Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 792

Najaarsnota 2008

Nr. 2

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 12 december 2008
De vaste commissie voor Financiën1 heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de minister van Financiën over de Najaarsnota (Kamerstuk 31 792,
nr. 1).
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 11 december 2008.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Blok
De adjunct-griffier van de commissie,
Basten

1

Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Blok (VVD), voorzitter, Ten Hoopen (CDA), ondervoorzitter,
Weekers (VVD), Van Haersma Buma (CDA), De
Nerée tot Babberich (CDA), Haverkamp (CDA),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Omtzigt
(CDA), Koşer Kaya (D66), Irrgang (SP), Luijben
(SP), Kalma (PvdA), Blanksma-van den Heuvel
(CDA), Cramer (CU), Van der Burg (VVD), Van
Dijck (PVV), Spekman (PvdA), Heerts (PvdA),
Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD), Tang
(PvdA), Vos (PvdA), Bashir (SP) en Sap (GL).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Remkes
(VVD), Jonker (CDA), Aptroot (VVD), De Vries
(CDA), Van Hijum (CDA), Mastwijk (CDA), De
Krom (VVD), De Pater-van der Meer (CDA),
Pechtold (D66), Kant (SP), Ulenbelt (SP), Van
der Veen (PvdA), Smilde (CDA), Anker (CU),
Vacature (VVD), De Roon (PVV), Van Dam
(PvdA), Smeets (PvdA), Karabulut (SP),
Thieme (PvdD), Heijnen (PvdA), Roefs (PvdA),
Van Gerven (SP) en Vendrik (GL).

KST126039
0809tkkst31792-2
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

1

1 en 6
Kan worden verklaard waarom er verschillen bestaan tussen de Verticale
Toelichting en de suppletoire wetten? Kan per verschil worden verklaard
wat de achtergrond hiervan is en wat de juiste cijfers behoren te zijn?
Waarom is de verticale toelichting niet sluitend met de suppletoire begrotingen? Kan per verschil worden verklaard wat de achtergrond hiervan is
en wat de juiste cijfers zijn?
Verschillen tussen de verticale toelichting en de suppletoire begrotingswetten hebben een puur technische of presentationele reden. Verschillen
kunnen worden verklaard door een of meerdere van de volgende drie
oorzaken:
1. de tweede suppletoire wetten geven inzicht in de mutaties ten opzichte
van de vorige (eerste) suppletoire wet (die met de Voorjaarsnota naar
de Kamer is gezonden). De Verticale Toelichting geeft daarentegen
inzicht in de mutaties ten opzichte van de vermoedelijke uitkomsten
2008 zoals gepresenteerd in de Miljoenennota 2009.
2. in de Verticale Toelichting wordt bij de verschillende begrotingen doorgaans een andere (hogere) ondergrens gehanteerd voor de toelichting
dan in de suppletoire wetten. Dat verklaart waarom sommige mutaties
wel in de suppletoire wet, maar niet in de Verticale Toelichting worden
toegelicht.
3. een beperkt aantal boekhoudkundige en technische budgetten wordt
wel in de suppletoire wet, maar niet in de Verticale Toelichting opgenomen. Het gaat het dan bijvoorbeeld om het cumulatief saldo in het
Infrastructuurfonds en de zogenoemde «financieringsmutaties», zoals
de uitgifte en aflossing van vaste schuld op de begroting van de Nationale Schuld (IX A) en de muntcirculatie op de Financiënbegroting (IX
B). Deze mutaties hebben geen effect op het financieringstekort van
het Rijk of het EMU-saldo.
Er is dus geen sprake van «juiste» en «onjuiste» cijfers. Middels de
tweede suppletoire wetten autoriseert de Kamer de maximumbedragen
waartoe een minister uitgaven mag doen en verplichtingen mag aangaan.
De bedragen in de Verticale Toelichting vormen een aanvullende toelichting hierop, maar hebben geen formele betekenis.
2
In de brief van 21 november 2008 over de gevolgen van de kredietcrisis
voor de reële economie worden naast de maatregelen omschreven in de
Najaarsnota nog een aantal maatregelen genoemd die reeds zijn
genomen in verband met de kredietcrisis. Deze betreffen de risicoaversie
van financiële instellingen, groeifaciliteit, de zorg, het spaarloon, de
mogelijke intensivering van investeringen in duurzame groei, de woningbouw en Europese en internationale trajecten. Deze maatregelen worden
niet toegelicht in de Najaarsnota. Kan worden aangeven waarom deze
maatregelen niet meer terugkomen in de Najaarsnota?
Dit zijn geen maatregelen waartoe het kabinet al heeft besloten. Het
Kabinet heeft over deze onderwerpen in de brief gezegd te zullen nadenken richting voorjaar. Dus ook geen budgettair effect. In de Najaarsnota
zijn alleen de maatregelen verwerkt die een budgettair effect in 2008
hebben.
3, 26 en 27
In welke mate en op welke wijze is getracht om op grond van de
begrotingsregels uit het Coalitieakkoord de overschrijding van de ijklijn
Rijksbegroting te voorkomen? Zijn er compenserende maatregelen
getroffen? Op grond van welke bijzondere omstandigheden is in deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

2

Najaarsnota compensatie tussen de afzonderlijke budgetdisciplinesectoren toegestaan?
Op grond van welke bijzondere omstandigheden is in deze Najaarsnota
compensatie tussen de afzonderlijke budgetdisciplinesectoren toegestaan?
Hoe verhoudt deze maatregel die de overschrijding van het kader Rijksbegroting verder verhoogd, zich tot de begrotingsregels die uitgaan van het
binnen de kaders houden van de uitgaven?
De begrotingsregels schrijven voor dat in principe ieder deelkader overschrijdingen binnen de eigen sector dient te compenseren. In bijzondere
omstandigheden kan de ministerraad besluiten tot compensatie tussen de
afzonderlijke deelkaders. In het verleden is het vaker voorgekomen dat
bepaalde budgetdisciplinesectoren een overschrijding lieten zien en
gecompenseerd werden uit andere sectoren om het totale uitgavenkader
sluitend te houden.
Bij het kader RBG-eng doen zich verschillende mee- en tegenvallers voor.
Ten opzichte van de Miljoenennota 2009 wijzigt de per saldo overschrijding van het uitgavenkader RGB-eng niet. Het SZA-kader wordt per saldo
onderschreden met 0,3 miljard euro. Dit is eenzelfde onderschrijding als
bij Miljoenennota 2009 werd verwacht voor 2008. Het kader Zorg sluit, ook
dit is conform de verwachting bij Miljoenennota.
4 en 64
Kan een inhoudelijke toelichting worden geven op de meevaller bij de
inkomensheffing en de tegenvaller bij de loonheffing? Worden ook
analyses uitgevoerd en nader onderzoek gedaan van de achterliggende
oorzaken van het optreden van afwijkingen van 0,9 respectievelijk
€ 1,3 mld. in de inkomsten- en loonheffing ten opzichte van de ramingen
die enige maanden geleden nog aan de Kamer zijn gepresenteerd in de
Miljoenennota? Zo ja, wat zijn hiervan de (voorlopige) bevindingen? Zo
nee, waarom worden dergelijke afwijkingen van de raming niet direct
geanalyseerd?
Wanneer kan worden verklaard in hoeverre de economische ontwikkeling
verantwoordelijk is voor de tegenvaller bij de loonheffing, etc.?
De meevaller bij de inkomensheffing in 2008 betreft grotendeels hogere
kasontvangsten in 2008 over de transactiejaren 2007 en 2006. Deze hogere
kasontvangsten volgen uit de aanslagen die in 2008 met betrekking tot
deze jaren zijn opgelegd. In 2007 bleven de kasontvangsten inkomstenheffing over het transactiejaar 2007 juist achter. Met de hogere ontvangsten over het jaar 2007 in 2008 is deze ontwikkeling min of meer rechtgezet.
De tegenvaller bij de loonheffing betreft zowel lager dan verwachte
ontvangsten over het transactiejaar 2007 als 2008. Voor 2007 kan (achteraf) worden geconcludeerd dat er in 2007 verhoudingsgewijs meer op de
(maandelijkse en driemaandelijkse) loonaangiften is binnengekomen en
minder op aanslagen vergeleken met eerdere jaren (circa 0,6 mld). Daar is
in de raming voor 2007 geen rekening meegehouden en tot en met de
Miljoenennotaraming eveneens niet voor 2008. Dit heeft geleid tot een
overschatting van de kasontvangsten in 2008 over zowel het transactiejaar
2007 als 2008, opgeteld 1,3 miljard euro.
5
Wat zou het voor de inkomstenraming in 2009 betekenen indien de
huidige tegenvaller bij deze belastingsoorten zich op hetzelfde niveau
doorzet in 2009?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

3

Indien de tegenvaller van 2008 doorwerkt naar 2009 gaat de inkomstenraming voor 2009 ten opzichte van de Miljoenennotaraming met hetzelfde
niveau als in 2008 omlaag (-2,0 miljard).
6
Waarom is de verticale toelichting niet sluitend met de suppletoire begrotingen? Kan per verschil worden verklaard wat de achtergrond hiervan is
en wat de juiste cijfers zijn?
Zie antwoord vraag 1.
7
Waarom worden de budgettaire gevolgen van Leaseplan niet per Nota
van Wijziging verwerkt in plaats van in de Voorlopige Rekening 2008?
De Kamer heeft ingestemd met de instelling van een garantiefonds van
200mld voor interbancaire leningen. Er zijn nu een tweetal garanties
verstrekt. Bij de opstelling van de Najaarsnota was de detailinformatie
over de 2 garanties niet beschikbaar.
8, 16 en 85
Is er een plafondbedrag afgesproken voor de staatsschuld? Zo ja, op
hoeveel miljard euro mag de staatsschuld dan maximaal uitkomen?
Hoe hard is de norm uit het Stabiliteitspact inzake een staatsschuld onder
de 60%?
Wordt erop gestuurd om de staatsschuld van Nederland onder de 60% te
houden? Zo ja, zou dat consequenties kunnen hebben voor bijvoorbeeld
de maximaal te verstrekken bedragen in het kader van kapitaalversterking
van financiële instellingen. Zo nee, wat zal de inzet zijn van Nederland in
Europees verband en welke afspraken zijn/worden hierover gemaakt?
Er zijn nationaal geen specifieke afspraken gemaakt over een plafondbedrag voor de staatsschuld c.q. een sturing op de 60%. Opgemerkt zij dat
de EMU-schuld – de som van de schuld van de staat, sociale fondsen en
lokale overheden – conform het Stabiliteits- en Groeipact (SGP) moet
voldoen aan het convergentiecriterium van de schuld: de schuld mag
maximaal 60% BP bedragen of moet in voldoende mate dalen richting
60%. Een lidstaat kan in een buitensporigtekortprocedure komen indien
zijn EMU-schuld groter is dan 60% BBP en niet in voldoende mate
afneemt. Bij de forse stijging van de EMU-schuld bij Najaarnota kan de
kanttekening geplaatst worden dat naar verwachting deze schuldstijging
van tijdelijke aard is. Op termijn kan de schuld fors afnemen met de
opbrengsten samenhangende met de vervreemding van Fortis/ABN Amro
en de securities van ING, AEGON en SNS Reaal. Tegenover de overbruggingskredieten aan Fortis staan vorderingen. De EMU-schuld is echter een
bruto schuldbegrip.
9
Hoe wordt het bedrag van 6 mld gedekt dat de regering van plan is om in
de economie te investeren? Wat is waar van de informatie op de website
van elsevier van 2 december 2008 waarin wordt gesteld dat niet 6 mld in
de economie wordt gestoken, maar dat dit bedrag enkele miljarden lager
zal uitvallen?
De feitelijke extra kosten van het pakket die ingepast worden onder het
uitgavenkader bedragen 200 mln. Daarnaast geeft het kabinet aan de
lastenzijde een liquiditeitsimpuls via de vervroegde afschrijving van bijna
2 mrd. Samen met de aangekondigde lastenverlichting 2009, de
investeringsagenda van het kabinet en het laten werken van de automatische stabilisatie levert dit een forse impuls op aan de economie. Zo inves-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

4

teert het kabinet in vertrouwen en liquiditeit zonder dat de begrotingsregels worden geschonden.
10 en 81
Hoe verklaart u de toename van de staatsschuld met € 90 mld, terwijl er
maar voor ongeveer € 82 mld, is te achterhalen? Waar is de overige 8
mld.?
Hoe kan het dat de staatsschuld toeneemt met € 90 mld. terwijl de financiële transacties kredietcrisis ruim € 80 mld. bedragen en er daarnaast een
tegenvaller bij de belastingen en premies van € 2 mld.? Wat verklaart de
overige € 8 mld. toename van de staatsschuld?
Wat wordt precies bedoeld in tabel 5.2 van de Najaarsnota met «bijstelling
CBS EMU-schuld 2007»? Waarom heeft het CBS de EMU-schuld 2007
bijgesteld, om welk bedrag gaat het en waarom heeft dat gevolgen voor
de staatschuld 2008?
Wat wordt precies bedoeld met de kolom «onderpand» in tabel 5.2 van de
Najaarsnota? Is dit het gedeelte van de schuldtoename die leidt tot een
verbetering van de Staatbalans? Waarom worden niet andere type
uitgaven (bijvoorbeeld investeringen in infrastructuur in 2008) als onderpand meegenomen?
De EMU-schuld neemt toe met 90 miljard euro. Dit is voor ruim 80 miljard
euro te verklaren uit de transacties uit hoofde van de kredietcrisis. Daarnaast is sprake van reguliere uitvoeringsmutaties uit de Najaarsnota
(waaronder een tegenvaller bij de belastingen en premies) en een bijstelling van de EMU-schuld in 2007.
Met de bijstelling van de EMU-schuld 2007 wordt bedoeld dat de EMUschuld is aangepast omdat daarin abusievelijk de callgeldleningen ultimo
2007 niet waren opgenomen. Het gaat hier om een bedrag van 5,7 miljard
euro. Gezien het kortlopende karakter van de callgeldleningen geeft de
ultimostand 2007 slechts een indicatief beeld voor de ultimostand 2008.
Met onderpand wordt bedoeld dat het vermogen van de Staat door deze
transacties niet verandert. Tegenover de toegenomen schuld staan
immers aandelen, securities en vorderingen (in het geval van leningverstrekking). De EMU-schuld is een bruto schuldbegrip, waardoor uitstaande
vorderingen niet in mindering mogen worden gebracht op de schuld.
11
Waarom is er voor gekozen om de cijfers voor 2009, als gevolg van de
kredietcrisis, nog niet te verstrekken?
De Najaarsnota is de laatste uitvoeringsnota van het jaar en gaat normaal
gesproken enkel in op 2008. Gezien de uitzonderlijke situatie is ervoor
gekozen om de budgettaire effecten van de maatregelen die het kabinet
heeft getroffen in het kader van de kredietcrisis, voor zover bekend, juist
wel op te nemen voor het jaar 2009. Daarbij zijn niet van alle maatregelen
de gevolgen voor 2009 bekend, zodoende zijn deze op PM gezet.
12
Malta en Ierland zitten al onder de 3% grens van het Stabiliteitspact, ook
Frankrijk dreigt hieronder te vallen, zijn er vanuit de EU sancties voor deze
landen? Mocht de EU consequenties verbinden aan het feit dat Ierland en
Malta de 3%-norm van het Stabiliteitspact in 2008 overschrijden, wat is de
inzet van de Nederlandse regering dan in deze? En wat zal de inzet zijn
van Nederland als er meer (grote) landen de 3%-norm overschrijden?
Hamert Nederland óók op sancties tegen de betreffende landen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

5

Tijdens de Ecofin Raad van 2 december jl. is bekrachtigd dat de procedures van het Stabiliteits- en Groeipact (SGP) moeten worden gevolgd,
wel moet de flexibiliteit die het SGP biedt worden benut. Afgesproken is
dat de 3%-overschrijdingen tijdelijk moeten zijn en gereduceerd moeten
worden parallel aan het economisch herstel. De Europese Commissie
heeft al aangegeven dat lidstaten, conform het SGP, gewoon in een
buitensporigtekortprocedure zullen belanden. Lidstaten met een tekort
boven de 3%-grens zullen dan een aanbeveling krijgen van de Raad, maar
het tijdspad zal dan waarschijnlijk langer zijn dan de gebruikelijke één jaar.
Dit zal echter per geval moeten worden bekeken. Hiermee wordt het SGP
volledig toegepast. Het SGP biedt namelijk ruimte voor een langere
periode om een tekort terug te brengen onder de 3%-grens in het geval
van «special circumstances». De Nederlandse inzet is dat het SGP
conform de huidige afspraken moet worden toegepast.
13
Wat is de reden van de meevaller van € 1 mld. aan aardgasbaten?
Het verwachte productievolume is als gevolg van marktontwikkelingen
(voornamelijk door succesvolle verkoop van Nederlands aardgas door
GasTerra) gestegen. Dit heeft als effect dat de aardgasbaten (excl. vennootschapsbelasting) op transactiebasis opwaarts worden bijgesteld met 1
mld. en op kasbasis met 50 mln.
14
Zal de door het CPB binnenkort te publiceren geactualiseerde korte
termijn raming ook aan de Kamer verzonden worden?
emberraming van het CPB is voor iedereen beschikbaar op de website van
het CPB (http://www.cpb.nl/nl/news/2008_37.html). Deze raming zal door
het kabinet niet apart aan de Kamer worden toegezonden.
15 en 37
Is het denkbaar dat het huidige beeld voor 2008 dat nu in de Najaarsnota
wordt geschetst ook nog aanpassing behoeft op basis van de doorrekeningen die het CPB nu maakt?
Is het denkbaar dat het huidige beeld voor 2008 dat nu in de Najaarsnota
wordt geschetst nog wordt aangepast?
De Najaarsnota is de laatste uitvoeringsnota van het jaar en hierin zijn de
meest recente uitputtingsgegevens meegenomen. Na de Najaarsnota
volgen nog twee budgettaire nota’s, te weten de Voorlopige Rekening en
het Financieel Jaarverslag van het Rijk. In deze nota’s worden de (voorlopige) realisaties van de uitgaven en inkomsten gepresenteerd, evenals de
saldo- en schuldontwikkeling. Nieuwe ramingen van het CPB voor het jaar
2008 zullen weinig invloed hebben op de begroting voor dit jaar, omdat de
effecten hiervan via de uitvoeringsgegevens grotendeels al verwerkt zijn.
16
Hoe hard is de norm uit het Stabiliteitspact inzake een staatsschuld onder
de 60%?
Zie antwoord vraag 8.
17
Kan het overzicht met uitgaven financiële crisis (voortaan) ook worden
aangevuld met maatregelen die niet gericht zijn op financiële markten
maar wel rechtstreeks samenhangen met de financiële crisis?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

6

In de Najaarsnota zijn de maatregelen meegenomen die ook al betrekking
hebben op 2008. Ook de maatregelen die genomen zijn ten behoeve van
de kredietcrisis zijn hierin meegenomen. In de volgende nota’s worden de
maatregelen die genomen zijn, gericht op de financiële crisis, meegenomen.
18 en 19
Klopt het dat de Kamer voortaan in ieder budgettaire nota, dus vier maal
per jaar een geactualiseerd standaardoverzicht zal ontvangen inzake de
gevolgen van de financiële crisis, namelijk in februari (Voorlopige Rekening), in mei (Voorjaarsnota), in september (Miljoenennota) en in
november (Najaarsnota)?
Kan dit overzicht standaard meerjarig gepresenteerd worden?
Ja, de Kamer zal bij bovengenoemde budgettaire nota’s een geactualiseerd overzicht ontvangen over de gevolgen van de financiële crisis,
conform tabel 1 (Uitgaven financiële crisis) in de Najaarsnota 2008.
Normaliter wordt in de Najaarsnota alleen inzicht gegeven in de budgettaire stand van zaken voor het lopende jaar. Gezien de financiële crisis is
in deze Najaarsnota ook de doorwerking van de crisis naar 2009 weergegeven. Indien hier aanleiding toe is, zal ook in komende budgettaire nota’s
een meerjarig overzicht worden gepresenteerd van de financiële crisis.
19
Kan dit overzicht standaard meerjarig gepresenteerd worden?
Zie vraag 18.
20
Zijn de renteontvangsten uit overbruggingskredieten van Fortis/ABN
AMRO structurele ontvangsten? Hoe groot wordt het risico geschat dat
extra overbruggingskredieten moeten worden uitgereikt?
Nee, de renteontvangsten uit overbruggingskredieten zijn geen structurele
ontvangsten. Het is de bedoeling dat Fortis zo snel mogelijk zelfstandig
financiering aantrekt waardoor de overbruggingskredieten worden afgebouwd.
Fortis kan bij het Agentschap lenen tegen interbancair leentarief (Euribor)
met een opslag. Deze tarieven geven Fortis een prikkel om zo spoedig
mogelijk zelfstandig financiering aan te trekken. De maximale ruimte om
te lenen is beperkt tot € 40 mld voor de langere termijnen en maximaal
€ 5 mld extra voor het opvangen van dagelijkse fluctuaties. Er is iets meer
ruimte (dan € 34 mld) om rekening te houden met benodigde herfinanciering van andere leningen die aflopen. De maxima worden periodiek
naar beneden bijgesteld op basis van de capaciteiten van Fortis om zelf
financiering aan te trekken. Afgelopen tijd is het beroep ca. € 34 mld
geweest. Fortis heeft daarnaast de mogelijkheid om een aanvraag in te
dienen onder de garantieregeling.
21
Waarom is ervoor gekozen om de couponbetaling te laten afhangen van
de uitkering van dividend in plaats van een (vaste) jaarlijkse couponbetaling?
De afhankelijkheid van dividendbetaling is te herleiden tot de noodzaak
voor banken om hun core tier 1 ratio, een solvabiliteitsratio, te verbeteren.
DNB bepaalt of een financieringsinstrument kwalificeert als core tier 1
kapitaal. Om te kwalificeren als core tier 1 kapitaal moet het financieringsinstrument voldoende verliesabsorberend zijn. Doordat de couponbeta-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

7

ling afhankelijk is van de uitkering van dividend, is het financieringsinstrument verliesabsorberend: wanneer de resultaten tegenvallen wordt
geen dividend uitgekeerd en dus geen coupon betaald.
22
Waarom is gekozen voor de optie om het hoogste uit te keren van
couponbetaling of 110–125% van het dividend van voorafgaande jaar
(bijvoorbeeld ING)? Waarom wordt op deze wijze in feite een negatieve
prikkel gegeven om dividend uit te betalen?
Er is voor een oplopende dividendgerelateerde coupon gekozen zodat de
investering van de Staat steeds duurder wordt voor de bank, wanneer de
bank een dividend betaalt dat hoger is dan 80% (1/1.25) van de coupon.
Deze stepping stone (oplopend percentage van 110% naar 120%) draagt
bij aan de tijdelijkheid van de investering van de Staat doordat de onderneming een prikkel krijgt om ons uit te kopen.
De bank kan inderdaad haar dividend onder 80% van de coupon vaststellen om een hogere coupon te vermijden. Wanneer de markten en
bedrijven zich herstellen, is de verwachting dat de banken wel een hoger
dividend zullen uitkeren, omdat investeerders dit verwachten en de
banken de intentie hebben uitgesproken hun huidige dividendbeleid te
handhaven, aangenomen dat de financiële situatie van de banken dit
toelaat.
23
Kan worden toegelicht wat wordt bedoeld met dat niet-uitgekeerde
couponbetalingen alsnog worden betaald bij het afkopen van de lening?
AEGON en SNS REAAL hebben de mogelijkheid de eerste 1 mrd respectievelijk € 250 mln binnen een jaar tegen nominale waarde af te lossen.
Hiervoor betalen AEGON en SNS REAAL een couponrente van minimaal
8,5% (ongeacht of tot dividenduitkering wordt overgegaan) pro rata de
periode waarin AEGON en SNS REAAL gebruik maken van dit bedrag.
24, 42, 46, 47, 48, 49 en 52
Hoe werkt het financieren van de staatsschuld door in het lastenplaatje
van de burger? Het wordt voor het bedrijfsleven tijdelijk (2009, met doorwerking kosten in 2010) mogelijk om willekeurig of vervroegde afschrijving toe te passen. Wat gaat deze regeling precies kosten? Is er een
maximum aan de regeling verbonden?
Hoe werkt het financieren van de staatsschuld door in het lastenplaatje
van de burger?
Hoe is de liquiditeitsimpuls van € 1,75 mrd. precies berekend? Hoe is de
netto contante waarde van € 0,2 mrd. precies berekend? Is er een maximum gesteld aan de regeling? Zo ja, hoeveel bedraagt dit maximum? Aan
welke aanvullende voorwaarden om onbedoeld gebruik te voorkomen
wordt gedacht? Kan het EMU-saldo effect van € 0,9 mld. per jaar nader
worden toegelicht? Hoeveel bedraagt de vrijval van de zogenaamde renteboxgelden in 2009?
Het resterende budget van de rente-boxgelden in 2009 en het totale
budget van de renteboxgelden 2010 worden ingezet voor verlaging van
het MKB-tarief van de tweede schijf in de vennootschapsbelasting van 23
procent tot 20 procent voor de jaren 2009 en 2010». Kan een berekening
worden gegeven van dit budget?
Wanneer wordt duidelijk of versnelde afschrijving ook kan plaatsvinden
voor zeer zuinige auto’s? In hoeverre worden de maatregelen met betrekking tot de kredietcrisis toegespitst op de milieu- en energiedoelstellingen
van het kabinet?
De aanvullende maatregelen willekeurige of vervroegde afschrijving en
het verlagen van het tarief van de tweede schijf van de VpB, worden gefi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

8

nancierd uit de vrijval van de renteboxgelden. Verwacht de regering dat
de EC de rentebox als verboden staatssteun zal aanmerken?
Kan worden aangeven wat de maatregel willekeurige of vervroegde
afschrijving en MKB-faciliteit kost?
Het financieren van de staatsschuld loopt niet in het lastenplaatje voor de
burger of het bedrijfsleven. Een hogere schuld kan op termijn wel leiden
tot druk om de lasten te verhogen. Dat kan via lagere uitgaven en/of
hogere belastingen. De oploop van de schuld die we nu echter zien hoeft
geen aanleiding te zijn voor maatregelen. Tegenover deze schuld staat
immers bezit. Netto gezien verslechtert de vermogenspositie van de overheid hierdoor niet.
Omdat de reële economie wordt geraakt door de kredietcrisis, heeft het
kabinet een aanvullend pakket aangekondigd. Dit pakket bevat o.a.
werktijdverkorting, willekeurige afschrijvingen en verlaging van het
Vpb-tarief in de tweede schijf. Deze maatregelen betreffen generieke
maatregelen en sluiten aan bij knelpunten die bedrijven ervaren als
gevolg van de kredietcrisis. De milieu- en energiedoelstellingen van dit
kabinet hebben geen rol gespeeld bij de keuze van de maatregelen van
het aanvullend pakket.
De regeling voor willekeurige en vervroegde afschrijving is zo vormgegeven dat investeringen die in het kalenderjaar 2009 plaatsvinden in
twee jaar mogen worden afgeschreven; maximaal 50% in 2009 en maximaal 50% in 2010. Zeer zuinige auto’s vallen onder de regeling. Er is geen
maximum gesteld aan de regeling. Daarentegen zijn er wel nadere voorwaarden opgenomen om onbedoeld gebruik te voorkomen. Daarom is de
regeling beperkt tot investeringen in nieuwe bedrijfsmiddelen, geldt deze
niet voor investeringen in bedrijfsmiddelen die bestemd zijn om ter
beschikking te worden gesteld aan derden en wordt de willekeurige
afschrijving teruggenomen, indien het bedrijfsmiddel niet voor 1 januari
2012 in gebruik wordt genomen.
De budgettaire effecten van de vervroegde afschrijving zijn als volgt berekend. Op basis van investeringscijfers uit de Nationale Rekeningen (CBS)
is bepaald hoe groot het investeringsbedrag is waarop de regeling betrekking heeft. Uitgaande van een gemiddelde afschrijvingstermijn, een
geschatte restwaarde en het deel van de bedrijven dat gebruik kan maken
van de regeling is berekend wat de belastingderving is van willekeurige
en vervroegde afschrijving op de belastinginkomsten (Vpb en IB). Het
effect op het EMU-saldo is in 2009 en in 2010 € 0,9 miljard; in totaal € 1,75
miljard. De gederfde belastingopbrengsten in 2009 en 2010 worden in
latere jaren terugverdiend door hogere belastingopbrengsten. De
belastinginkomsten worden derhalve vertraagd. Door deze vertraging
treedt in totaal een rente-effect op ter grootte van € 0,2 miljard bij een
disconteringsvoet van 4,0%.
In de Nota naar aanleiding van het Verslag bij het Belastingplan 2009 is
aangegeven hoe hoog de kosten van de rentebox zijn. Voor 2009 is dit
€ 385 miljoen en voor 2010 € 365 miljoen.
Zonder nader beleid zou de tariefsstructuur van de Vpb in 2009 terugvallen op het niveau van 2007. Het kabinet gaat er inmiddels van uit dat de
optionele rentebox in 2009 en 2010 niet meer zal worden ingevoerd, nog
los van de vraag of de Commissie deze als verboden staatssteun zal
aanmerken. Daarom zijn de bedragen die gereserveerd waren voor de
optionele rentebox in 2009 en 2010 samengenomen en verminderd met
de kosten van de vervroegde afschrijving. Voor de jaren 2009 en 2010 is
dan per jaar € 265 miljoen beschikbaar voor verlaging van het Vpb-tarief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

9

in de tweede schijf. Dit bedrag is aangewend om het tarief in de tweede
schijf van de Vpb (€ 40 000 tot € 200 000) in 2009 en 2010 te verlagen van
23% tot 20%. Hiermee wordt het tarief van de tweede schijf gelijk aan dat
van de eerste schijf en wordt dus de eerste schijf verlengd tot € 200 000.
25, 50 en tweede en derde deelvraag 51
Kan worden aangeven of het versnellen van betalingstermijnen kosten
met zich meebrengt? Zo ja, hoeveel kosten?
Kan worden aangeven of het versnellen van betalingstermijnen kosten
met zich meebrengt? Zo ja, hoeveel kosten?
Hoeveel levert de maatregel van versnelling betalingstermijnen op? Om
wat voor bedragen gaat dit?
Op zichzelf beschouwd brengt het verkorten van de betalingstermijnen
geen kosten met zich mee. In de Algemene Rijksinkoopvoorwaarden
(ARIV) en de Algemene Rijksvoorwaarden voor het verstrekken van
opdrachten tot het verrichten van Diensten (ARVODI) moet de betalingstermijn van 45 dagen worden teruggebracht tot 30 dagen. In de uitvoering
kan de verkorting echter – zeker de eerste tijd – betekenen dat niet binnen
de vastgestelde termijn van 30 dagen betaald wordt. De betalingsprocessen moeten namelijk aangepast worden. Als de gedupeerde leveranciers
dan de wettelijke rente in rekening brengen, waartoe ze gerechtigd zijn,
zal dit de Staat geld kosten. Hoeveel geld is moeilijk te zeggen. In de
huidige situatie brengen niet veel leveranciers bij overschrijding van de
betalingstermijn de wettelijke rente in rekening. Of het er in de toekomst
meer worden, is niet te voorspellen. De maatregel levert het Rijk geen
geld op, maar biedt bedrijven wel een mogelijkheid hun liquiditeitspositie
te verbeteren.
26
Op grond van welke bijzondere omstandigheden is in deze Najaarsnota
compensatie tussen de afzonderlijke budgetdisciplinesectoren toegestaan?
Zie antwoord vraag 3.
27
Hoe verhoudt deze maatregel die de overschrijding van het kader Rijksbegroting verder verhoogd, zich tot de begrotingsregels die uitgaan van het
binnen de kaders houden van de uitgaven?
Zie antwoord vraag 3.
28, 56 en 60
Waarom is er niet voor gekozen om budgettaire ruimte van € 300 mln. in
2008 niet te benutten voor het volledig invullen van de nog openstaande
in-is-uit-taakstelling in plaats van het doen van een vooruitbetaling?
Hoe zeker is het dat er nog onderuitputting op de rijksbegroting zal
optreden? Wat gebeurt er als de nu nog resterende taakstelling van € 300
mln. niet wordt gehaald? Wat is de ratio om in 2008 alvast betalingen te
gaan doen die pas in 2009 verschuldigd zijn?
Wat is de exacte reden dat er nu al € 300 miljoen wordt betaald voor de
OV-kaart van 2009? Valt die ruimte vrij in 2009? Is er een renteverlies
geleden door het eerder afschrijven, zo ja, hoe groot is het renteverlies
voor het vervroegd betalen? Wanneer had het bedrag van € 300 mln. voor
de OV-kaart uiterlijk betaald kunnen worden in 2009? Worden er naast de
OV-kaart nog meer betalingen voor 2009 alvast voor de jaargrens gedaan
om het EMU-saldo in 2009 te ontlasten? Waarom is binnen het kader SZA
wel gekozen voor het volledig invullen van de in-is-uit-taakstelling en
binnen het kader Rijksbegroting niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

10

Er valt op dit moment nog niets te zeggen over de kans dat er zich in 2008
nog meer onderuitputting voordoet. Alle nu bekende onderuitputting is
verwerkt in de Najaarsnota en de bijbehorende tweede suppletoire
wetten. Ervaring leert dat er met Voorlopige Rekening onderuitputting
optreedt. Deze onderuitputting zal worden gebruikt om de resterende in =
uit taakstelling nog te vullen. Als de resterende in = uit taakstelling van
300 miljoen euro niet wordt gehaald, resteert aan het einde van het jaar
een tegenvaller voor de rijksbegroting. Vanuit behoedzaamheidoverwegingen is ervoor gekozen om de OV-kaartbetaling voor 2009 al in
2008 uit te voeren. Hierdoor wordt het jaar 2009 ontlast. Indien de betaling
in 2009 uitgevoerd zou worden, dan betrof de uiterlijke betaaldatum
15 januari 2009. Gezien de beperkte tijdspanne tussen deze uiterlijke
betaaldatum en de nu vervroegde betaaldatum, wordt het optredende
renteverlies op miniem geschat. Er zijn overigens in dat verband geen
andere betalingen voor de jaargrens uitgevoerd.
29 en 69
In hoeverre zijn tegenvallers bij de loonheffing, de overdrachtsbelasting,
de Vpb en de BPM toe te schrijven aan de verslechterende economische
situatie?
Waardoor kunnen de tegenvallers bij de loonheffing en de Vpb worden
verklaard? Is dit bijvoorbeeld een gevolg van een teruglopend aantal
mensen in dienstbetrekking en dalende bedrijfswinsten als gevolg van de
kredietcrisis?
Zoals in vraag 4 toegelicht is de tegenvaller bij de loonheffing in 2008 niet
toe te schrijven aan een verslechterde situatie voor 2008. Dit geldt eveneens voor de Vpb-ontvangsten. De tegenvaller bij de Vpb geldt met name
het transactiejaar 2007 en 2006 als gevolg van een minder gunstige
aanslagoplegging in 2008 over deze jaren. Deze bijstelling is dus niet het
gevolg van een gewijzigd economisch beeld voor 2008. Uit informatie
over de aanslagoplegging door de Belastingdienst tot en met de maand
oktober over het transactiejaar 2008 en dat nog relevant is voor de kasontvangsten Vpb over 2008, zat (nog) geen indicatie dat grote ondernemingen hun fiscale winstverwachting over 2008 sinds deze zomer fors
naar beneden hebben bijgesteld.
30
Is bij de meevaller bij de studiefinanciering sprake van een structurele
meevaller of van een eenmalige meevaller? Indien het gaat om een structurele meevaller: is deze meevaller reeds verwerkt in de begroting 2009?
Zo ja, hoe is deze meevaller verwerkt? Zo nee, wat zijn de gevolgen van
deze meevaller voor 2009 en verder?
De meevaller studiefinanciering is het totaalsaldo van verschillende onderdelen van de begroting, zowel relevant als (met name) niet-relevant. In
hoeverre sprake is van een structurele dan wel incidentele meevaller is nu
nog niet te zeggen. In de eerste maanden van 2009 zal een nadere analyse
plaatsvinden op basis van de realisatiegegevens over het gehele jaar 2008
die eind januari beschikbaar komen. In de begroting 2009 is tot nu toe
geen meevaller verwerkt. Eventuele begrotingsmutaties zullen onderdeel
uitmaken van de 1e suppletoire begroting 2009.
31
Kan een overzicht worden gegeven van de € 74,1 miljoen niet-gebruikte
FES-middelen? Wat zijn de effecten van de niet-bestede FES-middelen op
het beleid? Worden alle niet-gebruikte FES-middelen weer toegevoegd
aan de OCW-begroting?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

11

(bedrag x € 1 miljoen)
FES-middelen in de 2e suppletoire begroting 2008

2008

Artikel 1: PO
VMBO/Funderend onderwijs OCW:
Huisvesting brede school

– 23,7

Artikel 3: VO
Leren door experimenteren:
Doeltreffend hoogbegaafde leerlingen
Efficiency in het onderwijs

– 10,0
– 8,3

VMBO/Funderend onderwijs OCW:
Prakrijkgerichte leeromgeving VMBO/PRO

– 2,8

Artikel 4: BVE
Beroepsonderwijs in bedrijf:
EVC-trajecten en procedures (project leren en werken)
EVC regionale samenwerking
Prijsbijstelling 2007/2008

– 10,2
– 5,0
1,7

Artikel 5: Technocentra
Kaderregeling Technocentra

– 0,3

Artikel 14: Cultuur
Beelden voor de toekomst
Archeologiosch bodemonderzoek (Malta)

– 11,6
– 3,9
– 74,1

De bovenstaande tabel geeft een uitsplitsing van de vrijgevallen € 74,1
miljoen FES-middelen in de 2e suppletoire begroting 2008. Over het algemeen is dit het gevolg van een nieuw vastgesteld kasritme dat beter past
bij de uitvoering van de diverse FES-projecten. Het doorschuiven van de
niet-bestede FES-middelen heeft geen invloed op het beleid, maar slechts
op de looptijd van de FES-projecten. Deze niet-gebruikte FES-middelen
worden in de 1e suppletoire begroting 2009 weer aan de OCW-begroting
toegevoegd.
32
Hoe is het grote verschil tussen de bedragen op de post winstafdracht
DNB in de Verticale Toelichting en in de tweede suppletoire begroting te
verklaren?
Dit heeft een zuiver technische reden. In de tweede suppletoire begroting
worden namelijk de mutaties weergegeven t.o.v. de 1e suppletoire begroting. De € 29 mln die is weergegeven in de VT is de mutatie ten opzichte
van de Miljoenennota. De € 233 mln uit de tweede suppletoire begroting
is de mutatie ten opzichte van de eerste suppletoire begroting.
33
Kan het verschil worden verklaard van € 50 miljoen tussen de «post
verkoop onroerende zaken (Domeinen)» op de VT en op de tweede
suppletoire begroting van IX-B?
Dit heeft een zuiver technische reden. In de tweede suppletoire begroting
worden namelijk de mutaties weergegeven t.o.v. de 1e suppletoire begroting. De € 20 mln die is weergegeven in de VT is de mutatie ten opzichte
van de Miljoenennota. De € 70 mln uit de tweede suppletoire begroting is
de mutatie ten opzichte van de eerste suppletoire begroting. Per saldo
leidt dit tot een verschil van € 50 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

12

34
Kan worden verklaard waarom de post «EU-subsidies en BTW» van € 35,3
miljoen niet in de suppletoire begroting is opgenomen en wel in de Verticale Toelichting?
Het ontbreken van een mutatie in de suppletoire begroting van IXB heeft
een zuiver technische reden. Aangezien de post «EU-subsidies en BTW»
van € 35,3 mln is opgeboekt bij de 2e suppletoire begroting en gelijktijdig
is afgeboekt, wordt deze in de suppletoire begroting niet inzichtelijk
gemaakt (saldo neutraal).
In de Verticale Toelichting in de Najaarsnota wordt echter inzichtelijk
gemaakt dat de opboeking en de afboeking uit twee verschillende categorieën bestaan. De opboeking is in de VT als tegenvaller opgenomen,
terwijl de afboeking wordt gezien als een technische mutatie (overboeking
naar andere departementen in dit geval).
Voor het volledige overzicht had de toelichting zoals opgenomen in de
Najaarsnota ook opgenomen kunnen worden in de 2de suppletoire begroting van IX B.
35
Wat is de achtergrond van de uitkering van dividend UCN en Schiphol en
kan deze worden uitgesplitst en nader worden toegelicht?
Geraamd dividendopbrengsten worden slechts op geaggregeerd niveau
opgenomen in de begroting en niet voor de afzonderlijke deelnemingen
uit de portefeuille van deelnemingen uitgesplitst. Hier zou een verkeerde
prikkel van kunnen uitgaan in de richting van bestuurders van deelnemingen. Bestuurders van de deelnemingen zouden bijvoorbeeld, indien
gaandeweg het boekjaar blijkt dat de door Financiën begrote dividendopbrengst binnen handbereik is, minder geprikkeld kunnen zijn een optimale winst na te streven. Van uitsplitsing achteraf kan tevens een verkeerde prikkel uitgaan in de vorm van anticipatie op geschat begroot dividend
voor volgende jaren.
De extra ontvangsten (op basis van realisaties/daadwerkelijk ontvangen
dividend) van UCN worden veroorzaakt door de zeer positieve resultaten
bij Urenco (uraniumverrijking).
Verder vielen de resultaten van Schiphol vorig jaar positiever uit dan
verwacht, waardoor er meer dividenden zijn ontvangen dan begroot.
36
Betekent het niet volledig uitputten van het budget voor de vermindering
van regeldruk bij bedrijven dat er ook minder is uitgevoerd dan van te
voren was gepland voor 2008? Zo ja, waarom is er zijn niet alle geplande
maatregelen tot uitvoering gekomen?
Het beschikbare projectbudget voor 2008 is onder meer bestemd voor de
voucherregeling voor gemeenten en een mediacampagne over de programmaresultaten. Aangezien gemeenten hun declaraties later dan
gepland hebben ingediend, zullen de vouchermiddelen nu vooral in 2009
tot betaling komen. De mediacampagne is recentelijk gestart, waardoor
niet alle middelen die in 2008 voorzien waren, tot betaling zijn gekomen.
Deze uitgaven worden nu begin 2009 gedaan.
Er is overigens geenszins sprake van dat door bovenstaande maatregelen
voor ondernemers zouden achterblijven. Voor een uitgebreide toelichting
op de maatregelen die recentelijk zijn genomen èn die op korte termijn
worden ingevoerd, verwijs ik u graag naar de Voortgangsrapportage
Regeldruk Bedrijven die begin november aan uw Kamer is aangeboden
(Kamerstukken 2008–2009 29 515, nr. 269).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

13

37
Is het denkbaar dat het huidige beeld voor 2008 dat nu in de Najaarsnota
wordt geschetst nog wordt aangepast?
Zie antwoord vraag 15.
38
Hoe is de rente over de staatsschuld voor 2009 precies berekend? Idem
voor de renteontvangsten voor de overbruggingskrediet Fortis? Wat zijn
de precieze voorwaarden voor dit overbruggingskrediet?
In de Najaarnota is het effect van de extra financieringsbehoefte (van
€ 80,55 mld) op de rentelasten voor 2009 inzichtelijk gemaakt. Bij de berekening is verondersteld dat Fortis de kortlopende schulden (€ 34 mld) in
2009 geleidelijk aflost waardoor hiervoor eind 2009 geen financiering
meer nodig is. Om een zo realistisch mogelijk beeld te geven is bij het
berekenen van het effect op de rentelasten in 2009 uitgegaan van de korte
rekenrente (4,75%) gecorrigeerd voor de werkelijke rentelasten over de
financieringsbehoefte waarin reeds is voorzien. Dit resulteert in een
raming voor de rentelasten van € 2 550 mln.
Bij de renteontvangsten voor de overbruggingskredieten Fortis wordt
eveneens verondersteld dat Fortis de kortlopende schulden in 2009 geleidelijk aflost. Voor de rentebaten op de langlopende leningen (€ 16 mld)
wordt zoveel mogelijk rekening gehouden met de werkelijke couponbetalingen. Een deel van deze leningen kent daarnaast een variabele
rente. Ook voor de kortlopende schulden is de rente variabel. In de raming
wordt daarbij uitgegaan van de korte rekenrente (4,75%). De raming voor
de rentebaten bedraagt € 1 500 mln.
Fortis kan bij het Agentschap lenen tegen interbancair leentarief (Euribor)
met een opslag. Deze tarieven geven Fortis een prikkel om zo spoedig
mogelijk zelfstandig financiering aan te trekken. De maximale ruimte om
te lenen is beperkt tot € 40 mld voor de langere termijnen en maximaal
€ 5 mld extra voor het opvangen van dagelijkse fluctuaties. Er is iets meer
ruimte (dan € 34 mld) om rekening te houden met benodigde herfinanciering van andere leningen die aflopen. De maxima worden periodiek
naar beneden bijgesteld op basis van de capaciteiten van Fortis om zelf
financiering aan te trekken. Afgelopen tijd is het beroep ca. € 34 mld
geweest. Fortis heeft daarnaast de mogelijkheid om een aanvraag in te
dienen onder de garantieregeling.
39
Hoe groot schat de minister het risico dat de banken geen dividend
uitkeren in 2009 en de jaren daarna?
Er is een reëel risico dat in de komende jaren geen dividend wordt betaald
wanneer de resultaten onder druk blijven staan. Hoe lang deze situatie kan
voortduren is onzeker. Wanneer de markten en bedrijven zich herstellen, is
de verwachting dat de banken wel een hoger dividend zullen uitkeren,
omdat investeerders dit verwachten en de banken de intentie hebben uitgesproken hun huidige dividendbeleid te handhaven, aangenomen dat de
financiële situatie van de banken dit toelaat.
40, 41 en 44
Wat merkt de burger ervan als de rente via een andere weg dan couponontvangsten moet worden betaald?
Hoe wordt de rente van de staatsschuld gefinancierd als de banken geen
dividend uitkeren in 2010 en daarna?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

14

Voor ING, Aegon en SNS Reaal samen betreft de couponbetaling in 2009
over 2008 € 581 miljoen (425 + 124 + 32, punt 11 – 13 in de tabel). Samen
met de voorziene renteontvangsten van Fortis à € 1 500 mln. wordt
€ 2 081 mln. van de rente over de staatsschuld in 2009 gedekt. Aangezien
de rente over de staatsschuld in totaal € 2 550 mln. betreft (punt 8 in tabel
1), zal het Kabinet in 2009 nog € 469 mln. dekking moeten vinden. Hoe
wordt de resterende € 469 miljoen rente gefinancierd in 2009?
Alle kosten en opbrengsten van de interventies in de financiële sector zijn
buiten het uitgavenkader geplaatst en komen daarmee direct ten laste of
ten gunste van de staatsschuld. Voor eventuele tegenvallers in de opbrengsten zal derhalve niet worden bezuinigd.
Rentelasten op staatsschuld die niet gedekt worden door opbrengsten in
de vorm van rente- en dividendstromen worden gefinancierd door
(nieuwe) schulduitgifte.
41
Hoe wordt de rente van de staatsschuld gefinancierd als de banken geen
dividend uitkeren in 2010 en daarna?
Zie antwoord vraag 40.
42
Hoe werkt het financieren van de staatsschuld door in het lastenplaatje
van de burger?
Zie antwoord vraag 24.
43
De uitvoeringskosten als gevolg van de kredietcrisis en de inhuur van
externen bedragen gezamenlijk € 11 miljoen. Dit bedrag wordt in de
toelichting niet gesplitst: hoeveel bedragen de kosten voor de inhuur van
externen? Kunnen de kosten worden gespecificeerd? Waarom wordt dit
niet ten laste van de banken gebracht?
De € 11 mln waar hier aan wordt gememoreerd heeft alleen betrekking op
de uitvoeringskosten die gemaakt zijn voor de benodigde juridische, strategische, financiële en HR ondersteuning bij de verwerving van aandelen
Fortis Bank Nederland Holding N.V., Fortis Verzekeringen Nederland N.V.,
Fortis Corporate Insurance N.V en het door Fortis gekochte deel van ABN
AMRO, de ontvlechting daarvan en vervolgens de uitwerking van strategische vraagstukken. Uitgesplitst is dit voor organisatieadvies € 0,5 mln,
beleidsadvies € 4,5 mln, juridisch advies € 1 mln en financieel advies
€ 5 mln. Hierover zijn geen afspraken gemaakt met Fortis bank NL. De
transactie is gedaan met Fortis S.A.. Daarbij heeft iedere partij de eigen
kosten van de eigen adviseurs gedragen.
44
Voor ING, Aegon en SNS Reaal samen betreft de couponbetaling in 2009
over 2008 € 581 miljoen (425 + 124 + 32, punt 11 – 13 in de tabel). Samen
met de voorziene renteontvangsten van Fortis à € 1 500 mln. wordt
€ 2 081 mln. van de rente over de staatsschuld in 2009 gedekt. Aangezien
de rente over de staatsschuld in totaal € 2 550 mln. betreft (punt 8 in tabel
1), zal het Kabinet in 2009 nog € 469 mln. dekking moeten vinden. Hoe
wordt de resterende € 469 miljoen rente gefinancierd in 2009?
Zie antwoord vraag 40.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

15

45
De premieontvangsten voor de garantieregeling zijn nog niet begroot.
Hoe wordt deze premie precies berekend?
Door het verlenen van een garantie loopt de Staat een risico. Dit risico
wordt gecompenseerd door de vergoeding die de banken voor de
garantie dienen te betalen. Voor garanties met looptijden (vanaf 3
maanden) tot een jaar wordt een vaste premie van 50 basispunten
gebruikt. Voor leningen met looptijden vanaf een jaar tot maximaal 3
jaren, komt bovenop de vaste premie een variabele premie die afhankelijk
is van de historische kredietwaardigheid. Deze kredietwaardigheid wordt
gebaseerd op de credit default swap spreads (CDS) van de betrokken
banken. De vergoeding is marktconform omdat er door de ECB voor is
gekozen de CDS-spread mediaan, die de basis vormt van de jaarlijkse fee
die de banken moeten betalen, te baseren op de periode 1 januari 2007
t/m 31 augustus 2008 (een periode voor de crisis en een periode tijdens de
crisis). De huidige CDS-markt kan niet worden gekwalificeerd als markt
omdat de door de ECB geadviseerde referentieperiode afwijkt van de door
het VK gehanteerde referentieperiode. Bij de laatste referentieperiode is
bijvoorbeeld ook het omvallen Lehman Brothers meegenomen.
Voor het vaststellen van de premie is er voor gekozen de banken in 4
rating categorieën op te delen. Dit is in de eerste plaats gedaan om
banken binnen Europa (waarvan geen individuele gegevens beschikbaar
zijn) goed met elkaar te kunnen vergelijken, waardoor een level playing
field wordt gegarandeerd. Daarnaast zijn er van de kleine banken met een
lagere rating weinig of geen rating gegevens waardoor er geen nadere
categorisering kan plaatsvinden.
De CDS-spreads zijn per rating categorie gemaximeerd. De prijs van de
Nederlandse garantie is lager dan de garantie in het VK.
46
Hoe is de liquiditeitsimpuls van € 1,75 mrd. precies berekend? Hoe is de
netto contante waarde van € 0,2 mrd. precies berekend? Is er een
maximum gesteld aan de regeling? Zo ja, hoeveel bedraagt dit maximum?
Aan welke aanvullende voorwaarden om onbedoeld gebruik te voorkomen wordt gedacht? Kan het EMU-saldo effect van € 0,9 mld. per jaar
nader worden toegelicht? Hoeveel bedraagt de vrijval van de zogenaamde
rente-boxgelden in 2009?
Zie antwoord vraag 24.
47
Het resterende budget van de rente-boxgelden in 2009 en het totale
budget van de rente-boxgelden 2010 worden ingezet voor verlaging van
het MKB-tarief van de tweede schijf in de vennootschapsbelasting van
23 procent tot 20 procent voor de jaren 2009 en 2010». Kan een berekening worden gegeven van dit budget?
Zie antwoord vraag 24.
48
Wanneer wordt duidelijk of versnelde afschrijving ook kan plaatsvinden
voor zeer zuinige auto’s? In hoeverre worden de maatregelen met betrekking tot de kredietcrisis toegespitst op de milieu- en energiedoelstellingen
van het kabinet?
Zie antwoord vraag 24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

16

49
De aanvullende maatregelen willekeurige of vervroegde afschrijving en
het verlagen van het tarief van de tweede schijf van de VpB, worden gefinancierd uit de vrijval van de renteboxgelden. Verwacht de regering dat
de EC de rentebox als verboden staatssteun zal aanmerken?
Zie antwoord vraag 24.
50
Kan worden aangeven of het versnellen van betalingstermijnen kosten
met zich meebrengt? Zo ja, hoeveel kosten?
Zie antwoord vraag 25.
eerste deelvraag 51
Kunt u een toelichting geven op de opbouw van de € 5 mln. voor de
mobiliteitscentra? Hoeveel levert de maatregel van versnelling betalingstermijnen op? Om wat voor bedragen gaat dit?
UWV/CWI zet mobiliteitscentra op ten behoeve van het van werk naar
werk begeleiden van werknemers met als doel het voorkomen van
gedwongen ontslagen. Uitgangspunt is dat scholing, re-integratie en
detachering worden gefinancierd conform bestaande verantwoordelijkheden. Met door het Rijk beschikbaar gestelde middelen wordt een
bijdrage geleverd aan de kosten voor de opzet en uitvoering van de infrastructuur van de mobiliteitscentra. Hiervoor is voor 2008 een budget van
€ 5 mln beschikbaar gesteld. Over de vraag welke kosten hieronder vallen
vindt nog overleg plaats. Globaal gesproken gaat het om de kosten van
een landelijk kennis, expertise en coördinatiecentrum en om de kosten
van de opzet en de infrastructuur van op te zetten mobiliteitscentra.
tweede en derde deelvraag 51
Zie antwoord vraag 25.
52
Kan worden aangeven wat de maatregel willekeurige of vervroegde
afschrijving en MKB-faciliteit kost?
Zie antwoord vraag 24.
53
Welke maatregelen worden genomen als het aantal aanmeldingen voor
werktijdverkorting de beschikbare middelen zal gaan overstijgen? Is hier
rekening mee gehouden? Op welke juridische gronden worden bedrijven,
die een aanvraag doen nadat het maximum is bereikt, «nee» verkocht?
Hoe wordt omgegaan met de mogelijke rechtsongelijkheid die hierdoor
ontstaat?
Het plafond in de regeling is gesteld op 760 000 uren per week (maximaal
20 000 werknemers met een dienstverband van 38 uren per week). Door
dit plafond en het om die reden afwijzen van aanvragen die na het bereiken van het plafond worden ingediend is gegarandeerd dat het budget
van €200 mln dat het kabinet voor de regeling heeft uitgetrokken, niet
wordt overschreden.
Dit is opgenomen in artikel 1, vierde lid, van de Bijzondere beleidsregels
ontheffing verbod op werktijdverkorting 2008 en vloeit voort uit de discretionaire bevoegdheid die aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is gegeven om voor bepaalde werknemers of groepen van werknemers voorwaardelijk of onvoorwaardelijk ontheffing te verlenen van het
verbod op werktijdverkorting (artikel 8, derde lid, van het Buitengewoon

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

17

Besluit Arbeidsverhoudingen 1945). In de bijzondere beleidsregels is
verder opgenomen op welke wijze de eventuele sluiting zal plaatsvinden
(artikel 1, vijfde lid). Afwijzen gebeurt daarmee op soortgelijke wijze als bij
het bereiken van een subsidieplafond. De mogelijke rechtsongelijkheid die
hierdoor ontstaat, is niet anders dan die bij het bereiken van een subsidieplafond gebruikelijk is. De bijzondere beleidsregels houden sowieso op te
bestaan met ingang van 1 januari 2009. Dit is in artikel 5 van de bijzondere
beleidsregels ontheffing verbod op werktijdverkorting 2008 opgenomen.
54
In welke mate zijn de bedragen, per departement uitgedeeld bij Voorjaarsnota voor loon- en prijscompensatie, gelet op de feitelijke loonen prijsontwikkeling te hoog?
De loon- en prijsbijstelling is in het voorjaar uitgedeeld op basis van de
ramingen in het Centraal Economisch Plan (CEP) van het CPB. De contractloonontwikkeling bedroeg in het CEP 3,25% en is in de laatste
ramingen licht gestegen (decemberraming: 3,5%). De consumentenprijsindex bedroeg bij CEP 2,5% en staat in de laatste ramingen (decemberramingen) nog steeds op dit percentage. De feitelijk loon- en prijscompensatie zoals uitgedeeld in het voorjaar is dus niet te hoog geweest.
55
Kan per departement een overzicht worden gegeven van de onderuitputting tot dusver in 2008? Hoe groot zijn de maximale eindejaarsmarges voor 2008 per departement en in welke mate zijn die thans benut
als gevolg van de tot op heden opgetreden onderuitputting? Zijn er ook
departementen die in 2008 meer geld overhouden dan ze mee kunnen
nemen naar 2009? Zo ja, om welke begrotingen en bedragen gaat het?
In onderstaande tabel wordt per begroting een overzicht gegeven van de
onderuitputting tot en met de Najaarsnota, de maximale eindejaarsmarge
en de mate van uitputting van de eindejaarsmarge.
Tabel: Onderuitputting per begroting, maximale eindejaarsmarge en benutting (€ mln)
Begroting

Staten-Generaal
Overige Hoge Colleges van Staat
Algemene Zaken
Koninkrijksrelaties
Justitie
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (incl. Arbeidsvoorwaarden)
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Nationale Schuld en Financiën (IX A
en IX B)
Defensie
Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer
Wonen, Wijken en Integratie
Verkeer en Waterstaat
Economische Zaken
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(Rbg-eng)
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Jeugd en Gezin
Infrastructuurfonds
Buitenlandse Zaken/HGIS
Sociale Zekerheid (SZA)

Onderuitputting (a)

Maximale
eindejaarsmarge

% Benut

– 0,9
– 1,4
– 8,5
– 5,0
37,8

1,3
1,0
0,6
9,1
54,6

74%
149%
1 318%
55%
– 69%

10,2
– 86,9

67,2
296,8

15%
29%

– 69,7
0,0

37,2
136,1

188%
0%

– 64,9
– 7,9
0,0
– 30,0

12,4
39,9
25,5
24,1

525%
20%
0%
125%

23,6

23,0

– 103%

– 1,5
0,0
– 6,0
0,0
– 53,6
– 268,0

2,8
27,1
58,4
100%
181,5
111,0

52%
0%
10%
(b)
30%
241%

(a) Een min betekent onderuitputting, een plus een overschrijding.
(b) Het Infrastructuurfonds kent een eindejaarsmarge van 100%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

18

Uit bovenstaande tabel blijkt dat op een zestal begrotingen (Overige Hoge
Colleges van Staat, AZ, Financiën, VROM, EZ en het begrotingsgefinancierde deel van het kader SZA) de onderuitputting bij Najaarsnota groter
is dan de maximale eindejaarsmarge.
56
Hoe zeker is het dat er nog onderuitputting op de rijksbegroting zal optreden? Wat gebeurt er als de nu nog resterende taakstelling van € 300 mln.
niet wordt gehaald? Wat is de ratio om in 2008 alvast betalingen te gaan
doen die pas in 2009 verschuldigd zijn?
Zie antwoord op vraag 28.
57
«Verder is met Aruba overeenstemming bereikt over de verdeling van de
opbrengst van de verkoop van het Plant hotel. Hiervan wordt € 75 miljoen
gefinancierd uit de door het Rijk ingeboekte ontvangst van de verkoop».
Kan een toelichting worden gegeven op deze gang van zaken? Is de
ontvangst van de verkoop reeds ingeboekt terwijl er nog onduidelijkheid
was over de verdeling van deze opbrengst? Zo ja, waarom?
De Nederlandse Participatiemaatschappij voor de Nederlandse Antillen
(NPMNA) heeft in november 2006 het Plant Hotel verkocht. Aangezien de
Staat der Nederlanden 92% van de door het NPMNA beheerde aandelen
van Plant Hotel N.V. bezat, is de verkoopopbrengst in dat jaar afgedragen
aan de Staat, na verrekening met verlies en winst op andere deelnemingen. Het desbetreffende bedrag, ca. € 146 miljoen, is als ontvangst
geboekt ten gunste van hoofdstuk IV (Koninkrijksrelaties) van de Rijksbegroting. De budgettaire verwerking heeft plaatsgevonden bij Slotwet
Koninkrijksrelaties 2006. Tussen Aruba en Nederland heeft afgelopen jaren
met enige regelmaat overleg plaatsgevonden over de verdeling en
aanwending van de verkoopopbrengst. Eind september 2008 is tussen
Aruba en Nederland uiteindelijk in een Memorandum of Understanding
overeengekomen welk deel van de verkoopopbrengst door Nederland aan
Aruba beschikbaar wordt gesteld. Voor een bedrag van € 75 miljoen
betreft dat de in 2006 op hoofdstuk IV van de Rijksbegroting ingeboekte
ontvangst.
58
De WAO raming is met € 94 mln. verhoogd. Kunnen deze volume- en
prijseffecten worden toelicht?
Het prijseffect in de bijstelling van de WAO bedroeg 79 miljoen. Deze was
het gevolg van een hogere gemiddelde uitkering in de UWV-oktobernota
dan eerder geraamd (prijseffect). De overige 15 miljoen was een volumeeffect. Dit volume-effect werd veroorzaakt door een opwaartse volumebijstelling ten gevolge van een tegenvallende uitstroom uit de WAO.
59
De gemiddelde WW-uitkering blijkt lager uit te komen dan geraamd. Kan
dit nader worden toegelicht?
SZW volgt in de raming van de gemiddelde WW-uitkering de informatie
uit de fondsennota’s van het UWV, die in oktober neerwaarts zijn bijgesteld. De verklaring voor het neerwaarts bijstellen ligt in de twee soorten
uitkeringshoogte in de WW: loongerelateerde uitkeringen en minimumuitkeringen. Deze laatste – de vervolguitkering WW – is weliswaar al in
augustus 2003 afgeschaft, maar ultimo 2007 werden er nog steeds 30
duizend verstrekt. Deze vervolguitkeringen faseren geleidelijk uit. In de
raming is uitgegaan van een bepaald uitfaseringspad. De realisatie laat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

19

zien dat dit langzamer verloopt en doordat de vervolguitkering gemiddeld
lager is, komt de gemiddelde WW-uitkering lager uit dan waarmee rekening werd gehouden.
60
Wat is de exacte reden dat er nu al € 300 miljoen wordt betaald voor de
OV-kaart van 2009? Valt die ruimte vrij in 2009? Is er een renteverlies
geleden door het eerder afschrijven, zo ja, hoe groot is het renteverlies
voor het vervroegd betalen? Wanneer had het bedrag van € 300 mln. voor
de OV-kaart uiterlijk betaald kunnen worden in 2009? Worden er naast de
OV-kaart nog meer betalingen voor 2009 alvast voor de jaargrens gedaan
om het EMU-saldo in 2009 te ontlasten? Waarom is binnen het kader SZA
wel gekozen voor het volledig invullen van de in-is-uit-taakstelling en
binnen het kader Rijksbegroting niet?
Zie antwoord op vraag 28.
61 en 67
Kan de vertraging bij de uitgaven uit het Fonds voor € 450 mln. worden
toegelicht? Hoe ziet deze vertraging er precies uit?
Om welke reden zijn de uitgaven uit het FES vertraagd? Is het mogelijk de
belemmeringen snel op te heffen zodat versneld werkgelegenheid kan
worden geschapen in de sectoren die worden gefinancierd uit het Infrafonds?
De vertragingen bij de uitgaven uit het FES zijn niet te wijten aan een of
enkele projecten, maar doen zich breder binnen het FES voor. Het tempo
(kasritme) waarin uitgaven gedaan worden, is niet altijd goed in te schatten, resp. te beïnvloeden door het Rijk. In een aantal gevallen, zoals bij de
«Budget investeringen in ruimtelijke kwaliteit» (BIRK)-regeling van VROM,
zijn gesubsidieerde partijen primair verantwoordelijk voor de sturing en
de realisatie van de projecten. In andere gevallen is er, zoals bij de
«Sleutelprojecten» van VROM, vertraging opgetreden doordat onderhandelingen tussen de gemeenten, Rijk en NS langer duren dan voorzien.
Vertragingen van FES-uitgaven corresponderen vaak met vertragingen
van uitgaven op departementale begrotingen (waaronder het Infrastructuurfonds). Het FES is immers een verdeelfonds.
Nadrukkelijk wordt erop gewezen dat sprake is van vertragingen (in kasritme) en niet van afstel van projecten, waardoor men niet kan spreken
van belemmeringen met mogelijk ongunstige werkgelegenheidseffecten.
62
De post overig is een saldo van een aantal kleine mutaties (o.a. de WTV en
mobiliteitscentra). Kan precies worden aangegeven hoe deze post overig
is opgebouwd? Hoeveel gaat er naar de WTV en hoeveel naar de mobiliteitscentra?
De post overig bestaat uit meerdere kleine mutaties, waaronder de extra
middelen voor mobiliteitscentra en werktijdverkorting (respectievelijk 5 en
20 mln in 2008). Daarnaast is de post overig opgebouwd uit verscheidene
kleine meevallers onder de 10 mln. In de 2e Suppletoire Begroting van het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zijn deze kleine mutaties opgenomen.
63
Kan het intrekken van ESF-subsidieaanvragen en het afwijzen van verzoeken wijzen op te ingewikkelde regelgeving of te stringente voorwaarden
voor ESF-subsidies?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

20

Het intrekken van ESF-subsidieaanvragen en het afwijzen van verzoeken
heeft niet te maken met nieuwe of stringentere regels. Met de sluiting van
het loket zijn de regels voor ESF-subsidie niet gewijzigd. Wel zijn de gewijzigde omstandigheden (i.c. budgetuitputting) aanleiding voor het Agentschap SZW om bij het verlenen van subsidies, het monitoren van al
lopende projecten en het vaststellen van ESF-subsidie, in het uitvoeringsbeleid extra aandacht te geven aan punten die van invloed zijn op de
uitgavenrealisatie.
Verzoeken om verlengingen en wijzigingen van bestaande projecten
worden per geval beoordeeld. Wanneer deze verzoeken leiden tot een
hogere uitputting van het budget worden deze verzoeken niet meer toegestaan in verband met het bereiken van het subsidieplafond.
64
Wanneer kan worden verklaard in hoeverre de economische ontwikkeling
verantwoordelijk is voor de tegenvaller bij de loonheffing, etc.?
Zie antwoord vraag 4
65
Er wordt verwezen naar de meest recente informatie omtrent de ontwikkeling in het aantal huizenverkopen. Waar wordt op gedoeld?
Er wordt gedoeld op maandelijkse gegevens van het kadaster over het
aantal particuliere huizenverkopen.
66
De tegenvaller bij de loonheffing (€ – 1,3 mld.) respectievelijk de premies
werknemersverzekeringen (€ – 0,3 mld.) laten zich geheel verklaren door
de tot nog toe gerealiseerde ontvangsten over 2008 die vanaf de tweede
helft van 2008 zijn achtergebleven ten opzichte van de ramingen. Kan dit
nader worden toegelicht?
Dit betekent dat de tegenvaller volgt uit de gerealiseerde kasontvangsten
en niet wordt verklaard door een gewijzigd economisch beeld. Zie verder
het antwoord op vraag 4 en 29 voor een toelichting op de tegenvaller bij
de loonheffing.
67
Om welke reden zijn de uitgaven uit het FES vertraagd? Is het mogelijk de
belemmeringen snel op te heffen zodat versneld werkgelegenheid kan
worden geschapen in de sectoren die worden gefinancierd uit het Infrafonds?
Zie antwoord vraag 61.
68
Heeft de daling van de ontvangsten uit overdrachtsbelasting alleen te
maken met de verkoop van woningen of ook met verkoop van bedrijfsgebouwen? Wat kost halvering van de overdrachtsbelasting? Welke
effecten heeft zo een verlaging? Naar wie zou het voordeel gaan, naar de
koper of naar de verkoper?
De lager dan bij Miljoenennota 2009 verwachte ontvangsten in 2008 uit de
overdrachtsbelasting laten zich met name goed verklaren door de ontwikkeling in de verkoop van woningen van particulieren.
Halvering van de overdrachtsbelasting bij verkoop van woningen aan
particulieren kost circa € 1,5 miljard. Verlaging van de overdrachtsbelasting verlaagt tijdelijk de kosten van verhuizen. Onderzoek wijst uit dat het
volledig afschaffen van de overdrachtsbelasting leidt tot een stijging van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

21

circa 1 procentpunt verhuizingen per jaar (een stijging van 10% naar 11%).
Deze stijging van 1 procentpunt wordt bereikt bij volledige afschaffing, bij
een verlaging zal het effect op het aantal verhuizingen ook afnemen.
Lagere overdrachtsbelasting leidt niet of nauwelijks tot een betere betaalbaarheid van woningen, omdat de verlaging wordt verdisconteerd in de
prijzen. Dit is gevolg van het feit dat het woningaanbod niet of nauwelijks
reageert op de hogere vraag die een overdrachtsbelastingverlaging
uitlokt. Het gevolg is dat dit een opwaarts effect heeft op de prijzen,
waarvan de huidige huizenbezitters profiteren.
69
Waardoor kunnen de tegenvallers bij de loonheffing en de Vpb worden
verklaard? Is dit bijvoorbeeld een gevolg van een teruglopend aantal
mensen in dienstbetrekking en dalende bedrijfswinsten als gevolg van de
kredietcrisis?
Zie antwoord op vraag 29.
70
Hoe groot verwacht u dat de negatieve gevolgen zullen zijn uit de
opbrengsten uit grondverkopen van gemeenten?
De raming van het EMU-saldo van de lokale overheden is neerwaarts
bijgesteld op basis van de huidige negatieve economische omstandigheden.
Ten tijde van de laatste economische neergang (in 2003) is het EMU-tekort
van lokale overheden flink opgelopen en achteraf bleek de oorzaak te
liggen in een verslechtering van de netto grondaankopen van lokale overheden. Concreet betekent dit dat de investeringen op het gebied van
grond blijven plaatsvinden, maar dat door economische neergang de
grondopbrengsten achterblijven.
Ook bij de huidige economische neergang valt te verwachten dat de netto
grondaankopen van de lokale overheden zullen verslechteren, maar over
de precieze grootte van misgelopen opbrengsten uit grondverkopen valt
op dit moment weinig te zeggen. Het grootste deel van deze tegenvaller
zal zich voordoen in de laatste maanden van 2008, waarover gedetailleerde informatie nog niet voorhanden is. Om niet voor dezelfde verrassing te komen te staan als in 2003, heeft het kabinet besloten het saldo
van de lokale overheden behoedzaamheidhalve neerwaarts bij te stellen.
71
Welke olie- en dollarprijzen zijn aangehouden in de berekening van het
EMU-saldo?
In de Najaarsnota is gerekend met een olieprijs van $113 per vat en een
euro/dollarkoers van $1,53.
72, 75, 78 en 79
Kan een overzicht gegeven worden van de maatregelen die genomen zijn
of overwogen worden in het kader van de kredietcrisis die we van invloed
zijn op het EMU-saldo?
Wat is het EMU-saldo wanneer de maatregelen die zijn genomen in het
kader van de kredietcrisis wel worden meegenomen?
Wat is het financieringstekort als wel rekening wordt gehouden met
eenmalige uitgaven en inkomsten?
Wat is de achterliggende reden van het noemen van het goede EMU-saldo
in de slotoverweging omdat maatregelen die zijn genomen in het kader
van de kredietcrisis niet worden meegenomen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

22

In de Najaarsnota zijn alle maatregelen die zijn genomen in het kader van
de kredietcrisis volledig meegenomen in de berekening van het EMUsaldo en de EMU-schuld, en wel op basis van strikte Brusselse regelgeving. De Brusselse regelgeving voor de berekening van het EMU-saldo en
de EMU-schuld is niet aangepast voor de kredietcrisis. In het EMU-saldo
2008 van 1,1% BBP en de EMU-schuld van 57,3% BBP is de financiële
crisis dus geheel verwerkt.
In de Najaarsnota zijn echter wel de Nederlandse begrotingsregels aangepast. De wijziging van de begrotingsregels heeft betrekking op de
uitgavenkaders en betekent onder meer dat alle kosten en opbrengsten
van interventies in de financiële sector buiten de uitgavenkaders worden
gehouden.
De volgende maatregelen in het kader van de kredietcrisis zijn van invloed
op het EMU-saldo:
Rente en dividendstromen
8. Rente over staatsschuld
9. Renteontvangsten overbruggingskredieten
Fortis
10. Dividend Fortis/ AA
11. Couponbetaling ING
12. Couponbetaling Aegon
13. Couponbetaling SNS REAAL
14. Renteontvangst voorfinanciering IJsland

450

2 550

– 500
PM
–
–
–
–

– 1 500
PM
– 425 + PM
– 124 + PM
– 32 + PM
–

Subtotaal Rente- en dividendstromen

– 50

469

PM
PM
PM

PM
PM
PM

PM

PM

PM

PM

19. Uitvoeringskosten en inhuur externen

11

PM

Subtotaal Overige gevolgen

11

PM

Garantieleningen
15. Premieontvangsten op basis van garanties
interbancaire leningen
16. Garantieregeling Leaseplan
17. Schade-uitkeringen interbancaire leningen
18. Mogelijke uitkeringen depositogarantiestelsel

Subtotaal Garantieleningen
Overige gevolgen

De budgettaire gevolgen (verwerking) van de maatregelen met betrekking
tot het financiële stelsel van de afgelopen tijd vallen in de volgende categorieën te verdelen: A) financiële transacties, B) rente- en dividendstromen en C) garantieregelingen.
Financiële transacties (waaronder deelneming Fortis/AA, overbruggingskrediet Fortis, voorfinanciering IJsland, kapitaalversterking ING, Aegon en
SNS Reaal en eventuele overige kapitaalversterkingen) zijn niet relevant
voor het EMU-saldo; daartegenover staat namelijk een groter bezit van de
Staat (of in het geval van leningverstrekking door de staat: vorderingen).
Rente- en dividendstromen die samenhangen met bovengenoemde financiële transacties zijn wel relevant voor het EMU-saldo. Eventuele schadeuitkeringen voor interbancaire leningen, mogelijke uitkeringen depositogarantiestelsel, premieontvangsten op basis van garanties interbancaire
leningen en de garantieregeling Leaseplan zijn wel relevant voor het
EMU-saldo, net als de uitvoeringskosten en inhuur van externen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

23

Tot slot zijn ook de in de Najaarsnota genoemde aanvullende maatregelen
zoals «willekeurige of vervroegde afschrijving» en «werktijdverkorting»
relevant voor het EMU-saldo.
73
Is er ook een geactualiseerde raming beschikbaar van het structureel
EMU-saldo en het robuust EMU-saldo?
Er is geen geactualiseerde raming beschikbaar van het structureel
EMU-saldo en het robuust EMU-saldo.
74 en 77
Is er in Europees verband overeenstemming over hoe uitzonderlijke maatregelen die worden getroffen in het kader van de kredietcrisis worden
meegenomen in de berekening van EMU-saldi?
Vindt de administratie van uitgaven en inkomsten in verband met maatregelen rond de kredietcrisis naar EMU-schuld en EMU-saldo in de hele EU
op dezelfde – dus vergelijkbare – wijze plaats?
Voor alle landen binnen de EU is bij wet een zelfde berekeningswijze – de
geharmoniseerde methode van het Europees Systeem van Rekeningen
(ESR 1995) – voorgeschreven voor het EMU-saldo en de EMU-schuld. De
definitie van het EMU-saldo wijzigt niet naar aanleiding van de maatregelen die genomen zijn in het kader van de kredietcrisis. Eurostat – het
statistische bureau van de Europese Unie – ziet kritisch toe op de naleving
van deze voorschriften.
75
Wat is het EMU-saldo wanneer de maatregelen die zijn genomen in het
kader van de kredietcrisis wel worden meegenomen?
Zie vraag 72.
76
De telling van de mutatie van de kostprijsverhogende belastingen sluit
niet; vermeld staat – 0,8 terwijl de som der delen – 0,9 telt. Is er hier
sprake van een afrondingsverschil? Indien neen, wat is hiervoor de verklaring?
Er is hier inderdaad sprake van een afrondingsverschil.
77
Vindt de administratie van uitgaven en inkomsten in verband met maatregelen rond de kredietcrisis naar EMU-schuld en EMU-saldo in de hele EU
op dezelfde wijze – dus vergelijkbare wijze – wijze plaats?
Zie vraag 74.
78
Wat is het financieringstekort als wel rekening wordt gehouden met
eenmalige uitgaven en inkomsten?
Zie vraag 72.
79
Wat is de achterliggende reden van het noemen van het goede EMU-saldo
in de slotoverweging omdat maatregelen die zijn genomen in het kader
van de kredietcrisis niet worden meegenomen?
Zie vraag 72.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

24

80
Ten opzichte van de Miljoenennota 2009 zijn de verwachte aardgasbaten
naar boven toe bijgesteld, ondanks een dalende olieprijs. Dit als gevolg
van een hoger geraamd productievolume. Is er hier sprake van een
bewuste verhoging van het productievolume om de verwachte inkomsten
op peil te houden? Hoe groot is het (nadelige) effect van de daling van de
olieprijs en hoe groot is het (positieve) effect van de hogere productie op
de begroting? Met andere woorden kan in een tabel de prijs en volumecomponent van de te verwachten aardgasopbrengsten worden weergegeven over 2008/2009, naar aanleiding van de meest recente inzichten,
afgezet tegen de oorspronkelijke raming 2008/2009.
De verandering in het verwachte productievolume is het gevolg van
marktontwikkelingen, zoals de succesvolle verkoop van Nederlands
aardgas door GasTerra. De bijstelling naar boven in de Najaarsnota ten
opzichte van de Miljoenennota is toe te schrijven aan de hogere productie
(stijging productievolume van 74 miljard m3 bij Miljoenennota 2009 naar
75 miljard m3 bij Najaarsnota 2008). De prognose voor 2009 is bij de
Miljoenennota gepubliceerd. Bij Voorjaarsnota 2009 wordt de Kamer
geïnformeerd over een eventuele bijstelling van deze prognose. De
grootte van de verandering hangt op dat moment af van de olieprijs en
dollarkoers uit het Centraal Economisch Plan waarmee dan wordt gerekend.
81
Hoe kan het dat de staatsschuld toeneemt met € 90 mld. terwijl de financiële transacties kredietcrisis ruim € 80 mld. bedragen en er daarnaast een
tegenvaller bij de belastingen en premies van € 2 mld.? Wat verklaart de
overige € 8 mld. toename van de staatsschuld?
Wat wordt precies bedoeld in tabel 5.2 van de Najaarsnota met «bijstelling
CBS EMU-schuld 2007»? Waarom heeft het CBS de EMU-schuld 2007
bijgesteld, om welk bedrag gaat het en waarom heeft dat gevolgen voor
de staatschuld 2008?
Wat wordt precies bedoeld met de kolom «onderpand» in tabel 5.2 van de
Najaarsnota? Is dit het gedeelte van de schuldtoename die leidt tot een
verbetering van de Staatbalans? Waarom worden niet andere type uitgaven (bijvoorbeeld investeringen in infrastructuur in 2008) als onderpand
meegenomen?
Zie antwoord vraag 10.
82
Tabel 5.2 in de Najaarsnota illustreert dat er grofweg zo’n 14% BBP aan
financiële maatregelen is genomen in 2008 door Nederland. Klopt het dat
in Nederland in 2008 maatregelen in het kader van de kredietcrisis zijn
genomen ter waarde van circa 14% van het BBP? Kan een overzicht
worden gegeven van de aard en omvang van in andere (Westerse) landen
genomen maatregelen?
Het klopt dat de financiële maatregelen die genomen zijn in 2008 in het
kader van de kredietcrisis circa 14% van het Nederlandse BBP bedragen.
Een vergelijking met andere landen is in onderstaande tabel opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

25

Land

Nederland
Frankrijk
Duitsland
Italië
België
Spanje
Griekenland
Oostenrijk
Portugal
Finland
Ierland

Beschikbaar
voor
kapitaalinjectie (mld
€)

Gebruikte
kapitaalinjectie (mld
€)

Overig (mld
€)

Verwachte
overheidstransacties (%
BBP)

20
40
100
50
10
50
13
25
5
4
6

13,8
10,5
13,6
0
15,4
0
0
3
0
0
0

66,8
3
1,2
0
0
0
0
0
0
0
0

14%
2%
3%
3%
4%
4%
4%
7%
2%
2%
8%

De omvang van de financiële maatregelen in Nederland is – in vergelijking
met andere landen – groot. Dit wordt veroorzaakt door het meewerken
van de Nederlandse Staat aan de onmiddellijke aflossing van de kortlopende schulden van Fortis Bank Nederland aan Fortis Bank SA/NV, ten
bedrage van 34 miljard euro. Daarnaast is afgesproken dat ook een aantal
langlopende leningen, ten bedrage van 16 miljard euro worden overgenomen. De Nederlandse Staat werkt hier op basis van marktconforme
voorwaarden aan mee. Het uiteindelijke doel is dat Fortis Bank Nederland
deze lening zelf financiert op de financiële markten. Tot nu toe financiert
de Nederlandse Staat deze leningen. In de brief (Kamerstuk 2008–2009,
31 371, nr. 12, Tweede Kamer) is dit gemeld. De leningen worden geboekt
op begroting IX-A, artikel 1. Gecorrigeerd voor deze leningen, ter waarde
van 50 miljard euro, is de omvang van de financiële maatregelen in
Nederland 5,4% van het BBP.
83
Waarom is het EMU-tekort van de lokale overheid in de ramingen nu drie
keer zo hoog als bij de oorspronkelijke raming in september 2007?
Zie antwoord vraag 70.
84
Van welk groeipercentage voor de wereldhandel voor 2008 is uitgegaan
bij de berekening van het EMU-saldo? Wat is het effect op het saldo indien
de groei van de wereldhandel 1%-punt in 2008 lager uitvalt? En bij
1%-punt hogere groei?
In de Miljoenennota 2009 is voor 2008 gerekend met 31⁄4%. De Najaarsnota 2008 is de laatste uitvoeringsnota van het jaar 2008 waarin de meest
recente uitvoeringsgegevens ontrent de inkomsten en de uitgaven sinds
de Miljoenennota 2009 zijn meegenomen. Er is hierbij niet expliciet gerekend met een nieuwe economische indicatoren. Het CPB komt in de
decemberraming met een bijstelling van het groeipercentage voor de
wereldhandel met – 1⁄2% naar 23⁄4%. Ceteris paribus leidt een 1% lagere
groei van wereldhandel tot een circa 0,1% lager EMU-saldo.
85
Wordt erop gestuurd om de staatsschuld van Nederland onder de 60% te
houden? Zo ja, zou dat consequenties kunnen hebben voor bijvoorbeeld
de maximaal te verstrekken bedragen in het kader van kapitaalversterking
van financiële instellingen. Zo nee, wat zal de inzet zijn van Nederland in
Europees verband en welke afspraken zijn/worden hierover gemaakt?
Zie antwoord vraag 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 792, nr. 2

26