Factsheet

Maten voor gemeenten

2013

Prestaties en uitgaven
van de lokale overheid
in de periode 2006 - 2011

In de dienstverlening aan burgers spelen gemeenten een steeds belangrijker rol. Zij krijgen steeds
meer taken op het gebied van de publieke dienstverlening. In het recente verleden was dit het geval
met onderwijsachterstand, sociale werkvoorziening, huishoudelijke hulp en de centra voor jeugd en
gezin. De komende jaren worden gemeenten ook verantwoordelijk voor de toeleiding naar werk,
maatschappelijke ondersteuning en jeugdzorg. Er is dus veel gaande bij gemeenten. In 2011 gaven de
gemeenten samen 53 miljard euro uit voor hun burgers. De vraag is wat burgers hiervoor terugkrijgen. In de publicatie Maten voor gemeenten 2013 worden de gemeentelijke uitgaven en prestaties
geanalyseerd voor de periode 2006-2011. In deze factsheet worden de uitkomsten bondig en beeldend samengevat.

1 Aandeel van gemeenten in overheidsuitgaven, 2011 (in procenten)
totaal
overheidsuitgaven

18

38

15

67

openbare orde
en veiligheid

overheidsbestuur

41

51

volksgezondheid

recreatie, cultuur
en religie

onderwijs

21

15

17 9

sociale uitkeringen
en toeslagen

82

overig (defensie,
buitenland, rente)
gemeenten

100

1

overige
overheden

62
85

74

97

10

52

9

14

8

41

43

49

huisvesting en
gemeenschapsvoorzieningen

milieubescherming
en afvalbeheer
7

14
45

11

23

economie, energie
en vervoer

rijksoverheid

2 Gemeentelijke uitgaven, 2006-2011 (in miljoen euro’s)
60.000
50.000

nominale uitgaven
taakvelden
gemiddelde stijging
per jaar 2,8%

40.000
30.000

reële uitgaven
taakvelden in
prijzen van 2011
gemiddelde stijging
per jaar 0,9%

20.000
10.000
0

2006

2007

2008

afname betrokkenheid
bij openbaar vervoer
gemeenten verantwoordelijk
voor huishoudelijke hulp

2009

2010

2011

afname aandeel gemeenten in uitgaven
aan basis- en voortgezet onderwijs

gemeenten verantwoordelijk voor
centra voor jeugd en gezin en grotere
rol bij sociale werkvoorziening

3 Zeven gemeentelijke sectoren
In Maten voor Gemeenten 2013 worden de uitkomsten
van de analyses op verschillende niveaus gepresenteerd. Naast het totaal van gemeentelijke uitgaven
worden zeven sectoren onderscheiden, die zijn
opgebouwd uit 17 taakvelden en 52 voorzieningen.
Hier beperken we ons tot het benoemen van de
zeven sectoren en weergave van de resultaten per
sector.

3a aandeel van sectoren in totale gemeentelijke uitgaven,
2011 (in procenten)

milieu en
leefomgeving

burger, bestuur
en veiligheid
onderwijs
en cultuur
13

infrastructuur
en economie

9

10
7

26
13

sport en
groen

22
werk en
inkomen

dienstverlening
en zorg

3b gemiddelde jaarlijkse ontwikkeling van de productie per
sector, 2006-2011 (in procenten)

4b gemiddelde jaarlijkse ontwikkeling 2006-2011

+0,2
productie
gemeenten

burger, bestuur
en veiligheid
onderwijs en
cultuur
sport en
groen

+0,9
bruto binnenlands
product

+0,4
groei
bevolking

5 Relatieve kostprijs daalt in 2011

werk en
inkomen
dienstverlening
en zorg
infrastructuur
en economie
milieu en
leefomgeving
-8 -6

-4

-2

0

2

4

6

8 10

We zien een aantal uitschieters die te maken hebben met veranderingen in gemeentelijke taken. Bij
het openbaar onderwijs gaan de middelen steeds
meer rechtstreeks naar de scholen. De daling bij
infrastructuur en economie wordt veroorzaakt door
de privatisering bij het openbaar vervoer. Voor een
verklaring van de stijgingen: zie tijdbalk in figuur 2.

De productie wordt meestal direct gemeten in termen van het aantal gebruikers van een voorziening
of de hoeveelheid geleverde diensten, maar soms
ook indirect door de uitgaven te corrigeren voor
de relevante prijsontwikkeling. De gemeentelijke
productie blijft met gemiddeld 0,9% per jaar achter
bij de groei van de reële uitgaven. Dit is gebruikelijk
voor sectoren met arbeidsintensieve dienstverlening als zorg en onderwijs (ziekte van Baumol).
Na een stijging in de beginjaren en een daling in de
latere jaren blijft de productie in de periode 20062011 per saldo nagenoeg op peil.
4a prestaties gemeenten 2001-2011 (indexcijfers, 2001=100)
150
140
130
120
110
100
90

totale productie

5a gemiddelde jaarlijkse ontwikkeling van de relatieve kostprijs per
sector in relatie tot kwaliteit van dienstverlening, 2006-2011
relatieve
kostprijs
(% per jaar)		

4 Productie blijft op peil

2001

De ontwikkeling van de reële uitgaven per product
geeft aan in welke mate een dienst duurder of
goedkoper wordt ten opzichte van de gemiddelde
uitgaven voor alle binnenlandse productie. We
noemen dit de relatieve kostprijs van de betreffende dienst. In de periode 2006-2011 blijkt de
kostprijs van gemeentelijke diensten jaarlijks met
gemiddeld 0,7% sneller toe te nemen dan het
gemiddelde binnenlandse product. In de periode
2006-2009 stijgt de relatieve kostprijs nog met
1,9% per jaar, maar in de periode 2010 blijft deze
gelijk en in 2011 daalt de relatieve kostprijs zelfs
met 2,0%.

2006

totale uitgaven

2011

burger, bestuur
en veiligheid

0,9

onderwijs en
cultuur

1,5

sport en
groen

1,3

werk en
inkomen

-0,2

dienstverlening
en zorg

1,1

infrastructuur
en economie

1,1

milieu en
leefomgeving

0

feitelijke
kwaliteit
–
o

+

waardering
gebruikers
–
o
+

In vijf van de zeven sectoren is de kostprijs toegenomen. De lichte daling bij werk en inkomen is
toe te schrijven aan de verlaging van de bijstandsuitkeringen, bij milieu en leefomgeving aan efficiëntere dienstverlening. De in verhouding sterke
kostprijsstijging bij onderwijs en cultuur hangt
samen met achterblijvende bezoekersaantallen bij
culturele voorstellingen, waardoor deze per bezoeker meer geld kosten.
Bij de taakvelden waarin sterke relatieve kostprijsstijgingen zijn opgetreden, zijn meestal ook
positieve ontwikkelingen in de kwaliteit van dienstverlening vast te stellen. Alleen bij onderwijshuisvesting gaat een hogere kostprijs niet samen met
een hogere kwaliteit van dienstverlening.

6 Prestaties per sector
6.a burger bestuur en veiligheid
De productie en uitgaven bij de bestuurlijke ondersteuning, het ambtelijk apparaat voor bestuur en raad, ontwikkelen zich zeer gematigd en uitgaven lopen redelijk
in de pas met de productie. Bij burgerzaken, waar documenten en vergunningen worden verstrekt, stijgen de
uitgaven duidelijk sneller dan de productie, waardoor
de kostprijs jaarlijks toeneemt. Bij openbare veiligheid, waaronder politietaken voor openbare orde en de
brandweer zijn begrepen, lopen uitgaven en productie
nog verder uiteen waardoor forse jaarlijkse kostprijsstijgingen ontstaan. Bij openbare orde komt dit vooral
door hogere uitgaven, bij de brandweer door lagere
productie. Hier moeten we echter rekening houden
met de “veiligheidsparadox”, hoe beter de politie en
brandweer presteren, hoe lager de productie in termen
van gepleegde misdrijven en uitgebroken branden.

6.a burger, bestuur en veiligheid

6.b onderwijs en cultuur
De zorg voor het funderend onderwijs was van oudsher
een belangrijke gemeentelijke taak, maar de rijksbijdragen voor het funderend onderwijs worden in
toenemende mate direct aan scholen of schoolbesturen toegekend. Onderwijshuisvesting is nog wel een
belangrijke gemeentelijke taak. De onderwijsuitgaven
vergen circa 6% van de geanalyseerde gemeentelijke
uitgaven en de uitgaven voor kunt en cultuur circa 4%.
De uitgaven voor onderwijshuisvesting hebben zich
gematigd ontwikkeld, maar de verandering in de
productie is nagenoeg nihil waardoor de kostprijzen
zijn gestegen. Bij kunst en cultuur zijn de uitgaven licht
gestegen ,maar is de productie duidelijk achtergebleven. hetgeen een gemiddelde kostprijsstijging van 3,4%
per jaar impliceert. Vooral de bibliotheken (-5% per
jaar) hadden te maken met minder uitleningen en culturele voorstellingen werden slechter bezocht (-1% per
jaar). De musea daarentegen presteerden met gemiddeld 3,5% meer bezoekers per jaar betrekkelijk goed.

prestaties 2006-2011 (indexcijfers, 2006=100)

6.c sport en groen
Sport en groen zijn typisch lokale aandachtsgebieden
met uiteenlopende voorzieningen als sportaccommodaties, openbaar groen, recreatiegebieden, groene
sportvelden en begraafplaatsen.
De productie van groen- en sportvoorzieningen heeft
zich betrekkelijk gematigd ontwikkeld. Een iets hoger
groeitempo treffen we aan bij de groene sportvelden
(meer gebruik) en een iets lager groeitempo bij de
begraafplaatsen (minder populair dan cremeren). Aan
groene sportvelden is de afgelopen jaren veel geld
uitgegeven in verhouding tot het aantal sporters dat er
gebruik van maakt. Daardoor valt de jaarlijkse kostprijsstijging relatief hoog uit.

0,8 miljard 16%

5,1 miljard
9%

aandeel in totale gemeentelijke uitgaven, in miljarden euro’s en
als percentage
sectorspecifieke inkomsten, in miljarden euro’s en als percentage
van sectorspecifieke uitgaven

150
140
130
120
110
100
90
2006

2007

productie

2008

2009

2010

2011

jaarlijkse ontwikkeling in %
productie
uitgaven

kostprijs

reële uitgaven

prestaties per voorziening 2006-2011

bestuurlijke
ondersteuning

0,5

0,8

0,3

burgerzaken

2,9

4,3

1,4

politietaken
openbare orde

2,4

6,0

3,6

brandweer

-0,9

2,3

3,2

kosten per voorziening in 2011 (in miljarden euro’s)

brandweer
1,2
bestuurlijke
ondersteuning
2,5
politietaken
openbare orde
0,6

burgerzaken
0,8

6.c sport en groen

6.b onderwijs en cultuur
1,1 miljard 20%

5,2 miljard
10%

0,8 miljard
20%

3,5 miljard
7%

aandeel in totale gemeentelijke uitgaven, in miljarden euro’s en
als percentage

aandeel in totale gemeentelijke uitgaven, in miljarden euro’s en
als percentage

sectorspecifieke inkomsten, in miljarden euro’s en als percentage
van sectorspecifieke uitgaven

sectorspecifieke inkomsten, in miljarden euro’s en als percentage
van sectorspecifieke uitgaven

prestaties 2006-2011 (indexcijfers, 2006=100)

prestaties 2006-2011 (indexcijfers, 2006=100)

150

150

130

140

110

130

90

120

70

110

50

100

30

90
2006

2007

productie

2008

2009

2010

2011

reële uitgaven

2006

2007

productie

prestaties per voorziening 2006-2011

2008

2009

2010

2011

jaarlijkse ontwikkeling in %
productie
uitgaven

kostprijs

reële uitgaven

prestaties per voorziening 2006-2011

jaarlijkse ontwikkeling in %
productie
uitgaven

kostprijs

onderwijsinstellingen

-15,3

-15,1

0,2

sportaccommodaties

0,2

1,1

0,9

onderwijshuisvesting

-0,1

2,5

2,6

groene sportvelden

2,3

5,0

2,6

cultuur

-1,9

1,4

3,4

openbaar groen

0,5

1,8

1,3

begraafplaatsen

-0,6

0,8

1,5

kosten per voorziening in 2011 (in miljarden euro’s)

kosten per voorziening in 2011 (in miljarden euro’s)

begraafplaatsen
0,2
onderwijs
instellingen
1,8

cultuur
2,0

sport
accommodaties
1,2

openbaar
groen
1,8

onderwijshuisvesting
1,5

groene
sportvelden
0,8

6 Prestaties per sector (vervolg)
6.d werk en inkomen
In 2011 was er met de gemeentelijke uitgaven voor werk
4,4 miljard euro gemoeid en voor inkomen 7,1 miljard.
Bij werk gaat het om de sociale werkvoorziening en
re-integratie en bij inkomen om de uitvoering van de
bijstand en de uitkering van bijstandsgelden. Bij de
uitvoering van de bijstand is de kostprijs sterk gedaald
door besparingen op de uitgaven. Ook de sociale werkvoorziening is goedkoper geworden doordat de uitgaven
iets achterbleven op de ontwikkeling van werkenden
in deze voorziening. De kostprijs van re-integratie en
gesubsidieerde arbeid is daarentegen sterk gestegen
door achterblijvende plaatsing van werkzoekenden op
de arbeidsmarkt, mede vanwege de economische crisis.
Bij de bijstand lopen de uitkeringen wel in de pas met
de ontwikkeling van het aantal ontvangers, waardoor
de kostprijs weinig verandert.

6.d werk en inkomen

6.e dienstverlening en zorg
De sector is ingedeeld in drie taakvelden: maatschappelijke dienstverlening (inburgering, kinderopvang),
maatschappelijke ondersteuning en openbare gezondheidszorg. Bij de inburgering lopen uitgaven en productie (cursisten) nogal uiteen, wat te maken heeft met
de vernieuwing van de inburgering. Bij kinderopvang
gaat het vooral om de toezichtstaak van gemeenten,
waarbij uitgaven en productie redelijk in de pas lopen.
De sterke stijging van productie en uitgaven voor maatschappelijke ondersteuning voor mensen met beperkingen of problemen hangt samen met de overheveling
van de huishoudelijke hulp naar de gemeenten in 2007.
De kostprijs ontwikkelt zich hier heel gematigd. Dat is
niet het geval bij de openbare gezondheidszorg. Dat
komt onder meer door de introductie van de centra
voor jeugd en gezin, waarbij de ontwikkeling van de
voorziening en dus de uitgaven vooruit loopt op het
gebruik door gezinnen met jonge kinderen.

prestaties 2006-2011 (indexcijfers, 2006=100)

6.f infrastructuur en economie
De belangrijkste activiteit is de grondexploitatie,
waar- mee in 2011 een bedrag van €7,9 miljard gemoeid
was, gevolgd door aanleg en onderhoud van wegen en
vervoerstaken, waarmee €3,1 miljard gemoeid was.
De kostprijzen ontwikkelen zich in deze sector gematigd, met een iets grotere stijging bij de grondexploitatie en een lichte daling bij de haven- en nutsbedrijven.
Bij wegen en vervoer zien we een daling van productie
en uitgaven door afnemende betrokkenheid van
gemeenten, maar die weegt niet op tegen de stijging
bij parkeervoorzieningen. De uitgaven voor parkeren
overtreffen daarbij sterk de geleverde prestaties. De
grondexploitatie is vanaf 2010 meer gaan kosten dan
opleveren. De bevordering van handel en industrie kost
wel steeds meer, maar levert ook steeds meer op.

11,5 miljard
22%
9,0 miljard
80%

aandeel in totale gemeentelijke uitgaven, in miljarden euro’s en
als percentage
sectorspecifieke inkomsten, in miljarden euro’s en als percentage
van sectorspecifieke uitgaven

150
140
130
120
110
100
90
2006

2007

productie

2008

2009

2010

2011

jaarlijkse ontwikkeling in %
productie
uitgaven

kostprijs

reële uitgaven

prestaties per voorziening 2006-2011

sociale
werkvoorziening

27,9

25,0

-2,3

re-integratie en
gesubsidieerde arbeid

-5,3

-1,8

3,7

uitvoering bijstand

0,8

-4,5

-5,3

uitkering bijstand

0,4

0,3

-0,1

kosten per voorziening in 2011 (in miljarden euro’s)

sociale
werkvoorziening
3,0

uitkering
bijstand
6,3

re-integratie en
gesubsidieerde
arbeid
1,4
uitvoering
bijstand
0,8

6.f infrastructuur en economie

6.e dienstverlening en zorg

14 miljard
26%

10,5
miljard
75%

6,8 miljard
13%

1,4 miljard 21%
aandeel in totale gemeentelijke uitgaven, in miljarden euro’s
en als percentage

aandeel in totale gemeentelijke uitgaven, in miljarden euro’s
en als percentage

sectorspecifieke inkomsten, in miljarden euro’s en als percentage
van kostenspecifieke uitgaven

sectorspecifieke inkomsten, in miljarden euro’s en als percentage
van sectorspecifieke uitgaven

prestaties 2006-2011 (indexcijfers, 2006=100)

prestaties 2006-2011 (indexcijfers, 2006=100)

180

150
140

160

130
120

140

110

120

100
90

100
2006

2007

productie

2008

2009

2010

2011

reële uitgaven

2006

2007

productie

prestaties per voorziening 2006-2011

2008

2009

2010

2011

reële uitgaven

prestaties per voorziening 2006-2011

jaarlijkse ontwikkeling in %
productie
uitgaven

jaarlijkse ontwikkeling in %
productie
uitgaven

kostprijs

kostprijs

inburgering

2,8

-6,3

-8,9

wegen en vervoer

-2,6

-1,7

kinderopvang

1,4

2,1

0,7

grondexploitatie

-2,1

-0,8

1,3

haven- en nutsbedrijven

3,5

2,5

-1,0

bevordering handel
en industrie

5,3

5,9

0,6

maatschappelijke
ondersteuning

10,6

11,5

0,9

openbare
gezondheidszorg

2,0

6,7

4,6

kosten per voorziening in 2011 (in miljarden euro’s)
openbare
gezondheidszorg
1,2

inburgering
0,2
kinderopvang
0,3

maatschappelijke
ondersteuning
5,2

0,9

kosten per voorziening in 2011 (in miljarden euro’s)
bevordering handel en industrie
0,9
haven- en nutsbedrijven
2,9

wegen en
vervoer
4,8

grondexploitatie
7,9

6.g milieu en leefomgeving
5,6 miljard
80%

7 miljard
13%

aandeel in totale gemeentelijke uitgaven, in miljarden euro’s en
als percentage
sectorspecifieke inkomsten, in miljarden euro’s en als percentage
van sectorspecifieke uitgaven

prestaties 2006-2011 (indexcijfers, 2006=100)
150
140
130
120
110
100
90
2006

2007

productie

2008

2009

2010

2011

jaarlijkse ontwikkeling in %
productie
uitgaven

kostprijs

reële uitgaven

prestaties per voorziening 2006-2011

milieukwaliteit

1,0

0,7

riolering

2,5

2,7

-0,3
0,2

afvalverwijdering

-0,4

-2,1

-1,7

wonen en ruimte

-1,3

-0,1

1,2

6.g milieu en leefomgeving
De bemoeienis van gemeenten met de kwaliteit van
het milieu is stabiel, met gematigde groeicijfers voor
uitgaven en resultaten. Bij riolering sporen productie en
uitgaven betrekkelijk nauwgezet maar zijn de groeicijfers aanzienlijk hoger. Bij de gemeentelijke afvalverwijdering blijkt de productie betrekkelijk stabiel, maar
toont per saldo wel een lichte daling. De betrokken
uitgaven vertonen een grilliger beeld, maar komen per
saldo duidelijk lager uit, waardoor de kostprijzen dalen.
De uitgaven en productie op het terrein van ruimte en
wonen lopen met name in 2009 sterk uiteen, door sterk
stijgende uitgaven voor regulering en toezicht en voor
ruimtelijke ordening. In de jaren daarna lopen uitgaven
en productie weer in de pas. Dit leidt wel tot een gematigde kostprijsstijging.

Maten voor gemeenten is een signaleringsinstrument
De aanpak die in dit rapport is ontwikkeld, moet vooral
worden gezien als een signaleringsinstrument. Waar
verschillen optreden in de ontwikkeling van taken en
middelen die niet redelijkerwijs zijn te verklaren uit
productiviteitsontwikkelingen, is nader onderzoek
vereist. Zulke discrepanties komen aan het licht bij de
berekening van relatieve kostprijzen. Als deze zeer sterk
toenemen, kan dat duiden op inefficiënties, maar ook
op toegenomen kwaliteit, toegenomen kosten van
ingezette middelen, toenemende complexiteit van de
werkzaamheden of veranderingen in de regelgeving.
Bij de uiteindelijke beleidsvorming moeten daarom
bij de monitoring van de gemeentelijke prestaties ook
gedegen kennis van de betrokken taakvelden en kwalitatieve overwegingen worden betrokken. Het Sociaal
en Cultureel Planbureau (scp) geeft inzicht in de relatie
tussen gemeentelijke prestaties en gemeentelijke
uitgaven op macroniveau, in opdracht van de directie
Bestuur, Democratie en Financiën van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Maten
voor gemeenten 2013 is een actualisering van de rapportages, die vanaf 2002 zijn verschenen.

kosten per voorziening in 2011 (in miljarden euro’s)
milieukwaliteit
0,7

wonen en
ruimte
2,8

riolering
1,4

Maten voor gemeenten 2013
Ontwikkelingvan uitgaven en prestaties van gemeenten in de
periode 2006-2011
Evert Pommer, Ingrid Ooms, Saskia Jansen
scp-publicatie 2013-32
207 p., € 31,isbn 978 90 377 0688 8

afvalverwijdering
2,1

Verkrijgbaar in de boekhandel en via www.scp.nl.
Op deze site kunt u ook gratis de publicatie als pdfbestand downloaden.
factsheet: Evert Pommer, Ingrid Ooms, Saskia Jansen
vormgeving: bureau Stijlzorg, Utrecht
foto voorzijde: © Bert Beelen | Hollandse Hoogte (Gemeentehuis
Groesbeek)