Kernpublicatie WoON Energie 2006

Kernpublicatie WoON Energie 2006

Voorwoord

De isolatiegraad van de gemiddelde Nederlandse woning
is in de afgelopen jaren toegenomen. Daarbij gaat het met
name om dak- en glasisolatie. Tevens neemt het aantal
hoogrendementsketels in de voorraad nog steeds gestaag
toe.
Deze conclusie kunnen we trekken, omdat in 2007 de
module Energie van het Woon Onderzoek Nederland
(WoON) is uitgevoerd. Voor dit onderzoek zijn ongeveer
5000 woningen bezocht, waarvan de energetische kwaliteit
in kaart is gebracht. Nieuw ten opzichte van de voorloper
van dit onderzoek (de Kwalitatieve Woning Registratie uit
2000) is dat we in dit onderzoek ook uitgebreid aandacht
hebben besteed aan het energielabel.
Sinds 1 januari 2008 is iedere eigenaar van een gebouw
verplicht om bij verkoop of verhuur van een woning een
energielabel te overleggen. Uit dit onderzoek blijkt dat er
nog wel wat te winnen valt, omdat ongeveer tweederde van
de woningen maximaal label C hebben, waarvan eenderde
label F en G.
De energetische kwaliteit van de woningvoorraad zal
auto­­noom nog wel verbeteren dankzij woningverbetering,
nieuwbouw en sloop. Maar dat is niet genoeg om de
klimaatambities waar te maken. Daarom zal zowel in de
huur- als in de koopsector nog veel geïnvesteerd moeten
worden, waarbij ook de nu nog achterblijvende vloer en
muurisolatie aandacht moet krijgen.

Tenslotte is ook het aspect gedrag van belang. Daar staan we
in de publicatie “Energiegedrag in de woning (RIGO, 2009)”
uitgebreid bij stil.
In dit rapport kunt u het allemaal nog eens uitgebreid en
met cijfers onderbouwd nalezen.

Inhoud

1

Samenvatting en conclusies

07

2
2.1
2.2

Inleiding
Achtergrond
Doel en opzet van het rapport

09
09
09

3
3.1
3.2
3.3
3.4

Samenstelling woningvoorraad
Inleiding
Woningkenmerken woningvoorraad 2006
Huishoudenkenmerken woningvoorraad 2006
Mutaties in woningvoorraad 1995-2000-2006

11
11
12
13
14

4
Energielabel woningvoorraad
4.1 Inleiding
4.2 Energielabel van de totale voorraad
4.3 Relatie tussen energielabel en woningkenmerken
4.3.1 Relatie tussen energielabel en bouwjaarklasse
4.3.2 Relatie tussen energielabel en woonvorm
4.3.3 Relatie tussen energielabel en eigendoms­categorie
4.4 Relatie tussen energielabel en huishoudenkenmerken
4.4.1 Relatie tussen energielabel en inkomen
4.4.2 Relatie tussen energielabel en de leeftijd van de hoofdbewoner
4.5 Relatie tussen energielabel en energie­besparende maatregelen
4.5.1 Relatie tussen energielabel en isolatiegraad
4.5.2 Relatie tussen energielabel en geveltype
4.5.3 Relatie tussen energielabel beglazingstype
4.5.4 Relatie tussen energielabel en ruimteverwarmingsinstallatie
4.5.5 Energielabel tapwater installaties

17
18
18
19
19
20
21
22
22
22
23
23
24
24
25
26

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Isolatiegraad bouwdelen
Inleiding
Ontwikkeling isolatiegraad totale woningvoorraad 1995-2006
Isolatiegraad naar bouwjaarklasse
Isolatiegraad naar woonvorm
Isolatiegraad naar eigendomsklasse

29
29
30
32
34
37

6
6.1
6.2
6.3
6.4

Installaties
Inleiding
Ontwikkeling ruimteverwarming totale woningvoorraad 1995-2006
Ruimteverwarming naar woningkenmerken
Tapwaterverwarming

39
40
41
41
44

7
7.1
7.2
7.3

Energieverbruik woningvoorraad
Inleiding
Energieverbruik per energielabel
Energieverbruik per energielabel per woningtype

47
47
47
49

8
8.1
8.2
8.3
8.4

Energiebesparingpotentieel
Inleiding
Isolatiegraad van de onderzochte woningen
Isolatiegraad in relatie tot woningkenmerken
Gevolgen van energetische ingrepen voor energielabel

51
51
51
52
53

Bijlage: WoON-Energiemodule
Begrippenlijst

57
61

0 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

1
Samenvatting en
conclusies
In 2005 is VROM gestart met het WoonOnderzoek Nederland
(WoON). Het WoON levert, in navolging van het WBO en
KWR, basisinformatie over onder andere de samenstelling
van huishoudens, de huisvestingssituatie, de woonwensen,
de woning en de woonomgeving.
Het WoON is modulair van opzet. Naast de (driejaarlijkse)
basismodule worden onderzoeken op specifieke deelgebieden uitgevoerd, waaronder de energetische kwaliteit (de
module Energie).
Een belangrijk onderdeel van de module Energie is de
schatting van de Energie Index die op basis van de gegevens
uit de woningopnamen is bepaald. Op basis hiervan kan de
verdeling van energielabels over de woningvoorraad
bepaald worden. Het energielabel is per 1 januari verplicht
in het kader van de European Energy Performance of
Buildings Directive (EPBD).

energielabel D/E en één derde energielabel F/G. Meer dan
de helft van de woningen gebouwd tussen 1946 en 1970 en
70% van de vooroorlogse woningen heeft op dit moment
energielabel F/G.

Deze publicatie biedt een vogelvlucht door de gegevens uit
het onderzoek, waarbij de gegevens zijn gegroepeerd rond
een aantal belangrijke thema’s:
• energielabel;
• isolatiegraad bouwdelen;
• installaties;
• energieverbruik;
• energiebesparingspotentieel.

Door regulier onderhoud is in 2006 de meest voorkomende
verwarmingsinstallatie de HR ketel. Het aandeel is de laatste
jaren sterk toegenomen. Sterk in opkomst is daarbij de HR
107 ketel.
Het aandeel zonneboilers en warmtepompboilers stijgt,
maar het aandeel blijft gering (<1%). Door dit lage aandeel
wordt er geen prijsdoorbraak gecreëerd voor het inzetten
van deze duurzame middelen.

Energielabel

Energieverbruik

De Nederlandse woningvoorraad kan qua energielabel
worden onderverdeeld in drie bijna even grote brokken.
Grofweg één derde heeft energielabel A/B/C, één derde

Er is een relatie tussen het energielabel van een woning en
het gemiddelde werkelijk gasverbruik van een huishouden
in deze woning. De relatie is zichtbaar bij onderling verge-

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Isolatiegraad bouwdelen
De isolatiegraad van de woningvoorraad stijgt gestaag voor
alle bouwdelen. Dat wordt niet alleen veroorzaakt door de
goed geïsoleerde nieuwbouw, maar ook door na-isolatie
van vooral dak en beglazing in de bestaande woningvoorraad. Na-isolatie van de gesloten gevel stagneert en het isolatieniveau van begane grondvloeren blijft op een relatief
laag niveau.

Installaties

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 07

lijkbare woningen (woningtype, oppervlakte). Bij vergelijkbare woningen wordt bij een hoger energielabel gemiddeld
minder gas verbruikt. De spreiding in het gasverbruik is
daarbij erg groot.
Er is geen relatie tussen het energielabel van de woning en
het elektriciteitsverbruik van het huishouden.

Energiebesparingspotentieel
De thermische isolatie van de woningvoorraad kan worden
verbeterd door het isoleren van de begane grondvloer,
gesloten gevels, beglazing en dak. Na-isolatie van begane
grondvloer en de gesloten gevel heeft de laatste jaren nauwelijks plaatsgevonden. Deze bouwdelen lopen duidelijk
achter bij de bouwdelen dak en beglazing.

0 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

2
Inleiding
2.1 Achtergrond
In Kyoto heeft een groot aantal landen de belofte afgelegd
om minder CO2-uitstoot te realiseren. Ook de Nederlandse
overheid heeft zich gecommitteerd aan dit verdrag. De
klimaatdoelstellingen van het kabinet voor 2020 zijn:
• vermindering van de CO2-uitstoot met 30% ten opzichte
van 1990;
• 2% energiebesparing per jaar;
• 20% van alle energie moet zijn opgewekt uit duurzame
bronnen.
De ambitie voor de gebouwde omgeving is een CO2-reductie van 6 tot 11 Mton in 2020 ten opzichte van ongewijzigd
beleid. Wat de woningvoorraad betreft, wil het kabinet deze
doelstelling vooral realiseren door verdere aanscherping
van de normen voor de energieprestatie van zowel nieuwe
als bestaande woningen en door het stimuleren van duurzame energieopties.
In Nederland is al veel ervaring opgedaan met energieprestaties van gebouwen. De beleidsinstrumenten die VROM
inzet om het energiebesparingsbeleid vorm te geven zijn
vooral rekeninstrumenten voor de berekening van de energieprestatie, soms in combinatie met een subsidieregeling.
De Energie Prestatie Normering (EPN) is van de energieprestatiemethoden het meest bekend. Met deze rekenmethode wordt het energiegebruik van nieuwbouwwoningen
uitgerekend en met een correctie voor de woninggrootte
omgerekend naar de energieprestatiecoëfficiënt (EPC).
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Sinds de invoering van EPN in 1996 is de grenswaarde voor
de EPC van nieuwe woningen stapsgewijs verlaagd. De
huidige eis aan de EPC in het Bouwbesluit is een waarde van
0,8. De doelstelling van de overheid is een verdere verlaging van de EPC naar 0,6 in 2011 en naar 0,4 in 2015 met als
uiteindelijk doel de energieneutrale woning in 2020.
Voor bestaande woningen is in de afgelopen jaren gewerkt
aan de invoering van een vergelijkbare normstelling voor
de energieprestatie, met als resultaat de invoering van het
energielabel. Vanaf 1 januari 2008 moeten eigenaren van
woningen en andere gebouwen bij verkoop of verhuur een
energielabel overhandigen aan de koper/huurder.

2.2 Doel en opzet van het rapport
In 2005 is VROM gestart met het WoonOnderzoek Nederland (WoON). Dit onderzoek is een samenvoeging van het
WoningBehoefte Onderzoek (WBO) en de Kwalitatieve
Woningregistratie (KWR). Het WoON levert, in navolging
van het WBO en KWR, basisinformatie over onder andere de
samenstelling van huishoudens, de huisvestingssituatie, de
woonwensen, de woning en de woonomgeving.
Het WoON is modulair van opzet. Naast de (driejaarlijkse)
basismodule worden onderzoeken op specifieke deelgebieden uitgevoerd, waaronder de energetische kwaliteit (de
module Energie).
De module Energie is een voortzetting van het deel energie
uit de KWR en levert gegevens over de energetische kwaliteit
van de huidige woningvoorraad (2006). Een belangrijk
Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 09

onderdeel van de module Energie is de schatting van de
Energie Index die op basis van de gegevens uit de woningopnamen is bepaald. In het kader van het per 1 januari 2008
verplichte Energielabel (op basis van de Europese Energy
Performance of Buildings Directive (EPBD)) voor gebouwen
vormt deze schatting een goede en betrouwbare nulmeting
voor de energielabeling van de woningvoorraad.
Deze publicatie biedt een vogelvlucht door de gegevens uit
dit onderzoek, waarbij de gegevens zijn gegroepeerd rond
een aantal belangrijke thema’s. Na het beeld van de ontwikkeling van de woningvoorraad in de periode 2000-2006,
wordt allereerst stilgestaan bij de energetische kwaliteit
van de huidige woningvoorraad op basis van Energielabels.
Daarna wordt de ontwikkeling van de isolatiegraad van de
bouwdelen gevel, dak, ramen en vloer van de begane grond
in de periode 1995-2006 onder de loep genomen gevolgd
door een hoofdstuk gewijd aan de installaties voor ruimteverwarming. Tot slot van deze Kernpublicatie wordt gekeken
naar het feitelijke energieverbruik en de energiebesparingpotentie van de woningvoorraad.
De analyseresultaten zijn zoveel mogelijk weergegeven
naar de woningkenmerken beheervorm, bouwjaarklasse en
woningtype. Bij beheervorm wordt onderscheid gemaakt
naar sociale huur, particuliere huur en koop. Bij bouwjaarklasse naar vooroorlogs, direct naoorlogs en na 1970. Bij
uitkomsten naar woningtype wordt de voorraad gesplitst in
eengezins- en meergezinswoningen.

10 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

3
Samenstelling
woningvoorraad
In dit hoofdstuk wordt een beeld gegeven van de samenstelling en kenmerken van de woningen en huishoudens die
in het woningonderzoek in 2006 zijn onderzocht. Tevens is
een beeld gegeven van de mutaties die in de periode 1995
tot 2006 in de woningvoorraad hebben plaatsgevonden.
De belangrijkste conclusies uit dit hoofdstuk zijn:
• de woningvoorraad van na 1970 bestaat voor het grootste
gedeelte eengezinswoningen;
• de koopsector bestaat voornamelijk uit eengezinswoningen, in de huursector is de verhouding tussen eengezinsen meergezinswoningen fifty-fifty;
• in elke bouwperiode is de relatie tussen eigendomscategorieën koop en huur verschillend;
• het grootste gedeelte van de huishoudens in Nederland
heeft bewoners in de leeftijdscategorie tussen de 35 en
54 jaar. Deze groep is eveneens financieel het meest
draagkrachtig;
• het aantal woningen is in de periode 2000-2006 met 322
duizend toegenomen tot 6,91 miljoen (jaarlijkse toename
ca. 70.000 woningen). Deze stijging is lager dan de stijging in de periode 1995 – 2000;
• de stijging van het aantal woningen betreft eengezinswoningen in de koopsector.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

3.1 Inleiding
In dit onderzoek worden WoON gegevens uit 2006, voor
zover mogelijk, vergeleken met de resultaten van de KWR
onderzoeken uit 1995 en 2000. Veranderingen in de uitkomsten over de jaren heen zijn deels toe te schrijven aan
verbeteringen van de energetische kwaliteit van de woningvoorraad en worden deels veroorzaakt door veranderingen
in de woningvoorraad.
Voor een goede interpretatie van de geconstateerde energetische verbeteringen wordt in dit hoofdstuk inzicht gegeven
in de voorraadkenmerken per 1-1-2006 en de mutaties
tussen 1995, 2000 en 2006. Het gaat hier om mutaties in de
omvang van de woningvoorraad door nieuwbouw en sloop
en door mutaties in de samenstelling van de woningvoorraad, ofwel verschuiving tussen huur en koopsector.
Voor een goede interpretatie van de energetische kenmerken van de woningvoorraad naar kenmerken van huishoudens wordt verder inzicht gegeven in de in het onderzoek
gebruikte huishoudenkenmerken.

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 11

______________________________________________________________________

Figuur 3.1

Woningvoorraad naar woonvorm en bouwjaarklasse
(d.d. 1-1-2006)

40%

eengezins
meergezins

35%
30%
25%
20%
15%
10%
0%
1946-1970

vanaf 1971

______________________________________________________________________

Figuur 3.2

Woningvoorraad naar woonvorm en
eigendomscategorie (d.d. 1-1-2006)

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

eengezins
meergezins

sociale huur

particuliere
huur

In het kader van dit onderzoek wordt de woningvoorraad
onderverdeeld naar woning- en huishoudenkenmerken. In
deze paragraaf worden allereerst de gehanteerde woningkenmerken besproken. De woningkenmerken bouwperiode, woonvorm en eigendom zijn aan elkaar gerelateerd.
Deze paragraaf laat de onderlinge samenhang zien aan de
hand van een aantal figuren.
Het aandeel meergezinswoningen is in het na 1970
gebouwde deel van de voorraad kleiner dan in de periode
voor 1971. Van de voor 1971 gebouwde woningen is ongeveer
32% een meergezinswoning, na 1970 daalt dit aandeel naar
28% van de woningvoorraad.

5%
voor 1946

3.2 Woningkenmerken woningvoorraad 2006

Bijna de helft van de woningvoorraad bestaat uit eengezins
koopwoningen. Van de koopwoningen is een beperkt deel
meergezins. In de beide huursectoren is het aantal een- en
meergezinswoningen nagenoeg gelijk aan elkaar.
				

koop

______________________________________________________________________

Figuur 3.3

Woningvoorraad naar eigendom en bouwjaarklasse
(d.d. 1-1-2006)

30%

sociale huur
particuliere
huur
koop

25%
20%
15%

In de vooroorlogse woningvoorraad is de particuliere
huursector groter dan de sociale huursector. Deze laatste is
met name sterk vertegenwoordigd in de direct naoorlogse
woningvoorraad. In deze periode zijn er meer sociale huurdan koopwoningen.
In het na 1970 gebouwde deel van de voorraad zijn, net
als in het vooroorlogse deel, de meeste woningen koop­
woningen.

10%
5%
0%
voor 1946

12 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

1946-1970

vanaf 1970

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

3.3 Huishoudenkenmerken woningvoorraad 2006

______________________________________________________________________

Figuur 3.4
Inzicht in de relatie tussen enerzijds de huishoudenkenmerken en anderzijds de energetische kwaliteit van de woning,
is voor de overheid van belang om haar beleidsinstrumenten effectief in te kunnen zetten. Het belang van deze informatie uit zich bijvoorbeeld in de volgende vragen:
• hebben de huishoudens in woningen met een laag energielabel voldoende financiële middelen om hun woning
aan te pakken;
• zullen zij de intentie hebben dit te gaan doen?

Leeftijd ondervraagde persoon

50%
40%
30%
20%
10%
0%

In deze paragraaf zijn de in de onderzoeken gehanteerde
huishoudenkenmerken in beeld gebracht. Twee kenmerken
zijn in beeld gebracht:
• leeftijd van de bewoners en als indicatie hiervoor de
leeftijd van de ondervraagde persoon;
• inkomen van het huishouden.
In figuur 3.4 is de leeftijdsopbouw van de bewoners van de
huishoudens die in dit onderzoek zijn betrokken afgebeeld.
Bij meer dan 40% van de woningen is de ondervraagde persoon 35 tot 54 jaar oud. Bij bijna een kwart van de woningen
is de ondervraagde persoon 65 jaar of ouder.
Ten aanzien van het inkomen van het huishouden is de
woningvoorraad, evenals bij het kenmerk leeftijd, onderverdeeld in vijf categorieën. Alle vijf de categorieën zijn daarbij
even groot. De huishoudens met de hoogste inkomens zijn
vooral de huishoudens in de leeftijd van 35 tot 54 jaar (zie
figuur 3.5).

tot 35
jaar

35-54
jaar

55-64
jaar

65-74
jaar

vanaf 75
jaar

______________________________________________________________________

Figuur 3.5

Verhouding tussen leeftijd en inkomen van de
onderzochte huishoudens

14%

quintiel 1
(laagste)
quintiel 2
quintiel 3
quintiel 4
quintiel 5
(hoogste)

12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
tot 35
jaar

35-54
jaar

55-64
jaar

65-74
jaar

vanaf 75
jaar

Op grond van deze inkomensverdeling zou verondersteld
kunnen worden dat de groep huishoudens met een bewoner tussen 35 en 54 jaar voldoende financiële middelen om
eventuele energetische verbeteringen aan de woning aan te
brengen. Echter, deze inkomensgroep heeft waarschijnlijk
ook de hoogste lasten.
Bij de bereidheid tot het doen van comfortverhogende
investeringen in woningen met een F of G label is het
inkomen niet de allerbelangrijkste factor. Veel meer
onderscheidend is de leeftijd van de bewoners. Daarnaast
is de bereidheid bijzonder groot als men de woning recent
heeft betrokken. (zie ‘Energiegedrag van huishoudens’, Rigo
(2008)).

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 13

______________________________________________________________________

Tabel 3.1

Woningvoorraad in de loop der jaren naar
bouwperiode			

______________________________________________________________________
Aantal woningen
_______________

WoON 2006
____________

KWR 2000+
___________

KWR 1995
___________

voor 1946			
1946-1970		
vanaf 1971		
_______________

22,3%
26,8%
51,0%
____________

22,8%
30,1%
47,1%
___________

24,6%
32,4%
43,0%
___________

totaal				
100,0%
100,0%
100,0%
______________________________________________________________________		

______________________________________________________________________

Tabel 3.2

3.4 Mutaties in woningvoorraad 1995-2000-2006
Het aantal woningen is in de periode 2000-2006 met 322
duizend toegenomen tot 6,91 miljoen. Een toename van
bijna 5%. Dit heeft gevolgen voor de verdeling van de
woningvoorraad naar de beleidsvariabelen eigendom,
bouwjaar en woonvorm.
In de periode 2000-2006 is de woningvoorraad jaarlijks met
gemiddeld 70.000 woningen toegenomen. Dat is minder
dan in de periode 1995-2000, toen de voorraad gemiddeld
met 87.000 woningen per jaar toenam. Een en ander wordt
veroorzaakt door een lagere woningproductie en een toegenomen aantal woningonttrekkingen (sloop). De sloop vond
met name plaats in de direct naoorlogse woningvoorraad
(bouwjaar 1946-1970).
De toename van de woningvoorraad heeft plaatsgevonden

Woningvoorraad in de loop der jaren naar 		 in de koopsector. Het aantal koopwoningen is de afgeloeigendomscategorie			
pen jaren toegenomen van 3,46 miljoen in 2000 tot 3,86

______________________________________________________________________
Aantal woningen
_______________

WoON 2006
____________

KWR 2000+
___________

KWR 1995
___________

sociale huur		
particuliere huur
koop					
_______________

33,2%
10,9%
55,8%
____________

35,7%
11,8%
52,5%
___________

37,6%
14,1%
48,3%
___________

miljoen in 2006. Het aantal woningen in de sociale en
particuliere huursector nam iets af. Deze verschuivingen in
de woningvoorraad worden veroorzaakt door nieuwbouw,
verkoop van huurwoningen, herstructurering en sloop.

totaal				
100,0%
100,0%
100,0%
______________________________________________________________________		
______________________________________________________________________

Tabel 3.3

De groei van de woningvoorraad heeft met name plaats-

Woningvoorraad in de loop der jaren naar 		 gevonden bij de eengezinswoningen. Ondanks dat in de
woonvorm			
periode 2000-2006 ruim 135.000 eengezinswoningen

______________________________________________________________________
Aantal woningen
_______________
eengezins			
meergezins		
_______________

WoON 2006
____________

KWR 2000+
___________

KWR 1995
___________

71,2%
28,8%

70,1%
29,9%

71,5%
28,5%

____________

___________

___________

(bouwjaar 1946-1970) zijn gesloopt, is door nieuwbouw
het aantal eengezinswoningen in deze periode met ruim
300.000 toegenomen.

totaal				
100,0%
100,0%
100,0%
______________________________________________________________________

14 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 15

16 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

4
Energielabel
woningvoorraad
In dit hoofdstuk wordt een relatie gelegd tussen het
energie­label van een woning en een aantal woning- en
huishouden­kenmerken zoals bouwjaarklasse, woonvorm,
eigendomscategorie, inkomen en leeftijd van de bewoners,
maar ook bouwdeeltype en verwarmingsinstallatie.
De belangrijkste conclusies uit dit hoofdstuk zijn:
• de Nederlandse woningvoorraad kan qua energielabel
worden onderverdeeld in drie bijna even grote brokken.
Grofweg één derde heeft energielabel A, B of C, één derde
heeft D of E en één derde heeft F of G. Sinds 1996 zijn er
geen woningen meer gebouwd met energielabel E, F of G.
Bij woningen gebouwd voor 1971 komen de energielabels
A, B of C bijna niet voor;
• meer dan de helft van de woningen gebouwd tussen 1946
en 1970 en 70% van de vooroorlogse woningen heeft op
dit moment energielabel F of G;
• driekwart van meergezinswoningen gebouwd voor 1971
heeft energielabel F of G. Bijna de helft van de eengezinswoningen van voor 1971, heeft label C, D en E;
• de verdeling over de energielabels is voor sociale huursector en de koopsector gelijkwaardig. De particuliere
huursector bevat relatief veel woningen met energielabel
G, aangezien het een oude voorraad betreft. De meeste
woningen met een energielabel F of G zijn koopwoningen;
• in het algemeen kan worden gesteld dat bewoners met
een hoog inkomen in woningen wonen met een hoog
energielabel, en een belangrijk deel van de energetisch
slechte woningen wordt bewoond door bewoners met
een relatief laag inkomen;
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

• ruim 40% van de huishoudens met lage inkomens woont
in woningen met energielabel F of G;
• huishoudens met 55-minners en een lager inkomen
zijn vaker in een energetisch slechte woning gehuisvest
dan huishoudens van overeenkomstige leeftijd met een
hoger inkomen. Bij de 55-plussers lijkt het inkomen een
minder grote rol te spelen bij de energiezuinigheid van de
woning. Het verschil tussen lagere en hogere inkomens is
hier minder groot;
• woningen met label A, B of C worden met name bewoond
door huishoudens waarvan de oudste bewoner tussen de
35 en 54 jaar oud is. Deze groep is het grootste in omvang
(2,9 miljoen woningen) en is ook het kapitaalkrachtigste.
Ruim 40% van hen woont in woningen met energielabel
A, B of C. Van de jongeren (35-) en 65 plussers woont 30%
in woningen met een dergelijk label;
• bij de woningen met een energielabel A of B zijn in bijna
alle gevallen de bouwdelen begane grond vloer, gevel,
dak en beglazing geïsoleerd. Bij de woningen met een
lager energielabel ontbreekt met name de gevel- en vloer­
isolatie;
• de beglazing van de woning is over het algemeen het
vaakst geïsoleerde bouwdeel van de woning. De beter
geïsoleerde beglazingstypen (HR, HR+ en HR++) komen
ook voor bij de woningen met een slecht energielabel;
• in woningen met een lager energielabel, is het aandeel
CV-installaties kleiner en het aandeel lokale verwarming
en blokverwarming hoger. Bij woningen met energielabel
A en B zijn bijna alleen HR en HR-107 ketels aanwezig, terwijl bij het merendeel van de woningen met energie­label
G de CR en VR ketels voor ruimteverwarming zorgen.
Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 17

HR en HR-107 ketels komen ook voor in woningen met
lage energielabels;
• hoe slechter het energielabel hoe lager het aandeel
combiketels en hoe hoger het aandeel keukengeisers,
badgeisers en elektrische boilers. Toch is bijvoorbeeld de
keukengeiser niet heel erg bepalend voor de hoogte van
het energielabel.

4.1 Inleiding
______________________________________________________________________

Tabel 4.1 Energielabel totale voorraad (d.d. 1-1-2006)

______________________________________________________________________
Energielabel		
						
______________

Aantal woningen
(x 1.000)
_____________

Percentage woningen

A						
B						
C						
D						
E						
F						
G						
______________

186
869
1.445
1.134
955
1.171
1.129
_____________

3%
13%
21%
16%
14%
17%
16%
_____________

_____________

totaal				
6.889
100%
______________________________________________________________________

Voor de bestaande woningvoorraad is in de afgelopen jaren
gewerkt aan de invoering van een met de EPC vergelijkbare
normstelling voor de energieprestatie, met als resultaat
de invoering van het energielabel. Het energielabel is te
vergelijken met het energielabel voor auto’s en witgoed.
De energieklasse van het label (A t/m G) geeft aan hoeveel
mogelijkheden er nog zijn om de woning energiezuiniger te
maken. Bij G zijn er veel mogelijkheden, bij A weinig.
Op basis van de gegevens van de in 2005, 2006 en 2007
uitgevoerde woningopnamen (WoON-onderzoek) is een
schatting van de energie-index van elke woning gemaakt.
De energie-index is een indicator van de energieprestatie
van een woning. Het energielabel is rechtstreeks afgeleid
van de energie-index.

4.2 Energielabel van de totale voorraad
______________________________________________________________________

Figuur 4.1

Energielabel totale voorraad (d.d. 1-1-2006)

25%

De Nederlandse woningvoorraad kan qua energielabel
worden onderverdeeld in drie bijna even grote brokken.
Grofweg één derde heeft energielabel A, B of C, één derde
heeft D of E en één derde heeft F of G.

20%
15%
10%
5%
0%
A

B

C

D

E

F

G

Op 1 januari 2006 was een beperkt aantal woningen voorzien van energielabel A. In totaal had 2,7% van de woningvoorraad (ong. 200.000 woningen) dit label. Woningen met
een A label kenmerken zich door:
• gebouwd na 1995 (93%);
• veelal koop (78%);
• bewoond door de wat hogere inkomens;
• relatief grote woningen.
De volgende paragrafen gaan in op het energielabel naar
woning- en naar huishoudenkenmerken zodat inzicht
wordt verkregen in het energielabel naar bouwperiode,
woonvorm, eigendom, leeftijd en inkomen.

18 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

4.3 Relatie tussen energielabel en 		
woningkenmerken

______________________________________________________________________

Figuur 4.2

4.3.1 Relatie tussen energielabel en bouwjaarklasse

Energielabel vooroorlogse en direct naoorlogse voorraad vergelijkbaar
De verdeling over de energielabels bij woningen gebouwd
voor 1946 en bij woningen gebouwd van 1946 tot 1970 is
vergelijkbaar. Figuur 4.3 waarin de energie-index per bouwperiode staat weergegeven, illustreert dit. De energie-index
is de onderligger van het energielabel.

A
B
C
D
E
F
G

60%
50%

Vanaf 1996 geen E, F en G labels meer
Sinds 1971 is de energetische kwaliteit van de woningen stap
voor stap verbeterd. Dit heeft er toe geleid dat sinds 1996
geen woningen meer worden gebouwd met energielabel E,
F of G. Woningen, gebouwd vanaf 1971, met energielabel F
of G, zijn alle gebouwd in de zeventiger jaren, omdat vanaf
eind jaren 70 de bouwregelgeving eisen ging stellen aan de
energetische kwaliteit van de nieuwbouwwoningen.
Bijna geen energielabel A, B of C bij woningen gebouwd voor 1971
Woningen die gebouwd zijn voor 1971 zijn in die tijd ongeïsoleerd gebouwd. Huiseigenaren hebben deze woningen
wel deels nageïsoleerd, maar overal is bij een of meerdere
bouwdelen verbetering mogelijk. Het aantal woningen
gebouwd voor 1971 dat op 1 januari 2006 energielabel A,
B of C had, is dan ook beperkt. Bij woningen gebouwd
voor 1971 heeft 4% label A, B of C. Meer dan de helft van de
woningen, gebouwd voor 1971, en 70% van de vooroorlogse
woningen hebben label F of G. Een en ander is weergegeven
in figuur 4.2.

Energielabel naar bouwjaarklasse

70%

40%
30%
20%
10%
0%
t/m
1930

1931- 1946- 1960- 1971- 19811945 1959 1970 1980 1995

vanaf
1996

______________________________________________________________________

Tabel 4.2

Energielabel naar bouwjaarklasse

______________________________________________________________________
Energielabel			 Voor 1946		1946-1970		Vanaf 1971
_____________
_______________
_______________
_______________
A						
B						
C						
D						
E						
F						
G						
_____________

1
16
45
136
255
464
611
_____

0%
1%
3%
9%
17%
30%
40%
_____

0
13
54
272
457
571
477
_____

0%
1%
3%
15%
25%
31%
26%
_____

184
841
1.345
726
244
136
41
_____

5%
24%
38%
21%
7%
4%
1%
_____

totaal				
1.528
100%
1.844
100%
3.517
100%
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

aantal woningen (x 1.000)

Figuur 4.3

Energie-index van de woningvoorraad

500

voor 1945
1946-1970
vanaf 1971

400
300
200
100
0
0,6

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

1,2

1,8

2,4

3,0

3,6

4,2

4,8

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 19

______________________________________________________________________

Tabel 4.3

Relatie tussen energielabel en woonvorm voor
woningen van na 1970

______________________________________________________________________
Energielabel			
Eengezins		
Meergezins
____________ __________________________ __________________________
A						
B						
C						
D						
E						
F						
G						
____________

138
652
1.124
895
698
810
588
___________

3%
13%
23%
18%
14%
17%
12%
___________

48
218
321
240
257
361
542
___________

2%
11%
16%
12%
13%
18%
27%
___________

totaal				
4.905
100%
1.987
100%
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Figuur 4.4

Relatie tussen energielabel en
woonvorm/bouwjaarklasse

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

A
B
C
D
E
F
G

eg <71

20 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

eg >70

mg <71

mg >70

4.3.2 Relatie tussen energielabel en woonvorm
Energielabel verdeling tussen woonvormen na 1970 gelijkwaardig
De woningen van na 1970 hebben door (strengere)
wet­geving omtrent isolatie van de woning een beter
energie­label dan de woningen gebouwd voor 1971. Bij de
woningvoorraad, gebouw na 1970, is er nagenoeg geen
verschil in de verdeling over de verschillende energielabels
tussen eengezinswoningen en meergezinswoningen. Bij de
woningvoorraad van voor 1971 is er tussen een- en meergezinswoningen wel een duidelijk verschil aanwezig in de
energielabel verdeling.
Driekwart van meergezinswoningen gebouwd voor 1971 heeft
energielabel F of G
Van de meergezinswoningen gebouwd voor 1971, heeft bijna
de helft energielabel G en driekwart label F of G. Het onderscheid van meergezinswoningen naar eigendoms­categorie
(sociale huur, particuliere huur en koop) evenals het
onderscheid van meergezinswoningen naar type (galerij en
portiek) laten daarbij hetzelfde beeld zien.
Bijna de helft van de eengezinswoningen, van voor 1971, heeft label C,
D of E
Ook bij de eengezinswoningen van voor 1971 komt label
F en G het meest voor. Het aandeel C, D en E woningen is
echter een stuk groter dan bij meergezinswoningen. Dit
patroon spoort met het beeld dat in hoofdstuk 5 wordt
beschreven dat de eengezinswoningen, gebouwd voor 1971,
beter geïsoleerd zijn (met name bij dak en gevel) dan de
meergezinswoningen uit deze periode.
Dit is een belangrijke verklaring voor het relatief hoge aantal meergezinswoningen met een F of G label.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

4.3.3 Relatie tussen energielabel en eigendoms­			 categorie

______________________________________________________________________

Veel energielabel G woningen in particuliere huursector
Het aantal particuliere huurwoningen met energielabel G
is relatief groot. Het relatief hoge aandeel energielabel G
woningen in de particuliere huursector komt deels door het
grote aandeel woningen van voor 1971 in deze sector. 63%
van de particuliere huursector is van voor 1971, terwijl dit bij
de sociale huursector 52% en bij de koopsector 45% is.

Energielabel		
_____________

Sociale huur
_______________

Particuliere huur
_______________

Koop
_______________

A						
B						
C						
D						
E						
F						
G						
_____________

36
199
493
433
339
424
366
_____

6
61
98
74
103
124
283
_____

144
609
854
628
513
623
480
_____

Meeste energielabel F en G woningen in de koopsector
De impact van het hoge aandeel particuliere huurwoningen
op de totale woningvoorraad is beperkt, aangezien 11%
van de woningvoorraad bestaat uit particuliere huurwoningen en dit aantal dalende is. Absoluut gezien zijn de
meeste woningen met energielabel F of G te vinden in de
koop­sector. Ruim één miljoen koopwoningen hebben dit
energetische kwaliteitsoordeel.
Verdeling over energielabels is voor sociale huursector en koopsector
gelijkwaardig
De sociale huursector en koopsector laten ten opzichte van
elkaar en per bouwperiode een gelijkwaardig beeld zien,
waarbij de teller positief doorslaat richting de koopsector.
Vanaf 1996 worden er naar verhouding minder sociale huurwoningen gebouwd, zodat het aantal sociale huurwoningen
met label A en B achterblijft bij de koopsector.

Tabel 4.4

Relatie tussen energielabel en eigendomscategorie

______________________________________________________________________

2%
9%
22%
19%
15%
19%
16%
_____

1%
8%
13%
10%
14%
17%
38%
_____

4%
16%
22%
16%
13%
16%
12%
_____

totaal				
2.290
100%
749
100%
3.851
100%
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Figuur 4.5

Relatie tussen energielabel en eigendomscategorie

40%

A
B
C
D
E
F
G

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
soc huur

part huur

koop

______________________________________________________________________

Figuur 4.6

Relatie tussen energielabel, eigendomscategorie en
bouwjaarklasse

70%

A
B
C
D
E
F
G

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
sh <71

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

sh >70

ph <71

ph >70

kp <71

kp >70

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 21

______________________________________________________________________

Tabel 4.5

Relatie tussen energielabel en inkomen

______________________________________________________________________
Energielabel		 1e quintiel		 2e quintiel 3e quintiel 4e quintiel 5e quintiel
totaal
______		 ______
______
______
______
______
______
A				
7%
12%
19%
21%
41%
100%
B				
8%
16%
16%
24%
36%
100%
C				
12%
17%
19%
26%
26%
100%
D				
16%
18%
23%
24%
20%
100%
E				
17%
21%
21%
22%
19%
100%
F				
21%
25%
18%
17%
19%
100%
G				
26%
24%
21%
15%
14%
100%
______________________________________________________________________

______________________________________________________________________

Figuur 4.7

Relatie tussen energielabel en inkomen

45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

eerste quintiel
tweede quintiel
derde quintiel
vierde quintiel
vijfde quintiel

A

B

C

D

E

F

G

______________________________________________________________________

Tabel 4.6

4.4 Relatie tussen energielabel en 		
huishoudenkenmerken
4.4.1 Relatie tussen energielabel en inkomen
Niet alle huishoudens in Nederland willen en kunnen
energiebesparende maatregelen aan hun woning uitvoeren.
Twee van de belangrijkste graadmeters voor deze bereidheid en mogelijkheid zijn het inkomen en de leeftijd van
de bewoners. In de publicatie ‘Energiegedrag van huis­
houdens’ (Rigo, 2008) staat omschreven dat de bereidheid
van bewoners energiebesparende maatregelen uit te voeren
vanaf hun 55e duidelijk minder wordt. Daarnaast is het zo
dat lagere inkomens iets minder bereid zijn te investeren in
comfortverhogende maatregelen dan de huishoudens de
wat hogere inkomens.
De energetisch goede woningen worden met name
bewoond door de hogere inkomens.
Deze stelling is op de Nederlandse woningvoorraad van toepassing. Dit wil echter niet zeggen dat lage inkomens niet in
energetisch goede woningen wonen en hoge inkomens niet
in energetisch slechte woningen. Zo wordt een belangrijk
deel van de woningen met energielabel F of G bewoond
door huishoudens met een relatief hoog inkomen. Blijkbaar
heeft deze groep huishoudens niet de leeftijd, wens of
mogelijkheid haar woning energetisch te verbeteren.
Een belangrijk deel van de energetisch slechte woningen
wordt bewoond door de minder kapitaalkrachtigen. Deze
huishoudens zullen veelal (naast de redenen die bij de
meer kapitaalkrachtigen van toepassing zijn) niet zelf de
financiële middelen hebben haar woning energetisch te
verbeteren. In figuur 4.7 is een en ander visueel inzichtelijk
gemaakt.
4.4.2 Relatie tussen energielabel en de leeftijd van de
			 hoofdbewoner

Relatie tussen energielabel en de leeftijd van de 		 Naast de financiële middelen van een huishouden is de
hoofdbewoner
leeftijd van de bewoners een belangrijke graadmeter voor

______________________________________________________________________
Energielabel		
<35
__________		 ______

35-54
______

55-64
______

65-74
______

75+
______

Totaal
______

A
22%
46%
14%
9%
9%
100%
B
18%
50%
14%
9%
10%
100%
C
13%
48%
20%
11%
8%
100%
D
13%
41%
20%
13%
12%
100%
E
21%
38%
18%
13%
10%
100%
F
18%
39%
15%
14%
12%
100%
G
22%
35%
18%
13%
13%
100%
______________________________________________________________________

22 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

de bereidheid en mogelijkheid tot het nemen van energiebesparende maatregelen. De bereidheid van bewoners om
energiebesparende maatregelen te nemen, neemt vanaf
het 55e levensjaar sterk af. Daarom is het interessant om
per energielabel inzicht te hebben in de leeftijden van de
hoofdbewoners.
Figuur 4.8 toont aan dat leeftijd een rol speelt, maar geen
hele grote verschillen laat zien. Zo wonen in 70 procent van
de woningen met energielabel A of B huishoudens onder de
55 jaar en is dit percentage bij woningen met energielabel E,
F of G bijna 60 procent.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

De verdeling van de combinatie van beide huishoudenkenmerken (leeftijd en inkomen) naar energielabels geeft
aan dat bij de energetisch slechtere woningen veelal de
huishoudens met lage inkomens gehuisvest zijn en bij de
energetisch goede woningen veelal de hogere inkomens.
Dit beeld is te zien bij alle leeftijdsklassen.

______________________________________________________________________

Figuur 4.8

Relatie tussen energielabel en de leeftijd van de
hoofdbewoner

80%

<55
55+

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
A

B

C

D

E

F

G

______________________________________________________________________

Tabel 4.7

Relatie tussen energielabel, inkomen en de leeftijd 		
van de hoofdbewoner

______________________________________________________________________
Leeftijd				
_____________

Inkomen
______

Energielabel
___________________________________

							
_____________
______

AB
______

CDE
______

FG
______

0-34					
						
35-54				
						
55+					
						
_____________

5,9%
15,3%
6,7%
42,0%
14,1%
16,1%
______

9,8%
7,0%
11,3%
31,6%
21,5%
18,8%
______

15,1%
5,4%
17,0%
21,3%
27,4%
13,7%
______

laag
hoog
laag
hoog
laag
hoog
______

totaal					
100,0%
100,0%
100,0%
______________________________________________________________________

4.5 Relatie tussen energielabel en energie­-		
besparende maatregelen
4.5.1 Relatie tussen energielabel en isolatiegraad
Bij de woningen met een energielabel A of B zijn in bijna
alle gevallen de bouwdelen begane grond vloer, gevel, dak
en beglazing geïsoleerd1. Bij de woningen met een F en G
label ontbreekt met name de gevel- en vloerisolatie. Dakisolatie en geïsoleerde beglazing wordt bij deze woningen
wel regelmatig aangetroffen. Ondanks de aanwezigheid van
deze isolatie houden deze woningen door het ontbreken
van gevel- en vloerisolatie een laag label.
Het ontbreken van vloerisolatie wordt het eerst zichtbaar bij
woningen met label C. Bij woningen met label D ontbreekt
in bijna alle gevallen bij een van de beschouwde bouwdelen
de isolatie, terwijl bij woningen van label E de dakisolatie
regelmatig afwezig is.
1

Een bouwdeel is geïsoleerd indien minimaal de helft van de oppervlakte
van het bouwdeel geïsoleerd is.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Tabel 4.8

Relatie tussen het energielabel en de isolatiegraad 		
van bouwdelen

______________________________________________________________________
Energielabel		
____________

Vloer
___________

Gevel
___________

Dak
___________

Beglazing
___________

A						
B						
C						
D						
E						
F						
G						
____________

100%
97%
73%
33%
13%
8%
4%
___________

100%
99%
96%
77%
28%
12%
5%
___________

99%
99%
95%
84%
70%
61%
35%
___________

100%
100%
96%
83%
82%
76%
51%
___________

totaal				
43%
55%
76%
82%
______________________________________________________________________
Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 23

______________________________________________________________________

Figuur 4.9

Isolatiegraad van bouwdelen ten opzichte van het
energielabel

100%

vloer
gevel
dak
glas

80%

Figuur (4.10) toont voor de totale woningvoorraad de
isolatiegraad van de bouwdelen, onderverdeeld naar
energielabel. Niet alle woningen (tussenwoningen in een
woongebouw) hebben een dak en/of een begane grondvloer. Woningen zonder dak en/of begane grondvloer zijn in
figuur 4.10 met ‘nvt’ aangegeven.

60%
40%
20%
0%
A

B

C

D

E

F

G

H

______________________________________________________________________

Figuur 4.11

Relatie tussen isolatiegraad en energielabel voor
gemetselde gevels

25%

type gevel:
massief
ongeïsoleerd
massief
geïsoleerd
spouw
ongeïsoleerd
spouw
geïsoleerd

20%
15%
10%
5%

B

C

D

E

F

De twee meest voorkomende geveltypen zijn ‘metselwerk
spouw’ en ‘metselwerk massief’. Samen bedekken ze 94%
van de m2 gevels in Nederland (78% van de gevels is metselwerk spouw en 15% metselwerk massief ).
Hoe geïsoleerder de spouwgevels, hoe beter het energielabel. Het energiebesparingpotentieel bij dit type gevel zit
met name bij de E, F en G woningen.
De energielabels bij beide geveltypen lopen uiteen. Metselwerk massief komt bijna alleen voor bij de lagere energie­
labels, omdat deze gevels veelal ongeïsoleerd zijn.

0%
A

4.5.2 Relatie tussen energielabel en geveltype

G

4.5.3 Relatie tussen energielabel beglazingstype
______________________________________________________________________

Figuur 4.12

Relatie tussen isolatiegraad en energielabel voor
beglazing

25%

type glas:
enkel glas
dubbel glas
HR glas
HR+ glas
HR++ glas

20%
15%
10%

De beglazing van de woning is over het algemeen het best
geïsoleerde bouwdeel van de woning. Aanpassingen aan dit
bouwdeel zijn met name bij eengezinswoningen veelal eenvoudig en relatief goedkoop door eigenaren door te voeren.
De helft van de beglazing in woningen met energielabel G
bestaat uit dubbelglas, terwijl drie kwart van de beglazing in
woningen met label F uit dubbelglas bestaat.
De beglazing in woningen met energielabel A bestaat enkel
uit HR+ en HR++. Dit is opvallend, aangezien bij de woningen met energielabel B de helft van de beglazing bestaat uit
normaal dubbelglas.

5%
0%
A

B

C

D

E

F

G

De beter geïsoleerde beglazingstypen (HR, HR+ en HR++)
komen door verbouwingen e.d. ook voor bij de woningen
met een slecht energielabel.

24 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

________________________________________________________________________________________________________________________________

Figuur 4.10

Isolatiegraad van bouwdelen afhankelijk van energielabel (in percentage woningen)
begane grondvloer

gesloten gevel

25%

25%

20%

20%

15%

15%

10%

10%

5%

5%

0%

nvt
ongïsoleerd
geïsoleerd

0%
A

B

C

D

E

F

G

A

dak

B

C

D

E

F

G

C

D

E

F

G

beglazing

25%

25%

20%

20%

15%

15%

10%

10%

5%

5%

0%

0%
A

B

C

D

E

F

G

4.5.4 Relatie tussen energielabel en
			 ruimteverwarmingsinstallatie
Hoe slechter het energielabel hoe lager het aandeel CVinstallaties en hoe hoger het aandeel lokale verwarming en
blokverwarming.
Toch is het toestel voor ruimteverwarming niet heel erg
bepalend voor de hoogte van het energielabel. Het lijkt logischer dat lokale verwarming in slecht geïsoleerde woningen
voorkomt en daardoor vaker een slecht label scoort.
Blokverwarming en lokale verwarming komen bijna niet
meer voor in woningen gebouwd na 1980.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

A

B

______________________________________________________________________

Figuur 4.13

Relatie tussen energielabel en verwarmingsinstallatie

25%

toestel ruimteverwarming:
stads verwarming
blok verwarming
cv installatie
lokale verwarming

20%
15%
10%
5%
0%
A

B

C

D

E

F

G

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 25

______________________________________________________________________

Figuur 4.14

Relatie tussen energielabel en type CV-ketel

25%

type
cv ketel
CR
VR
HR
HR 107

20%
15%
10%
5%

Er is een logisch verband tussen de energetische kwaliteit
van de CV ketels en de hoogte van het energielabel (zie
figuur 4.14).
Bij woningen met energielabel A en B zijn bijna alleen HR
en HR-107 ketels aanwezig, terwijl bij het merendeel van
de woningen met energielabel G de CR en VR ketels voor
ruimteverwarming zorgen.
Door de technische levensduur van CV ketels worden deze
over het algemeen eens in de 15 á 20 jaar vervangen. Hierdoor zijn ook slecht geïsoleerde woningen voorzien van HR
en HR 107 ketels.

0%
A

B

C

D

E

F

G

______________________________________________________________________

Tabel 4.9

4.5.5 Energielabel tapwater installaties

Relatie tussen energielabel en warm tapwater 		
toestel
Hoe slechter het energielabel hoe lager het aandeel combi-

______________________________________________________________________
Warm tapwater toestel
A
___________________ _____

B
_____

C
_____

D
_____

E
_____

F
_____

G
_____

Keukengeiser		
0%
0%
1%
6%
7%
13%
30%
Badgeiser			
0%
1%
2%
6%
5%
9%
10%
Keukenboiler		
1%
6%
10%
12%
12%
11%
10%
Gasboiler			
1%
1%
1%
2%
2%
1%
4%
Elektrische boiler
2%
0%
1%
4%
4%
6%
11%
Combi-ketel		
91%
87%
88%
79%
80%
67%
40%
Zonneboiler		
11%
2%
1%
1%
1%
1%
0%
Warmtepompboiler
2%
1%
0%
0%
0%
0%
0%
Collectieve voorziening
3%
6%
5%
4%
3%
3%
3%
______________________________________________________________________

26 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

ketels en hoe hoger het aandeel keukengeisers, badgeisers
en elektrische boilers.
Toch is bijvoorbeeld de keukengeiser niet heel erg bepalend
voor de hoogte van het energielabel. Het lijkt logischer dat
de keukengeiser meer voorkomt in oudere woningen die
over het algemeen een lager energielabel hebben.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 27

28 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

5
Isolatiegraad bouwdelen
Dit hoofdstuk beschrijft de isolatiegraad van de Nederlandse woningvoorraad op basis van WoON 2006. Omdat de
woningvoorraad heel divers is als je kijkt naar bijvoorbeeld
bouwdelen, woonvorm, bouwjaarklasse of eigendom is de
isolatiegraad geïnventariseerd bij verschillende doorsneden
van die woningvoorraad.
Daarnaast schetsen we een beeld van de ontwikkeling van
de isolatiegraad in de periode 1995-2006, door het vergelijken van onderzoeksresultaten uit WoON 2006, KWR 2000 en
KWR 1995.
Door het weergeven van de detaillering en de ontwikkeling
van de isolatiegraad krijgen we een genuanceerder beeld
van de isolatiegraad en kunnen we beter aangeven waar het
potentieel voor verbetering in de woningvoorraad aanwezig
is.
De belangrijkste conclusies zijn:
• de isolatiegraad van de woningvoorraad stijgt in de
periode 1995-2006 gestaag voor alle bouwdelen. Dat
wordt niet alleen veroorzaakt door de goed geïsoleerde
nieuwbouw, maar ook door na-isolatie van vooral dak en
beglazing in de bestaande woning voorraad;
• van alle bouwdelen is de begane grondvloer het minst
goed geïsoleerd. De isolatiegraad stijgt in de periode
1995-2000-2006 (isolatiegraad respectievelijk 24%-34%43%) vooral door goed geïsoleerde nieuwbouw. De
isolatiegraad van de begane grondvloer van woningen
vóór 1971 (10%-14%) blijft sterk achter bij de isolatiegraad
van woningen vanaf 1971 (67%);
• de gesloten gevel is gemiddeld beter geïsoleerd, maar
stijgt vooral in de periode 2000-2006 minder snel (41%Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

50%-55%). Dat komt vooral doordat de na-isolatie van
spouwmuren in de woningen van vóór 1971 stagneert en
op een laag niveau blijft (25%);
• de isolatiegraad van het dak (51%-63%-76%) en de
beglazing (57%-70%-82%) stijgt voor woningen uit alle
bouwjaarklassen. Dit betekent dat de stijging van de
isolatiegraad niet alleen veroorzaakt wordt door goed
geïsoleerde nieuwbouw, maar ook door na-isolatie van
bouwdelen in de bestaande voorraad. De isolatiegraad
van daken en beglazing van woningen van vóór 1971 blijft
nog wel wat achter bij de isolatiegraad van woningen
vanaf 1971, maar de ontwikkeling laat zien dat een inhaalslag gaande is;
• het enkelglas zit nog vooral in vooroorlogse woningen
(37%), maar ook nog in woningen van ná 1970 (14%).
HR glas (inclusief HR+ en HR++) komt het meeste voor
in woningen van ná 1970 (25%), maar toch ook al in
bestaande woningen van vóór 1971 (11%);
• de isolatiegraad van meergezinswoningen van vóór 1971
blijft achter bij de isolatiegraad van eengezinswoningen
uit de bouwperiode vóór 1971.

5.1 Inleiding
In het stookseizoen verliezen woningen warmte door ventilatie (luchtverversing) en door begane grondvloeren, gevels,
daken (transmissie). Ventilatieverliezen worden beperkt
door minder, maar wel voldoende, te ventileren of ventilatielucht voor te verwarmen (serre, warmteterugwinning).
Transmissieverliezen worden beperkt door isolatie of naisolatie van de buitenschil van de woning. In ongeïsoleerde
Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 29

woningen is het warmteverlies door transmissie groter dan
door ventilatie. Isolatie van de woningschil is daarom de
eerste stap in het verlagen van de warmteverliezen en daarmee het energiegebruik.
Definitie ‘isolatiegraad’
De isolatiegraad van een bouwdeel geeft het percentage
woningen in de totale woningvoorraad, waarvan het bouwdeel voor ten minste 50% van het oppervlak van isolatie
is voorzien. Bij beglazing wordt enkelglas beschouwd als
ongeïsoleerd en alle soorten dubbelglas, inclusief HR- en
HR++ glas, als geïsoleerd. HR++ glas is de laatste jaren veel
toegepast. De isolatiewaarde hiervan is aanzienlijk beter
dan van gewoon dubbelglas. In WoON 2006 is dit onderscheid aanvullend geïnventariseerd.
Isolatiewaarde van geïsoleerde bouwdelen
De isolatiegraad zegt iets over het deel van de bouwdelen
dat is voorzien van isolatie, maar zegt niets over de isolatie­
waarde er van. Een geïsoleerd dak kan zijn geïsoleerd met
2 cm isolatiemateriaal of met 20 cm isolatiemateriaal.
In WoON 2006 is dat onderscheid niet geïnventariseerd,
daarom is bij de bepaling uitgegaan van ISSO 82,1.
Het effect van isolatie op het energiegebruik is sterk afhankelijk van de aangebrachte isolatiewaarde. In de huidige
nieuwbouw is de isolatiewaarde van gesloten delen en
beglazing veel hoger dan in bijvoorbeeld woningen uit de
jaren 70, toen nieuwe woningen voor het eerst geïsoleerd
moesten worden. Door na-isolatie kan de isolatiewaarde
van de woningschil worden verhoogd.

______________________________________________________________________

Tabel 5.1

5.2 Ontwikkeling isolatiegraad totale 		
woningvoorraad 1995-2006

Isolatiegraad bouwdelen in WoON 2006, KWR 2000 		 De ontwikkeling van de isolatiegraad van de woningvooren KWR 1995
raad in de periode 1995-2006 is te zien door de resultaten uit

______________________________________________________________________
							 WoON		
							 2006
∆
_____________		________ ________

KWR		
2000
∆
________ ________

KWR
1995
________

Begane grondvloer		 43,1%
(+ 8,9%)
34,2%
(+ 10,6%)
23,7%
Gesloten gevel		 54,7%
(+ 4,6%)
50,0%
(+ 9,1%)
41,0%
Dak						 76,4%
(+ 13,3%)
63,1%
(+ 11,9%)
51,2%
Beglazing				 81,6%
(+ 12,2%)
69,5%
(+ 12,6%)
56,9%
______________________________________________________________________

WoON 2006, KWR 2000 en KWR 1995 naast elkaar te zetten.
Isolatiegraad alle bouwdelen toegenomen
In de periode 1995-2006 is de isolatiegraad van alle bouwdelen toegenomen. De isolatiegraad van dak en beglazing
namen ten opzichte van KWR 2000 het sterkst toe (+13,3%
en +12,2%). De isolatiegraad van de gesloten gevel groeide
het minst (+4,6%).
De isolatiegraad van beglazing en daken was in KWR 1995 en
KWR 2000 al het hoogst en blijft dat ook in WoON 2006. De
isolatiegraad van dak en beglazing is ordegrootte 80%. De
isolatiegraad van de begane grondvloer is het laagst, maar
groeit relatief snel (van 23,7% in 1995 naar 43,1% in 2006).
De groei van de isolatiegraad van de gesloten gevel vlakt wat
af (zie tabel 5.1 en figuur 5.1), dit wordt vooral veroorzaakt
door stagnatie van na_isolatie in woningen van vóór 1971
(zie figuur 5.6).

30 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Isolatiegraad vloeren en gesloten gevels blijft achter
De toename van de isolatiegraad is relatief het grootst bij
begane grondvloeren. Toch blijft de isolatiegraad nog sterk
achter bij de isolatiegraad van dak en beglazing. In figuur
5.2 is te zien dat er nog een kleine 3 miljoen woningen zijn
met een ongeïsoleerde begane grondvloer (daar waar van
toepassing).

______________________________________________________________________

Figuur 5.1

De isolatiegraad van bouwdelen in KWR 1995,
KWR 2000 en WoON 2006 (in aantallen woningen)

100%

1995
2000
2006

80%
60%

De isolatiegraad van gesloten gevels neemt het minste toe.
Toch is hier nog voldoende potentieel. In ruim 45% van
de woningen is minder dan 50% van het oppervlak aan
gesloten gevels nog niet geïsoleerd (een kleine 3 miljoen
woningen).

40%
20%
0%

Gesloten gevel is vooral spouwmuur
In WoON 2006 zijn vier soorten gesloten gevel onderscheiden: metselwerk spouw, metselwerk massief, prefab beton
en ‘anders’. Van deze typen komt metselwerk spouw verreweg het meeste voor (in 85% van de woningen). Daarnaast
komen massief metselwerk (28%), prefab beton (5%) en een
categorie ‘anders’ met verschillende niet nader beschreven
typen (21%) voor.

bg vloer

Figuur 5.2

De isolatiegraad van bouwdelen in WoON 2006 �
(in aantallen woningen)
nvt
ongeïsoleerd
geïsoleerd

7.000.000
6.000.000
5.000.000
4.000.000
3.000.000
2.000.000
1.000.000
0
bg vloer

gevel

dak

beglazing

______________________________________________________________________

Figuur 5.3

De isolatiegraad van gesloten geveldelen in
KWR 1995/2000 en WoON 2006

100%

1995
2000
2006

80%
60%

De gesloten geveldelen bestaan in WoON 2006 voor het
grootste deel uit metselwerk spouw (78% van het oppervlak
gesloten gevel) en massief metselwerk (15%). De overige
gesloten geveldelen (waaronder prefab beton (1%)) zijn in
de figuur buiten beschouwing gelaten.

40%
20%
0%
metselwerk spouw

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

beglazing

8.000.000

Het isolatie potentieel van gesloten gevels is nog groot. Van
40% van alle woningen met een spouwmuur is de spouwmuur niet (of in ieder geval voor minder dan de 50%) geïsoleerd. Voor woningen met massief metselwerk is dat 70%.

Isolatiegraad daken neemt sterk toe
De isolatiegraad van daken is in de periode 1995-2005 sterk
toegenomen van circa 50% tot ruim 75%. De toename wordt
veroorzaakt door na-isolatie van bestaande daken en de
geïsoleerde daken van nieuw gebouwde woningen (zie ook
paragraaf 5.3 over de Isolatiegraad naar bouwjaarklasse).
De hoeveelheid dak is in de periode 1995-2005 met 15% toe­genomen.

dak

______________________________________________________________________

De vierkante meters ‘anders’ en prefab beton zijn zodanig
klein dat hiervan geen betrouwbare isolatiegraad gegeven
kan worden. De beschikbar cijfers geven een indicatie van
de isolatiegraad: ±45% voor de categorie prefab beton en
±60% voor de verzamelcategorie ‘anders’.
Inhaalslag isolatiegraad massief metselwerk
De isolatiegraad van de spouwmuur en massief metselwerk
neemt in de periode 1995-2006 toe. De isolatiegraad van de
metselwerk spouwmuur is hoger dan van de massieve metselwerk geveldelen, maar is in de periode 2000-2006 minder
snel toegenomen dan bij massief metselwerk.

gesloten gevel

2

metselwerk massief

Niet alle woningen (tussenwoningen in een woongebouw) hebben een dak en/of een begane
grondvloer. Het aantal woningen met een begane grondvloer en/of een dak is daarom kleiner
dan het aantal woningen met een gesloten gevel en beglazing.

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 31

______________________________________________________________________

Figuur 5.4

De isolatiegraad van daken in KWR 1995/2000
en WoON 2006

100%

1995
2000
2006

80%
60%

20%
0%
plat dak

______________________________________________________________________

Figuur 5.5

De isolatiegraad van beglazing in 1995, 2000 en 2006

100%

1995
2000
2006

80%
60%
40%
20%
0%
enkel glas

dubbel glas

HR glas3

De daken bestaan in WoON 2006 voor het grootste deel uit
hellende daken (78% van het oppervlak daken).
Sterke groei HR++ glas
In KWR 1995 is beglazing opgesplitst in enkelglas en dubbelglas. In 2000 is daar de categorie HR glas aan toegevoegd
en in WoON 2006 is de categorie HR glas opgesplitst in drie
categorieën (HR, HR+ en HR++). De typering van beglazing
is daarom die in de perioden 1995-2006 niet volledig identiek geïnventariseerd. Toch is de ontwikkeling goed aan te
geven omdat HR glas in 1995 nog nauwelijks voorkwam.
Datzelfde geldt voor HR++ glas in 2000.

40%

hellend vlak

De hoeveelheid nog ongeïsoleerd dak is in de periode 19952005 bijna gehalveerd (196 mln m2 ongeïsoleerd dak in 1995
naar 109.000 mln m2 ongeïsoleerd dak in 2005). De na-isolatie heeft vrijwel alleen in hellende daken plaatsgevonden.

Enkelglas verdwijnt geleidelijk
De hoeveelheid enkelglas halveert in de periode 1995-2006.
In 1995 bestond 44,6% van het glasoppervlak uit enkelglas.
In 2006 is dat nog naar 22,5%. Dit wordt gecompenseerd
door een sterke toename van het aandeel HR glas. De
hoeveelheid HR glas stijgt naar een aandeel van 18,5% van
de totale hoeveelheid beglazing. Hierin is het aandeel HR++
glas het grootst (10% van het totale oppervlak aan beglazing).
De isolatiegraad van beglazing is in KWR 1995/2000 en
WoON 2006 direct afhankelijk van het toegepaste type
beglazing. Dubbel glas met coating en/of gasvulling is
ondergebracht bij HR glas.

5.3 Isolatiegraad naar bouwjaarklasse
Het onderscheid naar bouwjaarklasse laat de isolatiegraad
en de ontwikkeling daarvan zien van woningen die zijn
gebouwd voor 1946, in de periode 1946-1970 en vanaf 1971.
De ontwikkeling van de isolatiegraad van woningen in de
bouwjaarklassen vóór 1971 (bevatten geen nieuwbouw­
woningen) geven een goed beeld van de mate van na-isolatie.
Na-isolatie vooral bij daken en beglazing
De isolatiegraad van woningen is het hoogst in woningen
van ná 1970. De meeste van deze woningen zijn bij nieuwbouw al (deels) geïsoleerd omdat isolatie van bouwdelen
vanaf de jaren 70 voor nieuwbouwwoningen verplicht werd
(dakisolatie vanaf 1975, gevelisolatie vanaf 1979 en vloer­
isolatie vanaf 1983). De isolatie van bouwdelen in woningen
van vóór 1971 is het resultaat van na-isolatie.
De verschillen tussen woningen uit de periode voor 1946 en
uit de periode 1946-1970 zijn relatief klein.
3

Betreft HR, HR+ en HR++ glas

32 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

________________________________________________________________________________________________________________________________

Figuur 5.6

De isolatiegraad van bouwdelen per bouwjaarklasse�
isolatie bg vloer - bouwjaarklasse

isolatie gesloten gevel - bouwjaarklasse

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

KWR 1995
KWR 2000
WoON 2006

0%
voor 1946

1946-1970

vanaf 1971

voor 1946

isolatie dak - bouwjaarklasse

1946-1970

vanaf 1971

isolatie beglazing - bouwjaarklasse

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

0%
voor 1946

1946-1970

vanaf 1971

Isolatie van begane grondvloer en gesloten geveldelen
blijft achter bij woningen vóór 1971
Het verschil tussen de isolatiegraad van woningen van vóór
1971 en ná 1970 is vooral groot bij begane grondvloeren en
gesloten geveldelen. De isolatiegraad van begane grondvloeren in woningen vóór 1971 is laag, maar neemt in de
periode 1995-2006 relatief snel toe. De isolatiegraad van
gesloten geveldelen in woningen vóór 1971 is wat hoger (in
ongeveer 20% van de woningen zijn gesloten geveldelen
voor ten minste 50% geïsoleerd), maar zijn in de periode
2000-2006 nauwelijks nageïsoleerd.
In woningen vóór 1971 worden vooral dak en beglazing
nageïsoleerd
In de periode 1995-2006 is de isolatiegraad van daken en
beglazing in woningen vóór 1971 sterk toegenomen. De verbetering in de periode 1995-2000 is ook ná 2000 doorgezet.
Bij beglazing en daken blijft de isolatiegraad nog achter bij
woningen van ná 1970, maar de verschillen worden snel
kleiner. Voor daken geldt de conclusie zowel voor platte als
hellende daken.
Nog veel spouwmuren in woningen vóór 1971 niet geïsoleerd
In woningen vóór 1971 hebben veel woningen nog massieve
gemetselde dichte geveldelen. Deze zijn nog grotendeels
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

voor 1946

1946-1970

vanaf 1971

ongeïsoleerd. Massieve metselwerk geveldelen zijn ook
lastig te isoleren. Isoleren aan de binnenzijde van de constructie vraagt aandacht vanwege bouwfysische aandachtspunten (koudebruggen, vocht). Isoleren aan de buitenzijde
is bouwfysisch eenvoudiger, maar heeft consequenties voor
het uiterlijk van het gebouw, wat bij monumentale panden
(met vaak massief metselwerk geveldelen) vaak onwenselijk
is.
In verreweg de meeste woningen bestaat de gesloten gevel
uit spouwmuren. Alleen in woningen vóór 1946 is het
aandeel woningen met spouwmuur net wat kleiner dan
woningen met massieve gemetselde geveldelen. Hoewel
spouwisolatie relatief eenvoudig kan worden aangebracht,
zijn de spouwmuren in woningen vóór 1971 ook grotendeels
ongeïsoleerd.

4

Het percentage geldt voor de betreffende bouwjaarklasse. Bijvoorbeeld,
van alle woningen van vóór 1946 is in 2006 60% van het dak geïsoleerd.
Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 33

________________________________________________________________________________________________________________________________

Figuur 5.7

Aantal woningen met geïsoleerde en ongeïsoleerde gevels

4.000.000

geïsoleerd
ongeïsoleerd

3.000.000

2.000.000

1.000.000

0
<45

45-70
spouw

>70

<45

45-70
mass.
mtslw

>70

<45

45-70
prefab

>70

<45

45-70
overig

>70

Het energiebesparingpotentieel door isolatie van gesloten
geveldelen is groot. Ruim 85% van de massieve metselwerk
gevels en ruim 70% van de massief gemetselde spouwmuren
is nog ongeïsoleerd (zie figuur 5.7).
In woningen vóór 1946 is bijna 40% van het glasoppervlak nog enkelglas
Alle type beglazing komen voor in woningen uit de drie verschillende bouwperioden. Enkelglas komt het meeste voor
in woningen van vóór 1946 (37% van het glasoppervlak).
HR glas komt hier het minste voor (10% HR / HR+ / HR++
glas). Voor woningen uit de bouwperiode 1946-1970 komt
enkelglas minder voor en HR glas wat meer (28% enkelglas
en 12,5% HR glas). Bij woningen ná 1970 komt enkelglas het
minste voor en HR glas het meeste (14% enkelglas en 25%
HR glas).

______________________________________________________________________

Figuur 5.8

Verdeling van het oppervlak beglazing naar type en
per bouwperiode

100%

enkel glas
normaal
dubbel glas
HR glas
HR+ glas
HR++ glas

80%
60%
40%
20%

HR glas door nieuwbouw én vervanging van glas
De toename van HR glas zoals die in figuur 5.5 te zien is
(18,5% van de huidige woning heeft HR glas) komt dus niet
alleen voor rekening van de recente nieuwbouw, maar ook
door het vervangen van (zeer waarschijnlijk) enkelglas door
HR glas in de bestaande woningvoorraad.

5.4 Isolatiegraad naar woonvorm
Isolatiegraad eengezinswoningen wat hoger dan bij
meergezinswoningen
De isolatiegraad voor eengezinswoningen is gemiddeld
hoger dan voor meergezinswoningen. Voor beglazing is
het verschil klein. Voor vloeren en daken is bij meergezinswoningen in de periode 2000-2006 geen toename van de
isolatiegraad.

0%
voor 1946

34 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

1946-1970

vanaf 1971

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

________________________________________________________________________________________________________________________________

Figuur 5.9

De isolatiegraad van bouwdelen naar woonvorm
Isolatie bg vloer - woonvorm

Isolatie gesloten gevel - woonvorm

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

KWR 1995
KWR 2000
WoON 2006

0%
eengezins

meergezins

eengezins

Isolatie dak - woonvorm

meergezins

Isolatie beglazing - woonvorm

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

0%
eengezins

meergezins

eengezins

meergezins

Lagere isolatiegraad meergezinswoningen vooral door
woningen vóór 1971
Voor eengezinswoningen en meergezins na 1970 is het
verschil in isolatiegraad klein. De verschillen zijn vooral
zichtbaar bij de woningen vóór 1971. In figuur 5.10 is de
isolatiegraad van eengezinswoningen en meergezinswoning vóór 1971 weergegeven. Hierin is duidelijk het verschil
in isolatiegraad te zien.
________________________________________________________________________________________________________________________________

Figuur 5.10

Isolatiegraad bouwdelen in woningen van voor en vanaf 1971 naar woonvorm
isolatie woningen voor1971 naar woonvorm

isolatie woningen vanaf 1971 naar woonvorm

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

eengezins
meergezins

0%
bg vloer

gevel

dak

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

beglazing

bg vloer

gevel

dak

beglazing

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 35

________________________________________________________________________________________________________________________________

Figuur 5.11

De isolatiegraad van bouwdelen naar eigendomscategorie
Isolatie bg vloer - eigendom

Isolatie gesloten gevel - eigendom

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

KWR 1995
KWR 2000
WoON 2006

0%
soc huur

part huur

koop

soc huur

Isolatie dak - eigendom

part huur

koop

Isolatie beglazing - eigendom

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

0%
soc huur

36 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

part huur

koop

soc huur

part huur

koop

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

5.5 Isolatiegraad naar eigendomsklasse
Koopwoningen hebben de hoogste isolatiegraad door
grootste toename isolatiegraad
Voor alle bouwdelen geldt dat de isolatiegraad bij koopwoningen het hoogst en voor de particuliere huur het laagst is.
Dat was in KWR 1995 nog niet helemaal zo, omdat sociale
huur toen meer gevels geïsoleerd had en de isolatiegraad
voor vloeren en beglazing vergelijkbaar was met de koopsector. In de periode 1995-2006 is de toename van de isolatiegraad in de koopsector het meest gestegen, waardoor de
isolatiegraad in de koopsector nu voor alle bouwdelen het
hoogst is.

Achterblijven isolatiegraad woningen particuliere huur
door woningen vóór 1971
Het beeld dat woningen van particuliere verhuurders wat
achterblijft ten opzichte van andere eigendomscategorieën
wordt vooral veroorzaakt door woningen van vóór 1971. De
begane grondvloeren (4%) en gevels (10%) in deze woningen van particuliere verhuurders zijn nauwelijks geïsoleerd.
Isolatie begane grondvloeren en gesloten gevels in
woningen vóór 1971 zeer laag
De isolatie van begane grondvloeren van voor 1971 is ook in
de sociale huur (6,5%) en bij koopwoningen (17,5%) laag.
Bij gevels is de isolatiegraad wel wat hoger, maar nog steeds
erg laag (27% bij sociale huur en 21,5% bij koopwoningen).

Sterke stijging isolatiegraad in alle eigendomscategorieën
De sterke groei van de isolatiegraad geldt voor alle eigendomscategorieën. In relatieve zin stijgt de particuliere
huursector het sterkst. Door het relatief kleine aandeel in
de woningvoorraad (11% van de woningvoorraad) is het
effect hiervan op de gemiddelde voorraad minder groot dan
van de koopwoningen (56% van de woningvoorraad). De
stijging is het minst bij gesloten gevels in de sociale huur.
________________________________________________________________________________________________________________________________

Figuur 5.12

De isolatiegraad van bouwdelen in woningen voor en vanaf 1971 naar eigendomscategorie
Isolatie woningen voor 1971 naar eigendom

Isolatie woningen vanaf 1971 naar eigendom

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

soc huur
part huur
koop

0%
bg vloer

gevel

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

dak

beglazing

bg vloer

gevel

dak

beglazing

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 37

38 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

6
Installaties
Dit hoofdstuk beschrijft de installaties voor ruimteverwarming, verwarming van tapwater en ventilatie in de
Nederlandse woningvoorraad op basis van WoON 2006.
De vergelijking met onderzoeksresultaten uit de eerdere
onderzoeken KWR 2000 en KWR 1995 geeft de ontwikkeling
van de toepassing van installaties in de periode 1995-2006.
De beschrijving per bouwjaarklasse, eigendomscategorie,
woonvorm en inkomen en leeftijd van huishoudens geeft
een beeld van de verschillen in toepassing van installaties
en geeft aan in welke delen van de woningvoorraad het
potentieel voor verbetering van de installaties zich bevindt.
De belangrijkste conclusies zijn:
• de CV installatie is in WoON2006 de meest voorkomende
verwarmingsinstallatie in de Nederlandse woningvoorraad (84%) en is in aandeel in de periode 1995-2000-2006
het sterkst toegenomen (74%-79%-84%). In eengezinswoningen is het aandeel in WoON 2006 beduidend hoger
(93%) dan in meergezinswoningen (62%). De toename
van centrale verwarmingsinstallaties gaat vooral ten koste
van het aandeel lokale verwarming (16%-11%-6%). Lokale
verwarming komt vooral voor in meergezinswoningen
(11%; eengezinswoningen 4%) met de nadruk op vooroorlogse woningen. Het aandeel blokverwarming (7%) en
stadsverwarming (3%, vooral in woningen van na 1970)
blijft in de periode 1995-2006 vrijwel gelijk en klein. Blokverwarming komt vrijwel alleen in meergezinswoningen
voor (23%) en dan vooral woningen in de bouwjaarklasse
1946-1970;
• in de particuliere huur is het aandeel lokale verwarming,
blokverwarming, CR ketel en VR ketel het hoogst en het
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

aandeel centrale verwarming, HR ketel en HR107 ketel het
laagst. Voor de koopsector geldt precies het omgekeerde;
• bij de ketels voor individuele centrale verwarming is de
HR107 ketel in opkomst ten koste van de CR en de VR
ketel. In KWR 1995 werd de HR ketel naast de CR ketel en
de VR ketel onderscheiden. In KWR 2000 is daar de HR107
bij gekomen. Het aandeel HR en HR107 is in de periode
1995-2006 gestegen van 19% naar 67%. Het aandeel CR
ketel daalde in die periode van 35% naar 6%. Bij de meergezinswoningen is het aandeel VR ketels hoger dan het
aandeel HR107 ketels;
• er is, op een vergelijkbare manier als bij de isolatiegraad,
een duidelijk correlatie tussen inkomen en het type verwarming en het type ketel. Naarmate het inkomen stijgt,
stijgt het aandeel CV installaties, stadsverwarming, HR
ketels en HR107 ketels. Het aandeel lokale verwarming,
blokverwarming CR ketel en VR ketel daalt;
• er is een grote diversiteit aan toestellen voor warmtapwaterbereiding. Deze kunnen soms naast elkaar in de
woning gebuikt worden. Denk aan de combinatie van
een combiketel met een zonneboiler of met een keuken­
boiler. De combiketel wordt verreweg het meeste toegepast en het aandeel is in de periode 1995-2000-2006 ook
flink toegenomen (43%-59%-74%). In die periode nam
vooral het aandeel keukengeisers (29%-19%-9%), badgeisers (12%-10%-5%) en elektrische boilers (10%-8%-5%) af.
Het aandeel keukenboilers nam toe (5%-7%-10%);
• het aandeel zonneboilers en warmtepompboilers stijgt,
maar het aandeel blijft zeer laag (ordegrootte 1%).

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 39

______________________________________________________________________

6.1 Inleiding
Aandeel installaties ruimteverwarming in KWR 1995, 		
KWR 2000 en WoON 2006.
Nederlandse woningen worden op verschillende manieren

Tabel 6.1

______________________________________________________________________
							 WoON		
							 2006
∆
_____________		________ ________

KWR		
2000
∆
________ ________

KWR
1995
________

Lokale verwarming		 6,3%
(- 5,0%)
11,3%
(- 4,9%)
16,2%
CV installatie			 83,6%
(+ 4,9%)
78,7%
(+ 4,9%)
73,8%
Blokverwarming		 6,6%
(- 0,7%)
7,3%
(- 0,1%)
7,4%
Stadsverwarming		 3,5%
(+ 0,8%)
2,7%
(+ 0,0%)
2,7%
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Figuur 6.1

Het aantal huishoudens met lokale verwarming, een
CV installatie, blokverwarming of stadsverwarming in
KWR 1995/2000 en WoON 2006

7.000.000

1995
2000
2006

6.000.000
5.000.000
4.000.000

verwarmd, van warmtapwater voorzien en geventileerd. In
WoON 2006 zijn de meest relevante installaties voor ruimteverwarming, warmtapwater en ventilatie geïnventariseerd.
Systemen voor ruimteverwarming
Ruimten in woningen worden verwarmd door lokale verwarming of door een individueel of collectief verwarmingssysteem.
Bij lokale verwarming wordt de door het toestel geproduceerde warmte direct aan de woning afgeven.
In een centraal verwarmingssysteem wordt de warmte via
een warmte afgiftesysteem (bijvoorbeeld radiatoren, vloerverwarming) aan de woning afgegeven. Het gaat om een
individueel verwarmingssysteem als elke woning een eigen
verwarmingstoestel heeft. Als meerdere woningen op een
toestel zijn aangesloten gaat het om een collectief verwarmingssysteem.
In WoON 2006 wordt met centrale verwarming alleen individuele centrale verwarming bedoeld. Als de warmte voor
ruimteverwarming aan meerdere woningen wordt geleverd,
is dat een collectief verwarmingssysteem. De warmte kan
dan door een collectieve installatie in het gebouw of door
stadsverwarming worden geleverd.

3.000.000
2.000.000
1.000.000
0
lokale
verwarming

cv installatie

collectief

stads
verwarming

Het verwarmingssysteem heeft effect op het energie­gebruik
omdat het de warmtevraag van de woningen met een
bepaald rendement omzet uit een energiedrager als gas en/
of elektriciteit en omdat warmte verloren gaat bij warmte­
transport. Het laatste speelt vooral een rol bij collectieve
verwarming en dan vooral bij stadsverwarming omdat
warmte dan over grote afstanden wordt getransporteerd.
De warmtevraag van de woning is vooral afhankelijk van de
isolatiegraad (zie hoofdstuk 5), het ventilatiesysteem, het
klimaat en bewonersgedrag. Het bewonersgedrag wordt
deels ook bepaald door de installatie door gebruiksgemak,
regelmogelijkheden, et cetera, maar dat is niet in WoON
2006 meegenomen. De gebruikers zijn wel vertegenwoordigd in de verschillende categorieën huishoudens.
De warmtepomp is als techniek in de nieuwbouw in
opmars, maar komt in de bestaande bouw nog relatief
weinig voor. In WoON 2006 is deze techniek nog niet meegenomen.
Typen CV ketels
Het grootste deel van de verwarmingssystemen bestaat
uit individuele centrale verwarming met een CV ketel. De
energetische kwaliteit van de CV ketel heeft invloed op het
energiegebruik van de woning en is daarom in WoON 2006
geïnventariseerd.

40 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Er wordt onderscheid gemaakt naar CR ketels (conventio­
neel rendement) met een laag rendement, VR ketels
(verbeterd rendement), HR ketels (hoog rendement) en HR
107 ketels.
Toestellen voor verwarming van tapwater
In keukens en badkamers van woningen wordt warmtapwater gebruikt. Het energiegebruik voor warmtapwater
hangt af van de hoeveelheid warmtapwater wat wordt
gebruikt, het rendement waarmee die benodigde warmte
wordt opgewekt en de warmteverliezen van warmwater in
leidingen (leidingen naar tappunten in badkamer en keuken, circulatieleidingen en mogelijk transportleidingen bij
collectieve systemen). In WoON 2006 is daarom het toestel
voor warmtapwater geïnventariseerd.

______________________________________________________________________

Tabel 6.2

______________________________________________________________________
							 WoON		
							 2006
∆
_____________		________ ________

KWR		
2000
∆
________ ________

KWR
1995
________

CR							 6,4%
(- 5,9%)
12,3%
(- 22,9%)
35,1%
VR						 26,4%
(- 22,8%)
49,2%
(+ 3,1%)
46,1%
HR						 24,8%
(- 1,5%)
26,3%
(+ 7,6%)
18,7%
HR 107					 42,4%
(+ 30,3%)
12,1%
(+ 12,1%)
0,0%
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Figuur 6.2

Het aandeel CV ketels per type in KWR 1995/2000 en
WoON 2006 �

100%

1995
2000
2006

De warmtevraag voor warmtapwater kan deels worden
ingevuld door een zonneboiler. De door collectoren opgevangen zonnewarmte wordt in een opslagvat opgeslagen en
gebruikt om tapwater (voor) te verwarmen.
Ventilatiesystemen
Door steeds verdergaande isolatie worden de verliezen door
de woningschil steeds kleiner en wordt het warmteverlies
door luchtverversing of ventilatie relatief steeds belangrijker. Er zijn veel ontwikkeling op het gebied van ventilatie.
De ontwikkelingen richten zich op het optimaliseren van
de ventilatiehoeveelheid (zo min mogelijk ventileren) en
het terugwinnen van warmte uit afgevoerde ventilatielucht.
Daarbij mogen geen concessies gedaan worden ten aanzien
van kwaliteit van de binnenlucht.
Ruim de helft van de Nederlandse woningen wordt alleen
op een natuurlijke manier geventileerd. De gebalanceerde
ventilatie met warmteterugwinning en vraaggestuurde
ventilatie hebben samen een aandeel van 2,7%.

Typen CV ketels in KWR 1995, KWR 2000 en
WoON 2006.

80%
60%
40%
20%
0%
CR

VT

VR

HR

HR 107 ketel versus CR ketels
Ten opzichte van 2000 is in 2006 het aantal HR 107 ketels
met bijna 1,8 mln. zeer sterk toegenomen. Dit komt grofweg
door halvering van het aantal CR en VR ketels en toepassing
van HR107 ketels in nieuwe woningen.

6.3 Ruimteverwarming naar woningkenmerken
6.2 Ontwikkeling ruimteverwarming totale
woningvoorraad 1995-2006
Individuele centrale verwarming versus lokale verwarming
In de periode 1995-2006 is het aantal woningen gestegen
van 6,2 mln. naar 6,8 mln. Het aantal woningen met
CV installaties is met 1,3 mln. nog sterker gestegen. Het
aandeel in de totale woningvoorraad stijgt van 73,8% naar
83,6%. Het aantal woningen met lokale verwarming is met
0,55 mln. sterk afgenomen. Het aandeel daalt van 16,2%
naar 5,0%.
Het aantal woningen met een collectieve installatie is met
0,45 mln. woningen vrijwel gelijk gebleven. Het aandeel
woningen met collectieve verwarming daalt van 7,4% naar
6,6%. Het aantal woningen met stadsverwarming stijgt van
0,16 mln. naar 0,24 mln. Het aandeel stijgt licht van 2,7%
naar 3,5%. (Zie tabel 6.1 en figuur 6.1.)

Woningen vóór 1946 verwarmd door centrale verwarming en soms lokale verwarming
Ongeveer 82% van de woningen vóór 1946 worden verwarmd door individuele centrale verwarming. Het aandeel
centrale verwarming wijkt niet veel af van het aandeel in
woningen uit andere bouwjaarklassen. Naast centrale verwarming komt (nog) vooral lokale verwarming voor (16%)
en marginaal blokverwarming (2%).
Aandeel centrale verwarming het kleinst in woningen uit
de bouwjaarklasse 1946-1970
In woningen uit de bouwperiode 1946-1970 is het aandeel
individuele centrale verwarming het kleinst (76%). In
woningen uit deze periode hebben blokverwarming (13%)
en lokale verwarming (ruim 9%) nog een redelijk aandeel.
Een zeer beperkt aantal woningen is aangesloten op stadsverwarming (2%).
5

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

In KWR 1995 werd de HR107 nog niet geïnventariseerd.
Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 41

______________________________________________________________________

Figuur 6.3

Aandeel van het systeem voor ruimteverwarming
naar bouwjaarklasse

100%

voor 1964
1964-1970
vanaf 1971

80%
60%
40%
20%
0%
lokale
cv installatie
verwarming

collectief

stads
verwarming

______________________________________________________________________

Figuur 6.4

Aandeel van het type CV ketel naar bouwjaarklasse

100%

voor 1964
1964-1970
vanaf 1971

80%

Woningen ná 1970 verwarmd door individuele en soms
collectieve verwarming
Het aandeel individuele centrale verwarming is het grootst
in de woningen uit de bouwperiode ná 1970 (88%). Ook in
absolute zin is dit het grootste aandeel (ruim 3,1 miljoen
woningen). Naast centrale verwarming komt lokale verwarming vrijwel niet voor (minder dan 1%). Naast de individuele centrale verwarming bestaan collectieve verwarmingssystemen als de gebouwgebonden blokverwarming (ruim 5%)
en warmtelevering door stadsverwarming (bijna 6%).
Aandelen type CV ketel vrijwel onafhankelijk van
bouwjaarklasse
Binnen de individuele centrale verwarmingssystemen worden verschillende typen CV ketels toegepast (zie figuur 6.4).
Voor de typen VR ketel en HR ketel is het aandeel vrijwel
onafhankelijk van de bouwjaarklasse. De CR ketel komt in
woningen van ná 1970 relatief minder voor dan in woningen van de andere twee bouwjaarklassen, die beide vrijwel
gelijk zijn aan elkaar. De HR107 ketel komt méér voor in
woningen van ná 1970.
In koopwoningen vrijwel alleen individuele centrale
verwarming
Bijna alle koopwoningen worden verwarmd door individuele centrale verwarming (92%; zie figuur 6.5). In de overige
koopwoningen komen de overige verwarmingssystemen in
vrijwel gelijke mate voor (tussen de 2,5% e 3,5%).

60%
40%
20%
0%
CR

VR

HR

HR 107

______________________________________________________________________

Figuur 6.5

Aandeel van het systeem voor ruimteverwarming naar eigendomscategorie

100%

In particuliere huur relatief veel lokale verwarming en
blokverwarming
In particuliere huurwoningen is het aandeel individuele
centrale verwarming het laagst (64%). Daarnaast komen
vooral lokale verwarming (18%) en blokverwarming (15%)
voor (zie figuur 6.5).

soc huur
part huur
koop

80%
60%
40%
20%
0%
lokale
cv installatie
verwarming

42 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

collectief

stads
verwarming

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

HR ketel komt substantieel voor bij alle eigendoms­
categorieën
De HR107 ketel is in koopwoningen (46%) en in woningen
van de sociale verhuur (39%) de meest toegepaste ketel (zie
figuur 6.6). Bij de particuliere verhuur is dat de VR ketel
(37%). Als de HR en de HR107 bij elkaar genomen worden
is dat ook de grootste categorie bij de particuliere verhuur (48%). Voor woningen in de sociale verhuur en voor
koopwoningen zijn die percentages respectievelijk 61% en
73%. In de woningen van de sociale huur worden naast HR
ketels vooral VR ketels toegepast en vrijwel geen CR ketels.
Het aandeel CR ketels is verreweg het grootst bij de particuliere verhuur. In absolute aantallen is het aantal CR ketels
in koopwoningen het grootst (190.000 t.o.v. 100.000 in de
sociale huur en 70.000 in de particuliere huur.
In eengezinswoningen vrijwel alleen centrale
verwarming
Bij eengezinswoningen komen vooral CV installaties voor
(meer dan 93%; zie figuur 6.7) en een klein aandeel lokale
verwarming (4%) en stadsverwarming (3%).

______________________________________________________________________

Figuur 6.6

Aandeel van het type CV ketel naar eigendomscategorie

100%

soc huur
part huur
koop

80%
60%
40%
20%
0%
CR

VR

HR

HR 107

______________________________________________________________________

Figuur 6.7

Aandeel van het systeem voor ruimteverwarming
naar woonvorm

100%

eengezins
meergezins

80%

In meergezinswoningen meer spreiding in verwarmingssystemen
Bij meergezinswoningen is de spreiding in verwarmingssystemen groter dan bij eengezinswoningen (zie figuur 6.8).
Hoewel de CV installatie ook hier het meeste voorkomt
(62%), is het aandeel blokverwarming (22%) en lokale verwarming (11%) behoorlijk groot. Stadsverwarming komt het
minste voor (5%).
Vooral HR 107 ketel in eengezinswoningen en VR ketel in
meergezinswoningen
In de individuele centrale verwarmingssystemen van
meergezinswoningen wordt de VR ketel het meest toegepast
(41%; zie figuur 6.8). Het aandeel HR ketel en HR107 ketel
samen (52%) is weer wat groter dan het aandeel VR ketel. In
eengezinswoningen is het aandeel HR107 ketel het grootst
(45%). De CR ketel komt in beide woonvormen nog maar
weinig voor (ruim 6%).

60%
40%
20%
0%
lokale
cv installatie
verwarming

collectief

stads
verwarming

______________________________________________________________________

Figuur 6.8

Aandeel van het type CV ketel naar woonvorm

100%

eengezins
meergezins

80%
60%
40%
20%
0%
CR

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

VR

HR

HR 107

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 43

______________________________________________________________________

Tabel 6.3

6.4 Tapwaterverwarming
Het aandeel toestellen voor bereiding van warm 		
tapwater per type in 1995, 2000 en 2006	
Tapwater kan worden verwarmd door een groot aantal

______________________________________________________________________
							 WoON		
							 2006
∆
_____________		________ ________

KWR		
2000
∆
________ ________

KWR
1995
________

keukengeiser 			 9,2%
(- 9,6%)
18,8%
(- 10,4%)
29,2%
badgeiser 				 5,4%
(- 4,3%)
9,7%
(- 2,7%)
12,4%
gasboiler 				 1,9%
(- 1,0%)
2,8%
(- 1,1%)
3,9%
elektr. boiler 			 4,5%
(- 3,0%)
7,5%
(- 2,1%)
9,6%
combi-ketel 			 73,6%
(+ 14,8%)
58,8%
(+ 15,4%)
43,4%
collectief 				 3,9%
(+ 0,0%)
3,9%
(- 0,1%)
4,0%
keukenboiler 			 9,9%
(+ 2,9%)
6,9%
(+ 1,9%)
5,0%
zonneboiler 			 1,1%
(+ 0,6%)
0,5%
(+ 0,2%)
0,3%
wp-boiler 				 0,3%
(+ 0,3%)
0,0%
(+ 0,0%)
0,0%
______________________________________________________________________

toestellen. Soms wordt meer dan één toestel per woning
gebruikt. De elektrische keukenboiler wordt vaak aanvullend in de keuken toegepast. Ook de zonneboiler wordt
aanvullend gebruikt om warmtapwater voor te verwarmen.
In onderstaande tabel is te zien welke verschillende toestellen in WoON 2006 geïnventariseerd zijn.
Aandeel combiketels het grootst en blijft groeien
Het aandeel combiketels, waarmee naast de woning ook het
tapwater wordt verwarmd, is verreweg het grootst (in WoON
2006 is dat 74%). Sinds 1995 is dat aandeel met ruim 30%
sterk gestegen (van 43% naar 74%). Dit betekent dat het aandeel van de meeste andere toestellen daalt (alle toestellen
behalve de keukenboiler, en heel marginaal de zonneboiler
en de warmtepompboiler.
Meeste keukengeisers in woningen van vóór 1971
In relatieve en in absolute zin komt de combiketel het
meeste voor in woningen vanaf 1971.
De keukengeiser, de badgeiser en de elektrische boiler
komen vooral voor in woningen vóór 1971. Vooral in de
woningen in de periode 1946-1970 komen de keukengeiser
en de elektrische boiler voor.
Particulier huur het minste combiketels en de meeste
keukengeisers
De combiketel komt in alle eigendomscategorieën het
meeste voor. De spreiding afhankelijk van het eigendom is
groot. In de particuliere huur heeft 50% van de woningen
een combiketel en in de koopwoning ruim 80%.
In huurwoningen, met name particuliere huurwoningen,
komen de keukengeiser en de elektrische boiler daarnaast
relatief veel voor.
De keukenboiler als extra kleine elektrische warmwatervoorziening komt vooral voor in woningen vanaf 1971. Het
aantal keukenboilers is in de periode 1995-2005 vrijwel
verdubbeld.

________________________________________________________________________________________________________________________________

Figuur 6.9

Het aandeel toestellen voor bereiding van warmtapwater per type in KWR 1995/2000 en WoON 2006

100%

1995
2000
2006

80%
60%
40%
20%
0%
keuken
geiser

44 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

bad
geiser

gasboiler

elektr.
boiler

combiketel

collectief

keuken
boiler

zonne
boiler

w pboiler

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Separate warmwatertoestellen voor gehele
warmtapwatervraag nemen in aantal af
Het aantal toestellen speciaal ten behoeve van de totale
vraag naar warmtapwater, als de keukengeiser, badgeiser
gasboiler en elektrische boiler neemt af.
Keukenboiler komt steeds meer voor
De keukenboiler is een kleine elektrische boiler voor de
vraag naar warmtapwater in de keuken. De keukenboiler
functioneert naast de warwatervoorziening voor de bad­
kamer. Het aantal keukenboilers is in de periode 1995-2006
toegenomen tot ordegrootte 10% van de Nederlandse
woningvoorraad.

______________________________________________________________________

Figuur 6.10

Het aandeel zonneboilers in KWR 1995, KWR 2000 en
WoON 2006.

1,2%

1995
2000
2006

1,0%
0,8%
0,6%
0,4%
0,2%
0,0%

Combiketel vooral in eengezinswoning
De combiketel komt het meeste voor, met een relatief
groter aandeel bij de eengezinswoningen (81% bij een­
gezinswoningen en 56% bij meergezinswoningen).
De keukengeiser en elektrische boiler vooral in meergezinswoningen.
De extra keukenboiler komt vooral voor in eengezins­
woningen.
Onzuinige tapwater toestellen met name bij lage
inkomens
De combiketels en extra keukenboilers worden met name
aangetroffen bij de hoge inkomens, terwijl de onzuinige
elektrische boilers en oncomfortabele keukengeisers meer
bij de lage inkomens worden aangetroffen.
Zonneboilers
Het aantal zonneboilers is in de periode 1995-2006 sterk
gestegen, maar het aandeel in de Nederlandse woningvoorraad is laag.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 45

46 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

7
Energieverbruik
woningvoorraad
In dit hoofdstuk is de relatie tussen het energielabel van een
woning en het energieverbruik weergegeven. De belangrijkste conclusies zijn:
• er is een relatie tussen het energielabel van een qua
type, oppervlak en inhoud vergelijkbare woning en het
gemiddelde werkelijke energieverbruik. Hoe hoger het
energielabel, hoe lager het gemiddelde energieverbruik.
Deze relatie is het best zichtbaar indien het gemiddelde
werkelijke energieverbruik wordt gecorrigeerd naar de
woningoppervlakte;
• binnen een energielabel-categorie is de spreiding
rondom het gemiddelde werkelijke energieverbruik over
het algemeen groot. Dit heeft te maken met de diversiteit
aan woningtypen en afmetingen die binnen elke categorie kunnen voorkomen.

7.1 Inleiding
De Nederlandse overheid tracht (conform het Kyoto
verdrag) in haar klimaatbeleid de uitstoot van CO2 te
reduceren. Deze vermindering zal deels bereikt moeten
worden door verbetering van de energetische kwaliteit van
de woningvoorraad. Voor het meten van de energetische
kwaliteit van de voorraad heeft de overheid het energie­
label ontwikkeld. Uitgangspunt van het energielabel is dat,
theoretisch gezien, woningen van een bepaald energielabel
minder energie verbruiken dan vergelijkbare woningen
met een lager energielabel. Indien een woning door het
uit­voeren van maatregelen een beter energielabel krijgt, zal
het energieverbruik dalen en de uitstoot van CO2 verminderen.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Of deze veronderstelling klopt, kan worden afgeleid aan het
werkelijke energieverbruik van de woning. In dit hoofdstuk
wordt daarom aandacht besteed aan de relatie tussen het
werkelijke energieverbruik en het energielabel voor de
woningen die onderzocht zijn in de Energie module van
WoON 2006. Bij het interpreteren van de energieverbruiken
per energielabel is de vergelijkbaarheid van de woningen
cruciaal. De effecten van een energielabel op het werkelijke
energieverbruik is alleen te beoordelen indien de woningen
gelijkwaardig zijn.
De energieverbruiken van de woningen die onderzocht zijn
in de Energie module van WoON 2006 zijn door het CBS verzameld en vastgesteld. Er wordt onderscheid gemaakt naar
gasverbruik (in m3) en elektriciteitsverbruik (in kWh). Het
betreft hier jaarverbruiken, gecorrigeerd met de profielenmethodiek.
Van de woningen die onderzocht zijn in de onderzoeken
van 1995 en 2000 zijn geen energiegegevens en energielabel
beschikbaar. Deze onderwerpen maakten destijds geen deel
uit van het onderzoek.

7.2 Energieverbruik per energielabel
De energieverbruiken van de Nederlandse woningvoorraad lopen per energielabel erg uiteen. Geconcludeerd kan
worden dat diverse woning- en huishoudenkenmerken
van invloed zijn op het energieverbruik. Het gaat daarbij
om kenmerken als woningtype, de woningoppervlakte, de

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 47

______________________________________________________________________

Tabel 7.1

energetische kwaliteit, het stookgedrag en de aanwezigheid

Gemiddeld energieverbruik van een woning 		 van bepaalde voorzieningen.
afhankelijk van het energielabel

______________________________________________________________________

Gemiddeld energieverbruik
_____________________________________________________
 						
						
Energie label		
____________

per woning
gas
(in m3)
___________

per woning
electriciteit
(in kWh)
___________

per m2 gbo
gas
(in m3)
___________

Per m2 gbo
electriciteit
(in kWh)
___________

A						
B						
C						
D						
E						
F						
G						
____________

1164
1315
1378
1506
1526
1597
1522
___________

3662
3701
3522
3288
3364
3013
2928
___________

9,9
11,0
12,7
14,0
14,6
15,7
15,5
___________

29,2
30,9
32,7
31,3
32,4
30,6
31,7
___________

totaal				
1466
3307
13,8
31,6
______________________________________________________________________

Door de diversiteit van de woning- en huishoudenkenmerken die een rol spelen bij de hoogte van het energieverbruik
moet bij het bepalen van het gemiddelde energieverbruik
per energielabel de nodige zorgvuldigheid worden betracht.
Zo kan een woning met energielabel A zowel een vrijstaande woning zijn met meer dan 140m2 gbo, als een kleine
meergezinswoning. Door het energieverbruik te corrigeren
voor de vloeroppervlakte (gbo) van de woning, worden de
verbruikcijfers per energielabel beter vergelijkbaar. Echter,
voor de omvang van het verliesoppervlakte van de woning
wordt daarbij niet gecorrigeerd. In tabel 7.1 is het gemiddeld
gas- en elektraverbruik voor elk energielabel weergegeven.
Bij de cijfers in tabel 7.1 moet de kanttekening worden
geplaatst dat voor elk energielabel de bandbreedte rond het
gemiddelde gas- en elektriciteitsverbruik groot is. Zo heeft
80% van de woningen met energielabel D een gasverbruik
tussen de 500 m3 en 2.450 m3 en heeft 80% van de woningen
met energielabel D een elektriciteitsverbruik tussen de 1.300
kWh en 5.700 kWh.
De spreiding in het gasverbruik is met name bij de F en G
labels het grootst. Daar zijn zowel relatief veel woningen
met zeer lage als relatief veel woningen met zeer hoge
gasverbruiken.

48 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

In de figuren 7.1 en 7.2 zijn de resultaten afgebeeld.
De gemiddelde gasverbruiken per energielabel laten voor
elk van deze woningtypen eenzelfde beeld zien. Bij een
hoger energielabel wordt er gemiddeld minder gas verbruikt.
Er kan uit bovenstaand overzicht niet geconcludeerd
worden dat wanneer een woning door comfortverbetering
van een laag label naar een hoog label gaat, het gasverbruik
conform bovenstaand figuur afneemt. In woningen met
een hoog label wonen gemiddeld andere huishoudens dan
in woningen met een laag label, zodat de huishoudens in
woningen met een hoog label een ander energieverbruik
laten zien dan woningen met een laag label (zie ook “Energiegedrag van huishoudens” Rigo (2008)).

Figuur 7.1
m3 gas/m2 gbo

Zoals in de vorige paragraaf is aangegeven, is de spreiding
in het werkelijke energieverbruik binnen elke energielabel
categorie erg groot. Dit wordt veroorzaakt door de grote
diversiteit aan woningen en huishoudens binnen een
energielabel categorie. Voor een goede analyse van het
gemiddeld energieverbruik is een nader onderscheid naar
woningtype noodzakelijk.
Daartoe zijn de gegevens uit tabel 7.1 uitgesplitst in vier veel
voorkomende woningtypen. Deze vier woningtypen zijn:
• 2 onder 1 kap of hoekwoning met een vloeroppervlakte
van 90 tot 110 m2;
• 2 onder 1 kap of hoekwoning met een vloeroppervlakte
van 110 tot 140 m2;
• tussenwoning met een vloeroppervlakte van 90 tot
110 m2;
• tussenwoning met een vloeroppervlakte van 110 tot
140 m2.

______________________________________________________________________

Gemiddeld gasverbruik (m�) per m� gbo �
per woningtype en energielabel

20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0

A
B
C
D
E
F
G

2/1 kap
of hoek
90-110 m2

2/1 kap
of hoek
110-140 m2

tussenwoning
90-110 m2

tussenwoning
110-140 m2

______________________________________________________________________

Figuur 7.2
kWh/m2 gbo

7.3 Energieverbruik per energielabel per 		
woningtype

Gemiddeld electriciteitsverbruik (kWh) per m� gbo
per woningtype en energielabel

40

A
B
C
D
E
F
G

35
30
25
20
2/1 kap
of hoek
90-110 m2

2/1 kap
of hoek
110-140 m2

tussenwoning
90-110 m2

tussenwoning
110-140 m2

Bij deze woningtypen is er geen relatie tussen het gemiddeld werkelijke elektriciteitsverbruik en het energielabel.
Het werkelijke elektriciteitsverbruik heeft wel een sterke
relatie met huishoudenkenmerken (zoals inkomen, leeftijd
en omvang huishouden).

6

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

gbo is gebruiksoppervlakte
Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 49

50 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

8
Energiebesparingpotentieel
In dit hoofdstuk is het energiebesparingspotentieel van de
(onderzochte) woningvoorraad weergegeven. Hierbij is in
hoofdzaak gekeken naar de mate van thermische isolatie
(isolatiegraad) en de woningvoorraad van voor 1971. De
belangrijkste conclusies zijn:
• op het gebied van installaties wordt het energiebesparing­
potentieel nu vooral ingevuld door het vervangen van
bestaande (VR) ketels door HR(-107) CV-ketels;
• de bouwdelen die het minst geïsoleerd zijn, zijn de
begane grond vloeren en de gesloten gevel. Na-isolatie
van deze bouwdelen heeft de afgelopen jaren nauwelijks plaatsgevonden. Hier is dus nog de meeste winst te
behalen;
• bij de keuze om bouwdelen al dan niet na te isoleren
speelt de financiële positie van het huishouden (in combinatie met de leeftijd van de bewoners) een belangrijke
rol.

8.1 Inleiding
Ondanks de sterke verbetering van de isolatiegraad van
bouwdelen en de energetische kwaliteit van installaties voor
ruimteverwarming is het energiebesparingpotentieel van de
Nederlandse woningvoorraad nog groot. In dit hoofdstuk
wordt het energiebesparingpotentieel beschreven op basis
van de isolatiegraad (mate van isolatie van de uitwendige
scheidingen) van het woningbestand uit de periode vóór
1971. In de woningvoorraad die is gebouwd na 1970 is het
aandeel ongeïsoleerde constructies namelijk veel kleiner en
woningen met energielabel F of G komen nauwelijks voor.
Op het gebied van installaties wordt het energiebesparing­
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

potentieel nu vooral ingevuld door het vervangen van
bestaande (VR) ketels door HR(-107) CV-ketels. De technische en economische levensduur van de bestaande installaties is hiervan de belangrijkste oorzaak. Het aandeel HRketels is als gevolg hiervan snel gestegen. De verwachting is
dat deze trend zich op eenzelfde manier doorzet.
Toepassing van duurzame of energie-efficiënte technieken
als warmtepompen, zonneboilers, warmtelevering met
restwarmte zijn nog nauwelijks zichtbaar in WoON 2006.
Aan deze technieken wordt in dit hoofdstuk daarom geen
aandacht gegeven.

8.2 Isolatiegraad van de onderzochte woningen
In figuur 8.1 is voor de onderzoeken uit 1995, 2000 en 2006
voor verschillende bouwdelen aangegeven welk percentage
van die bouwdelen binnen de woningvoorraad geïsoleerd
is.
De bouwdelen die het minst geïsoleerd zijn, zijn de begane
grond vloeren en de gesloten gevel. Na-isolatie van deze
bouwdelen heeft de afgelopen jaren nauwelijks plaatsgevonden. Dit in tegenstelling tot de bouwdelen dak en
beglazing. Bij deze bouwdelen is duidelijk te zien dat het
percentage te isoleren woningen elke vijf jaar afneemt. Zo is
bij de woningen (gebouwd voor 1971) ongeveer 30% van de
in 2000 nog te isoleren daken en beglazingen op 1 januari
2006 al wel geïsoleerd.

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 51

______________________________________________________________________

% ongeïsoleerde bouwdelen
(voor 1971)

Figuur 8.1

Isolatiegraad van de bouwdelen van de onderzochte
woningen

100%

1995
2000
2006

80%
60%
40%
20%
0%
bg vloer

gesloten
gevel

dak

beglazing

______________________________________________________________________

% ongeïsoleerde bouwdelen naar
woonvorm-beheervorm (voor 1971)

Figuur 8.2

Relatie tussen de ongeïsoleerde bouwdelen en
woonvorm/beheervorm

100%

eg sh
eg ph
eg kp
mg sh
mg ph
mg kp

80%
60%
40%

8.3 Isolatiegraad in relatie tot woningkenmerken
De isolatiegraad is ook afgezet tegen indicatoren woonvorm/beheervorm Door het tonen van de ongeïsoleerde
bouwdelen naar deze woningkenmerken is het mogelijk
te beoordelen welke gevolgen beleidsmaatregelen ter
verbetering van de energetische kwaliteit van de bestaande
woningvoorraad kunnen hebben.
De woningvoorraad voor 1971 bestaat (onderverdeeld naar
woonvorm/beheervorm) voor 43% uit eengezins koop­
woningen en voor 18% respectievelijk 17% uit eengezins
en meergezins sociale huurwoningen. De overige categorieën zijn naar verhouding klein. De mate van isolatie van
de diverse bouwdelen verschilt bij deze drie meest voor­
komende categorieën. De sociale huursector heeft relatief
gezien meer gevel geïsoleerd, terwijl bij de eengezins koopwoningen vooral de daken zijn aangepakt. De bouw­delen
vloer en gevel zijn bij alle categorieën matig geïsoleerd.
Daar is energetisch gezien nog veel winst te halen. Een en
ander is afgebeeld in figuur 8.2.
Bij het al dan niet isoleren van de gevel lijkt de leeftijd en
financiële positie van het huishouden een minder grote rol
te spelen. Woningeigenaren gaan blijkbaar minder snel tot
isolatie van de gevel over dan de sociale huursector. Bij de
overige drie bouwdelen speelt de financiële positie van het
huishouden (in combinatie met de leeftijd van de bewoners) wel degelijk een belangrijke rol.

20%
0%
bg vloer

gesloten
gevel

52 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

dak

beglazing

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

8.4 Gevolgen van energetische ingrepen voor
energielabel

______________________________________________________________________

Het na-isoleren van bouwdelen heeft o.a. een positieve
invloed op de energielabels van de Nederlandse woningvoorraad. In deze paragraaf wordt ter illustratie beschreven
welke gevolgen bepaalde energetische verbeteringen hebben op de energielabels van enkele woningmarkt sectoren.

______________________________________________________________________

De energetische ingrepen die hier ter illustratie worden
getoond zijn:
• alle enkel glas vervangen door HR glas;
• alle enkel glas vervangen door HR glas en isoleren van alle
nog niet geïsoleerde gesloten gevels en panelen.
De woningmarkt sectoren die hier aan bod komen zijn de
drie grote sectoren van voor 1971:
• eengezins koopwoningen, bouwjaar voor 1971 (1.472.000
woningen);
• eengezins sociale huurwoningen, bouwjaar voor 1971
(621.000 woningen);
• meergezins sociale huurwoningen, bouwjaar voor 1971
(573.000 woningen).

Tabel 8.1
Labelverbetering bij vervangen alle enkel glas door 		
		dubbelglas (woningvoorraad voor 1971)
Label verbetering >
_________________

geen
______

1 label
______

2 labels
______

3 labels
______

4 labels
______

5 labels
______

Eengezins koop
82%
18%
Eengezins sociale huur
70%
29%
1%
Meergezins sociale huur
79%
19%
2%
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Tabel 8.2

Labelverbetering bij vervangen alle enkel glas door 		
dubbelglas en het na-isoleren van alle gesloten 		
gevels en panelen (woningvoorraad voor 1971)

______________________________________________________________________
Label verbetering >
_________________

geen
______

1 label
______

2 labels
______

3 labels
______

4 labels
______

5 labels
______

Eengezins koop
12%
23%
41%
18%
6%
1%
Eengezins sociale huur
16%
23%
39%
18%
3%
Meergezins sociale huur
8%
22%
31%
22%
15%
2%
______________________________________________________________________

Het vervangen van alle enkel glas door HR glas levert een
lichte verbetering van het energielabel op. Dit geldt voor
zowel de eengezins koopwoningen, als voor de sociale
huursector. De eengezins sociale huursector lijkt het meest
te profiteren van een dergelijke maatregel. Dertig procent
van de eengezins sociale huurwoningen gaat er minimaal
één energielabel op vooruit (zie tabel 8.1, welke inzicht
geeft in de labelverbeteringen die plaatsvinden wanneer in
woningen, gebouwd voor 1971, alle enkel glas wordt vervangen door HR glas).
Het vervangen van zowel alle enkel glas door HR glas als het
na-isoleren van de gesloten gevels en panelen levert een
flinke energetische verbetering van de woning op. Bijna
twee derde van de woningen gaat er minimaal twee energielabels op vooruit (zie tabel 8.2).

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 53

______________________________________________________________________

Figuur 8.3

Ontwikkeling energielabels bij treffen van
energiebesparende maatregelen
Eengezins koop voor 1971

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

A
B
C
D
E
F
G

huidige situatie

enkel glas > HR

enkel glas >
HR + gesloten
gevel isoleren

Eengezins sociale huur voor 1971
50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

A
B
C
D
E
F
G

huidige situatie

enkel glas > HR

Figuur 8.3 toont ter illustratie de labelverdeling bij de een­­gezins koopwoningen, van voor 1971, in de huidige situatie,
wanneer alle enkel glas wordt vervangen door HR glas, en
wanneer ook de gesloten gevels en panelen worden
nageïsoleerd. Het na-isoleren van de gesloten gevel bij de
voorraad van voor 1971 is mogelijk bij 88% van de eengezins
koopwoningen, 76% van de eengezins sociale huurwoningen en 90% van de meergezins sociale huurwoningen. Bij
overige woningen van voor 1971 zijn de gesloten gevels
reeds geïsoleerd.
Na het vervangen van enkel glas door HR en het isoleren van
de gesloten gevel en panelen hebben de meeste woningen
van voor 1971 energielabel C en D. Een flinke verbetering ten
opzichte van de huidige E, F en G labels. Dit beeld is zichtbaar bij alle drie de hier genoemde woningmarktsectoren
(zie figuur 8.3).
Het vervangen van enkel glas door HR glas en het naisoleren van de gesloten gevels en panelen heeft dus flinke
energetische voordelen. Er zijn dan haast geen woningen
meer met energielabel F of G. Alleen bij de meergezins
sociale huursector heeft 13,5% na deze ingrepen nog
energielabel F of G. Hetgeen wel een grote stap voorwaarts
is ten opzichte van de huidige situatie, waarin 71% van de
meergezins sociale huurwonignen label F of G heeft.

enkel glas >
HR + gesloten
gevel isoleren

Meergezins sociale huur voor 1971
50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

A
B
C
D
E
F
G

huidige situatie

54 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

enkel glas > HR

enkel glas >
HR + gesloten
gevel isoleren

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 55

56 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Bijlage:
WoON-Energiemodule

Het Directoraat-Generaal Wonen, Wijken en Integratie
heeft – als onderdeel van het WoonOnderzoekNederland
(WoON) – een module ontwikkeld die de energetische
kwaliteit van de Nederlandse woningvoorraad in kaart
brengt. Het WoON is modulair van opzet. Dat wil zeggen
dat er naast de basismodule (de Woningmarktmodule) voor
andere beleidsterreinen ook modules zijn ontwikkeld.
De module Energie is een voorzetting van het deel energie
uit de Kwalitatieve WoningRegistratie (KWR). De laatste
editie van de KWR stamt uit 2000 en de voorlaatste uit 1995.
VROM heeft derhalve van het afgelopen decennium een
aantal peilingen van de energetische kwaliteit van de Nederlandse woningvoorraad.
De steekproef voor de verschillende modules is getrokken
uit de respondenten die toestemming hebben gegeven
om opnieuw voor onderzoek te worden benaderd. Deze
modulaire aanpak heeft als groot voordeel dat er vanuit
de Woningmarktmodule kenmerken van de respondenten
bekend zijn op basis waarvan het mogelijk is om meer
gericht mensen te benaderen. Daarnaast zijn aan het WoON
gegevens uit registratiebestanden gekoppeld, waaronder
energieverbruikscijfers.

______________________________________________________________________

Schematische voorstelling van het WoonOnderzoekNederland
Module Energie
N = 4800

Netto
Energie
Bruto
Energie
parentsurvey

Registratiebestanden
Woningkenmerken
Inkomen
Energieverbruik

netto respons

bruto steekproef

personen (GBA)

Respons (ca 60%)
Steekproef Energie
N = 8500
Herbenaderbaar 80%
N = 32.000
Respons
N = 40.000
Steekproef
woningmarkt
N = 67.000

anderzijds het energiegedrag van het huishouden. Deze
twee componenten bepalen in combinatie in hoge mate het
energieverbruik.

De woning
Aan het analysebestand van de module Energie kunnen
extra variabelen worden toegevoegd uit de basismodule.
Voor de module Energie zijn dit in ieder geval de gas-,
warmte- en elektriciteitsverbruiken van huishoudens.
De energiemodule richt zich op twee aspecten van energieverbruik van huishoudens: enerzijds de woning en
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Woningen zijn er in verschillende vormen en maten. Dit
heeft gevolgen voor de oppervlakten van gevels en de hoeveelheid glasoppervlak, maar ook voor de inhoud. Daarnaast verschilt de mate van isolatie van woning tot woning.
Hieruit volgt informatie voor verschillende categorieën
Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 57

woningen (naar leeftijd, type, koop/huur) over de gemiddelde grootte van woningen, aanwezigheid van isolatie
van verschillende woningdelen, het type verwarming dat
wordt toegepast (incl. type ketel) en de methode van warm
tapwaterbereiding.
Met deze informatie is het bijvoorbeeld mogelijk om de
vooruitgang van de energetische kwaliteit van de Nederlandse woningvoorraad te bepalen t.o.v. het vorige opnamemoment (KWR 2000). Op basis hiervan is het mogelijk
om te bepalen in welke sectoren van de Nederlandse
woningvoorraad (bijvoorbeeld woningen van voor 1900)
de meeste mogelijkheden bestaan voor het toepassen van
energiebesparende maatregelen.

Gedrag
Een woning kan nog zo goed geïsoleerd zijn, een aanzienlijk
gedeelte van het energieverbruik wordt bepaald door het
huis­houden dat er woont. Een woning kan heel beperkt
geïso­leerd zijn, maar door het gedrag van de bewoners is
het energieverbruik toch beperkt. De respondenten is
gevraagd een vragenlijst in te vullen met vragen over het
energetisch gedrag van het huishouden. Hierbij is gedacht
aan: huishoudenssamenstelling, aanwezigheid van
bepaalde typen elektrische apparaten, het verbruik van
warm water, de stooktemperatuur (op verschillende momen­
ten van de dag), de aanwezigheidsgraad en ventilatie.
Met deze gegevens is het mogelijk om de invloed van verschillende factoren op het energieverbruik te analyseren.

58 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 59

60 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Begrippenlijst

Beheervorm
Eigendomscategorie van de woning. In deze rapportage
wordt onderscheid gemaakt tussen sociale huur, particuliere huur en koop woningen.
Blokverwarming
Centrale verwarming van een complex of een blok huizen.
Bouwjaarklasse
Het jaar waarin een woning is opgeleverd voor gebruik.
In deze rapportage worden de volgende perioden onder­
scheiden: voor 1946, tussen 1946 en 1970 en na 1970.
CR ketel
Conventioneel rendement ketel. Een CR ketel is een (ouder
type) verwarmingsketel waarmee ook warmwater gemaakt
wordt. Het rendement van een CR ketel is slechter dan
dat van een VR of HR ketel. De CR ketel heeft een rendement van 70 tot 80%. Dat wil zeggen dat 20 tot 30% van de
gebruikte energie via de schoorsteen verloren gaat.
CV installatie
Ketel van de centrale verwarming. Een centrale verwarmings­
ketel of CV ketel is het onderdeel van een centrale
verwarminginstallatie dat voor warm water zorgt waarmee
de verblijven in een pand verwarmd worden.

Energie besparingpotentieel
De mate waarin het primaire energieverbruik van de Nederlandse woningvoorraad omlaag kan worden gebracht door
bouwkundige en installatie-technische maatregelen of een
aanpassing van bewonersgedrag.
Energie Index
De Energie Index is een indicator van de energie prestatie
van een woning of gebouw. De Energie Index wordt bepaald
aan de hand van een Energie Prestatie Advies (EPA). De
energie prestatie wordt vastgesteld door bouwkundige,
energetische en installatietechnische eigenschappen van
een gebouw te analyseren. Een goed geïsoleerde woning
met een efficiënt verwarmingssysteem heeft een betere
(lagere) Energie Index dan een slecht geïsoleerde woning.
De Energie Index is de indicator van het officiële energie­
label voor gebouwen.
Energielabel
Vanaf 1 januari 2008 moet bij bouw, verkoop en verhuur van
een gebouw op het moment van transactie een energie­
label (energie prestatie certificaat) aanwezig zijn. Het
energielabel is gebouwgebonden en geeft, op basis van een
berekening, informatie over de hoeveelheid energie die bij
gestandaardiseerd gebruik van dat gebouw nodig is. Het
betreft gebouwgebonden energiegebruik voor verwarming,
warmwatervoorziening, verlichting, ventilatie en koeling.

Eengezinswoning
Ook wel een grondgebonden woning. De typen lopen uiteen van een tussenwoning en hoekwoning tot twee-onderéén-kap, villa en landhuis.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 61

Geïsoleerde bouwdelen
Een bouwdeel is geïsoleerd indien minimaal de helft van
het bouwdeeloppervlakte voorzien is van een thermisch
isolatiemateriaal of indien het beglazing betreft dubbel
glas. De mate van isolatie is niet relevant.

Sociale huur
Een sociale verhuurder kan zijn een woningcorporatie,
een categoriale stichting die zonder winstoogmerk zorg
draagt voor de huisvesting van specifieke groepen (studenten, ouderen, enz.) en een gemeentelijk woningbedrijf.

HR ketel
HR ketels leveren een hoger rendement dan ‘gewone’
ketels (CR of VR). Ze maken gebruik van de extra warmte die
vrijkomt door het condenseren van de waterdamp.

Stadsverwarming
Warmtedistributie voor (een groot deel van) de stad.
Warmte­distributie is een verwarmingssysteem, waarbij de
woningen worden verwarmd via een ondergronds netwerk
van warmwaterleidingen. Verwarming gebaseerd op energie
die vrijkomt bij de opwekking van elektriciteit.

HR 107 ketel
HR ketel met het Gaskeur HR-107: de HR ketel is het zuinigst
met een rendement van 107%.
HR-glas, HR+glas, HR++glas
HR-glas is zeer goed isolerend glas dat bestaat uit twee
gescheiden glasplaten met een vrijwel onzichtbare metalen
laag (coating) op het glas, eventueel in combinatie met
een gasvulling in de spouw tussen de glasplaten. Het type
HR-glas is te vinden op de aanduiding in de aluminiumstrip
tussen de twee glasplaten. De maximale Uwaarde bedraagt
2,0 W/m2K voor HR-glas, 1,6 W/m2K voor HR+glas en
1,2 W/m2K voor HR++glas.
Isolatiegraad
bouwdelen Het percentage woningen in de totale voorraad
met meer dan 50% geïsoleerd oppervlak voor dat betreffende bouwdeel.
Kwalitatieve Woningregistratie (KWR)
Grootschalig periodiek onderzoek naar de kwaliteit van de
woning en de woonomgeving. Het eerste KWR-onderzoek
werd uitgevoerd van 1983 tot 1985, als opvolger van
Kwalitatief Woningonderzoek (KWO) uit 1975. Daarna volgden KWR 1989-1991, 1994-1996 en 1999-2001.
Lokale verwarming
Een gedeelte van een huis, afhangend van de bouwkundige
constructie, wordt met deze verwarming opgewarmd. De
snelheid waarmee het betreffende vertrek wordt
opgewarmd is weer afhankelijk van de warmtecapaciteit van
de warmtebron (bv. een gaskachel).

VR ketel
Verbeterd rendement ketel. Een VR ketel is een verwarmings­
ketel waarmee ook warmwater gemaakt wordt. Het rendement van een VR ketel is slechter dan dat van een HR ketel,
maar beter dan dat van een CR ketel. De VR ketel heeft een
rendement van ongeveer 75-85%.
Woning Behoefte Onderzoek (WBO)
Een ‘opvolger’ van de algemene woning- en volkstellingen.
Sinds 1964 is het onderzoek om de 4 jaar gehouden. Het
WBO was een grootschalige, landelijke enquête over het
wonen waarmee periodiek woningmarktontwikkelingen in
beeld werden gebracht. Het onderzoek was gericht op het
verkrijgen van inzicht in de huishoudensamenstelling, de
huisvestingssituatie, de woonwensen en het verhuisgedrag
van de Nederlandse bevolking. Het WBO is opgevolgd door
het Woningonderzoek Nederland (WoON) in 2006.
WoonOnderzoek Nederland (WoON)
Onderzoeksmethode om woonwensen en woonomstandigheden in kaart te brengen. Het onderzoek vervangt sinds
2006 het WoningBehoefte Onderzoek (WBO) en de Kwalitatieve Woningregistratie (KWR).
Woonvorm
Onderscheid naar één- en meergezins woningen.

Meergezinswoning
Ook wel aangeduid als gestapelde woning. Een deel van een
gebouw met meerdere woningen, zoals een flatwoning,
appartement, galerijflat, etagewoning, boven- en benedenwoning, portiekwoning of maisonnette.
Particuliere huur
Institutionele beleggers (pensioenfondsen, verzekeringsen beleggingsmaatschappijen) en particuliere personen die
woningen op commerciële basis verhuren of laten
verhuren.
62 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kernpublicatie WoON Energie 2006 | 63

Colofon
Het ministerie van VROM/WWI en de
daaronder ressorterende afdelingen,
diensten en personen aanvaarden geen
enkele aansprakelijkheid uit welke hoofde
dan ook voor het gebruik van de in deze
publicatie vermelde onderzoeksresultaten
en het toepassen van de daarin
beschreven gegevens, methodieken en
constructies. Een ieder blijft in deze volle­
dig zelf aansprakelijk.
Deze publicatie bevat de beschrijving van
een onderzoek dat in opdracht van het
ministerie van VROM/WWI is uitgevoerd
door PRC Bouwcentrum te Bodegraven
in samenwerking met W/E adviseurs te
Utrecht.
Fotografie
Hollandse Hoogte: Bas Beentjes (cover,
06), Flip Franssen (16), Marcel van den
Bergh (28), Michiel Wijnbergh (38),
Gerhard van Roon (46), Paul van Riel (50).
Meer informatie
Voor algemene vragen over het WoON
of specifiek over het onderwerp energie
kunt u bellen met de afdeling Publieks­
voorlichting of raadpleeg internet:
www.vrom.nl/woon.

64 | Kernpublicatie WoON Energie 2006

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

VROM 9247 / november 2009

Kernpublicatie WoON Energie 2006

Dit is een publicatie van: Ministerie van VROM
Rijnstraat 8 | 2515 XP Den Haag | www.vrom.nl