Intensieve
samenwerking
en integratie van
speciaal en regulier
onderwijs
TIEN PRAKTIJKVOORBEELDEN

Intensieve
samenwerking
en integratie van
speciaal en regulier
onderwijs
TIEN PRAKTIJKVOORBEELDEN

4

Inhoud
Voorwoord

7

Intensieve samenwerking en integratie van speciaal en regulier onderwijs

9

1.

Brede school Het Anker, Wijk bij Duurstede

19

2.

Junior College, Nunspeet

23

3.

Gespecialiseerd Onderwijs Hoogeveen

27

4.

Kentalis Compas College, Oss

31

5.

KindCentrum Borgele, Deventer

35

6.

Eduwiek, Hoogeveen

39

7.

Prisma Gespecialiseerd Onderwijs, Kampen

43

8.

SamenWerkTraject, Zwolle

47

9.

Rehoboth Onderwijs & Zorg en Sébaschool, Ochten

51

10. Talentencampus Venlo

55

Colofon

58

5

6

Voorwoord
Goede samenwerking tussen
regulier en speciaal onderwijs is
van groot belang om leerlingen
met speciale onderwijsbehoeften
in het regulier onderwijs of een
geïntegreerde voorziening te kunnen
ondersteunen. Ook jeugdhulp, welzijn
en zorg spelen hierbij een cruciale
rol. Met de invoering van passend
onderwijs is er in diverse scholen
en samenwerkingsverbanden een
intensieve en krachtige vorm van
samenwerking tussen regulier en
speciaal onderwijs op gang gekomen.
En waar deze samenwerking al
bestond is deze verder in een
stroomverstelling geraakt.
In het onderwijs zien we steeds meer creatieve vormen
van deze samenwerking. Door gebruik te maken van
elkaars expertise en faciliteiten blijkt er veel meer
mogelijk om een passend aanbod te creëren voor
leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte.
Zo wordt er gewerkt aan het vergroten van de
basisondersteuning en thuisnabij onderwijs. Ook is
inclusief onderwijs in opkomst. In deze publicatie
zijn tien praktijkvoorbeelden beschreven waarin
basisscholen, scholen voor speciaal (basis)onderwijs,
IKC’s, voortgezet onderwijs en voortgezet speciaal
onderwijs zijn betrokken.

Denk hierbij bijvoorbeeld aan het Kindcentrum
Borgele in Deventer waar vier partners met elkaar
samenwerken met als doel dat kinderen zich maximaal
ontwikkelen. Zij onderscheiden zich door de
combinatie van regulier en speciaal onderwijs, zorg
en opvang waardoor er verschillende expertises onder
één dak beschikbaar zijn en ze een geïntegreerd
aanbod kunnen realiseren. Een ander mooi voorbeeld:
de intensieve samenwerking van het Kentalis Compas
College, een school voor voortgezet speciaal
onderwijs, met haar reguliere partner Het Hooghuis
omdat ze dezelfde visie op inclusief onderwijs hebben.
De publicatie start met een inleiding van Dolf van
Veen, projectleider van twee onderzoeksrapporten
over intensieve samenwerking en integratie van
regulier en speciaal onderwijs in het primair en
voortgezet onderwijs.
De schoolbesturen, schoolteams en
samenwerkingsverbanden betrokken bij deze
praktijkvoorbeelden hebben ondanks de vele
knelpunten, bijvoorbeeld in wet- en regelgeving,
doorgezet en mooie samenwerkingsvormen tot stand
gebracht. Door hen hierover het verhaal te laten
vertellen in deze bundel, geven we ze het podium dat
ze verdienen.

Rinda den Besten, voorzitter PO-Raad
Hein van Asseldonk, vice-voorzitter VO-raad

Hoewel het samenwerken de afgelopen jaren een
vlucht heeft genomen, gaat het natuurlijk niet op alle
plekken goed. Over passend onderwijs zijn veel
negatieve geluiden te horen in de media. Met de
verhalen uit deze bundel willen we een ander geluid
laten horen. Passend onderwijs kent namelijk ook
veel positieve opbrengsten en initiatieven die op de
werkvloer zijn ontstaan met een duidelijke visie op
passend onderwijs en inclusief onderwijs.
7

8

Intensieve
samenwerking en
integratie van speciaal
en regulier onderwijs
INTRODUCTIE BIJ EEN TIENTAL PRAKTIJKVOORBEELDEN
Dolf van Veen1

De praktijkvoorbeelden die in deze
bundel kort zijn beschreven, hebben
gemeen dat zij alle betrekking hebben
op intensieve samenwerking en soms
integratie van speciaal en regulier
onderwijs. Mede ten gevolge van
de in 2014 ingevoerde Wet passend
onderwijs zijn er in het onderwijsveld
momenteel nieuwe initiatieven op dit
gebied. Het streven om voor leerlingen
met extra ondersteuningsbehoeften
zo thuisnabij mogelijk een
kwalitatief goed onderwijsaanbod
aan te bieden, is een belangrijke
onderwijspedagogische overweging
om de samenwerking tussen speciale
en reguliere scholen te intensiveren.
Maar ook financiële motieven (negatieve verevening)
en demografische krimp kunnen daarbij een rol
spelen (Van Veen et al., 2017)2. Dit samenspel van
factoren kan voor schoolbesturen ook een aanleiding
zijn om overdracht en integratie van voorzieningen
te overwegen. Zo besloot enkele jaren geleden
De Ambelt, een grote aanbieder van (voortgezet)
speciaal onderwijs en ambulante ondersteuning met
locaties in Drenthe, Overijssel en Gelderland, in regio’s
waar bedrijfsmatige en kwalitatieve risico’s dreigden

als gevolg van teruglopende leerlingaantallen, tot
samenvoeging en overdracht van diverse locaties
aan schoolbesturen in het regulier onderwijs. Deze
bestuurlijke samenwerking en het streven daarbij de
gespecialiseerde leerlingenzorg voor de betrokken
regio’s en samenwerkingsverbanden passend
onderwijs te behouden, resulteerden in overdracht
van vso-locaties aan het regulier voortgezet onderwijs
en in het primair onderwijs tot geïntegreerde
voorzieningen voor gespecialiseerd onderwijs
gekoppeld aan het speciaal basisonderwijs (sbo).

VAN WERKGROEP NAAR
ONTWIKKELGROEPEN EN EEN
BESTUURLIJKE WERKGROEP
Tegen deze achtergrond en gelet op de veelheid
aan vragen3 die opkwamen bij de integratie van
so en sbo op de locatie in Kampen (thans Prisma)
benaderde het college van bestuur van De Ambelt
in 2016 het NCOJ, LECSO en het SBOwerkverband
met het verzoek om met De Ambelt mee te denken
om de samenwerking tussen professionals en
het partnerschap tussen betrokken organisaties
vorm en inhoud te geven. Er is toen afgesproken
om gezamenlijk in te gaan op dat verzoek en de
gevraagde ondersteuning te richten op zowel het

1.	Dolf van Veen is hoofd van het Nederlands Centrum Onderwijs en Jeugdzorg (NCOJ), werkzaam bij Hogeschool Windesheim en bijzonder
hoogleraar aan de Universiteit van Nottingham. Samen met Marij Bosdriesz en Kees Kuijs voert hij vanuit het NCOJ het ondersteuningsprogramma
Samenwerking en integratie speciaal en regulier onderwijs uit voor het Steunpunt Passend Onderwijs van de PO-Raad en de VO-raad, met steun van
het ministerie van OCW.
2.	Zie www.ncoj.nl/ncoj_publicaties/2017/Evaluatie-passend-onderwijs-Geintegreerde-voorzieningen-specialistische-onderwijszorg-swv-po.pdf.
3.	Te denken valt aan consequenties voor en samenwerking met personeel, leerlingen en ouders, implicaties voor het pedagogisch klimaat, het
onderwijsprogramma inclusief het ondersteunings- en jeugdhulpaanbod en voor de huisvesting en samenwerking met externe partners en het
samenwerkingsverband in de regio.

9

ontwerpen van een passende methodiek als de
invoering en resultaatsbepaling ervan.
Vrij snel daarna is besloten om een drietal andere
initiatieven uit samenwerkingsverbanden in Waterland,
Rotterdam en de Betuwe bij dit traject te betrekken, alle
gericht op intensieve samenwerking tussen speciaal
en regulier onderwijs. Eerdergenoemde partners
hebben via het LECSO en de PO-Raad het ministerie
van OCW benaderd voor financiële ondersteuning.
Dit heeft geleid tot een aanvraag bij de NRO/
OPRO voor aanvullende subsidie praktijkgericht
onderzoek Speciaal onderwijs/Evaluatie Passend
Onderwijs. Na toekenning heeft het NCOJ de vier
praktijkvoorbeelden uitgebreid beschreven en het
landelijke onderzoek naar samenwerking en integratie
van speciaal en regulier onderwijs in het primair
onderwijs uitgevoerd.4

•	werkbezoeken aan praktijkinitiatieven uit de
ontwikkelgroepen en uitwisselingsbijeenkomsten
op thema’s;
•	een jaarlijkse conferentie waarin
praktijkvoorbeelden zich presenteren en
thematische sessies plaatsvinden over
methodische, organisatorische en bestuurlijke
vraagstukken. Deze jaarlijkse conferentie,
vanwege het coronavirus dit jaar voor het eerst
online, kan zich in een grote belangstelling
verheugen. De praktijkvoorbeelden tonen
hun progressie en bespreken knelpunten en
ontwikkelingsvragen met vertegenwoordigers van
andere scholen, zodat ingegaan kan worden op
actuele inhoudelijke en bestuurlijke vraagstukken.
Aan deze bijeenkomsten leveren ook de Inspectie
van het Onderwijs en het ministerie van OCW
steeds belangrijke bijdragen.

Een en ander leverde veel input op voor de werkgroep
waarin leidinggevenden van de vier praktijkinitiatieven
samenwerkten. Deze werkgroep is in 2017/18
omgezet in een zogenaamde ontwikkelgroep waarin
met financiële steun van het ministerie van OCW en
op verzoek van de PO-Raad meer praktijkinitiatieven
samenwerkten om hun methodiek verder te
ontwikkelen en om passende antwoorden te vinden op
urgente inhoudelijke en organisatorische vragen.

In de begeleiding van deze praktijkinitiatieven die zich
richt op methodische en organisatorische vraagstukken
wordt ook regelmatig gestuit op bestuurlijke
vraagstukken en knelpunten in wet- en regelgeving
die vernieuwingen vertragen of onmogelijk maken.
In 2019 is daarom een start gemaakt met een
bestuurlijke werkgroep. Samen met bestuurders van
praktijkinitiatieven die aan de ontwikkelgroepen
deelnemen is een knelpuntennotitie opgesteld.

Na vergelijkbaar inventariserend onderzoek in het
voortgezet onderwijs (Van Veen et al., 2018)5 is in
2019 ook een ontwikkelgroep voor het voortgezet
onderwijs van start gegaan. Het Steunpunt Passend
Onderwijs van de PO-Raad en VO-raad coördineert
het ondersteuningsprogramma, daarbij financieel
gesteund door het ministerie van OCW. Het NCOJ
voert vanuit en met het Steunpunt Passend Onderwijs6
de ondersteuningsactiviteiten inmiddels uit voor een
veertigtal initiatieven.

10

Behalve deze ontwikkelgroepen voor het primair en
voortgezet onderwijs, voorziet de ondersteuning op dit
moment in:
•	een helpdesk die scholen, schoolbesturen en
samenwerkingsverbanden vraaggericht adviseert
bij lopende en nieuwe initiatieven;

VASTGESTELDE KNELPUNTEN BIJ
SAMENWERKING EN INTEGRATIE
VAN SPECIAAL EN REGULIER
ONDERWIJS
Bij de invoering van passend onderwijs in 2014 zijn
de schotten tussen regulier en speciaal onderwijs
in stand gehouden. Deze blijken hardnekkig en
staan de beleidsintenties van passend onderwijs
en intensieve samenwerking en/of integratie tussen
speciaal en regulier onderwijs regelmatig in de weg.
De (oude) Beleidsregel experimenten samenwerking
regulier en speciaal onderwijs (2018) bood volgens
deelnemende schoolbesturen en directeuren
onvoldoende ruimte en werd ook weinig enthousiast
ontvangen in het veld. Minder dan tien scholen

4.	Zie www.ncoj.nl/ncoj_publicaties/2017/Evaluatie-passend-onderwijs-Geintegreerde-voorzieningen-specialistische-onderwijszorg-swv-po.pdf.
5.	Zie www.ncoj.nl/ncoj_publicaties/2018/Evaluatie-passend-onderwijs-samenwerking-tussen-vso-en-vo-en-geintegreerde-voorzieningen-voorspecialistische-onderwijszorg.pdf.
6.	Medewerkers van het NCOJ voeren de ondersteuning uit in nauwe samenwerking met het SPO en met Mike Jolink en Marlies Peters in het bijzonder.

hebben zich hiervoor aangemeld, waarvan slechts
één school voor voortgezet onderwijs; en dit terwijl
een aanzienlijk grotere groep scholen actief bezig
is de samenwerking speciaal/regulier onderwijs te
intensiveren en/of te komen tot vormen van integratie.
Samenspraak met schoolleiders en bestuurders van
praktijkinitiatieven uit de ontwikkelgroepen leerde
dat de scholen zich door de landelijke overheid
weinig gesteund voelen in hun streven passend
onderwijs te bieden voor complexe doelgroepen
leerlingen en kwalitatieve verbeteringen in de
onderwijsleeromgeving te realiseren. Er werd een
aanzienlijke lijst knelpunten geformuleerd. We noemen
daaruit enkele voorbeelden:
•	Mixen van leerlingen met verschillende
‘toelaatbaarheden’ (regulier én speciaal) in
dezelfde, gemengde groepen met behoud van
de extra financiering voor het kind en voor de
school is problematisch vanwege beperkende
randvoorwaarden, financiering en wettelijke
mogelijkheden; je mag geen onderwijssoorten
mengen c.q. BRIN-nummers kunnen niet door
elkaar heen gebruikt worden bij regulier en
speciaal in één groep.
•	Scholen waarin leerlingen van scholen met
verschillende BRIN-nummers bij elkaar in
één school zitten, moeten alles voor al die
BRIN-nummers apart organiseren, regelen en
beschrijven. Denk aan medezeggenschapsraden,
werkverdelingsplannen, enzovoort. Vooral
het uitschrijven van de grote aantallen
symbioseovereenkomsten is ongewenst;
symbiose tot 60% is voor sommige leerlingen/
arrangementen te gering en de percentages
wisselen regelmatig, waardoor de bureaucratie
rond verantwoording nog meer toeneemt.
•	Het inspectietoezicht in geïntegreerde
voorzieningen is complex; bij een mix van
regulier en speciaal onderwijs is de vraag
welke norm leidend is. Op welke leerlijn/
onderwijsresultaten wordt getoetst? Maar
ook heeft de school te maken met meerdere
inspecties, zeker wanneer ook kinderopvang
en jeugdhulp onderdeel uitmaken van de
geïntegreerde voorziening. De ervaring leert

tevens dat er bij de inspectie(s) weinig kennis
aanwezig is over deze samenwerkings- of
integratie-initiatieven.
•	Financiering passend onderwijs stoelt
vooral op individuele arrangementen,
terwijl met name groepsarrangementen of
groepsgericht inzetten van budgetten nodig
zijn. Categorieën laag – middel – hoog zijn
niet passend voor maatwerkarrangementen
in geïntegreerde voorzieningen; afspraken
met samenwerkingsverbanden over extra
financiering bij plusarrangementen (bijvoorbeeld
sbo+, voor so-leerlingen in sbo) zijn kwetsbaar
gebleken. Specifiek voor de beleidsregel
geldt het op termijn opheffen van de meest
specialistische/duurste voorziening waardoor
speciale onderwijszorg uiteindelijk niet bekostigd
wordt. Dit alles bemoeilijkt inzet op integratie
en duurzame samenwerking en behoud van
kwalitatief goede speciale onderwijszorg voor
(groepen) leerlingen die baat hebben bij een
stabiele bezetting en praktijkuitvoering.
De lijst met knelpunten is aanzienlijk langer en
bevat eveneens problemen rond gedogen, boetes
en herstelopdrachten, rond bevoegdheden en
salariëring en het niet kunnen beschikken over
praktijklokalen. Wat bij veel praktijkinitiatieven
overheerst is op zijn best een gedooggevoel,
waar scholen en hun besturen zich inspannen en
tal van voordelen zien. Zij wijzen op een beter en
passender onderwijsprogramma, maar ook op
efficiënt gebruik van voorzieningen, praktijkruimten
en schaars personeel, met name in krimpregio’s, op
flexibele leerroutes en op onderwijsdeelname van
kwetsbare leerlingen en (groepen) leerlingen met
complexe ondersteuningsbehoeften. Zij vragen niet
om gedogen, maar hebben behoefte aan wet- en
regelgeving en beleidsmaatregelen die innovatie en
intensieve samenwerking en integratie ondersteunen
en stimuleren.

11

PRAKTIJKINITIATIEVEN
HEBBEN BEHOEFTE AAN
BELEIDSMAATREGELEN …
In goede samenwerking met het ministerie van OCW
is vervolgens actief gezocht naar mogelijkheden om
vastgestelde knelpunten op te lossen en om meer
ontwikkelruimte voor intensievere samenwerking en
integratie te creëren. Dit heeft dit jaar geleid tot een
nieuwe, aangepaste beleidsregel die ook volgens
de bestuurders van de praktijkinitiatieven aanzienlijk
meer kansen biedt voor intensieve samenwerking en
integratie van speciaal en regulier onderwijs.7
Voor de zich in kwantitatief en kwalitatief opzicht
ontwikkelende uitvoeringspraktijk van intensief
samenwerkende scholen voor regulier en speciaal
onderwijs, is de evaluatie van passend onderwijs een
belangrijk moment om te beoordelen of de gekozen
ontwikkelingsrichting er een is die de landelijke
overheid ook duurzaam gaat ondersteunen. Voor de
experimenten die integratie nastreven met scholen
die speciale onderwijszorg bieden, is het wegvallen
van de bekostiging van speciale onderwijszorg na
de experimenteerperiode een voornaam vraagstuk.
Voor de andere, grotere groep van reguliere
scholen die hun onderwijszorg (willen) verbreden
om leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften
goed thuisnabij onderwijs te bieden en die daartoe
ook samenwerking en ondersteuning zoeken
met scholen die expertise hebben op het gebied
van speciale onderwijszorg, heeft de (nieuwe)
beleidsregel minder betekenis. Het perspectief van
deze scholen is namelijk niet gericht op het (volledig)
integreren met een school die speciale onderwijszorg
biedt. Deze scholen zijn voor bekostiging van
de speciale onderwijszorg afhankelijk van de
ondersteuning van het samenwerkingsverband.
Deze reguliere scholen hopen op aanvullende,
ondersteunende beleidsmaatregelen om
de ingezette beweging van verbreding van
de onderwijszorg en de inrichting van een
onderwijsleeromgeving die passend en inclusiever
onderwijs mogelijk maakt te kunnen doorzetten.

In de evaluatie van passend onderwijs is er tot
nu toe relatief weinig aandacht geweest voor
lopende praktijkinitiatieven op het gebied van
intensieve samenwerking en integratie van speciaal
en regulier onderwijs. En dat is jammer. De
initiatieven laten namelijk zien welke knelpunten
in de huidige uitvoeringspraktijk aan de orde zijn,
hoe daarop door scholen en hun partners wordt
gereageerd en welke ondersteunende (beleids)
maatregelen wenselijk zijn. Ze tonen daarenboven
ook de gedrevenheid van de initiatiefnemers en
uitvoerders van de samenwerkingsinitiatieven, hun
visie op het onderwijs en de beoogde opbrengsten
van de samenwerking of integratie, en vooral
ook hoe ze de invoering hebben voorbereid en
hoe de feitelijke onderwijspraktijk eruit ziet.
De voorbeelden geven tevens een indruk van wat
er binnen het huidige stelsel en uitvoeringskader
van passend onderwijs mogelijk is en tonen
de kenmerken en uitdagingen van scholen die
vervolgstappen zetten en zich begeven in de zone
van de naaste ontwikkeling. Voor de overdenking
en doorontwikkeling van passend onderwijs
bieden deze praktijkvoorbeelden daarmee, in
al hun verscheidenheid, betekenisvolle input.
Vanuit de praktijkinitiatieven zelf gedacht is dat
geen vrijblijvende zaak. Zij willen niet gedoogd
worden of alleen experiment zijn, maar zich vooral
doorontwikkelen tot duurzame praktijken, erkenning
en duidelijkheid krijgen over ondersteunende
maatregelen de komende periode en, in het geval
van de scholen die deelnemen aan de experimenten,
over wat er gaat gebeuren na afloop van de
experimenteerperiode. Hoeveel ruimte houden zij
dan om de gerealiseerde intensieve samenwerking
of integratie overeind te houden met voldoende
middelen om de leerlingen passend onderwijs en
gespecialiseerde ondersteuning te blijven bieden?

12

7.	Bedoeld wordt de Beleidsregel experimenten samenwerking regulier en speciaal onderwijs 2020.

… DIE VERDERE
ONDERWIJSONTWIKKELING
ONDERSTEUNEN
Vanuit de lopende initiatieven rond samenwerking
en integratie van speciaal en regulier onderwijs zijn
in de ontwikkelgroepen en in gesprek met betrokken
schoolbesturen niet alleen urgente knelpunten
aangegeven, maar zijn er ook suggesties en wensen
voor beleidsmaatregelen geformuleerd die zich niet
beperken tot de nieuwe beleidsregel experimenten,
maar ook ingaan op benodigde aangepaste wet- en
regelgeving en aanpassing van het toezicht. Voor
een overzicht van deze punten verwijzen we naar de
betrokken notitie die op de website beschikbaar is.8
De schotten tussen regulier en speciaal onderwijs
blijken in Nederland hardnekkig, we zeiden het
al eerder: andere landen koersen al langer op
sociale en onderwijskundige integratie en inclusiever
onderwijs. De praktijkinitiatieven in het primair en
voortgezet onderwijs in onze ontwikkelgroepen zijn
allemaal actief in deze ontwikkelingsrichting. De
verscheidenheid is echter aanzienlijk. Het kan gaan
om intensieve samenwerking tussen bijvoorbeeld een
school voor basisonderwijs en speciaal basisonderwijs
met verbrede toelating of om intensieve samenwerking
met het voortgezet speciaal onderwijs om bepaalde
groepen leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften
voor korte of langere tijd in het regulier onderwijs te
bedienen, al dan niet in aparte klassen.
Bij de lopende experimenten gaat het vooral om
integratie van speciaal onderwijs en speciaal
basisonderwijs, waardoor een (nieuwe) voorziening
voor gespecialiseerd onderwijs in de regio ontstaat.
Het enige aangemelde vo-experiment betreft een
brede scholengemeenschap waarin intensief wordt
samengewerkt met vso-scholen en integratie wordt
nagestreefd. Ook los van de experimenten komt
het overigens voor dat een school voor voortgezet
speciaal onderwijs integreert in het regulier onderwijs,
bijvoorbeeld met een school voor vmbo/havo. De
uitvoeringspraktijk kent dus vele gezichten.
13

8.	NCOJ (2020). Input voor gewenste wijzigingen wet- en regelgeving
en toezicht ten behoeve van integratie speciaal en regulier
onderwijs. Amsterdam: NCOJ. Zie hiervoor de websites van SPO
en NCOJ respectievelijk www.steunpuntpassendonderwijs-povo.nl
en www.ncoj.nl/speciaal+regulier/index.

Bestaande en beperkende randvoorwaarden
houden uitbreiding van het aantal initiatieven
echter tegen en zorgen voor tegenwind bij
reguliere scholen die intensief samenwerken met
het speciaal onderwijs en/of inclusiever onderwijs
(willen) vormgeven. De doorontwikkeling van
deze praktijkinitiatieven zou erg geholpen zijn met
aanpassingen in wet- en regelgeving, een inclusiever
waarderings- en toezichtskader van de Inspectie van
het Onderwijs en zeker ook door ondersteunend
onderwijshuisvestingsbeleid. Maar het gaat om
meer. Tal van methodische en organisatorische
vragen zijn aan de orde, zo toont onze ervaring
met het begeleiden van ontwikkelgroepen. Bij
integratievoorbeelden betreft dat bijvoorbeeld
het samenvoegen van eerst gescheiden groepen
leerlingen, de samenstelling van klassen en altijd
ook de vormgeving van de leeromgeving en de
benodigde ondersteuning van leren en onderwijzen.
Ook zijn er vragen over de voorbereiding en het
invoeringsproces, over de aanpak van bijbehorend
professionaliseringsbeleid, en vragen over het
benodigde leiderschap mede in relatie tot lokale,
gebiedsgerichte samenwerking.
Werkontwikkeling krijgt in de ontwikkelgroepen in
toenemende mate aandacht. Niet alleen door het
bespreken van aanpakken en vraagstukken en het
leren van ervaringen, maar ook door het bundelen
van leerervaringen. Zo wordt op dit moment samen
met praktijkinitiatieven gewerkt aan een methodische
publicatie ‘Een goed voorbereide start’, waarin
kernpunten uit de leerervaringen van leidinggevenden
met betrekking tot de voorbereiding en invoering van
intensieve samenwerking van speciaal en regulier
onderwijs worden gebundeld. Nieuwe thema’s die
op dit moment aandacht krijgen zijn onder meer de
(ondersteunende) rol van samenwerkingsverbanden
bij integratie en samenwerking van speciaal en
regulier onderwijs en het in beeld brengen van
doelen, opbrengstverwachtingen en resultaten van de
initiatieven. Daarnaast zijn er thema’s die al langer op
de agenda staan, zoals de ondersteuning van leraren
in deze praktijkinitiatieven, en de verbinding met
kinderopvang en jeugdhulp.
14

TIEN PRAKTIJKVOORBEELDEN
IN DEZE BUNDEL EN ENKELE
KANTTEKENINGEN
Kennis nemen van initiatieven door middel
van praktijkbeschrijvingen van integratie- en
samenwerkingspraktijken, werkbezoeken en
uitwisselingsbijeenkomsten is van groot belang. Door
de strenge (systeem)scheiding van speciaal en regulier
onderwijs ontbreekt het professionals in het onderwijs,
maar ook ouders, leerlingen, lerarenopleiders, politici,
bestuurders en beleidsmakers vaak aan concrete
beelden van samenwerkingspraktijken van regulier en
speciaal onderwijs en inclusievere leeromgevingen en
aan contact met deze voorbeeldpraktijken. Bestaande
kennis en ervaring op het gebied van de vormgeving
en ondersteuning van deze leeromgevingen blijven
zo onbekend, net als de aanpak en inhoud van
passend professionaliseringsbeleid, leiderschap
en lokale, gebiedsgerichte samenwerking.9 En dat
is ronduit een gemis, want er valt veel te leren van
deze uitvoeringspraktijken en de manier waarop
deze zijn voorbereid en geïmplementeerd. Ook
in lerarenopleidingen zijn in dit verband nog forse
verbeterstappen te zetten.10
In deze publicatie is er niet voor gekozen de
verschillende praktijkinitiatieven in beeld te brengen
door steeds één of enkele punten uitvoerig te
beschrijven en de portretten zo te omlijsten of in
elkaar te zetten dat de lezer niet kan ontkomen
aan een positieve indruk en bewondering voor
de professionals, leerlingen en ouders die deze
praktijken vorm en inhoud geven. De werkwijze die
hier is aangehouden is er een waarbij volgens een
vast stramien een aantal punten kort is beschreven
aan de hand van interviews met leidinggevenden
van de betrokken praktijklocaties. Hun mening en
beoordelingen staan in de rapportages centraal en
niet die van externe begeleiders of onderzoekers.
Deze aandachtspunten die worden beschreven
zijn: de aanleiding, doelen, ambities en partners
in het initiatief, de werkwijze in de praktijk en de
ervaringen van leerlingen, ouders en leraren/team,
de uitdagingen en opbrengsten en, tot besluit, de
toekomstige ontwikkelingen. De voordelen van deze

9.	Zie Van Veen, D. (in druk). Naar inclusiever onderwijs; over de benutting van (buitenlandse) kennis en ervaringen en het professionaliseren van
leraren en de lerarenopleidingen. In speciaal themanummer Inclusief onderwijs, september 2020. Utrecht: Sardes.
10.	Zie publicatie hierboven in noot 9 en bijvoorbeeld: Van Veen, D., Huizenga, P., & Van der Steenhoven, P. (2016). Passend onderwijs en de
lerarenopleidingen. Zwolle/Amsterdam: Hogeschool Windesheim/NCOJ (publicatie nr. 9 in de reeks Evaluatie Passend Onderwijs); Van Veen, D.
(2018). Passend onderwijs en de lerarenopleidingen; Strategische notitie. Hogeschool Windesheim: Zwolle; van der Steenhoven, P. & Van Veen, D.
(2020). Speciale onderwijszorg in het curriculum van pabo’s en de samenwerking met het werkveld. Amsterdam: NCOJ.

aanpak zijn dat je als lezer relatief snel een indruk
krijgt van de praktijklocaties en dat, door de vaste set
aandachtspunten, gedachten over overeenkomsten
en verschillen tussen de initiatieven bijna als vanzelf
opkomen.
De zes praktijkvoorbeelden uit het primair onderwijs
kunnen vanuit het onderwijsperspectief worden
onderscheiden in enerzijds initiatieven waarin speciaal
onderwijs en speciaal basisonderwijs intensief
samenwerken of (volledig) integreren (Hoogeveen
respectievelijk Kampen) met een voorziening van
gespecialiseerd onderwijs als resultaat. De aanleiding
was in beide gevallen bedrijfseconomisch van aard; er
was sprake van een krimpgebied en een teruglopend
aantal leerlingen bij de betrokken scholen.
Samenvoeging was een voor de hand liggende
oplossing die het mogelijk maakt bestaande expertise
te bundelen en beschikbaar te houden voor de regio
en om inhoudelijke vernieuwingen door te voeren in
het onderwijs.
Een tweede spoor wordt zichtbaar in de andere
voorbeelden waarbij reguliere basisscholen
samenwerken met een school voor speciaal
basisonderwijs met verbrede toelating (so 3/4)
(Wijk bij Duurstede) en speciaal onderwijs (so 3/4)
(Venlo, Deventer en Ochten). In deze gevallen is geen
sprake van experimenten in de zin van de ‘oude’
beleidsregel, maar van intensieve samenwerking van
verschillende scholen en schoolsoorten onder één dak,
die symbiose en maatwerktrajecten vergemakkelijkt
en thuisnabij en inclusiever onderwijs voor leerlingen
met extra ondersteuningsbehoeften mogelijk maakt
via flexibele inzet van expertise en schoolsoort- en
groepsdoorbrekend werken.
De inhoudelijke meerwaarde voor leerlingen
die scholen aangeven voor deze praktijken van
intensieve samenwerking of integratie, zijn niet alleen
gericht op leerlingen die speciale onderwijszorg
behoeven (o.a. thuisnabij onderwijs, betere
ontwikkelingsmogelijkheden, welbevinden), maar
omvatten opbrengsten voor alle leerlingen (op
het gebied van leerresultaten, sociaal-emotionele
ontwikkeling, leren samenwerken). Deze opbrengsten

worden ook veelvuldig genoemd in de internationale
kennisbasis op het terrein van integratie en meer
inclusief onderwijs.
De praktijkbeschrijvingen benadrukken tevens het
grote belang van intensief samenwerken met ouders bij
de voorbereiding en uitvoering van deze initiatieven.
Volgens de scholen zijn de ouders daar op dit moment
in het algemeen positief over, zij het dat sommige
ouders aanvankelijk bezorgd waren. Ouders zijn
vooral tevreden over de meerwaarde voor leerlingen
en de beschikbare expertise op school. Sommige
scholen zien dat dit resulteert in een groeiend aantal
leerlingen.
Enkele basisscholen die hun onderwijszorg verbreden
en inclusiever onderwijs nastreven ervaren een
aanzuigende werking en meer aanmeldingen van
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Hoewel
deze praktijkinitiatieven verdere zorgverbreding
omarmen en als professionele uitdaging zien,
benadrukken diverse schoolleiders tevens het belang
van verdere zorgverbreding en expertiseontwikkeling
bij collega-basisscholen. Zij zien hier een
belangrijke stimulerende rol weggelegd voor het
samenwerkingsverband in de regio. Opmerkelijk is
in dit verband dat ook de twee praktijkinitiatieven
waarbij de intensieve samenwerking en integratie
van so/sbo geleid heeft tot een voorziening voor
gespecialiseerd onderwijs met een regionale functie,
aangeven dat ze hun expertise beschikbaar stellen
voor het reguliere basisonderwijs en dat ze het werken
aan inclusiever onderwijs actief willen ondersteunen.
Ook benadrukken praktijkinitiatieven het belang
van onderwijshuisvesting en de extra mogelijkheden
die nieuwbouw brengt om de samenwerking tussen
speciaal en regulier onderwijs te intensiveren en
passender en inclusiever onderwijs te ondersteunen.
Waar alle initiatieven wijzen op het belang van
goede speciale onderwijszorg in de scholen en werk
maken van teamvorming, expertiseontwikkeling en
goede ondersteuning van leren en onderwijzen,
benadrukken de voorbeelden ook het belang van
werkrelaties met het samenwerkingsverband en de
gemeente(n) in de regio, met name om de benodigde

15

aanvullende ondersteuning en inzet vanuit de
jeugdhulp, gezondheidszorg en (gespecialiseerde)
opvang te kunnen realiseren. Op deze terreinen liggen
belangrijke ontwikkelingsopdrachten.
De vier praktijkvoorbeelden uit het voortgezet
onderwijs die in deze publicatie kort worden
beschreven maken geen deel uit van de groep
scholen die gekoppeld is aan de (oude) Beleidsregel
experimenten samenwerking speciaal en regulier
onderwijs. De enige vo-school in Nederland met
een experiment-status is op dit moment de Jacobus
Fruytier Scholengemeenschap in Apeldoorn die
alle schooltypen onder één dak heeft, samenwerkt
met een vso-cluster 4 afdeling en werkt aan een
toenemende sociale en onderwijskundige integratie.
Een beschrijving van deze school is te lezen op onze
websites (zie noot 8).

16

Ook zijn geen beschrijvingen opgenomen van
zes vernieuwende vormen van samenwerking en
integratie tussen voortgezet speciaal onderwijs
en verschillende typen van voortgezet onderwijs
die al eerder in oktober 2018 door het Steunpunt
Passend Onderwijs zijn gepubliceerd.11 Het gaat
daarbij veelal om speciale, aparte klassen voor
(groepen) leerlingen met bepaalde extra onderwijsen ondersteuningsbehoeften. De voorbeelden
verschillen aanzienlijk in de mate waarin sociale
en onderwijskundige integratie in het reguliere
voortgezet onderwijs wordt nagestreefd en in de
wijze waarop deze wordt gerealiseerd. Zo gaat het
bijvoorbeeld om een achtervang voor als het in het
regulier onderwijs even niet gaat of als de leerling
tijdelijk extra hulp nodig heeft, of om specifieke
klassen voor groepen leerlingen met speciale
onderwijsbehoeften die bijvoorbeeld samenhangen
met autisme of angsten, of andere gedrags- en/
of leerproblemen. Deze aparte klassen en groepen
binnen het regulier onderwijs kunnen voor relatief
korte of langere tijd worden aangeboden en zijn
bijvoorbeeld beschikbaar voor instromende leerlingen
met speciale onderwijsbehoeften in de eerste twee
jaar met een beoogde volledige integratie van de
leerling in het regulier onderwijs vanaf leerjaar drie
(syntheseklas), of richten zich op de theorievakken

terwijl de praktijklessen samen met reguliere vmboleerlingen worden gevolgd (symbioseklas). In bijna
alle gevallen gaat het om jonge initiatieven. Harde
evaluatiegegevens zijn nog niet overal beschikbaar,
maar de eerste bevindingen van scholen over de mate
waarin beoogde resultaten worden gerealiseerd zijn
veelbelovend.
Ons eerdere onderzoek in het voortgezet onderwijs
richtte zich op het voorkomen en de aard van de
samenwerking en de integratie met het voortgezet
speciaal onderwijs (van Veen et al., 2018).12
Onderzoeksresultaten wat betreft de mate van
samenwerking laten aanzienlijke verschillen zien
wat betreft maatwerk voor individuele leerlingen,
voorzieningen of arrangementen voor specifieke
groepen leerlingen, diagnostiek, preventie en advies,
en deskundigheidsbevordering van leraren in het
voortgezet onderwijs. Voor sommige aspecten
geldt bovendien dat daarbij vooral het vmbo en
pro betrokken zijn en veelal niet het vwo. Kijken we
specifiek naar intensieve samenwerking, gebundelde
inzet van vso-vo en integratie van voorzieningen, dan
gaat het om een klein maar wel toenemend aantal
initiatieven dat zich overwegend in de startfase
bevindt of in voorbereiding is.
Gelet op de beschikbare onderzoeksgegevens
en de al beschikbare beschrijvingen, zijn in de
voorliggende publicatie initiatieven in het voortgezet
onderwijs gekozen die de variatie in de vormen van
intensieve samenwerking tussen regulier en speciaal
onderwijs zichtbaar maken. Eduwiek in Hoogeveen
is een voorbeeld in het voortgezet onderwijs van een
brede scholengemeenschap met alle onderwijstypen
in het regulier onderwijs die in samenwerking met
verschillende typen vso-scholen grenzen tussen
regulier en speciaal onderwijs probeert te slechten en
een totaalaanbod van onderwijs en ondersteuning
realiseert met het doel alle leerlingen binnen één
school goed onderwijs te geven, ook leerlingen die
speciale onderwijszorg behoeven.
Het Junior College in Nunspeet is een voorbeeld van
een samenwerking van een school voor voortgezet
onderwijs en speciaal onderwijs (cluster 4). Naar

11.	Steunpunt Passend Onderwijs, PO-Raad & VO-raad (2018). Verrassend Passend; Samenwerking tussen regulier en speciaal VO. Utrecht: SPO. Zie
www.steunpuntpassendonderwijs-povo.nl/knowledge-item/verrassend-passend-special-over-samenwerking-regulier-en-speciaal-vo/.
12.	Zie www.ncoj.nl/ncoj_publicaties/2018/Evaluatie-passend-onderwijs-samenwerking-tussen-vso-en-vo-en-geintegreerde-voorzieningen-voorspecialistische-onderwijszorg.pdf.

aanleiding van het wegvallen van een vso-voorziening
in de regio wordt in één gebouw, waarin groep 7 en 8
van de so-school en leerjaar 1 en 2 van de vo-school
zijn ondergebracht, gezamenlijk thuisnabij onderwijs
aangeboden en worden leerlingen intensief begeleid
naar zo regulier mogelijk onderwijs.

komen er echter niet vanzelf. Ze hebben baat bij
ondersteuning en stimulerende beleidsmaatregelen die
zijn ingebed in een gedragen inhoudelijke koers met
bijpassende (duurzame) randvoorwaarden.

Een volgende praktijkvoorbeeld staat stil bij de wijze
waarop in Oss slechthorende kinderen en leerlingen
met een taalontwikkelingsstoornis van Kentalis (vso
cluster 2) door samenwerking met het Het Hooghuis
(vmbo en pro) binnen de muren van de reguliere
school onderwijs volgen. De beschrijving toont een
belangrijke ontwikkelingsrichting voor deze sector, die
ook in het cluster 1-onderwijs zichtbaar is.
Het SamenWerkTraject in Zwolle is het laatste
voorbeeld uit het voortgezet onderwijs. Dit is een
initiatief waarin regulier (vmbo/pro/mbo) en speciaal
onderwijs (vso 3 en 4) met andere partners in de
regio intensief samenwerken om pro-/entree-/vsoleerlingen een betere kans op de arbeidsmarkt te
geven en door te laten stromen naar betaalde arbeid
of beschut werk.
Tot zo ver de introductie op de praktijkvoorbeelden
die in deze publicatie centraal staan. Wij hopen
dat de beschrijvingen nieuwsgierig maken en
aanzetten tot vragen, contact zoeken met het
ondersteuningsprogramma13 en/of het plannen
van een werkbezoek. In alle gevallen gaat het
om werk in uitvoering. De initiatieven noemen tal
van zaken die aandacht vragen uit oogpunt van
werkontwikkeling en verbinding met andere scholen,
het samenwerkingsverband en gemeenten. Met
de evaluatie van passend onderwijs voor de deur
bieden de praktijkvoorbeelden echter ook input voor
overdenking van nieuw onderwijsbeleid, waarbij de
ogen gericht zijn op de kwaliteit van de (speciale)
onderwijszorg en het stimuleren van passende en meer
inclusieve leeromgevingen.
Het doorbreken van de strakke scheiding tussen
speciaal en regulier die ons onderwijssysteem zo lang
heeft gekenmerkt, biedt tal van mogelijkheden, dat
laten de praktijkvoorbeelden zien. Deze praktijken

13.	Zie www.ncoj.nl/speciaal+regulier/index en
www.steunpuntpassendonderwijs-povo.nl.

17

PRAKTIJKVOORBEELD

18

1. Brede school Het
Anker, Wijk bij Duurstede
Sinds 2017 kunnen kinderen van 0-13
jaar in Wijk bij Duurstede terecht op
brede school Het Anker. Onder de naam
‘Geen kind Wijk uit’ biedt deze leefen leergemeenschap kinderopvang,
regulier onderwijs, speciaal
basisonderwijs en speciaal onderwijs
(verbrede toelating cluster 3 en 4).

PARTNERS

DOELEN EN AMBITIES
Doel van de samenwerking is een inclusief aanbod
te realiseren voor kinderen in Wijk bij Duurstede,
zodat zij thuisnabij passend onderwijs kunnen volgen.
We willen voorkomen dat kinderen die wat anders
nodig hebben dan regulier onderwijs ver moeten
reizen en daardoor geen aansluiting hebben met
leeftijdsgenootjes in de buurt. Door de verbrede
toelating op het sbo en de samenwerking met het
regulier onderwijs, willen we bewerkstelligen dat ‘geen
kind Wijk uit hoeft’.

Er is een stuurgroep waarin alle partners zijn
vertegenwoordigd:
•	S(b)o-school Het Anker (sbo, verbrede toelating
so cluster 3 en 4)
•	Openbare basisschool Het Anker
•	Gemeente Wijk bij Duurstede
•	Kindcentrum Midden-Nederland Kind & Co
•	Samenwerkingsverband ZOUT (Zuidoost Utrecht)

Op dit moment neigt Het Anker een brede zorgschool
te worden (IQ 60 - 145+, nieuwkomers, sbo en so).
Daarom hebben we tevens de ambitie om de expertise
van collega-scholen te vergroten, zodat kinderen
ook in hun eigen wijk naar school kunnen. Dit willen
we samen met het samenwerkingsverband en de
gemeente realiseren.

AANLEIDING

DE PRAKTIJK

In het huisvestingsplan van de gemeente Wijk bij
Duurstede was al geruime tijd geleden vastgelegd
dat de twee scholen en de kinderopvang samen een
nieuw gebouw zouden betrekken. Tegen de tijd dat de
plannen van de nieuwbouw concreet werden, stond
het leerlingenaantal van beide scholen onder druk.
Daarnaast was er een roep om in Wijk bij Duurstede
een expertisepunt open te houden, omdat kinderen
anders ver zouden moeten reizen voor een passend
aanbod.

Basisschool Het Anker en speciale basisschool Het
Anker verzorgen samen het onderwijsprogramma.
Officieel zijn het nog twee scholen, maar zij
functioneren als één school, met één team, één
jaarkalender en één directie.
Elk kind krijgt zoveel mogelijk het onderwijs, de
begeleiding en de ondersteuning die het nodig
heeft om zich te ontwikkelen. Er zijn vier units: groep
1-2, groep 3-4, groep 5-6 en groep 7-8. De units
bestaan uit sbo-groepen (met so) en bao-groepen.
De leerlingen werken in hun eigen groep en met
leerlingen uit andere groepen. Er zijn kinderen die
groeps- en/of schooldoorbroken onderwijs krijgen

19

in de basisvakken. Buiten spelen doen we gemengd.
In de middag is er aandacht voor talentontwikkeling.
Ook dit gebeurt zo mogelijk schooldoorbroken.
Er is een speciaal aanbod voor hoogbegaafde
kinderen (Exploragroep) en voor kinderen met
een verblijfsvergunning die de Nederlandse taal
onvoldoende beheersen. In de buitenschoolse opvang
is er een aparte groep voor kinderen die wat extra’s
nodig hebben.

DE LEERLINGEN
De samenwerking zorgt er niet alleen voor dat
so-kinderen thuisnabij onderwijs kunnen volgen,
maar maakt ook dat zij met broertjes en zusjes
naar dezelfde school kunnen. Ook dat is een grote
meerwaarde voor de kinderen. Kinderen leren
elkaar, met al hun verschillen, kennen, waarderen
en accepteren en er ontstaat respect tussen de
verschillende groepen kinderen. Dat gaat niet altijd
vanzelf. Dat moet groeien, maar ook is het daarvoor
nodig dat de school en het onderwijs goed worden
ingericht.
De s(b)o-kinderen profiteren van het feit dat ze met
kinderen van de reguliere school optrekken. Ook is
het mooi dat een mogelijke overstap naar regulier
onderwijs voor deze kinderen gemakkelijker wordt.
Maar niet alleen de s(b)o-kinderen profiteren van
de samenwerking. Doordat de s(b)o-expertise
gemakkelijk kan worden ingezet voor kinderen die
regulier onderwijs volgen, profiteren ook zij van de
samenwerking.
“Waar we begonnen zijn met één so-leerling
en nog niet zo goed wisten welke expertise er
nodig was, hebben we nu 18 s(b)o-leerlingen.
Met de komst van meer leerlingen, ontwikkelen
we ons. We kunnen steeds meer aan. We
krijgen volgend jaar bijvoorbeeld een leerling
met een visuele beperking. Dat is een nieuwe
problematiek voor ons, dus dat betekent dat we
ons daar op gaan ontwikkelen.”
20

Inge Westerveld, directeur van s(b)o Het Anker
en bao Het Anker

DE OUDERS
De ouders zien zeker de winst van de samenwerking,
maar de school heeft daar wel wat voor gedaan.
Aanvankelijk waren er wat ouders (vooral in de
bovenbouw) die moeite hadden met de samenwerking,
bijvoorbeeld omdat ze bewust voor een kleine school
hadden gekozen of omdat ze het lastig vonden dat
hun kind moest mengen met kinderen waarmee
het helemaal geen binding had. De school heeft
ouderavonden georganiseerd om de ouders zo goed
mogelijk mee te nemen in de ontwikkeling, en heeft de
eerste jaren op onderdelen rekening gehouden met
de gevoeligheden van ouders, bijvoorbeeld door de
eindmusical nog apart te organiseren.
“De pijn moest er bij de ouders een beetje
uitgroeien. De ouders van de kleuters die nu bij
ons worden aangemeld, weten niet anders dan
dat alles onder één dak zit en vinden het positief
dat we zoveel expertise in huis hebben. Ouders
van sbo-kinderen vinden het bijvoorbeeld
heel prettig dat hun kind ook met reguliere
basisschoolkinderen in de klas zit. Ouders zien
nu zeker de winst van deze constructie.”
Inge Westerveld, directeur van s(b)o Het Anker
en bao Het Anker

DE LERAREN/HET TEAM
Toen de samenwerking een feit was, konden
medewerkers zelf de keuze maken of ze wilden
‘meegaan’. Voor wie dit niet wilde werd een andere
plek gezocht binnen de stichting. Een aantal
leerkrachten koos vooraf of na een jaar voor een
andere werkplek. Het was en is een belangrijke
voorwaarde dat leerkrachten zich commiteren aan
de visie en de opdracht van de samenwerkende
partners. Om mensen te betrekken bij het proces en
de samenwerking, hebben de medewerkers – het
team, de units, de leerkrachten – veel eigenaarschap.
De kaders en de koers staan vast (visie, schoolplan,
jaarplanning) maar daarbinnen hebben de
medewerkers veel eigen verantwoordelijkheid en
ontwikkelruimte.

Er is veel aandacht voor professionalisering. Zo is
er een tweejarig nascholingstraject gaande voor
leerkrachten en medewerkers van de kinderopvang.
Dit traject bestaat uit gezamenlijke studiebijeenkomsten
en ‘coaching on the job’ om het geleerde in praktijk te
leren brengen.
“We investeren veel in de professionalisering
van de leerkrachten, ook in hun ontwikkeling
als mens, als persoon. Want als je je aan zo’n
veranderingsproces alleen als professional, en
niet als persoon verbindt, dan red je het niet
omdat je dan op een gegeven moment tegen
jezelf aanloopt. Dat we veel oog hebben voor de
leerkracht als mens helpt om hen betrokken en
in ontwikkeling te houden.”
Inge Westerveld, directeur van s(b)o Het Anker
en bao Het Anker

UITDAGINGEN
De samenwerking brengt een aantal uitdagingen met
zich mee:
•	Omdat deze constructie formeel ‘niet mag’,
wordt gewerkt aan het opstellen van een
symbioseovereenkomst. Dat brengt veel
administratie met zich mee. Omdat beide scholen
vallen onder WPO, valt de samenwerking
niet onder de ‘Beleidsregel experimenten
samenwerking regulier en speciaal onderwijs14’.
•	De samenwerkende organisaties werken met één
inhoudelijk ondersteuningsteam. Als ouders geen
toestemming geven voor het delen van gegevens,
brengt dit een AVG-vraagstuk met zich mee.
•	De verschillende scholen/organisaties hebben
hun eigen cultuur en administratiesystemen. Dat
vereist veel (dubbel) werk en afstemming. Ook
de bestuurlijke verantwoordelijkheden moeten
steeds opnieuw worden afgestemd en afgehecht.
•	Deze constructie staat of valt met lef, moed,
goed personeel en een sterke achterban. Het
vereist ‘ander’ personeelsbeleid (gericht op
ontwikkeling), affiniteit met de doelgroep,
specifieke expertise en ‘een brede rug’.

OPBRENGSTEN
•	Minder segregatie omdat leerlingen uit Wijk
bij Duurstede met diverse onderwijsbehoeften
samen leven en leren.
•	Minder leerlingen die moeten reizen om passend
onderwijs te krijgen en dus minder kosten voor
leerlingenvervoer buiten Wijk bij Duurstede
(passend onderwijs thuisnabij).
•	Minder doorverwijzing naar zwaardere
zorg en/of minder de noodzaak tot aparte
behandelsetting.
•	Minder bureaucratie, omdat meer onder één
dak plaatsvindt: meer eenvoud in rapportage,
specialistisch overleg en minder regellast.

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN
We hebben deze ontwikkeling vormgegeven in een
vierjarig project, waarvan er nu bijna 3 jaar op zitten.
De hierboven geformuleerde opbrengsten moeten aan
het eind van het project zijn gerealiseerd.
Streven is om meer scholen bij de samenwerking te
betrekken en de stuurgroep uit te breiden met meer
besturen. Om het project ‘Geen kind Wijk uit’ te doen
slagen (alle kinderen thuisnabij onderwijs te bieden)
en verder te brengen, is het van belang dat in de
toekomst ook collega-scholen in staat zijn om steeds
meer kinderen de benodigde ondersteuning te bieden.

MEER INFORMATIE
Inge Westerveld
www.hetanker-wijk.nl

21

14.	Met de wijziging van de beleidsregel per 1 juli 2020 is de samenwerking formeel wel mogelijk.

PRAKTIJKVOORBEELD

22

2. Junior College,
Nunspeet
Het Junior College in Nunspeet
biedt leerlingen met een ‘cluster 4
indicatie’ 10-14 onderwijs. Het is een
samenwerking tussen een so-school
(cluster 4) een reguliere vo-school.
In het Junior College zijn groep 7 en
8 van de so-school (de onderbouw)
en leerjaar 1 en 2 van de vo-school
(de bovenbouw) ondergebracht.
De afspraken zijn vastgelegd in een
samenwerkingsovereenkomst.

PARTNERS
• Dr. A. Verschoorschool, Nunspeet (so cluster 4).
• Nuborgh College Elburg/Nunspeet.

AANLEIDING
Toen de vso-locatie van De Ambelt in Nunspeet als
gevolg van reorganisatie verdween, zijn het Nuborgh
College en de Dr. A. Verschoolschool met elkaar in
gesprek gegaan om samenwerkingsmogelijkheden
te onderzoeken zodat deze leerlingen thuisnabij
onderwijs kunnen blijven volgen.

DOELEN EN AMBITIES
•	Leerlingen volgen thuisnabij zo regulier mogelijk
onderwijs.
•	Leerlingen stromen soepel door van primair naar
voortgezet onderwijs.
•	Leerlingen stromen goed toegerust door naar een
reguliere vo-school.
•	De kansen van leerlingen vergroten: leerlingen
behalen een regulier vo-diploma.

DE PRAKTIJK
Voor deze so-leerlingen is de overgang naar het
voortgezet onderwijs vaak een struikelblok. Door de
bovenbouw van de so-school (groep 7 en 8) en de
onderbouw van de vo-school (klas 1 en 2) onder te
brengen in één gebouw, wil het Junior College deze
overgang vergemakkelijken.
Kleinschaligheid (groepen van 10 à 15 leerlingen)
en een veilig en stimulerend pedagogisch klimaat
zijn belangrijke kenmerken van het Junior College.
Onder- en bovenbouw werken intensief samen en
wisselen informatie over leerlingen uit. Er worden drie
keer per jaar ouder-kind gesprekken gevoerd over het
handelingsplan en de ontwikkeling van het kind. De
leerling heeft in deze gesprekken de lead.
Leerlingen waarvan duidelijk is dat ze beter op hun
plek zijn in het vso of het praktijkonderwijs, stromen na
groep 8 uit naar een andere school. De leerlingen die
op het Junior College blijven worden voorbereid op
doorstroom naar een reguliere vo-school. Zij krijgen in
kleine groepen onderwijs op hun eigen niveau (vmbobasis tot vwo). Vanaf het begin in klas 1 (vo) volgen
zij vijf uur per week lessen op een reguliere vo-school

23

van het Nuborgh College. Het eerste halfjaar gaat
een leraar van het Junior College met hen mee. Het
aantal uren op de reguliere school wordt gaandeweg
uitgebreid, totdat de leerling er klaar voor is om de
overstap te maken. Dat verschilt per leerling en duurt
zo lang als nodig is.

UITDAGINGEN
•	Om de leerlingen van het Junior College te laten
ervaren wat het is om op een reguliere school te
zitten, vraagt van de collega’s van het Nuborgh
College een andere aanpak en inzet dan zij
gewend waren.
•	Er diende zich allerlei vragen aan rond de
integratie van de twee scholen in het Junior
College. Bijvoorbeeld: volgen leraren de
studiedag van hun eigen school of organiseert
het Junior College (ook) zelf studiedagen? Het
gaat soms ook om praktische zaken, zoals
bijvoorbeeld aanschaf van knutselmateriaal.

24

DE OUDERS
Ouders zijn blij en trots als hun kind doorstroomt naar
het reguliere onderwijs, maar zijn aanvankelijk vaak
huiverig. Zij hebben in de schoolloopbaan van het kind
vaak al veel meegemaakt. Om hun kind te beschermen
tegen nieuwe teleurstellingen of mislukkingen, zijn veel
ouders geneigd om na groep 8 voor het vso te kiezen.
De ouders worden vaak over de streep getrokken
door hun kind, die graag op het Junior College wil
blijven, omdat het vertrouwd is; ze kennen het gebouw,
ze kennen de gezichten van de collega’s van het
voortgezet onderwijs al, en de vertrouwde leraren van
de so-school blijven in beeld.
“Aan de ene kant vinden ouders het spannend
dat hun kind naar een reguliere school gaat,
maar aan de andere kant zijn ze zich ervan
bewust dat het de kansen van hun kind
aanmerkelijk vergroot.”
Wijnand Westerink, teamleider bovenbouw
Junior College

DE LEERLINGEN

DE LERAREN/HET TEAM

Omdat deze leerlingen zelf meestal de verwachting
hebben dat ze altijd in het speciaal onderwijs zullen
blijven, zijn ze erg trots als het ze lukt om over te
stappen naar een reguliere school. Hun zelfvertrouwen
neemt toe. Zo was er bijvoorbeeld een leerling die
ervan overtuigd was dat hij de reguliere setting niet aan
zou kunnen. Hij wilde naar het vso. De school wist hem
te stimuleren om toch een paar lessen te gaan volgen
op de reguliere vo-school. Het viel erg mee en na deze
ervaring zijn het perspectief en het zelfvertrouwen van
deze leerling veranderd: hij wil graag meer lessen
gaan volgen op de reguliere vo-school.

Het team bestaat uit onderwijsprofessionals die zich
met hart en ziel inzetten voor de leerlingen en de
ontwikkeling van de leerling centraal stellen. De leraren
van groep 7 en 8 hebben een ‘so-achtergrond’ en
de leraren van de bovenbouw hebben ervaring in
het reguliere voortgezet onderwijs. Het zijn allemaal
mensen die bewust kiezen voor deze doelgroep en hart
hebben voor deze kinderen. Daarnaast vindt de school
het belangrijk dat de leraren heel goed zijn in hun vak.

“Als je kinderen optimale kansen wilt bieden,
dan is het heel belangrijk dat leerlingen
zo regulier mogelijk onderwijs volgen. De
maatschappij is immers niet speciaal, maar
regulier.”

“We zien dat leraren echt gaan voor de leerling.
Daarnaast vinden wij het heel belangrijk dat
het uitstekende leraren zijn. Ze moeten hun
vak beheersen, de kennis op verschillende
niveaus kunnen onderwijzen en goed kunnen
differentiëren. Dit is wat wij van onze leraren
verwachten: je hebt hart voor kinderen en je
blinkt uit in je vak.”

Wijnand Westerink, teamleider bovenbouw
Junior College

Wijnand Westerink, teamleider bovenbouw
Junior College

OPBRENGSTEN
•	Een vloeiende overgang van so-leerlingen naar
het voortgezet onderwijs.
•	Meer so-leerlingen stromen door naar regulier
voortgezet onderwijs.
•	Het zelfvertrouwen van de leerlingen neemt toe.
•	Tevreden ouders.

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN
Een nieuw idee vraagt om een nieuw schoolgebouw.
De gemeente Nunspeet deelt deze mening en is
bereid om een school te bouwen direct naast Nuborgh
College Veluvine. Dit is voor leerlingen ideaal. Vanaf
groep 7 komen ze aan bij een reguliere school en dit
maakt de overstap naar regulier onderwijs nog kleiner.

MEER INFORMATIE
Wijnand Westerink
wwesterink@nuborgh.nl
www.juniorcollegenunspeet.nl

25

PRAKTIJKVOORBEELD

26

3. Gespecialiseerd
Onderwijs Hoogeveen
Vier scholen (sbo en so) in Hoogeveen
werken sinds 2016 intensief met elkaar
samen, nu nog vanuit twee gebouwen
(locatie Wielewaal en locatie van
Goghlaan). Het onderwijs sluit aan bij
de ondersteuningsbehoefte van het kind
en is erop gericht dat iedere leerling
onderwijs krijgt dat past bij zijn of haar
ontwikkelingsbijzonderheden en na
groep 8 uitstroomt naar een passende
vervolgplek. De vier scholen vallen
onder hetzelfde bestuur (RENN4).

PARTNERS
•
•
•
•

De Kameleon (sbo)
De Carrousel (sbo)
De Aventurijn (so cluster 4)
G.J. van der Ploegschool (so cluster 3)

Er wordt intensief samengewerkt met verschillende
(jeugd)zorgpartijen, de gemeente en verschillende
samenwerkingsverbanden passend onderwijs.

AANLEIDING
Deze regio heeft te maken met krimp. We willen
dat leerlingen desondanks thuisnabij onderwijs
kunnen blijven volgen, zo nodig gecombineerd met
specialistische ondersteuning en dagbesteding.

DOELEN EN AMBITIES
•	Meer kansen creëren voor leerlingen door onze
gezamenlijke expertise te bundelen en flexibel in
te zetten.
•	Het behouden van expertise in de regio.
•	Expertise uitwisselen en deskundigheid
bevorderen en delen.
•	Leerkrachten flexibeler inzetten (brede expertise).

DE PRAKTIJK
In de groepen 1 - 4 zitten op locatie Wielewaal zowel
so- als sbo-leerlingen. Locatie van Goghlaan heeft
geen aanbod voor groep 1 en 2 en heeft vanaf groep
3 een gecombineerd aanbod. De leerlingen worden
met behulp van het doelgroepenmodel op basis van
hun ondersteuningsbehoeften in groepen ingedeeld,
afhankelijk van het groepsaanbod er op dat moment
op beide locaties is. Vanaf groep 3 wordt er gewerkt
in combinatiegroepen so/sbo én in aparte so- en
sbo-groepen. Uitgangspunt is dat de kinderen worden
gemengd waar het kan, en als het nodig is onderwijs
krijgen in een aparte so- of sbo-groep.
We werken met één begroting, één formatieplan, en
er is één leerlingvolgsysteem. Op beide locaties is
een commissie voor de begeleiding die regelmatig
met elkaar afstemmen. Lesmethodes en aanpakken
worden op elkaar afgestemd en de expertise van de
verschillende scholen kan overal worden ingezet.
Om een integraal aanbod te kunnen vormgeven, op
basis van een integrale indicering en intake, werken
we nauw samen met de gemeente, het Centrum voor
Jeugd en Gezin en de commissie van arrangeren
van het samenwerkingsverband 22.03. Deze

27

samenwerking is van wezenlijk belang, bijvoorbeeld
als het gaat om een integrale indicatie jeugdzorg,
een toelaatbaarheidsverklaring, of de inzet van een
pedagogisch medewerker van een zorgpartij om
leerlingen te ondersteunen bij hun emotionele en
sociale ontwikkeling.

DE LEERLINGEN
Leerlingen profiteren van het gecombineerde
aanbod. Tegelijkertijd bestaat het risico dat je
leerlingen ondervraagt of overvraagt. Het vereist
voortdurende en zorgvuldige afstemming: is het
onderwijs dat we bieden nog passend? Het is
mooi om te zien dat de leerlingen – ook in de
hogere groepen – helemaal niet bezig zijn met de
verschillen tussen de groepen. Zij weten niet wie een
so- of een sbo-leerling is en dit is ook niet relevant.
Ze ontwikkelen zich met en dankzij elkaar.
“Het gespecialiseerde onderwijs biedt meer
gelijke kansen voor kinderen.”
Mariet Lalkens, orthopedagoog Van der
Ploegschool en De Carrousel, Hoogeveen

“Alle kinderen hebben in de basis veiligheid,
voorspelbaarheid en structuur nodig en
een passend aanbod waardoor een kind tot
ontwikkeling kan komen. Op welk gebied dan
ook.”
Margriet Westenbrink, leerkracht Van der
Ploegschool en De Carrousel, Hoogeveen

DE OUDERS
Ook ouders zijn positief over het gespecialiseerd
onderwijs. Ze zien dat hun kind(eren) profiteren van
de diversiteit in expertise en de flexibiliteit van de
ondersteuning. Overstappen naar een andere vorm
van onderwijs binnen Gespecialiseerd Onderwijs
Hoogeveen is makkelijker geworden.

28

Ouders zien de meerwaarde van de samenwerking: de
groepen blijven klein en er is vaker extra ondersteuning

in de klas. De ouders zijn over de ontwikkelingen
geïnformeerd via nieuwsbrieven en in de schoolgids.
De ouders houden zich niet zozeer bezig met het hoe
en wat van de samenwerking, maar vinden het vooral
belangrijk hoe het werkt voor hun kind.
“Wij kijken bij ieder kind naar mogelijkheden
en kansen, en nemen ouders hierin mee.”
Anneke van Toly, leerkracht Van der Ploegschool
en De Carrousel, Hoogeveen

DE LERAREN/HET TEAM
Er is een vijfjarenplan opgesteld met mijlpalen; een
weg die door de medewerkers gezamenlijk wordt
bewandeld en vormgegeven. Dit is een geleidelijk
en organisch proces, zodat de leerkrachten
langzamerhand kunnen ingroeien in de nieuwe
werkwijze. Omdat het belangrijk is dat leerkrachten en
het team zich blijven ontwikkelen, is er veel aandacht
voor scholing en leren van en met elkaar. Zo draaien
leerkrachten bijvoorbeeld bij elkaar mee in de groep.
Het doelgroepenmodel geeft leerkrachten veel
houvast, omdat dat heel duidelijk aangeeft wat het
ondersteuningsniveau van een kind is. Daarnaast
is het belangrijk dat er een sterke Commissie Voor
de Begeleiding (CVB) is, die achter het team staat,
met leerkrachten meedenkt en hen ondersteunt.
Leerkrachten kunnen met vragen en zorgen altijd
terecht bij het CVB en er is altijd een CVB-lid op de
locatie aanwezig.
“Dit vraagt van alle leerkrachten meer dan
voorheen. Je moet een topper en een echte
professional zijn om hier te kunnen werken.”
Roselie Drost, teamleider Van der Ploegschool
en De Carrousel, Hoogeveen

UITDAGINGEN
Dat de scholen (nog) zijn gehuisvest in twee
afzonderlijke gebouwen, bemoeilijkt nauwe
inhoudelijke samenwerking.

OPBRENGSTEN
•	Er wordt zeer nauwkeurig gekeken naar de
specifieke ondersteuningsbehoefte van ieder
kind. Hierdoor krijgen leerkrachten een bredere
kijk op de hulpvragen, waardoor er minder in
‘hokjes’ en meer in mogelijkheden wordt gedacht.
•	Er wordt minder snel een ‘stempel’ op het kind
geplakt. Ouders zien dat hun kind zich kan/mag
ontwikkelen naar eigen kunnen.
•	Door de diversiteit binnen één groep, is er minder
focus op bijvoorbeeld alleen het gedrag of
alleen de leerachterstand van een kind. Hierdoor
verminderen het negatieve gedrag en/of het
negatieve zelfbeeld van een kind en nemen de
leervorderingen toe.
•	De professionals zien, benoemen, ontdekken
en initiëren zelf mogelijkheden. Ze denken in
toenemende mate buiten kaders en hokjes.
•	Niet het aanbod, maar de
ondersteuningsbehoefte van de leerling staat
centraal.

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN
•	We werken toe naar gezamenlijke
werkprocessen (bijv. OPP) en intensiveren de
samenwerking met zorgpartners.
•	Daarnaast werken we aan een goede
afstemming met regulier onderwijs om de kansen
op schakelen te vergroten.
•	We gaan naar een nieuw gebouw waar we,
in nauwe samenwerking met het reguliere
onderwijs, als één school onderwijs
bieden aan leerlingen met een specifieke
ondersteuningsbehoefte in Hoogeveen en
omgeving.

MEER INFORMATIE
Ingrid Cornelissen
i.cornelissen@renn4.nl
29

PRAKTIJKVOORBEELD

30

4. Kentalis Compas
College, Oss
Sinds 2015 volgen leerlingen met
een taalontwikkelingsstoornis en
slechthorende kinderen van het
Kentalis Kompas College (vso, cluster
2) praktijkonderwijs en vmbo in een
reguliere school: Het Hooghuis in
Oss. De samenwerking is gebaseerd
op een gezamenlijke gedeelde visie
op inclusief onderwijs. De twee
scholen en de gemeente hebben een
samenwerkingsovereenkomst gesloten.

PARTNERS
• Kentalis Compas College Oss, vso cluster 2
• Het Hooghuis locatie De Singel, Pro-onderwijs
•	Het Hooghuis locatie Zuidwest, VMBO onderwijs

AANLEIDING
Afname van het aantal vso-leerlingen, de vernieuwing
van het vmbo-curriculum en de invoering van de
Wet passend onderwijs waren voor het Kentalis
Compas College aanleidingen voor de uitvoering
van een SWOT-analyse. Op basis van de uitkomst
en de ontwikkelde visie op inclusief onderwijs is
besloten om intensief te gaan samenwerken met een
reguliere partner met dezelfde visie: Het Hooghuis in
Oss. Na een succesvolle pilot, volgen alle vmbo- en
praktijkonderwijsleerlingen van Kentalis sinds 2015
onderwijs binnen de muren van de reguliere school.

DOELEN EN AMBITIES
•	Door gebruik te maken van het brede aanbod in
het reguliere onderwijs, hebben de vso-leerlingen
meer kansen om uit te stromen naar een passende
werkplek of vervolgonderwijs.
•	Dat vso-leerlingen zich kunnen spiegelen aan
een bredere ‘copinggroep’ heeft een positieve
invloed op hun gedrag, de sociaalemotionele
ontwikkeling en hun weerbaarheid.
•	Inclusiviteit: leerlingen – zowel vso als regulier –
beter toerusten voor de participatiemaatschappij.
•	De scholen profiteren van elkaars expertise en
van elkaars aanbod en leren van elkaar.
•	De speciale school is beter in beeld en is
makkelijker te vinden door andere scholen van
het samenwerkingsverband passend onderwijs.

DE PRAKTIJK
•	Er is een gezamenlijke visie geformuleerd.
•	Het aanbod van de scholen en de lessentabellen
worden afgestemd.
•	Er zijn binnen de scholen ruimtes ingericht voor
de separate lessen voor de vso-leerlingen.
•	Er is een gedeeld curriculum.
•	De vso jaarkalender wordt afgestemd op
regulier onderwijs en er worden gezamenlijke
studiedagen gehouden.
•	Het personeel van de verschillende scholen wordt
geïntegreerd (cultuuraanpak).
•	Wekelijks bespreken de directies en de intern
begeleiders van de scholen de voortgang en de
knelpunten.

31

DE LEERLINGEN
•	De vso-leerlingen worden veel zelfstandiger en
bewegen zich steeds makkelijker in de reguliere
groep. Hoewel de vso-leerlingen wel speciale
ondersteuning nodig hebben, is het verschil
tussen de leerlingen in veel situaties niet meer
zichtbaar.
•	Doordat deze leerlingen nu een beter beeld
krijgen van wat regulier onderwijs inhoudt,
wordt de drempel lager en stromen ze
makkelijker door naar het mbo.
•	De vso-leerlingen hebben aanmerkelijk meer
kansen en toekomstmogelijkheden, omdat ze nu
meer keuzemogelijkheden hebben dan op de
speciale school.
“De eerste vso-leerlingen die naar de reguliere
school gingen, vonden het heel erg spannend.
We hadden allerlei voorzorgsmaatregelen
genomen om het zo veilig mogelijk te maken.
Zo hadden we bijvoorbeeld een aparte
pauzeruimte ingericht. Maar het mooie was: die
aparte ruimte is maar twee dagen gebruikt.”
Erik Schraven, directeur Kentalis Compas
College Oss

DE OUDERS
Met name ouders van de vso-leerlingen die naar het
praktijkonderwijs gingen, vonden het erg spannend dat
hun kinderen naar zo’n grote school (250 leerlingen)
zouden gaan. Ze waren gewend aan een school met
ongeveer honderd leerlingen en waren bang dat
hun kind op zo’n grote school niet de ondersteuning
zou krijgen die hij/zij nodig had. De ouders van
vmbo-leerlingen hadden iets minder zorgen over de
samenwerking tussen de scholen. Hoewel ook zij het
spannend vonden, zagen ze ook de mogelijkheden en
kansen van de samenwerking.

32

De praktijkschool heeft voor de ouders van deze
leerlingen een traject georganiseerd waarin ze kennis
konden maken met de (werkwijze van de) reguliere
school. Ze zijn een dag meegenomen naar de school

om alles te bekijken en mensen te bevragen: hoe ziet
de zorgstructuur eruit, hoe worden leerlingen begeleid?
Dat heeft bij veel ouders de zorgen verminderd/
weggenomen.
“Uit het onderzoek dat we recent onder ouders
hebben uitgevoerd blijkt dat ouders nu zeer
tevreden zijn. De vmbo-ouders waarderen de
samenwerking met een 8,1 en de pro-ouders,
die aanvankelijk meer zorgen hadden over de
samenwerking, geven er nu zelfs een 8,5 voor.”
Erik Schraven, directeur Kentalis Compas
College Oss

DE LERAREN/HET TEAM
Alle vso-leraren hebben er zelf voor gekozen om ‘mee
te gaan’ naar de reguliere school, maar zowel de vsoleraren als de leraren van de reguliere school moesten
eraan wennen. Met name twee interventies hebben de
integratie op teamniveau bevorderd:
•	In een traject ‘zelfsturing’ zijn onder meer de
kwaliteiten van leraren in beeld gebracht.
Resultaat is dat leraren worden ingezet op hun
kwaliteiten, zoveel mogelijk zelfsturend werken
en veel verantwoordelijkheid krijgen in de
uitvoering.
•	Synergietrajecten, waarin leraren van de twee
scholen samenwerken, samen vergaderen en van
elkaar leren op studiedagen, in werkgroepen en
door lesbezoeken.
“De mensen van het vso zijn bijvoorbeeld
heel sterk in het directe instructiemodel en het
pedagogisch handelen en hebben daarvan op
een studiedag demonstraties gegeven. Zij leren
op hun beurt van de reguliere docenten om wat
minder beschermend met de leerlingen om te
gaan. Daar varen de leerlingen wel bij.”
Erik Schraven, directeur Kentalis Compas
College Oss

UITDAGINGEN

MEER INFORMATIE

•	Naast vele praktische regelzaken, moest er als
gevolg van de samenwerking/verhuizing een
nieuw brinnummer worden geregeld. Dit is een
vrij gecompliceerde procedure waar zowel de
overheid als de andere cluster 2-instellingen
zeggenschap over hebben.
•	Aandachtspunt was de afstemming op het
reguliere curriculum, zodanig dat het cluster
2-specifieke deel niet ondergesneeuwd raakt. Dit
is goed opgelost.
•	Verschillen in de cao van vo en van po (vso valt
onder po): de mensen die onder de cao po vallen
verdienen minder, moeten meer uren voor de klas
staan en hebben een zwaardere administratieve
last.
•	Er zijn wettelijke beperkingen om inclusiviteit
op maat te realiseren. Zo is er een maximum
aantal lesuren dat in symbiose mag worden
vormgegeven.

Erik Schraven
e.schraven@kentalis.nl
www.kentalis.nl/onze-scholen/kentaliscompas-college-oss

OPBRENGSTEN
•	Een breed aanbod van beroepsmogelijkheden.
•	Een professionele cultuur.
•	Vso-leerlingen leren van reguliere leerlingen.
•	Er is cluster-2 deskundigheid aanwezig binnen de
reguliere school. Hier profiteert ook de reguliere
leerling van.
•	Steeds minder leerlingen maken gebruik van de
intensieve voorziening. Een fantastisch resultaat
mét een keerzijde: druk op de begroting.

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN
Graag zouden wij een proef starten waarin het vso als
aparte vorm wordt opgeheven en alle ondersteuning
wordt geboden in de reguliere klassen, zodat er
(vrijwel) geen aparte vso-lessen meer worden
gegeven.

33

PRAKTIJKVOORBEELD

34

5. KindCentrum Borgele,
Deventer
In KindCentrum Borgele in Deventer
zijn basisonderwijs, speciaal onderwijs
(cluster 3), kinderopvang en een
Orthopedagogisch Dagcentrum
ondergebracht in één gebouw. In een
samenwerkingsovereenkomst hebben
de partners afspraken vastgelegd
over de inhoud, de samenwerking, de
exploitatie en de beslissingsstructuur.
Er is een onafhankelijke algemeen
directeur. Het eigenaarschap is belegd
in een Vereniging van Eigenaren. Het
KindCentrum opende haar deuren
in 2017.

PARTNERS
•	De Borgloschool (Stichting Openbaar Primair
Onderwijs Deventer)
•	SO De Linde, cluster 3 (De Onderwijsspecialisten)
•	Orthopedagogisch Dagcentrum ’t Lantaarntje
(Stichting De Parabool)
•	Partou Kinderopvang/BSO (Partou
Kinderopvang)
•	Gemeente Deventer

AANLEIDING
Nieuwbouw bij drie van de vier partners was
de directe aanleiding voor de oprichting van
KindCentrum Borgele. Mede als gevolg van zachte
dwang rond eenmalige stichtingskosten van de
gemeente Deventer, zijn de bestuurders bij elkaar
gaan zitten en hebben zij al werkende een visie (1
+ 1 = 3) ontwikkeld en plannen gemaakt voor het
KindCentrum. We dragen de visie met verve uit.

DOELEN EN AMBITIES
De vier partners werken complementair met
elkaar samen met het doel dat de kinderen zich
maximaal ontwikkelen. Ieder kind mag er zijn. Wij
onderscheiden ons door de combinatie van onderwijs,
opvang en zorg, waardoor er veel expertise onder
één dak beschikbaar is en we een geïntegreerd
aanbod kunnen realiseren. We vullen elkaar aan,
onderhouden korte lijnen en versterken elkaar op
inhoud. Het kind en zijn ontwikkelbehoeften zijn altijd
het vertrekpunt. Als het in het belang van het kind is,
overschrijden wij bestaande grenzen. Dan laten we
het bestaande los en kijken we naar mogelijkheden die
we samen hebben om kinderen zich maximaal te laten
ontwikkelen. Voorop staat dat wij kinderen en hun
ouders maatwerk willen bieden.
De komende drie jaar staan de volgende ambities
hoog op de agenda:
•	Een gezamenlijke doorontwikkeling in de richting
van inclusief onderwijs.
•	Een organisatie, die door professionals en ouders
wordt ervaren als één team.
•	Voortgaand partnerschap met ouders.
•	Een gevestigde vooruitstrevende positie in de
maatschappelijke omgeving van onderwijs, zorg
en kinderopvang.

DE PRAKTIJK
KindCentrum Borgele biedt:
•	Onderwijsarrangementen voor individuele
leerlingen en groepen leerlingen.
•	Zorg-onderwijsarrangementen voor individuele
leerlingen en groepen leerlingen.
35

Er is in het KindCentrum veel expertise aanwezig op
het gebied van cognitieve problematiek, gedrag,
autisme en ernstig meervoudig beperkte kinderen.
We werken volgens Rijnlandse principes: ruimte voor
initiatief, dienend leiderschap, de professional aan zet,
en fouten maken mag (en wordt zelfs aangemoedigd).
We komen erachter dat samenwerken, oordeelvrij
luisteren en respect hebben voor elkaars professie en
kwaliteiten leiden tot nieuwe manieren van werken en
nieuwe inzichten.

oog voor andere kinderen, dwangmatig gedrag
vermindert of het aantal epilepsieaanvallen neemt
af. Ook de so-kinderen leren ervan. Ze helpen de
kinderen van het dagcentrum graag en hun gevoel
van eigenwaarde krijgt een boost.

Het KindCentrum realiseert een eenduidige
ontwikkelingsgerichte aanpak. Doordat professionals
van de verschillende disciplines samenwerken en
dezelfde taal spreken, is er veel mogelijk. Als het goed
is voor de ontwikkeling van het kind is al het andere
daaraan ondergeschikt. Bovenbouwleerlingen van de
reguliere school nemen kinderen met een beperking
mee in hun spel, onderbouwleerlingen spelen met en
door elkaar op de speelplaats, en vieringen worden
gezamenlijk vormgegeven. Ook ouders nemen
gezamenlijk initiatieven en er is een Kindcentrumbrede
leerlingenraad in oprichting.

Huub de Haan, directeur KindCentrum Borgele

DE LEERLINGEN
Een kind van de so-school dat goed is in
rekenen, volgt rekenlessen in de reguliere school,
kinderen van de reguliere school lezen voor in de
kinderopvang, voetballende kinderen van groep
8 passen hun spelgedrag aan als er een paar
kinderen meedoen die een beperking hebben.
De kruisbestuiving, het feit dat kinderen van de
verschillende instellingen elkaar tegenkomen,
elkaar helpen en met elkaar samenwerken, doet hen
groeien. Het stimuleert sociaal gedrag en versterkt
hun gevoel van eigenwaarde.

“Kinderen gaan heel makkelijk en
vanzelfsprekend met elkaar om. Wij
onderschatten kinderen vaak in hun adaptieve
vermogen om met kinderen om te gaan die
anders zijn.”

DE OUDERS
Aanvankelijk waren ouders behoorlijk kritisch over
dit concept van samenwerking tussen onderwijs en
zorg. De ouders van de reguliere school vreesden
bijvoorbeeld dat het een ‘zorgcentrum’ zou worden of
dat alle aandacht naar de ‘zorgkinderen’ zou gaan.
Inmiddels zijn dergelijke geluiden verstomd en kiezen
ouders bewust voor deze school. Sinds de start van het
KindCentrum is de reguliere school met 25% gegroeid.
Dat heeft onder meer te maken met het feit dat ouders
worden meegenomen in de ontwikkelingen. Er is
een klankbordgroep van ouders, waarmee vooraf
plannen en ideeën worden besproken. Daarnaast is
er een actieve oudervereniging, die allerlei activiteiten
voor ouders organiseert. Deze vereniging is opgezet
vanuit de reguliere school, maar heeft inmiddels een
kindcentrumbrede functie.
“Ouders vinden het zeer waardevol dat hun
kind met allerlei typen mensen en kinderen
in aanraking komt en dat ze ook omgaan met
kinderen die een beperking hebben.”
Huub de Haan, directeur KindCentrum Borgele

36

Een mooi voorbeeld is de zogenoemde
‘onderwijszorggroep’, een samenwerking tussen de
so-school en het orthopedagogisch dagcentrum. Een
aantal kinderen met een meervoudige beperking
neemt een deel van de tijd deel aan het onderwijs in
een so-klas. Deze kinderen hebben daar veel baat
bij. Ze worden bijvoorbeeld alerter, krijgen meer

DE LERAREN/HET TEAM
De medewerkers hebben vaak een brede
professionele achtergrond; ze hebben bijvoorbeeld
een onderwijsbevoegdheid, maar hebben ook in

de kinderopvang of de zorg gewerkt. Ze willen niet
alleen in de breedte met kinderen werken, ze willen
zich ook breed ontwikkelen en hun kennis verbreden.
Het KindCentrum biedt hen daarvoor mogelijkheden:
er is veel aandacht voor professionalisering,
mensen leren van elkaar en medewerkers hebben
binnen het KindCentrum carrièremogelijkheden.
In verticale zin, maar ook horizontaal: er zijn
bijvoorbeeld medewerkers die overstappen naar een
andere partner binnen het KindCentrum. Werken
in het KindCentrum biedt professionals dus veel
mogelijkheden, maar er wordt ook veel van hen
verwacht, zeker gezien de problematiek van de
kinderen. Wij trekken mensen aan die juist dat boeiend
vinden.
“Langzamerhand gaat iedereen dezelfde taal
spreken en gaan mensen elkaar begrijpen en
vinden. Je ziet dat de culturen van onderwijs
en zorg steeds dichter bij elkaar komen. Want
die verschillen echt van elkaar. Als je niet naar
elkaar toegroeit kom je niet verder. Daarom
investeren wij in het gesprek met elkaar en
faciliteren we dat.”

OPBRENGSTEN
Belangrijkste opbrengst voor kinderen en ouders zijn
de eenduidige ontwikkelingsgerichte aanpak en de
samenwerking van de verschillende professionals,
waardoor er meer mogelijk is en de kansen van hun
kind toenemen. Ouders spreken dat ook uit. Kinderen
krijgen kansen om elkaar te leren kennen en respect
voor elkaar te krijgen.

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN
•	Intensieve samenwerking met sociale partners.
• Fluïde randen in financiering en wetgeving.
• Meer combinaties van zorg, onderwijs en welzijn.
• Dagprogramma’s van 8 tot 6 voor kinderen.
•	Een maatschappelijk voorbeeld zijn als het gaat
om inclusie.
•	Partner zijn van ouders bij de opvoeding; ook
outreachend.

MEER INFORMATIE

Huub de Haan, directeur KindCentrum Borgele

UITDAGINGEN

Huub de Haan (algemeen directeur)
h.dehaan@kcborgele.nl
www.kindcentrumborgele.nl

We hebben te maken met de scheiding van onderwijs
en zorg en middelen die niet ‘vermengd’ mogen
worden, twee beleidsterreinen met hun eigen
(soms strijdige) wet- en regelgeving. Het brengt
administratieve rompslomp, frustratie en werkdruk met
zich mee, en het belangrijkste: het is niet in het belang
van het kind. Grootste uitdaging is om, ondanks
dat alles, tóch te doen wat het beste is voor de
ontwikkeling van het kind. Daarnaast sluit het beleid
van samenwerkingsverbanden en gemeenten nog niet
altijd naadloos aan bij de inclusieve visie en werkwijze
van ons KindCentrum.

37

PRAKTIJKVOORBEELD

38

6. Eduwiek, Hoogeveen
Onder de naam Eduwiek werken
vijf partners in Hoogeveen, na een
jarenlange voorbereiding, sinds 2017
met elkaar samen om elke leerling
onderwijs en zorg op maat te bieden.
Eduwiek is een onderwijsconcept
waarin regulier en speciaal onderwijs
elkaar versterken. Belangrijkste
uitgangspunt is: samen waar het kan,
apart waar nodig.
Door verschillende onderwijsvormen samen te brengen
onder een dak, profiteren leerlingen van kansen die
andere onderwijsvormen hen bieden. Eduwiek wil een
school zijn voor alle kinderen, vanuit de overtuiging dat
elk kind baat heeft bij diversiteit in achtergrond en niveau.
Door deskundigheid en faciliteiten van regulier en
speciaal onderwijs te bundelen, ontstaan waardevolle
kansen. Het belang van de leerling staat voorop, altijd.
Het gezamenlijke doel van Eduwiek is: kinderen helpen
op hun weg naar een kansrijke toekomst.

PARTNERS
•	Roelof van Echten College (RvEC) , Hoogeveen
(pro, vmbo, mavo, havo, vwo)
•	RENN4: De Atlas (vso cluster 4) en De Windroos
(vso cluster 3)
•	Ambiq
•	Onderwijscentrum De Twijn
•	Kentalis

AANLEIDING
Een school voor alle kinderen, zonder grenzen tussen
regulier en speciaal onderwijs. Die gezamenlijke
droom van het Roelof van Echten College en RENN4
was in 2008 de aftrap voor de ontwikkeling van het
bijzondere onderwijsconcept Eduwiek.

DOELEN EN AMBITIES
•	Leerlingen van speciaal en regulier voortgezet
onderwijs een totaalaanbod van onderwijs en
ondersteuning bieden. De ambitie is dat er in het
aanbod geen grenzen meer zijn tussen speciaal
en regulier onderwijs.
•	Kennis en expertise bundelen en delen.
•	De school wil een afspiegeling zijn van de
maatschappij: leerlingen worden niet ingedeeld
in ‘hokjes’. Zij volgen allemaal onderwijs binnen
dezelfde school.

DE PRAKTIJK
Het onderwijsconcept Eduwiek wordt toegepast op
twee locaties, met totaal zo’n 2200 leerlingen. Op
de ene locatie zijn mavo, havo, vwo ondergebracht
en op de andere locatie praktijkonderwijs, vso cluster
3 en 4, vmbo en mavo. De praktijkruimtes, zoals een
leskeuken, praktijklokalen voor hout en metaal, de
kas, een arbeidstrainingscentrum, een winkel en een
simulatiewoonhuis, worden gedeeld.
Leerlingen volgen waar het kan gezamenlijk onderwijs
binnen eenzelfde leerroute vanuit de samenwerking
tussen vo en vso. Zo haalt een vso-leerling zijn
heftruckcertificaat bij het praktijkonderwijs. En een
leerling uit het praktijkonderwijs die goed is in Engels,
doet mee met de lessen Engels op het vmbo. Ook
kunnen vso-leerlingen reguliere lessen volgen. Zo nodig
gaat er een vso-docent mee. Dit schooljaar is Eduwiek
gestart met een structuurklas voor leerlingen die extra
ondersteuning krijgen binnen havo/vwo. Hier wordt
ook gebruikgemaakt van de expertise van RENN4.
Eduwiek heeft een expertisecentrum ingericht, dat
onderwijsarrangementen verzorgt voor leerlingen
in vso en regulier onderwijs en dat docenten en
leerlingen ondersteuning biedt. Ook biedt het

39

expertisecentrum scholingen voor docenten/teams en
worden zogenoemde ‘schakelbegeleiders’ ingezet om
de instroom van vso-leerlingen in regulier onderwijs
te begeleiden. Het expertisecentrum bestaat uit
ondersteunend personeel van het Roelof van Echten
College, RENN4, Ambiq, Onderwijscentrum De Twijn
en Kentalis.

ze zien wat het doet met hun kind en ze zien in dat het
hun kind meer ontwikkelingsmogelijkheden geeft.
“Er is veel in geïnvesteerd om de ouders mee
te nemen in deze ontwikkeling en hen gerust te
stellen, maar er zijn ook grenzen gesteld. Onze
gezamenlijke visie is en blijft het uitgangspunt.”
Karen van Eck, hoofd Expertisecentrum Eduwiek

DE LEERLINGEN
De leerlingen houden zich niet of nauwelijks bezig
met niveauverschillen en gaan over het algemeen
op een positieve manier met elkaar om, ongeacht
het niveau en de ondersteuningsvraag. Dat gaat
niet altijd vanzelf. De docenten zetten daar bewust
op in. Als vmbo-leerlingen bijvoorbeeld lachen
om een leerling met het syndroom van Down, dan
grijpt de docent zo’n voorval aan om leerlingen uit
te leggen wat we verstaan onder ‘respectvol met
elkaar omgaan’: je mag wel lachen als een leerling
met het syndroom van Down iets grappigs zegt of
doet, maar je mag hem niet uitlachen. Het wordt
voor de leerlingen steeds meer de norm dat iedereen
gelijkwaardig met elkaar omgaat. Leerlingen leren
van elkaar en trekken zich aan elkaar op.
“Het is heel mooi om te zien wat het met
kinderen doet. Binnen ons onderwijsconcept
leren we kinderen omgaan met verschillen, als
afspiegeling van de maatschappij.”
Karen van Eck, hoofd Expertisecentrum Eduwiek

DE OUDERS

40

De ouders zijn van het begin af aan meegenomen in
de ontwikkelingen. Ze kregen veel ruimte om vragen te
stellen en zorgen te delen, want de scholen hadden er
begrip voor dat het voor veel ouders een spannende
aangelegenheid was dat er zes locaties op één locatie
werden ondergebracht. Voor de ouders van cluster-3
leerlingen zijn er bijvoorbeeld extra ouderavonden
gehouden en toen de locatie Voltastraat in aanbouw
was, zijn ouders uitgenodigd om te komen kijken.
Inmiddels zijn de ouders positief over de samenwerking:

DE MEDEWERKERS
Betrokkenheid van docenten is een voorwaarde voor
succes. Zij maken het verschil. Daarom hebben de
teams al in een vroeg stadium van het leerproces van
de leerling contact met elkaar en is er veel aandacht
voor professionalisering. Om elkaar en elkaars
onderwijs beter te leren kennen, is er bijvoorbeeld een
gezamenlijke conferentie georganiseerd en hebben
leraren van verschillende onderwijstypen elkaars
lessen bezocht. Deze kruisbestuiving en kennisdeling
worden nog steeds gestimuleerd. Om medewerkers
van de verschillende geledingen met elkaar in contact
te brengen, worden er binnen Eduwiek gezamenlijke
scholingen en activiteiten georganiseerd, zoals
bijvoorbeeld een gezamenlijke EHBO-scholing of
activiteitenmiddagen voor alle medewerkers.
Het expertisecentrum heeft een professionaliseringsaanbod voor docenten en teams. Krijgt een team
bijvoorbeeld een leerling van Kentalis, dan kunnen
de teamleden een cursus ‘slechthorendheid’ volgen.
Of heeft een leerling een taalontwikkelingsstoornis,
dan is er een daarop toegespitste training voor
docenten. Daarnaast zorgen de hierboven genoemde
schakelbegeleiders ervoor dat docenten goed
worden voorbereid als ze een (vso)leerling met een
specifieke ondersteuningsbehoefte in de klas krijgen,
zodat ze weten wat van hen wordt verwacht en welke
pedagogische ondersteuning deze leerling nodig heeft.
Docenten zien in toenemende mate de meerwaarde
van het onderwijsconcept. In het aannamebeleid is hier
ook aandacht voor: nieuwe medewerkers moeten de
visie onderschrijven.

“Docenten gaan de mogelijkheden van het
concept Eduwiek steeds meer benutten. Zo
regelde een leraar van cluster 3 bijvoorbeeld
met de tekenleraar dat een leerling die goed
is in tekenen de tekenlessen kan volgen in het
vmbo. Docenten nemen steeds vaker zelf zulk
soort initiatieven en weten elkaar makkelijker
te vinden.”
Karen van Eck, hoofd Expertisecentrum Eduwiek

UITDAGINGEN

‘vastzitten’ in één onderwijsleerroute, maar
gebruik kunnen maken van verschillende leerroutes
en verschillende vormen van ondersteuning.
•	Leerlingen kunnen binnen de verschillende
leerroutes schakelen. Leerlingen van het regulier
onderwijs kunnen schakelen naar het speciaal
onderwijs en andersom.

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN

•	Het is onze ambitie om de grenzen tussen regulier
en speciaal onderwijs te minimaliseren, maar
soms lopen we tegen beperkingen aan vanuit de
wet- en regelgeving.
•	Aanvankelijk waren niet alle leraren enthousiast.
Daar is veel in geïnvesteerd. Nu is het
aannamebeleid: wie hier wil werken moet onze
visie onderschrijven en moet het boeiend vinden
om (ook) te werken met leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften.
•	Als het om financiën gaat, is het altijd spannend.
Geld is in dit soort samenwerkingen vaak
een obstakel. Binnen Eduwiek werken de
bestuurders vanuit het uitgangspunt dat het
organisatiebelang altijd ondergeschikt is aan
de visie. Met andere woorden: we doen eerst
wat goed is voor de leerling en kijken daarna
hoe we het financieel regelen. Er zijn afspraken
vastgelegd in een beheersovereenkomst en
een samenwerkingsovereenkomst, zodat niet
steeds besproken hoeft te worden wie waar
verantwoordelijk voor is. Dit wordt jaarlijks
geëvalueerd.

•	We zien dat de scheiding tussen speciaal en
regulier onderwijs bij ons aan het vervagen is.
We streven ernaar dat die scheiding verdwijnt.
•	Omdat we willen dat elke jongere dicht bij
huis onderwijs kan volgen, onderzoeken we
of ook havoleerlingen met een specifieke
ondersteuningsbehoefte binnen Eduwiek onderwijs
kunnen krijgen (nu moeten zij gebruikmaken van
een onderwijsvoorziening buiten de regio).
•	We breiden het onderwijs in de zogeheten
onderwijszorgklas steeds verder uit. Hier worden,
in nauwe samenwerking met de gemeente en
met Ambiq, maatwerkprogramma’s verzorgd
voor leerlingen met een grote afstand tot
onderwijs en leerlingen die een gecombineerd
onderwijszorgaanbod nodig hebben.
•	Graag willen we dat het Expertisecentrum in de
toekomst nog vanzelfsprekender wordt ingezet
voor zowel leerlingen als docenten.
•	We willen investeren in het overbrengen/delen van
onze kennis naar andere scholen. We leren elke
dag opnieuw en zien steeds nieuwe mogelijkheden.
Door kennis en ervaringen te delen, brengen we
elkaar verder en ondersteunen we elkaar bij de
ontwikkeling en vernieuwing van onderwijs.

OPBRENGSTEN

MEER INFORMATIE

•	Leerlingen worden goed voorbereid op de
maatschappij, omdat leerlingen van de verschillende
onderwijsvormen samenleven binnen de school. In
de maatschappij zijn er ook geen hokjes.
•	Leerlingen krijgen de kans om hun talenten
optimaal te ontwikkelen, doordat ze niet

Karen van Eck
c.g.vaneck@rvec.nl
www.rvec.nl/Home/Onze_school/
Onderwijsconcept_Eduwiek
41

PRAKTIJKVOORBEELD

42

7. Prisma Gespecialiseerd
Onderwijs, Kampen
Prisma is sinds 1 augustus 2016
een geïntegreerde school voor
speciaal onderwijs (so) en speciaal
basisonderwijs (sbo). Dat houdt in dat
er verschillende types gespecialiseerd
onderwijs verenigd zijn in één
vernieuwende school. Prisma is ontstaan
uit de samenvoeging van so cluster 3
de Schakel, so cluster 4 de Ambelt en
sbo de Trimaran. Het verantwoordelijke
bestuur, Stichting PC (V) SO15 Kampen
en omstreken, ziet dit als een eerste stap
op weg naar inclusief onderwijs, ofwel
de volledige integratie van regulier en
speciaal (basis)onderwijs in Kampen.

PARTNERS
•	SO Prisma; gespecialiseerd onderwijs Kampen,
so cluster 4 en cluster 3
•	SBO Prisma; gespecialiseerd onderwijs Kampen

AANLEIDING
De Stichting realiseerde zich dat drie kleine, aparte
voorzieningen voor speciaal onderwijs kwetsbaar zijn
in bedrijfseconomische zin. Door de samenvoeging
kan het onderwijs en kunnen de scholen efficiënter
worden georganiseerd. Bovendien levert dit
onderwijskundige meerwaarde op.

DOELEN EN AMBITIES
•	Thuisnabij onderwijs. Leerlingen kunnen in de
buurt van hun woonplaats onderwijs volgen, dat
is afgestemd op hun ondersteuningsbehoeften.
•	Ondersteuning op maat, passend bij het
ontwikkelingsperspectief en zonder specifieke
schotten.
•	Samen met het regulier onderwijs binnen de
deelregio Kampen de basiskwaliteit verder
ontwikkelen. De Stichting streeft ernaar om
speciaal onderwijs en regulier basisonderwijs te
vervlechten en waar mogelijk te integreren. De
integratie van so en sbo is de eerste stap.
•	Verbreding van expertise en professionalisering.
•	Intensieve aandacht voor preventie in de
voorschoolse periode.
•	Uitwisseling van professionals tussen regulier en
gespecialiseerd onderwijs.

DE PRAKTIJK
In de (grotere) geïntegreerde school hoeven leerlingen
met eenzelfde onderwijsbehoefte niet meer per se bij
elkaar in de groep te worden geplaatst. Ze kunnen
worden gemixt. Leerlingen worden ingedeeld op
basis van hun onderwijsbehoefte en hun leeftijd.
De school biedt individuele arrangementen en
groepsarrangementen aan. Arrangementen worden
uitgevoerd binnen de reguliere basisschool en waar
nodig (deels) binnen het gespecialiseerd onderwijs.

43

15.	Stichting Protestants Christelijk Speciaal Onderwijs en Voortgezet Speciaal Onderwijs voor Kampen en omstreken

DE LEERLINGEN

DE LERAREN/HET TEAM

Uit onderzoek van Saxion naar de samenwerking
(in 2019 afgerond) blijkt dat leerlingen blij en
gelukkig zijn op school, maar dat het moeilijk is
om te meten wat de concrete opbrengsten zijn op
leerlingenniveau. Wel is zichtbaar dat kinderen zich
helemaal niet bezighouden met labels. Zij vinden het
heel gewoon en vanzelfsprekend dat ze verschillend
zijn. Het pedagogisch klimaat is mild en er zijn minder
‘excessen’ dan voorheen. Het is zichtbaar dat de
kinderen zich de principes hebben eigen gemaakt van
de Vreedzame School (vanaf 2016 ingevoerd).

Er zijn verschillende activiteiten/factoren die maken
dat leraren betrokken en enthousiast zijn en blijven:

“Kinderen kennen het verschil niet tussen so en
sbo en ze weten echt niet van zichzelf bij welke
van de twee ze horen. Je zit in een groep, je bent
wie je bent en de een heeft wat meer of andere
ondersteuning nodig dan de ander.”
Ina Rook, directeur Prisma Gespecialiseerd
Onderwijs Kampen

DE OUDERS
De school groeit. Ouders vinden het prettig dat
kinderen kunnen switchen van so naar sbo en dan
gewoon op dezelfde school kunnen blijven. Maar,
net zoals de kinderen, zijn er ook veel ouders die
zich niet bezighouden met het verschil tussen de twee
onderwijstypen. Uit tevredenheidonderzoek blijkt dat
de ouders tevreden zijn over de school.
“Ik leg de ouders amper nog uit wat het verschil
is tussen so en sbo, omdat dat eigenlijk niet
meer relevant is. We leggen er geen nadruk
meer op. De ouders weten wel: mijn kind
gaat naar Prisma en daar krijgt hij of zij extra
aandacht en ondersteuning, zoals is beschreven
in het ontwikkelingsperspectief.”
Ina Rook, directeur Prisma Gespecialiseerd
Onderwijs Kampen

44

•	Leidinggevenden en medewerkers kunnen over
een thema of vraagstuk de ontwikkelgroep
bijeenroepen. Dit is geen vaste groep; mensen
die mee willen denken en praten over het thema
melden zich aan. De ontwikkelgroep neemt geen
besluiten, maar de besprekingen leiden meestal
wel tot beleidsontwikkeling of studiedagen.
•	Iedere medewerker is lid van een expertgroep
(bijvoorbeeld rekenen/wiskunde of sociale
vaardigheid). Deze expertgroepen ontwikkelen
beleid en geven adviezen die in principe (mits
binnen de gestelde kaders) worden opgevolgd.
De expertgroepen organiseren themasessies
voor het team als ze iets willen bespreken. Deze
sessies duren maximaal één uur. Er wordt verder
niet vergaderd.
•	Medewerkers kunnen solliciteren om kartrekker
te worden van een project, bijvoorbeeld ‘het
nieuwe OPP’ of het project ‘nieuw meubilair’.
De projectleider krijgt hiervoor tijd en een
tijdelijke toeslag op het salaris (bijvoorbeeld 0,1
ambulante tijd).
•	Medewerkers hebben veel ruimte en
mogelijkheden voor scholing.
“Het is essentieel dat onze mensen invloed
en sturingsmogelijkheden hebben. Ze hebben
echt iets te zeggen. Dat houdt de medewerkers
enorm enthousiast.”
Ina Rook, directeur Prisma Gespecialiseerd
Onderwijs Kampen

UITDAGINGEN
•	Wet- en regelgeving.
•	Prisma is in 2016 gestart met een onderzoek en
heeft dit onderzoek zelf moeten bekostigen. Nu
sluit Prisma aan bij het landelijk onderzoek.
•	Systemen zoals Cito en Parnassys zijn niet
toegesneden op deze samenwerkingsvorm.

•	Het aantal leerlingen, met name met
gedragsproblematiek, neemt toe. Hierdoor zou
de verhouding tussen het aantal sbo-leerlingen
en so-leerlingen uit balans kunnen raken.
•	Samenwerking met de zorg wordt bemoeilijkt als
gevolg van tekorten van de gemeente Kampen.

MEER INFORMATIE
Ina Rook
i.rook@sokampen.nl
www.sokampen.nl

OPBRENGSTEN
•	Na 3 jaar vormen we één team met een
onderzoekende houding.
•	Leerlingen hebben geen last van schotten.
•	De uitstroom komt overeen met het gestelde
ontwikkelingsperspectief.
•	Ouders zijn blij met thuisnabij gespecialiseerd
onderwijs en met ontschotting.

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN
We werken aan inclusief onderwijs in Kampen. We
ontwikkelen een gezamenlijke zorgstructuur waarbij
regulier en gespecialiseerd onderwijs samenwerken
en de expertise vanuit het samenwerkingsverband
wordt geïntegreerd. Bij alle stappen die we gaan
zetten is het uitgangspunt: ‘Vertrouwen in het
samenwerkingsverband en gedeelde bestuurlijke
verantwoording’.
Ander aandachtspunt is preventie in de
voorschoolse periode. Voorwaarde is: meer inzet
in opvoedondersteuning vanuit het Centrum Jeugd
en Gezin. Daarnaast moeten zo vroeg en zo jong
mogelijk arrangementen worden ingezet. Dit alles kost
tijd.
Prisma wil in de toekomst in principe geen leerlingen
meer inschrijven in het sbo of het so. Alle leerlingen
worden ingeschreven in het regulier onderwijs
en het regulier onderwijs blijft verantwoordelijk.
Arrangementen worden uitgevoerd binnen de
reguliere basisschool en waar nodig (deels) binnen het
gespecialiseerd onderwijs.
45

PRAKTIJKVOORBEELD

46

8. SamenWerkTraject,
Zwolle
Sinds 2018 werken praktijkonderwijs,
entreeonderwijs en voortgezet
speciaal onderwijs in Zwolle intensief
samen met Tiem (voorheen sociale
werkvoorziening gemeente Zwolle) om
de kansen op de arbeidsmarkt van de
leerlingen/studenten van deze scholen
te vergroten. Door de samenwerking
van zeven Zwolse scholen en Tiem
krijgen jongeren meer zicht op hun
arbeidsmogelijkheden en stromen
zij zo mogelijk direct door naar een
passende stage of (beschut) werk. De
samenwerking is tot stand gekomen
vanaf de werkvloer en de uitvoerders
zijn eigenaar van het project. Op
directieniveau en bestuursniveau is er
volledig commitment.

PARTNERS
•	Thorbecke Scholengemeenschap,
praktijkonderwijs
• Talentstad, praktijkonderwijs
• Mbo Deltion College, Entree
• Mbo Landstede, Entree
• De Ambelt, vso cluster 4
• De Twijn, vso cluster 3
• Greijdanus College, praktijkroute - vmbo
•	Tiem (voorheen sociale werkvoorziening
gemeente Zwolle)

AANLEIDING
In de transformatieagenda ‘(Arbeids-)participatie
en bijstand’ van de gemeente Zwolle staat dat er
in 2020 zoveel mogelijk Zwollenaren in een zo
regulier mogelijke omgeving werken: een inclusieve
arbeidsmarkt. Jongeren in vso/entree/pro worden
expliciet genoemd. Deze groepen hebben hierbij een
extra steuntje in de rug nodig. Het wegvallen van de
Wajong, Wsw en dagbesteding vanuit de AWBZ, was
aanleiding voor de genoemde partners om intensief
samen te gaan werken met het doel deze jongeren een
betere en eerlijke kans op de arbeidsmarkt te geven.

DOELEN EN AMBITIES
•	Kansen van kwetsbare jongeren vergroten om
door te stromen naar betaalde arbeid of beschut
werk.
•	Uitgebreider talentonderzoek doen bij leerlingen
die niet weten wat zij willen.
•	Stageplakken genereren voor Entreestudenten
die (nog) niet in staat zijn om stage te lopen in het
bedrijfsleven.
•	Leerlingen ervoor toerusten (vaardigheden
aanleren) om individueel extern stage te kunnen
lopen.
•	Leerlingen de vereiste werknemersvaardigheden
bijbrengen.

DE PRAKTIJK
Leerlingen lopen stage bij Tiem en krijgen hierdoor
zicht op hun arbeidsmogelijkheden. Zo mogelijk
stromen zijn direct door naar stage of (beschut)
werk. Het gaat om leerlingen met complexe

47

ondersteuningsbehoeften, die daardoor doorgaans
niet aan de slag kunnen bij een regulier stagebedrijf.
Zij missen ervaring en werknemersvaardigheden
en hebben vaak geen realistisch beeld van de
arbeidsmarkt. De stage en begeleiding bij Tiem is erop
gericht dat de jongeren daarin meer inzicht krijgen, de
benodigde vaardigheden ontwikkelen en doorstromen
naar stage of (beschut) werk.
De accountmanagers en consulenten van Tiem
werken samen met de vertegenwoordigende docent
uit het onderwijs en met de stagedocenten. De
onderwijskundige en begeleidende kennis en expertise
uit het onderwijs komt samen met de expertise en
kennis over de arbeidsmarkt van Tiem. Dat is de kracht
van het SamenWerkTraject. Tiem stelt werkruimte,
kantoor en werkbegeleiders ter beschikking.

DE LEERLINGEN
De doelgroep van dit traject loopt op school
meestal vast en heeft vaak problemen thuis.
De jongeren leren in dit traject in vrij korte tijd
relevante werknemersvaardigheden en een aantal
vakvaardigheden. Het doet deze jongeren meestal
goed om met hun handen te werken in een omgeving
die veel structuur en veiligheid biedt. Doordat ze hier
al snel succeservaringen opdoen, krijgen ze meer
vertrouwen in hun eigen kunnen.

48

ouders. Ze kijken er nu anders, positiever, tegenaan.
Ouders van pro- en vso-leerlingen maken zich vaak
veel zorgen over de toekomst van hun kind. Komt mijn
kind wel goed terecht? Krijgt hij of zij wel werk? Kan
hij/zij wel voor zichzelf zorgen later? Ouders krijgen
daarin gaandeweg het traject veel meer vertrouwen.
Zij zien dat hun kind groeit en beter in zijn/haar vel zit.
“De ouders zien ook dat hun kind
succeservaringen opdoet en dat geeft hen
vertrouwen in de toekomst. We zeggen ook
tegen ouders: zie het als een eerste stap. De
jongeren leren hier werknemersvaardigheden
waarmee ze in principe meer mogelijkheden
krijgen op de arbeidsmarkt.”
Wouter Bos, trajectbegeleider vso De Twijn

DE TRAJECTBEGELEIDERS
Deze constructie is bottom up door een
groepje trajectbegeleiders bedacht en in een
pilot uitgeprobeerd. Vanaf het begin waren
trajectbegeleiders enthousiast over de aanpak, al
duurde het bij de mbo-begeleiders wat langer, onder
meer doordat de entree-studenten meer weerstand
hadden tegenover de sociale werkvoorziening.
Inmiddels zijn ook trajectbegeleiders in het mbo
positief. Zij zien dat het jongeren meer kansen geeft
om door te stromen naar niveau 2 en 3.

“Het is bijzonder om te zien hoe snel en hoe
drastisch het zelfbeeld van deze jongeren in
positieve zin verandert doordat ze ervaren
dat ze dingen goed doen, iets goed kunnen.
Veel jongeren hebben dat al heel lang niet of
misschien nog nooit ervaren.”

“Dit is voor trajectbegeleiders van de scholen
echt een extra mogelijkheid om kwetsbare
leerlingen op de juiste plek te krijgen en meer
kansen te geven. Zij zijn er blij mee dat er nu
een route bij is gekomen die juist voor deze
groep jongeren succesvol is.”

Wouter Bos, trajectbegeleider vso De Twijn

Wouter Bos, trajectbegeleider vso De Twijn

DE OUDERS

UITDAGINGEN

Voorheen hadden ouders er vaak moeite mee dat hun
kind naar ‘de sociale werkplaats’ ging. Dat imago
heeft Tiem niet. Dat de naam, het logo en de cultuur
zijn veranderd, heeft effect op de houding van de

Er is overeenstemming vereist over de formatieve
investering. Daarnaast zijn subsidieaanvragen en de
administratieve belasting aandachtspunten.

OPBRENGSTEN
•
•
•
•

Directe plaatsing in beschut werk.
Directe plaatsing in betaald werk.
Doorplaatsing naar een reguliere stageplaats.
Opbouw van schoolgang (bij thuiszitters).

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN
Omdat er als gevolg van de invoering van passend
onderwijs ook in het vmbo steeds meer kwetsbare
jongeren extra begeleiding nodig hebben, willen
we de aanpak mogelijk uitbreiden naar het vmbo.
Daarnaast streven we een intensievere samenwerking
met het UWV na, omdat het UWV verantwoordelijk
is voor de uitvoering van de beoordeling van het
arbeidsvermogen (ABA). Eerder betrokken zijn
betekent vaak een betere beoordeling.

MEER INFORMATIE
Wouter Bos, Trajectbegeleider Openbaar
Onderwijs Zwolle en regio
w.bos@ooz.nl

49

PRAKTIJKVOORBEELD

50

9. Rehoboth Onderwijs
& Zorg en Sébaschool,
Ochten
Sinds 2009 leren en ontwikkelen
leerlingen van regulier basisonderwijs
(Sébaschool), speciaal basisonderwijs
en speciaal onderwijs cluster 3
(Rehoboth Onderwijs & Zorg) onder
hetzelfde dak als kinderen van de
Dagbehandeling Jonge Kind (DJK)
en kinderen van de peuterspeelzaal.
Dit gebeurt onder het motto: ‘kennis
en expertise verbindt ons’. Kinderen
worden ‘uitgewisseld’, er worden
gezamenlijk activiteiten georganiseerd
en er is een gemeenschappelijke
personeelskamer. Ieder bestuur
heeft zijn eigen personeel in dienst
en beheert zijn eigen gebouw. De
samenwerking vindt plaats op het
niveau van de directie, het personeel en
binnen de groepen. Zo is er voor ieder
kind de juiste zorg en ondersteuning
beschikbaar in de eigen regio.

PARTNERS
• Sébaschool, Ochten
• Rehoboth Onderwijs & Zorg, Ochten
• Gehandicaptenzorg ‘De Schutse’
• Kinderopvang SVEG Ochten
• GGZ ‘Eleos’
• Fysiotherapie/ergotherapie (Paradoxs)
• Logopedie (Houtman Buma)
• Maatschappelijk werk ‘Mutare’
•	Psychomotorische Kindertherapie ‘Vol in
beweging’

AANLEIDING
De gedeelde ambitie om passend onderwijs te
realiseren voor alle kinderen met een reformatorische
achtergrond binnen de regio, bracht deze partners bij
elkaar.

DOELEN EN AMBITIES
•	Passend onderwijs bieden aan alle leerlingen
binnen onze regio.
•	Thuisnabij onderwijs realiseren voor alle
leerlingen.
•	Groepsdoorbrekend werken: bao-sbo, sbo-so,
so-djk.
•	Werk maken van een actief terugplaatsingsbeleid
tussen sbo en regulier basisonderwijs.
•	Integratie bevorderen van kinderopvang,
basisonderwijs, speciaal basisonderwijs
en speciaal onderwijs op het gebied van
leerlingenzorg, teams, cultuur en vakinhouden.

DE PRAKTIJK
Leerlingen van de twee scholen – regulier en
s(b)o – kunnen op elkaars school onderwijs
volgen, bijvoorbeeld voor bepaalde vakken. Ook
doen kinderen van de peuterspeelzaal of van
de Dagbehandeling Jonge Kind (DJK) mee met
groepsactiviteiten in de onderbouw. Het onderwijs, de
DJK en de peuterspeelzaal formuleren zo nodig samen
leerdoelen.
51

Er worden gemeenschappelijke activiteiten
georganiseerd, bijvoorbeeld een boekenmarkt
voor ouders en kinderen in de Kinderboekenweek
en een gezamenlijke ‘workshopmiddag’, waar per
bouw workshops worden aangeboden waaruit
kinderen kunnen kiezen. Zo werken kinderen uit
regulier en speciaal (basis)onderwijs met elkaar
samen en worden ze aangesproken op verschillende
soorten intelligenties. Het succes van de integrerende
activiteiten staat of valt met goede afspraken,
duidelijke structuren en voldoende beschikbare
handen. Bij het gebruik van het schoolplein geldt
bijvoorbeeld de afspraak dat de leerlingen van het
s(b)o voorafgaand aan elke pauze bespreken met
welk spel ze meedoen, wie de spelleiders zijn en welke
spelregels er gelden.
Medewerkers en teams van de verschillende scholen
werken met en leren van elkaar. Zo werken intern
begeleiders (ib’ers) van de scholen met elkaar
samen. De kennis van de ib’er uit het s(b)o wordt ook
benut in de groepen van de reguliere basisschool en
andersom. Ook is er een gezamenlijke orthotheek
ingericht. De verbinding tussen de scholen wordt
versterkt doordat er personeelsleden zijn die op beide
scholen werkzaam zijn.

DE LEERLINGEN
Kinderen hebben gezamenlijk pauze, sbo-leerlingen
volgen lessen op de reguliere school en kinderen
van de reguliere school die moeite hebben met
bijvoorbeeld rekenen, doen mee met de rekenles in
de sbo-groep. Voor de kinderen zijn er geen schotten
tussen de verschillende scholen. Kinderen vinden het
heel gewoon en vanzelfsprekend dat er op het plein
ook kinderen rondlopen met het syndroom van Down
en met andere zichtbare beperkingen. Kinderen
reageren daar niet of nauwelijks op. Hierdoor ervaren
kinderen in deze setting veel minder dat ze ‘anders’
zijn. Iedereen hoort erbij en is er voor elkaar.

52

“Het gevoel van eigenwaarde van de
s(b)o-kinderen wordt versterkt. Hebben
ze bijvoorbeeld een broertje of zusje op de
reguliere school, dan ‘zitten ze op dezelfde
school’ en gaan ze er ’s ochtends samen
naartoe. Dat doet deze kinderen goed.”
Jan Zwerus, directeur Sébaschool en Rehoboth
Onderwijs en Zorg

DE OUDERS
Was er in het begin bij sommige ouders nog wel
sprake van stereotype beeldvorming, nu vinden ouders
het vanzelfsprekend en mooi dat alle kinderen bij
elkaar in het gebouw zitten, dat geldt ook voor de
ouders van de reguliere school. Het is veelzeggend
dat beide scholen de afgelopen jaren een gestage
groei doormaken. Ouders vinden het prettig dat er
veel zorg en expertise in huis is; dat maakt dat zij
er vertrouwen in hebben dat hun kind goed wordt
begeleid. Het maakt ook dat de drempel voor ouders
om zorg in te schakelen of hulp te vragen heel laag is.
“Als het nodig is om een kind naar het sbo
te verwijzen, is dat voor ouders niet zo’n
hele grote stap. De ouders kennen de sboleerkrachten al en het voelt toch eigenlijk ‘als
dezelfde school’. De drempels zijn weg.”
Jan Zwerus, directeur Sébaschool en Rehoboth
Onderwijs en Zorg

DE LERAREN/HET TEAM
Aanvankelijk waren de cultuurverschillen tussen de
teams behoorlijk groot. Zwart-wit gezegd was het
basisschoolteam meer opbrengstgericht en didactisch
en het s(b)o-team meer pedagogisch ingesteld. Het
heeft een paar jaar geduurd voordat er echt sprake
was van één team en één cultuur. Koers houden en
doorgaan; dat was het adagio. Maar er zijn ook veel
teambuildingsactiviteiten gedaan, die erop gericht
waren dat mensen aan elkaar wennen, elkaars
kwaliteiten leren kennen, elkaar leren vertrouwen en
elkaar ruimte geven. Nu is het één team. Leerkrachten

van de scholen lopen samen pleinwacht, hebben één
personeelskamer, werken samen in commissies en
leren van elkaar.
“Doordat de teams samen zijn gebracht, hebben
leerkrachten geleerd om hun eigen werkwijze
wat te relativeren. Ze zien en ervaren dat het
ook anders kan dan ze gewend zijn. Ze groeien
naar elkaar toe in de manier waarop ze omgaan
met de kinderen.”
Jan Zwerus, directeur Sébaschool en Rehoboth
Onderwijs en Zorg

UITDAGINGEN
Het kost tijd en energie om verschillende culturen
bij elkaar te brengen, zodat er acceptatie en
samenwerking gaat plaatsvinden. Op dit moment
kunnen we spreken van ‘één cultuur’.

zoeken we naar mogelijkheden om in de toekomst
meer- en hoogbegaafde leerlingen een passende
plaats te bieden binnen onze scholen.

MEER INFORMATIE
Sébaschool en Rehoboth Onderwijs & Zorg
Jan Zwerus (directeur van beide scholen)
jazwerus@sebaschool.nl
Rehoboth Onderwijs & Zorg
Piet Westerlaken (bestuurder Rehoboth
Onderwijs & Zorg)
pjwesterlaken@rehobothoz.nl
www.seba-rehobothschool.nl

OPBRENGSTEN
We realiseren hier een prachtige vorm van passend
onderwijs: alle leerlingen krijgen binnen de regio
de juiste vorm van onderwijs en/of zorg. Iedereen,
met of zonder extra ondersteuning. We zien
verbondenheid en samenwerking tussen de leerlingen,
samenhorigheid en enthousiasme onder de ouders
en samenwerking en collegialiteit bij de collega’s.
De scholen groeien hard. De Sébaschool is in 2006
gestart met 123 leerlingen. In 2009 betrok deze
school een nieuw pand, waarin (in hetzelfde jaar)
ook de Rehoboth Onderwijs & Zorg (voorheen de
ds. D.A. Detmarschool genoemd) is gestart met 51
leerlingen. Op dit moment (2019) heeft de Sébaschool
371 leerlingen, telt Rehoboth Onderwijs & Zorg 101
leerlingen en heeft de peuterspeelzaal 40 kinderen.

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN
Onze ambitie is vanaf augustus 2020 ook cluster
4-leerlingen op deze locatie op te gaan vangen. Het
team volgt hiertoe op dit moment scholing. Daarnaast

53

PRAKTIJKVOORBEELD

54

10. Talentencampus
Venlo
Op de Talentencampus Venlo
(TCV) werken (speciaal) onderwijs,
kinderopvang en andere voorzieningen
sinds 2012 met elkaar samen om een
samenhangend continuüm van krachtige
leeromgevingen te realiseren voor een
onbelemmerde brede talentontwikkeling
en sociale integratie voor kinderen van
0-13 jaar. Dat gebeurt in een veilige
omgeving waarin ontmoeting en samen
leren centraal staan.

PARTNERS
• Talentcampus Venlo Basisonderwijs (bao)
•	Talentencampus Venlo Speciaal Onderwijs
(cluster 3 en 4)
•	Talentencampus Venlo Speciaal Basisonderwijs
(sbo)
• Spring Kinderopvang
• PSW Kinderopvang/ondersteuning
• Unik ondersteuning

AANLEIDING
Toen een aantal scholen voor een huisvestingsopgave
(nieuwbouw/verbouw) stond, concludeerden de
betreffende schoolbesturen dat het meerwaarde zou
hebben om de huisvestingsgelden gezamenlijk in te
zetten. Vervolgens hebben de teams elkaar gevonden
in het Talentencampusconcept.

DOELEN EN AMBITIES
•	Krachtige leeromgevingen creëren waarin
kinderen van 0 tot 13 jaar hun talenten optimaal
kunnen ontwikkelen. De leeromgevingen
zijn krachtiger dan elk van de betrokken
moederorganisaties afzonderlijk kan realiseren.
•	Bijdragen aan de integratie van kinderen die
eerder naar aparte speciale voorzieningen gingen.
•	Het realiseren van de hoogst haalbare
opbrengsten voor kinderen door
dagarrangementen te realiseren waarin de
verschillende onderwijssoorten, kinderopvang en
jeugdzorg samenhangend zijn opgenomen.
•	De TCV ontwikkelt zich tot een kenniscentrum
voor onderwijsgevenden en ouders; het
is een vindplaats voor antwoorden op
ontwikkelvraagstukken en levert daarbij
deskundige hulp.
•	De ontwikkelde werkwijzen/opbrengsten delen
met onze externe partners.

DE PRAKTIJK
De partners wonen onder één dak. De leerlingen
zitten allemaal in een basisgroep (bao, sbo of
so), maar maken als dat nodig is ‘uitstapjes’ naar
andere groepen in het gebouw. Maximaal 15%
van de kinderen volgt via ‘passend arrangeren’
delen van het onderwijs in een andere setting. Dat
is mogelijk doordat er overal met vaste blokuren
wordt gewerkt. Zo kunnen we individuele kinderen
en groepen kinderen veel onderwijs- en zorg/
onderwijsarrangementen bieden. We helpen elk kind
een volgende stap te zetten, ‘halen eruit wat erin zit’
en geven echt passend onderwijs vorm.
55

We zetten een reeks aan communicatiemiddelen
in om de driehoek kind-ouders-school goed te
verbinden, bijvoorbeeld een nieuwsbrief voor
ouders, e-mail en Facebook (van elke groep) en een
ouderapp. Daarnaast zijn er rapportgesprekken,
OPP-besprekingen (in het s(b)o), ouderavonden,
vragenuurtjes en thema-avonden.
We werken campusbreed aan het pedagogisch
klimaat en de pedagogische praktijk in de TCV. Samen
is vastgesteld welke regels en afspraken overal gelden
en welke juist verschillend zijn bij de verschillende
expertises in de TCV. Sociale veiligheid is een
belangrijk thema.

DE LEERLINGEN
Leerlingen vinden het heel gewoon dat ze voor
bepaalde onderwijsactiviteiten aanschuiven bij
een andere groep. Dat het gaat om verschillende
onderwijstypen houdt hen niet bezig. Zo doet een
so-leerling bijvoorbeeld voor bepaalde onderdelen
mee in het reguliere basisonderwijs, en maakt een kind
van het basisonderwijs dat moeite heeft met rekenen
een uitstapje naar het sbo of het so. Ook wordt er
verticaal gearrangeerd: kinderen uit groep 1 en 2 van
het reguliere basisonderwijs die al kunnen lezen, gaan
bijvoorbeeld voorlezen bij de kinderopvang.
Het leerproces van kinderen is erbij gebaat dat
ze op hun eigen niveau met een groepje
gelijkgestemden onderwijs krijgen. Ze zijn beter
geconcentreerd en zitten beter in hun vel. Dat horen
we ook van veel ouders terug.
“Het mag nooit zo zijn dat leerlingen die meer
kunnen, dat niet kunnen laten zien. Inclusief
onderwijs betekent niet dat iedereen aan alles
mee kan doen. Er is één pedagogisch klimaat,
maar voor sommigen is iets anders nodig dan
voor anderen.”

DE OUDERS
Ouders zien dat hun kind baat heeft bij de aanpak. Ze
zien dat hun kind met plezier naar school gaat en zich
goed ontwikkelt. Er zijn ook ouders die aarzelen om
hun kind aan te melden voor de reguliere basisschool
op de Talentencampus: haalt de aanwezigheid van
so- en sbo-kinderen het niveau van het reguliere
onderwijs niet naar beneden? De uitleg die zij krijgen
is duidelijk: hun kind krijgt hier meer dan op andere
scholen les in een homogene groep, omdat kinderen
die extra ondersteuning nodig hebben (even) uit de
groep worden gehaald om onderdelen te volgen in
een so- of sbo-klas. Waar andere scholen leerlingen
in het kader van passend onderwijs zo lang mogelijk
in de klas ondersteunen, kunnen deze kinderen hier
even uit de klas worden gehaald en gebruikmaken van
de expertise van so en sbo. Dat is goed voor het kind,
maar het geeft ook rust in de groep waar het kind even
weg gaat. Deze toelichting haalt de aarzelingen bij
ouders meestal weg.
“Er zijn ook ouders die bewust voor deze
reguliere basisschool kiezen, omdat ze het zien
als een goede voorbereiding op de samenleving
waar hun kind straks ook te maken krijgt met
allerlei verschillende typen mensen.”
Frans Vullings, directeur Talentencampus Venlo

DE LERAREN/HET TEAM
De crux is dat alle medewerkers de hele
schoolpopulatie benaderen met één visie, één blik,
één taal, en dat de leerlingen dat ook als één ervaren.
Belangrijk daarbij is dat de expertises van de mensen
uit de diverse geledingen optimaal worden benut en
worden doorontwikkeld. We zoeken voortdurend
naar de balans tussen enerzijds verder integreren en
samenwerken, en anderzijds het in stand houden en
doorontwikkelen van de verschillende expertises van
medewerkers.

Frans Vullings, directeur Talentencampus Venlo

56

De afgelopen jaren is er veel aandacht besteed aan
de samenwerking met de zorgpartners in met name
so en sbo. Ook de inzet van deze expertise is bij heel

wat kinderen mede bepalend voor hun functioneren
en hun prestaties op school. We werken op de campus
met vier verschillende zorgaanbieders. Streven is om
dat goed te stroomlijnen en goede en eenduidige
afspraken te maken, zodat alle kinderen die dat nodig
hebben op school de juiste zorg krijgen.
“Verschil maken in samenhang; dat is ons
handelsmerk en onze kracht!”
Frans Vullings, directeur Talentencampus Venlo

UITDAGINGEN
•	(Delen van) wettelijke regelgeving.
•	Rechtspositionele verschillen tussen onderwijs en
kinderopvang.
•	‘Traditionele ordening en uitvoering’ binnen
het onderwijs past niet altijd binnen de
Talentencampus Venlo.

TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN
We verbeteren de TCV vooral door concrete actie,
die ervoor zorgt dat alle lagen in de organisatie in
beweging komen met een merkbaar positief effect op
samenwerking en verbinding en met meet-, merk- en
werkbare resultaten.		
		
In overleg met ministerie en inspectie wordt gezocht
naar oplossingen voor belemmerende gevolgen van
wet- en regelgeving, die hierboven zijn genoemd
(onder ‘Uitdagingen’).

MEER INFORMATIE
Frans Vullings
f.vullings@talentencampusvenlo.nl
www.talentencampusvenlo.nl

OPBRENGSTEN
•	Een gezamenlijke verantwoordelijkheid
voor leren en ontwikkeling van kinderen en
medewerkers en een bevordering van zowel
individueel als groepsleren.
•	Een reflectieve en onderzoekende houding.
•	Een participatiecultuur; kinderen,
medewerkers en ouders voelen zich lid van de
campusgemeenschap en participeren daarin
voluit. Ouders en kinderen kunnen meeleven,
meehelpen, meedenken en meebeslissen over
ontwikkelingen binnen en rondom de Campus,
zowel informeel als formeel.
•	Een pedagogisch optimisme en een sterk geloof
in de eigen ontwikkelingskracht van kinderen en
medewerkers. Er wordt rekening gehouden met
de psychologische basisbehoeften (autonomie,
competentie en relatie) van alle betrokkenen.
•	Een professionele en persoonlijke
aanspreekcultuur.

57

COLOFON
Tekst: Tekstbureau Elise Schouten
Inleiding: Dolf van Veen van het NCOJ
Vormgeving: BUREAUBAS
Fotograaf: Petja Buitendijk
Druk: Drukproef
58

Oktober 2020

Zowel in het primair onderwijs als in het voortgezet
onderwijs werken steeds meer reguliere en speciale
scholen met elkaar samen. In sommige gevallen is er
sprake van integratie. Uit de praktijkvoorbeelden in
deze bundel blijkt dat er heel wat bij komt kijken om
samenwerking en integratie te realiseren, maar dat
de winst van dergelijke intensieve samenwerking
groot is; zowel voor de leerlingen, voor de ouders als
voor de school. Scholen die deze weg eenmaal zijn
ingeslagen, worden door de positieve effecten sterk
gemotiveerd om de samenwerking voort te zetten en
verder te intensiveren.

www.steunpuntpassendonderwijs-povo.nl
www.ncoj.nl