tevredenheid van de student en derhalve over de kwaliteit
van het onderwijs.
De dag waarop de Kamer deze brief van mij kreeg, ontving zij ook het
wetsvoorstel Kwaliteit in verscheidenheid hoger onderwijs. Hierin staat
dat de inschrijving wordt vervroegd, opdat studenten de mogelijkheid
hebben voor een intakegesprek. Ze kunnen dan proefstuderen en zich op
andere manieren beter en bewuster voorbereiden op hun studie. We gaan
ervoor zorgen dat de overgang van bepaalde mbo- naar hbo-opleidingen
duidelijker wordt, zodat studenten niet verdwalen in het woud van
hbo-opleidingen en op de verkeerde plek terechtkomen. We gaan volgend
jaar een studiebijsluiter invoeren – deze loopt reeds bij een aantal
instellingen – om ervoor te zorgen dat studenten beter weten waar zij aan
toe zijn. Deze gaat niet alleen in op de studie, maar ook op het arbeidsperspectief en het inkomen erna. Met al deze maatregelen zijn we bezig.
Op de vraag waar het geld naartoe zou moeten, zou ik willen antwoorden
dat het moet aansluiten bij al die verbeteringen in het onderwijs. Je kunt
bijvoorbeeld denken aan meer kleinschalig onderwijs, directer contact
tussen student en docent, de overgang van voortgezet onderwijs naar
hoger onderwijs, en excellentietrajecten die we hebben opgezet en waar
ik eigenlijk veel meer aan zou willen doen. Ik ga nu echter niet bepalen of
het geld hiernaartoe of naar iets anders moet. Dit gesprek moet samen
met de Kamer, de samenleving en de betrokken partners worden gevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

38

In plaats van alles open te leggen, ga ik beter luisteren naar degenen die
bereid zijn om vervelende stappen te zetten teneinde geld vrij te maken.
We zijn bereid om deze boodschap nu te verkopen en uit te leggen.
Hiermee komen ook de middelen vrij om later weer te investeren.
Voorzitter. Ik verdeel mijn betoog in drie blokjes: toegankelijkheid, lenen
en terugbetalen, en voorlichting en studiekeuze. Net als de Kamer vind ik
de toegankelijkheid van het hoger onderwijs heel belangrijk. De noodzaak
van een goede studiekeuze en goede voorlichting is van heel groot
belang, evenals een goed en verantwoord stelsel voor studiefinanciering.
We hebben een aantal onderzoeken hiernaar laten doen. Hierop zal ik
straks terugkomen. Het is echter moeilijk om op grond van al deze
onderzoeken nu alles tot in de kleinste details uit te werken. We zullen dus
moeten opletten en de effecten goed in de gaten moeten houden.
Wat wij willen doen, heeft weliswaar een precedent in andere landen,
maar dat is niet exact gelijk aan de manier waarop wij het hier doen. De
ervaringen uit het buitenland kunnen wij wel gebruiken om te bepalen
hoe je een toegankelijk pakket maakt. Ik noem bijvoorbeeld het juist niet
verhogen van collegegelden of het behouden van de aanvullende beurs.
Wij hebben straks geen basisbeurs meer. Eigenlijk wordt het een soort
toegankelijkheidsbeurs. Deze maakt het mogelijk dat studenten van
ouders met lage inkomens nog steeds een beurs krijgen die wordt
kwijtgescholden. Dit is een heel belangrijk vehikel voor de toegankelijkheid en de basisbeurs bestaat niet in andere landen. Deze toegankelijkheid wordt ook gecreëerd door het invoeren van terugbetaling naar
draagkracht, door het uitsmeren van de terugbetaling over een langere
periode tegen een gunstige rente, en door onderwijs- en studiekeuzebegeleiding. Over dit laatste punt heb ik reeds het nodige gezegd. De
motie-Slob c.s. is hierbij cruciaal. Hierin wordt het kabinet verzocht om
heel goed te monitoren. Ik zie dit ook als een proces en niet als een
moment. We zijn dus ook niet klaar met een CPB-onderzoek of met de
motie-Slob c.s. Deze motie heb ik zeer goed in mijn hoofd geprent om de
komende periode bij elke stap, ook bij de invoering en de monitoring
hiervan, mee te nemen.
Er zijn door onder meer de PVV en D66 vragen gesteld over de emancipatiefunctie, in het bijzonder die van het hbo. Het zal de Kamer niet verbazen
dat ik eveneens van mening ben dat het hbo een heel belangrijke
emancipatiefunctie heeft. Veel studenten van het mbo gaan vervolgens
naar het hbo. Een redelijk aantal hbo-studenten komt uit gezinnen met
ouders die niet gestudeerd hebben en voor wie het niet vanzelfsprekend is
om hoger onderwijs te genieten. Deze groep moeten we dus nauwlettend
in de gaten houden. Over het percentage dat uitvalt, rouleren verschillende cijfers. Het cijfer dat de HBO-raad hanteert, is bijna vier keer zo hoog
als dat van het CPB. Het CPB schat een effect in van zo’n 1,5% en de
HBO-raad komt omgerekend op zo’n 5,5%. Ik denk dat de HBO-raad echt
aan de hoge kant zit. Dit heb ik ook in de hoofdlijnenbrief uitgelegd. De
raad gaat er immers aan voorbij dat uitwonende studenten ook andere
keuzes kunnen maken dan de keuze om niet te studeren. Ze kunnen
bijvoorbeeld besluiten om wel te gaan studeren, maar langer bij hun
ouders te blijven wonen. Ze kunnen ook meer bijverdienen. Kortom, je
kunt een en ander niet een-op-een doortrekken. Investeren in de kwaliteit
loont echt en we hebben die rekensommen wel nodig. Ik zal dadelijk nog
op een aantal specifieke vragen over de rekensommen terugkomen.
We moeten ook de beperkingen inzien van dit soort onderzoeken, zowel
van het onderzoek van het CPB als van de berekening van de HBO-raad.
Het gaat immers grotendeels om gedragseffecten die we slechts beperkt
in kaart kunnen brengen. In mijn brief heb ik de Kamer gewezen op het
onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), dat een heel
andere kant op wijst. De heer Van Dijk heeft gevraagd naar het onderzoek
van de LSVb en FNV Jong. Dit is weer heel anders opgezet en vormt geen
representatief onderzoek. Men heeft vrijwillig hieraan meegewerkt. Je

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

39

kunt derhalve vermoeden dat hieraan voornamelijk is meegewerkt door
studenten die zich veel zorgen maken. Daar komt bij dat veel studenten
een gebrek aan kennis hebben. Ik zeg dit tegen de heer Van Dijk, omdat ik
voorafgaand aan dit algemeen overleg een petitie in ontvangst heb
genomen van een groep jongeren van de SP. Hierbij was een mbo’er
aanwezig die heel bang was voor de studieschuld en mijns inziens niet
besefte dat het mbo niet wordt getroffen. De mbo’er creëert helemaal
geen extra studieschuld en krijgt nog steeds zijn beurs. Hierover moeten
we dus wel duidelijk zijn, ook jegens studenten.
Ik kom hiermee direct op de leenangst en leenaversie. Van verschillende
kanten werd de vraag gesteld of ik vrees dat er nu een grote leenaversie
ontstaat.
De heer Beertema (PVV): De minister geeft aan dat ze heel goed gaat
monitoren. Dit zal ook nodig zijn, omdat de cijfers inderdaad diffuus zijn
en we nog lang niet genoeg weten. Wanneer weten we wel genoeg?
Wanneer heeft de minister wel voldoende informatie? Wanneer verwacht
de minister te kunnen zeggen dat we op dusdanige wijze hebben
gemonitord dat er conclusies kunnen worden getrokken? In deze monitors
zullen percentages genoemd moeten worden. Wat is het doel van deze
monitor? Gaat de minister duidelijke cijfers en percentages noemen
alvorens zij ingrijpt? Hoe gaat een en ander er precies uitzien? Waarom
monitoren we anders?
Minister Bussemaker: Het monitoren begint eigenlijk pas op het moment
dat het wetsvoorstel ingaat. Ik wil hieraan vooraf nog een aantal zaken
doen. Ik wil bekijken wat we kunnen leren van de onderzoeken die we
reeds hebben en van de eventuele aanvullende onderzoeken. We hebben
het CPB-onderzoek. Daarnaast heb ik de Kamer vorige week het onderzoeksrapport van ResearchNed gestuurd, dat al langer loopt. Deze
instantie blijft ook monitoren en neemt de stappen die wij zetten in het
leenstelsel mee. De Kamer heeft enkele vragen gesteld over het
CPB-onderzoek. Ik wil deze best aan het CPB doorgeven. Ik kan mij ook
voorstellen dat ik, als ik na dit debat een stap verder ben en een aantal
keuzes heb vastgesteld, het SCP verzoek om nog eens na te gaan welke
gedragseffecten een en ander kan hebben. Ik ben het immers met de
Kamer eens dat het niet alleen om de economische berekeningen gaat.
Het gaat natuurlijk ook over de vraag hoe studenten hiermee omgaan. Het
SCP heeft hiervoor een goede basis geleverd, maar hier zat nog niet alles
in. Hierin was nog niet het uitgangspunt meegenomen dat de aanvullende
beurs, oftewel een toegankelijkheidsbeurs, blijft. Dit heeft het kabinet
inmiddels vastgesteld. Ik wil graag horen of dit gedragseffecten heeft. Het
SCP heeft evenmin de maatregelen inzake de ov-kaart meegenomen.
Hiervan wil ik ook de gedragseffecten weten. Ik loop hier niet voor weg.
We zouden ons ook kunnen voorstellen dat er varianten van terugbetalingsregelingen in zitten. Misschien heeft de ene immers een ander
gedragseffect dan de andere. Dan weet ik het allemaal ex ante en weet ik
nog niet wat ze echt gaan doen. Als ik hierover iets meer weet, dan kan ik
dit meewegen. Vervolgens kan ik monitoren of het ook goed gaat en
ingrijpen als het echt nodig is.
De heer Beertema (PVV): Ik heb nog steeds geen antwoord op mijn vraag
hoe groot die gedragseffecten moeten zijn alvorens de minister structureel ingrijpt om verdere schade te voorkomen. Dit is toch een heel
gerechtvaardigde vraag als je zo’n groot project aanpakt met zulke grote
gevolgen voor betrokkenen?
Minister Bussemaker: Het is mij niet duidelijk wat de heer Beertema van
mij wil weten. Moet een en ander worden uitgedrukt in percentages of
aantallen studenten? Moet het worden uitgedrukt in soorten opleidingen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

40

Het kan op allerlei mogelijke manieren. Als enkele studenten beslissen dat
zij een opleiding niet willen doen, vind ik de argumentatie ook van belang.
Bij veel opleidingen valt immers 30% van de studenten in het eerste jaar
uit. Je moet je afvragen of de studenten er in alle gevallen klaar voor
waren of op de juiste plek zaten. Misschien zijn sommigen van hen beter
af met een andere opleiding of bijvoorbeeld met een associate degree,
een meer praktijkgerichte opleiding van twee jaar. Misschien zijn deze
studenten beter af met een mbo-opleiding en vervolgens een heel goede
baan met vakmanschap. Deze mensen hebben we immers ook keihard
nodig. Kortom, ik ga nu geen getal vastleggen. Ik constateer op grond van
de ervaringen uit het buitenland dat er soms ook een dip ontstaat bij de
invoering van dit soort systemen en dat deze na twee of drie jaar weer
gerepareerd is. Ik wil echter graag weten welke zaken de toegankelijkheid
kunnen bedreigen. Voor zowel het kabinet als mij persoonlijk is dit een
zwaar punt.
De heer Beertema (PVV): Dit geeft mij weinig vertrouwen in het monitoringsysteem. Het wordt nu zo ingewikkeld gemaakt. Het wordt een
dusdanige brei van gegevens dat we uiteindelijk geen duidelijke
conclusies kunnen trekken. Ik zou er bij de minister op willen aandringen
om dit anders te doen.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik stond nog even met mijn oren te
klapperen, omdat de minister het onderzoek van de LSVb en FNV Jong
niet representatief noemde. Waar baseert zij dit op? Heeft de minister deze
respondenten gesproken? Is deze opmerking ook niet heel merkwaardig
aangezien de minister zelf met een CPB-onderzoek komt dat is gebaseerd
op literatuuronderzoek uit de Verenigde Staten over een verhoging van
het collegegeld en dat uitgaat van driejarige hbo-opleidingen? De minister
heeft dan wel lef, toch?
Minister Bussemaker: Op al het onderzoek valt wat af te dingen. Ook het
CPB-onderzoek draagt, ondanks alle verdiensten die het kent, altijd
beperkingen in zich. Het is immers op een economisch model gebaseerd.
Ik ontvang aanvullend hierop ook graag andere gegevens. Het SCP, dat
ook reeds onderzoek heeft gedaan, vind ik wat dat betreft een zeer
vertrouwenwekkend instituut. Het onderzoek van de LSVb en FNV Jong is
niet representatief in die zin dat deze partijen at random potentiële
aankomende studenten hebben ondervraagd. Ik zeg niet dat het
onderzoek bij voorbaat geheel waardeloos is, maar we kunnen ook niet
gaan shoppen en dit onderzoek vooropstellen. Ik heb hier immers een
flink aantal vragen bij. Persoonlijk hecht ik meer waarde aan het
onderzoek dat we van het SCP kunnen krijgen.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik vind het buitengewoon onwetenschappelijk om een onderzoek op voorhand als niet representatief te
omschrijven en weg te wuiven, zonder dat er met de respondenten is
gesproken. Ik zou hierin wat zorgvuldiger zijn. De minister biedt aan om
nieuw onderzoek te laten doen door het SCP. Ik verzoek haar om dit op
papier te zetten, zodat de Kamer vooraf de vraagstelling van dit onderzoek
kan inzien en hierover kan meepraten. Dit is natuurlijk cruciaal, aangezien
heel veel partijen hierover vragen hebben gesteld.
Minister Bussemaker: Volgens mij heb ik dit zojuist heel duidelijk gezegd.
Ik heb aangegeven dat het SCP al veel onderzoek heeft gedaan. Dit levert
iets meer informatie op dan het CPB, dat van een economisch model
uitgaat. Het SCP heeft studenten gevraagd wat zij in bepaalde situaties
zouden doen. Hieraan wil ik een vervolg geven. Dat oude onderzoek van
het SCP kent de Kamer al. Op een aantal cruciale punten wil ik enkele
aanvullende vragen aan het SCP stellen. Ik noem bijvoorbeeld enkele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

41

besluiten die we al genomen hebben. Er blijft sowieso een aanvullende
beurs c.q. toegankelijkheidsbeurs. Wat zouden studenten aan hun gedrag
veranderen als we niet zouden uitgaan van een aflostermijn van vijftien
jaar, maar van een kortere of langere termijn? Ik ga er echter geen
onderzoek met 100 vragen van maken. Het moet wel gaan over de
hoofdlijn van de invulling van het sociaal leenstelsel. Als de Kamer
hierover specifieke vragen heeft, dan verneem ik deze graag. Ik pik hier
dan wel de vragen uit die Kamerbreed leven. Overigens ben ik van
mening dat het niet onwetenschappelijk is om naar een onderzoeksmethodiek te kijken. Dit is vaak nuttiger dan enkel te spreken met respondenten. Dit heb ik bij het LSVb-onderzoek gedaan.
De heer Jasper van Dijk (SP): De minister wil luisteren naar suggesties
van de Kamer. Dit moeten we procedureel goed oplossen door bijvoorbeeld een termijn af te spreken waarbinnen de Kamer deze suggesties kan
geven.
Minister Bussemaker: Ik beantwoord in dit algemeen overleg een aantal
vragen op hoofdlijnen. Enkele technische antwoorden zal ik op schrift
stellen. Ik laat de Kamer tevens weten welke vragen ik het SCP zal
meegeven. Ik wil immers, aanvullend op wat het SCP reeds heeft
onderzocht, nog meer weten. Ik wil over niet al te lange termijn uitsluitsel
hierover. Als ik de uitkomsten nog bij de uitwerking van het wetsvoorstel
wil betrekken, dan is er haast geboden. Het aantal vragen moet derhalve
beperkt zijn.
De voorzitter: Overigens heeft de Kamer nog een tweede termijn.
De heer Rog (CDA): Ik weet even niet of ik tot een partij behoor waarnaar
de minister bereid is te luisteren. Laat ik toch proberen door te vragen op
die toegankelijkheid. Er liggen immers diverse rapporten. In Engeland is
sprake van 7,5% meer uitval van studenten. De HBO-raad komt op hogere
percentages dan het CPB-onderzoek, waarin tal van elementen niet zijn
meegenomen. In het door de minister omarmde SCP-rapport blijkt dat ook
7% zeker of waarschijnlijk niet gaat studeren. Heb ik de minister goed
begrepen dat een daling van het aantal studenten met circa 7% voor haar
acceptabel is, omdat zij wil wegen of dit al dan niet een tijdelijk effect is?
Minister Bussemaker: Nee, dat heeft de heer Rog niet goed begrepen. Ik
doe geen uitspraken over percentages, aangezien deze van allerlei
factoren afhangen. Het besluit om niet te gaan studeren hangt namelijk af
van het soort studenten. Het leenstelsel heeft misschien een belangrijke
overeenkomst met de langstudeerdersmaatregel, te weten het voornemen
dat we studenten er bewuster van willen maken dat studeren ook iets van
hen vraagt. Vergeleken met andere studenten in Europa, vinden Nederlandse studenten hun studie het minst belangrijk van alle dingen die zij
kunnen doen. Het uitgangspunt dat studeren een investering in jezelf is
waaraan je ook iets mag bijdragen, delen de heer Rog en ik wellicht wel
met elkaar. Het hangt af van de vraag waarom studenten niet gaan
studeren. Ik vind het heel anders als een groep studenten vanuit een
consumentistische houding naar de collegebanken gaat om een keer te
zien hoe het daar gaat – gelukkig is dit lang niet altijd het geval – en
vervolgens besluit niet te gaan studeren, dan wanneer studenten van
ouders met lage inkomens voortdurend afzien van studeren.
De heer Rog (CDA): Biedt de minister een opening om de aard van het
stelsel te wijzigen als dit de toegankelijkheid ten goede komt? Is zij bereid
om te kijken naar een systeem dat uitgaat van een gift, maar dat wel die
verantwoordelijkheid en resultaten verlangt van studenten. Of begrijp ik
dit verkeerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

42

Minister Bussemaker: Dit zit al in het leenstelsel. Als je korter studeert,
bouw je een kleinere lening op en ben je sneller van deze lening af. Er zit
dus een prikkel in om niet langer over je studie te doen dan nodig. Ik
meen dat de heer Klein hiernaar vroeg. Er zijn natuurlijk nog allerlei
knoppen waaraan je kunt draaien. Het is theoretisch denkbaar dat
studenten die nominaal of nominaal plus een jaar afstuderen, een lager
rentepercentage moeten betalen dan studenten die er heel lang over
doen. Binnen dit stelsel is dit allemaal mogelijk. Je kunt nu nog aan deze
knoppen draaien. Je kunt er echter ook nog aan draaien als je het stelsel
hebt en er sprake is van ongewenste effecten.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Het is wel een aardige discussie die
we nu voeren. We hebben het over monitoren, over de effecten op de
instroom en de toegankelijkheid. De heer Beertema vraagt zich terecht af
wanneer het voor de minister genoeg is. De minister geeft aan dat deze
vraag lastig te beantwoorden is. Het feit dat studenten afhaken, kan
verschillende oorzaken hebben. Laten we eens inzoomen op de factoren
die de minister zwaar laat wegen en die ertoe leiden dat zij zegt: genoeg is
genoeg. Het gaat ofwel om kinderen uit lage inkomensgroepen, ofwel om
studenten of leerlingen die zelf aangeven dat zij stoppen met hun studie
omdat zij een te hoge schuld niet zien zitten. Stel dat deze twee redenen
aanwezig zouden zijn, bij welk percentage zegt de minister dan: we gaan
het opnieuw bekijken en aan de knoppen draaien, want dit vinden we
onacceptabel?
Minister Bussemaker: Ik wil eerst die onderzoeken op tafel hebben en
weten waarom bepaalde antwoorden gegeven zijn. Om deze reden
verwees ik ook naar het gesprek dat de heer Van Dijk en ik voorafgaand
aan dit algemeen overleg met een aantal studenten hadden. Er worden
zaken gewoon verkeerd begrepen of er bestaat onduidelijkheid over. Dit
snap ik wel, aangezien we helemaal aan het begin staan. We zijn met een
hoofdlijnendebat bezig. Laat dit duidelijk zijn.
Er loopt op dit moment nog een aantal onderzoeken. Het Centre for
Higher Education Policy Studies (CHEPS), dat gespecialiseerd is in
internationale vergelijkingen, is bezig met een onderzoek naar de
gevolgen en effecten in andere landen. Dit wordt eind maart verwacht.
Het tweede rapport van ResearchNed – het eerste rapport heeft de Kamer
onlangs ontvangen – volgt in het derde kwartaal. Het CBS komt over ruim
een maand, oftewel eind maart, met een cohortstudie over de overgang
van voortgezet naar hoger onderwijs. Tevens komt er een nulmeting over
het kennisniveau van studenten inzake de aanstaande studiefinancieringsmaatregelen. Dit betreft een intern onderzoek van OCW en wordt
eveneens eind maart verwacht. Kortom, er staan drie onderzoeken uit. De
resultaten hiervan kan ik de Kamer op vrij korte termijn mededelen. Al
deze resultaten zijn relevant. Ik ga ook nog enkele vragen aan het SCP
stellen. De antwoorden hierop wegen we allemaal mee. Alles wat ik tot nu
toe weet – ik wijs nog maar een keer naar het buitenland – is dat er ook
tijdelijke effecten zijn. Deze moet je dus anders wegen dan structurele
effecten.
In de richting van de heer Voordewind merk ik op dat ook een leenstelsel
altijd knoppen heeft, bijvoorbeeld als het de aanvullende beurs betreft. De
vraag is gesteld of deze aanvullende beurs niet zou moeten worden
verhoogd. Theoretisch is het mogelijk om de aanvullende beurs te
verhogen. Mocht uit onderzoek blijken dat er structureel iets mis zou zijn
met studenten uit een lagere inkomensgroep, dan is dit een knop waaraan
je kunt draaien. Ik merk hierbij wel direct op dat er minder geld overblijft
om te investeren in het onderwijs. Deze afweging moet je de komende tijd
steeds maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

43

De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik begrijp dat je aan de knoppen
kunt draaien. Dit is ook goed. De Kamerleden zijn hier echter aanwezig om
bepaalde ijkpunten van de minister te ontvangen. De minister wil gaan
monitoren. Welke targets stelt zij wat betreft de toegankelijkheid?
Toegankelijkheid is immers cruciaal, met name voor de lage inkomensgroepen. Het is prima dat de minister een en ander wil specificeren nadat
ze die drie onderzoeken heeft ontvangen. De Kamer moet echter wel
bepaalde ijkpunten hebben waaraan zij de minister kan houden. Hoe kun
je immers monitoren als de minister geen ijkpunten neerzet? Ik heb de
projectvoorstellen en subsidies van de overheid eerder gezien. Als de
overheid ergens strak in was bij subsidies, dan was het wel in ijkpunten,
doelstellingen en afrekenbare targets. De minister mag een en ander
specificeren op basis van de doorstroom van het mbo naar het hbo of van
het hbo naar het wo. Dit is prima, maar de Kamer moet wel ijkpunten
hebben.
Minister Bussemaker: Volgens mij heb ik dit heel duidelijk gezegd. Het
ijkpunt is de structurele toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor
alle burgers in Nederland. Dit betekent dat je geen structureel ongewenst
groot effect mag verwachten van studenten met ouders met lage
inkomens of met ouders die niet gewend zijn om naar het hoger
onderwijs te gaan. Het gaat niet enkel om een percentage, maar ook om
de vraag waarom deze student niet gaat studeren. Misschien mag ik even
aangeven waarom ik hier niet zo bang voor ben.
De voorzitter: Ik onderbreek de minister, omdat we nog maar een
kwartier hebben. Kunnen de Kamerleden akkoord gaan met het voorstel
dat de minister eerst haar tekst afmaakt? Ik ben anders bang dat we aan
dit kwartier wederom niet genoeg hebben. De helft van de woordvoerders
heeft nog niets gevraagd. Ik stel voor dat de minister alle blokjes afmaakt
en dat de Kamerleden daarna ruimte krijgen voor hun interrupties. Anders
gaan we het weer niet halen. We doen allemaal ons best, maar de materie
is uitgebreid en complex. Kunnen de Kamerleden zich hierin vinden? Ik zie
geknik.
Minister Bussemaker: Ik kom op die lage inkomens. Het is heel belangrijk
om te constateren dat mensen met lage inkomens weliswaar vaker lenen.
Zij lenen echter een lager bedrag. Ze lenen ook vaker gericht voor
onderwijs en bijvoorbeeld niet voor vakanties. De Kamer vraagt mij om
targets. Ook deze elementen moet ik meenemen. Kortom, je kunt een en
ander niet op een simpel cijfer vastpinnen. Die toegankelijkheid is echter
buitengewoon belangrijk.
Vele Kamerleden hebben in het kader van de toegankelijkheid gesproken
over weigerachtige en onvindbare ouders. Ik zeg in het bijzonder tegen de
heer Rog dat dit wetsvoorstel afkomstig is van het vorige kabinet en een
grote vereenvoudiging in zich draagt. Ik kan meevoelen met de bezwaren,
omdat een en ander ook de toegankelijkheid kan bedreigen. Over dit
element heb ik zelf gezegd dat we nog eens goed moeten bekijken of we
deze kwetsbare groep studenten op een andere manier toegang kunnen
blijven geven. Dit heeft dus ook mijn aandacht.
De heer Voordewind informeerde naar de positie van chronisch zieken.
Hieraan verandert niet zo veel. Als enkele regelingen van nu verdwijnen,
zoals de prestatiebeurs, kun je niet langer verlenging van de beurs
toepassen. Hiervan is nu nog wel sprake. De aanvullende beurs blijft voor
deze groep wel bestaan. Chronisch zieken kunnen ook langer lenen en er
is voor hen een profileringsfonds.
Door verschillende Kamerleden zijn opmerkingen gemaakt over de
meerjarige masters. Dit is inderdaad een belangrijk onderwerp. We
hebben een groot tekort aan technisch opgeleiden. Dit geldt ook voor
leraren. Dit punt vraagt om nadere uitwerking. Veel studenten die deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

44

opleidingen volgen, verdienen overigens anderhalf tot twee keer een
mbo-salaris. Dit geldt met name voor de technische beroepen. Het betaalt
zich dus vaak terug. Het zou echter zeer ongewenst zijn als bij deze
opleidingen – dit geldt ook voor de lerarenopleidingen – negatieve
gedragseffecten ontstaan en studenten hier niet langer voor kiezen.
Hieraan kunnen we iets doen. Dit punt staat nog open. Je kunt bijvoorbeeld het collegegeld voor meerjarige masters verlagen. Je kunt de
studieschuld die een student opbouwt, aanpassen in de renteberekening
door voor deze extra jaren de rente op nul te zetten. Je kunt deals sluiten
met het bedrijfsleven, met name bij de techniekopleidingen. Dit gebeurt
reeds in beperkte mate. Het bedrijfsleven heeft immers ook belang bij
deze meerjarige masters. Hierbij geldt echter ook, dat alles wat we op dit
punt uitvoeren, niet ten goede komt aan andere kwaliteitsverbeteringen.
Als we met elkaar menen dat dit een heel belangrijke investering in het
onderwijs is, een kwaliteitsverbetering, dan zijn er mogelijkheden om dit
nader te bekijken.
Over het onderzoek van het CPB heb ik inmiddels voldoende gezegd. Op
de vragen die hierover zijn gesteld, ook aan het CPB, zal ik in mijn
schriftelijke inbreng terugkomen.
Ik kan nog enkele vragen beantwoorden over lenen en terugbetalen. De
heer Van Meenen vroeg onder meer of je de terugbetaalperiode niet moet
verlengen. De redenering van onder anderen Bas Jacobs – deze stond in
de krant – luidt dat studeren een lifetime investment is. Bas Jacobs raadt
aan om de terugbetaalperiode te verlengen. Dit is mogelijk. Je kunt dan
over een langere periode terugbetalen tegen lagere maandlasten. Dit kun
je afspreken. Dit betekent wel dat je langer aan die schuld vastzit en dat de
kans op kwijtschelding in sommige gevallen ook lager zal zijn. Nu neemt
de overheid na vijftien jaar de schuld over indien deze nog niet is
afbetaald. Het is een kwestie van politieke weging tussen beide
elementen. Wij hebben voor vijftien jaar gekozen, omdat deze periode
sinds de invoering van het beurzenstelsel in 1986 wordt toegepast. Ik zit
hier echter niet aan vast. Dit is niet in steen gebeiteld.
De heren Mohandis en Van Meenen informeerden naar terugbetaling via
de Belastingdienst. Deze optie bestaat al in Australië. De hoogte van de
terugbetaling is gekoppeld aan een inkomenstabel. Dit gaat dus heel
direct. Je krijgt dus niet eerst je salaris, waarna je dan weer een deel moet
terugbetalen. Het wordt verrekend. In Nederland is de terugbetaling via
DUO al inkomensafhankelijk. Dit zou dus gelijk blijven. Ik weet niet of deze
optie heel veel winst oplevert ten opzichte van de regeling met DUO. De
vraag is ook wat de belasting voor de Belastingdienst is. Het brengt
immers extra werkzaamheden met zich mee. Er moet ook rekening mee
worden gehouden dat iedere werkgever in Nederland een systeem voor
de afdracht van studieschulden moet toevoegen aan de loonadministratie.
Deze wordt hierdoor ingewikkelder.
Er zijn tevens vragen gesteld over de rente. Deze is nu extreem laag. We
kunnen er niet van uitgaan dat deze altijd zo zal blijven. De afgelopen tien
jaar bedroeg de rente 2,6%. Als je hiervan uitgaat, zit je nog steeds op een
heel redelijke rente. Indien deze onverhoopt 7% of hoger wordt, gebeurt
dit niet van de een op de andere dag. Dit gaat in stappen. Omdat de rente
voor het terugbetalen eenmaal in de vijf jaar per cohort wordt vastgesteld,
zal een hogere rente niet direct worden doorberekend aan elke student.
De studenten worden reeds – en dit blijft zo – in enigerlei mate tegen al te
grote renteschommelingen beschermd. Het is mogelijk om het risico op
rentestijging voor studenten verder te beperken. De heer Klein stelde voor
om bijvoorbeeld een vaste rekenrente voor de gehele looptijd van de
studielening te hanteren. Dit kun je zelfs voor specifieke studies doen. Hoe
complexer en gespecialiseerder, hoe meer uitvoeringskosten er nodig zijn
en des te minder geld er overblijft. Dit is dus een afweging. Zekerheid
voor studenten is belangrijk, maar de gevolgen voor de rijksbegroting zijn
eveneens belangrijk. Deze kunnen immers groot zijn. Als de Kamer hier

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

45

behoefte aan heeft, kunnen we dit thema nogmaals bekijken. Dit verneem
ik dan wel in tweede termijn.
Tegen de heer Bisschop zeg ik dat het belonen er ook bij hoort. Als je
nominaal studeert of een meerjarige masteropleiding volgt, kun je deze
rente deels of geheel kwijtschelden. Hiervoor geldt echter hetzelfde: hoe
ingewikkelder, des te langer het duurt.
Ik kom terug op de vragen over het BKR-rapport. In de brief heb ik
hierover reeds het nodige opgenomen. Ik heb ook de brief van het BKR
gelezen. Het BKR rekent met andere gegevens dan wij. Het hanteert een
heel ander rentepercentage, te weten 7,6%. Ik ga uit van het percentage
van nu of van de afgelopen tien jaar, te weten 2,6%. Bij geen van de
voorbeelden houdt het BKR rekening met het bestaan van de draagkrachtregeling. Het is derhalve zeer onwaarschijnlijk dat mensen met een
maandelijkse terugbetaallast komen te zitten van meer dan € 1000.
De heer Voordewind heeft een vraag gesteld over de relatie met de
woningmarkt. Het is van groot belang dat bij het aangaan van een
hypotheek er goed gelet wordt op de maandlasten, inclusief de studieschuld. Hierover zijn afspraken gemaakt. Gelukkig zullen de banken
studieschulden vanaf april 2013 op een meer realistische manier
benaderen. Het percentage van 2% schuld voor consumentenkrediet geldt
dan niet langer voor studieschulden. Hiervoor geldt een lager percentage
van 0,7%. Dit geeft meer ruimte.
De heer Mohandis vroeg of studieleningen onder de schuldsanering
vallen. DUO neemt hieraan deel, zodat studieschulden hierin worden
meegenomen.
De heer Duisenberg vroeg naar de relatie met wonen en een overleg met
de heer Blok. Ja, ik ga met de heer Blok in overleg. Er vindt overigens ook
overleg plaats met het ministerie van Financiën, de AFM en de Nederlandse Vereniging van Banken over de afbetaling bij de banken en over de
kredieten in relatie tot de hypotheek. Volgens mij heb ik alle belangrijkste
vragen in dit verband beantwoord.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik heb een vraag over de rentes. De minister
streeft een aantal doelen na: betere bewustwording van studenten, meer
geld naar onderwijs – ik zie dit nog niet gebeuren – en het profijtbeginsel.
Dit profijtbeginsel zit hem ook in de manier waarop het rentetarief wordt
vastgesteld. Op de gevraagde rente komt natuurlijk een risico-opslag of
een solidariteitstoeslag. Naarmate deze opslag hoger wordt, betalen de
chirurg en advocaat een hoger bedrag aan het onderwijsstelsel. Ik
verneem graag de visie van de minister op dit deel van de rente-opslag.
Minister Bussemaker: Wij hebben een rente vastgesteld. Dit is een
voordelig tarief waartegen studenten bij de Staat lenen. Hierop zit geen
rente-opslag. Deze kun je wel invoeren, maar dan moet je deze voor
bepaalde inkomensgroepen hoger maken. Dan ben je met een enorme
stapeling bezig. We hebben immers al gezegd dat de afbetaling van je
lening inkomensafhankelijk is. Als je inkomen niet hoog genoeg is om de
lening via een inkomensafhankelijke bijdrage in vijftien jaar terug te
betalen, dan wordt deze kwijtgescholden en neemt de overheid de lening
op zich. Het lijkt mij niet wenselijk om hier weer allerlei zaken bovenop te
bouwen. Ik zou meer voelen voor een weging in het gehanteerde
rentepercentage door bijvoorbeeld een renteloze lening in te voeren, zoals
de heer Klein voor bepaalde studies voorstelde.
De heer Klaver (GroenLinks): Als ik het goed beluister, dan wil de minister
wel kijken naar de solidariteit, ook als het gaat over terugbetaling door
verschillende inkomensgroepen. Ik stelde specifiek de vraag wat je zou
kunnen doen met een rente-opslag. De minister geeft aan dat er ook
andere manieren zijn, zoals differentiatie in de rentetarieven voor
verschillende inkomensgroepen. Aangezien de minister de Kamer nog een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

46

brief zal schrijven, verzoek ik haar om wat betreft dit specifieke thema
solidariteit nogmaals in te gaan op de terugbetaling en de rente met de
verschillende opties, waaronder de rente-opslag.
Minister Bussemaker: Dat zal ik doen. Ik weeg het dan ook af tegen de
zekerheid die we studenten moeten bieden. Als een beroep opeens
minder gevraagd is, moet je de student niet alsnog een hoge rente laten
betalen. Een en ander moet afgewogen worden. Ik neem de andere
vragen van de Kamer ook nogmaals in deze brief mee.
De heer Van Meenen (D66): Ik heb in mijn bijdrage gevraagd om een
meer kwalitatieve second opinion over de toegankelijkheid. De woorden
die de minister heeft gewijd aan haar aanvullend onderzoek door het SCP,
beschouw ik als een belangrijke toezegging op dit terrein. Ik ben verheugd
over het feit dat de Kamer de gelegenheid krijgt en neemt om aanvullende
vragen hierin onder te brengen. Ik heb reeds enkele opmerkingen. De
doorstroom van mbo’ers heeft de minister zelf al genoemd, evenals het
effect op de meerjarige masters. Desalniettemin wil ik vragen naar het
effect van het salarisverschil tussen hbo en wo en naar de gevolgen van
de afschaffing van de ov-jaarkaart. Is de minister bereid om ook deze
punten in haar aanvullend onderzoek mee te nemen?
Minister Bussemaker: Volgens mij heb ik de ov-jaarkaart al genoemd. We
zouden ook het onderscheid tussen hbo en wo kunnen bekijken. Dit
moeten we echter niet overdrijven. Je betaalt immers inkomensafhankelijk af. Aangezien hbo’ers over het algemeen iets minder zullen
verdienen dan wo’ers, is er al sprake van een effect. Ik zal in een brief
aangeven welke vragen ik aan het SCP stel. Als ik wensen van de Kamer
overneem, moet dat er echter niet toe leiden dat ik nog zo’n 100 extra
vragen moet stellen. Dan krijg ik dat onderzoek immers nooit op tijd. Ik wil
door en ik wil het onderzoek kunnen betrekken bij het wetsvoorstel.
Daarnaast moeten we met elkaar accepteren dat we vooraf nooit tot in alle
details die gedragseffecten zullen kennen. Dit is bij geen enkel beleidsonderwerp mogelijk en moeten we hierbij ook niet nastreven. Elke maatregel
die de Kamer goedkeurt, heeft gedragseffecten. Je moet wel in alle
redelijkheid kunnen vermoeden of hierin heel ongewenste effecten zitten.
De Kamer mag mij vervolgens de vraag stellen wat ik doe om deze te
verhelpen. Ik kan echter niet op voorhand tot in alle details voor alle
mogelijke groepen, opleidingen en toekomstsituaties een scenario
schetsen. Dan zijn we immers twee jaar verder. Als de Kamer dit beoogt
met het onderzoek, zeg ik nee.
De heer Van Meenen (D66): Daar is het zeker niet voor bedoeld. Ik deel
de opvatting van de minister dat de toekomst zich buitengewoon lastig
laat voorspellen. Ik noteer echter wel de toezegging dat de minister, als
we eenmaal zover zijn, wil monitoren. De Kamer moet dan de instrumenten hebben om te kunnen ingrijpen op het moment dat zich ontwikkelingen voordoen die zij niet wenselijk acht.
Minister Bussemaker: Ik zeg de Kamer toe dat ik bij de indiening van het
wetsvoorstel heel precies aangeef op welke wijze we gaan monitoren. Ik
heb heel veel elementen genoemd, oftewel knoppen waar je nog aan kunt
draaien. Dit zijn natuurlijk niet alleen knoppen waar je enkel bij het maken
van het wetsvoorstel aan kunt draaien. De rentes en aanvullende beurs
kun je altijd nadien nog verlagen of verhogen. Kortom, hiermee kun je
nog iets doen. Dit heeft wel gevolgen. Deze middelen kun je immers niet
investeren in kwaliteit. Het staat echter buiten kijf dat je een en ander
goed bij wilt houden.
Ik kom nog op het onderwerp voorlichting. Kortheidshalve stel ik voor dat
ik bij de indiening van het wetsvoorstel de Kamer ook een communica-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

47

tieplan doe toekomen. Hierin geef ik concreet aan wat we gaan doen. Ik
denk nu aan een nieuwe portal waarin wij alle informatie over studeren
onderbrengen, zodat alles in één klap zichtbaar is. De mogelijke gedragseffecten hangen grotendeels af van de vraag of studenten goed geïnformeerd zijn. Ook op dit punt ga ik mij nu niet vastpinnen op een bepaald
percentage. Als immers blijkt dat studenten niet goed geïnformeerd zijn
en heel veel mbo’ers bijvoorbeeld denken dat ze nooit meer een
hbo-opleiding kunnen volgen, dan zitten we verkeerd. Die voorlichting is
cruciaal. Ik heb ook intensief met scholieren- en studentenorganisaties
gesproken. Zij hebben mij doordrongen van het feit dat vroegtijdige
informatie essentieel is: hoe eerder, hoe beter. Ik verschaf een communicatieplan bij het wetsvoorstel. Zodra het wetsvoorstel door de Tweede en
Eerste Kamer is goedgekeurd, gaan we in volle vaart vooruit om ervoor te
zorgen dat een en ander bijtijds gebeurt. Ik noem ook de studiebijsluiter
en allerlei andere initiatieven. Binnenkort organiseren Studiekeuze123, de
VO-raad en MBO diensten een conferentie. Deze draagt ook bij aan een
goede communicatie. Tevens ben ik mij ervan bewust dat duidelijkheid
van zowel de Kamer als van mij essentieel is.
De voorzitter: Ik bedank de minister voor haar beantwoording. We zijn
aan het einde gekomen van de beschikbare tijd. Ik kan de heer Van Dijk
helaas niet de gelegenheid geven om nog een vraag te stellen. We hebben
afgesproken dat de minister heel veel technische vragen over scenario’s,
doorrekeningen en aanvullingen voor de Kamer op papier zet.
Minister Bussemaker: Ik zet niets op papier over scenario’s en
doorrekeningen.
De voorzitter: Misschien kan de minister iets specifieker aangeven wat zij
de Kamer per brief doet toekomen.
Minister Bussemaker: De Kamer ontvangt eind maart een aantal
onderzoeken voorzien van mijn reactie. Daarnaast ontvangt zij zo snel
mogelijk – ik hoop na het krokusreces – een antwoord op een aantal meer
technische vragen over bijvoorbeeld het CPB-rapport, die ik nu nog niet
heb beantwoord. Tevens geef ik aan welke vragen ik aan het SCP wil
stellen in aanvulling op wat ik al heb.
De voorzitter: We hebben afgesproken dat we na het reces aan de
tweede termijn van dit algemeen overleg toekomen. We moeten even een
geschikte datum plannen. Het is goed om de toezeggingen van de
minister aan het einde van dit algemeen overleg nog eens volledig te
herhalen, opdat ze ook enigszins in onderling verband aan de Kamer
worden gecommuniceerd.
De heer Van Meenen (D66): Ik kan mij ook voorstellen dat de tweede
termijn pas plaatsvindt op het moment dat die onderzoeken er zijn. Ik
vraag mij, als reactie op de woorden van de minister, oprecht af wat we in
de tweede termijn direct na het reces zouden moeten doen. Kunnen we dit
in de procedurevergadering bespreken?
Minister Bussemaker: Dit zou ik zeer spijtig vinden, aangezien ik een
aantal stappen nodig heb om het wetsvoorstel te kunnen maken. Het
belangrijkste is de duidelijkheid die ik de Kamer in een brief kan bieden
naar aanleiding van de vragen en het voorlopig oordeel dat de Kamer op
grond hiervan velt. Natuurlijk komen er eind maart nog onderzoeken,
maar deze zullen vast weer nieuwe vragen opleveren. Deze kunnen we
ook weer bij een schriftelijke inbreng bij een wetsvoorstel en dergelijke
gebruiken. De Kamer zou mij een grote dienst bewijzen door de vaart erin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

48

te houden. Dan zorg ik ervoor dat de Kamer na het krokusreces de
antwoorden op haar vragen heeft.
De voorzitter: De heer Van Meenen snapt de redelijkheid van de inbreng
van de minister. Ik zie derhalve af van mijn voorstel om dit punt in de
procedurevergadering te bespreken. We blijven bij het oorspronkelijke
plan om zo snel mogelijk na het reces een vervolg van dit algemeen
overleg in te plannen.
Ik dank alle aanwezigen voor hun inbreng en sluit dit algemeen overleg.
Sluiting 13.50 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 24 724, nr. 112

49