Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3784
Vragen van het lid Bosman (VVD) aan de Minister van Defensie over de inzet
van Defensie in het ruimtevaartdomein (ingezonden 30 juli 2019).
Antwoord van Minister Bijleveld-Schouten (Defensie) (ontvangen
3 september 2019).
Vraag 1
Hebt u kennisgenomen van de podcast «De aanstaande ruimteoorlog» van
BNR De Wereld?1
Antwoord 1
Defensie is bekend met genoemde uitzending en onderkent het strategisch
belang van de ruimte.
Vraag 2
Welke rol ziet de NAVO voor zichzelf weggelegd als het de ruimte betreft, in
het bijzonder tegen de achtergrond van de eerdere berichten over het
mogelijk aanmerken van het ruimtedomein als militair domein?2
Antwoord 2
De NAVO-ministers van Defensie hebben op 27 juni jl. het overkoepelende
NAVO-ruimtebeleid goedgekeurd, met een aantal beleidsuitgangspunten. Het
beleid onderschrijft het belang van ruimtecapaciteiten en van onderzoek naar
de effecten die ontwikkelingen in de ruimte kunnen hebben op de veiligheid
van het bondgenootschappelijk verdragsgebied en hoe daarop voorbereid te
zijn. Het ruimtebeleid beschrijft een aantal rollen die de NAVO in de ruimte
kan spelen, waaronder de ondersteuning van NAVO-operaties, missies en
andere activiteiten door ruimtecapaciteiten van individuele NAVO-landen. In
december praten de NAVO-staatshoofden en regeringsleiders tijdens hun
bijeenkomst in Londen verder over ruimte gerelateerde thema’s, waaronder
de implicaties van een eventuele erkenning van de ruimte als een operationeel NAVO-domein (naast land, lucht, zee en cyber).

1
2

ah-tk-20182019-3784
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

https://www.bnr.nl/podcast/de-wereld/10385111/de-aanstaande-ruimteoorlog
https://www.reuters.com/article/us-nato-space-exclusive/exclusive-nato-aims-to-make-spacenew-frontier-in-defense-idUSKCN1TM1AD

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

Vraag 3, 5, 9
Hebt u kennisgenomen van de uitspraken van de Franse president over de
militarisering van de ruimte?3 Deelt u zijn analyse dat het ruimtedomein ook
een militair domein is en dat een sterkere Europese, dan wel westerse,
inspanning nodig is?
Hoeveel investeert u in 2019 in (militaire) ruimtecapaciteiten? Welke andere
ministeries en kennisinstellingen worden hierbij betrokken, en hoe worden zij
betrokken? Welk onderzoek verrichten bijvoorbeeld het NLR en TNO in
opdracht van het ministerie?
Is er een Nederlandse ruimtestrategie die specifiek over het militaire domein
of de defensie-inspanningen gaat? Zo nee, is het gezien het belang van het
ruimtedomein en teneinde te voorkomen dat we in het ruimtedomein
afhankelijk blijven van andere landen niet logisch om een strategie aan de
Nederlandse inzet ten grondslag te hebben liggen?
Antwoord 3, 5, 9
Er bestaat brede overeenstemming, zoals de goedkeuring van het overkoepelende ruimtebeleid van de NAVO onderstreept, over het toegenomen militair
belang van het ruimtedomein. Eind dit jaar wordt in NAVO-verband, zoals
hierboven uiteengezet, tijdens de NAVO-top gesproken over de eventuele
erkenning van de ruimte als operationeel NAVO-domein. De uitspraken van
president Macron staan dus niet op zichzelf.
Defensie onderkent het militair belang van de ruimte en ruimtecapaciteiten. In
dat kader wordt geïnvesteerd in kennisopbouw bij NLR en TNO en technologieontwikkeling met voornoemde instituten en bedrijven. Daarmee is ca. 6
mln. per jaar gemoeid, alsmede middelen van de begroting van EZK.
Voorbeelden in dezen zijn Space Situational Awareness (TNO) en Cube Sats
(NLR). Verder is in het kader van het thema veiligheid van het missie
gedreven innovatiebeleid van EZK in overleg met kennisinstellingen en
industrie een missie «space» geformuleerd. Deze missie wordt onder leiding
van topsector High Tech Systemen & Materialen (HTSM) nader uitgewerkt in
het kader van de Kennis- en Innovatie Agenda (KIA) Veiligheid. De Defensie
Industrie Strategie (DIS) verdient eveneens vermelding. Daarin worden
«space» en satellieten als aandachtsgebied genoemd. Mede tegen deze
achtergrond is Defensie als vakdepartement betrokken geweest bij de
opstelling van de recent naar de Kamer verstuurde Nota Ruimtevaart van
EZK. Ten slotte werkt Defensie in het kader van de herijking van de Defensienota aan een defensie space strategie.
Vraag 4
Hoe belangrijk vindt u het dat binnen de NAVO niet alleen de VS, maar ook
de Europese NAVO-landen in staat zijn om geloofwaardig af te schrikken in
de ruimte?
Antwoord 4
Nederland heeft hierover nog geen standpunt ingenomen; het gaat om een
complex onderwerp. Nederland heeft wel ingestemd met het NAVOruimtebeleid. Daarin wordt de ruimte gezien als integraal onderdeel van de
afschrikkings- en verdedigingsstrategie van het Bondgenootschap: «space is
essential to a coherent Alliance deterrence & defence posture».
Vraag 6
Hoe beoordeelt u op dit moment de Nederlandse «space situational
awareness» van potentiële dreigingen?
Antwoord 6
Defensie beschikt niet over ruimtecapaciteiten ten behoeve van «space
situational awareness», maar is zich bewust van potentiële dreigingen in de
ruimte. Deze dreiging is reëel en actueel. Recent voorbeeld in dezen is een
Russische satelliet die te dicht in de buurt kwam van twee satellieten die
onder toezicht staan van het Agentschap Telecom.

3

https://www.politico.eu/article/macron-to-create-french-military-space-force/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Vraag 7, 8
Deelt u de zorgen van luitenant-kolonel Bolder over de (relatief beperkte)
Nederlandse betrokkenheid bij samenwerkingsprojecten rondom het
ruimtevaartdomein en het achterlopen van Nederland op het gebied van
informatie via satellieten?4
Klopt het dat Nederland ten aanzien van het ruimtedomein veel met
Noorwegen optrekt en samenwerkt?5 Zo ja, hoe ziet deze samenwerking
eruit? Wat maakt deze samenwerking zo bijzonder? Ziet u noodzaak om met
meer landen bilateraal of multilateraal samen te werken teneinde meer in het
ruimtedomein te bereiken?
Antwoord 7, 8
Nee, die zorg delen we niet. Nederland en Noorwegen werken nauw samen
bij de opbouw van defensie-specifieke kennis over het gebruik van satellieten
en de lancering daarvan. Daarbij wordt een beroep gedaan op Nederlandse
en Noorse kennisinstellingen (NLR, TNO en Forsvarets forskningsinstitutt
(FFI)). Deze samenwerking is internationaal gezien bijzonder omdat zij berust
op de uitgangspunten continuïteit en complementariteit. Vooralsnog voorziet
de samenwerking in de daaraan gekoppelde kennisbehoefte van Defensie.
Samenwerking met andere landen wordt niet uitgesloten, als ontwikkelingen
daartoe nopen.
Vraag 10
Heeft uw ministerie een beeld van de investeringen in militaire ruimtevaart
door landen als China, Rusland en India? Zo ja, kunt u inzichtelijk maken
welke (militaire) investeringen deze landen doen in de ruimtevaart? Kunt u
deze inspanningen vergelijken met die van de VS en de EU?
Antwoord 10
China en Rusland investeren aanzienlijk in hun militaire en dual use
ruimtevaartprogramma’s. Beide krijgsmachten investeren in nieuwe satellieten en in onderzoek en ontwikkeling van gerelateerde technologieën. De
focus ligt op satellieten voor inlichtingenvergaring, observaties, verkenningen, ballistic missile early warning, navigatie en communicatie. De Chinese
en Russische krijgsmachten maken naast de militaire satellieten ook gebruik
van dual use satellieten voor bijvoorbeeld communicatie, inlichtingenvergaring en observatie. China en de Russische Federatie, en op kleinere schaal
India, ontwikkelen offensive counterspace capaciteiten zoals antisatellietwapens om satellieten te kunnen verstoren, te neutraliseren of te vernietigen.
Rusland, China en de Verenigde Staten hebben de grootste militaire
satellietprogramma’s van de wereld. Vooral het aantal Chinese (militaire)
satellieten is de afgelopen jaren gegroeid. De schaal van de (militaire)
programma’s in India is aanzienlijk kleiner. Naast investeringen in satellieten,
richten China en de Rusland zich ook lanceervoertuigen om zwaardere
(militaire) ruimtevaartuigen en satellieten in een omloopbaan om de aarde te
kunnen brengen. China ontwikkelt daarnaast ook lanceervoertuigen om
flexibeler satellieten te kunnen lanceren. China en Rusland anticiperen verder
op westerse ontwikkelingen op het terrein van lange afstand wapens en
sensoren in de ruimte. Beide landen ontwikkelen wapens om deze capaciteiten tijdelijk of permanent uit te kunnen schakelen.
De inspanningen van landen zijn niet eenvoudig te vergelijken. Er is sprake
van een diffuse scheiding tussen civiel en militair, met projecten met een
«dual use» karakter verspreid over verschillende budgetten. Recente
OESO-cijfers wijzen evenwel uit dat de Verenigde Staten civiel en militair de
meeste investeringen doen in het ruimtedomein, op grote afstand gevolgd
door China, Rusland, Frankrijk, Japan, en Duitsland. De Verenigde Staten en
de EU laten zich niet natuurlijk rechtstreeks vergelijken. De EU-lidstaten
hebben hun «space»-activiteiten deels ondergebracht in het civiele European
Space Agency (ESA), dat wetenschap en industrie stimuleert en omvangrijke
programma’s als COPERNICUS en GALILEO onder zijn hoede heeft. Dat laat
het bovengenoemde totaalbeeld ongewijzigd, met als kanttekening dat de

4

https://www.bnr.nl/nieuws/wetenschap/10385129/nederland-moet-zich-actiever-mengen-in-deruimterace
5
https://www.bnr.nl/podcast/de-wereld/10385111/de-aanstaande-ruimteoorlog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

EU-lidstaten met ESA beschikken over een substantieel, gezamenlijk «space»
instrument.
Vraag 11, 13
Klopt het dat Defensie in 2030 over een «operationeel inzetbare ruimtecapaciteit» wil kunnen beschikken?6 Kunt u toelichten of deze doelstelling nog
haalbaar is?
Herinnert u zich het bericht «Luchtmacht gaat de ruimte in»?7 Zo ja, kunt u
zich de daarin uitgesproken ambitie herinneren om in het tweede kwartaal
van 2019 de eerste Luchtmachtsatelliet de ruimte in te sturen? Wat is de
laatste stand van zaken hieromtrent?
Antwoord 11, 13
De Luchtmacht werkt aan de ontwikkeling van de Brik-II, de eerste Nederlandse militaire satelliet. Het betreft een experimentele missie, waarmee de
Luchtmacht ervaring opdoet met het gehele traject van behoeftestelling en
ontwikkeling tot het uiteindelijk opereren van een dergelijke capaciteit. In de
komende maanden wordt gewerkt aan integratietesten van de verschillende
«payloads» in de satelliet. Naar verwachting zullen de verschillende onderdelen van de satelliet in december worden samengevoegd. Het moment van
lanceren wordt in sterke mate bepaald door de beschikbaarheid van een
plaats aan boord van een draagraket. Als alles verloopt zoals gepland dan zal
de Brik-II voorjaar 2020 worden gelanceerd. Verder beschikt Nederland over
een «space» industrie met een omzet van ca. € 140 miljoen per jaar en met
een sterke positie op het gebied van lasercommunicatie, kleine satellieten en
radar- en sensortechnologie. Het nationale innovatiebeleid is er op gericht om
deze technologieën verder te ontwikkelen. Tegen deze achtergrond heeft
Defensie de door u aangehaalde doelstelling als stip op de horizon gezet in
de recent naar de Kamer verzonden Nota Ruimtevaartbeleid 2019 van EZK.
Vraag 12
Waar staat u met de oprichting en uitwerking van het Defensie Space
Security Centre? Wanneer is dit centrum operationeel?
Antwoord 12
De Luchtmacht heeft in 2015 een Space Security Center (SSC) opgericht. Met
dit SSC is een begin gemaakt met het opbouwen van capaciteit en expertise
ten behoeve van het ruimtedomein. Daarnaast is gestart met het onderzoeken
van de mogelijkheden, de afhankelijkheden en de kwetsbaarheden van
gebruik van de ruimte binnen militaire operaties. Recent is besloten om het
SSC om te vormen tot Defensie Space Security Centre (DSSC). Dat is gebeurd
om het defensiebrede belang bij de ruimte te onderstrepen. Het DSSC is nog
in oprichting en wordt gefinancierd binnen de begroting van de Luchtmacht.
Er werken acht personen, inclusief een liaison officier bij het German Space
Situational Awareness Center (GSSAC).

6
7

Kamerstuk 24 446, nr. 64
https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2017/11/30/luchtmacht-gaat-de-ruimte-in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4