Foto: Nathalie Schram

Position paper

Over de wijziging Wet
gemeenschappelijke regelingen
Gemeenten zien zich genoodzaakt steeds meer samen
te werken in gemeenschappelijke regelingen. Het
proces van schaalvergroting en professionalisering heeft
gevolgen voor de hoofdstructuur van verlengd lokaal
bestuur. Gemeenteraden ervaren dat ze hun kaderstellende en controlerende rol niet goed kunnen uitvoeren.
De democratische legitimiteit van gemeenschappelijke
regelingen staat hiermee onder druk.

Democratische legitimatie en gemeenschappelijke regelingen
De VNG is positief over het feit dat met dit wetsvoorstel
raadsleden beter in positie worden gebracht in gemeenschappelijke regelingen. Het is goed dat er naar oplossingen wordt gezocht om de democratische legitimiteit van
besluitvorming door gemeenschappelijke organen te versterken.
Het wetsvoorstel voorziet in nieuwe instrumenten die meer
ruimte bieden aan raadsleden om hun kaderstellende en
controlerende rol binnen de besluitvorming van gemeenschappelijke organen beter vorm te geven.
Eén daarvan is het formaliseren van de actieve informatieplicht van het bestuur van de gemeenschappelijke regeling,
vergelijkbaar met de informatieplicht van het college aan
de gemeenteraad, zoals vastgelegd in artikel 169 van de
Gemeentewet. De VNG steunt deze actieve informatieplicht.

De Wet gemeenschappelijke regelingen is een hulpstructuur. Colleges zijn zelf lokaal verantwoordelijk en leggen
rekenschap af aan hun gemeenteraden. Juist daarom vindt
de VNG het belangrijk dat gemeenten en, gelet op het
onderhavige wetsvoorstel, specifiek gemeenteraden de
juiste sturingsinstrumenten hebben om zowel hun kaderstellende als hun controlerende rol ten aanzien van een
gemeenschappelijke regeling goed te kunnen vervullen. De
VNG vindt dat ook in het verlengd lokaal bestuur de sturings- en verantwoordingsrelaties helder en eenduidig
moeten zijn.
De VNG is van mening dat het onderhavige wetsvoorstel
vragen oproept over de gevolgen ervan voor de bestaande
juridische en bestuurlijke structuren. Tegelijkertijd heeft de
VNG zorgen over de belastbaarheid voor raadsleden en
daarmee over de haalbaarheid van deze voorgestelde wijzigingen.

Rolvermenging gemeenteraad en college
Eén van de instrumenten hield de mogelijkheid in dat
raadsleden zouden kunnen toetreden tot het algemeen
bestuur van een gemeenschappelijke regeling. De VNG-reactie uitte in de consultatieronde van het conceptwetsvoorstel haar zorg over de effectuering van dit instrument.
Immers, het zou leiden tot een rolvermenging van gemeenteraad en college en daarmee tot een ongewenste doorbreking van de dualistische structuur.

Wij zijn verheugd te zien dat de minister deze inbreng van
de VNG (en van andere partijen) ter harte heeft genomen
en heeft besloten om het niet in het huidige wetsvoorstel te
laten terugkomen.
Echter, deze aanpassing blijkt ‘voorlopig’: de minister geeft
aan dat de regering alsnog een voorstel van die strekking
zal voorbereiden wanneer op een later moment blijkt dat
gemeenten nog steeds een gebrek aan democratische
legitimatie bij gemeenschappelijke regelingen ervaren.
Hoewel er dus nú tegemoet gekomen is aan de wens van
de VNG, herhalen wij bij deze dat wij de mogelijkheid om
raadsleden te laten toetreden tot het algemeen bestuur van
een gemeenschappelijke regeling vanuit staatsrechtelijk
oogpunt een ongewenste keuze vinden.
Het wetsvoorstel introduceert de gemeenschappelijke
adviescommissie: een commissie bestaande uit raadsleden
die het algemeen bestuur van de gemeenschappelijke
regeling van advies kan voorzien, de besluitvorming van de
raden van de deelnemende gemeenten met betrekking tot
de gemeenschappelijke regeling kan voorbereiden of de
raden van advies kan voorzien. Het wetsvoorstel introduceert ook een verruiming van de zienswijzeprocedure.
Zienswijzen kunnen behalve in de begrotingscyclus, ook
worden ingediend bij het treffen van de regeling en bij
voorgenomen besluiten voordat die besluiten zijn genomen. Voorbeelden daarvan zijn besluiten met een aanzienlijk financieel belang, politiek gevoelige besluiten of
beleidsmatige keuzes.
De minister beargumenteert dat deze instrumenten het
voor de raad eenvoudiger maken om tijdig bij te sturen in
het functioneren van een gemeenschappelijke regeling, iets
wat op lokaal niveau eenvoudiger is dan bij een gemeenschappelijke regeling.
De VNG meent echter dat ook hier zich in enige mate rolvermenging voordoet. De positie van het college kan daardoor onder druk komen staan. En dan is het de vraag of de
gewenste versterking van de rol van de raad nog wel tot
stand kan komen.

Belastbaarheid van raadsleden
De VNG uitte ook haar zorg over de toenemende belasting
voor raadsleden die dit wetsvoorstel met zich meebrengt,
en daarmee over de haalbaarheid van het wetsvoorstel.
De minister weerlegt deze zorg. Het wetsvoorstel bevat de
verplichting om in de gemeenschappelijke regeling
bepaalde afspraken te maken, maar het laat het gemeentebestuur vrij om invulling te geven aan die afspraken. Deze
afwegingsruimte zou leiden tot het maken van een scherpere afweging door een raad of en hoe invulling te geven
aan die afspraken.

De VNG meent nog steeds dat dit in theorie begrijpelijk is,
maar in de praktijk vaak anders uitwerkt.

Veranderingen in de begrotingscyclus
Het is niet duidelijk in hoeverre het aanpassen van de termijn echt bijdraagt aan versterking van de positie van de
raad. Op zich hebben raden geen probleem met de termijn
van 8 weken indien deze wordt gehaald. Het gaat pas knellen op het moment dat die termijn niet wordt gehaald.
Aan de andere kant leidt het voorstel dat gemeenschappelijke regelingen hun ontwerpbegroting 4 weken eerder
gereed moeten hebben wel tot twee knelpunten:
• Hoe eerder een ontwerpbegroting moet worden ingediend, hoe groter de onzekerheden die daarin staan.
• Gemeenschappelijke regelingen moeten nu de ontwerpbegroting op 15 april indienen. Wanneer die datum
4 weken naar voren wordt gehaald, valt de periode
waarin zij de ontwerpbegroting moeten maken steeds
meer samen met de periode waarin de jaarrekening van
het jaar daarvóór moet worden opgeleverd. Dat kan tot
praktische knelpunten leiden in de uitvoering om de
stukken op te stellen. Maar, in aanvulling daarop, als we
het wetsvoorstel goed lezen, is er zowel sprake van een
verschuiving naar achteren van de ontwerpbegroting als
een verschuiving naar voren, van de financiële kaders.
In hoeverre dit echt knelpunten zijn zou uitgevraagd kunnen
worden bij gemeenschappelijke regelingen.
Bestuurlijke drukte
Het wetsvoorstel beoogt in gemeenschappelijke regelingen
deelnemende gemeenten meer mogelijkheden te geven
per regeling keuzes te maken over de governance en legitimatie die de deelnemers passend vinden bij die regeling.
Dat neemt niet weg dat het wetsvoorstel gemeenschappelijke regelingen wel verplicht om afspraken te maken over
een aantal zaken. Daarmee wordt toch van bovenaf een
regionale structuur opgelegd. De VNG heeft er juist voor
gepleit om dat niet te doen: gemeenten kunnen regionale
samenwerking met elkaar regelen en afhankelijk van de
bestaande behoefte zelf vormgeven.

Tot slot
Nogmaals, de VNG is positief over het feit dat raadsleden in
gemeenschappelijke regelingen beter in positie worden
gebracht. De VNG meent echter wel dat er meer nodig is,
naast het zoeken naar juridische oplossingen binnen het
kader van de huidige wetgeving. Daarom roept de VNG op
om het gesprek te blijven voeren over intergemeentelijke
samenwerking.