Kamercommissie LNV: Voortgang gebiedsprocessen
Achtergrond informatie
In 2013 is in Overijssel “Samen werkt beter” ontstaan als 'platform” dat zet zich in voor een
duurzame ontwikkeling van het landelijk gebied in Overijssel. Daarmee zetten 15 organisaties zich in
voor een goede balans tussen economie en ecologie. Binnen “Samen werkt beter” wordt gewerkt in
gebiedsprocessen aan de ontwikkelopgave N2000 onder wisselend bestuurlijk trekkerschap. Ik ben
namens Natuur en Milieu Overijssel trekker van het gebiedsproces IJsseluiterwaarden (zie ook:
https://www.natuurenmilieuoverijssel.nl/natura2000-ijsseluiterwaarden/) en tevens lid van de
bestuurlijke adviescommissie Engbertsdijksvenen. Daarnaast ben ik lid in vier gebieden (Vechtdal,
NW-Overijssel, Salland en West Twente) van de gebiedsgerichte tafel stikstof. Vanuit deze
ervaringen, en eerdere ervaringen met gebiedsontwikkeling, wil ik u graag informeren over
belangrijke aandachtspunten.

Wees helder op het wat en geef ruimte op het hoe
Geen enkel gebiedsproces verloopt succesvol zonder dat er duidelijke doelen zijn geformuleerd; er
moet een inhoudelijke opdracht worden meegegeven. In algemene zin moet die opdracht SMART
(specifiek, meetbaar, afgebakend, realistisch en tijdgebonden) zijn geformuleerd. De provincie is
hierbij aan zet om dit in te vullen, zoveel mogelijk met betrokkenheid van alle andere belangen. Ook
bij beide bovengenoemde gebiedsprocessen staat de doelstelling (instandhoudingsdoelen N2000)
niet ter discussie. Daarbij is er tegelijkertijd ruimte nodig in de wijze waarop deze doelstellingen
worden bereikt. Dit vraagt om een doelgericht instrumentarium waarin maatwerk mogelijk is. Dit
betekent bijvoorbeeld vergoedingen voor het leveren van ecosysteemdiensten door boeren.

Het juiste gesprek aan juiste tafel
Het landelijk beleid is geen onderdeel van de discussie binnen het gebiedsproces. Het vormt het
kader. Natuurlijk moet er ruimte zijn voor emoties bij betrokkenen over het landelijk beleid, deze
uitlaatklep is nodig. Echter voor de bestuurlijke tafel vormt dit het kader, hierbij is het belang dat
over dit kader een gezamenlijk beeld ontstaat. In de bovengenoemde gebiedsprocessen was er dus
geen ruimte voor discussie over de instandshoudingsdoelen van N2000. Deze doelen vormden het
kader. Voor specifieke gebiedsinformatie, bijvoorbeeld de geohydrologische informatie, werd
uitgegaan van gezamenlijk feitenonderzoek.

Gebruik de dynamiek in een gebied
Kijk bij een gebiedsproces goed naar de schaal. Op een hoog schaalniveau (in Overijssel in zes
gebieden) wordt gewerkt aan gebiedsgerichte doelstellingen. Dit is veelal niet het schaalniveau
waarop ondernemers en inwoners denken. Dit vraagt om vele kleinere gebiedsprocessen. Soms
ontstaan deze al vanuit de dynamiek in het gebied of vanuit energie bij ondernemers of inwoners in
het gebied. Het is belangrijk om deze dynamiek te versterken, daarbij helpt het niet als het
instrumentarium en ook middelen niet beschikbaar zijn of er veel bureaucratische belemmeringen
zijn. Bij Engbertsdijksvenen kwam een echte robuuste aanpak pas op gang, toen er ook zicht was op
mogelijke financiële middelen voor deze structurele aanpak. Laat een dergelijke uitwerking op
laagste schaalniveau plaatsvinden en leg daar ook het vertrouwen neer.

Geef alle belangen een plek aan tafel
Bewaak als rijksoverheid de proceskwaliteit van de gebiedsprocessen. Dit betekent dat er ruimte
moet worden gemaakt in de gebiedsprocessen voor alle belangen los van grondposities. Beoordeel
hier ook de gebiedsplannen op. Dit betekent dat ook bewoners- en natuur- en milieubelangen
vertegenwoordigd moeten zijn. Zorg ook voor ondersteuning dat deze rollen kunnen worden
ingevuld. Dergelijke volwaardige participatie vraagt ook om financiële middelen.

Dwingend instrumentarium achter de hand
In de betreffende gebiedsprocessen is er een dwingend RO-instrumentarium achter de hand,
inclusief onteigening. Dit dwingend instrumentarium maakt het ook mogelijk om betrokkenen
maximale vergoedingen te geven. De inzet van alle partners is dit instrumentarium niet te gebruiken.
In de praktijk blijkt dat ook tot nu toe niet nodig geweest bij alle gebiedsprocessen in Overijssel. De
aanwezigheid van dwingend instrumentarium leidt er echter wel toe dat het proces niet eindeloos
gerekt kan worden en er uiteindelijk (soms pijnlijke) keuzes moeten worden gemaakt.

Acceptatie vraagt om aandacht voor andere zorgen
Een eenzijdige focus en instrumentarium dat zich alleen richt op de natuur-, water- of klimaatopgave
doet afbreuk aan maatschappelijke acceptatie. Het is belangrijk dat in het instrumentarium ook
ruimte is voor leefbaarheidsaspecten en een toekomstbestendige landbouw. Soms zijn er
eenvoudige meekoppelkansen, die acceptatie aanmerkelijk kunnen vergroten en bovendien leiden
tot verbetering van de leefbaarheid. Een voorbeeld kan de aanleg van een betere fietsverbinding zijn
die door het gebiedsproces mogelijk wordt.

Matthijs Nijboer (m.nijboer@natuurenmilieuoverijssel.nl)
Directeur-bestuurder Natuur en Milieu Overijssel
Voorzitter Natuur- en Milieufederaties