Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

28 498

Het Internationaal Strafhof

Nr. 45

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN MINISTER
VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 december 2019
Van 2 tot en met 7 december a.s. vindt in Den Haag de jaarlijkse Vergadering van verdragspartijen van het Statuut van Rome plaats. Via deze
brief informeert het kabinet u over de Nederlandse inzet tijdens deze
Vergadering, die in belangrijke mate in het teken staat van de noodzakelijke versterking van het Strafhof. Ook wordt in deze brief een overzicht
van recente onderzoeken van de Aanklager en uitspraken van het Hof
gegeven.
Na afloop van de Vergadering zult u via een brief worden geïnformeerd
over de belangrijkste uitkomsten van de Vergadering.
Versterking van het Strafhof
Het kabinet hecht grote waarde aan de bevordering van de internationale
rechtsorde. De inzet van het kabinet voor accountability van internationale
misdrijven en het bestrijden van straffeloosheid is onverminderd groot.
Het Internationaal Strafhof is een essentiële organisatie in de strijd tegen
straffeloosheid en de belichaming van het idee dat de meest ernstige
misdrijven een verantwoordelijkheid zijn van de internationale gemeenschap in zijn geheel en niet onbestraft mogen blijven.
In Den Haag en New York is er sinds eind vorig jaar een intensieve
discussie gaande over versterking van het Internationaal Strafhof.
Belangrijkste katalysatoren waren een aantal onverwachte vrijspraken, de
veelvuldig bekritiseerde twijfelachtig afwijzing van een verzoek om een
onderzoek naar de situatie in Afghanistan in te stellen («not in the
interests of justice»), de sancties die de Verenigde Staten vanwege deze
kwestie tegen het Hof heeft ingesteld, alsmede het soms negatieve
optreden van de rechters, waaronder de rechtszaak van een deel van de
rechters tegen het Hof zelf over hun salarissen. Sinds begin dit jaar werkt
een deel van de verdragspartijen aan het organiseren van een herzie-

kst-28498-45
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 498, nr. 45

1

ningsproces dat moet leiden tot de versterking van het Hof. Nederland
heeft hier hierin een belangrijke aanjagende rol gespeeld.
Om de discussie te vertalen naar concrete maatregelen is de betrokkenheid van alle verdragspartijen noodzakelijk. Daarom werd, mede op
initiatief van Nederland, besloten tot een retreat – die Nederland organiseerde op 13 juni – van de 21 verdragspartijen die het Bureau van het Hof
vormen. Doel van deze retreat was om te bespreken wat de benodigde
verbeteringen en aanpassingen zijn en hoe deze het beste zijn te
realiseren. Naar aanleiding hiervan is een voorstel opgesteld met
verschillende maatregelen die genomen zouden kunnen worden om het
Hof te versterken. Tijdens de aanstaande Vergadering moet een resolutie
aangenomen worden om onafhankelijke experts het mandaat te geven
een review van het Hof uit te voeren. Hierbij zullen drie panels van experts
kijken naar de governance van het Strafhof, de organisatie en het verloop
van de rechtspraak en de organisatie van het werk van de Aanklager. Bij
de laatste twee onderwerpen gaat het uiteraard niet om de inhoud van het
werk, gelet op de onafhankelijkheid van de rechters en de Aanklager, maar
over de procedures en efficiëntie van de zaken en onderzoeken. De Terms
of Reference voor de review zijn inmiddels grotendeels gefinaliseerd. Het
belangrijkste openstaande punt betreft de financiering van de review. Het
kabinet acht het van belang een review snel te kunnen starten, zodat
verdere versterking bewerkstelligd kan worden tijdens de Vergadering van
2020, mede gelet op het feit dat er onmiddellijk daarna een nieuwe
aanklager en zes nieuwe rechters worden verkozen.
Samenwerking met het Strafhof en complementariteit
De huidige uitdagingen zijn niet uitsluitend een gevolg van optreden van
het Hof zelf. Verdragspartijen schieten collectief te kort in de implementatie van hun verplichtingen onder het Statuut van Rome en in hun
ondersteuning van het dagelijkse functioneren van het Hof. Het grote
aantal openstaande arrestatiebevelen waaraan de verdragspartijen geen
vervolg geven, het lage aantal vrijwillige samenwerkingsovereenkomsten,
de beperkte middelen en de kwaliteit van de door de verdragspartijen
gekozen rechters zijn directe gevolgen van het gebrek aan samenwerking
van de verdragspartijen. Gelet hierop is het noodzakelijk om ook kritisch
te kijken naar het functioneren van en de samenwerking met de verdragspartijen. Nederland blijft erop aandringen dat arrestatiebevelen worden
uitgevoerd. Zo heeft Minister Blok in zijn gesprekken met de transitieregering in Soedan aangedrongen op uitlevering van ex-President Bashir.
Ook leidt de gebrekkige medewerking van verdragspartijen ten aanzien
van vrijwillige samenwerking voor opname van vrijgesproken personen
tot problemen, zowel voor het Strafhof als voor Nederland als gastland.
Dit bleek het afgelopen jaar onder meer naar aanleiding van de vrijspraak
onder voorwaarden van Gbagbo en Blé Goudé op 15 januari 2019 van in
Ivoorkust begane misdrijven tegen de menselijkheid.
Het Hof zoekt sindsdien naar een derde land dat bereid is hen (tijdelijk) op
te nemen, maar slaagde hier voor slechts één van beiden in. Voor Blé
Goudé kon tot nu toe geen land gevonden worden. Het Hof heeft derhalve
verzocht om Blé Goudé onder de verantwoordelijkheid en rechtsmacht
van het Hof te laten verblijven, op een – in overleg met Nederland –
speciaal hiervoor in gereedheid gebrachte locatie in Nederland. Nederland
heeft hierin toegestemd op voorwaarde dat het Hof zich blijft inzetten om
een derde land voor opvang te vinden. Ook is vastgelegd dat het verblijf
van Blé Goudé buiten de detentie unit geen toelating tot Nederland
betekent. Op 14 oktober heeft de aanklager hoger beroep tegen de
vrijspraak ingesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 498, nr. 45

2

Nederland roept andere landen op hun verantwoordelijkheden te nemen
en werkt intensief samen met het Hof om het systeem van vrijwillige
samenwerking te versterken. Nederland organiseert tijdens de Vergadering samen met de organisatie International Bar Association een
evenement om aandacht voor de problematiek te vragen.
Nationale overheden zijn en blijven in eerste instantie zelf verantwoordelijk voor de opsporing en vervolging van de meest ernstige misdrijven
(complementariteitsbeginsel). Om de samenwerking tussen nationale
overheden te versterken werkt Nederland sinds 2011 aan een nieuw
multilateraal verdrag voor uitlevering en rechtshulp in strafzaken bij
internationale misdrijven. Tijdens een diplomatieke conferentie in
Ljubljana in juni 2020 zullen formele verdragsonderhandelingen plaatsvinden. Inmiddels steunen 69 landen dit initiatief, een aantal dat naar
verwachting nog zal toenemen in de aanloop naar de formele onderhandelingen. Tijdens deze Vergadering organiseert Nederland wederom een
side event om aanwezigen te informeren over de voortgang van het
initiatief.
Universaliteit
Om straffeloosheid voor internationale misdrijven een halt toe te roepen
is het belangrijk dat alle landen toetreden tot het Statuut van Rome. Het
kabinet is dan ook blij dat de eilandrepubliek Kiribati op 26 november jl. is
toegetreden tot het Statuut van Rome, waarmee het aantal verdragspartijen wederom 123 is. Nederland is sinds begin van dit jaar focal point for
universality binnen de Haagse werkgroep van het Strafhof, en zet zich in
dit kader in om nieuwe landen te overtuigen zich aan te sluiten bij het
Statuut van Rome. Deze taak deelt Nederland met Zuid-Korea. Helaas
besloot Maleisië dit jaar de aangekondigde toetreding tot het Statuut van
Rome weer in te trekken na binnenlandse druk. Nederland, in samenwerking met de EU, benadrukt het belang van ratificatie bij landen en
onderzoekt waar extra druk of steun nodig is.
Amendementen van het Statuut van Rome
Tijdens de Vergadering van Verdragspartijen in 2017 zijn de meest recente
amendementen op het Statuut van Rome aangenomen. Deze wijzigingen
hebben betrekking op de strafbaarstelling van het gebruik van bepaalde
wapens in niet-internationale conflicten als een oorlogsmisdrijf. De
parlementaire procedure betreffende de Rijkswet tot goedkeuring van
deze amendementen is recentelijk afgerond.
Tijdens de komende Vergadering staat een voorstel van Zwitserland op de
agenda betreffende de strafbaarstelling van uithongering van de
burgerbevolking als oorlogsmisdrijf in niet-internationale gewapende
conflicten. Uithongering is reeds een oorlogsmisdrijf in de context van
internationale gewapende conflicten. Het kabinet steunt het Zwitserse
voorstel dat voortbouwt op de door Nederland in 2018 geïnitieerde en
door de VN-Veiligheidsraad unaniem aangenomen Resolutie 2417 over de
verbanden tussen conflict en honger. Nederland organiseert samen met
Zwitserland en Global Rights Compliance een event tijdens de Vergadering om het belang van opname van het voorstel in het Statuut van
Rome te onderstrepen.
Begroting
Tijdens de Vergadering dient tevens de begroting van het Strafhof voor
2020 te worden goedgekeurd. Nederland vindt het belangrijk dat het
Strafhof voldoende financiële middelen heeft om uitvoering te geven aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 498, nr. 45

3

zijn mandaat. Nederland zet zich daarom actief in voor een toereikende
begroting.
Recente onderzoeken van de Aanklager en uitspraken van het Hof
Democratische Republiek Congo (DRC)
Het Strafhof heeft deze maand twee belangrijke stappen gezet naar
gerechtigheid. Ten eerste werd Bosco Ntaganda uit de DRC door het
Strafhof schuldig bevonden aan 18 aanklachten van misdrijven tegen de
menselijkheid en oorlogsmisdrijven, waaronder moord, verkrachting,
seksuele slavernij en rekrutering en inzetten van kindsoldaten. Er werd
hem 30 jaar cel opgelegd. Ntaganda werd door het Hof beschreven als
een van de «key leaders» binnen de rebellenbeweging UPC/FPLC.
Ntaganda’s arrestatiebevel werd in 2006 bekendgemaakt, in 2013 heeft hij
zich vrijwillig gemeld bij het Hof. Nadat de zaak in hoger beroep
behandeld is, zal het Hof op zoek gaan naar een land dat Ntaganda wil
overnemen voor het uitzitten van zijn straf.
Myanmar
Ook ten aanzien van de situatie in Bangladesh/Myanmar vond een
belangrijke beslissing plaats in de strijd tegen straffeloosheid. De Kamer
van Vooronderzoek van het Hof heeft de aanklager geautoriseerd om een
formeel onderzoek te starten naar de situatie. De Kamer oordeelde dat de
zaak voldoende ernstig is om verdere stappen van het Hof te rechtvaardigen. Het bewijs duidt op de gedwongen overbrenging van zo’n 600.000
tot 1 miljoen Rohingya’s van Myanmar naar Bangladesh. Om ook
vervolging van andere misdrijven mogelijk te maken blijft Nederland
oproepen tot een verwijzing van de VN Veiligheidsraad naar het Hof van
de gehele situatie. Daarnaast onderzoekt het kabinet of het Gambia kan
steunen bij de zaak tegen Myanmar die zij hebben ingediend bij het
Internationaal Gerechtshof.
Afghanistan
Op 17 september heeft de Aanklager goedkeuring verkregen om hoger
beroep aan te tekenen in de situatie in Afghanistan. Tijdens de Vergadering zal het hoger beroep starten met een hoorzitting waar slachtoffers,
non-gouvernementele organisaties, staten en experts hun zienswijze
kunnen geven op een mogelijk onderzoek. Het hoger beroep volgt op de
beslissing van de Kamer van Vooronderzoek van 12 april jl. waarin het
verzoek van de Aanklager om een formeel onderzoek te starten naar de
situatie in Afghanistan werd afgewezen. Hoewel er volgens de rechters
een «reasonable basis to believe» is dat er inderdaad internationale
misdrijven zijn gepleegd in Afghanistan die binnen de rechtsmacht van
het Hof vallen en hier ook toelaatbare zaken uit voort kunnen komen,
oordeelden zij dat het niet «in the interest of justice» is om een formeel
onderzoek te starten nu de kans op samenwerking van verdragspartijen
minimaal wordt geacht en dit meer frustratie voor slachtoffers zou kunnen
opleveren.
De uitspraak kwam onverwacht en heeft veel kritiek gekregen, mede in het
licht van de visa-restricties die de VS heeft ingesteld tegen personeel van
het Hof dat direct betrokken is bij het Afghanistan onderzoek. De perceptie
zou bij sommigen kunnen ontstaan dat het Hof bezweken is voor druk van
de VS. Het hoger beroep tegen deze uitspraak zou mogelijk tot vervolgacties van de VS kunnen leiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 498, nr. 45

4

Zo herhaalde de Amerikaanse Minister van Buitenlandse Zaken Pompeo
in een persverklaring in reactie op het hoger beroep dat de VS «all
necessary steps» zal nemen om de VS, zijn onderdanen en onderdanen
van hun bondgenoten te beschermen tegen onderzoek van het Hof.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 498, nr. 45

5