Midterm review activiteitenplan
Meer Betere Bèta’s

Onderzoek in opdracht van het ministerie van OCW
Wouter van Casteren
Rob Bilderbeek
Cor-Jan Jager
Leonique Korlaar
Jules Warps

ResearchNed en Dialogic
december 2013

© 2013 ResearchNed Nijmegen in opdracht van het ministerie van OCW. Alle rechten voorbehouden. Het is niet
geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in publicaties zonder nauwkeurige bronvermelding.

1 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Inhoudsopgave

Samenvatting

3

1

Inleiding en achtergronden

6

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6

Aanleiding
Meer Betere Bèta’s: beleidscontext en ontstaan
Techniekpact
Onderzoeksvragen
Onderzoeksaanpak
Leeswijzer

6
7
8
10
11
13

2

Procesevaluatie: activiteiten in het kader van Meer Betere Bèta’s

14

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8

Processen en kwaliteitscyclus bij het Platform Bèta Techniek
Speerpunt 1: Versterken directe betrokkenheid bedrijfsleven
Speerpunt 2: Stimuleren netwerk- en ketenvorming
Speerpunt 3: Gerichte loopbaanoriëntatie en begeleiding naar techniek
Speerpunt 4: Wetenschapsknooppunten
Speerpunt 5: Stimuleren wetenschappelijk onderzoek
Speerpunt 6: Extra scholen en aansluiting bij School aan Zet
Overzicht en conclusies

14
14
20
24
28
30
34
36

3

Effectevaluatie

40

3.1

3.4

Profielkeuze en bèta-doorstroom effecten MBB in het VO
3.1.1 Profielkeuze/sectorkeuze
3.1.2 Bèta-doorstroom/techniek-doorstroom
Trends in motieven voor opleidingskeuze
Effecten: interviews en enquêtes scholen
3.3.1 Primair onderwijs
3.3.2 Voortgezet onderwijs
Conclusies effectevaluatie

40
41
42
44
48
48
50
51

4

Conclusies

52

4.1
4.2

Procesevaluatie
Effectevaluatie

52
55

5

Advies

58

5.1

Algemene aanbevelingen
5.1.1 Samenhang en regievoering
5.1.2 Onderscheid po, vmbo, havo, vwo.
5.1.3 Sturen op duurzaamheid en kwaliteit en bewezen effectieve aanpakken
5.1.4 Herdefinieer de relatie tussen School aan Zet en Meer Betere Bèta’s.
Voort te zetten en eventueel aanvullende activiteiten

58
58
59
60
61
61

3.2
3.3

5.2

Bijlage 1: Resultaten uit de enquête

63

Bijlage 2: Overzicht van gesprekspartners

74

Bijlage 3: Samenstelling van het reflectiepanel

75

Bijlage 4: Overzicht van figuren en tabellen

76

2 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Samenvatting

In opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft ResearchNed samen net
Dialogic een midterm review uitgevoerd van het activiteitenplan Meer Betere Bèta’s (hierna MBB). MBB
bundelt een aantal activiteiten op het terrein van bèta/techniek voor het primair en voortgezet onderwijs.
In de review is gekeken naar het proces en naar de opbrengsten.
MBB betreft de volgende activiteiten:
Programma’s die de samenwerking en uitwisseling tussen bedrijven en scholen ondersteunen om
leerlingen te laten kennismaken met werken in de bèta/techniek: Jet-Net (voor havo/vwo), TechNet (voor
het vmbo) en Jet-Net Junior (voor het po).
Programma’s die de (regionale) samenwerking in en voor het po en deels het vo ondersteunen: regionale
netwerken po (ondersteuning van scholen en verbreding van de contactennetwerken van scholen),
Wetenschapsknooppunten (makelen en schakelen van wetenschappelijke kennis voor de schoolpraktijk),
TalentenKracht en Vindplaatsscholen (onderzoek naar talentontwikkeling bij kinderen op het terrein van
wetenschap en technologie) en de domeinontwikkeling W&T (ontwikkeling van een doorlopende leerlijn
voor wetenschap en technologie).
Programma’s gericht op een verbeterde aansluiting en doorstroom van vo naar ho: vo-ho-netwerken
(versterking van de regionale samenwerking bij de aansluiting vo-ho, verrijking en verdieping (excellentie)
van het (bèta)onderwijs in het vo en bevordering van een betere match van studenten en opleidingen) en
loopbaanoriëntatie en begeleiding (studiekeuze- en loopbaaninformatie gericht op bèta/techniek voor met
name meisjes en allochtone leerlingen).
Tezamen vormen deze activiteiten een ‘toolbox’ die ingezet kan worden voor scholen die binnen School
aan Zet (hierna: SaZ) kiezen voor het ondersteuningsthema Bèta/Wetenschap&Technologie. In de praktijk
kunnen ook scholen die binnen SaZ voor een ander thema kiezen of niet deelnemen aan SaZ, gebruik
maken van de faciliteiten en netwerken uit MBB.

Proces
Het Platform Bèta Techniek (PBT) coördineert de uitvoering van MBB en werkt daarbij samen met een
aantal andere landelijke organisaties. Het PBT past op de verschillende activiteiten een vast toezichts-,
kwaliteits- en ondersteuningsprotocol toe. Het PBT stuurt daarbij actief op verbeterplannen, indien reviews
en evaluaties tekortkomingen in de projectuitvoering laten zien. De meeste activiteiten ontwikkelen zich in
de gewenste richting qua gestelde bereikdoelen. Dat geldt niet voor enkele activiteiten die nog niet of
amper opgestart zijn: de loopbaanoriëntatie voor allochtonen (vertraagd vanwege verandering van
samenwerkingspartners) en Jet-Net Junior dat nog in de verkenningsfase zit.
Aandachtspunt is dat SaZ voor scholen niet goed functioneert als portal naar activiteiten op het terrein van
bèta/techniek. In de praktijk kiezen heel weinig scholen binnen SaZ voor dit thema en kiezen scholen
vooral de algemene SaZ-thema’s zoals opbrengstgericht werken. In de actuele setting blijkt het lastig om
veel scholen intrinsiek te motiveren om veel werk te maken van de W&T-agenda. Met name in het po is er
een gebrek aan tijd en middelen, koudwatervrees bij leerkrachten, verdrukking van het thema W&T door
andere thema’s als taal en rekenen en worden bovendien scholen niet direct afgerekend op het thema
W&T. Oplossing is ofwel de ontvlechting van MBB en SaZ, ofwel sterkere positionering van het thema
W&T in SaZ en in de regeling prestatiebox.

3 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Een volgende kanttekening is dat het plan MBB met name kwantitatieve doelstellingen bevat (in termen
van deelnemende scholen, instellingen en bedrijven). Gebleken is dat in het proces behoefte is aan een
sterkere sturing op kwaliteit en samenhang. In het po draait het hierbij om een eenduidige, gezamenlijke
inzet om het ‘onderzoekend en ontwerpend leren’ op alle scholen gangbaar te maken, zodat alle leerlingen
een basis mindset hebben voor wetenschap en bèta/techniek. In het vo gaat het om een nauwe
samenwerking op een gecombineerde agenda van (1) vakontwikkeling bèta/techniek en aansluiting
daarvan op het vervolgonderwijs, (2) gerichte professionalisering van docenten op dit terrein en (3)
studie- en loopbaanvoorlichting, waarbij het contact met bedrijven belangrijk is. Bevorderd dient te
worden dat onderling samenhangende netwerken op deze punten nauw samenwerken en – uiteindelijk –
zoveel mogelijk één regionaal loket vormen, waar scholen terecht kunnen voor kennis, ondersteuning en
contact met bedrijven. Ondersteunend hiervoor is een hoogwaardig landelijk bureau – de rol die het PBT
nu vervult – dat netwerken inhoudelijk ondersteunt, achterblijvende samenwerking aanjaagt en effectieve
en duurzame aanpakken aanwijst en verspreidt. Op die manier kan het landelijk bureau de vraagsturing
actiever ondersteunen en sterker regie voeren op effectieve aanpakken en samenhang in de uitvoering.
In het proces is ook een ontwikkeling in deze richting te zien en stimuleert het PBT de afstemming tussen
netwerken, maar in de praktijk is er – mede door het bestaan van verschillende regelingen voor
verschillende netwerken – nog ruimte en aanleiding voor verbetering. Het in mei 2013 gesloten
Techniekpact, waarin regionale samenwerking en de vorming van één regionaal loket centraal staan, is
hierin ook een belangrijk kader. Voor de komende periode is behoefte aan een brede overdenking van
noodzakelijke stappen en de heldere belegging van landelijke en regionale rollen, taken en
verantwoordelijkheden. Bij voorkeur vanuit een integrale visie op de gevolgtijdelijkheid van noodzakelijke
stappen in de keten van po tot en met ho, met vooral aandacht voor de ketenovergangen en waar het nog
minder goed gaat: het po en het vmbo.
Derde aandachtspunt is de waarborging dat de professionalisering van leerkrachten op terrein van
wetenschap en technologie tot stand komt. In deze review blijkt dat dit een noodzakelijke voorwaarde is
voor het succes van de W&T-agenda. De scholing is echter sterk afgenomen met het wegvallen van
geoormerkte budgetten hiervoor. Scholen kampen met een gebrek aan financiële middelen voor W&T, met
name voor de randvoorwaarden scholing en coaching.
De vraag welke activiteiten moeten worden voortgezet of gestopt om de doelstellingen van MBB te
bereiken is nu niet goed te beantwoorden. Geen van de activiteiten geeft aanleiding om te veronderstellen
dat het beoogde effect zo gering is dat beëindiging te overwegen is. Wel kan een betere verbinding van
netwerken en activiteiten de effectiviteit vergroten. Inzet van nog andere activiteiten lijkt gelet op de
brede scope van MBB niet opportuun. Uitzondering hierop is de genoemde bijscholing en coaching van
docenten, met name in het po. Ook een verbeterde communicatie om meer bekendheid te geven aan
activiteiten is zinvol. Dit moet ook worden bezien in het licht van de herpositionering van MBB in relatie tot
SaZ. Van belang hierbij is dat het succes van de bèta/techniek-agenda vooral een havo-vwo verhaal is. In
het po en in het vmbo is nog een wereld te winnen. Een meer gedifferentieerde aanpak is nodig, ook in de
communicatie naar het veld.

4 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Effecten
Het plan MBB en de context daarvan (onder meer de relatie met SaZ) loopt nog te kort om effecten te
mogen verwachten. Analyses op leerlingstromen leveren nog geen duidelijke aanwijzingen op. Bij de
studiekeuzemotieven zijn voor leerlingen afgelopen jaren arbeidsmarktoverwegingen duidelijk belangrijker
geworden bij de keuze voor een bèta/techniek-studie. Positief is dat het belang van de twee belangrijkste
motieven, inhoudelijke interesse en de aansluiting van de opleiding bij de eigen capaciteiten, ook in belang
zijn toegenomen voor de bèta/techniek-opleidingen. Dit geldt wel in dezelfde mate ook voor andere
studies. Scholen zien het grootste effect en belang van de bèta/techniek-inzet bij het stimuleren van
talentvolle leerlingen, zowel in het po als vo. Andere effecten, zoals het interesseren van meer meisjes
voor bèta/techniek, worden ook wel gezien, maar meer in het vo dan in het po.

5 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

1

Inleiding en achtergronden

In opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft ResearchNed samen
met Dialogic een midterm review van het activiteitenplan Meer Betere Bèta’s (hierna MBB) uitgevoerd1.
MBB bundelt een breed scala aan activiteiten en initiatieven op het terrein van bèta/techniek voor het
primair en voortgezet onderwijs. In dit hoofdstuk schetsen we de aanleiding tot het activiteitenplan MBB
(paragraaf 1.1), de context van het plan MBB (paragraaf 1.2) en de relatie met het Techniekpact
(paragraaf 1.3). De onderzoeksvragen die in de midterm review centraal staan beschrijven we in paragraaf
1.4 en de gehanteerde onderzoeksaanpak in paragraaf 1.5. Tot slot geven we in paragraaf 1.6 een
leeswijzer.
1.1

Aanleiding
Ruim tien jaar geleden zijn, met het akkoord van Lissabon, op Europees niveau afspraken gemaakt om
tekorten aan technici terug te dringen en bètatalent beter in te zetten. In december 2003 stelde het
toenmalige kabinet in het Deltaplan Bèta/techniek een integrale aanpak van de tekorten aan bèta’s en
technici voor. Het Deltaplan hanteerde als uitgangspunt dat kennisinstellingen en werkgevers zelf
onderwijs en loopbaanperspectieven voor bèta en techniek aantrekkelijker maken. In 2004 is het Platform
Bèta Techniek (hierna: PBT) opgericht om, als een op zichzelf staande organisatie, tot 1 juli 2011 de regie
te voeren over maatregelen in het Deltaplan en deze te vertalen naar concrete acties om de kwantitatieve
doelstelling verwoord in het plan te bereiken: de Regeling stimulering Bèta/techniek2.
Middels een ‘ketenaanpak’ – met investeringen in basisonderwijs tot aan hoger onderwijs – wil het PBT de
ambitie van 40 procent bètatechnici onder alle afgestudeerden realiseren. In de periode 2005 - 2010 is
een krachtige impuls gegeven ter bevordering van de aandacht voor bèta/techniek in het primair en
voortgezet onderwijs. In 2010 bleek de verankering van bèta/techniek echter nog niet gewaarborgd.
Bovendien zouden naar verwachting de tekorten in de bèta/technieksector in de periode 2011 - 2016 nog
niet zijn opgelost. Daarom is besloten om de steun aan het PBT voort te zetten met het voor onbepaalde
tijd verlengen (en gedeeltelijk wijzigen) van de Regeling stimulering Bèta/techniek.
De Regeling stimulering Bèta/techniek3 beoogt onder meer:




de aandacht voor wetenschap en bèta/techniek in het po en vo te versterken;
excellentie in het primair en voortgezet onderwijs te bevorderen; en
meer jongeren voor een vervolgstudie of loopbaan in de bèta/technieksector te interesseren.

De Regeling stimulering Bèta/techniek past in een lange traditie van bèta-bevorderende initiatieven. Figuur
1 geeft een overzicht van een aantal initiatieven vanaf 2001 (niet uitputtend).

1
2
3

Platform Bèta Techniek (2012). Meer betere bèta’s: Activiteitenplan 2012-2013 voor bèta/techniek in het Primair
en Voortgezet Onderwijs. Den Haag.
Regeling stimulering Bèta/techniek (HO/BS-2004/41202).
Staatscourant (30 juni 2011, nr. 11672).

6 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Figuur 1: Overzicht diverse initiatieven gericht op bètatechniek

Bij de goedkeuring van het activiteitenplan MBB is besloten tot een onafhankelijke evaluatie van de
activiteiten in 2013, met het oog op mogelijke herijking na 2013. De voorliggende midterm review vloeit
voort uit die afspraak.
1.2

Meer Betere Bèta’s: beleidscontext en ontstaan
Het activiteitenplan beschrijft zelf de gewijzigde beleidscontext die mede ten grondslag ligt aan het plan
MBB. Een belangrijke rol daarin speelt ten eerste School aan Zet. Dit programma – in 2012 gestart in
opdracht van het ministerie van OCW – heeft als doel scholen in het primair onderwijs (po), voortgezet
onderwijs (vo) en speciaal (voortgezet) onderwijs ((v)so) bij te staan in hun verbetering van de
onderwijskwaliteit en vorm te geven aan de bestuursakkoorddoelen po en vo. Het programma heet
bewust School aan zet: de ondersteuning gaat uit van ambities en plannen van de school zelf. De
ondersteuning bestaat uit een pool van experts die als 'kritische vriend' concrete tips en adviezen geven.
School aan Zet bevordert daarnaast de kennisuitwisseling met andere scholen en netwerkvorming.
School aan Zet vormt voor het po en vo feitelijk het hoofdbeleidskader waarbinnen het regulier beleid voor
het funderend onderwijs wordt uitgevoerd ter realisatie van grotere leeropbrengsten. Wetenschap en
techniek (W&T) is binnen School aan Zet gepositioneerd als thema naast andere thema’s, zoals:
opbrengstgericht werken, taal en rekenen, professionaliseren, omgaan met verschillen, lerende
organisatie, HRM-beleid en excellentie. School aan Zet faciliteert en begeleidt de scholen bij de realisatie
van hun eigen ontwikkelagenda op deze punten. Het plan MBB beschrijft dat MBB feitelijk de faciliteiten
biedt om scholen vanuit School aan Zet bij het thema W&T te ondersteunen.
Ten tweede is het Masterplan Bèta Techniek4 van belang. Het bedrijfsleven en onderwijsinstellingen
hebben gezamenlijk het Masterplan opgesteld om voldoende en kwalitatief goed opgeleide bèta’s en
technici aan te trekken en te behouden. Het Masterplan beoogt onder alle afgestudeerden een aandeel
van veertig procent met een bèta- en technologische opleiding in 2025. Het activiteitenplan MBB beschrijft
dat met de focus in MBB op het funderend onderwijs er een naadloze aansluiting is op de initiatieven voor
mbo, hbo en wo in het Masterplan Bèta Techniek.
Ten derde het programma Toptechniek in Bedrijf. Dit programma richt zich op de bevordering van de
deelname aan techniekonderwijs in het (v)mbo, met speciale aandacht voor de topsectoren. Het plan MBB
vermeldt dat vanwege het programma Toptechniek in Bedrijf er in MBB voor het (v)mbo weinig tot geen
activiteiten zijn opgenomen, maar er vooral gestuurd is op verbindingen met Toptechniek in Bedrijf.
4

Masterplan Bèta en Technologie (2012). Naar 4 op de 10: Meer technologietalent voor Nederland.

7 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Kern in Toptechniek in Bedrijf is het werken vanuit een regiovisie aan een toekomstbestendige onderwijsinfrastructuur die aansluit op regionale economische speerpunten. Daartoe zijn twee programmalijnen
opgezet:




Het aantrekkelijker maken van (v)mbo-techniekopleidingen met het oog op een grotere instroom en
betere doorstroom van vmbo naar mbo. Actiepunten hierin zijn de opzet van twee doorlopende
leerlijnen vmbo-mbo (de 'vakmanschapsroute' en de 'technologieroute') en de organisatie van een
doelmatig opleidingenaanbod in de regio.
Publiek-private samenwerkingsverbanden gericht op een topsectoren om de innovatiekracht van de
sector te verhogen.De publiek-private samenwerking vanuit topsectoren om de innovatiekracht van
sectoren te verhogen in Centra voor Innovatief Vakmanschap in het mbo.

Ten vierde is een bepalend gegeven bij MBB dat in het bestuursakkoord primair onderwijs is
overeengekomen om de middelen voor het programma wetenschap en techniek (W&T) toe te voegen aan
de Prestatiebox. Schoolbesturen krijgen vanuit deze lumpsum bijdrage de financiële ruimte om vanuit de
eigen verantwoordelijkheid te werken aan betere onderwijskwaliteit. De regeling prestatiebox bevat echter
geen expliciete link naar W&T. Verhoudingsgewijs heeft W&T in het financiële kader van de prestatiebox
(po) nog een aandeel variërend van 5 procent (in 2012) tot 4,3 procent (in 2015; 6,7 miljoen euro
jaarlijks). In vergelijking met instroom van Deltaplanmiddelen in de prestatiebox (circa 22 miljoen euro) is
dit substantieel minder. Het PBT kreeg in 2011 voor het Programma Bètatechniek voor po en vo 30,9
miljoen euro, in 2014 is dat afgenomen tot 7,8 miljoen euro voor de subsidieprogramma’s van het plan
MBB. In de nieuwe context kunnen scholen kiezen voor het thema W&T, al dan niet via School aan Zet, of
niet. In die context heeft de stimulering van W&T op basisscholen een zekere vrijblijvendheid gekregen.
Samengevat is hiermee het kader voor het plan MBB als volgt:





School aan Zet dat vraaggestuurd scholen ondersteunt, waarbij het plan MBB gerichte faciliteiten
biedt op terrein van W&T;
Het Masterplan Bèta/Techniek dat de ambities neerzet, waarvoor het plan MBB feitelijk een
uitvoeringsagenda biedt;
Toptechniek in Bedrijf dat het vmbo-deel van de MBB-agenda invult en hiermee het plan MBB
aanvult; en
De Prestatiebox waarmee po- en vo-scholen middelen ter vrije besteding hebben gekregen in plaats
van geoormerkte budgetten voor W&T.

Deze vier ontwikkelingen weerspiegelen de beleidsomslag van een gerichte stimulering van activiteiten
met subsidies naar een vraaggestuurde ondersteuning van scholen, waarbij de landelijke facilitering zich
vooral richt op hechte, actiegerichte samenwerkingsverbanden in regio’s. In het plan MBB vertaalt deze
beleidsomslag zich in het beëindigen van stimuleringsbijdragen als VTB-Pro en Sprint, en het handhaven
en toevoegen van programma’s die samenwerking en netwerkvorming stimuleren zoals Jet-Net, de
Wetenschapsknooppunten en de subsidieregeling voor regionale netwerken po.
1.3

Techniekpact
Naast de bovenstaande initiatieven en activiteiten is van direct belang dat in mei 2013 het Techniekpact5
is gesloten. In het Techniekpact hebben overheid, werkgevers en het onderwijsveld een aantal afspraken
gemaakt die direct van belang zijn voor de discussie over de toekomst van het plan MBB.

5

Het Techniekpact is getekend door een groot aantal bestuurders uit het onderwijs, het bedrijfsleven, werkgeversen werknemersorganisaties en regio’s en vanuit de overheid door de ministers van OCW, SZW en EZ en de
staatssecretaris van OCW.

8 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Het Techniekpact sluit voor het primair onderwijs op belangrijke punten aan op het advies van de
Verkenningscommissie wetenschap en technologie primair onderwijs6, ingesteld in opdracht van de PORaad en het PBT, waarvan de kern is dat wetenschap en technologie meer tijd en prioriteit moeten krijgen
op de basisschool. De afspraken in het Techniekpact beslaan een brede range, van primair onderwijs tot
en met het hoger onderwijs en de arbeidsmarkt. Het Techniekpact geeft, net als de
Verkenningscommissie, een brede invulling aan techniek. Hieronder zijn de afspraken samengevat die van
direct belang zijn voor het po en vo en daarmee ook voor de onderhavige review van het plan MBB:














Alle basisscholen bieden in 2020 structureel W&T aan in het onderwijs. OCW geeft de SLO opdracht
om een leerlijn voor W&T te ontwikkelen, die vanaf 2014 beschikbaar is. Het kabinet laat
instrumenten in kaart brengen en ontwikkelen om de leerprestaties van leerlingen met betrekking tot
W&T te volgen en te verbeteren. De Inspectie van het Onderwijs gaat vanaf 2014 periodiek peilen
hoe scholen op dit vlak presteren. Besturen van basisscholen zorgen ervoor dat zittende leraren zich
de competenties eigen maken die nodig zijn voor het verzorgen van onderwijs in W&T.
Het kabinet investeert in de periode 2013-2016 100 miljoen euro in het sneller herkennen van
bètatalent op de basisschool, in meer universitair opgeleide docenten in het vo (in het bijzonder voor
de bètavakken) en het vergroten van de aandacht voor W&T op de pabo. W&T wordt geïntegreerd in
het curriculum op de pabo’s en in 2013-2014 wordt een scholingsaanbod voor zittende docenten in
het basisonderwijs ontwikkeld. Er is hiertoe 8 miljoen euro beschikbaar voor de pabo’s.
In 2014 worden vernieuwde bètavakken ingevoerd.
Iedere school in het po en vo kan voor ondersteuning terecht bij het bedrijfsleven. De ondersteuning
vanuit het bedrijfsleven en wetenschapscentra wordt georganiseerd via één digitaal loket voor
scholen: ‘techniek-onderwijs.nl’.
Goedwerkende initiatieven in het voortgezet onderwijs zoals de Technasia, TechNet,
techniekcolleges, techmavo’s, Vakcolleges en Jet-Net worden regionaal uitgebreid. De regionale
Techniekpacten doen daar voorstellen voor.
De beroepsgerichte examenprogramma’s in het vmbo worden gemoderniseerd en gestroomlijnd en
de aansluiting op het mbo wordt verbeterd. De aansluiting van het vmbo op het mbo in de techniek
wordt tevens verbeterd met de Vakmanschaps- en de Technologieroute. Experimenten hiermee
starten in 2014.
Loopbaanoriëntatie wordt een verplicht onderdeel van het vmbo. Er komt een ‘studiebijsluiter’ die per
mbo-opleiding studiekeuze-informatie biedt, waaronder het (regionale) arbeidsmarktperspectief.
Via de Centra voor Innovatief Vakmanschap in het mbo komen vmbo-leerlingen systematisch in
aanraking met techniek.

Het Techniekpact bevat ook afspraken over de uitvoering. Nederland is daartoe opgedeeld in vijf
landsdelen (Zuidoost, Zuidwest, Noordvleugel, Noord en Oost) die verantwoordelijk zijn voor het opstellen
en uitvoeren van hun eigen Techniekpactagenda en de vertaling in de regio van de landelijke afspraken.
De landsdelen zijn weer onderverdeeld in subregio’s die hun eigen Techniekpactagenda hebben en hun
eigen uitvoering organiseren. Op landelijk niveau is een Regiegroep Techniekpact ingesteld die de
uitvoering coördineert, volgt en bewaakt. De huidige stuurgroep Masterplan Bèta & Technologie is
geïntegreerd in de regiegroep. De dagelijkse werkzaamheden en ondersteuning van de regiegroep zijn
belegd bij het PBT, dat voor elk landsdeel een contactpersoon beschikbaar heeft.
Het Techniekpact beschouwen we als een belangrijk kader voor het formuleren van onze conclusies en
aanbevelingen.

6

In het reflectiepanel ten behoeve van deze midterm review is aangegeven dat in het Techniekpact ook een aantal
aanbevelingen van de verkenningscommissie niet zijn overgenomen.

9 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

1.4

Onderzoeksvragen
De review bestaat uit een procesevaluatie en effectevaluatie. Daarnaast omvat de review een
adviescomponent, gericht op een vooruitblik met inachtneming van bevindingen uit de proces- en
effectevaluatie. Hieronder geven we de drie centrale elementen van de review kort weer, met daaronder
de vragen van OCW.7
1.

Procesevaluatie: een evaluatie van de procesmatige kant van de inrichting van MBB in het veld en de
verankering na invoering.
Onderzoeksvragen:

Welke activiteiten en communicatie heeft het PBT ingezet in het licht van de te bereiken doelen
en met wie zijn deze activiteiten uitgevoerd?

Welke ervaringen hebben (deelnemende) scholen en samenwerkingspartners en wat vinden
scholen van de kwaliteit van het aanbod? Is uit het brede aanbod van het PBT voor scholen de
juiste keuze te maken of leidt dit brede aanbod tot verwarring?

Hoe is de samenhang tussen de programma’s School aan Zet en Toptechniek in Bedrijf met de
activiteiten binnen het programma MBB?

2.

Effectevaluatie: een evaluatie van eventuele aantoonbare effecten van MBB.
Onderzoeksvragen:

Wat zijn de opbrengsten/effecten in den brede (wat heeft het opgeleverd?)

Tonen meer jongeren belangstelling voor een vervolgstudie of loopbaan in de
bèta/technieksector?

Heeft er per activiteit verankering/verduurzaming plaatsgevonden in de educatieve infrastructuur
of in de werkwijze van onderwijsinstellingen/bedrijven? Zijn visies op bèta en techniek
ontwikkeld en vastgelegd in een meerjarenplan? Is er voor het uitvoeren van deze visie
voldoende financiële ondersteuning?

3.

Advies: een vraag om advies voor de toekomst:
Onderzoeksvragen:

Welke algemene aanbevelingen kunnen worden gedaan op basis van de bevindingen uit de
proces- en effectevaluatie?

Welke activiteiten moeten worden voortgezet om de doelstellingen van MBB te bereiken?

Zijn er nog andere activiteiten die zouden moeten worden ingezet, zijn er grote hiaten in het
huidige aanbod?

Bij deze centrale elementen en de uitwerking ervan in subvragen plaatsen we enkele kanttekeningen. De
eerste is dat MBB in totaal zes speerpunten omvat met verschillende activiteiten en projecten. De review is
geen diepte-evaluatie van alle afzonderlijke activiteiten binnen MBB. Dat is ook niet nodig, omdat de
activiteiten doorgaans een eigen monitoring kennen en een systeem van voortgangsverslagen. De
midterm review richt zich – weliswaar vanuit de afzonderlijke activiteiten – op het geheel van de MBBinspanningen. Ten tweede is de vraag naar de samenhang in het plan MBB geen expliciet onderdeel van
de onderzoeksvragen. De effectiviteit van het activiteitenplan als geheel vloeit wel mede voort uit het
samenspel en de synergie tussen de losse activiteiten. We beschouwen de samenhang tussen MBBactiviteiten in deze review daarom toch als belangrijk element, met name gelet op de adviescomponent in
deze review.
7

Ontleend aan de startnotitie bij het offerteverzoek.

10 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Andere kanttekening is dat de afwezigheid van wetenschap en techniek (W&T) in het bestuursakkoord po
in de praktijk van de bètastimulering bij basisscholen een zekere vrijblijvendheid in de hand werkt. In die
condities is het lastig scholen ertoe te bewegen om W&T duurzaam in het curriculum op te nemen. Vooral
in het po heeft W&T als inhoudelijk speerpunt substantieel aan gewicht ingeboet. Onvermijdelijk drukken
deze omstandigheden een stempel op de ontwikkeling van MBB, zowel in procestermen als in effect.
Voor de effectevaluatie is verder van belang dat een deel van de programma-activiteiten pas later in de
loop van de evaluatieperiode (vaak pas begin 2013) is opgestart of een doorstart heeft gehad. Dit geldt
bijvoorbeeld voor de Wetenschapsknooppunten, de vo-ho-netwerken en de regionale netwerken po. De
betreffende MBB-activiteiten kunnen hierdoor op zijn best een eerste indicatie geven van de beoogde
eindeffecten. Daar komt bij dat een feitelijke effectmeting bij een niet onaanzienlijk deel van de
programma-activiteiten lastig is doordat een nulmeting ontbreekt.
Omgekeerd compliceert de omstandigheid dat een aantal MBB-activiteiten al langer loopt dan MBB en als
het ware binnen MBB een vliegende start heeft gemaakt, de vaststelling van een MBB-effect voor deze
activiteiten. Voor zover een opgetreden effect al duidelijk toe te schrijven is aan betreffende activiteit, is
daar in feite geen MBB-effect te isoleren van het waargenomen effect.
1.5

Onderzoeksaanpak
De volgende onderzoekmethoden zijn ingezet om de onderzoeksvragen te beantwoorden:






desk research;
interviews met betrokkenen uit onderwijs, bedrijfsleven en speerpunttrekkers;
online survey in het po en vo;
aanvullende data-analyses ten behoeve van de effectmeting;
reflectiepanel.

Desk research
In de desk research zijn (1) de bestaande documentatie en reeds uitgevoerde evaluaties van MBBactiviteiten geanalyseerd en gesynthetiseerd, en is (2) per activiteit het bereik geïnventariseerd in termen
van het aantal en de aard van betrokken partijen. De desk research heeft daarnaast bijgedragen aan
scherpere afbakening van en beter zicht op de (samenhang tussen) de procesdoelen en de beoogde
effecten van MBB-activiteiten. Daarnaast heeft de desk research ook input geleverd aan de interviewronde
en de vragenlijst voor de survey. Ten slotte is op basis van de desk research een deel van de vragen over
het bereik, de tevredenheid en verduurzaming van de MBB-activiteiten beantwoord. Zo zijn onder andere
verschillende projectadministraties geraadpleegd om de meest actuele cijfers over het bereik van MBBactiviteiten te vinden.
Een groot aantal bronnen is geraadpleegd, uiteenlopend van recent uitgevoerde evaluaties van MBBactiviteiten, relevante beleidsdocumenten en studies die contextinformatie over die activiteiten bieden. Een
overzicht van geraadpleegde bronnen staat in Bijlage 1.

Interviews
In de interviewronde zijn betrokkenen geraadpleegd over de voortgang van MBB en het perspectief voor
de komende jaren. In deze gesprekken lag de nadruk op het achterhalen van het verhaal ‘achter de cijfers’
van bereik, tevredenheid en effect (verwachtingen, opinies en attitudes over bijvoorbeeld samenwerking,
samenhang, verduurzaming). Vooral voor de procesevaluatie en de adviescomponent in onze opdracht
hebben de interviews een waardevolle bijdrage geleverd. De interviews zijn afgenomen aan de hand van
een checklist met de voornaamste gespreksitems. Bijlage 2 geeft een overzicht van de gestelde vragen.

11 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Van alle interviews is een verslag gemaakt dat ter verificatie is voorgelegd aan de geïnterviewden. Bijlage
3 geeft een overzicht van de geïnterviewden. In totaal is gesproken met 30 gesprekspartners, zowel direct
betrokkenen en ‘kartrekkers’ van MBB-activiteiten als ‘afnemers’ van deze activiteiten (scholen in het
primair en voortgezet onderwijs, en bedrijven). In de gesprekken met scholen is onderscheid gemaakt
tussen scholen die betrokken zijn bij meer MBB-activiteiten en scholen die juist in het geheel niet
betrokken zijn bij MBB. In de gesprekken met bedrijven is gesproken met vertegenwoordigers van
bedrijven die bijdragen aan Jet-Net en TechNet.

Online survey onder po en vo
Parallel aan de interviews is een online survey uitgezet onder 3000 po en vo-instellingen. Met behulp van
een breed uitgezette vragenlijst is het mogelijk om meer input te krijgen ten behoeve van de
procesevaluatie. Waar in de interviews ruimte is voor verder doorvragen op bepaalde aspecten die dat
behoeven, beogen we met de survey met name in een wat breder perspectief de ervaringen te peilen over
de werkwijze en het aanbod van het PBT en met de PBT-scholen te evalueren hoe het proces rondom de
implementatie en inbedding in de school is verlopen. Uiteindelijk hebben 550 scholen de enquête ingevuld.
Uit de diverse projectadministraties van MBB-initiatieven is een lijst gedestilleerd van contactpersonen van
scholen (op vestigingsniveau) die aan minimaal 1 MBB-initiatief hebben deelgenomen. Op basis van het
DUO-databestand met alle vestigingen in Nederland is daaraan een lijst met 255 scholen in het po en 126
scholen in het vo toegevoegd. Het resulterende adressenbestand bestond uit exact 3000 unieke
emailadressen van scholen.

Secundaire data-analyse (DUO, Startmonitor)
Een onderdeel van de effectevaluatie is uitgevoerd met behulp van een secundaire analyse op bestaande
databestanden, waarbij zoveel mogelijk de groep scholen die ‘blootgesteld’ is aan PBT-activiteiten is
vergeleken met de groep die dat niet is. Deze secundaire data-analyses worden vooral ingezet ten
behoeve van de effectmeting. Ten grondslag aan deze analyses ligt een aantal databestanden waaronder
de leerlingdata van DUO (BRON-vo). Op basis van de data uit de Startmonitor8 is een landelijk beeld
geschetst van de ontwikkeling in het belang van keuzemotieven die studenten hanteren bij de keuze voor
een bètatechnische of andere studie. Deze data zijn op basis van een landelijke steekproef verzameld die
een fijnmazige uitsplitsing tussen scholen niet mogelijk maakt.

Reflectiepanel
De voorlopige bevindingen van de review zijn op 20 november 2013 voorgelegd aan een reflectiepanel.
Doel van dit panel was drieledig: (1) verificatie en verfijning in de interpretatie van de voorlopige
bevindingen, (2) focus op de samenhang tussen de MBB-activiteiten en de manier waarop deze impact
hebben op de effectiviteit van het programma als geheel, en (3) bijdragen aan de vooruitblik en
advisering, alsmede versterking van het draagvlak onder de conclusies en adviezen die uit de midterm
review voortvloeien. Als input heeft het panel een notitie gekregen met een beschrijving van de
voornaamste voorlopige bevindingen. Van de discussie in het panel is een verslag gemaakt dat door de
panelleden is geverifieerd. De resultaten van het reflectiepanel zijn benut bij de interpretatie en synthese
van de onderzoeksresultaten en bij het formuleren van de conclusies en aanbevelingen. Bijlage 4 geeft
een overzicht van de samenstelling van het panel.

8

De Startmonitor is een grootschalig onderzoek van ResearchNed onder eerstejaarsstudenten dat het
studiekeuzeproces en studiekeuzeoverwegingen in kaart brengt.

12 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

1.6

Leeswijzer
Deze rapportage is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 presenteren we de resultaten van de
procesevaluatie. Aan de orde komen de werkwijze en kwaliteitscyclus die het Platform Bèta Techniek
hanteert bij de uitvoering en aansturing van activiteiten in het plan Meer Betere Bèta’s. Verder passeren in
dit hoofdstuk ook de zes speerpunten van het actieplan de revue. Hoofdstuk 3 bevat de bevindingen van
de effectevaluatie. Hoofdstuk 4 geeft – aan de hand van beantwoording van de onderzoeksvragen – de
conclusies van de midterm review weer, zowel van de proces- (4.1) als de effectevaluatie (4.2). In
hoofdstuk 5 doen we een aantal algemene aanbevelingen over de voortzetting van MBB (5.1) en
beantwoorden we de gestelde vragen over voort te zetten dan wel aanvullende activiteiten (5.2).

13 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

2

Procesevaluatie: activiteiten in het kader van Meer Betere Bèta’s

In dit hoofdstuk beschrijven we op basis van een documentenanalyse en interviews met diverse
betrokkenen wat de activiteiten in het kader van het plan Meer betere bèta’s zijn geweest. Het gaat hierbij
in hoofdzaak om de feitelijke gang van zaken. In de interviews zijn echter ook een aantal kwalitatieve
opmerkingen gemaakt bij het proces. Die opmerkingen zijn eveneens verwerkt in de paragrafen en met
name in de concluderende slotparagraaf en vormen zo mede de input voor de overall conclusies en het
adviesdeel van dit rapport.
2.1

Processen en kwaliteitscyclus bij het Platform Bèta Techniek
Bij de procesbeschrijving is van belang dat het PBT een vaste werkwijze en kwaliteitscyclus hanteert voor
de eigen projecten en regelingen. In de projectvoering van het PBT zit een feedbackloop ingebakken met
standaard inzet van prestatieafspraken, voortgangsrapportages, intervisiegesprekken en reviews/audits
door een expert-/beoordelingscommissie. Ook bij de ondersteuning van de uitvoering hanteert het PBT
een min of meer vaste werkwijze: op lokaal of projectniveau brengt het PBT relevante partijen bij elkaar of
draagt contacten aan; op landelijk niveau belegt het PBT overleggen om regionale netwerken te
verbinden; het PBT ondersteunt verder partijen in de communicatie en beheert websites en geeft
nieuwsbrieven uit die verbonden zijn aan de activiteiten.
In de (vernieuwde) innovatiestrategie van het PBT voor het plan MBB zijn de belangrijkste uitgangspunten
van het PBT bij de projectvoering expliciet gemaakt:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Eigenaarschap ligt bij scholen: scholen bepalen hoe en met wie zij werken aan het bevorderen van
bèta/techniek op de school.
Netwerk- en ketenvorming: scholen werken samen met partners uit de onderwijsketen en het
bedrijfsleven.
Integrale aanpak: er is in alle leerjaren van scholen een relevante aanpak voor leerlingen.
Prestatiegericht: binnen elke faciliteit en met elke school (binnen School aan Zet) worden individueel
afspraken gemaakt over de te leveren prestaties.
Prestatie- en cofinanciering: subsidies worden pas afgegeven nadat doelen behaald zijn. Scholen,
kennisinstellingen en bedrijven investeren zelf ook.
Samenhang en aansluiten bij bestaande arrangementen: faciliteiten worden waar nodig en mogelijk
gekoppeld aan bestaande arrangementen, om de eenduidigheid en samenhang richting scholen te
borgen en onnodige parallelle trajecten te voorkomen.

Hierna beschrijven we in het kort hoe voor de afzonderlijke projecten het proces is verlopen. We hanteren
hierbij de indeling in zes speerpunten in het plan MBB.
2.2

Speerpunt 1: Versterken directe betrokkenheid bedrijfsleven

Doel
Jongeren interesseren voor bètatechniek door het ontwikkelen van contextrijke leeromgevingen passend
bij de belevingswereld van jongeren.

14 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Projecten




Jet-Net (gestart in 2002): programma waarin bedrijven samen met havo- en vwo-scholen leerlingen
laten kennismaken met bèta/techniek.
Jet-Net Junior (pilot in 2012): gericht op samenwerking tussen basisscholen en bedrijven, waarbij
ook het betrekken van ouders een belangrijke rol speelt.
TechNet (gestart in 2009): gericht op het bij elkaar brengen van (v)mbo-scholen en bedrijven om
samen te werken aan stimulerend techniekonderwijs en professionalisering van de
loopbaanoriëntatie van vmbo-jongeren.

Beschikbaar budget (periode 2012 – 2013)





Jet-Net: via MBB jaarlijks € 500.000 (het bedrijfsleven investeert jaarlijks ruim 6 miljoen euro);
TechNet: subsidie vanuit MBB in 2011: € 400.000, 2012: € 200.000 en in 2013: €100.0009;
TechniekTalent.nu investeert in dezelfde periode € 1.060.000 en dekt personele kosten;
Jet-Net Junior: via MBB jaarlijks € 325.000.

Werkwijze PBT
Jet-Net vormt een op zichzelf staande organisatie met een kernbestuur, een ledenraad en een landelijk
coördinatiebureau dat gevestigd is ten burele van het Platform Bèta Techniek. PBT draagt geen
inhoudelijke verantwoordelijkheid voor Jet-Net. Wel vindt inhoudelijke afstemming plaats tussen PBT en
Jet-Net (en ook Jet-Net Junior) over zaken als programmatische invulling en doelstellingen.
Vanuit Jet-Net wordt gewerkt aan de lancering van Jet-Net Junior. Dit programma beoogt met ten minste
100 bedrijven een bedrijvenprogramma op te zetten voor het primair onderwijs gericht op de conceptcontextbenadering voor wetenschap en techniek (W&T). Het programma verkeert nu nog in een
verkennend opstartstadium waarin het zoeken is naar de juiste vorm en goede aanknopingspunten om
meer te gaan doen in het po. Recent is geïnventariseerd op welke wijze deelnemende bedrijven (nu ca.
20) po-leerlingen actief in aanraking brengen met de bètatechnische beroepspraktijk om zo hun ogen te
openen voor bèta, wetenschap en techniek. Naar verwachting zal de toekomstige inrichting van Jet-Net
Junior uitgaan van wensen en behoeften bij basisscholen enerzijds en mogelijkheden en bereidheid tot
samenwerking vanuit vo-scholen anderzijds. Daarnaast vormen ook de mogelijkheid van een
oudernetwerk (werkzaam bij Jet-Net-bedrijven) rondom basisscholen en de mogelijke rol en inbreng van
pabo's een aandachtspunt - daar worden immers de leerkrachten opgeleid die straks vorm en inhoud
moeten geven aan een W&T-component in het po-curriculum. Gezien het prille ontwikkelingsstadium is
het nog te vroeg om Jet-Net Junior expliciet mee te nemen in deze tussentijdse evaluatie.

TechNet is een programma dat zich richt op het bij elkaar brengen van vmbo-scholen en bedrijven in
TechNet-kringen waarin ze in regionaal verband samenwerken aan stimulerend techniekonderwijs en
professionalisering van de loopbaanoriëntatie van vmbo-jongeren. Aantrekkelijker techniekonderwijs en
een betere loopbaanoriëntatie zijn speerpunten. TechNet wordt uitgevoerd door TechniekTalent.nu,
aanvankelijk (tot in 2013) in een co-makershiprelatie met PBT.

Gestelde doelen
Jet-Net heeft geen tussendoelen voor eind 2013 geformuleerd. Jet-Net formuleert in het activiteitenplan
voor de periode 2011-2016 als doel:
9

Bij aanvang van het strategisch partnership tussen TechniekTalent.nu en PBT heeft PBT in totaal een subsidie van
€700.000 aan Techniektalent.nu toegezegd . De subsidie voor 2013 ad €100.000 is door het PBT ingehouden
nadat het verbeterplan voor TechNet op onderdelen als ontoereikend is beoordeeld.

15 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

een groei van 72 bedrijven naar 100; en
een groei van 175 scholen naar 250.10




Jet-Net richt zich daarnaast op uitbouw van de structurele samenwerking tussen bedrijven en scholen,
duurzame verankering en bevordering van thema’s als talentontwikkeling en excellentiebevordering binnen
de bètavakken. Jet-Net kiest daartoe naast een landelijke organisatie ook voor opereren dichter tegen de
scholen aan, vanuit een regio-invalshoek. In 2016 wil Jet-Net een landelijk dekkend systeem van regionale
netwerken opgezet hebben waarin elk aangesloten bedrijf verbonden is met andere bedrijven, een aantal
scholen en een of meer hoger onderwijsinstellingen, van waaruit scholingsdagen en andere gezamenlijke
activiteiten worden ondernomen.
Voor TechNet zijn voor de periode tot en met 2013 de volgende afspraken gemaakt:
ten minste 300 vmbo-scholen (gemengd en praktijk, TL) zijn eind 2013 lid van een TechNet;
ten minste 3.000 individuele bedrijven zijn eind 2013 lid van TechNet (tussendoelen: 2.300 in 2011,
2.750 in 2012);
inzet van effectieve instrumenten en aanpakken om deze prestatieafspraken te realiseren en te
zorgen voor een ‘kwalitatieve en structurele relatie’ tussen scholen en bedrijven;
samenwerking met Jet-Net in de regio, en met VHTO rondom doelgroepenbeleid gericht op meisjes.






Concrete activiteiten
De betrokkenheid van bedrijven bij Jet-Net bestaat vooral uit samenwerking met havo-vwo-scholen om zo
contextrijke leeromgevingen te ontwikkelen, uitdagende activiteiten te ontplooien op het snijvlak van
onderwijs en bedrijfsleven, en een op de toekomst gerichte beroeps- en praktijkoriëntatie te bieden.
Daartoe (1) ontwikkelt Jet-Net samen met bedrijven en scholen hoogwaardig deelbaar lesmateriaal, (2)
richten Jet-Net-bedrijven zich op specifieke doelgroepen (meisjes, havisten, ouders en allochtonen), (3)
wordt de 1-op-1 samenwerking tussen school en bedrijf verbreed naar samenwerking met meer bedrijven,
en (4) sluit Jet-Net aan bij gestelde eindtermen voor de natuurwetenschappelijke en technische
schoolvakken (bijv. binnen het vak Natuur, Leven en Technologie). De inrichting van de samenwerking
tussen Jet-Net-bedrijf en -school is maatwerk, de verantwoordelijkheid ervoor ligt bij de school (in
afstemming met wat het bedrijf kan bieden). De activiteiten lopen uiteen van gastlessen, masterclasses,
profielkeuzevoorlichting en profielwerkstukbegeleiding, loopbaanoriëntatie en begeleiding (LOB),
expertmeetings, docentenworkshops, en (bijdrage aan) een bètamarkt. Jet-Net richt zich zowel op
onderbouw- als bovenbouwleerlingen, de eerste groep vooral om meer bèta's te werven (via de
profielkeuze), de tweede groep om betere bèta's te genereren.

Indicatoren voor Jet-Net:
aantal aangesloten havo/vwo-scholen;
aantal aangesloten bedrijven.




Indicatoren voor TechNet:
aantal deelnemende bedrijven;
vasthouden en uitbouw van structurele en kwalitatieve relatie in TechNetkringen.




10

Op het moment van rapporteren bevat de Jet-Net wachtlijst 85 scholen.

16 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Samenhang met School aan Zet
Jet-Net is van stond af aan (2002) betrokken geweest bij programma’s die zich richten op bètastimulering
in het vo, in het bijzonder Universum, Bèta Excellent en meer recent ook School aan Zet (SaZ). Tussen
Jet-Net en deze vo-programma's heeft steeds een wederzijds versterkende relatie bestaan. Binnen SaZ
vormt bèta, wetenschap en techniek één van de zes thema’s waaruit geïnteresseerde scholen kunnen
kiezen. In de praktijk kiest slechts een kleine minderheid van de scholen voor het thema bèta, wetenschap
en techniek11. TechNet heeft geen wezenlijke relatie met SaZ; scholen worden niet vanuit SaZ doorgeleid
naar TechNet.

Samenhang met andere activiteiten
In algemene zin is er een vrij sterke samenhang tussen de MBB-activiteiten die vallen onder de
speerpunten 1 t/m 3. Activiteiten zoals Jet-Net Junior, regionale netwerkvorming en vo-ho-netwerken, LOB
(loopbaanoriëntatie vooral gericht op meisjes en havisten, minder op allochtonen12), en op iets meer
afstand ook TechNet, vormen in feite de kern van de Jet-Net-missie. Met andere activiteiten in MBB is de
relatie beperkt, vanwege de focus van Jet-Net op het vo.

Veranderingen in vergelijking met de periode voor MBB
Jet-Net is al actief sinds 2002. MBB betekent voor Jet-Net geen wezenlijke verandering in inzet en aanpak.
Wel zijn min of meer parallel aan de inbedding van Jet-Net in MBB andere accenten gelegd. De
voornaamste daarvan zijn regionalisering en excellentiebevordering. Zo zet Jet-Net in op bredere
betrokkenheid met bedrijven door scholen te verbinden aan clusters van (ook middelgrote en kleine)
bedrijven, die samen een of meer scholen bedienen. Door deze accenten zijn ook de raakvlakken met
MBB-activiteiten rond vo-ho-netwerken en regionale netwerkvorming versterkt.
Bij TechNet ligt er een knip in de uitvoering vóór en na de evaluatie van 2013. De uitvoering van TechNet
berust sinds 2010 bij Techniektalent.nu, aanvankelijk in de rol van strategisch partner van PBT. Die rol
impliceert onder andere co-makership bij de planvorming voor TechNet. Uit de landelijke evaluatie van
TechNet bleek, naast lof voor de circa 150 gerealiseerde TechNet-kringen, ook het nodige
verbeterpotentieel. Zo bleek er grote diversiteit in de kwaliteit van functioneren tussen de kringen. De
nadruk zou meer moeten liggen op (a) inzet van subsidie voor toekomstbestendige samenwerking tussen
onderwijs en bedrijfsleven, en minder voor eenmalige, tijdelijke acties, (b) betere kennisdeling, (c) meer
verbinding met het po en (d) meer inhoudelijke en structurele ondersteuning van de kringen. Na de
evaluatie heeft de TechNet-organisatie een verbeterplan opgesteld, dat door het PBT op onderdelen als
ontoereikend is beoordeeld13. Het PBT heeft daarop besloten om de subsidie voor 2013 in te houden
(maar wel beschikbaar te houden voor eventuele latere fasen). De uitvoering van TechNet blijft bij
Techniektalent.nu, waarmee TechNet nu volledig draait op private financiering vanuit de bij
Techniektalent.nu aangesloten Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen (O&O-fondsen) in de technieksector.

11
12
13

17 |

Twee procent van de scholen in het po en vier procent in het vo binnen SaZ kiest voor het thema W&T. Bron: Jos
van Kuijk en Annemarie van Langen, School aan Zet – Is de spiegel al een springplank? Procesbeschrijving
schooljaar 2012-2013 programma School aan Zet, ITS, november 2013.
Met de LOB-activiteiten gericht op jongeren met een allochtone afkomst is de samenhang vooralsnog geringer,
vooral omdat deze activiteiten tot dusver maar aarzelend van de grond komen.
Door TechniekTalent.nu is op dit punt opgemerkt dat in de uitrol van TechNet aanvankelijk sterk gestuurd is op
kwantitatieve prestatie-eisen (het aantal te realiseren TechNet-kringen), maar is TechniekTalent.nu in de
evaluatie in 2013 vooral beoordeeld op de kwaliteit van TechNet-kringen. Regionale samenwerking gericht op
techniekpromotie is een weerbarstige aangelegenheid die een lange horizon vergt en een op kwaliteit en
verduurzaming gerichte aanpak. Daarbij is een gelijktijdige inzet op kwantiteit en kwaliteit heel lastig waar te
maken. In de komende periode focust Techniektalent.nu op de kwaliteit van TechNetkringen en is de doelstelling
om overal een actieve TechNet-kring te hebben en te ondersteunen, losser gelaten.

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Draagvlak en tevredenheid onder deelnemers en samenwerkingspartners
De geraadpleegde bedrijven staan – uiteraard, gezien hun deelname aan Jet-Net – positief tegenover JetNet. Wel wijzen signalen uit deze groep vooral op tevredenheid “dat Jet-Net nog Jet-Net is”. De keerzijde
hiervan is een zekere ongerustheid over de inrichting en focus van SaZ waar weinig scholen voor het
thema bètatechniek kiezen. In Jet-Net-kringen wordt hierover verschillend gedacht. Sommige van onze
gesprekspartners hebben er begrip voor dat scholen na de aandacht voor bètatechniek voor andere
thema’s kiezen, anderen zien de betrekkelijk marginale positie van bètatechniek in SaZ als een
“schrikbarende ontwikkeling” en beschouwen veel van de SaZ-activiteiten als te weinig actiegericht
(“praatcircuit"). De boventoon is er een van aanpakken, doelgerichtheid, groter kostenbewustzijn (“er
moet wel iets uit komen”).

Jet-Net-scholen en vooral hun docenten zijn doorgaans zeer tevreden over de samenwerking met Jet-Netbedrijven. Dat is niet onlogisch: ze hebben immers bewust gekozen voor deze samenwerking. Audits van
het Universum en Bèta Excellent-programma tonen steeds dat Jet-Net voor veel scholen dé toegang vormt
tot de beroepspraktijk en samenwerking met bedrijven. De wachtlijst van Jet-Net-scholen onderstreept de
gewildheid van het initiatief. De helderheid van doelen en opzet van het project staan bovenaan de
‘waarderingslijst’ van de vo-achterban. Het initiatief wordt dan ook positief beoordeeld. Wel hebben een
aantal vo-scholen vraagtekens bij de opbrengsten. Onduidelijkheid over de effecten zijn voor scholen
redenen voor het niet continueren van Jet-Net.
In de evaluatie van TechNet uit 2012 bleek dat de evaluatiecommissie twijfels had of het TechNetgedachtegoed wel leeft bij betrokken scholen en bedrijven. Vaak bleek dat TechNet maar heel beperkt
bekend was binnen de school en bij bedrijven. Dat hangt ook samen met de constatering dat de intensiteit
en diepgang waarin in de kringen wordt samengewerkt sterk varieert. Uit de enquête blijkt dat de thans
deelnemende scholen aan TechNet gemiddeld goed te spreken zijn over de duidelijkheid van de doelen
van TechNet en de aansluiting van de activiteit op de school (scores respectievelijk 4,1 en 3,9 op een 5puntschaal). De opbrengsten van TechNet worden hiermee vergeleken lager beoordeeld, met een score
van 3,3 op een 5-puntschaal (zie Bijlage).

Perspectief op verduurzaming/structurele inbedding
Bij samenwerking met bedrijven (al dan niet via Jet-Net) maken schoolleiders doorgaans een bewuste
keuze. Hun commitment vertaalt zich veelal in het instellingsplan. Andere vormen van inbedding zijn de
structurele inzet van lesmateriaal dat in Jet-Net-verband is ontwikkeld.14 In hoeverre Jet-Net-activiteiten
duurzaam verankerd zijn, loopt in de praktijk sterk uiteen. Zo zijn er scholen die Jet-Net structureel
hebben ingebed in de jaarplanning, maar ook scholen die zover nog niet zijn, en Jet-Net nog meer zien als
iets leuks voor de leerlingen dat wellicht voor herhaling vatbaar is. Verankering blijft daar veelal nog
hangen op het niveau van één of enkele bètadocenten. Zo’n school kan nog doorgroeien naar een
overtuigde Jet-Net-school, maar ook afvallen. Onze gesprekspartners typeren het totaalbeeld als een
proces van verduurzaming dat nog in de ontwikkelfase verkeert. Dat geldt vooral voor scholen in het po –
daar zijn wel diverse partijen actief met stimulering van wetenschap- en techniekoriëntatie, maar er is
verdeeldheid over hoe dat moet. Jet-Net Junior moet nog vorm krijgen. Bedrijven binnen Jet-Net vinden
dat met MBB een stap in de goede richting is gezet, het is zaak om daarmee door te gaan.

14

In sommige regio’s is er een sterke overlap tussen Jet-Net en Technasia. Zo zijn de Technasia in Limburg stuk
voor stuk ook Jet-Net-school. In feite is de keuze voor de Technasiumformule een vorm van verduurzaming, de
school maakt dan een (niet vrijblijvende) keuze voor profilering op onderzoekend en ontwerpend leren rond
techniek.

18 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Uit de evaluatie van TechNet is gebleken dat de periode tot 2012 door de TechNetkringen niet is gebruikt
om tot structurele vormen van samenwerking te komen, dat de meeste kringen geen
geïnstitutionaliseerde, toekomstbestendige structuur kennen en geen heldere toekomstvisie over de eigen
kring. Subsidies zijn vooral aangewend voor de uitvoering van eenmalige en tijdelijke acties.15 Om dit te
verbeteren, vergt volgens TechniekTalent.nu dat regio’s zelf de TechNet-kringen organiseren. Daarom
werkt Techniektalent.nu aan een kanteling van de aanpak weg van het werken volgens een pushmodel
naar een pullmodel, met een actieve rol van accountmanagers. Goede, enthousiaste regio’s krijgen steun
op maat, niet goed functionerende regio’s niet. Naast specifieke TechNet-doelen moeten de
accountmanagers de inhoudelijke verbinding zoeken met andere partijen en initiatieven in de regio, vanuit
het perspectief van bedrijven. Andere initiatieven zoals bijvoorbeeld Jet Net Junior zouden daarin moeten
worden ingepast.

Realisatie
Jet-Net:




aantal aangesloten havo/vwo-scholen: 187;
aantal aangesloten bedrijven: 87;
verduurzaming: aandachtspunt.

Voor TechNet:



aantal kringen: 150;
vasthouden/uitbouw van structurele en kwalitatieve relatie: nog onvoldoende gerealiseerd.

Conclusies
Met de geboekte voortgang in termen van het aantal aangesloten havo/vwo-scholen en het aantal
deelnemende bedrijven ligt Jet-Net op schema. Zeker het in 2016 beoogde aantal aangesloten scholen kan
worden gerealiseerd, gelet op de huidige wachtlijst van scholen die met Jet-Net in zee willen. Realisatie
van het beoogde aantal van 100 deelnemende bedrijven in 2016 (bij aanvang 72, nu: 87) lijkt goed
mogelijk, al dient wel rekening te worden gehouden met de remmende werking van de huidige
economische situatie. Duurzame inbedding van Jet-Net is nog wel een aandachtspunt. Weliswaar
gebruiken veel Jet-Net-scholen het lesmateriaal dat in Jet-Net-verband is ontwikkeld, maar van structurele
inbedding van Jet-Net-activiteiten in het instellingsplan van scholen is vaak nog geen sprake.
TechNet heeft in de evaluatieperiode haar kwantitatieve doelen gerealiseerd. De evaluatie van 2013 duidt
echter op het nodige verbeterpotentieel, met name in meer toekomstbestendige samenwerking tussen
scholen en bedrijven, betere kennisdeling, meer verbinding met basisscholen en meer inhoudelijke en
structurele ondersteuning van de kringen. Verder is er aanleiding om na te gaan in hoeverre de relatie
tussen Techniektalent.nu en PBT gerevitaliseerd kan worden. Objectief beschouwd zijn Techniektalent.nu
(dat de bedrijvenkant vertegenwoordigt en verenigt) en het PBT (dat - ook - een sterk onderwijsnetwerk
heeft) logische partners. Het gesprek tussen Techniektalent.nu en het PBT daarover vindt plaats.
Voor Jet-Net Junior is het gelet op de opstartfase waarin deze MBB-activiteit verkeert, nog te vroeg om
conclusies te trekken over de voortgang. Specifieke aandacht lijkt nodig om een geschikte vorm te
definiëren voor de beoogde samenwerking tussen bedrijven en basisscholen.

15

Evaluatierapportage TechNet 2012.

19 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

2.3

Speerpunt 2: Stimuleren netwerk- en ketenvorming

Doel
Regionaal de vraagarticulatie van scholen stimuleren en partijen in de omgeving van scholen in stelling te
brengen om vragen van scholen te beantwoorden.

Projecten



regionale netwerken po;
vo-ho-netwerken.

De regionale netwerken po komen voort uit de behoefte om de al eerder bestaande regionale
samenwerking - onder meer in de Kenniscentra Wetenschap en Techniek rondom pabo’ s, andere
kennisinstituten en basisscholen - te verbreden en te verduurzamen. Voor 2012 waren er al regionale
netwerken actief, die scholen ondersteunden bij het invoeren van wetenschap en techniek. Naast de
kenniscentra W&T waren dat onder meer de regionale steunpunten VTB (verbreding techniek
basisonderwijs), de samenwerking rond TalentenKracht en de Wetenschapsknooppunten. Naast het
bieden van een schoolnabij steunpunt is de beoogde taak van de regionale netwerken het creëren van
draagvlak in de regio voor wetenschap en techniek in het po en het leggen van contacten in en buiten de
school, bijvoorbeeld met het bedrijfsleven, met Science Centra en met ouders.
De vo-ho-netwerken komen voort uit de behoefte aan versterking van de regionale samenwerking bij de
aansluiting tussen vo en ho, het verrijken en verdiepen van het (bèta)onderwijs in het vo en een betere
matching van studenten en opleidingen (onder andere door betere voorlichting). Binnen het thema
excellentie kunnen alle vakgebieden aan bod komen.

Werkwijze PBT
Het PBT heeft voor beide netwerken in 2012 een subsidieregeling ingesteld en een call for proposals doen
uitgaan waarin aan regionale partijen is gevraagd een plan in te dienen. De regionale netwerken po zijn al
eerder in 2011 gestart met een startsubsidie; de subsidieregeling van 2012 was gericht op uitbreiding en
verduurzaming. Bij de vo-ho-netwerken ging het in 2012 wel om nieuwe netwerken, zij het dat er daar
een relatie ligt met de al langer bestaande en gesubsidieerde ‘bètasteunpunten’, de netwerken van vo- en
ho-docenten die samenwerken aan de vakontwikkeling bèta/techniek. Het PBT heeft de vaste werkwijze
aan deze subsidieregelingen verbonden met prestatieafspraken, prestatiebekostiging, jaarlijkse
voortgangsrapportages door penvoerders, intervisiegesprekken en instelling van een beoordeling/expertcommissie ter beoordeling van aanvragen en de rapportage van de vorderingen.

Beschikbaar budget
Regionale netwerken:
Vo-ho-netwerken:

2012-2013: € 2.100.000 (jaarlijks € 1.050.000)
2012-2013: € 2.100.000 (jaarlijks € 1.050.000), inclusief excellentie

Concrete activiteiten
Regionale netwerken: er zijn na 2012 zeven regionale netwerken gesubsidieerd, bestaande uit
schoolbesturen (penvoerders), pabo‘s, onderwijsbegeleidingsdiensten en universiteiten. De netwerken
verschillen in omvang en activiteiten. Een typisch netwerk bestaat aan de po-kant uit ongeveer tien
schoolbesturen met ongeveer 200 scholen die onder die besturen vallen. In de netwerken zijn niet alle
scholen onder de deelnemende besturen ook daadwerkelijk actief in het netwerk c.q. doen mee aan (alle)
activiteiten zoals scholing en techniekevenementen. Het PBT ondersteunt de netwerken met subsidies en
met een onafhankelijk voorzitter van een landelijk overleg van de netwerken (vijf tot zes keer per jaar).

20 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Verder ondersteunt het PBT de kennisdeling via een website en nieuwsbrieven voor de regio en treedt het
PBT op als kennismakelaar tussen de regio en het landelijk niveau. Elk netwerk informeert via een eigen
website over zijn activiteiten. Indicator is naast het aantal (duurzaam) participerende schoolbesturen, het
aantal bereikte scholen en leerkrachten en het aantal betrokken pabo’s, ook de betrokkenheid van
Wetenschapsknooppunten en TalentenKracht-satellieten.
De concrete activiteiten van de netwerken verschillen per regio. De netwerken ontplooien momenteel met
wisselende accenten de volgende activiteiten:










Ontwikkeling en uitvoering van een professionaliseringsaanbod op terrein van W&T. Voor deze
activiteit was voorheen geoormerkt subsidiegeld beschikbaar vanuit VTB-Pro; thans niet meer. Dat
heeft geleid tot een forse vermindering van de scholingafname op terrein van W&T.
Bevorderen dat scholen aandacht hebben voor W&T. Gerapporteerd wordt dat dit moeizaam gaat
omdat scholen meer aandacht hebben voor taal en rekenen en bovendien niet op de inzet voor W&T
worden ‘afgerekend’. Ook is er koudwatervrees: men beseft dat een goede aanpak niet eenvoudig is
en dat leerkrachten er voor terugdeinzen.
Onderwijskundige ondersteuning bij lesaanpak W&T en onderzoekend en ontwerpend leren.
Stimuleren onderzoek op het terrein van wetenschap en technologie: effecten van professionalisering
en effecten van concrete activiteiten zoals een technologieweek. Vanuit de regionale netwerken
wordt gemeld dat er te weinig bekend is over de opbrengsten van concrete activiteiten en dat meer
goede effectmetingen op dat terrein gewenst zijn.
Via lesbrieven en bedrijfsbezoeken de maatschappelijke functie van W&T tonen en leerlingen
interesseren.
Stimuleren dat pabo’s en scholen onderzoeken en ontwerpend leren opnemen in hun curriculum.

De samenwerking met Wetenschapsknooppunten en TalentenKracht wisselt in de praktijk. Er bestaan
soms goede persoonlijke relaties en overlappen, afstemming en samenwerking tussen de netwerken. In
sommige regio’s zijn de contacten nog beperkt. Complicatie daarbij is dat de regio-indeling per type
netwerk verschilt, waardoor verwante netwerken deels verschillende regio’s bedienen. De indruk is dat de
afstemming tussen de netwerken die voor het po relevant zijn, wel in ontwikkeling is en voor alle
betrokkenen een issue is waarvoor aandacht is. Bijvoorbeeld door TalentenKracht zijn recent concrete
plannen ontwikkeld om de samenhang met de regionale netwerken po, de SLO (domeinontwikkeling W&T)
en de Wetenschapsknooppunten te versterken (zie ook paragraaf 2.5).

Vo-ho netwerken: op de in april 2012 uitgezette ‘call for proposals’ zijn 26 voorstellen ingediend. De
subsidie stond open voor zowel nieuw op te richten als bestaande netwerken die de activiteiten en/of
partners wilden uitbreiden. Er zijn 16 voorstellen afgewezen, 10 aanvragen zijn deels of geheel toegekend.
Per netwerk was een maximale subsidie van € 300.000 (voor de periode van twee jaar) beschikbaar. De
hoogte was afhankelijk van de kwaliteit van de aanvraag en het aantal partners in het netwerk en kon
hoger uitvallen wanneer zowel op excellentie als op bèta & techniek werd ingestoken. In oktober 2012 zijn
met de gesubsidieerde netwerken prestatieafspraken gemaakt over het bereik, effectiviteit en
verduurzaming. De prestatieafspraken zijn zowel gemaakt over inhoudelijke resultaten die behaald gaan
worden, als over procesresultaten. De beoordelings-/expertcommissie brengt jaarlijks een bezoek aan het
netwerk en geeft een inhoudelijke terugkoppeling aan PBT over de voortgang en kwaliteit van het
netwerk. Het PBT heeft onlangs besloten om de komende audits (in 2014) van de vo-ho-netwerken en van
de bètasteunpunten tegelijkertijd en in samenhang uit te voeren, om de relatie tussen de beide type
netwerken te benadrukken.

21 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

De nadruk in de vo-ho-netwerken ligt sterk op excellentie, wel in relatie tot bèta/techniek. Concrete
activiteiten betreffen onder meer de opzet van pre-university colleges, excellentietrajecten, masterclasses,
conferenties voor leerlingen en de professionalisering van (aanstaande) (bèta)docenten. De vo-honetwerken verbinden vaak meerdere regionale netwerken in het vo en ho, waaronder met name de
bètasteunpunten. Ook de contactpersonen voor de vo-ho-netwerken overlappen vaak met die voor een
bètasteunpunt en/of andere initiatieven en netwerken.
In afwijking van de standaardaanpak van het PBT is voor de vo-ho-netwerken tot nu toe geen landelijk
overleg georganiseerd. Reden daarvoor is dat de opgezette activiteiten vrij specifiek zijn per aanvrager,
waardoor kennisuitwisseling minder van belang is dan bijvoorbeeld bij de regionale netwerken, die een
meer open agenda hebben. Ook is er vanuit de vo-ho-netwerken vaak een sterke relatie met de
bètasteunpunten die wel een landelijk overleg kennen. Niettemin is de afgelopen periode vanuit het PBT
waargenomen dat de activiteiten van en de samenwerking in sommige vo-ho-netwerken verbreden en
uitbreiden. Om die reden wordt nu een eerste landelijk overleg voorbereid door het PBT.
De zeven gesubsidieerde vo-ho-netwerken geven geen compleet beeld van de regionale inspanningen om
de aansluiting vo-ho te verbeteren en excellentie te bevorderen. Naast de vo-ho-netwerken bestaan in
veel regio’s rondom universiteiten, hogescholen en vo-scholen brede (overleg)platforms aansluiting voho16. Er is nu geen duidelijke relatie tussen deze bredere en meer bestuurlijk ingestelde platforms en de
projectgerichte vo-ho-netwerken. De zeven vo-ho-netwerken bieden nu ook geen landelijke dekking. Er is
geld verdeeld op basis van kwaliteit om concrete projecten te steunen. Overigens zijn ook in regio’s vo-honetwerken gestart die geen subsidie ontvingen. Er is geen impuls in voorbereiding om alsnog landelijke
dekking van de vo-ho-netwerken te stimuleren.

Samenhang met School aan Zet
De subsidieregeling voor de regionale netwerken omschrijft dat deelnemende scholen een consistent
beleid voeren en zich ook “binnen School aan Zet inzetten voor het thema W&T. Omgekeerd dient School
aan Zet actief in te spelen op de regionale aanpak en de betrokken scholen/schoolbesturen”.17 Deze opzet
komt in de praktijk niet goed uit de verf. School aan Zet is weliswaar een portal naar de regionale
netwerken, maar vervult per saldo een weinig actieve rol richting die netwerken. In de interviews is
aangegeven dat scholen die binnen School aan Zet kiezen voor het thema W&T lang niet altijd dezelfde
scholen zijn als die actief zijn in activiteiten uit het plan MBB. Scholen die wel actief zijn in activiteiten uit
het plan MBB kiezen vaak niet voor het thema W&T binnen School aan Zet. De regionale netwerken en
School aan Zet zijn hierdoor voor een flink deel gescheiden trajecten. De ondersteuning die door de
experts vanuit SaZ wordt geboden, is - zo is in de interviews aangegeven - ook van een andere aard dan
die vanuit de regionale netwerken beschikbaar is. Het regionale netwerk Oost heeft in dit kader
aangegeven dat de reden dat nauwelijks scholen in die regio gebruik maken van de gratis aangeboden
ambitie- en verdiepingsgesprekken van School aan Zet op terrein van W&T, is dat de expertise ook gratis
en dichterbij verkrijgbaar is via het regionale netwerk. Wenselijk is dat de ambitiegesprekken van School
aan Zet resulteren in een doorverwijzing naar de W&T-regio’s. Daar ligt de expertise om scholen te
ondersteunen met W&T18.

16
17
18

Zo is in de wijde omgeving Arnhem/Nijmegen het ‘Platform VO-HO’ actief en is er in Friesland een actieve
samenwerking in het netwerk ‘Aansluiting VO/HO Fryslan’.
Call for proposals Regionale aanpak W&T voor het primair onderwijs.
Subsidieaanvraag regionaal netwerk Oost n.a.v. de Call for proposals Regionale aanpak W&T voor het po.

22 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Samenhang met andere activiteiten
De regionale netwerken hebben een duidelijke samenhang met de Wetenschapsknooppunten,
TalentenKracht en met de domeinontwikkeling W&T. De Vindplaatsscholen binnen TalentenKracht zijn in
principe ook onderdeel van de regionale netwerken. In het po is de focus vanuit de genoemde activiteiten
sterk gericht op de stimulering van onderzoekend en ontwerpend leren, in lijn ook met de recente
afspraken in het Techniekpact. In de praktijk is de samenwerking en afstemming tussen de diverse
betrokken partijen en netwerken in diverse regio’s wel zichtbaar, maar er is volgens betrokkenen ruimte
voor verbetering. De vo-ho-netwerken hebben met name een sterke relatie met de bètasteunpunten die
ook door het PBT worden ondersteund.

Veranderingen in vergelijking met de periode voor MBB
De Kenniscentra W&T waren voor 2011 in belangrijke mate bezig met professionaliseringactiviteiten en de
ontwikkeling van scholing en onderwijs, mede met behulp van een landelijk subsidiebudget (VTB-Pro). Dat
budget is er nu niet meer. Er is mede daardoor vanaf 2012 een omslag geweest van aanbodgericht
werken (gesubsidieerde scholing aanbieden) naar vraaggericht werken. De scholingsmiddelen die
voorheen gericht inzetbaar waren voor bètatechniek zitten nu in de lumpsum van scholen. De regionale
netwerken hebben nu vooral een rol bij het inhoudelijk faciliteren van scholen en het stimuleren dat zoveel
mogelijk scholen wat aan W&T doen. Dat is een gevarieerde en open aanpak en vergt overtuigingskracht
richting scholen opdat die daadwerkelijk en duurzaam investeren in W&T.
De vo-ho-netwerken zijn een nieuwe impuls binnen het plan MBB.

Draagvlak en tevredenheid onder deelnemers en samenwerkingspartners
Uit de interviews en de enquête blijkt het belang van een goede ondersteuning en (integrale) advisering
van scholen op terrein van W&T. Gerapporteerd wordt dat de voortgang in het po wel met kleine stapjes
gaat. Uit de interviews blijkt een behoefte aan regionale budgetten om evenementen en ondersteuning op
maat te organiseren en nascholing en coaching aan te bieden. Ook ontbreekt nog kennis over wat in de
regio effectieve manieren zijn om meer po-scholen te betrekken bij wetenschap en techniek.
Bij de vo-ho-netwerken is vanuit de netwerken zelf gewezen op de relatief zwakke structurele positie van
de huidige vo-ho-netwerken, vergeleken met de bètasteunpunten die hechter en beter georganiseerd zijn.
Kanttekeningen zijn daarbij ook geplaatst bij de beperkte reikwijdte van de vo-ho-netwerken. De
aansluiting vo-ho vergt een gecombineerde aanpak van de vakontwikkeling, aansluiting èn het
professionaliseren en enthousiasmeren van wetenschapsgerichte docenten in het vo. De vo-ho-netwerken
hebben in de regio nu te weinig draagvlak en middelen om die bredere agenda te ontwikkelen. In de
interviews is aangegeven dat bij scholen er wel veel enthousiasme is en goede dingen gebeuren op terrein
van excellentie.

Perspectief op verduurzaming/structurele inbedding
De regionale netwerken po bestaan in de huidige vorm pas een jaar. In de subsidieaanvraag diende de
betrokken organisatie inzicht te geven in de wijze waarop verduurzaming tot stand komt. Over de feitelijke
duurzaamheid van de regionale netwerken is zo kort na de oprichting nog weinig te zeggen. Op
schoolniveau is het beeld bij de geïnterviewde scholen en experts dat losse projecten niet leiden tot een
visie of verduurzaming, maar dat de school eerst een duurzame, samenhangende visie en aanpak moet
ontwikkelen en dat projecten daarbij moeten aansluiten ter ondersteuning. Schoolnabije ondersteuning is
daarbij nodig. Schoolleiders lijken veelal niet in staat of hebben de tijd niet om dit zelfstandig vlot te
trekken. Er is behoefte aan iemand die de school kent en kan meedenken en kan helpen een keuze te
maken uit het activiteitenaanbod, passend bij de schoolontwikkeling.

23 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

De netwerken hebben echter tegenwind door gebrek aan middelen en bezuinigingen en verdrukking van
de W&T-agenda door andere accenten zoals taal & rekenen en passend onderwijs.
Bij de duurzaamheid van de vo-ho-netwerken in de huidige opzet zijn kanttekeningen te zetten. Bij de voho-netwerken is opgemerkt dat het om een vrij losse verzameling van regionale activiteiten gaat. Bij
bijvoorbeeld de bètasteunpunten is er meer organisatie en ondersteuning en is er ook een landelijk
overleg waarin kennis word gedeeld en uitgewisseld. De concrete activiteiten van de vo-ho-netwerken
kunnen dan nuttig zijn, maar als de subsidie c.q. het project stopt kan ook het netwerk ophouden.
Verder is de opdracht aan de vo-ho-netwerken beduidend smaller dan die aan de regionale netwerken po.
In het po sluit de opdracht aan de regionale netwerken goed aan op de in het Techniekpact opgenomen
afspraak dat er schoolnabij een ondersteuningsnetwerk moet zijn via één digitaal loket. In het vo is de
integrale ondersteuning in het plan MBB niet nader uitgewerkt, of het moet zijn dat de regionale
netwerken po de doelstelling hebben hun werkterrein te verbreden naar (de onderbouw van) het vo.

Conclusies
In het po zijn de regionale netwerken opgezet om in de behoefte aan schoolnabije ondersteuning te
voorzien, maar deze ontberen de capaciteit en de middelen om massa te bereiken in het actief stimuleren
en ondersteunen van scholen. Ook ontbreekt het nu aan voldoende scholingsmiddelen om nascholing op
terrein van een geïntegreerde aanpak van W&T breed op te zetten. Kanttekening daarbij is nog dat in het
verleden de nascholing via VTB-Pro weinig duurzame resultaten heeft gebracht. Voorkeur heeft een
aanpak waarbij scholen met een samenhangende benadering worden ondersteund en nascholing nauw
aansluit op een duurzame schoolontwikkeling. Ook is voor basisscholen een fijnmazig netwerk van
ondersteuning nodig. Vraag is of dat vanuit zeven grote regio’s is waar te maken. Netwerken zouden
uitgebreid en verstevigd moeten worden. Er is behoefte geuit aan een regionaal budget om activiteiten te
ondersteunen. Geen vastomlijnde aanpak, maar maatwerk steunen. Inzicht is nodig in alles wat er is aan
tools en middelen om onderzoekend en ontwerpend leren en W&T te ondersteunen.
In het vo draait de agenda vooral om vakontwikkeling (aantrekkelijk bètaonderwijs), professionalisering,
studiekeuze- en loopbaaninformatie en aansluiting vo-ho. De combinatie met het excellentiebeleid is
daarbij voor de bètatechniek-aanpak in het vo belangrijk. Scholen zouden in deze samenhangende agenda
– net als in het po – op integrale wijze kunnen worden ondersteund. De vo-ho-netwerken hebben hierin
mede door hun projectgerichtheid en smalle agenda (excellentietrajecten opzetten) logischerwijze geen
grote rol. De vakontwikkeling ligt bij de bètasteunpunten en de andere elementen (studie- en loopbaaninformatie en professionalisering) zijn (ook) elders belegd of versnipperd over doelgroepen en budgetten.
De regionale netwerken po en de vo-ho-netwerken zijn daarmee eigenlijk onvergelijkbare verbanden. Om
de vo-ho-netwerken op vergelijkbare hoogte te brengen zou er regionaal regie gevoerd moeten kunnen
worden op de gecombineerde agenda voor vakontwikkeling (via de bètasteunpunten), voor aansluiting en
voor professionalisering. Een serieuze belegging van een dergelijke agenda vergt onder meer dat er wel
een landelijk dekkend netwerk is van vo-ho-netwerken.
2.4

Speerpunt 3: Gerichte loopbaanoriëntatie en begeleiding naar techniek

Doel
Het stimuleren van specifieke doelgroepen (allochtone jongeren en meisjes) om te kiezen voor techniek.

24 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Projecten




loopbaanoriëntatie (LOB) voor meisjes;
loopbaanoriëntatie (LOB) voor allochtone jongeren.
(Verbinding met project Stimulering LOB van de VO-Raad)19

Deze programmalijn richt zich op het wegnemen van het stereotype beeld van de beroepsmogelijkheden
en carrièreperspectieven met een bèta- of technische opleiding. Jongeren lijken zich in veel gevallen nog
(te) sterk te laten leiden door de status van een beroep. Zowel allochtone jongeren als meisjes kiezen
relatief minder voor techniek. Binnen dit speerpunt wordt dan ook ingezet op gerichte loopbaanoriëntatie
en begeleiding (LOB). Hieronder wordt een beknopt overzicht gegeven van de drie initiatieven binnen dit
speerpunt.

Loopbaanoriëntatie (LOB) techniek voor meisjes: in dit traject wordt samengewerkt met VHTO en wordt in
2012-2013 aan 150 havo/vwo-scholen de mogelijkheid geboden om gericht beleid te gaan voeren om
meisjes te stimuleren om te kiezen voor bèta. Een belangrijk aandachtspunt is de doorstroom naar hoger
bètatechnisch onderwijs (met name via de route havo/hbo).

Loopbaanoriëntatie (LOB) techniek voor jongeren van allochtone afkomst : in dit traject worden in
afstemming met het landelijke loopbaanbeleid vo, met ECHO (het expertisecentrum allochtonen hoger
onderwijs) afspraken gemaakt om voorlichting specifiek te richten op allochtone jongeren. Het doel uit het
activiteitenplan was om in 2012-2013 op tenminste 50 havo/vwo-scholen en 50 vmbo-scholen activiteiten
te hebben opgezet gericht op het stimuleren van techniek voor jongeren van allochtone afkomst.
Dit initiatief is nog niet opgezet. In het voortraject is zorgvuldig aan planvorming gewerkt, met bijzondere
aandacht voor het vermijden van de valkuil van stigmatisering van allochtonen of autochtonen. In deze
fase is gebleken dat de aanvankelijk voorgenomen samenwerking met ECHO niet het meest voor de hand
ligt. ECHO richt zich voornamelijk op hoger opgeleiden en is daardoor minder geschikt voor het
organiseren van activiteiten voor middelbare scholieren. Er is vervolgens gekozen om in 2013 zee te gaan
met FORUM (instituut voor multiculturele vraagstukken) en JINC (gericht op arbeidsmarktoriëntatie voor
vmbo’ers). Er wordt beoogd hier in 2014 50 vmbo-scholen mee te bereiken.
Omdat de doelstellingen voor 2012 niet zijn gehaald, wordt er hieronder geen nadere aandacht aan
geschonken en wordt enkel LOB bij meisjes besproken.

Verbinding met het project Stimulering LOB van de vo-raad (gestart in 2012): doel is een verbinding te
maken tussen het project ‘Stimulering LOB’ van de vo-raad en de bovenstaande activiteiten van Platform
Bèta Techniek.

Werkwijze PBT
De VHTO bestaat al sinds 1983, dus ruimschoots voor het Platform Bèta Techniek. De betrokkenheid van
VHTO bij MBB kwam dus niet voort vanuit MBB, maar vanuit een bestaande expertisefunctie op het gebied
van meisjes en bèta/techniek die de VHTO in de loop der jaren heeft opgebouwd. Het PBT heeft samen
met VHTO prestatieafspraken gemaakt op operationeel niveau. Het gaat daarbij om bereikdoelstellingen
en niet om aan effectmeting gerelateerde afspraken, omdat deze niet/nauwelijks te meten zijn.

19

Dit is feitelijk geen project, maar staat wel opgetekend in het activiteitenplan MBB. Het is zaak dat aansluiting
wordt gevonden bij dit project van de VO-Raad.

25 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Beschikbaar budget
Voor de periode tot en met 2014 is 830.000 euro beschikbaar gesteld door PBT aan de VHTO. 230.000
euro daarvan is al voor de officiële start van MBB (maart 2012) toegekend voor het continueren van
lopende activiteiten die binnen de kaders van programmalijn 3 van MBB passen. 600.000 euro is
daarbovenop gekomen om de doelstellingen als vermeld in het activiteitenplan te realiseren.

Concrete activiteiten/realisatie doelstellingen
In het activiteitenplan van MBB wordt een bereikdoelstelling neergelegd van 150 havo/vwo scholen voor
2012 en 2013 (75 in 2012-2013 en 75 in 2013-2014). Op dit moment (september 2013) zijn er 84 voscholen bereikt met een specifieke meisjesaanpak, waarmee VHTO dus goed op koers ligt. 30 van de 84
scholen volgen een intensief begeleidingstraject, 54 een minder intensief traject. Het intensieve traject
bestaat uit 4 activiteiten verdeeld over twee jaar uit het bovenstaande pallet; het minder intensieve uit 2
activiteiten. In 2012-2013 en 2013-2014 wordt VHTO geacht 415 activiteiten te organiseren voor minimaal
120 verschillende scholen. Binnen het intensieve traject is expliciete aandacht voor de doorstroom naar ho
(met name havo-hbo).
Los daarvan is in november 2012 ook verbinding gelegd met het Project Stimulering LOB van de VO-Raad.
Dit initiatief is meer generiek en gaat over loopbaanoriëntatie en begeleiding in algemene zin binnen de
vo-instelling, ongeacht doelgroep of opleidingsrichting. Als ‘good practice’ heeft het VHTO een
voorbeelduitwerking van LOB meegegeven ter input voor een 5-daagse masterclass van de VO-Raad.

Samenhang met School aan Zet
In beginsel zijn de aanvullende activiteiten die VHTO ontplooit ten behoeve van Meer Betere Bèta’s
voorbehouden aan scholen die participeren binnen School aan Zet. In de praktijk wordt dit losser
gehanteerd.

Veranderingen in vergelijking met de periode voor MBB
De belangrijkste verandering in activiteiten die VHTO in het kader van MBB uitvoert, zit hem in een nog
meer integrale meisjesaanpak, waarin zowel aandacht wordt besteed aan de meisjes zelf (bijv.
speeddaten) als aan de omgeving van de meisjes (beleidsgesprekken, mentorgesprekken, havo-hbo
traject). In essentie is het pallet aan VHTO-activiteiten op het vo intact gebleven ten opzichte van de
situatie voor MBB en uitgebreid met twee activiteiten:








genderscan (bestond al voor MBB);
speeddate (bestond al voor MBB);
beleidsgesprek met schoolleider/decaan, bètacoördinator (bestond al voor MBB);
studiemiddag (bestond al voor MBB);
studium Generale (bestond al voor MBB);
keuzeversterkingstraject (bestond al voor MBB);
studiemiddag mentoren 3e klassen (h/v).
Mentoren hebben veel invloed op het studiekeuzeproces van meisjes. Deze studiemiddag heeft een
andere inhoud dan de studiemiddag voor bètadocenten omdat de vakdidactische aspecten niet aan
de orde komen, maar de focus ligt op de keuzeprocesaspecten (bestond niet voor MBB);

26 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s



van havo naar technisch hbo.
Dit is een LOB-traject voor een beperkte groep havo-meisjes met een Natuurprofiel (de
schoolbegeleider van dit traject krijgt instructies de meisjes op de juiste wijze te selecteren; het
meest effectief is het die meisjes te selecteren die nog niet weten wat ze willen en wel tijd en
energie hiervoor hebben). Het traject bestaat uit een intensieve speeddate waarbij ook de ouders
aanwezig zijn, een bezoek aan vier opleidingen bij een hogeschool in de buurt, een bezoek aan drie
of vier bedrijven en ten slotte een eindbijeenkomst opnieuw met ouders (bestond niet voor MBB).

VHTO poogt te monitoren of deze activiteiten effect sorteren door leerlingnummers op de havo vast te
leggen en het volgend jaar op te vragen bij hbo-instellingen in welke studies deze studenten instromen en
hoe het hen vergaat. Een harde effectmeting is echter nagenoeg onmogelijk, aangezien er te veel
onbekende factoren die invloed op de studiekeuze hebben niet kunnen worden meegenomen.

Waardering van de activiteiten inclusief ervaren transparantie van het aanbod
We beperken ons in dit onderdeel tot waardering in het algemeen van LOB-activiteiten gericht op meisjes
die het VHTO verzorgt. We hebben in de survey geen onderscheid gemaakt tussen de oude en de
aanvullende activiteiten van VHTO die vanuit MBB zijn bekostigd. De voornaamste reden hiervoor is dat
respondenten dit fijnmazige onderscheid zeer waarschijnlijk niet kunnen maken. De scholen die aan de
LOB-activiteiten van het VHTO gericht op meisjes meedoen, doen dit vooral vanwege de heldere doelen
en opzet van de projecten. Deze helderheid van doelen scoort zeer hoog (4,6 op schaal van 5); het
hoogste van alle MBB-activiteiten. Ook op gepercipieerde aansluiting bij schooldoelen wordt zeer goed
gescoord.
Het overgrote merendeel van VHTO-scholen ziet het liefste continuering van de activiteiten van VHTO,
maar men is minder bereid om daar eigen middelen tegenover te zetten. Als voornaamste redenen voor
stoppen met activiteiten worden genoemd “het is onduidelijk wat de effecten zijn” en “in verband met
bezuinigingen is er geen capaciteit meer om dergelijke initiatieven te ondersteunen”.

Perspectief op verduurzaming/structurele inbedding
Verduurzaming van activiteiten (zonder subsidie) is moeilijk te bepalen. Een geadresseerd probleem is dat
‘the sense of urgency’ bij bètacoördinatoren of het bedrijfsleven wel bestaat, maar schoolleiders worden
niet afgerekend op het aandeel meisjes dat in de techniek belandt.

Conclusies
Vanuit het perspectief van een procesevaluatie kunnen we vaststellen dat de doelstellingen ten aanzien
van LOB voor meisjes goed op koers liggen. De bereikdoelstellingen zijn gehaald en de achterban toont
zich (zeer) positief over deze initiatieven. Een aandachtspunt blijft de verduurzamingsvraag van dergelijke
activiteiten, mede veroorzaakt door het gemis aan inzicht in harde effecten.
LOB in het algemeen is veelal belegd bij decanen en/of bètacoördinatoren, die doorgaans niet beschikken
over budget. Een vo-instelling wordt niet ‘afgerekend’ op LOB-activiteiten, maar op kwaliteit van onderwijs
(bijv. examencijfers), imago in de stad of regio en het huishoudboekje met alle gevolgen voor prioritering
van het probleem van dien.
De gerichte loopbaanoriëntatie voor allochtonen moet de facto nog starten. De doelstellingen voor 2013
zijn niet gehaald.

27 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

2.5

Speerpunt 4: Wetenschapsknooppunten

Doel
Afstemming tussen vraag en aanbod van wetenschappelijke kennis voor het onderwijs

Project


verduurzamen van de Wetenschapsknooppunten

In 2009 is het PBT gestart met het Orion-programma. Dit programma stimuleert de totstandkoming van
regionale Wetenschapsknooppunten (WKP). Een Wetenschapsknooppunt bestaat uit een universiteit,
meerdere basisscholen en een intermediair, bijvoorbeeld een pabo of een Science Centrum. Het doel van
deze knooppunten is een betere afstemming tussen de vraag naar en het aanbod van wetenschappelijke
kennis voor het onderwijs. Doordat universiteiten de samenwerking met basisscholen niet zagen als een
kerntaak bleven de knooppunten kwetsbaar. In 2012 dreigde het programma te stoppen. Het PBT heeft
verkend welke langdurige activiteiten goed passen bij de vraag van basisscholen en geëvalueerd hoe de
WKP’s hun activiteiten uitvoeren. In 2012 is een vervolg gegeven aan de verduurzaming, samen met de
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), en is ingezet op versterking van het
eigenaarschap bij de universiteiten.

Werkwijze PBT
In 2012 is een overeenkomst gesloten tussen het PBT en de KNAW ten behoeve van een samenwerking in
een nieuwe subsidieronde (eenmalig voor de periode tot en met 2016) en de gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor twee netwerkbijeenkomsten per jaar voor de knooppunten. Zowel het PBT als
de KNAW dragen eenmalig (tot en met 2016) bij aan de subsidiepot voor universiteiten. De KNAW heeft
vervolgens in 2102 een call for proposals doen uitgaan.

Beschikbaar budget
Voor de periode tot en met 2016 is 3,25 miljoen euro beschikbaar; de KNAW legt eenmaal 1,45 miljoen
euro bij en vanuit het PBT is 1,8 miljoen euro beschikbaar gesteld (twee maal 900.000 euro).

Concrete activiteiten
Alle universiteiten (sommige samen) hebben een voorstel ingediend. Vier aanvragen zijn niet
gehonoreerd; die zijn toch gestart. Geen enkele aanvraag was volgens de KNAW onder de maat, maar de
KNAW heeft op kwaliteit toegewezen. De daadwerkelijke start van de WKP’s – in januari 2013 - is wat
vertraagd, onder meer doordat er bij de universiteiten veel personele wisselingen waren vanwege de
aanname dat het programma ging stoppen. De concrete activiteiten binnen de WKP’s zijn in de
waarneming van de KNAW heel wisselend. Bij de call for proposals is ook bewust veel ruimte gelaten voor
regionale variatie.

Rol PBT



Voor de halfjaarlijkse netwerkbijeenkomsten is er overleg en afstemming met de KNAW;
Het PBT voert het secretariaat van de expertcommissie die een audit van de WKP’s en in 2014 ook
een midterm review uitvoert. Dat secretariaat kent tot nu toe veel personele wisselingen. De KNAW
merkt op dat dit de samenwerking hindert;
Het PBT coördineert de communicatie over de WKP’s, onder meer via een website.

28 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s




Samenhang activiteiten, samenhang met SaZ
Scholen kunnen zich (ook) via SaZ melden voor deelname in een WKP. Dat lijkt evenwel geen belangrijke
route voor het geven van bekendheid aan de WKP’s bij scholen. Veel scholen maken bij School aan Zet
andere keuzes. Ook zijn veel scholen naar de indruk van de KNAW niet bekend met het aanbod van
WKP's. De KNAW heeft echter geen communicatiebudget noch de expertise om hierin verbetering te
brengen.
Bij de samenhang van de WKP’s met andere relevante netwerken zoals TalentenKracht en de regionale
netwerken po, is een aandachtspunt dat de onderlinge verbintenis tussen verschillende initiatieven nog
niet groot is. De KNAW stelt dat de coördinerende taken met betrekking tot de WKP’s op termijn terug
zouden moeten naar het PBT om de samenhang met andere activiteiten te bewaken. Tussen de WKP’s is
de samenhang eveneens nog beperkt en is er veel variatie in de activiteiten die WKP’s ontplooien. De
KNAW merkt op dat de WKP’s gebaat zijn bij een effectievere kennisdeling en samenwerking tussen de
WKP’s. Een goede website is daarin onder meer belangrijk.

Veranderingen in vergelijking met de periode voor MBB
Waarneembaar is dat in vergelijking met de periode voor 2012 de uitgangssituatie voor de WKP’s is
verbeterd. Veel knooppunten zaten in 2012 wat in een dal en nu is er weer dynamiek. Dat komt volgens
de KNAW door:





De betrokkenheid van de KNAW; dat gaf status en zwaarte bij de universiteiten.
Er is nu de ervaring en vertrouwen dat de aanpak vruchten afwerpt of kan afwerpen. Echte
opbrengsten kosten echter veel tijd. De opzet van een goed WKP kost jaren: eerst een goed concept
ontwikkelen, dan een aanpak en een netwerk vormen en expertise opbouwen, vervolgens activiteiten
opzetten, etc. Dat vergt een jarenlange committment. Na vier jaar alweer stoppen is zinloos. De
KNAW pleit dan ook voor aanpakken met een veel langere adem, opgebouwd vanuit doorlopende
leerlijnen die starten op jonge leeftijd op de basisschool.
Het besef dat je vroeg moet beginnen met stimuleren van wetenschapsdenken is nu pas breed
ingezakt. De huidige WKP’s sluiten goed aan op een recent ingezette bredere KNAW-strategie om het
draagvlak voor wetenschap vanaf zo jong mogelijke leeftijd te vergroten.

Waardering van de activiteiten inclusief ervaren transparantie van het aanbod
De KNAW ziet bij de betrokken universiteiten nu enthousiasme voor de knooppunten. De bekendheid van
de WKP’s bij scholen is nog relatief gering. Dat kan volgens de KNAW komen doordat het aanbod aan
W&T-activiteiten voor scholen gefragmenteerd en verwarrend kan overkomen. Dat hoort de KNAW ook
van scholen. Scholen hebben behoefte aan één loket en steunpunt voor alle W&T-zaken. In de overige
interviews vindt dit steun. De enquête onder scholen is door een te klein aantal scholen die betrokken zijn
bij de WKP’s ingevuld om voor deze groep uitspraken te doen. In het algemeen blijkt uit de
enquêteresultaten wel dat de duidelijkheid en overzichtelijkheid van activiteiten gemiddeld gezien niet
negatief worden beoordeeld door scholen.

Perspectief op verduurzaming/structurele inbedding
In de call for proposals is een hard punt gemaakt van de toezegging van universiteiten om ook na 2016,
als de subsidie stopt, door te gaan met het wetenschapsknooppunt. Ook anderszins is er uitzicht op een
duurzame inbedding. De KNAW ziet enthousiasme en inhoudelijke betrokkenheid bij de universiteiten.
Aandachtspunt bij de verduurzaming is wel de relatief eigen positie van de WKP’s. Op landelijk niveau
heeft dat te maken met de coördinerende en uitvoerende rol die de KNAW heeft. Omdat de KNAW geen
directe betrokkenheid heeft met andere bètatechniek-activiteiten, is er vanuit de KNAW daarmee geen

29 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

sterk verband. De KNAW geef aan de eigen rol als een tijdelijke te beschouwen en dat het op termijn
beter is als de landelijke rol bij het PBT ligt. Op regionaal niveau werkt dit door. In andere interviews is
eveneens opgemerkt dat de WKP’s soms wat los opereren van andere, verwante activiteiten zoals
TalentenKracht. Voor een duurzame inbedding zijn dit risicofactoren. Risico voor de toekomst is volgens de
KNAW dat de bekendheid van de WKP’s laag is. Volgens de KNAW beseffen alle betrokkenen dat er meer
nodig is om de WKP’s goed op de kaart te zetten, maar zijn er nu geen middelen om dat te doen. School
aan Zet als portal naar de WKP’s heeft een beperkte functie.

Conclusies
De Wetenschapsknooppunten hebben een noodzakelijke impuls gekregen met de betrokkenheid van de
KNAW. Dat is een goede stap gebleken. Aandachtspunten zijn de afstemming en samenwerking tussen de
knooppunten en de goede inbedding van de knooppunten in de gehele regionale infrastructuur voor W&T.
Op termijn is de samenhang met verwante activiteiten gediend bij het weer terugleggen van de
coördinerende taak voor de WKP’s bij het PBT.
2.6

Speerpunt 5: Stimuleren wetenschappelijk onderzoek

Doel
Duurzame implementatie van het thema Wetenschap en Techniek en Excellentie binnen het Nederlandse
onderwijs door middel van onderzoek en kennisdeling.

Projecten



TalentenKracht
domeinontwikkeling W&T

TalentenKracht is een onderzoeksprogramma van zeven universiteiten om ouders en professionals inzicht
te geven in de talenten van kinderen (3-14 jaar) op het gebied van wetenschap en techniek en materialen
te ontwikkelen die ouders en professionals hierbij kunnen gebruiken. In 2012-2013 wordt de
onderzoeksprogrammering gecontinueerd en de vrijgekomen plekken (door afronding van het programma)
voor deelnemende scholen (‘Vindplaatsscholen’, waar onderzoek en experimenten plaatsvinden) worden
opgevuld.
De domeinontwikkeling W&T – Science (gestart 2012) is gericht op het creëren van doorlopende leerlijnen
met als doel uitdagende lesprogramma’s voor leerlingen in het primair onderwijs. In samenspraak met
SLO worden lesopdrachten ontwikkeld die leerlingen stimuleren om onderzoekend en ontwerpend aan de
slag te gaan en waarin taal en rekenen worden verbonden met wetenschap en techniek.

Werkwijze
De domeinontwikkeling W&T is een activiteit die volledig bij de SLO ligt en direct door OCW wordt
gefinancierd. De SLO stemt wel af met het PBT en met de PO-Raad. Belangrijk gespreksonderwerp met de
PO-Raad is de haalbaarheid van de leerlijn W&T.
Voor TalentenKracht voert het PBT de subsidieregeling uit, voert het secretariaat en vervult daarbij ook
een rol in de communicatie (met een website) over TalentenKracht. Voor 2011 ging het om een
onderzoeksprogramma met een eigen organisatie en eigen aansturing binnen de PBT-organisatie. Na 2011
is – na een evaluatie door een onafhankelijke reviewcommissie - TalentenKracht anders ondergebracht bij
het PBT. De TalentenKracht-universiteiten hebben een grotere verantwoordelijkheid gekregen voor het
onderzoeksprogramma en de onderlinge afstemming en samenhang, en hebben zich verenigd in een

30 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

consortium. De universiteiten en de Vindplaatsscholen hebben in de nieuwe regeling een grotere
verantwoordelijkheid gekregen bij het verspreiden van de kennis richting andere scholen. In 2013 heeft
het PBT een nieuwe externe evaluatie (midterm review) laten uitvoeren.
De voortzetting van de subsidiëring is door het PBT ten tijde van de doorstart afhankelijk gemaakt van de
uitkomsten van deze review. Naast lof voor TalentenKracht en voor de kwaliteit van het uitgevoerde
onderzoek, heeft de evaluatie ook uitgewezen dat een aantal van de doelstellingen die bij de doorstart van
het programma zijn geformuleerd nog niet gehaald zijn. Hieronder vallen onder meer de samenwerking en
integratie tussen de verschillende onderzoekspartners en met andere partijen, het aanbrengen van focus
en de concrete toepassing en verspreiding van de resultaten in scholen. De evaluatie heeft in het najaar
van 2013 geleid tot een Actieplan voor TalentenKracht20. Het PBT is in dit proces gesprekspartner en
klankbord voor TalentenKracht. De meest recente, aangepaste voortgangsrapportage21 vanuit het
TalentenKracht-consortium laat zien dat vanuit TalentenKracht de gewenste stappen zijn en worden gezet.
De voortgangsrapportage beschrijft dat er geïnvesteerd wordt, en reeds is, in de samenwerking met
andere relevante netwerken zoals de regionale netwerken po en de Wetenschapsknooppunten. Het PBT
heeft eind 2013 op basis van het verbeterplan, de aangepaste rapportage en de contacten hierover met
de onderzoeksleiders en onderzoeksgroepen aan OCW geadviseerd om het programma van
TalentenKracht voort te zetten, inclusief de voorzetting van de programmalijn met de Vindplaatsscholen,
en in een nieuwe ronde onderzoeksvoorstellen te verwerven.

Beschikbaar budget
Voor TalentenKracht is in 2012-2013 1,51 miljoen euro beschikbaar (excl. budget Vindplaatsscholen).

Concrete activiteiten
Bij de domeinontwikkeling W&T is de stand van zaken dat er een kader voor de leerlijn is. In 2014 volgen
globale inhoudbeschrijvingen voor de vakken wereldoriëntatie en beschrijvingen van wat W&T vraagt aan
vaardigheden, kennis en houding, en wordt een verbinding gelegd met taal en rekenen.
Het TalentenKracht-consortium bestaat uit zeven Vlaamse en Nederlandse universiteiten (Uva, Leuven,
Leiden, RUG, RU, UU en VU). Iedere onderzoeksgroep heeft een locale coördinator die
eindverantwoordelijk is voor de projecten die in deze onderzoeksgroep worden uitgevoerd. Het consortium
wordt aangestuurd door een consortiumcoördinator. De consortiumcoördinator komt een aantal keer per
jaar samen met de regionale coördinatoren om de voortgang te bespreken. Verder worden er op
regelmatige basis onderzoeksbijeenkomsten georganiseerd met alle onderzoekers. Eenmaal per jaar moet
iedere onderzoeksgroep een voortgangsrapport opleveren (dat wordt geëvalueerd door de review
committee). Het consortium is ook verantwoordelijk voor het monitoren van de samenwerking van de
onderzoeksgroepen met de regionale netwerken po en de Vindplaatsscholen. De Vindplaatsscholen
worden apart door het PBT gesubsidieerd. De afgelopen periode hebben de betrokken universiteiten
onderzoek verricht, maar ook gewerkt aan randvoorwaardelijke zaken zoals een productenplan, een
communicatieplan en een plan voor organisatie, begroting en governance voor goede samenwerking
binnen het consortium. Verder zijn er zes werkconferenties georganiseerd in 2012/2013, de laatste op 9
december 2013. De onderzoeksprogrammering van de deelnemende universiteiten is in 2012-2013
gecontinueerd. Tussentijdse (deel)resultaten worden via de website van het programma
(www.talenkracht.nl) verspreid en toegankelijk gemaakt.

20
21

Naar meer integratie, communicatie en verspreiding – Actieplan TalentenKracht, oktober 2013.
TalentenKracht consortium, Onderzoeksprojecten TalentenKracht, Rapportage van stand van zaken en
perspectieven, november 2013.

31 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Het aantal Vindplaatsscholen is gelijk gehouden (de plekken die vrijkomen, zijn in 2012 nog opgevuld).
Momenteel wordt er samengewerkt met 47 Vindplaatsscholen. In de interviews is aangegeven dat er bij
de Vindplaatsscholen variatie zit in de feitelijke inzet en betrokkenheid. Bij betrokkenen is soms niet
duidelijk welke inspanningen bij scholen tegenover de subsidie aan de Vindplaatsschool staan.
Daartegenover staan scholen die actief en betrokken participeren en participeerden in TalentenKracht. De
(korte) evaluatie van de Vindplaatsscholen in het kader van de recente midterm review leverde eveneens
op dat er mooie projecten op scholen zijn, maar daarnaast scholen die moeite hebben de eigen
onderzoeksvraag te formuleren en het eigen onderzoek te organiseren, waarbij er nogal eens verschil
bleek te zijn tussen de perceptie van de school van de doelen van het onderzoek en die van de betrokken
universiteit. Wat betreft de kennisverspreiding bleek dat een flink deel van de Vindplaatsscholen de kennis
(nog) niet actief verspreidde.22 In het Actieplan 2013 heeft het TalentenKracht-consortium ook aan deze
bevindingen actiepunten verbonden, waaronder het sterker uitgaan van de vraagarticulatie van scholen en
een verbeterde communicatie.

Veranderingen in vergelijking met de periode voor MBB
De domeinontwikkeling W&T heeft een nieuwe impuls gekregen met het Techniekpact. In mei/juni 2013
heeft SLO van OCW de opdracht gekregen om een vakoverstijgende leerlijn W&T voor het po en voor de
pabo te ontwikkelen. Het concept van onderzoekend en ontwerpend leren staat daarin centraal. Dit is een
apart project (incl. subsidie van OCW). De ontvankelijkheid bij basisscholen voor onderzoekend en
ontwerpend leren is gering maar lijkt te groeien. De pabo’s zijn hiermee bezig of denken erover na.
Bij TalentenKracht zijn in het kader van het plan MBB geen wijzigingen doorgevoerd. Het programma
heeft zoals gezegd in 2011 een doorstart gemaakt na een evaluatie, waarbij het programma onder de
coördinatie van het PBT is komen te vallen. Het Actieplan dat eind 2013 is opgesteld, is voor de komende
periode het bijgestelde en verbeterde kader van waaruit TalentenKracht onderling, met andere partijen en
met de Vindplaatsscholen samenwerkt.

Waardering van de activiteiten
Bij de domeinontwikkeling W&T bleek in de interviews met deskundigen en met basisscholen in het
algemeen een grote steun voor de inzet op onderzoekend en ontwerpend leren. Bij de pabo’s leven er wel
nog vraagtekens bij de concrete uitwerking van deze afspraken in het pabocurriculum. Bij basisscholen is
de inroostering van W&T en de toepassing van onderzoekend en ontwerpend leren thans vaak nog gering.
Bij TalentenKracht laten de enquêteresultaten (zie bijlage 1) zien dat basisscholen TalentenKracht als
project hoog waarderen en ook hoger dan andere activiteiten. Ook het oordeel over de opbrengsten van
TalentenKracht is zonder meer goed. Dat spoort ook met de interviews met basisscholen, die positief
waren over de mogelijkheid om het Vindplaatstraject op maat van de school te maken en aan te laten
sluiten op de bredere schoolontwikkeling.

Perspectief op verduurzaming/structurele inbedding
Bij de domeinontwikkeling W&T is zichtbaar dat veel pabo’s vinden dat zij al studenten afleveren die
minstens een basis hebben voor onderzoekend en ontwerpend leren, maar dat het op scholen veelal
doodslaat, doordat in de roosters op veel basisscholen nauwelijks of geen tijd voor natuur en techniek is
ingeruimd en scholen nog weinig openstaan voor innovatieve, methode-onafhankelijke aanpakken zoals
onderzoekend en ontwerpend leren. Wel zien de pabo’s een langzame omslag op dit terrein en bij
sommige scholen ook veel enthousiasme. Scholen die hiermee ervaring hebben of ambities hebben op dit
22

Short evaluation of the second tranche of ’ Vindplaatsscholen’ 2012-2013.

32 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

vlak, geven in de interviews aan dat zij behoefte hebben aan een deskundige ondersteuning en
kennisdeling om een duurzame, integrale aanpak binnen de hele school te kunnen organiseren en ten
tweede aan middelen voor scholing en coaching van leerkrachten om onderzoekend en ontwerpend leren
toe te passen23. Een en ander betekent dat voor de domeinontwikkeling W&T het werken aan de
ontvankelijkheid binnen scholen van groot belang is. Vanuit de SLO is aangegeven dat in dit kader een
goed debat nodig is over wat leerlingen eigenlijk moeten kunnen qua kennis, vaardigheden en houding.
De ‘21th century skills’ zijn daarin belangrijk. Dat debat dient gevoerd te worden door de mensen die gaan
over de koers van het onderwijs en de gang van zaken in de klas. Voor een duurzame inbedding van W&T
in het onderwijs is de medewerking van de onderwijskoepels en de schoolbesturen nodig. Het lukt alleen
als W&T binnen de pabo’s breder wordt neergezet (integreren met andere vakgebieden) en er steviger
wordt gewerkt aan de houding van (aankomend) leerkrachten en (met name) aan de ontvankelijkheid
binnen scholen.
Bij TalentenKracht blijven de ontwikkelde kennis en producten vrij beschikbaar via de website. Er wordt
samengewerkt met de Vindplaatsscholen om de kennis binnen de school te borgen. Met het recente
Actieplan laten de betrokken universiteiten zien dat ze serieus willen investeren in het programma.

Samenhang met School aan Zet
Scholen horen doorgaans via regionale netwerken over TalentenKracht. De route via School aan Zet is van
geen groot belang. Voor de domeinontwikkeling W&T kan SaZ een belangrijke rol spelen door in de
ambitiegesprekken scholen op het spoor van onderzoekend en ontwerpend leren te zetten. In de praktijk
is dit evenmin een belangrijke route, door de geringe aanmelding vanuit scholen voor het thema W&T
binnen School aan Zet. In de interviews met basisscholen valt daarbij op dat ook scholen die actief
nadenken over W&T en de integratie van onderzoekend en ontwerpend leren in het onderwijs, niet aan
School aan Zet denken als loket voor dit thema; wel eventueel bij de andere thema’s binnen School aan
Zet.

Samenhang andere activiteiten
Er is een sterke samenhang tussen de Wetenschapsknooppunten, de regionale netwerken, TalentenKracht
en de domeinontwikkeling W&T. Die samenhang is ook zichtbaar als het gaat om de ontwikkeling van
leerlijnen W&T, waar de betrokken deskundigen vanuit SLO, de pabo’s, lectoraten en universiteiten
(TalentenKracht) elkaar steeds beter weten te vinden. Wel is er in verscheidene regio’s op praktisch
niveau ruimte voor verbetering. Gemeld is dat er vanuit de verschillende initiatieven en programma’s soms
nog weinig onderlinge contacten zijn. In het kader van de recente evaluatie van TalentenKracht is de
expliciete vraag aan de orde gekomen op welke wijze het TalentenKracht-onderzoek en de huidige
TalentenKracht-producten, een rol kunnen spelen in de ontwikkeling van een curriculum voor wetenschap
en techniek in het basisonderwijs. TalentenKracht stelt in het verbeterplan dat hiertoe de contacten met
SLO en met andere belangrijke onderwijspartners, zoals OCW, PO-Raad en KNAW verder worden
aangehaald om voor optimaal profijt van TalentenKracht-onderzoek voor het onderwijsveld te zorgen. Ook
zal TalentenKracht de samenwerking met regionale centra voor W&T in het basisonderwijs (onderdeel van
de regionale netwerken po) en/of de pabo’s gaan organiseren en de samenwerking met alle
Wetenschapsknooppunten uitbouwen.24 Deze inzet vindt steun in ons onderzoek. Er is vanuit verschillend
perspectief behoefte aan een nauwe afstemming van de kennis- en onderwijsontwikkeling en de
ondersteuning van scholen op terrein van W&T.

23

Zie ook: W.J. van Casteren et.al, Wetenschap en Technologie op de pabo’s, concept rapport, ResearchNed,
december 2013.
24
Actieplan TalentenKracht, 2013.

33 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Conclusies
Voor de domeinontwikkeling W&T en TalentenKracht geldt grosso modo hetzelfde als voor de
Wetenschapsknooppunten: het is zaak om deze initiatieven goed te integreren in de regionale
infrastructuur voor W&T. Dat is te meer van belang omdat de focus binnen deze activiteiten ligt op het
onderzoekend en ontwerpend leren, wat volgens veel geïnterviewden de hoofdlijn moet zijn voor de W&Tagenda in het po. De verkenningscommissie W&T po en het Techniekpact zitten eveneens op deze lijn.
Het is daarom wenselijk om de kennis- en onderwijsontwikkeling en de ondersteuning van scholen rondom
het onderzoekend en ontwerpend leren en een vakoverstijgende leerlijn W&T optimaal te integreren. Op
dit vlak liggen veel kansen, waarbij zichtbaar is dat de betrokken partijen elkaar nu ook beter weten te
vinden, danwel voornemens hebben in die richting.
2.7

Speerpunt 6: Extra scholen en aansluiting bij School aan Zet

Doel
Het verhogen van het aantal deelnemende scholen (zowel scholen in het primair- als voortgezet
onderwijs) aan School aan Zet.

Project


School aan Zet

Deze programmalijn in het activiteitenplan heeft een aparte status. Het programma School aan Zet
(uitgevoerd door het PBT) beoogt ondersteuning van po- en vo-scholen om de algemene
onderwijskwaliteit op een aantal thema’s te verhogen. Deze thema’s sluiten aan bij de Regeling
Prestatiebox po en vo; een aanvullende subsidie bovenop de lumpsum bekostiging, waaruit scholen
kunnen putten om te werken aan de doelen uit de actieplannen en bestuursakkoorden po en vo25. Het
thema bèta en techniek is niet verankerd in bestuursakkoorddoelen in het po, maar wel in het vo. School
aan Zet faciliteert scholen middels advies om doelen te formuleren op een door de school zelf geselecteerd
thema, idealiter gericht op realisatie van bestuursakkoorddoelen en deze verder uit te werken. Een
netwerk van experts (meer dan 150) wordt ingezet om scholen daarbij te helpen. Binnen MBB heeft
School aan Zet (in opzet) de rol van ‘portaal’ richting het po en vo om in contact te komen met
verschillende initiatieven die binnen MBB vallen. Het uitgangspunt binnen deze programmalijn is het
betrekken van 720 extra basisscholen en 50 extra middelbare scholen bij het programma School aan Zet.

Budget
In het activiteitenplan MBB is een voorziening opgenomen voor de gesprekkencycli die zijn beoogd voor de
uitbreiding van het aantal scholen in het po en vo. In 2012 gaat het om 1,17 miljoen euro. In 2013 gaat
het om 2,1 miljoen euro. Hierin zijn overigens ook de kosten meegenomen voor de vierde ronde
gesprekken die in 2014/2015 worden gehouden met deze extra scholen. Een deel van het budget is dus
gereserveerd voor een gesprek dat later zal worden gevoerd.

Werkwijze PBT
De totstandkoming van het programma School aan Zet is parallel met die van MBB verlopen. Reeds in de
planontwikkeling van het programma School aan Zet is veel geschakeld tussen verschillende
belanghebbenden, variërend van sectorraden, directies vo en ho bij het ministerie tot PBT zelf.
25

N.B. De prestatiebox-middelen zijn niet geoormerkt. Scholen kunnen in theorie de middelen hieruit naar eigen
inzicht besteden.

34 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Ondanks veel pogingen vanuit PBT is het niet gelukt om bèta en techniek ook in de bestuursakkoorddoelen van po te krijgen, hetgeen door PBT als groot gemis wordt ervaren. Toch is ervoor gekozen om
wetenschap en techniek in de thema’s in het po te verwerken, gevoed door een sterke overtuiging van de
nut en noodzaak hiervan.

Concrete activiteiten/samenhang activiteiten
Binnen School aan Zet wordt gewerkt met scholen aan realisatie van de bestuursakkoorddoelen. Deze
doelen zijn echter veel breder dan bèta, wetenschap en techniek. Sterker nog, in het po zijn er geen
bestuursakkoorddoelen gerelateerd aan W&T. Wel is er voor zowel po als vo de mogelijkheid om met het
thema bèta en techniek aan de slag te gaan. Wanneer scholen kiezen voor dit thema, worden ze vanuit
het programma geattendeerd op/in contact gebracht met bestaande initiatieven zoals Jet-Net, TechNet en
VHTO-activiteiten.

Realisatie doelstellingen
De kwantitatieve bereikdoelen zijn voor het vo ruimschoots gehaald; het aantal actieve vo-scholen binnen
School aan Zet ligt rond de 550. In het po zijn ongeveer 2100 scholen26 aangehaakt en dienen dus nog
zo’n 1600 scholen te worden geworven, maar daar is ook nog ruim één jaar de tijd voor. Kanttekening bij
deze aantallen is de zeer beperkte keuze voor het thema bètatechniek (met name in het po) door scholen.
Dit ondermijnt in grote mate de portaalfunctie die School aan Zet zou moeten vervullen richting MBBinitiatieven.

Veranderingen ten opzichte van de periode voor MBB
De voorlopers van het programma waren het Universum Programma en Bèta Excellent. Deze programma’s
waren meer gericht op expliciete thema’s als excellentie en bètatechniek. Deze programma’s worden dan
ook, zowel vanuit het veld als door PBT zelf gezien als programma’s voor bèta-coördinatoren en/of
docenten, terwijl School aan Zet meer wordt gezien als een programma voor schoolleiders. Daarnaast is
de ‘bekostigings-constructie’ ingrijpend veranderd. In het Universum-programma werd gewerkt met
‘prestatieafspraken’ en vond subsidiëring voor deelname in het programma plaats onder regie van PBT op
basis van een inspanningsverplichting en realisatie van doelstellingen. Binnen School aan Zet vindt
bekostiging direct plaats vanuit OCW (als aanvulling op de lumpsum), maar hier zijn geen verdere
voorwaarden aan verbonden.

Waardering van de activiteiten inclusief ervaren transparantie van het aanbod
De activiteiten van School aan Zet worden over het algemeen gematigd positief geëvalueerd door de
achterban (zie ook Bijlage 1). Het voornaamste argument dat wordt genoemd om mee te doen zijn
duidelijke doelen en opzet van het programma. Daarnaast geeft een aantal scholen als expliciete reden
om mee te doen aan dat School aan Zet binnen de visie/het beleid van de school past.
De meningen onder de achterban liggen wat meer uiteen als het gaat om de aansluiting van het
programma bij ontwikkelingen en behoeften in de school en het behalen van beoogde opbrengsten, met
een score van respectievelijk 3.6 en 3.2 op een schaal van vijf en relatief veel spreiding in de antwoorden.
Verbeterpunten zien de scholen op het terrein van ondersteuning met materialen, kennismarkten en
concrete producten, het liefst in samenwerking met de regio. Scholen die op korte termijn zullen stoppen
met School aan Zet geven bijvoorbeeld aan “het levert te weinig op” of “het is niet concreet genoeg”.

26

In het activiteitenplan Meer Betere Bèta’s kan de suggestie zijn gewekt dat er reeds 3000 po-instellingen waren
geworven; dat is niet het geval.

35 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Perspectief op verduurzaming/structurele inbedding
Puttend uit zowel interviews als enquête, blijkt dat er zorg bestaat over de relatief korte doorlooptijd van
het programma School aan Zet. Deze doorlooptijd wordt gezien als te kort om een thema (bijv. bèta en
techniek) duurzaam op de schoolagenda te krijgen (zeker bij scholen die hier net mee beginnen). Om een
eenmalige impuls niet te snel te laten verwateren, is het zaak om successen te laten ontstaan, zodat de
relevantie ervan ook duidelijk kan worden gemaakt richting schoolleiders. Het is in de context van deze
evaluatie echter alleen relevant om de positie van School aan Zet in het kader van MBB te beschouwen.
Hoewel scholen zich in de enquête overwegend positief opstellen ten opzichte van School aan Zet is het
deel dat dit vanuit een bètatechniek-themakeuze doet zeer beperkt, simpelweg omdat zowel po- als voinstellingen in zeer beperkte mate aan de slag gaan met dit thema. Vanuit dat perspectief kunnen we dus
niet anders dan vaststellen dat dit speerpunt uit het MBB-programma in de huidige vorm niet de functie
kan vervullen die het zou moeten vervullen.

Conclusies
De eerder gememoreerde indruk van de aparte positie die School aan Zet inneemt in het programma Meer
Betere Bèta’s is gaandeweg dit onderzoek bekrachtigd. Vooropgesteld moet worden dat School aan Zet
goed op koers ligt als het gaat om het behalen van de bereikdoelstellingen die in het activiteitenplan
staan. Sterker nog, voor het vo zijn deze doelstellingen reeds behaald.
Eén niveau hoger, als we de functie van School aan Zet in den brede beschouwen binnen Meer Betere
Bèta’s, moeten we concluderen dat School aan Zet niet het juiste instrument is om bèta en techniek bij
het po en vo op de agenda te krijgen. Verschillende oorzaken liggen hieraan ten grondslag:

Op de eerste plaats geldt dat er in het po geen W&T-doelstellingen zijn opgenomen in de
bestuursakkoorden. Hierdoor ontbreekt een bestuurlijke stok achter de deur om het thema
aantrekkelijk te maken voor het primair onderwijs. Het ligt dus niet voor de hand dat po-instellingen,
bij een programma dat erop is gericht om scholen te helpen bij het realiseren van juist die
doestellingen, kiezen voor dit thema.

Maar ook in den brede moet worden vastgesteld dat scholen ‘calculerend’ te werk gaan. School aan
Zet wordt door zowel het veld als door PBT zelf vooral gezien als een programma voor schoolleiders,
terwijl de voorlopers Universum en Bèta Excellent meer inhoudelijk waren gericht op vakdocenten.
De schoolleider heeft andere prioriteiten en kiest er blijkbaar voor om de prestatieboxmiddelen voor
andere doelen dan bèta en techniek in te zetten.
De paraplufunctie die School aan Zet zou moeten vervullen, komt daarmee dus niet uit de verf in de
context van de MBB-doelstellingen. In hoofdstuk 5 komen we hier op terug.
2.8

Overzicht en conclusies
Uit de procesevaluatie blijkt dat de beproefde kwaliteitscyclus en projectaanpak van het PBT ook bij de
MBB-activiteiten is ingezet, met her en der lichte aanpassingen. Het PBT stuurt daarbij actief aan op
verbeterplannen, indien reviews en evaluaties tekortkomingen in de projectuitvoering laten zien. Ook de
beoordeling van verbeterplannen wordt secuur door het PBT ingevuld, waarbij de uitkomst ook kan zijn
dat subsidies worden stopgezet of gekort. Het PBT vervult hiermee een stevige rol als coördinator en
projectbeheerder.
Dat geldt in elk geval voor de projecten die onder directe verantwoordelijkheid van het PBT worden
uitgevoerd. Bijzonderheid in het proces van het plan MBB is dat het PBT voor een belangrijk deel van de
activiteiten een indirecte verantwoordelijkheid draagt, doordat de landelijke coördinatie in handen ligt van
een ander projectbureau. De uitvoering van het plan MBB is daardoor een mix van eigen regelingen van
het PBT en werkrelaties vanuit het PBT met de projectorganisaties voor Jet-Net en School aan Zet, met de
VHTO, TechniekTalent.nu, de KNAW, het TalentenKrachtconsortium en de SLO. De relaties tussen het PBT

36 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

en deze organisaties varieert daarbij behoorlijk. Deels gaat het om projectorganisaties die ingebed zijn in
de PBT-organisatie zoals bij School aan Zet en Jet-Net, deels om organisaties waarmee
samenwerkingsovereenkomsten bestaan (KNAW, VHTO, Techniektalent.nu tot 2013) en daarnaast de SLO
die een eigen opdracht en financiering van OCW heeft en alleen een overlegrelatie met het PBT heeft. In
2013 is de relatie tussen het PBT en TechniekTalent.nu ook een overlegrelatie geworden. Tezamen vormt
dit een tamelijk complex geheel, dat het voeren van regie en het bevorderen van samenhang zonder
twijfel compliceert. Per saldo zijn er op activiteitenniveau niettemin weinig aanmerkingen. Grootste
bijzonderheid in de procesevaluatie is de onderbroken subsidierelatie tussen het PBT en
TechniekTalent.nu.
Het PBT is in het algemeen dus goed in staat gebleken om het plan MBB in het proces te beheren. Ook
zijn de doelstellingen die gesteld zijn voor deze periode in het algemeen behaald. Tegelijkertijd raakt dit
ook de kern van de observaties met betrekking tot het plan MBB en de rol van het PBT van een aantal
geïnterviewden: gesignaleerd wordt dat het PBT goed is in het ontwikkelen, opzetten en beheren van
projecten, maar daarbij minder in overweging neemt hoe dat past in een samenhangende, gevolgtijdelijke
aanpak. Het plan MBB is daarbij weliswaar beschreven als de toolbox bij het ontwikkelthema W&T voor
scholen binnen School aan Zet, maar het plan MBB als zodanig is niet opgesteld vanuit een duidelijke,
herkenbare visie op de samenhang tussen de activiteiten. Veeleer is sprake van een bundeling van
opzichzelf genomen relevante en deels al langer bestaande en succesvolle activiteiten die de focus op
stimulering van wetenschap, bèta en techniek in het funderend onderwijs delen27. Op het niveau van het
plan MBB als geheel is vanuit deze optiek nog het navolgende op te merken.
Het PBT beoogt zoals gezegd met het plan MBB de omslag naar vraaggestuurd werken bij po- en voscholen te ondersteunen. De vraaggestuurde manier van werken vergt dat scholen zelf de meerwaarde
zien van de W&T-agenda voor hun school ofwel dat zij op basis van goede argumenten, aangedragen
vanuit regionale partners, daarvan kunnen worden overtuigd. Op zichzelf genomen past de
ondersteuningsstructuur die hiervoor is opgezet hier logisch bij. Scholen kunnen ofwel via School aan Zet
ofwel via regionale netwerken en faciliteiten zelf kennis en ondersteuning organiseren. Wat mogelijk door
betrokken partijen onderschat is bij de start van MBB, dat de praktijk nog weerbarstig is en dat in de
actuele setting het lastig is om scholen intrinsiek te motiveren om veel werk te maken van de W&Tagenda. Het eigenaarschap van de W&T-agenda bij scholen neerleggen, biedt hiermee het risico dat er bij
veel scholen niet zoveel gebeurt. Met name in het po is dit een risico. In de interviews ten behoeve van de
procesevaluatie is dit door veel geïnterviewden en op verschillende manieren ingebracht. Enerzijds worden
de voordelen van vraaggericht werken gezien, anderzijds is benadrukt dat door gebrek aan tijd en
middelen, watervrees bij leerkrachten, verdrukking van het thema W&T door andere thema’s als taal en
rekenen, en het feit dat scholen niet direct worden afgerekend op het thema W&T, het stimuleren van
scholen om werk te maken van W&T lastig is. Wortels die hiervoor aan scholen konden worden
voorgehouden, zoals scholingssubsidies, zijn er niet of minder dan voorheen. Alternatieve aanpakken om
W&T dan wel duurzaam op de agenda van scholen te krijgen, schieten nu nog te kort of zijn onduidelijk.
Daar komt bij dat de vraaggestuurde ondersteuning nu in het proces nog niet optimaal afgestemd is.
Scholen worden nog steeds geconfronteerd met een veelheid aan initiatieven waaruit het lastig keuzes
maken is, en er bestaan naast elkaar nog verschillende regionale netwerken en loketten waartussen de
afstemming vaak nog suboptimaal is. Regionaal ontbreekt het nog op veel plekken aan voldoende regie,
sturing en overzicht om regionaal activiteiten te verbinden en in samenhang te brengen. Om
vraaggestuurd werken tot een succes te maken, is uiteraard wenselijk dat de regionale kennis- en
ondersteuningsinfrastructuur overzichtelijk, transparant en schoolnabij is georganiseerd. In de praktijk
komt de functie van School aan Zet – als portaal voor MBB-activiteiten er nu onvoldoende uit. De
samenwerking tussen netwerken en partijen die met verwante activiteiten bezig zijn, kan daarbij eveneens
27

Wel is uitgangspunt geweest bij het plan MBB dat het voor scholen in verschillende fasen van ontwikkeling betekenis
heeft en voor elke school iets te bieden moet hebben.

37 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

beter. Positief bekeken kan ook gesteld worden dat globaal de bouwstenen voor een goede regionale
W&T-ondersteuning er wel al liggen, en vooral de verbindingen nog tot stand moeten komen.
Het PBT stimuleert de afstemming tussen netwerken en activiteiten wel door in de verschillende
regelingen aan penvoerders te vragen om die afstemming te omschrijven. In de dagelijkse ondersteuning
van netwerken en uitvoeringsorganisaties door het PBT en in de intervisiegesprekken en dergelijke komt
de samenhang ook aan de orde. Het PBT heeft ook landelijk initiatieven genomen om de samenhang en
de soms tegenvallende verduurzaming van aanpakken in vooral het po, aan te pakken. Een belangrijk
initiatief is geweest de instelling, samen met de PO-Raad, van de Verkenningscommissie W&T primair
onderwijs, om nieuwe impulsen aan de W&T-agenda in het po te geven. De Verkenningscommissie heeft
een belangrijke bijdrage geleverd aan het Techniekpact. Ook heeft het PBT in de opdrachtverlening aan
de diverse reviewcommissies steeds wel aandacht voor effecten, verduurzaming en kennisverspreiding.
Geïnterviewden zijn daarbij vrijwel allemaal positief over de rol die het PBT de afgelopen tien jaar heeft
gespeeld. Het PBT heeft veel in beweging gebracht, veel aangejaagd en daarmee ook veel tot stand
gebracht. Lof krijgt het PBT voor het feit dat het dicht op de huid zit van de uitvoering en dat het PBT
strak stuurt op doelstellingen en prestatieafspraken. De kwaliteitscyclus die het PBT hanteert, is een
stevige en beproefde aanpak. In de afgelopen paar jaar zien interviewpartners in het algemeen ook een
soort aarzeling bij het PBT, een mindere zichtbaarheid en minder leiderschap in de discussie. Gesignaleerd
is dat het PBT wat lijkt te worstelen met de deels gewijzigde rol en context en – in elk geval aanvankelijk
– volgens een aantal geïnterviewden een wat afwachtende houding heeft aangenomen.
Dit zijn uiteraard subjectieve inschattingen en lastig hard te maken of te onderbouwen, maar dit type
opmerkingen komt zo unisono terug in de interviews dat we deze signalen hier toch melden. Mogelijk
hangen deze observaties samen met het feit dat de deels gewijzigde rol van het PBT, het ondersteunen
van vraagsturing, simpelweg een mindere zichtbaarheid oplevert. Ook kan de gewijzigde context in het
veld nog niet tot een mentale switch hebben geleid, waardoor er verwachtingen kunnen zijn die het PBT
minder of niet kan of wil inlossen. Daarnaast kan het liggen aan het feit dat het PBT aanvankelijk heeft
willen afwachten of de gewijzigde context en infrastructuur, met onder meer School aan Zet, inderdaad tot
de gewenste activiteit zou leiden. Nu blijkt dat nieuwe en andere impulsen nodig kunnen zijn, is in het
proces ook een herijking van landelijk en regionale taken, rollen en regie nodig.
Kritische kanttekening die eveneens veel is gemaakt, is dat de in het plan MBB gevraagde prestaties en
doelen veelal kwantitatief van aard zijn. Kwantitatieve doelstellingen betreffen bijvoorbeeld het aantal
scholen dat meedoet en het aantal kringen dat is opgericht. Opgemerkt is dat sterker sturen op kwaliteit
c.q. op opbrengsten (effectieve aanpakken en verduurzaming) vaker zinvol is. In de interviews is
meermalen aangestipt dat meer en betere effectmetingen bij concrete activiteiten gewenst zijn, zodat
regionale partners geadviseerd kunnen worden over effectieve aanpakken. Door het meer ter beschikking
stellen van kwalitatieve informatie en bewezen goede aanpakken, kan het PBT de vraagsturing verder
ondersteunen en een sterkere regie voeren op effectieve aanpakken en samenhang in de uitvoering.
We merken hierbij op dat de midterm review vroeg komt. Het besef dat netwerken en activiteiten
inhoudelijk verbonden zijn en afstemming behoeven is er overal. Een aantal van de netwerken en
initiatieven in MBB zijn echter nog jong. Er is op dit vlak ook ontwikkeling te zien. We noemen bijvoorbeeld
het recente Actieplan van TalentenKracht waarin de samenwerking met andere partners en netwerken een
veel sterkere nadruk heeft gekregen. Vooral het Techniekpact heeft op dit punt een duidelijke impuls
opgeleverd, waardoor nu onder meer gewerkt wordt aan de afstemming van de verschillende
bedrijvenlabels (Jet-Net, TechNet, Techkidz, Jet-Net Junior) en aan de opzet van één digitaal loket voor de
regionale samenwerking en ondersteuning.

38 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Voor de periode na MBB is in dit kader behoefte aan een brede overdenking van de stappen die zijn gezet
en nog moeten worden gezet, vanuit een integrale visie op de gevolgtijdelijkheid van noodzakelijke
stappen, in de gehele keten van po tot en met ho, met vooral aandacht voor de overgangen tussen po-vo
en vo-ho en ook voor de sectoren waar het proces nog minder goed uit de verf komt: het po en het vmbo.
Het Techniekpact biedt hiervoor zoals gezegd nieuwe kaders en ankers.
Belangrijke aandachtspunten zijn daarbij nog:




De waarborging dat de vereiste professionalisering van leerkrachten tot stand komt. In het po betreft
dat de omgang met een vakoverstijgende aanpak van W&T met onderzoekend en ontwerpend leren.
In het vo gaat het om professionalisering rondom een gecombineerde agenda van aansluiting (vmbombo-hbo en vo-ho), vakontwikkeling en (bèta)excellentie.
De waarborging dat in de regio’s samenhangende geïntegreerde netwerken W&T ontstaan vanuit de
verschillende huidige netwerken die de ontvankelijkheid bij scholen voor W&T kunnen vergroten en
scholen kunnen helpen bij het formuleren en invullen van een duurzame schoolmissie op dit vlak.

Een laatste aandachtspunt dat we hier noemen is dat de projectadministraties voor de verschillende
activiteiten binnen het PBT zwakheden vertonen. In dit onderzoek is gebleken dat het PBT voor veel
activiteiten geen goed inzicht heeft in de deelnemende scholen en in de intensiteit van die participatie.

39 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

3

Effectevaluatie

Een onderdeel van deze midterm review is een effectevaluatie, die als doel heeft na te gaan of de
veronderstelde opbrengsten- en duurzaamheidseffecten zijn bereikt. We onderzoeken dit enerzijds middels
een kwalitatieve duiding vanuit de interviews en de survey onder po en vo-instellingen. Anderzijds, maken
we gebruik van kwantitatieve indicatoren die door de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) worden
bijgehouden. Deze laatste component staat uiteindelijk het dichtst bij de vraag in hoeverre de ‘4 op de 10’
doelstelling in zicht is. Ten slotte gaan we ook na met behulp van de resultaten uit de Startmonitor of er
een ontwikkeling merkbaar is in de motivatie van studenten om te kiezen voor bètatechniek en andere
opleidingen.
Een belangrijke opmerking die we op deze plek moeten maken, heeft betrekking op de duiding die we aan
de resultaten aan dit hoofdstuk meegeven. Meer Betere Bèta’s is een programma gekenmerkt door een
grote diversiteit en breed pallet aan initiatieven die veelal pas eind 2012 of begin 2013 zijn gestart. Het is
dus niet realistisch om te veronderstellen dat hier op een dergelijk korte termijn harde effecten worden
aangetoond. Er zal, afhankelijk van het initiatief, ook in sterke mate sprake zijn van een zekere
“incubatietijd” voordat eventuele effecten zichtbaar worden. Zelfs als die effecten zich wel zouden
aandienen, hebben we als onderzoekers te maken met secundaire data die betrekking hebben op 2012 in
plaats van 2013 en zijn eventuele effecten moeilijk toe te schrijven aan specifieke initiatieven. Dat laatste
geldt overigens niet voor de gegevens uit de Startmonitor, die wel bestudeerd kunnen worden tot en met
de ho-instroom 2013.
Desalniettemin kunnen we deze cijfers wel gebruiken om een algemene indruk te krijgen van
onderwijsinstellingen die participeren aan MBB-activiteiten en, waarvan we dus in algemene zin mogen
veronderstellen dat ze aandacht voor bèta en techniek hebben. Aanvullend kunnen we ons meer inzicht
verschaffen in de ontwikkeling van de keuzemotieven voor een bètastudie en hebben we de beschikking
over survey-responses uit het veld, waarin aandacht is besteed aan vermeende effecten van MBBinitiatieven. Het nadeel van deze data is dat het wat subjectiever is, maar het grote voordeel is dat het
actueel en direct van de “doelgroep” afkomstig is.
3.1

Profielkeuze en bèta-doorstroom effecten MBB in het VO
In het voortgezet onderwijs spitsen we de kwantitatieve indicatoren toe op twee aspecten:

Profielkeuze/sectorkeuze: bij havisten en vwo’ers gaat het daarbij om: het percentage leerlingen dat
in leerjaar 4 in het voortgezet onderwijs kiest voor een Natuur en Techniek (NT) of Natuur en
Gezondheid (NG) profiel of een combinatie van een van beide profielen met elkaar of ander profiel
(bijv. NT/EM). Bij vmbo’ers gaat het om het percentage leerlingen met een keuze28 voor de sector
Techniek.

Bèta-doorstroom: bij (oud-)havisten en vwo’ers gaat het daarbij om: het percentage leerlingen dat
na het afstuderen instroomt in een bèta technische vervolgopleiding (Croho-label Natuur of
Techniek)29 in het hoger onderwijs. Bij (oud-)vmbo’ers kijken we naar het percentage instroom in de
Technieksector.
Voor beide type indicatoren staan steeds dezelfde vragen centraal:
28
29

40 |

Bij veel vmbo-scholen is er geen of een beperkte keuze voor sectoren, aangezien niet alle vmbo-scholen alle
sectoren (Economie, Landbouw, Zorg &Welzijn, Techniek, intersectoraal) aanbieden.
Voorheen werd gebruik gemaakt van de indeling van de commissie Sminia, waarbij alle cluster 1 en 2 (snijvlak)
opleidingen als bèta werden gelabeld. Deze indeling van alle opleidingen in het hoger onderwijs is in 2006
opgesteld en in 2008 herijkt in het Sprint-programma van het PBT. Gelet op het aantal verdwenen en nieuwe
opleidingen sinds 2008 is deze indeling niet meer bruikbaar voor een vergelijk door de jaren heen.

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

1.
2.

Zijn de effectindicatoren gestegen op de scholen waar activiteiten zijn ondernomen?
Zijn de effectindicatoren hoger op scholen waar wel activiteiten zijn ondernomen dan op scholen
waar geen activiteiten zijn ondernomen?

De eerste vergelijking is een ‘platte’ vergelijking om na te gaan of scholen zich ten opzichte van zichzelf
verbeterd hebben. We vergelijken daarin de ontwikkeling over de jaren tussen scholen die wél activiteiten
hebben ondernomen en scholen die géén activiteiten hebben ondernomen. Deze analyse heeft niet als
doel om effecten toe te schrijven aan specifieke MBB-initiatieven; daarvoor loopt het programma
simpelweg te kort en is de vereiste data niet voorhanden. Wel biedt het inzicht in de vraag of scholen
waar aantoonbaar aandacht voor bèta en techniek is in algemene zin betere bèta-prestaties laten zien.
Alle scholen, waarvan uit de administratie is gebleken dat ze meedoen aan tenminste één MBB-activiteit
zijn gelabeld als MBB-school.30 We hebben scholen die alleen aan School aan Zet meedoen niet als
zodanig gelabeld, omdat het overgrote merendeel van scholen binnen dit programma niet voor het thema
Bèta en Techniek heeft gekozen. Als deze scholen eveneens niet meedoen aan andere MBB-initiatieven
valt de legitimatie weg om deze school als bèta-school te classificeren.
3.1.1

Profielkeuze/sectorkeuze
Onderstaand figuur geeft de keuze voor de sector Techniek weer in het vmbo door leerlingen. Zoals
eerder opgemerkt, dient deze keuze wel in het licht te worden bezien van het aanbod van de vo-instelling.
Veel scholen bieden slechts twee sectoren aan, waardoor de keuze voor de individuele leerling fors wordt
ingeperkt.

Figuur 2: Keuze voor Techniek in vmbo
35%
30%

25%
20%
15%
10%
05%
2009

2010

2011

2012

Keuze voor sector Techniek MBB-scholen vmbo
Keuze voor sector Techniek overige scholen vmbo

Keuze voor sector Intersectoraal programma vmbo

De afgelopen vier jaar (laatste data zijn afkomstig uit peiling van 1 oktober 2012), is de keuze voor de
Technieksector aanzienlijk gedaald voor zowel MBB-scholen als niet-MBB-scholen. Voor een deel kan dit
worden verklaard door de opkomst van het intersectorale programma dat op steeds meer scholen wordt
aangeboden. Het verschil tussen MBB- en niet-MBB-scholen (zo’n 10%), wordt vermoedelijk vooral
30

De koppeling is gemaakt op zogenaamd zescijferig brinnummer. Dit nummer is een uniek nummer voor de school
(eerste vier digits). Aangevuld met de specifieke locatie (laatste 2 digits), levert dit een specifieke codering voor
de school op. DUO levert hun databestanden op dit brinnummer aan.

41 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

veroorzaakt door het feit dat niet-MBB-instellingen in mindere mate de sector Techniek zullen aanbieden
binnen hun instelling.
In onderstaand figuur is het percentage NT en/of NG-profielen weergegeven van 2009 tot en met 2012
van MBB-scholen en niet-MBB-scholen. Het percentage heeft betrekking op de verdeling van profielen in
leerjaar 4 in het voortgezet onderwijs.

Figuur 3: Keuze voor Natuurprofielen in leerjaar 3 havo en vwo
65%
60%
55%
50%
45%
40%
35%
30%
2009

2010

2011

2012

Natuurprofiel (NT/NG) MBB-scholen havo

Natuurprofiel (NT/NG) overige scholen havo

Natuurprofiel (NT/NG) MBB-scholen vwo

Natuurprofiel (NT/NG) overige scholen vwo

Bij havisten en vwo’ers is nauwelijks een verschil waarneembaar in profielkeuze. Bij vwo’ers schommelt
het percentage tussen de 55 en 58 procent. Wel zijn de percentages over de hele linie iets gestegen,
hetgeen impliceert dat de natuurprofielen meer in trek zijn dan voorheen. Op de havo is een miniem
verschil waar te nemen tussen MBB-scholen en niet-MBB-scholen in 2012 (een verschil van 1,5%). Ook
hier is de populariteit van de profielen als geheel iets toegenomen.
3.1.2

Bèta-doorstroom/techniek-doorstroom
Een dimensie die nog dichter dan profielkeuzes bij de ‘4 op de 10’-doelstellingen staat heeft betrekking op
doorstroom naar bètatechnisch vervolgonderwijs vanuit het voortgezet onderwijs. Op zowel het vmbo als
het mbo wordt met sectoren gewerkt, waar techniek er een van is. In het zogenaamde Crebo (Centraal
Register Beroepsopleidingen) is een verzameling opgenomen van beroepsopleidingen die zijn erkend door
het ministerie van Onderwijs. Over de afgelopen vier jaar hebben we gebruikgemaakt van het actuele
Crebo aangevuld met historische opleidingscodes31 vanaf 2009 om tot een overzicht te komen van de
procentuele doorstroom van het vmbo naar een technische beroepsopleiding in het vmbo.

31

http://www.data.duo.nl/organisatie/open_onderwijsdata/databestanden/mbo_/Crebo/Crebo/crebo3.asp

42 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Figuur 4: Doorstroom naar techniek in mbo vanuit vmbo
30%

28%

26%

24%

22%

20%

2009

2010

2011

2012

Doorstroom naar Techniek in mbo, MBB-scholen vmbo
Doorstroom naar Techniek in mbo, overige scholen vmbo
Doorstroom naar Techniek + Intersectoraal in mbo, MBB-scholen vmbo

Doorstroom naar Techniek + Intersectoraal in mbo, overige scholen vmbo

De ononderbroken lijnen tonen de procentuele doorstroom naar Techniek in het mbo voor MBB- en nietMBB-scholen. Net als in de vorige paragraaf geldt ook hier dat de MBB-scholen een hoger percentage
doorstroom naar Techniek hebben, maar dan wordt vermoedelijk weg verklaard door de signatuur van de
vmbo-instelling (met of zonder Techniek in het keuzepallet). Ook in het mbo wordt in toenemende mate
het label ‘combinatie van sectoren’ gehanteerd voor snijvlak beroepsopleidingen. Sinds 2011 vallen ook
opleidingen als ICT-en mediabeheer en Applicatie- en mediaontwikkelaar daarin. Gelet op het overwegend
technische karakter van deze opleidingen, hebben we deze intersectorale signatuur ook toegevoegd in het
bovenstaande figuur. We observeren een ongeveer gelijkblijvende instroom in bètatechnische mboopleidingen. De ‘4 op de 10’ is in de vmbo-mbo-keten nog ver weg; zeker gelet op de teruglopende
sectorkeuze in leerjaar 3 van het vmbo.
Op het havo en het vwo hebben we gekeken naar procentuele instroom in bèta-technische
vervolgopleidingen in het hbo en wo. Zoals eerder opgemerkt, hebben we ons hier niet op de
clusterindeling kunnen baseren bij gebrek aan een actuele update hiervan. We hebben ons laten leiden
door instroom in Natuur en Techniek Croho-opleidingen. In onderstaand figuur is deze instroom
opgenomen.

43 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Figuur 5: Doorstroom naar bèta-opleidingen in het hoger onderwijs vanuit havo en vwo
30%

25%

20%

15%

10%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Doorstroom naar Bèta in ho, MBB-scholen havo
Doorstroom naar Bèta in ho, overige scholen havo
Doorstroom naar Bèta in ho, MBB-scholen vwo
Doorstroom naar Bèta in ho, overige scholen vwo

Ook uit dit figuur vallen geen noemenswaardige verschillen tussen MBB- en niet-MBB-scholen af te leiden.
Wel is duidelijk sprake van een opwaartse trend in technische vervolgopleiding bij zowel vwo’ers als
havisten over de gehele linie met stijgingen van respectievelijk 5 procent en 3 procent. Wanneer ook
snijvlakopleidingen (cluster 2), bestaande uit meer dan 50 procent bèta, worden meegenomen, zou de ‘4
op de 10’-doelstelling dichterbij komen.
3.2

Trends in motieven voor opleidingskeuze
In het navolgende laten we de ontwikkeling zien in het belang van zes motieven voor de opleidingskeuze
in het hoger onderwijs. Voor elk motief laten we zien hoeveel studenten het motief belangrijk vonden in
de instroomcohorten 2008 t/m 2013. Daarbij maken we telkens onderscheid tussen vier groepen: hbo
bètatechniek, hbo overige opleidingen, wo bètatechniek en wo overige opleidingen32.
De gegevens zijn afkomstig uit de Startmonitor33, het landelijke onderzoek naar studiekeuze en
studiesucces. Voor deze analyse werden alleen studenten geselecteerd die niet eerder in het ho hadden
gestudeerd.
De belangrijkste twee motieven, inhoudelijke interesse (figuur 6) en aansluiten bij eigen capaciteiten
(Figuur 7), nemen langzaam maar zeker in belang toe. Deze trend is echter gelijk voor de vier groepen.

32
33

44 |

Onder bètatechniek verstaan we hier de bètaclusters 1 en 2 samen. Het gaat hier immers niet om de exacte
omvang van de verzameling bèta's, maar om de kenmerken van de groep als geheel.
De aantallen respondenten die als basis dienen voor deze paragraaf zijn 7.452 in 2008 en minimaal 20.000 in elk
van de volgende studiejaren.

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Figuur 6: 'Deze opleiding is inhoudelijk interessanter'
100
90
80
70
60
50
40
30
2008

2009
Hbo BT

2010
Hbo overig

2011

2012

Wo BT

2013
Wo overig

Figuur 7: 'Deze opleiding sluit beter aan bij mijn capaciteiten en vaardigheden'
100
90
80
70
60
50
40
30
2008

2009
Hbo BT

2010
Hbo overig

2011
Wo BT

2012

2013
Wo overig

Het keuzemotief 'specifiek beroep' vertoont in het wo een iets grilliger verloop (figuur 8), maar ook hier is
de ontwikkeling bij bètatechniek en andere studies min of meer gelijk. Het motief is belangrijker voor hbostudenten dan voor wo-studenten; binnen het hbo en het wo is het motief belangrijker voor studenten die
geen bètatechniek kiezen dan voor degenen die dat wel kiezen. Deze verschillen blijven in de zes
getoonde jaren overeind.

45 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Figuur 8: 'Het specifieke beroep dat ik hiermee kan uitoefenen spreekt mij meer aan'
100
90
80
70
60
50
40
30
2008

2009
Hbo BT

2010
Hbo overig

2011

2012

Wo BT

2013
Wo overig

In figuur 9 zien we een interessante ontwikkeling in het motief dat een studie meer of bredere
beroepsmogelijkheden biedt. Dit is namelijk een belangrijk motief waarop de bètatechniekopleidingen
traditioneel minder vaak gekozen worden. In de grafiek zien we dat het belang van dit motief in hbooverig gelijk blijft of licht afneemt, terwijl het belang in hbo-bètatechniek juist licht toeneemt. Hierdoor is
dit motief uiteindelijk belangrijker voor studenten bètatechniek dan voor studenten voor overige
opleidingen in het hbo. In het wo is en blijft dit motief belangrijker voor studenten buiten bètatechniek,
maar het neemt in ieder geval voor het hele wo in belang toe en dus ook voor wo-studenten bètatechniek.
Door de toename in het wo, is het verschil tussen hbo en wo ook langzaam aan het verdwijnen.

Figuur 9: 'Meer of bredere beroepsmogelijkheden'
100
90
80

70
60
50
40

30
2008

2009
Hbo BT

2010
Hbo overig

2011
Wo BT

2012

2013
Wo overig

De kans op een baan was in het verleden al een motief dat relatief vaak door studenten bètatechniek
werd gehanteerd – en dan in het hbo vaker dan in het wo. In figuur 10 is te zien hoe zowel in het hbo als

46 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

het wo het belang van dit motief voor studenten bètatechniek toeneemt. In wo-bètatechniek is de
toename zelfs zo sterk dat dit motief hier belangrijker is dan in hbo-overig.

Figuur 10: 'Meer kans op een baan'
100
90
80
70
60
50
40
30
2008

2009
Hbo BT

2010
Hbo overig

2011

2012

Wo BT

2013
Wo overig

In figuur 11 ten slotte zien we dat een hoger salaris bij uitstek een motief is dat voor hbo-studenten in
bètatechniek geldt – vaker in ieder geval dan voor de andere drie groepen. Het belang van een hoger
salaris neemt in het hbo wel licht af in de loop der jaren, vooral in hbo-overig. In het wo lijkt het belang
van hoger salaris voor de bètatechniekstudenten redelijk constant te blijven en voor overige studenten
licht te dalen.

Figuur 11: 'Hoger salaris'
100
90
80
70
60
50
40
30
2008

2009
Hbo BT

47 |

2010
Hbo overig

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

2011
Wo BT

2012

2013
Wo overig

Conclusies
De meeste ontwikkelingen die we in de afgelopen zes jaren kunnen onderscheiden bij
opleidingskeuzemotieven tekenen zich in gelijke mate af voor studenten bètatechniek en studenten in
andere opleidingen. Zo nemen het belang van inhoudelijke interesse en het aansluiten bij de eigen
capaciteiten licht toe, maar niet sterker of minder sterk voor studenten bètatechniek dan voor andere
studenten. Wel zien we dat in het hbo het keuzemotief van meer of bredere beroepsmogelijkheden in
bètatechniek belangrijker is geworden dan daarbuiten. Het belang van de kans op een baan is zowel in het
hbo als het wo sterk toegenomen in de bètatechnische instroom in vergelijking met andere opleidingen.
Dit duidt er op dat relatief meer studenten vanuit arbeidsmarktoverwegingen zijn gaan kiezen voor de
bètatechniekopleidingen.
3.3

Effecten: interviews en enquêtes scholen
In deze paragraaf bespreken we de perceptie van de effecten bij geïnterviewden en bij de respondenten
in de enquête.

3.3.1

Primair onderwijs
In de interviews met basisscholen en met experts zijn stevige kanttekeningen gezet bij de opbrengsten en
verduurzaming van projecten in de afgelopen jaren. Opgemerkt is daarbij dat het deel van de basisscholen
dat actief bezig is met W&T de afgelopen jaren niet zichtbaar is gegroeid. Bij veel scholen, zo is
opgemerkt, zijn na afloop van een project de met het project verbonden activiteiten weer gestopt. Er is
weinig geworteld binnen scholen. Dit blijkt ook uit verschillende evaluaties van activiteiten zoals VTB en
VTB-Pro die de afgelopen jaren zijn uitgevoerd. Dit geldt zowel voor de smalle aanpak van natuur en
techniek als voor de brede benadering met onderzoekend en ontwerpend leren, dat nog slechts weinig
scholen structureel toepassen. Vast te stellen is wel dat er bij experts en ook bij de geïnterviewde scholen
veel steun is voor de inzet op onderzoekend en ontwerpend leren, mede ook omdat men daarvan een
bredere kwaliteitsimpuls verwacht op het onderwijs en op de competenties van de leerkracht. Dit betekent
ook dat de argumentatie voor onderzoekend en ontwerpend leren als hoofdlijn voor de W&T-agenda
relatief kansrijk is, in vergelijking met andere argumentaties om scholen tot aandacht voor bètatechniek te
bewegen.
Een andere belangrijke opmerking uit de interviews is dat de opbrengsten nu niet goed in beeld worden
gebracht. Bereikdoelstellingen zoals het aantal scholen in netwerken zeggen vaak weinig en de
uiteindelijke doelstelling (meer bètatechnisch opgeleid personeel) is niet goed aan het po te koppelen.
Opgemerkt is dat daarom gezocht moet worden naar effectindicatoren die wel wat zeggen over
opbrengsten in het po. Dit sluit direct aan op de afspraken die reeds zijn gemaakt in het Techniekpact. Dat
kan bijvoorbeeld gaan om metingen die de attitudes en vaardigheden van leerlingen op terrein van W&T
goed in beeld brengen.
In de enquête onder basisscholen oordelen respondenten in het algemeen vrij positief over de inzet op
W&T (zie Bijlage 1). De beoordeling van regionale en landelijke projectbureaus en
samenwerkingsorganisaties is overwegend positief. Zowel landelijk als regionaal worden de deskundigheid
en informatievoorziening van ondersteunende organisaties het hoogst beoordeeld en de disseminatie van
projectresultaten en de administratieve belasting van projecten het laagst. Maar ook die scores zijn niet
negatief (gemiddeld rond de 3 op een 5-puntsschaal). De afzonderlijke projecten worden over het
algemeen goed beoordeeld wat betreft de duidelijkheid van de doelen, het aansluiten van projecten bij de
ontwikkelingen en behoeften in de school en het opleveren van de beoogde opbrengsten. Het oordeel
over de opbrengsten is wel lager dan de beoordeling van de duidelijkheid van het doel en de aansluiting
op de school. De basisscholen waarderen TalentenKracht/Vindplaatsscholen het hoogst en daar is ook het

48 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

oordeel van de opbrengst goed. Dat spoort met de interviews met basisscholen die positief waren over de
mogelijkheid om het vindplaatstraject op maat van de school te maken.
De helft van de po-scholen in de survey neemt aan geen van de MBB-projecten deel. De
naamsbekendheid van het plan Meer Betere Bèta's is laag. De bekendheid met het PBT is groter, maar in
het po kent toch bijna de helft van de respondenten het Platform niet. De belangrijkste redenen om niet
mee te doen aan MBB-activiteiten is in het po een gebrek aan tijd. Het allerminst wordt aangegeven dat
wel eerder werd meegedaan, maar deelname is gestopt. Redenen om juist wel mee te doen aan MBBprojecten zijn in het po vooral de duidelijke doelen en opzet van de projecten en de mogelijkheid van
regionale ondersteuning of samenwerking. Van de basisscholen in deze survey heeft minder dan een
kwart ervaring met een landelijk projectbureau, zoals het PBT, en minder dan de helft met een regionaal
samenwerkingsverband. Een opvallend punt bij de samenwerking is dat in de survey blijkt dat in het po
het minst vaak wordt samengewerkt met een lerarenopleiding/pabo, in vergelijking met andere partners
als bedrijven en andere scholen. Een goede samenwerking tussen het po-veld en de pabo’s is juist
gewenst om de ontvankelijkheid in het po voor onderzoekend en ontwerpend leren te vergroten en de
nascholing van zittende leerkrachten te organiseren. Hier ligt dus evident een grote kans en uitdaging.
De mogelijkheid om subsidie te krijgen of kant-en-klare projecten af te nemen zijn voor het po
belangrijker dan voor het vo. In de meeste MBB-projecten werd het initiatief volgens de respondenten
genomen door de school zelf. De rol van andere mogelijke partijen is kleiner en wisselt sterk per project.
Het vaakst genoemde effect van de bètatechniek-activiteiten in het po is dat talentvolle leerlingen worden
gestimuleerd. Het extra stimuleren van talentvolle leerlingen voor bètatechniek wordt in het po ook door
meer respondenten gezien als een vast onderdeel van het takenpakket dan het interesseren van leerlingen
in het algemeen voor bètatechniek. De survey maakt ook zichtbaar dat in het po de hele W&T-agenda
minder een deel van het vaste takenpakket wordt gezien dan in het vo. Andere effecten, zoals dat meer
meisjes zich interesseren voor bèta/techniek of dat de onderwijskwaliteit verbetert, worden ook wel gezien
in het po, maar de effecten worden in het po gemiddeld lager beoordeeld dan in het vo.
Een kwart van de basisscholen meldt in de survey dat de stimulering van bètatechniek inmiddels ingebed
is in het schoolbeleid. Van deze scholen vindt vier op de tien dat de landelijke initiatieven daaraan hebben
bijgedragen. Van de basisscholen die binnen School aan Zet voor het thema bètatechniek hebben
gekozen34 geeft 70 procent aan (zeer) zeker door te gaan met het thema; als er geen extra middelen
beschikbaar zijn, daalt dit aandeel naar de helft. Ook blijkt uit de enquête dat de mogelijkheid van
subsidies voor basisscholen gemiddeld een vrij belangrijke reden is (score van 3,7 op 5-puntsschaal) om
aan projecten op het terrein van W&T mee te doen, gemiddeld ook belangrijker dan voor vo-scholen
(gemiddelde score 3,4). Dit geeft aan dat voor een aantal scholen subsidies belangrijk blijven bij het
voortzetten van projecten.
Slechts weinig respondenten (16 procent) verwachten dat de deelname van hun school ook andere
scholen stimuleert om aan bètatechniek-activiteiten deel te nemen. In het vo is dat percentage met 25
procent hoger.
De meeste respondenten geven in het po aan geen behoefte te hebben aan andere typen projecten en
activiteiten en aan andere ondersteuning dat nu mogelijk is. Het aandeel dat geen behoefte heeft aan
andere informatie(voorziening) is nog groter.

34

Daarvan hebben er 104 basisscholen meegedaan in dit onderzoek.

49 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

3.3.2

Voortgezet onderwijs
Tot slot reflecteren we in deze paragraaf op de resultaten uit interviews en de enquête ten aanzien van
gepercipieerde effecten van de MBB-initiatieven binnen het vo. Al eerder gesteld is dat de attributie van
effecten aan MBB-activiteiten een lastige opgave is. Zeker gelet op de korte doorlooptijd van veel van de
huidige initiatieven is het moeilijk om al echt van effecten te spreken. Een bijkomend probleem zijn
externe effecten die meegewogen moeten worden in een dergelijke effecttoekenning. Een pakkend
voorbeeld daarvan uit de interviews is de huidige recessie. De voorlopige cijfers van DUO wijzen uit dat er
veel instroom in bètatechnische opleidingen is in het huidige collegejaar35, maar sommigen zien dit meer
als gevolg van de toegenomen onzekerheid aan de keukentafel in verband met baanzekerheid dan als
consequentie van gericht bètabeleid. Dit blijkt ook uit het hiervoor beschreven toegenomen belang van
arbeidsmarktmotieven bij de studiekeuze. Het een sluit het ander niet vanzelfsprekend uit, maar het
maakt een dergelijke effectmeting wel gecompliceerd.
Het is echter wel juist dit gebrek aan ‘bewezen’ effecten dat in de weg staat bij het vergaren van
legitimatie en daarmee gealloceerde capaciteit om bèta-activiteiten te ontplooien bij schoolleiders. De
intrinsieke motivatie om bètabeleid op te pakken is nu randvoorwaardelijk, omdat alle andere prikkels
secundair zijn. De gemiddelde vo-school laat zich leiden door (1) oordeel onderwijsinspectie, (2)
profilering in de regio ten behoeve van instroom (3) kwaliteit van personeel en (4) examencijfers. Dit alles
natuurlijk (5) vanuit een gezond financieel beleid. Om bèta echt duurzaam op de agenda te krijgen, zou
op tenminste één van deze aspecten moeten worden aangekoppeld om een legitimatie te borgen.
Los daarvan wordt ook bij het vo geopperd dat soms naar de verkeerde dingen wordt gekeken. Het rigide
kijken naar bereikdoelstellingen aan de ene kant en het meten van ‘4 op de 10’ ligt ver af van de
dagelijkse knoppen waar een vo-instelling aan kan draaien, maar een indicator als bijvoorbeeld: aandacht
voor bèta in het schoolplan (inclusief gealloceerde middelen) komt al dichter in de buurt. In de interviews
werd geopperd dat terugkoppeling van prestaties van oud-leerlingen in het Hoger Onderwijs wat dat
betreft ook bijdragen. Scholen hebben nu nog vaak een fragmentarisch en incompleet beeld van hoe het
hun oud-leerlingen vergaat. Het zijn ook deze effecten die een school ‘wakker kunnen schudden’.
In de survey hebben we om die reden ook gekeken naar dergelijke indicatoren. Het beeld uit de interviews
werd daarin bekrachtigd. Een aantal scholen geeft daarin aan op zoek te zijn naar wat er werkt en wat
niet, zodat er onderbouwde beslissingen genomen kunnen worden om wel of niet te participeren in een
initiatief. Bij ruim de helft (56%) van de ondervraagde scholen is bèta en techniek ingebed in het
schoolbeleid. Ongeveer de helft daarvan geeft (51%) aan dat landelijke bèta-initiatieven (waaronder MBBactiviteiten) daaraan hebben bijgedragen. In vergelijk met het po is dat een fors percentage. Dit
onderstreept nog eens de verschillende ‘fases’ waar po en vo zich in bevinden.
Het meest genoemde effect van bètatechniek-activiteiten is opvallend genoeg het stimuleren van
talentvolle leerlingen, terwijl dat gelet op de signatuur van de MBB-activiteiten zeker niet altijd een
doelstelling is. Het extra stimuleren van excellente studenten op dit gebied wordt ook als meest
relevante36 doel gezien van het vaste takenpakket van de school en scoort hoger dan het interesseren van
meer leerlingen voor bèta/techniek. Daarmee lijken schoolleiders kwaliteit boven kwantiteit te laten
prevaleren. Het verbreden en verrijken van het netwerk van de school wordt ook genoemd als belangrijk
effect.
De meerderheid van de ondervraagde scholen geeft aan de huidige initiatieven voort te willen zetten
(gemiddeld zo’n 80%). Het percentages respondenten uit de survey die ook zonder extra middelen of
35

Deze cijfers zijn nog niet definitief; dus niet opgenomen in deze mid-term review
36
Uit de (beperkte) lijst die is voorgelegd.

50 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

externe steun met projecten door zou gaan ligt rond de 50%. Dit gegeven biedt een dubbele boodschap:
Enerzijds is het verheugend vanuit het perspectief van MBB dat de huidige activiteiten worden
gewaardeerd en men beoogt deze voort te zetten. Anderzijds wordt het signaal afgegeven dat een fors
deel van de achterban een katalysator nodig heeft om het ‘vliegwiel’ in gang te houden.
3.4

Conclusies effectevaluatie
De effecten van het plan MBB zijn lastig precies te duiden. Analyses op leerlingstromen leveren geen
duidelijke aanwijzingen op. Analyses op studiekeuzemotieven geven aan dat leerlingen zich vaker door
arbeidsmarktoverwegingen laten leiden bij de keuze voor een bètatechniek studie. Positief is wel ook dat
het belang van de twee belangrijkste motieven, inhoudelijke interesse en de aansluiting van de opleiding
bij de eigen capaciteiten, in belang zijn toegenomen voor de bètatechniek opleidingen. Dit geldt wel in
even sterke mate voor de overige opleidingen.
In de survey blijkt dat het grootste effect wordt gezien bij het stimuleren van talentvolle leerlingen, zowel
in het po als vo. Andere effecten, zoals het interesseren van meer meisjes voor bètatechniek, worden ook
wel gezien, maar meer in het vo dan in het po.

51 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

4

Conclusies

In dit hoofdstuk recapituleren we de voornaamste conclusies die op basis van de uitgevoerde midterm
review kunnen worden getrokken. Daarbij laten we ons leiden door de onderzoeksvragen. Voor
beantwoording van de adviesvragen verwijzen we naar het volgend hoofdstuk.
4.1

Procesevaluatie
De volgende vragen komen in de procesevaluatie aan de orde:

1.
2.

Welke activiteiten en communicatie heeft het PBT ingezet in het licht van de te bereiken doelen?
Met wie zijn deze activiteiten uitgevoerd?

Onder de vlag van MBB heeft het Platform Bèta Techniek een breed scala aan activiteiten ingezet, met
inbegrip van de daaraan gerelateerde communicatie. We geven hier een overzicht van de ontplooide
activiteiten, met samenwerkingspartners, gegroepeerd naar de zes onderscheiden speerpunten (tabel 1).

Werkwijze PBT
In algemene zin hanteert PBT een vaste werkwijze en kwaliteitscyclus voor zijn projecten en regelingen.
Kern daarvan zijn een feedbackloop die doorgaans in de projectuitvoering wordt gecombineerd met de
inzet van prestatieafspraken, voortgangsrapportages, intervisiegesprekken en reviews/audits door een
expert-/beoordelingscommissie. Bij de ondersteuning van de uitvoering hanteert PBT een werkwijze
waarbij partijen worden geholpen met relevante kennis en expertise; op lokaal of projectniveau brengt
PBT relevante partijen bijeen of draagt contacten aan; landelijk regelt PBT overleg om regionale
netwerken te verbinden; PBT ondersteunt verder partijen in de communicatie (websitebeheer,
nieuwsbrieven). We herhalen daarbij de uitgangspunten die PBT hanteert:







eigenaarschap bij scholen;
netwerk- en ketenvorming (scholen, partners in de onderwijsketen en bedrijven);
integrale aanpak;
prestatiegerichtheid (afspraken over te leveren prestaties);
prestatie- en cofinanciering (uitkering pas nadat doelen behaald zijn; ook zelf investeren);
samenhang en aansluiten bij bestaande arrangementen (borging van samenhang, voorkomen van
onnodige parallelle trajecten).

Ook bij MBB is deze werkwijze ingezet. In de grote variëteit aan activiteiten (zie tabel 1) worden sommige
daarvan op afstand van het PBT uitgevoerd, zoals met name de domeinontwikkeling wetenschap en
technologie (in uitvoering bij de SLO). Veelal is bij de uitvoering van de activiteiten een intermediaire
organisatie betrokken, met doorgaans nauwe betrekkingen met het Platform. De uitvoering van de
Wetenschapsknooppunten gebeurt samen met de KNAW en en de uitvoering van de Jet-Net-activiteiten in
nauwe samenwerking en inhoudelijke afstemming met het landelijk coördinatiebureau van Jet-Net. Bij JetNet wordt de invulling van die activiteiten mede bepaald door het kernbestuur van Jet-Net (het PBT draagt
geen inhoudelijke verantwoordelijkheid voor Jet-Net, dat immers in substantiële mate privaat gefinancierd
is). De verantwoordelijkheid voor speerpunt 6 – de verbreding van School aan Zet – berust bij het
programmateam SaZ, dat (evenals het landelijk coördinatiebureau van Jet-Net) gehuisvest is ten burele
van PBT. Korte lijnen vergemakkelijken zo de afstemming en samenhang tussen deze activiteiten.

52 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Tabel 1: Overzicht van MBB-activiteiten naar speerpunt
Speerpunt (doelen)

Activiteiten

Typering

I.s.m.

1

Jet-Net

Technologiebedrijven werken samen met havo/vwo-scholen om leerlingen laten kennismaken met
bèta/techniek

Jet-Net

Jet-Net Junior

samenwerking tussen basisscholen en
(technologie)bedrijven, om po-leerlingen in
aanraking te brengen met bètatechnische
beroepspraktijk

Jet-Net

TechNet

Samenwerking van vmbo-scholen en bedrijven in
TechNet-kringen om zo regionaal
techniekonderwijs aantrekkelijker te maken en de
loopbaanoriëntatie van vmbo-jongeren te
verbeteren

TechniekTalent.nu

Regionale
netwerken po

Schoolnabije ondersteuning, regionaal draagvlak
voor W&T in het po, verbreding contactennetwerk
(bedrijfsleven, science centra, ouders)

-

Vo-ho-netwerken

versterking van regionale samenwerking in
aansluiting vo - ho, verrijking/verdieping van
(bèta)onderwijs in vo, betere match van studenten
en opleidingen (voorlichting)

Bètasteunpunten

LOB techniek
meisjes

Op 150 havo/vwo scholen gericht beleid om
meisjes te stimuleren om te kiezen voor bèta.
Aandacht voor doorstroom naar hoger
bètatechnisch onderwijs, met name havo/hbo

VHTO

LOB techniek
allochtone
jongeren

In afstemming met landelijke loopbaanbeleid vo
voorlichting specifiek gericht op allochtone
jongeren (bètastimulering)

-

2

3

Versterken directe
betrokkenheid
bedrijfsleven

Stimuleren netwerk- en
ketenvorming

Gerichte
loopbaanoriëntatie en
begeleiding (LOB) naar
techniek

4

Wetenschapsknooppunten (WKP:
universiteit + meer poscholen + intermediair
(bijv. pabo, Science
Centrum)

Verduurzaming
WKP

Betere afstemming tussen vraag naar en aanbod
van wetenschappelijke kennis voor (primair)
onderwijs

KNAW/
Universiteiten

5

Stimuleren
wetenschappelijk
onderzoek

Domeinontwikkeling W&T
– Science

Doorlopende leerlijnen voor uitdagende
lesprogramma’s voor po-leerlingen. Ontwikkeling
lesopdrachten op basis van O&O en verbinding taal
& rekenen met W&T

SLO

TalentenKracht

Onderzoekprogramma: beter inzicht in talenten
van kinderen (3-14 jaar) op het gebied van W&T;
ontwikkeling materialen

7 universiteiten

Extra basisscholen

720 (boven op beoogde 3000) basisscholen

SaZ

Extra vo-scholen

50 (boven op beoogde 450) vo-scholen

SaZ

6

Uitrol naar extra
scholen, aansluiting bij
School aan Zet

De uitvoering van andere activiteiten wordt wel direct vanuit het PBT gecoördineerd. Zo zijn de regionale
netwerken po en de vo-ho-netwerken vanuit het PBT uitgerold via een subsidieregeling en een call for
proposals waarin aan regionale partijen is gevraagd een plan in te dienen. Ook voor TalentenKracht en
Vindplaatsscholen voert PBT de subsidieregeling uit.
TechNet wordt uitgevoerd door TechniekTalent.nu, aanvankelijk (tot in 2013) in een co-makership relatie
met PBT. Na een kritische evaluatie (met name over de sterk wisselende kwaliteit van de TechNetkringen) is de voortzetting van de subsidiering door PBT opgeschort. De financiering van TechNet is
sindsdien geheel privaat. Samenhang en synergiepotentieel met MBB vragen in feite om uitvoering van
TechNet dicht op de coördinatie- en regiepunten van andere MBB-activiteiten. Het gesprek daarover is
gaande.

53 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Twee activiteiten zijn door aanloopproblemen nog niet of later dan gepland gestart. Jet-Net Junior – de
variant voor het po van Jet-Net – verkeert nog in een verkennende startfase waarin het zoeken is naar de
meest passende bundeling en inrichting van activiteiten die deels al plaatsvinden. De uitdaging is hier
vooral om in een context met veel partijen een gemeenschappelijke lijn uit te zetten. De gerichte
loopbaanoriëntatie en begeleiding (LOB) naar techniek voor jongeren van allochtone afkomst moet nog
starten.
Het geheel overziende is de conclusie dat een belangrijk deel van de MBB-activiteiten zich ontwikkelt
conform de doelstellingen en de gestelde bereikdoelen – voor zover die gespecificeerd zijn voor 2013 –
gehaald worden, dan wel op schema liggen voor de realisatie van de einddoelen in 2016. Uitzonderingen
zijn twee activiteiten die nog niet of later dan gepland zijn gestart en mitsdien duidelijk achter lopen op de
gestelde doelen (Jet-Net Junior en LOB allochtone jongeren).

3.
4.
5.

Welke ervaringen hebben (deelnemende) scholen en samenwerkingspartners?
Wat vinden scholen van de kwaliteit van het aanbod?
Is uit het brede aanbod van het PBT voor scholen de juiste keuze te maken of leidt dit brede aanbod
tot verwarring?

Meeste reacties roept het brede aanbod op. In de interviews overheerst de opmerking dat het aanbod veel
en gefragmenteerd is en daardoor verwarrend kan zijn. Anderzijds is ook aangegeven dat een groot
aanbod ook recht doet aan de grote variëteit en verschil in ontwikkelingsfasen bij scholen. Belangrijk is
vooral dat scholen keuzes kunnen maken die bij hun ontwikkeling past. Scholen geven in de interviews
aan behoefte te hebben aan een adviseur die de school goed kent en activiteiten kan selecteren die
passen bij de bredere schoolontwikkeling.
In de survey onder scholen oordelen respondenten vrij positief over de inzet op W&T. Regionale en
landelijke projectbureaus en samenwerkingsorganisaties worden overwegend positief beoordeeld. De
afzonderlijke projecten worden over het algemeen goed beoordeeld in termen van duidelijkheid van
gestelde doelen, de aansluiting van projecten op de ontwikkelingen en behoeften in de school. Het
opleveren van de beoogde opbrengsten wordt daarmee vergeleken minder goed beoordeeld. Op de open
vraag of er nog iets verbeterd kan worden in de landelijke ondersteuning en regie van de bètatechniekactiviteiten, geven scholen aan dat zij behoefte hebben aan meer continuïteit in de projecten, aan een
beter overzicht van alle mogelijke projecten en subsidiemogelijkheden en aan voldoende facilitering (geld,
voorzieningen). Ook is de wens uitgesproken dat activiteiten en projecten meer afgestemd worden op de
schoolpraktijk, dat de projecten meer op elkaar worden afgestemd (minder versnippering) en dat de
stimulering en coördinatie meer vanuit de regio plaatsvindt. .

6.

Hoe is de samenhang tussen de programma’s School aan Zet en Toptechniek in bedrijf met de
activiteiten binnen het programma MBB?

Binnen SaZ vormt bèta, wetenschap en techniek één van de zes thema’s waaruit geïnteresseerde scholen
kunnen kiezen. In de praktijk kiest slechts een kleine minderheid van de scholen voor het thema bèta,
wetenschap en techniek. SaZ fungeert daardoor niet als portal richting bèta. Vaneen wederzijds
versterkende effect is daardoor ook geen sprake. In het veld is van verschillende zijde de vraag gesteld in
hoeverre de huidige koppeling tussen MBB en SaZ effectief is.
De uitvoering van Toptechniek in Bedrijf (TiB) is een opzichzelfstaande activiteit waarbij in 17 regionale
netwerken wordt gewerkt aan de ontwikkeling van doorlopend leerlijnen tussen vmbo en mbo, een
doelmatig opleidingenaanbod en Centra voor Innovatief Vakmanschap. Vanuit deze TiB-netwerken is er
geen gestructureerde afstemming of samenwerking met activiteiten in het kader van MBB. Wel vindt over
en weer – waar zinvol – uitwisseling plaats van praktisch bruikbare informatie, mede gestimuleerd en
ondersteund door PBT (conform bijvoorbeeld faciliteiten voor loopbaanbegeleiding of bedrijvenbezoeken).

54 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Ook vanuit Jet-Net en met name TechNet bestaan relaties met TiB. Een deel van de Jet-Net- en TechNetbedrijven is ook betrokken bij TiB. Landelijk is er geregeld overleg tussen de MBB en TiB. Over en weer
worden elkaars expertise en netwerken benut. Aangezien het landelijk projectbureau voor TiB deel
uitmaakt van het PBT-bureau, is de drempel voor dit type synergie laag.
4.2

Effectevaluatie

7.
8.

Wat zijn de opbrengsten/effecten in den brede (wat heeft het opgeleverd?)
Tonen meer jongeren belangstelling voor een vervolgstudie of loopbaan in de bèta/technieksector?

De effecten van het plan MBB zijn lastig precies te duiden. Analyses op leerlingenstromen leveren geen
duidelijke aanwijzingen op. Analyses op studiekeuzemotieven geven aan dat leerlingen zich vaker door
arbeidsmarktoverwegingen laten leiden bij de keuze voor een bètatechnische vervolgstudie. Positief is dat
het belang van de twee belangrijkste motieven, inhoudelijke interesse en de aansluiting van de opleiding
bij de eigen capaciteiten, in belang zijn toegenomen voor de bètatechniek opleidingen. Dit geldt wel in
even sterke mate voor de overige opleidingen. Voor een betekenisvolle effectmeting is het vooral in het po
zaak om betere effectindicatoren te ontwikkelen. Dit spoort met afspraken in het Techniekpact.
In de interviews met basisscholen en met experts zijn stevige kanttekeningen gezet bij de opbrengsten en
verduurzaming van projecten in de afgelopen jaren. Wel is er bij experts en ook geïnterviewde scholen
veel steun voor de inzet op onderzoekend en ontwerpend leren, ook omdat daarvan een bredere
kwaliteitsimpuls wordt verwacht op het onderwijs en de competenties van de leerkracht.
In de survey blijkt dat het grootste effect wordt gezien bij het stimuleren van talentvolle leerlingen, zowel
in het po als vo. Andere effecten, zoals het interesseren van meer meisjes voor bètatechniek, worden ook
wel gezien, maar meer in het vo dan in het po.

9.

Heeft er per activiteit verankering/verduurzaming plaatsgevonden in de educatieve infrastructuur of
in de werkwijze van onderwijsinstellingen/bedrijven?

Veel scholen zijn op zoek naar wat er werkt en wat niet, om zo onderbouwde beslissingen te kunnen
nemen over deelname aan een initiatief. Bij een kwart van de po-scholen en ruim de helft (56%) van de
ondervraagde vo-scholen is bèta en techniek ingebed in het schoolbeleid. Bij ongeveer de helft daarvan
(meer in het vo dan in het po) hebben landelijke bèta-initiatieven (waaronder MBB-activiteiten) daaraan
bijgedragen. De meeste ondervraagde scholen wil de huidige initiatieven ook voortzetten. Het aandeel
respondenten uit de survey die ook zonder extra middelen of externe steun met bètaprojecten zou
doorgaan ligt rond de 50%. Hierin ligt een dubbele boodschap besloten: vanuit MBB-perspectief is het
verheugend dat de huidige activiteiten worden gewaardeerd en men deze wil voortzetten. Maar ook wordt
het signaal afgegeven dat een fors deel van de achterban een katalysator nodig heeft om het “vliegwiel” in
gang te houden.
Samenwerken doen de scholen het vaakst met bedrijven. Zowel in po als vo wordt het minst vaak
samengewerkt met lerarenopleidingen. Een substantieel deel van de respondenten (een derde in po en
een vijfde in vo) kan moeilijk inschatten of de samenwerking met de verschillende partijen wordt
voortgezet na afloop van projecten. Wie dat wel kan, gaat er in de meeste gevallen vanuit dat de
samenwerking wordt gecontinueerd.
In hoeverre beklijven de ontplooide activiteiten in het Activiteitenplan MBB? De beantwoording van deze
vraag kan – met enige terughoudendheid – worden ingedeeld in twee categorieën, te weten:



(gemengd) positief;
te vroeg of lastig te bepalen/onzeker.

55 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Hierbij moet allereerst worden opgemerkt dat de verduurzamingsvraag voor geen van de MBB-activiteiten
volmondig positief kan worden beantwoord. Veelal is het perspectief (nog) niet positief of onduidelijk.
Verduurzaming is daarom voor veel MBB-activiteiten onmiskenbaar een aandachtspunt.
Gemengd positief is het perspectief op verduurzaming vooral bij Jet-Net. Bij Jet-Net maken schoolleiders
doorgaans een bewuste keuze ten gunste van samenwerking met bedrijven. Ze kiezen er echt voor.
Duurzame verankering komt dan tot uiting in het instellingsplan of curriculum (met bijvoorbeeld een
bètaparagraaf), of structurele inzet van lesmateriaal dat in Jet-Net-verband is ontwikkeld. Maar, scholen
verschillen sterk in de mate van duurzaam inbedding van Jet-Net-activiteiten. Er zijn scholen waar Jet-Net
structureel is opgenomen in de jaarplanning, maar ook scholen waar Jet-Net iets leuks voor leerlingen, dat
wellicht voor herhaling vatbaar is. Zo’n school kan nog doorgroeien naar een overtuigde Jet-Net-school.
Als totaalbeeld verkeert het proces van verduurzaming van Jet-Net nog in de ontwikkelfase.
Bij alle andere activiteiten geldt dat het nog te vroeg, of lastig is om te bepalen wat het
verduurzamingsperspectief is. De regionale netwerken po bestaan met de huidige bekostiging, een jaar.
Zo kort na de oprichting valt nog weinig te zeggen over de feitelijke duurzaamheid daarvan. Anker voor
verduurzaming op schoolniveau is de ontwikkeling van een duurzame, samenhangende visie en aanpak
waarop vervolgens projecten moeten aansluiten ter ondersteuning. Het algemene beeld is dat
schoolnabije ondersteuning daarbij nodig is, schoolleiders lijken daartoe zelf veelal niet in staat of hebben
er de tijd niet voor om het op eigen kracht te doen. De netwerken ondervinden echter tegenwind door
gebrek aan middelen en bezuinigingen; bovendien verdringen andere accenten (taal & rekenen, passend
onderwijs) de W&T-agenda. Nodig is om de goede snaar te raken bij scholen om ze op W&T-terrein in
gang te zetten.
De LOB-activiteiten voor meisjes voorzien in een manifeste behoefte gezien de toeloop van
geïnteresseerde scholen. Lastig is echter te bepalen in hoeverre deze activiteiten (zonder subsidie) een
duurzame inbedding is beschoren. De ‘sense of urgency’ is er wel bij bètacoördinatoren en bedrijven,
maar schoolleiders worden niet afgerekend op het aandeel meisjes dat in de techniek belandt.
Voor de WKP’s is er weliswaar zicht op duurzame inbedding, gezien het enthousiasme, de toezeggingen en
de inhoudelijke betrokkenheid bij universiteiten. Maar regionaal opereren WKP’s soms wat los van andere,
verwante activiteiten zoals TalentenKracht. Vergroting van de (nu geringe) bekendheid van WKP’s vergt
middelen die nu lastig zijn te mobiliseren.
Bij TalentenKracht duidt het recente Actieplan op de bereidheid bij de betrokken universiteiten/vakgroepen
om serieus te investeren in het programma. Ook hierbij is de verbinding met andere netwerken en
initiatieven nog niet overal sterk – en wordt er daaraan ook gewerkt – en zijn er onder meer nog
vraagtekens bij de verspreiding en verduurzaming van resultaten bij andere scholen dan
Vindplaatsscholen.
Bij de domeinontwikkeling W&T is met name de beperkte roosterruimte voor natuur en techniek en
onderzoekend en ontwerpend leren op basisscholen een factor die het toekomstperspectief voor W&T
onzeker maakt. Basisscholen staan nog weinig open voor innovatieve, methodeonafhankelijke aanpakken
zoals onderzoekend en ontwerpend leren. Voor zover er een omslag op dit terrein plaatsvindt gaat deze
traag. Het ontbreekt ook aan deskundige ondersteuning en kennisdeling om een duurzame, integrale
aanpak binnen de school te kunnen organiseren en aan middelen voor scholing en coaching van
leerkrachten om onderzoekend en ontwerpend leren toe te passen. Sleutelfactor lijkt grotere
ontvankelijkheid van scholen voor W&T. Voor een duurzame inbedding van W&T in het po is de
medewerking van onderwijskoepels en schoolbesturen nodig, en een breed gedeeld inzicht in wat
leerlingen moeten kunnen qua kennis, vaardigheden en houding (‘21th century skills’). W&T moet daartoe
binnen de pabo’s breder en beter worden geïntegreerd met andere vakgebieden en brede samenwerking
met basisscholen is nodig om de voedingsbodem bij scholen voor W&T te verbeteren.

56 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

De relatief korte doorlooptijd van School aan Zet wordt te kort geacht om een thema (zoals bètatechniek)
duurzaam op de schoolagenda te krijgen. Het perspectief op verduurzaming is vanuit die invalshoek
onzeker en vermoedelijk gering. Gezien de focus van deze evaluatie op MBB en de beperkte rol van
bètatechniek in SaZ vervult speerpunt 6 in MBB in de huidige vorm niet de functie die het zou moeten
vervullen. Onzeker is ook het verduurzamingsperspectief voor TechNet en vo-ho-netwerken. Uit de
evaluatie van TechNet blijkt dat de meeste TechNet-kringen niet tot structurele vormen van samenwerking
zijn gekomen, dat de meeste kringen geen geïnstitutionaliseerde, toekomstbestendige structuur kennen en
geen heldere toekomstvisie over de eigen Kring. Subsidies zijn vooral aangewend voor uitvoering van
eenmalige en tijdelijke acties. TechniekTalent.nu werkt nu aan een opzet waarin de regio’s zelf TechNetkringen organiseren en een meer vraaggerichte aanpak hanteren, met een actieve rol van
accountmanagers. Onduidelijk is in hoeverre deze gewijzigde aanpak tot resultaten leidt met een beter
verduurzamingsperspectief.
Ook bij de duurzaamheid van vo-ho-netwerken zijn kanttekeningen te zetten. In hun huidige opzet gaat
het om een vrij losse verzameling van regionale activiteiten, die nogal contrasteert met de
bètasteunpunten die een duidelijke en gemeenschappelijke doelstelling hebben en waar meer structuur
organisatie, uitwisseling en landelijke ondersteuning is. De concrete activiteiten van de vo-ho-netwerken
kunnen dan nuttig zijn, zodra de subsidie of het project stopt kan ook het netwerk ophouden.
Voor de verduurzaming lijkt vooral van belang om de verschillende initiatieven en netwerken beter op
elkaar af te stemmen en te verbinden. In het po gaat het daarbij in hoofdzaak om de synergie tussen de
regionale netwerken po, de Wetenschapsknooppunten, TalentenKracht en de domeinontwikkeling W&T,
gericht op een ondersteuning van het onderzoekend en ontwerpend leren in het primair onderwijs. In het
vo gaat het om de verbinding van netwerken rondom de combineerde inzet op professionalisering,
vakontwikkeling en aansluiting.

10. Zijn visies op bèta en techniek ontwikkeld en vastgelegd in een meerjarenplan?
11. Is er voor het uitvoeren van deze visie voldoende financiële ondersteuning.
Uit alle interviews blijkt een groot gebrek aan financiële middelen bij scholen, met name voor de
randvoorwaarden (scholing en coaching, lesmaterialen). Al hiervoor is gemeld dat uit de survey blijkt dat
bij een kwart van de po-scholen en ruim de helft van de ondervraagde vo-scholen bèta en techniek
ingebed in het schoolbeleid. Maar ook wordt het signaal afgegeven dat een fors deel van de achterban
een katalysator nodig heeft om het ‘vliegwiel’ in gang te houden.

57 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

5

Advies

In dit hoofdstuk formuleren we op basis van onze bevindingen een advies. Leidende vragen van het
ministerie van OCW zijn daarbij:



5.1

Welke algemene aanbevelingen kunnen worden gedaan op basis van de bevindingen uit de procesen effectevaluatie?
Welke activiteiten moeten worden voortgezet om de doelstellingen van MBB te bereiken en zijn er
nog andere activiteiten die zouden moeten worden ingezet; zijn er grote hiaten in het huidige
aanbod?

Algemene aanbevelingen
In deze paragraaf formuleren we een aantal adviespunten en aanbevelingen op basis van de input uit
interviews, survey en reflectiepanel. Deze aanbevelingen worden dus vooral gevoed vanuit een bottom-up
perspectief. In het reflectiepanel waarmee de concept bevindingen van deze review zijn besproken, zijn de
volgende adviesthema’s onderstreept. We houden deze vierdeling hieronder aan voor het formuleren van
algemene aanbevelingen.





5.1.1

samenhang en regievoering MBB;
sturen op duurzaamheid en kwaliteit en bewezen effectieve aanpakken;
onderscheid po, vmbo, havo, vwo;
herdefiniëring School aan Zet.

Samenhang en regievoering
Zoals eerder geconstateerd is de huidige samenhang tussen MBB-initiatieven niet altijd even sterk; een
verbondenheid die in beginsel wel werd nagestreefd. De logische vraag is dan in hoeverre dit verbeterd
kan worden. Toch is het niet die vraag die centraal gesteld zou moeten worden. De po- en vo-achterban
toont zich namelijk over het algemeen tevreden over de bestaande initiatieven en gelet op het brede pallet
aan initiatieven is het maar de vraag of men vanuit de aansturing van MBB een min of meer ‘geforceerde’
samenhang moet opzoeken tussen fundamenteel verschillende initiatieven. Het gaat de scholen dus niet
zozeer om samenhang van activiteiten als wel duidelijkheid over wat het aanbod is en bij wie ze moeten
aankloppen om activiteiten te ‘halen’.
Een ander punt uit de conclusies heeft betrekking op de regie van het programma. PBT heeft binnen MBB
bij een aantal initiatieven een sterke regierol, als primaire uitvoerder (SaZ), maar staat bij andere
initiatieven meer op afstand. Dit hoeft geenszins problematisch te zijn, maar laat de vraag wel in het
midden welke rol door welke partij wordt opgepakt. Zo is het bijvoorbeeld bijzonder lastig gebleken om
vrij triviale ‘facts and figures’ boven tafel te krijgen van activiteiten die zich wat verder van het PBT
afspelen, met name als het gaat om regionale initiatieven. Dat zorgt er onvermijdelijk voor dat een actueel
overzicht van MBB-activiteiten, progressie daarvan in tijd en zicht op opbrengsten ernstig wordt
vertroebeld. Tegelijkertijd heerst er een sterke drang onder het po- en vo-veld naar een centraal
aanspreekpunt (liefst in de regio) waar aangeklopt kan worden voor activiteiten en waar een dergelijk
overzicht dus essentieel is.

58 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Aanbeveling: verstevig de regionale ondersteuningsstructuur met effectieve regionale netwerken en
steunpunten, één regionaal aanspreekpunt en meer uitvoering in de regio.
Vanuit het onderwijs en bedrijfsleven is er een sterk geloof in de kracht van de regio, hetgeen ook aansluit
bij het Techniekpact. Het beleggen van meer activiteiten in de regio moet worden gecontinueerd en
uitgebouwd, ondersteund met uitvoeringsbudget onder voorwaarden van goede planvorming.
Voorwaardelijk bij deze aanbeveling is het zorgvuldig afbakenen van regio’s en het bepalen van een
adequate schaal daarvan. In het po is de samenwerking tussen pabo’s en scholen essentieel op het terrein
van W&T. Uit de enquête blijkt dat juist de samenwerking tussen basisscholen en pabo’s op het vlak van
W&T weinig voorkomt, terwijl die link wel voor de hand ligt. Ook zal rekening gehouden moeten worden
met alternatieven om ook ‘sluimerende’ regio’s in gang te krijgen.

Aanbeveling: er blijft behoefte aan een hoogwaardig landelijk bureau dat MBB-activiteiten – of in bredere
zin bèta-initiatieven – procesmatig coördineert, de landelijke expertiserol vervult, kwaliteit van processen
en opbrengsten monitort en zo nodig inhoudelijk bijstuurt.
Taak van het landelijk bureau, nu ingevuld door het Platform Bèta Techniek, is om nadrukkelijker het
overzicht over de activiteiten in de regio’s te hebben en daar ook inhoudelijke expertise op te halen om de
rol als expertisecentrum waar te kunnen maken. Het mes snijdt daarmee dus aan twee kanten. Het
bureau beheert de ‘toolbox’ aan (MBB-)initiatieven die per regio een specifieke uitwerking kunnen krijgen
en een inspiratiebron vormen voor andere regio’s. Het bureau is daarmee een stevige, inhoudelijke
sparringpartner voor zowel regionale coördinatoren als landelijke beleidsmakers. Het bureau brengt zo
nodig relevante partijen actief bij elkaar als de samenwerking in een regio achterblijft. Een cruciale
afweging hierbij is hoe de beschikkingen in te richten. Hoe primitief het ook moge zijn: beloning achteraf
is een sterke troef en motiverende prikkel voor scholen om aan de slag te gaan; dit is een punt dat zowel
door scholen in interviews als in het reflectiepanel naar voren kwam.
5.1.2

Onderscheid po, vmbo, havo, vwo.
Het onderscheid tussen po en vo op de verduurzamingsvragen in de survey was fors. Waar meer dan de
helft van de vo-scholen in een verduurzamingsstand staan en in toenemende mate op zoek zijn naar
‘bewezen’ bèta-initiatieven, staat het po over het algemeen nog in de bewustwordingsstand. Maar er zijn
ook verschillen binnen het vo zelf. Op het vwo zal het voor een aantal ‘bewezen succesvolle’ initiatieven
relevanter zijn om de diepte in te gaan, terwijl men in het vmbo beter een breedtestrategie kan voeren. In
het po weet men soms überhaupt niet wat bewezen initiatieven zijn; daar is een bewustwording/missionarisstrategie meer opportuun.

Aanbeveling: differentieer meer in de aanpak tussen po, vmbo, havo en vwo en houdt hier rekening mee
in de communicatie naar het onderwijsveld.
Landelijk zouden taken en rollen gerichter uitgezet moeten worden, vanuit een langjarige en ketengerichte
visie op W&T per onderwijssector, waarbij rekening wordt gehouden met de fase waarin de betreffende
sector zit. Vooral in het po en vmbo is nog veel winst te halen. De rol in het po is tamelijk specifiek; het
ondersteunen van onderzoekend en ontwerpend leren. Centraal daarin staat het vormen van de
attitudeset (en bijpassende vaardigheden en kennis) bij leerlingen en leerkrachten die een goede basis
legt voor een meer specifieke inzet op bètatechniek, wetenschapsbevordering en excellentie in de
onderwijsfasen na het po. Bij het vo zou de uitdaging meer liggen op het verduurzamingsvlak en op
totstandkoming van een samenhangende regionale aanpak. Het is zaak te waken voor ‘opportunistisch’
opgezette projecten met een (te) korte doorlooptijd. Het gevaar bestaat dan van project naar project te
rennen, zonder dat er uiteindelijk iets wordt verduurzaamd.

59 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Aanbeveling: beleg een grotere verantwoordelijkheid voor bèta in de onderwijsketen.
In het reflectiepanel kwam nadrukkelijk de roep naar voren voor een verstevigde ketenbenadering. Het ho
moet zich verantwoordelijk voelen voor het vo, en het vo zou zich verantwoordelijk moeten voelen voor
het achterblijven van aandacht voor techniek in het po en daar een rol in pakken. Ook de bijdrage van het
bedrijfsleven is essentieel. Die is nu relatief afzijdig, maar zou zich vol probleemeigenaar moeten voelen.
5.1.3

Sturen op duurzaamheid en kwaliteit en bewezen effectieve aanpakken
Een van de bevindingen uit de conclusies betreft het perspectief op verduurzaming van de MBBactiviteiten. Over het geheel genomen concluderen we dat de verduurzamingsvraag voor geen van de
MBB-activiteiten volmondig positief kan worden beantwoord; veelal is het perspectief (nog) niet positief of
onduidelijk. Verduurzaming is daarom voor veel MBB-activiteiten onmiskenbaar een aandachtspunt. In het
verlengde van deze vaststelling ligt de vraag hoe het perspectief op verduurzaming te verbeteren is. Het
reflectiepanel heeft zich (onder andere) over deze vraag gebogen.

Aanbeveling: zorg voor inbedding van initiatieven gericht op bètastimulering in een meerjarige visie.
Dat is een randvoorwaarde voor verduurzaming. Voor duurzame inbedding van W&T in het po is
medewerking van onderwijskoepels en schoolbesturen nodig, en een breed gedeeld inzicht in wat
leerlingen moeten leren qua kennis, vaardigheden en houding (‘21th century skills’). Sleutelfactor voor
effectief bèta- en W&T-beleid lijkt grotere ontvankelijkheid van (vooral basis-)scholen. Zorg daarom voor
condities die die ontvankelijkheid bevorderen. Cruciaal hiervoor zijn:



deskundige ondersteuning en kennisdeling om een duurzame, integrale aanpak binnen de school te
kunnen organiseren; en
voldoende middelen voor scholing en coaching van leerkrachten om bèta/W&T en in het bijzonder
onderzoekend en ontwerpend leren toe te passen.

Aanbeveling: gebruik aantoonbare effectiviteit als aangrijpingspunt om de drijfveren tot verandering –
zoals MBB beoogt – te beïnvloeden.
Veel initiatieven zouden meer kunnen doen aan het inzichtelijk maken van hun effectiviteit. Het gaat
daarbij om de vraag wat werkt en wat niet. De vraag hoe dit het best kan, hangt in veel gevallen samen
met het meten van effecten en de beschikbaarheid (of de ontwikkeling) van geschikt
meetinstrumentarium. Vooral schoolleiders zijn ontvankelijk voor dit type argumenten.
Het gebrek aan ‘bewezen’ effecten vormt in de praktijk voor schoolleiders een barrière om te besluiten tot
het ontplooien van bèta-activiteiten (zoals in MBB). Veel vo-scholen laten zich in hun prioritering leiden
door factoren zoals het oordeel van de Onderwijsinspectie, regionale profilering, goed personeel,
examencijfers en een gezond financieel kader. Wil bèta echt duurzaam ingebed worden, dan zal het – bij
gebrek aan aantoonbare effectiviteit aan tenminste een van deze aspecten moeten worden gekoppeld.

Aanbeveling: koppel bevordering van bètabeleid meer nadrukkelijk aan de inhoudelijke en intrinsieke
motivatie bij leerkrachten om tot bètavernieuwing te komen.
Een belangrijk aangrijpingspunt daarvoor is de verbinding met excellentie. In de praktijk bestaat er een
substantiële overlap tussen leerlingen die goed zijn in bètavakken en over de gehele linie goed presteren.
Door deze verbinding verdient het overweging om initiatieven gericht op W&T-stimulering in het po en vo
nadrukkelijker te verbinden aan excellentiebeleid.

60 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Uit de enquête onder scholen blijkt dat het extra stimuleren van excellente studenten op dit gebied door
schoolleiders ook wordt gezien als een van de meest relevante doelen in het vaste takenpakket van de
school – het scoort feitelijk hoger dan het interesseren van meer leerlingen voor bètatechniek. In het po is
verder de directe koppeling van W&T aan onderzoekend en ontwerpend leren kansrijk en sluit dit beter
aan bij de belevingswereld van veel leerkrachten in het basisonderwijs.
5.1.4

Herdefinieer de relatie tussen School aan Zet en Meer Betere Bèta’s.
Een van de bevindingen uit de midterm review betreft de marginale positie van het thema bèta,
wetenschap en techniek, als één van de thema’s binnen School aan Zet waaruit geïnteresseerde scholen
kunnen kiezen. In de praktijk kiest slechts een kleine minderheid van de scholen voor het thema bèta,
wetenschap en techniek.37 In feite blijkt het thema bèta, wetenschap en techniek binnen SaZ een
Fremdkörper. SaZ functioneert niet als portal richting bèta. Van de initiële opzet waarin SaZ zou fungeren
als portaal voor MBB-activiteiten, komt in de praktijk weinig terecht.
Niet verwonderlijk is daarom dat zowel onze gesprekspartners in de interviewronde als de leden van het
reflectiepanel vaststellen dat de koppeling van School aan Zet en Meer Betere Bèta’s een ongelukkig
huwelijk (‘weeffout’) is en dat ontvlechting van W&T binnen SaZ daarom een reële optie is. De wijze
waarop het thans geregeld is, is in feite vlees noch vis. We komen daarom tot de volgende aanbeveling:

Aanbeveling: maak een heldere keuze, en ofwel ontvlecht W&T en SaZ en zet voor de W&T-ondersteuning
landelijk een nieuw arrangement op, ofwel organiseer een sterkere positie van W&T in de regeling
prestatiebox en in het programma School aan Zet.
Let daarbij met name op goede mogelijkheden tot benutting van synergie met andere, verwante
initiatieven of programma’s en op een adequate organisatorische inbedding die goede condities biedt voor
de benutting van die synergie.
5.2

Voort te zetten en eventueel aanvullende activiteiten
Tenslotte heeft het ministerie gevraagd de volgende onderzoeksvragen te beantwoorden:
Welke activiteiten moeten worden voortgezet om de doelstellingen van MBB te bereiken?
Zijn er nog andere activiteiten die zouden moeten worden ingezet, zijn er grote hiaten in het huidige
aanbod?
Beantwoording van de vraag welke activiteiten moeten worden voortgezet om de doelstellingen van MBB
te bereiken, veronderstelt inzicht in de mate waarin de activiteiten van het activiteitenplan Meer Betere
Bèta’s bijdragen aan de realisatie van de gestelde doelen. Zoals we al hebben aangegeven in deze
midterm review, is aan de voorwaarde van voldoende zicht op de bijdrage van de activiteiten aan de
doelrealisatie nog niet voldaan. We herhalen de voornaamste factoren waarom dat zo is:







Incubatietijd. Om de effectiviteit van activiteiten te kunnen meten dient er voldoende tijd tussen de
activiteit in kwestie en de impact van de activiteit te zitten. Veelal hebben activiteiten een zekere
incubatietijd nodig om een bepaalde impact te hebben. De activiteiten in MBB vormen hierop geen
uitzondering.
Meetbaarheid. Het is niet eenvoudig om de effectiviteit van een bepaalde activiteit vast te stellen.
Veelal ontbreekt het aan geschikte meetinstrumenten, indicatoren en data. Deze moeten doorgaans
op maat worden ontwikkeld.

37

Binnen SaZ kiest twee procent van de basisscholen en vier procent van de vo-scholen voor het thema W&T.

61 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s



Attributie. Voor zover in de praktijk al een effect te meten is, treedt vervolgens veelal een
attributieprobleem op: hoe kan het vastgestelde effect worden toegeschreven aan een bepaalde
ingreep of interventie? In de praktijk houdt een waargenomen effect doorgaans verband met een
hele reeks van factoren die daarop elk een bepaalde (maar veelal onbekende) impact hebben.

Kortom, de vraag die hier centraal staat is – gegeven de beperkte beschikbaarheid van geschikte
indicatoren, de korte looptijd van het activiteitenplan MBB en ook het attributieprobleem – niet te
beantwoorden. Geen van de activiteiten in MBB geeft bovendien aanleiding om te veronderstellen dat het
beoogde effect zo gering is dat beëindiging te overwegen is. Wel zijn er aanwijzingen dat door een betere
verbinding van netwerken en activiteiten de effectiviteit kan vergroten. Het is nog te vroeg om daarover
een uitspraak te doen.
Ten slotte de vraag naar andere activiteiten die zouden moeten worden ingezet. De scope van Meer
Betere Bèta’s is al breed, getuige het aantal verschillende activiteiten. Niettemin is het mogelijk dat er toch
iets ontbreekt waarvan een wezenlijke bijdrage kan worden verwacht op de gestelde doelen. Uit de
interviewronde zijn hiervoor geen suggesties gekomen – het algemene gevoelen is dat er met het huidige
scala aan activiteiten al een tamelijk omvattend aanbod ligt.
Vanuit de survey komen ook weinig hiaten aan het licht. De meest in het oog springende is bijscholing en
coaching van docenten (met name in het po speelt dit een grotere rol). Met het oog op verankering en
verduurzaming van MBB-activiteiten in de toekomst worden de randvoorwaarden en context waarin de
activiteiten worden aangeboden belangrijker ingeschaald. Om dat aspect te verbeteren is in de
voorgaande paragraaf een aantal aanbevelingen opgetekend.

62 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Bijlage 1: Resultaten uit de enquête

Respons
In totaal vulden 551 respondenten de enquête volledig in, nagenoeg gelijk verdeeld over primair en
voortgezet onderwijs. Het merendeel van de respondenten is schoolleider of directeur.

Tabel 2: Respons naar functie en schooltype (n)
Po

Vo

Beide

Totaal

Schoolleider/directeur
Coördinator bèta/techniek
Docent
Teamleider
Bestuurder
Anders, namelijk …

205
23
18
4
8
13

123
43
46
34
5
27

0
0
1
0
0
1

328
66
65
38
13
41

Totaal

271

278

2

551

De betrokken scholen in po en vo doen het vaakst mee aan School aan Zet. Op Techkidz en
Wetenschapsknooppunt na zijn de MBB-projecten redelijk goed tot goed vertegenwoordigd.

Tabel 3: Deelname aan MBB-projecten (n)
Primair onderwijs

n

School aan Zet
Kenniscentra Wetenschap en Techniek (regionale netwerken po)
TalentenKracht/Vindplaatsscholen
Wetenschapsknooppunt (Orion)
Techkidz/Jet-Net junior

104
52
41
11
4

Voortgezet onderwijs
School aan Zet
Jet-Net
VHTO-projecten/meisjes en techniek
Vo-ho-netwerken
TechNet

200
130
119
96
60

De helft van de po-scholen in de survey neemt aan geen enkele van de MBB-projecten deel. In het vo is
het aandeel scholen zonder MBB-project beduidend lager.

Tabel 4: Aantallen scholen met aantallen MBB-projecten.
Aantal MBB-activiteiten

Po

Vo

Totaal

0
1
2
3
4
5

135
81
38
13
4
0

38
67
68
49
31
25

173
148
106
62
35
25

Totaal aantal scholen

271

278

549

63 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

De naamsbekendheid van Meer Betere Bèta's is laag. In het po kent slechts 9 procent het programma en
in het vo 16 procent. De bekendheid met het Platform Bèta Techniek is in het vo groot (93%), maar in het
po kent bijna de helft van de respondenten het Platform niet.

Tabel 5: Bekendheid met programma MBB en Platform Bèta Techniek (%)
Po
Kent u het programma Meer Betere Bèta’s (MBB)?
Kent u het Platform Bèta Techniek (PBT)?

9
54

Vo
16
93

Totaal
12
74

Redenen om wel en niet mee te doen aan MBB
De belangrijkste redenen om niet mee te doen aan MBB-activiteiten zijn een gebrek aan tijd/capaciteit en
het idee dat de school al voldoende doet op het gebied van bètatechniek. Een gebrek aan tijd is in het po
het allerbelangrijkst; in het vo is dat de mening dat men al voldoende doet.
Een gebrek aan tijd speelt vaker een rol dan een gebrek aan geld, wat op de derde plaats komt.
Een gebrek aan enthousiasme van docenten en/of leerlingen of het niet zien van meerwaarde zijn veel
minder vaak van belang en het allerminst wordt aangegeven dat wel eerder werd meegedaan, maar
deelname is gestopt.
Vo-scholen zien vaker dan po-scholen af van deelname omdat zij al voldoende doen. Ook het niet zien van
de meerwaarde is vaker belangrijk in het vo en verder ook dat de leerlingen niet enthousiast zijn.
Basisscholen geven vaker dan vo-scholen aan dat zij niet meedoen omdat zij er geen geld voor hebben,
omdat de activiteiten niet bekend zijn, omdat de doelen en opbrengsten onduidelijk zijn en omdat het
aanbod onduidelijk is.

Tabel 6: Welke redenen spelen een rol om niet mee te doen aan MBB-activiteiten (gem.)
Po

Vo

Totaal

Geen tijd/capaciteit
Onze school doet al voldoende aan bètatechniek
Geen geld
De activiteit(en) is mij niet bekend
Doelen en opbrengsten niet duidelijk

3,3
2,9
3,1
2,9
2,7

3,1
3,4
2,7
2,6
2,5

3,2
3,2
2,9
2,8
2,6

Aanbod is onduidelijk
Docenten niet enthousiast
School ziet geen meerwaarde
Leerlingen niet enthousiast
Eerder meegedaan, maar daarmee gestopt

2,7
2,1
1,8
1,7
1,7

2,5
2,1
2,2
2,0
1,7

2,6
2,1
2,0
1,8
1,7

Redenen om juist wel mee te doen aan MBB-projecten zijn vooral de duidelijke doelen en opzet van de
projecten en regionale ondersteuning of samenwerking. Landelijke ondersteuning is minder belangrijk dan
regionale ondersteuning. De mogelijkheid om subsidie te krijgen of kant-en-klare projecten af te nemen
zijn voor het primair onderwijs belangrijker dan voor het voortgezet onderwijs.

64 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Tabel 7: Welke redenen spelen een rol om wel mee te doen aan MBB-activiteiten (gem.)

Duidelijke doelen en opzet van project(en)
Regionale ondersteuning/samenwerking
Bewezen effectieve aanpak
Mogelijkheid subsidie
Landelijke ondersteuning
Kant-en-klaar project (school hoeft niet zelf te ontwikkelen)

Po

Vo

Totaal

4,1
3,9
3,6
3,7
3,2
3,3

4,0
3,9
3,5
3,4
3,3
3,0

4,0
3,9
3,6
3,5
3,2
3,1

In de meeste MBB-projecten werd het initiatief volgens de respondenten genomen door de school zelf
(tabel 8). De rol van andere mogelijke partijen is kleiner en wisselt sterk per project.

Tabel 8: Wie nam initiatief voor deelname projecten (%)
Po

Vo

School aan Zet
Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Pabo
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

Jet-Net
88
6
0
0
0
0
19
3
16

Kenniscentra Wetenschap en Techniek
Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Pabo
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

65 |

83
11
1
0
15
1
1
5
16

VHTO-projecten/meisjes en techniek
69
21
4
12
12
15
6
29
12

TalentenKracht/Vindplaatsscholen
Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Pabo
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Lerarenopleiding
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Lerarenopleiding
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

82
18
2
0
3
2
3
5
13

vo-HO netwerken
71
32
7
12
0
17
5
2
12

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Lerarenopleiding
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

76
17
10
5
1
17
2
27
16

Wetenschapsknooppunt (Orion)*
Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Pabo
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

School aan Zet
91
27
0
18
0
45
0
18
0

Techkidz/Jet-Net junior*
Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Pabo
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Lerarenopleiding
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

76
23
0
0
1
0
33
8
6

Tech-Net
25
25
0
0
0
0
0
25
25

Uw school zelf
Platform bèta Techniek
Andere school in netwerk
Lerarenopleiding
Bedrijf/bedrijven
Kennis-/onderzoeksinstituut of universiteit
Via School aan Zet
Regionale samenwerkingsorganisatie
Anders/Onbekend

72
20
5
0
18
2
3
33
5

(* Techkidz en Wetenschapsknooppunt zijn slechts door enkele respondenten beoordeeld.)

Bètatechniek-activiteiten buiten het MBB-programma blijken veruit het vaakst te bestaan uit
samenwerking met bedrijven. 71 procent van de basisscholen en 81 procent van de vo-scholen zijn
hiermee actief.
Andere activiteiten komen in het po veel minder voor. In het vo daarentegen zijn veel scholen ook actief
op het gebied van LOB/studiekeuze en met de ontwikkeling van lesplannen en onderwijsmateriaal. Verder
houdt ook nog de helft van de vo-scholen zich bezig met professionalisering van docenten met betrekking
tot bètatechniek en het stimuleren van bètatalent.

Tabel 9: School actief met andere activiteiten op het terrein van bèta en techniek (%)

Samenwerking met bedrijven: gastlessen, excursies, etc. op vlak van bèta en techniek
Loopbaanoriëntatie en studiekeuze bèta/techniek: techniekdag/week, ‘girlsday’ e.d.
Ontwikkelen lesplannen en onderwijsmateriaal
Scholing/professionalisering docenten op terrein van bèta/techniek
Onderzoekend en ontwerpend leren hanteren als didactische methode
Herkennen en stimuleren van bèta-talent (excellentie)
Andere activiteit(en)
Geen activiteiten

Po

Vo

Totaal

71
29
36
30
37
22
28
11

81
79
67
49
40
50
26
4

76
56
52
40
39
37
27
7

In tabel 10 zien we hoeveel procent van de scholen met en zonder MBB-activiteiten een of meer van deze
andere activiteiten ontplooien. Van de scholen zonder MBB-activiteiten is een grote meerderheid wel actief
met andere activiteiten. De scholen met MBB-activiteiten zijn hier echter nog vaker actief mee en zijn dus
vooral in het algemeen actiever met bètatechniek.

66 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Tabel 10: Percentages scholen met en zonder MBB-activiteiten, die (ook) actief zijn met andere
activiteiten (%)
Po

Vo

Wel
MBB-activiteiten

Geen
MBB-activiteiten

Wel
MBB-activiteiten

Geen
MBB-activiteiten

93
7

84
16

99
1

77
23

Wel andere activiteiten
Geen andere activiteiten

Enkele scholen hebben geen enkele activiteit met betrekking tot bètatechniek – geen MBB-activiteit en
geen andere activiteit. De belangrijkste redenen hiervoor zijn een gebrek aan middelen, onduidelijke
doelen en opbrengsten en een onduidelijk aanbod van activiteiten.

Tabel 11: Redenen om helemaal geen bètatechniekactiviteiten te ontplooien (gem. op 5-puntsschaal)

Geen middelen
Doelen en opbrengsten niet duidelijk
Aanbod is onduidelijk
Docenten niet enthousiast
School ziet geen meerwaarde
Leerlingen niet enthousiast

Po

Vo

Totaal

3,9
3,0
3,2
2,4
2,1
1,8

2,7
2,7
2,1
1,1
1,7
1,1

3,5
2,9
2,9
2,0
2,0
1,6

Gevraagd is ook naar de factoren die in het algemeen – los van het programma Meer Betere Bèta's – van
belang zijn bij de invoering van projecten. Het enthousiasme van docenten en voldoende tijd en geld zijn
met afstand de belangrijkste factoren. Verder zien we ook hier dat een regionaal netwerk belangrijker is
dan landelijke ondersteuning – vooral in het vo wordt een regionaal netwerk vaker van belang geacht.
Ook de rol van de schoolleiding is in het vo vaker belangrijk dan in het po.
Op de basisscholen zijn kant-en-klare projecten en de beschikbaarheid van onderwijsmaterialen duidelijk
vaker belangrijk dan in het vo. Kanttekening hierbij is dat in de interviews bleek dat kant-en-klare
projecten vooral belangrijk zijn voor scholen die niet zo ver zijn; scholen die een uitgewerkte schoolvisie
hebben, hechten juist aan projecten die op maat van de school zijn te maken.

67 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Tabel 12: Algemeen: cruciale succesfactoren bij de invoering van bètatechniekprojecten (%)
Po

Vo

Totaal

Enthousiasme docenten
Voldoende tijd en geld
Deskundigheid docenten
Duidelijke doelen & opzet project
Continuïteit in projecten & subsidies
Regionaal netwerk
Project gesteund door schoolleiding

63
52
32
30
24
10
10

72
47
26
22
22
29
29

67
50
29
26
23
20
19

Beschikbaarheid kant-en-klare projecten
Positieve sfeer & samenwerking team
Beschikbaarheid onderwijsmaterialen
Enthousiasme leerlingen
Beschikbaarheid bewezen effectieve aanpakken
Landelijke ondersteuning
Andere factor

23
12
20
11
6
1
2

5
16
5
9
3
3
3

14
14
13
10
5
2
3

Beoordeling projectorganisaties
Van de basisscholen in deze survey heeft minder dan een kwart ervaring met een landelijk projectbureau,
zoals het Platform Bèta Techniek, en minder dan de helft met een regionaal samenwerkingsverband. De
vo-scholen in deze survey hebben vaker ervaring met dit type organisaties, maar bijna de helft nog niet op
landelijk niveau en een derde nog niet regionaal.

Tabel 13: Ervaring vanuit de bèta/techniek projecten in samenwerking met landelijk projectbureau en/of
regionaal samenwerkingsverband (%)

Ervaring in samenwerking met een landelijk projectbureau
Ervaring met samenwerking in een regionaal samenwerkingsverband

Po

Vo

Totaal

23
46

55
67

39
57

De beoordeling van regionale en landelijke projectbureaus en samenwerkingsorganisaties is overwegend
positief (Tabel 14). Zowel landelijk als regionaal worden deskundigheid en informatievoorziening het
hoogst beoordeeld en de disseminatie van projectresultaten en de administratieve belasting het laagst.
Maar ook die scores zijn niet negatief (gemiddeld rond de 3 op een 5-puntsschaal).
Vo-scholen beoordelen de landelijke en regionale organisaties hoger dan de po-scholen op o.a. het gebied
van bereikbaarheid en herkenbaarheid van contactpersonen en verduurzaming van projecten.
De oordelen over de landelijke en regionale organisaties verschillen nauwelijks. Wel scoren de
herkenbaarheid en bereikbaarheid van contactpersonen regionaal hoger dan landelijk.

68 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Tabel 14: Beoordeling landelijke en regionale projectorganisatie (gem.)
Landelijk

Regionaal

Po

Vo

Totaal

Po

Vo

Totaal

Deskundigheid
Informatievoorziening
Activiteiten geven ruimte aan lokale invulling
Bereikbaarheid van contactpersonen voor project(en)
Herkenbaarheid van contactpersonen voor project(en)

3,7
3,7
3,4
3,2
3,0

3,8
3,7
3,6
3,5
3,4

3,7
3,7
3,6
3,4
3,3

3,8
3,5
3,4
3,5
3,4

3,7
3,6
3,7
3,7
3,7

3,7
3,6
3,6
3,6
3,6

Aanbod van activiteiten is duidelijk en overzichtelijk
Beoogde opbrengsten van activiteiten zijn duidelijk
Projecten leiden tot een duurzame aanpak
Projecten leiden tot verspreiding van resultaten
Administratieve belasting rondom projecten

3,4
3,1
3,0
2,9
3,1

3,5
3,3
3,3
3,2
2,9

3,4
3,3
3,2
3,1
3,0

3,3
3,1
3,0
3,0
3,2

3,5
3,3
3,3
3,2
3,1

3,4
3,2
3,2
3,1
3,1

Op de open vraag of er nog iets verbeterd kan worden in de landelijke ondersteuning en regie van de
bètatechniekactiviteiten, werd met name aangeven dat de scholen behoefte hebben aan meer continuïteit
in de projecten, aan een beter overzicht van alle mogelijke projecten en aan voldoende facilitering (geld,
voorzieningen). Ook werd nog door meerder respondenten de wens uitgesproken dat activiteiten en
projecten meer afgestemd worden op de schoolpraktijk, dat de projecten meer op elkaar worden
afgestemd (minder versnippering) en dat de stimulering en coördinatie meer vanuit de regio plaatsvindt.
Doelen en opbrengsten projecten
De projecten worden over het algemeen goed beoordeeld wat betreft de duidelijkheid van de doelen, het
aansluiten van projecten bij de ontwikkelingen en behoeften in de school en het opleveren van de
beoogde opbrengsten. Het oordeel over de opbrengsten blijft wel duidelijk achter bij de beoordeling van
de duidelijkheid van het doel en de aansluiting op de school.
De basisscholen waarderen TalentenKracht/Vindplaatsscholen het hoogst en daar is ook het oordeel van
de opbrengst zonder meer goed. Dat spoort met de interviews met basisscholen die positief waren over de
mogelijkheid om het vindplaatstraject op maat van de school te maken. In het vo worden de VHTOprojecten best gewaardeerd.

Tabel 15: Per project duidelijkheid doelen, aansluiting school, leveren beoogde opbrengsten (gem.)
Doelen
duidelijk

Aansluiting
school

Opbrengst

4,3
3,8
3,6
3,7
3,4

4,2
4,0
3,4
3,5
3,5

3,9
3,3
3,5
3,2
3,2

4,6
4,4
4,1
4,1
3,8

4,1
4,0
3,9
3,9
3,6

3,6
3,5
3,6
3,3
3,2

Po
TalentenKracht/Vindplaatsscholen
Techkidz/Jet-Net junior *
Wetenschapsknooppunt (Orion) *
School aan Zet: Thema Wetenschap en Technologie
Kenniscentra Wetenschap en Techniek (regionale netwerken po)
Vo
VHTO-projecten/meisjes en techniek
Jet-Net
vo-HO netwerken
Tech-Net
School aan Zet: Thema (Bèta), Wetenschap en Techniek

(* Techkidz en Wetenschapsknooppunt zijn slechts door enkele respondenten beoordeeld.)

69 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

De meerderheid van respondenten is sterk of zeer sterk van plan om na afloop van de bètatechniekprojecten deze in de hele school door te voeren, al geldt dat in het vo in iets mindere mate voor School
aan Zet.
De percentages respondenten die ook zonder extra middelen of externe steun met projecten door zouden
gaan, liggen wat lager. Ongeveer de helft geeft aan dit zeer waarschijnlijk of zeker te doen. Ook hier is
het voornemen met betrekking tot School aan Zet in het vo het minst sterk.

Tabel 16: Voornemen om project in hele school door te voeren en om door te gaan zonder extra middelen
of steun (%).
In hele school
doorvoeren?

Doorgaan zonder extra
middelen

70
50

52
0

80
83
77
84
69

53
47
48
47
40

Po
School aan Zet: Thema Wetenschap en Technologie
Techkidz/Jet-Net junior *
Vo
Tech-Net
VHTO-projecten/meisjes en techniek
vo-HO netwerken
Jet-Net
School aan Zet: Thema (Bèta), Wetenschap en Techniek
(* Techkidz is slechts door enkele respondenten beoordeeld.)

Bij een kwart van de basisscholen en ruim de helft van de vo-scholen is de stimulering van bètatechniek
volgens de respondenten inmiddels ingebed in het schoolbeleid. Daar waar dit het geval is vindt vier op de
tien po-scholen en vijf op de tien vo-scholen dat de landelijke initiatieven daaraan hebben bijgedragen.

Tabel 17: Inbedding stimulering bètatechniek in schoolbeleid (% (zeer) sterk).
Po
Stimulering BT ingebed in schoolbeleid?
Hebben landelijke initiatieven bijgedragen?

24
41

Vo
56
51

Totaal
40
47

Slechts weinig respondenten verwachten dat de deelname van hun school ook andere scholen stimuleert
om aan bètatechniekactiviteiten deel te nemen: 16 procent in het po en 25 procent in het vo.

Tabel 18: Stimuleert uw deelname aan bètatechniekactiviteiten andere scholen om ook deel te nemen?
(%)

Niet/nauwelijks
Sterk/Zeer sterk

70 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Po

Vo

Totaal

50
16

33
25

41
21

Het vaakst genoemde effect van de bètatechniekactiviteiten is dat talentvolle leerlingen worden
gestimuleerd en in het vo ook dat het netwerk van de school wordt verbreed.

Tabel 19: Hebben de bètatechniek activiteiten het volgende effect (gem.)

Talentvolle leerlingen worden gestimuleerd
Netwerk van de school wordt verbreed en verrijkt
Meer leerlingen interesseren zich voor bèta/techniek
De onderwijskwaliteit wordt verbeterd
De professionaliteit van de docenten wordt verbeterd
Docenten interesseren zich meer voor bèta/techniek
Meer meisjes interesseren zich voor bèta/techniek

Po

Vo

Totaal

3,6
3,1
3,3
3,3
3,1
3,1
3,2

3,8
3,8
3,6
3,6
3,6
3,4
3,3

3,7
3,5
3,4
3,4
3,4
3,2
3,2

Het extra stimuleren van talentvolle leerlingen voor bètatechniek wordt door meer respondenten gezien
als een vast onderdeel van hun takenpakket dan het interesseren van leerlingen in het algemeen voor
bètatechniek. Het specifiek interesseren van meisjes voor bètatechniek wordt nog iets minder vaak
beschouwd als een vaste taak.

Tabel 20: Ziet u werken aan deze doelen als vast onderdeel van uw takenpakket (gem.)

Talentvolle leerlingen extra stimuleren op gebied van bèta/techniek
Meer leerlingen interesseren voor bèta/techniek
Netwerk van de school verbreden en verrijken
Meer meisjes interesseren voor bèta/techniek
Docenten meer interesseren voor bèta/techniek

Po

Vo

Totaal

3,9
3,6
3,4
3,3
3,5

4,2
4,0
3,9
3,8
3,5

4,0
3,8
3,6
3,6
3,5

Samenwerking
Samenwerken doen de scholen het vaakst met bedrijven, wat aansluit bij de eerdere bevinding dat samen
met bedrijven ook de meeste activiteiten door de scholen worden georganiseerd (tabel 21; zie ook tabel
9). De omvang van deze samenwerking is in het po wel veer veel kleiner dan in het vo. Datzelfde geldt
voor de andere partijen waarmee wordt samengewerkt: andere scholen in dezelfde sector,
kennisinstituten/universiteiten en het Platform e/o andere landelijke intermediaire organisatie. Zowel in po
als vo wordt het minst vaak samengewerkt met lerarenopleidingen.

Tabel 21: Samenwerking op het gebied van bètatechniek (%)

Bedrijven
Andere scholen in dezelfde sector
Kennisinstituten/universiteiten
Platform Bèta Techniek/landelijke intermediaire organisatie
Regionale samenwerkingsorganisatie
Scholen/onderwijsinstellingen in een andere onderwijssector
Lerarenopleiding

71 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Po

Vo

Totaal

39
37
19
19
24
23
16

72
60
55
53
43
34
13

56
49
37
37
34
29
14

Een substantieel deel van de respondenten (± een derde in po en een vijfde in vo) kan moeilijk inschatten
of de samenwerking met de verschillende partijen wordt voortgezet na afloop van projecten. Degenen die
dat wel kunnen gaan er in de meeste gevallen vanuit dat de samenwerking wordt gecontinueerd – het
vaakst wordt dit verwacht in de samenwerking met bedrijven.
Bij de samenwerking met het Platform Bèta Techniek en andere landelijke intermediaire organisaties valt
op dat een kleiner deel van de respondenten denkt dat de samenwerking na afloop van de projecten niet
wordt voortgezet en dat een groter deel het niet weet (tabel 22).

Tabel 22: Wordt de samenwerking na afloop van de activiteiten gecontinueerd? (%)
Po

Vo

Totaal

Andere scholen in dezelfde sector

Ja
Nee
Weet niet

62
14
24

78
6
17

72
9
19

Onderwijsinstellingen in andere onderwijssector

Ja
Nee
Weet niet

66
12
22

75
4
20

72
7
21

Bedrijven

Ja
Nee
Weet niet

73
14
13

87
5
8

82
8
10

Kennisinstituten/universiteiten

Ja
Nee
Weet niet

58
8
33

77
5
18

72
6
22

Ja
Nee
Weet niet

33
16
51

56
8
36

50
10
40

Ja
Nee
Weet niet

60
13
28

82
3
15

70
8
22

Platform Bèta Techniek/landelijke intermediaire organisatie

Lerarenopleiding

Toekomst, advies
Ongeveer driekwart van de respondenten geeft aan geen behoefte te hebben aan andere typen projecten
en activiteiten en aan andere ondersteuning dat nu mogelijk is. Het aandeel dat geen behoefte heeft aan
andere informatie(voorziening) is nog groter.

Tabel 23: Behoefte aan … (%)

Ander type projecten en activiteiten dan nu mogelijk is via het landelijke aanbod
Andere ondersteuning dan nu mogelijk is via o.a. Platform Bèta Techniek
Andere informatie(voorziening) dan nu mogelijk is via o.a. Platform Bèta Techniek

Po

Vo

Totaal

28
27
20

26
23
14

27
25
17

Degenen die andere typen projecten en activiteiten op prijs zouden stellen, hebben vooral behoefte aan
projecten voor specifieke doelgroepen (onderbouw, excellente leerlingen, meisjes, etc.), brede samenwerking met bedrijven in de regio, projecten met meer continuïteit d.w.z. die langer doorlopen, meer
samenwerking met andere scholen – vooral binnen de eigen sector –, projecten die meer maatwerk
bieden of beter aansluiten bij de schoolpraktijk of opschaling van zelf ontwikkelde projecten van de school.

72 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

De respondenten die andere ondersteuning wensen, geven het vaakst een behoefte aan aan meer geld –
al dan niet in combinatie met meer tijd – en aan meer praktische ondersteuning bij activiteiten of bij het
projectbeheer in de school. In mindere mate worden nog genoemd scholing voor docenten en het meer of
sterker betrekken van bedrijven bij de activiteiten.
Op de vraag ten slotte of behoefte is aan andere informatievoorziening dan nu mogelijk is, wordt het
vaakst aangedrongen op het aanbrengen van meer overzicht in de mogelijke activiteiten en
subsidiemogelijkheden en in mindere mate op meer maatwerk, nieuwsbrieven, méér informatie en meer
voorbeelden van bètatechniekprojecten.

73 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Bijlage 2: Overzicht van gesprekspartners

Ten behoeve van deze review is met de volgende personen gesproken:
André van Aperen
Pieter Boerman
Chris van Bokkum
Hans Corstjens
Paul Delnooz
Cristien van Dijk
Manon Engberts
Gerard Ensink
Jacquelien van Galen
Paul van Geert
Marja van Graft
Jos de Groen
Fabiënne Hendricks
Ton Hovens
Bob Huijssoon
Hanno van Keulen
Annemarie Knottnerus
Hans Koole
Ties Kragten
Wim Lindeman
Pien Meijman
Juliette Walma van der
Molen
Hans Nooij
Jack Nuijten
Marja van Putten
Pieter Reimer
Sandra Reuvers
Jan de Rijk
Jan van Rossum
Ine Simons
Sebastiaan Smit
Tessa Timmermans
Gerard Venneman

74 |

Shell Nederland, projectleider Jet-Net, kernteamlid Jet-Net
Twente Academy, ELAN (Instituut Lerarenopleiding Universiteit Twente),
vo-ho-netwerk Oost
TechniekTalent.nu, directeur
Platform Bèta Techniek, directeur
Hogeschool Avans, lector De innovatieve opleidingsschool
VHTO, landelijk expertisebureau meisjes/vrouwen en bèta/techniek, adjunct
directeur
Landelijk overleg regionale netwerken po, voorzitter
DSM, projectleider Jet-Net, Technocentrum Zuid-Limburg, directeur
Jenaplanschool St. Nicolaas, Nijmegen, directeur
Rijksuniversiteit Groningen, landelijke coördinator Talentenkracht
Stichting Leerplan Ontwikkeling, projectleider domeinontwikkeling W&T
Platform Bèta Techniek, senior projectleider
Platform Bèta Techniek, School aan Zet
Basisschool De Wegwijzer, Grave, directeur
Scholengemeenschap De Rietlanden, Lelystad, schoolleider
Regionaal Netwerk Utrecht, secretariaat verkenningscommmissie W&T po
Platform Bèta Techniek, programmaleider Toptechniek in Bedrijf
TechniekTalent.nu, bestuurslid
Gerrit Rietveld College, Utrecht, Technasium coördinator, docent wiskunde
ISG Arcus, Almere, schoolleider, vm. Sectorleider vmbo
KNAW, teamleider unit prijzen en subsidies
Universiteit van Amsterdam/Universiteit Twente, hoogleraar
talentontwikkeling
Tata Steel, Learning & Development, regiocoördinator Jet-Net & Techno
Challenge, kernteamlid Jet-Net
Basisschool de Springplank, Halsteren, directeur
KNAW, plaatsvervangend hoofd communicatie
Platform Bèta Techniek, senior projectleider
Vrienden van Elektro regio Nijmegen/TechNet-kring Nijmegen, coördinator
TechniekTalent.nu, bestuur
Ashram College, Alphen a/d Rijn, bètacoördinator, decaan, docent
scheikunde
Basisschool de Hovenier, Montfort, directeur
Jet-Net en Jet-Net Junior, algemeen projectleider
Platform Bèta Techniek, vo-ho-netwerken
Regionaal netwerk/Kenniscentrum Wetenschap en techniek Oost (KWTO),
coördinator

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Bijlage 3: Samenstelling van het reflectiepanel

Rob Bilderbeek
Wouter van Casteren
Peter Fest
Marja van Graft
Jan Hop
Cor-Jan Jager
Hanno van Keulen
Hélène van Oostrom
Taede Sminia
Jules Warps
Mark Weekenborg
Peter Winia
Rein Willems

75 |

Dialogic, partner
ResearchNed, directeur
Discussieleider
Stichting Leerplan Ontwikkeling (SLO)
Algemene Onderwijs Bond (AOb), bètadocent vo
Dialogic, senior onderzoeker
Hogeschool Windesheim, lector
vo-raad, beleidsadviseur
Oud-voorzitter sprintcommissie, oud-voorzitter expertcommissie Sirius
talentprogramma
ResearchNed, senior onderzoeker
PO-raad, manager onderwijskwaliteit/projecten
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, opdrachtgever
Verkenningscommissie W&T primair onderwijs

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s

Bijlage 4: Overzicht van figuren en tabellen

Figuur 1:
Figuur 2:
Figuur 3:
Figuur 4:
Figuur 5:
Figuur 6:
Figuur 7:
Figuur 8:
Figuur 9:
Figuur 10:
Figuur 11:

Overzicht diverse initiatieven gericht op bètatechniek ....................................................... 7
Keuze voor Techniek in vmbo ...................................................................................... 41
Keuze voor Natuurprofielen in leerjaar 3 havo en vwo..................................................... 42
Doorstroom naar techniek in mbo vanuit vmbo .............................................................. 43
Doorstroom naar bèta-opleidingen in het hoger onderwijs vanuit havo en vwo ................... 44
'Deze opleiding is inhoudelijk interessanter' ................................................................... 45
'Deze opleiding sluit beter aan bij mijn capaciteiten en vaardigheden' ............................... 45
'Het specifieke beroep dat ik hiermee kan uitoefenen spreekt mij meer aan'....................... 46
'Meer of bredere beroepsmogelijkheden' ....................................................................... 46
'Meer kans op een baan' ............................................................................................. 47
'Hoger salaris' ........................................................................................................... 47

Tabel 1:
Tabel 2:
Tabel 3:
Tabel 4:
Tabel 5:
Tabel 6:
Tabel 7:
Tabel 8:
Tabel 9:
Tabel 10:

Overzicht van MBB-activiteiten naar speerpunt .............................................................. 53
Respons naar functie en schooltype (n) ........................................................................ 63
Deelname aan MBB-projecten (n) ................................................................................ 63
Aantallen scholen met aantallen MBB-projecten. ............................................................ 63
Bekendheid met programma MBB en Platform Bèta Techniek (%) .................................... 64
Welke redenen spelen een rol om niet mee te doen aan MBB-activiteiten (gem.) ................ 64
Welke redenen spelen een rol om wel mee te doen aan MBB-activiteiten (gem.)................. 65
Wie nam initiatief voor deelname projecten (%) ............................................................ 65
School actief met andere activiteiten op het terrein van bèta en techniek (%) .................... 66
Percentages scholen met en zonder MBB-activiteiten, die (ook) actief zijn met andere
activiteiten (%) ......................................................................................................... 67
Redenen om helemaal geen bètatechniekactiviteiten te ontplooien (gem. op 5-puntsschaal) 67
Algemeen: cruciale succesfactoren bij de invoering van bètatechniekprojecten (%)............. 68
Ervaring vanuit de bèta/techniek projecten in samenwerking met landelijk projectbureau en/of
regionaal samenwerkingsverband (%) .......................................................................... 68
Beoordeling landelijke en regionale projectorganisatie (gem.) .......................................... 69
Per project duidelijkheid doelen, aansluiting school, leveren beoogde opbrengsten (gem.) ... 69
Voornemen om project in hele school door te voeren en om door te gaan zonder extra
middelen of steun (%). .............................................................................................. 70
Inbedding stimulering bètatechniek in schoolbeleid (% (zeer) sterk). ................................ 70
Stimuleert uw deelname aan bètatechniekactiviteiten andere scholen om ook deel te nemen?
(%) ......................................................................................................................... 70
Hebben de bètatechniek activiteiten het volgende effect (gem.) ....................................... 71
Ziet u werken aan deze doelen als vast onderdeel van uw takenpakket (gem.) ................... 71
Samenwerking op het gebied van bètatechniek (%) ....................................................... 71
Wordt de samenwerking na afloop van de activiteiten gecontinueerd? (%) ........................ 72
Behoefte aan … (%) .................................................................................................. 72

Tabel 11:
Tabel 12:
Tabel 13:
Tabel 14:
Tabel 15:
Tabel 16:
Tabel 17:
Tabel 18:
Tabel 19:
Tabel 20:
Tabel 21:
Tabel 22:
Tabel 23:

76 |

Midterm review activiteitenplan Meer Betere Bèta’s