Programma
Aanpak Stikstof
2015-2021
10 januari 2015

Ontwerp

Ministerie van Economische Zaken
Ministerie van Infrastructuur en Milieu

2

Foto’s voorkant: Verkeer (foto Wouter van Vliet), Witterveld (foto Hans Dekker), koeien nabij Schiphol (foto Beeldbank EZ, Marcel van den Bergh), Grote Peel (foto Beeldbank EZ, Mieke van Engelen), Margriethaven (foto Rob van
der Waal)

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

3

INHOUDSOPGAVE
Hoofdstuk 1. Inleiding .......................................................................................................... 7
§ 1.1. Aanleiding .............................................................................................................. 7
§ 1.2. Het programma ....................................................................................................... 8
§ 1.3. Leeswijzer ............................................................................................................. 11
Hoofdstuk 2. Stikstofproblematiek in Nederland ....................................................................... 13
§ 2.1. Stikstof in de natuur ................................................................................................ 13
§ 2.2. Huidige situatie en trends ......................................................................................... 14
§ 2.3. Noodzaak en doel van maatregelen ............................................................................ 16
Hoofdstuk 3. Gebieden, maatregelen en gebiedsanalyses .......................................................... 17
§ 3.1. Inleiding ................................................................................................................ 17
§ 3.2. In het programma opgenomen Natura 2000-gebieden ................................................... 17
§ 3.3. Brongerichte maatregelen ........................................................................................ 18
3.3.1. Inleiding ........................................................................................................ 18
3.3.2. Generieke brongerichte maatregelen landbouw .................................................... 18
3.3.3. Bronmaatregelen Limburg ................................................................................ 19
3.3.4. Generieke brongerichte maatregelen in andere sectoren ........................................ 19
§ 3.4. Herstelmaatregelen ................................................................................................. 20
§ 3.5. Depositieruimte en ontwikkelingsruimte ...................................................................... 21
§ 3.6. Gebiedsanalyses ..................................................................................................... 22
3.6.1. Inleiding ........................................................................................................ 22
3.6.2. Uitgangspunten gebiedsanalyse ......................................................................... 23
3.6.3. Opbouw gebiedsanalyses .................................................................................. 24
§ 3.7. Gebiedsanalyse en beoordeling van ontwikkelingsruimte ................................................ 26
Hoofdstuk 4. Bepaling en reservering depositie- en ontwikkelingsruimte ...................................... 27
§ 4.1. Inleiding ................................................................................................................ 27
§ 4.2. Uitgangspunten bepaling depositie- en ontwikkelingsruimte ........................................... 28
4.2.1. Depositieruimte algemeen ................................................................................ 28
4.2.2. Depositieruimte autonome ontwikkelingen en activiteiten onder grenswaarden .......... 31
4.2.3. Ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten (segment 1) .................................... 32
4.2.4. Ontwikkelingsruimte andere activiteiten (niet-prioritaire projecten; segment 2) ......... 32
4.2.5. Economische ontwikkelingsmogelijkheden voor de landbouwsector .......................... 33
4.2.6. Uitgangspunten verdeling eerste en tweede helft van het tijdvak programma ............ 33
4.2.7. Uitgangspunten reservering (segment 1)............................................................. 34
4.2.8. Uitgangspunten toedeling segment 2 .................................................................. 34
4.2.9. Uitgangspunten voor de toedeling van ontwikkelingsruimte in de praktijk ................. 35
Hoofdstuk 5. Toestemmingen ............................................................................................... 39
§ 5.1. Inleiding ................................................................................................................ 39
§ 5.2. Bevoegdheden vergunningverlening op grond van de wet .............................................. 39
§ 5.3. De rol van het programma in het kader van de toestemmingverlening ............................. 40
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

4

§ 5.4. Grenswaarden ........................................................................................................ 43
§ 5.5. Vergunningverlening en bestaande situaties ................................................................ 43
§ 5.6. Extern salderen ...................................................................................................... 46
§ 5.7. Buurlanden ............................................................................................................ 46
5.7.1. Inleiding ........................................................................................................ 46
5.7.2. Toetsingskaders .............................................................................................. 47
5.7.3. Depositie door buitenlandse bronnen .................................................................. 47
Hoofdstuk 6. Monitoring en Bijsturing ..................................................................................... 49
§ 6.1. Inleiding ................................................................................................................ 49
§ 6.2. Borging natuurkwaliteit en economische ontwikkelingen ................................................ 51
6.2.1. Inleiding ........................................................................................................ 51
6.2.2. Ontwikkeling natuurkwaliteit ............................................................................. 52
6.2.3. Verbeteren van de standplaatscondities door herstelmaatregelen ............................ 53
6.2.4. Verminderen van de stikstofemissie en stikstofdepositie door bronmaatregelen ......... 54
6.2.5. Ontwikkelingsruimte ........................................................................................ 55
§ 6.3. Bijsturing............................................................................................................... 56
6.3.1. Bevoegdheid voor bijsturing .............................................................................. 56
6.3.2. Procedure voor bijsturing.................................................................................. 57
§ 6.4. Monitoring en rapportage ......................................................................................... 59
6.4.1. Uitgangspunten monitoring ............................................................................... 59
6.4.2. Uitgangspunten rapportage ............................................................................... 60
6.4.3. Informatiebehoefte .......................................................................................... 61
6.4.3.1. Ontwikkeling natuurkwaliteit .......................................................................... 61
6.4.3.2. Verbeteren standplaatscondities door herstelmaatregelen .................................... 62
6.4.3.3. Verminderen van de stikstofemissie en stikstofdepositie door bronmaatregelen ....... 62
6.4.3.4. Ontwikkelingsruimte ..................................................................................... 64
Hoofdstuk 7. Organisatie, Rekeninstrument en financiële uitvoerbaarheid ..................................... 65
§ 7.1. Inleiding ................................................................................................................ 65
§ 7.2. PAS-bureau............................................................................................................ 65
§ 7.3. AERIUS ................................................................................................................. 66
7.3.1. Algemeen ...................................................................................................... 66
7.3.2 Rekenmethode AERIUS Calculator ...................................................................... 67
7.3.3 Onzekerheden in berekende deposities ................................................................ 68
7.3.4. Documentatie AERIUS ...................................................................................... 69
7.3.5. Beheer .......................................................................................................... 69
§ 7.4. Financiën ............................................................................................................... 70
Hoofdstuk 8. Doorkijk .......................................................................................................... 71
§ 8.1. Inleiding ................................................................................................................ 71
§ 8.2. Prognose landelijke gemiddelde stikstofdepositie .......................................................... 71
§ 8.3. Voortzetting herstelmaatregelen ................................................................................ 73

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

5

§ 8.4. Naar het tweede programma aanpak stikstof ............................................................... 73
Hoofdstuk 9. Sociaaleconomische aspecten ............................................................................. 75
Hoofdstuk 10. Kwaliteitsborging, plan mer en zienswijzen .......................................................... 77
§ 10.1. Inleiding .............................................................................................................. 77
§ 10.2. Kwaliteitsborging ................................................................................................... 77
10.2.1. Review herstelstrategieën ............................................................................... 77
10.2.2. Review AERIUS ............................................................................................. 77
10.2.3. Adviezen ...................................................................................................... 78
§ 10.3. Milieueffectrapportage en passende beoordeling ......................................................... 79
10.3.1. Aannames en uitgangspunten plan-MER en passende beoordeling.......................... 79
10.3.2. Conclusies en aanbevelingen plan-MER ............................................................. 81
10.3.3. Conclusies van de passende beoordeling ........................................................... 83
§ 10.4. Staatssteun .......................................................................................................... 84
§ 10.5. Zienswijzen .......................................................................................................... 86
Bijlage 1. Overzicht van voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten .............. 87
Bijlage 2. In het programma opgenomen Natura 2000-gebieden ................................................. 89
Bijlage 3. Natura 2000-gebieden die niet opgenomen zijn in het programma ................................ 92
Bijlage 4. Brongerichte maatregelen ...................................................................................... 94
Bijlage 5. Toetsingskaders buurlanden ................................................................................... 97
1. Natura 2000 in Duitsland ....................................................................................... 97
2. Natura 2000 in België............................................................................................ 97
Bijlage 6. Tabel Wettelijke bijsturingsbevoegdheden ................................................................. 99
Bijlage 7. Tabel monitoringsrapportages programma aanpak stikstof ......................................... 103
Bijlage 8. Veel gebruikte begrippen ...................................................................................... 105

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

6

Noordhollands Duinreservaat, foto Beeldbank EZ

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

7

HOOFDSTUK 1. INLEIDING
De programmatische aanpak stikstof verbindt ecologie en economie. Het doel is het beschermen en
ontwikkelen van kwetsbare, voor stikstof gevoelige natuur, terwijl tegelijkertijd economische ontwikkelingen mogelijk blijven. Het programma bevat hiertoe maatregelen die leiden tot een afname van
stikstofdepositie en maatregelen die leiden tot een versterking van de natuurwaarden in de Natura
2000-gebieden. Het programma is vastgesteld door de Staatssecretaris van Economische Zaken en de
Minister van Infrastructuur en Milieu in overeenstemming met Gedeputeerde Staten van de provincies
Drenthe, Flevoland, Fryslân, Gelderland, Groningen, Limburg, Noord-Brabant, Noord-Holland, Overijssel, Utrecht, Zeeland, Zuid-Holland en met de Minister van Defensie.

§ 1.1. Aanleiding
Aanleiding voor het programma is het gegeven dat in veel Natura 2000-gebieden overbelasting van
stikstofdepositie een groot probleem is voor de realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen voor
de voor stikstof gevoelige natuur in die gebieden, waartoe Nederland zich op grond van de Vogelrichtlijn1 en de Habitatrichtlijn2 verplicht heeft.

De consequenties van de overbelasting van stikstof in Natura 2000-gebieden voor de mogelijkheden
om in en nabij Natura 2000-gebieden activiteiten te verrichten waarbij emissie van stikstof plaatsvindt, zijn voor ondernemers en overheden in de praktijk merkbaar. Geregeld moet het bevoegd gezag een aanvraag van een vergunning als bedoeld in artikel 19d van de Natuurbeschermingswet 1998
(hierna: wet) afwijzen, of wordt een verleende vergunning door de rechter vernietigd, wanneer degene die een dergelijke activiteit wil gaan verrichten niet afdoende kan onderbouwen dat de voor stikstof
gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten in een Natura 2000-gebied door die activiteit niet
zullen worden aangetast. Dit komt zelfs voor bij activiteiten die slechts in geringe mate bijdragen aan
de stikstofdepositie en ondanks het feit dat de stikstofdepositie een dalende trend vertoont.

Nadat het door de toenmalige Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in samenwerking
met de provincies ontwikkelde “Toetsingskader ammoniak en Natura 2000” 3 voor de beoordeling van
aanvragen van vergunningen voor uitbreiding of nieuwvestiging van veehouderijen in 2008 op bezwaren stuitte van de Raad van State,4 hebben eerst een taskforce onder leiding van de heer Trojan5 en

1

2

3
4

5

Richtlijn 2009/147/EG van het Europees Parlement en de Raad van 30 november 2009 inzake het behoud
van de vogelstand (PbEU 2010 L 20).
Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en
de wilde flora en fauna (PbEG 1992, L 206).
Kamerstukken II 2006/07, 30 654, nr. 43, bijlage.
Kamerstukken II 2007/08, 30 654, nr. 47. De Voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad
van State vernietigde bij uitspraak van 26 maart 2008 (zaak nr. 200800289/1) een vergunning van Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant die onder toepassing van dit toetsingskader was verleend. De Afdeling advisering van de Raad van State had in haar advies van 29 februari 2008 over een ontwerp van een algemene maatregel van bestuur waarin dit toetsingskader was vastgelegd, de regering in overweging gegeven niet
aldus te besluiten.
Taskforce ‘Stikstof/ammoniak in relatie tot Natura 2000’ onder leiding van de heer Trojan, Kamerstukken II
2008/09, 30 654, nr. 51, juni 2008.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

8

daarna een adviesgroep onder leiding van de heer Huys6 aanbevelingen gedaan om deze problematiek
via een programmatische benadering op te lossen.

De opdracht tot vaststelling van een programma aanpak stikstof is uiteindelijk in de wet opgenomen
via de op 31 maart 2010 in werking getreden Crisis- en herstelwet. De voorschriften over het programma aanpak stikstof zijn bij de behandeling van het voorstel voor een Crisis- en herstelwet door
de Tweede Kamer bij amendement van de leden Samsom en Koopmans in dat wetsvoorstel opgenomen.7

§ 1.2. Het programma
Aangezien de stikstofproblematiek niet alleen wordt veroorzaakt door bronnen in de nabijheid van een
Natura 2000-gebied, maar ook door bronnen ver buiten Natura 2000-gebieden, is er door alle betrokken overheden op provinciaal en rijksniveau een gezamenlijke, samenhangende programmatische
aanpak ontwikkeld. Deze aanpak bestaat uit brongerichte maatregelen en gebiedsspecifieke effectgerichte herstelmaatregelen.8 Als gevolg van de verbetering van de draagkracht van de natuur door de
daling van de stikstofdepositie en de in dit programma opgenomen herstelmaatregelen kunnen in en
rondom de Natura 2000-gebieden economische activiteiten, zoals bedrijfsuitbreidingen, worden toegelaten die stikstofdepositie veroorzaken. Hiertoe voorziet het programma in zogenoemde ‘ontwikkelingsruimte’ (zie hoofdstuk 4).

Dit programma heeft betrekking op 117 Natura 2000-gebieden met voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten. In de overige Natura 2000-gebieden is op dit moment geen sprake
van een stikstofprobleem, omdat de kritische depositiewaarde van de daar aanwezige voor stikstof
gevoelige habitats niet wordt overschreden9 of omdat er geen voor stikstof gevoelige habitattypen en
leefgebieden van soorten aanwezig zijn. Er zijn dan ook bij activiteiten die op die gebieden stikstofdepositie veroorzaken in de praktijk geen problemen met de verlening van vergunningen als gevolg van
de stikstofproblematiek, als er al een vergunning nodig is. Het gaat om de volgende 117 gebieden.

6

7
8
9

Adviesgroep Huys, ‘Meer dynamiek bij de uitvoering van nationale en Europese natuurwetgeving. Perspectief
van een programmatische aanpak`, , Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XIV, 160, bijlage. 19 juni 2009
Kamerstukken II 2009/10, 32 127, nr. 135.
Zie paragrafen 3.4 en 3.5 van dit programma.
De kritische depositiewaarde voor stikstof is de grens waarboven het risico bestaat dat de kwaliteit van het
habitat significant wordt aangetast door de verzurende en/of vermestende invloed van atmosferische stikstofdepositie. (H.F. van Dobben et al, ‘Overzicht van kritische depositiewaarden van stikstof toegepast op
habitattypen en Natura 2000-gebieden’, Alterrarapport 2397, 2012).
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

9

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

10

Met dit document, met inbegrip van de afzonderlijke 117 zogeheten gebiedsanalyses van de Natura
2000-gebieden die in dit programma zijn opgenomen10, geven de genoemde bestuursorganen uitvoering aan de wettelijke opdracht om een programma aanpak stikstof vast te stellen. Het programma is
van belang voor initiatiefnemers van activiteiten met mogelijk negatieve gevolgen voor Natura 2000gebieden als gevolg van stikstofdepositie, zoals agrariërs, industriële bedrijven en overheden die ruimtelijke en infrastructurele projecten (doen) uitvoeren. Zij kunnen bij de ecologische onderbouwing van
hun aanvraag van een vergunning op grond van de wet of een ander toestemmingsbesluit11, voor de
stikstofaspecten van die activiteit gebruik maken van dit programma en de bijbehorende documenten.
Wanneer aan hun activiteit ontwikkelingsruimte wordt toegedeeld12 op basis van dit programma, is
verzekerd dat de stikstofdepositie die het gevolg is van die activiteit de natuurlijke kenmerken van de
desbetreffende Natura 2000-gebieden niet zal aantasten en niet leidt tot verslechtering van de kwaliteit van de habitattypen en leefgebieden van soorten. De initiatiefnemer hoeft hiervoor zelf geen aanvullende onderbouwing aan te leveren. Dit vermindert de administratieve lasten, begunstigt het verloop van de procedure van vergunningverlening en versterkt de robuustheid van de verleende vergunningen.

Voor activiteiten die slechts in geringe mate bijdragen aan de depositie van stikstof op een Natura
2000-gebied, maakt dit programma uitvoering van de activiteit zonder afzonderlijke toestemming voor
dat gebied mogelijk. Daarvoor is vereist dat de zogeheten ‘grenswaarden’ niet worden overschreden.
Voor die activiteiten is op voorhand een inschatting gemaakt van de te verwachten stikstofdepositie en
voorziet het programma in zogeheten ‘depositieruimte’ (zie paragraaf 4.2). Doordat geen afzonderlijke
toestemming is vereist, verminderen de administratieve lasten.

Dit programma bevat een integrale beoordeling van de brongerichte en gebiedsgerichte maatregelen
voor de aanpak van de stikstofproblematiek die zullen worden getroffen in en nabij de Natura 2000gebieden die onderdeel zijn van dit programma. De integrale beoordeling brengt mee dat het aspect
stikstof voor een Natura 2000-gebied geheel is afgewogen. Dit aspect wordt 1-op-1 overgenomen in
het beheerplan van het betreffende gebied.

Dit programma treedt in werking in 2015 voor een tijdvak van zes jaar (2015-2021). Vanaf dat moment kan bij de verlening van toestemming voor activiteiten die stikstofdepositie veroorzaken met
mogelijk schadelijke gevolgen voor een Natura 2000-gebied, voor het aspect stikstof gebruik gemaakt
worden van dit programma en de daaraan ten grondslag liggende onderbouwing. Na het tijdvak van
dit programma volgt telkens opnieuw een programma voor een tijdvak van zes jaar. Er volgt in ieder
geval een tweede programma (tijdvak 2021-2027) en een derde programma (tijdvak 2027-2033).

10
11

12

De gebiedsanalyses zijn digitaal beschikbaar op: http://pas.natura2000.nl
Hierna wordt de term ‘toestemmingsbesluit’ gebruikt ter aanduiding van de diverse besluiten waarmee toestemming kan worden verleend voor een activiteit die stikstofdepositie veroorzaakt op een Natura 2000gebied, in voorkomend geval onder toedeling van ontwikkelingsruimte. De verschillende toestemmingsbesluiten zijn genoemd in artikel 19km, eerste lid, van de wet.
Zie paragraaf 4.1 voor een toelichting op het begrip ‘toedelen van ontwikkelingsruimte’.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

11

Omstreeks 2030 zal moeten worden bezien of – afhankelijk van de stikstofbelasting en de staat van
instandhouding van de voor stikstof gevoelige habitats en leefgebieden van soorten in de betrokken
Natura 2000-gebieden – het continueren van een programmatische aanpak en van de wettelijke verplichting daartoe noodzakelijk is.

Er zijn enkele aanvullende documenten en instrumenten, die weliswaar geen onderdeel zijn van dit
programma, maar wel nodig of ondersteunend zijn voor een goede uitvoering van dit programma:
-

de documenten die de benodigde afspraken bevatten over de uitvoering en nakoming van de in de
onderscheiden gebiedsanalyses opgenomen herstelmaatregelen. Deze afspraken, soms ook ‘uitvoeringsovereenkomsten’ of ‘convenanten’ genoemd, zijn gesloten tussen bestuursorganen die
partij zijn bij dit programma en andere overheden, private rechtspersonen of natuurlijke personen
die daarbij geen partij zijn. In paragraaf 3.4 wordt hier nader op ingegaan;

-

de herstelstrategieën en de wetenschappelijke onderbouwing, vastgelegd in de achtergronddocumenten “Herstelstrategieën Stikstofgevoelige Habitats, deel I, II en III” (zie paragraaf 3.4);

-

het reken- en registratie-instrument AERIUS, waarmee de beschikbare ontwikkelingsruimte en de
stikstofdepositie door nieuwe activiteiten kunnen worden berekend en dat inzicht biedt in de daling
van de stikstofdepositie. Dit instrument wordt in paragraaf 7.3 op hoofdlijnen beschreven. De
“Factsheets AERIUS”13 van het Ministerie van Economische Zaken voorzien in een nadere beschrijving van de gehanteerde bronnen en methoden van dit instrument en bevatten een technische
uiteenzetting van de inhoudelijke werking van deze applicatie;

-

het milieueffectrapport, met inbegrip van een passende beoordeling, met betrekking tot dit programma, opgesteld door de Staatssecretaris van Economische Zaken en de Minister van Infrastructuur en Milieu;

-

de beleidsregels van verschillende provincies voor de toedeling van ontwikkelingsruimte;

-

de afspraken met Duitsland, Vlaanderen en Wallonië over de beoordeling over-en-weer van activiteiten die stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden veroorzaken.

Voor de inhoud, werking en uitvoering van dit programma is uiteraard de wet- en regelgeving essentieel:
-

hoofdstuk III, in het bijzonder paragraaf 2a, van de Natuurbeschermingswet 1998;

-

het Besluit grenswaarden programmatische aanpak stikstof, waarin de grenswaarden zijn opgenomen;

-

de Regeling programmatische aanpak stikstof, waarin onder meer de lijst van prioritaire projecten
is opgenomen.

§ 1.3. Leeswijzer
Dit document is als volgt opgebouwd:

13

www.aerius.nl/factsheets
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

12

-

Hoofdstuk 2 beschrijft in het algemeen de problematiek van overbelasting van stikstofdepositie
voor Natura 2000-gebieden. Dat is van belang als perspectief van waaruit dit programma invulling
geeft aan de maatregelen om economie en ecologie met elkaar te verbinden.

-

Hoofdstuk 3 gaat - mede in het licht van de wettelijke vereisten - in op de te beschermen gebieden, de maatregelen die getroffen gaan worden om de stikstofdepositie te verminderen en de
maatregelen die getroffen gaan worden ter bescherming van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden. De bij dit hoofdstuk horende bijlagen 1, 2, 3 en 4 bevatten meer gedetailleerde gegevens.

-

Hoofdstuk 4 beschrijft de wijze waarop de depositie- en ontwikkelingsruimte worden bepaald en
gereserveerd.

-

Hoofdstuk 5 gaat in op het verlenen van toestemmingen en de rol die het programma en de gebiedsanalyses spelen in de passende beoordelingen van projecten en andere handelingen. Bij dit
hoofdstuk hoort bijlage 5.

-

Hoofdstuk 6 en de daarbij horende bijlagen 6 en 7 beschrijven de wijze waarop en de frequentie
waarmee monitoring zal plaatsvinden van de voortgang en uitvoering van de in dit programma
opgenomen maatregelen en hun effecten en wanneer bijsturing van het programma aan de orde is.

-

Hoofdstuk 7 gaat in op de organisatie, aansturing en financiële uitvoerbaarheid van het programma.

-

Hoofdstuk 8 geeft een doorkijk naar de volgende programmaperiode.

-

Hoofdstuk 9 behandelt de sociaaleconomische aspecten van de in dit programma opgenomen
maatregelen.

-

Hoofdstuk 10 gaat in op de wijze waarop de kwaliteit van het programma is geborgd.

Windmolen-koepanorama, foto Beeldbank EZ

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

13

HOOFDSTUK 2. STIKSTOFPROBLEMATIEK IN NEDERLAND

§ 2.1. Stikstof in de natuur
Stikstof is een belangrijke voedingsstof voor planten. Door een bacterieel proces wordt moleculaire
stikstof (N2) uit de lucht omgezet in diverse stikstofverbindingen (NOx, NHx). Het neerslaan van stikstof op de bodem of in het water wordt ‘stikstofdepositie’ genoemd.

Voor elke plantensoort en elk ecosysteem verschillen de tolerantiegrenzen voor stikstof, dat wil zeggen de minimale hoeveelheid die nodig is om te leven of in stand te blijven en de maximaal verantwoorde hoeveelheid (kritische depositiewaarde) die voor de plantensoort of het ecosysteem op de
lange termijn niet tot negatieve effecten leidt. De in een gebied aanwezige hoeveelheid stikstof is
daarmee samen met andere abiotische factoren als de aanwezigheid van water, de kwaliteit van het
water, de eigenschappen van de bodem en de werking van de wind, mede bepalend voor het al dan
niet voorkomen van bepaalde plantensoorten, ecosystemen en daarvan afhankelijke diersoorten in dat
gebied. Wanneer de hoeveelheid aanwezige stikstof in een gebied verandert, kan dat dus effecten
hebben op de aanwezigheid van plantensoorten, ecosystemen en diersoorten.

Sinds de industriële revolutie in de tweede helft van de negentiende eeuw zijn er andere relevante
bronnen van stikstofvorming ontstaan, in aanvulling op de natuurlijke vorming van stikstof door bacteriële processen. Zo dragen industrie en verkeer bij aan de vorming van stikstofoxiden en heeft de
sterke intensivering van de landbouw tot een toename van de vorming van ammoniak geleid. Hierdoor
zijn er twee belangrijke chemische processen op gang gekomen die van invloed zijn op de aanwezigheid van plantensoorten in gebieden en daarmee indirect ook op de aanwezigheid van diersoorten
aldaar. Deze processen zijn eutrofiëring en verzuring. Eutrofiëring is het verschijnsel waarbij een
overschot aan voedingsstoffen als stikstof in een gebied leidt tot een sterke groei en vermeerdering
van bepaalde plantensoorten. Dit gaat vaak ten koste van andere plantensoorten. Verzuring is het
verschijnsel waarbij er door een excessieve stikstofdepositie of zwaveldepositie in een gebied een verzuring optreedt van bodem of water. Hierdoor verdwijnen plantensoorten die voor stikstof en voor
verzuring gevoelig zijn uit het gebied, of gaat de kwaliteit van deze soorten achteruit.

Een hoge stikstofdepositie vormt een bedreiging voor plantensoorten die afhankelijk zijn van voedselarme omstandigheden. Het verlies van voor stikstof gevoelige plantensoorten als gevolg van een te
hoge stikstofdepositie leidt uiteindelijk tot een homogene vegetatiestructuur in een gebied: algemeen
voorkomende soorten komen steeds meer voor in dat gebied, terwijl zeldzame soorten steeds minder
vaak voorkomen. Als hiermee ook de voor een gebied kenmerkende soorten verdwijnen, bestaat het
risico dat de resterende vegetatie in kwaliteit achteruitgaat, of zelfs dat het gebied zijn natuurlijke
kenmerken verliest.

Het verlies aan plantensoorten in een gebied kan ook schadelijk zijn voor de in dat gebied aanwezige
diersoorten. Voedselplanten kunnen verdwijnen of voor dieren moeilijker bereikbaar worden en ge-

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

14

schikte locaties voor voortplanting kunnen voor dieren fysiek onbereikbaar of ongeschikt worden door
hogere begroeiingen en het dichtgroeien van open of gedeeltelijk open vegetaties. De afstand tussen
voedselplanten en essentiële landschappelijke elementen als nestgelegenheid, overwinteringsgebieden
en baltsplekken, kan dan onoverbrugbaar worden. De afname van het aantal prooidieren en gastheersoorten die hiervan het gevolg is, kan effect hebben op de predatoren en parasieten, die zich dan niet
langer van voldoende voedsel kunnen voorzien.

Het verlies aan planten- en diersoorteen in een gebied kan tot gevolg hebben dat dit gebied zijn ecologische functie verliest als onderdeel van een breder ecologisch netwerk, zoals het Natura 2000netwerk en het natuurnetwerk Nederland. Deze netwerken zijn gericht op het op termijn behouden en
in voorkomend geval herstellen van een gunstige staat van instandhouding van natuurwaarden in
Nederland en in Europa.

Botlekpanorama, foto Beeldbank EZ

§ 2.2. Huidige situatie en trends
Hoewel de stikstofdepositie in Nederland sinds 1980 met bijna een derde is gedaald en de verzurende
depositie met ongeveer de helft, heeft Nederland nog steeds te kampen met een onnatuurlijk hoge
stikstofdepositie. De gemiddelde kritische depositiewaarden worden voor landnatuur ruim overschreden.14 Ingeval een activiteit stikstofdepositie veroorzaakt op een Natura 2000-gebied en er sprake is
van een overschrijding van de kritische depositiewaarde in dat gebied, is er op grond van vaste jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State15 voorafgaand aan de toelating
van een nieuwe activiteit aanvullend onderzoek nodig om uit te sluiten dat de natuurlijke kenmerken
van een Natura 2000-gebied door die activiteit zullen worden aangetast.

14

15

R. Koelemeijer et al, ‘Verkenning van aanvullende maatregelen in het kader van de Programmatische Aanpak Stikstof. Een verkenning van de gevolgen voor milieu en economie’, Planbureau voor de Leefomgeving,
2010, blz. 28-29.
Zie o.a. ABRvS 14 augustus 2013, zaaknr. 201205373/1/R2, ABRvS 14 december 2011, zaaknr.
201009630/1/R2, ABRvS 29 september 2011, zaaknr. 200907569/1/R2.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

15

De belangrijkste bron van uitstoot van stikstof is de veehouderij en in mindere mate verkeer, vervoer
en industrie. In figuur 1.1 zijn de gemiddelde opbouw van de stikstofdepositie van Nederlandse en
buitenlandse bronnen en de onverklaarde stikstofdepositie weergegeven. Uiteraard is de per bron
daadwerkelijk veroorzaakte stikstofdepositie per gebied en locatie verschillend.

Figuur 1.1 Gemiddelde opbouw stikstofdepositie in 2014 op voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden
voor soorten in Natura 2000-gebieden (berekend met AERIUS Monitor 14.2)

In lijn met de dalende trend van de stikstofdepositie de afgelopen decennia wordt een verdere daling
van de gemiddelde stikstofdepositie verwacht in de periode tot en met 2030. Met het vaststaande
beleid daalt de stikstofdepositie naar verwachting de komende jaren gestaag verder, ook wanneer
wordt uitgegaan van een economische groei van 2,5%. Dit komt doordat de meeste stikstofemitterende sectoren, zoals verkeer en landbouw, steeds schoner worden. Zo zal op basis van het vaststaande
beleid dat is neergelegd in het nationale samenwerkingsprogramma luchtkwaliteit de NOx-emissie in
het verkeer in de periode tot 2020 afnemen met circa 40%. De ammoniakemissie in de landbouw zal
in deze periode op basis van vaststaand beleid met circa 3% afnemen.16

De provincies Noord-Brabant en Limburg, waar de overbelasting van stikstofdepositie hoog is, hebben
in de recente jaren in aanvulling op het landelijke beleid extra brongerichte maatregelen voor de veehouderij vastgesteld. Deze maatregelen zijn opgenomen in de “Verordening stikstof en Natura 2000
Noord-Brabant 2013” en de “Verordening veehouderijen en Natura 2000 Provincie Limburg”. Zij zullen
16

Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu (RIVM), ‘Grootschalige concentratie- en depositiekaarten Nederland’, Rapportage 2013.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

16

leiden tot een extra reductie van de ammoniakemissie van de landbouw van naar verwachting 2,6
kiloton per jaar vanaf 2030 die ook op landelijk niveau merkbaar is. De effecten van de Limburgse
verordening maken onderdeel uit van dit programma (de provincie Noord-Brabant heeft hier niet voor
gekozen). De provincie Limburg zal 50% van de reductie van de stikstofdepositie die met de verordening wordt behaald, inzetten ten behoeve van ontwikkelingsruimte voor de landbouw; deze benutting
vindt plaats op een nader door de provincie Limburg te bepalen tijdstip en wijze.

Nederland is netto-exporteur van stikstof: het grootste deel van de in Nederland veroorzaakte stikstofemissie komt in de zee terecht of in het buitenland. De bijdrage van bronnen in het buitenland aan
de depositie op de Nederlandse Natura 2000-gebieden is echter ook substantieel: zij bedraagt gemiddeld over alle Natura 2000-gebieden circa 35% van de totale depositie. De emissies van deze bronnen
zullen naar verwachting verder dalen de komende jaren: in de landen die Nederland omringen zullen
beperkende maatregelen worden genomen ter voldoening aan Europese regels.

§ 2.3. Noodzaak en doel van maatregelen
Uitgaande van het vastgestelde beleid en onder aanname van een economische groei van 2,5% zal de
jaarlijkse stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden in de periode tot 2020 dalen. Er zal echter toch
nog sprake zijn van een overschrijding van de kritische stikstofdepositiewaarden in verschillende Natura 2000-gebieden.17 In sommige gevallen gaat het hierbij om beperkte en in andere gevallen om aanzienlijke overschrijdingen. Aanvullende maatregelen zijn daarom nodig om te verzekeren dat voor
stikstof gevoelige natuur in Nederland wordt behouden en zich waar nodig ook kan ontwikkelen.

Dit programma beschrijft de aanvullende maatregelen voor het eerste tijdvak van 2015-2021 en geeft
een doorkijk tot 2030. Het gaat hierbij om brongerichte maatregelen – die ervoor zorgen dat de emissies van stikstof sneller zullen dalen – en om herstelmaatregelen – waarmee de voor stikstof gevoelige
habitattypen en leefgebieden van soorten worden beschermd en de kans krijgen zich te ontwikkelen,
ook zolang er sprake is van een overschot aan stikstofdepositie. Deze maatregelen hebben allereerst
tot doel te verzekeren dat er geen achteruitgang van de kwaliteit van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten plaats zal vinden. Daarnaast hebben ze tot doel de kwaliteit van
de habitattypen en leefgebieden te verbeteren en de oppervlakte daarvan uit te breiden daar waar dit
een doelstelling is. In sommige Natura 2000-gebieden, waar sprake is van een positieve trend, zal
met deze verbetering naar verwachting al gedurende het tijdvak van dit programma een start worden
gemaakt. Het maatregelenpakket verzekert het behoud en de ontwikkeling van voor stikstof gevoelige
natuur, waarbij in aanmerking is genomen de ontwikkelingsruimte die beschikbaar wordt gesteld voor
economische activiteiten.

17

R. Koelemeijer et al, ‘Verkenning van aanvullende maatregelen in het kader van de Programmatische Aanpak Stikstof. Een verkenning van de gevolgen voor milieu en economie’, Planbureau voor de Leefomgeving,
2010, blz. 10.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

17

HOOFDSTUK 3. GEBIEDEN, MAATREGELEN EN GEBIEDSANALYSES

§ 3.1. Inleiding
Dit hoofdstuk en de daarbij horende bijlagen geven invulling aan de volgende onderwerpen:18
-

de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten (bijlage 1);

-

de in het programma opgenomen Natura 2000-gebieden (paragraaf 3.2 en bijlage 2);

-

de brongerichte maatregelen die ertoe bijdragen dat de stikstofdepositie versneld vermindert (paragraaf 3.3 en bijlage 3);

-

de herstelmaatregelen – ook wel effectgerichte maatregelen genoemd – om de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten te beschermen en waar mogelijk en nodig te
ontwikkelen (paragraaf 3.4);

-

de gebiedsanalyses (paragraaf 3.6) die in hun geheel digitaal beschikbaar zijn op:
http://pas.natura2000.nl

§ 3.2. In het programma opgenomen Natura 2000-gebieden
In dit programma zijn Natura 2000-gebieden opgenomen waarin zich voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten bevinden die op grond van de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn
een bijzondere bescherming hebben. Een habitattype of leefgebied is voor stikstof gevoelig als het een
kritische depositiewaarde heeft lager dan 2.400 mol per hectare per jaar.19 Het gaat in totaal om 60
habitat(sub)typen en 11 leefgebieden van soorten (zie bijlage 1). Bij de leefgebieden gaat het zowel
om leefgebieden van trekkende en broedende vogels als om leefgebieden van kevers, vissen, amfibieen en zoogdieren.20

Voor de opname van een Natura 2000-gebied in dit programma is het selectiecriterium of er in het
gebied een voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied voorkomt waarvan de kritische depositiewaarde voor stikstof wordt overschreden.21 Niet in alle Natura 2000-gebieden komt een voor stikstof
gevoelig habitattype of leefgebied voor. En niet in alle Natura 2000-gebieden waar wel een voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied voorkomt, is sprake van overschrijding van de kritische depositiewaarde. In 43 Natura 2000-gebieden is van één of beide situaties sprake: er komt geen voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied voor en/of de kritische depositiewaarde van het voorkomende
voor stikstof gevoelige habitattype of leefgebied wordt niet overschreden. In bijlage 3 is het overzicht
opgenomen van deze gebieden. Voor deze gebieden zijn geen herstelmaatregelen noodzakelijk in verband met stikstofbelasting. Deze gebieden maken dan ook geen deel uit van het programma.

18

19

20

21

Artikel 19kh, eerste en vierde lid, van de wet schrijft voor welke onderwerpen in elk geval onderdeel uitmaken van het programma.
H.F. van Dobben et.al. ‘Overzicht van kritische depositiewaarden toegepast op habitattypen en leefgebieden
van Natura 2000’, Alterra-rapport 2392, 2012 blz 19-20.
De soorten die op grond van de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn worden beschermd, zijn terug te vinden
in bijlage 1 en 2 van deel II van Herstelstrategieën, N.A.C. Smits & D.Bal, eds. (2014).
Zie N.A.C. Smits, D. Bal eds. . ‘Herstelstrategieën stikstofgevoelige habitats. Ecologische onderbouwing van
de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Deel I: Algemene inleiding herstelstrategieën: beleid, kennis en
maatregelen’. Alterra Wageningen UR & & Programmadirectie Natura 2000 van het Ministerie van Economische zaken, 2014
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

18

Voor elk van de gebieden waar voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten voorkomen waarvan de kritische depositiewaarde wordt overschreden, is dankzij de in dit programma opgenomen brongerichte maatregelen en herstelmaatregelen de zekerheid verkregen, dat de natuurlijke
kenmerken van het gebied niet worden aangetast, ook niet bij toedeling van de in het programma
voorziene ontwikkelingsruimte. Het programma is dan ook een landelijk dekkend programma.

§ 3.3. Brongerichte maatregelen

3.3.1. Inleiding
De generieke brongerichte maatregelen van dit programma hebben tot doel het probleem van de
overbelasting van stikstofdepositie bij de bron aan te pakken door de emissie van ammoniak door de
landbouwsector te reduceren.22 Deze paragraaf behandelt de ter uitvoering van dit programma te
treffen brongerichte maatregelen.23

Ook op lokaal niveau zijn soms overigens brongerichte maatregelen voorzien, zoals de beëindiging van
bepaalde stikstofemissie veroorzakende activiteiten in of nabij het Natura 2000-gebied. Deze lokale
brongerichte maatregelen zijn opgenomen in de gebiedsanalyses en worden in het navolgende niet
verder behandeld.

3.3.2. Generieke brongerichte maatregelen landbouw
Zoals blijkt uit figuur 1.1 van dit programma, veroorzaakt de Nederlandse landbouw een groot deel
van de landelijke gemiddelde stikstofdepositie, in relatieve en in absolute zin. Daarom moet deze sector, hoewel zij de afgelopen jaren reeds stappen heeft gezet om door vermindering van de ammoniakemissie de stikstofdepositie te verminderen, een belangrijke bijdrage leveren aan de verdere vermindering van de stikstofdepositie. De sector is daartoe ook in staat.

Over de invulling van deze bijdrage hebben de Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland, de Nederlandse Zuivel Organisatie, Cumela Nederland, de Nederlandse Vakbond Varkenshouderij, de Nederlandse Vakbond Pluimveehouders, de Nederlandse Melkveehouders Vakbond en de Nederlandse Vereniging Diervoederindustrie met de Staatssecretaris van Economische Zaken afspraken gemaakt die
zijn vastgelegd in de “Overeenkomst generieke maatregelen in verband met het Programma Aanpak
Stikstof”.24 Deze overeenkomst is getekend op 18 maart 2014.

22

23

24

Op grond van artikel 19kh, eerste lid, onderdeel c, van de wet dient het programma de maatregelen te beschrijven die bijdragen aan een vermindering van de stikstofdepositie, alsook de verwachte effecten van die
maatregelen.
Op grond van artikel 19kj van de wet geldt voor het bestuursorgaan dat het aangaat de plicht om te zorgen
voor een tijdige uitvoering van de maatregelen.
Staatscourant 2014, nr. 8347 en www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-enpublicaties/convenanten/2014/03/18/convenant-maatregelen-programma-aanpak-stikstof/convenantmaatregelen-programma-aanpak-stikstof.pdf .
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

19

De overeenkomst heeft als doel een reductie in ammoniakemissie te realiseren en bevat daartoe afspraken ten aanzien van vrijwillig door veehouders te treffen voer- en managementmaatregelen.
Naast deze afgesproken maatregelen wordt in 2015 een aanscherping van de normen voor de maximumemissie van ammoniak uit stallen in het “Besluit emissiearme huisvestingssystemen landbouwdieren” van kracht, alsook een aanscherping van de normen voor de aanwending van dierlijke mest in
heet “Besluit gebruik meststoffen”.

De afgesproken voer- en managementmaatregelen en de aanscherping van de wettelijke normen voor
stallen en voor mestaanwending leiden in 2030 tot een netto reductie van de ammoniakemissie van
ten minste 10 kiloton per jaar ten opzichte van het jaar 2013. Voor het verloop van de daling in kiloton per jaar is de volgende prognose gemaakt, afgerond op 1 cijfer achter de komma:

Tabel 3.1 Prognose netto reductie ammoniakemmissie door generieke brongerichte maatregelen landbouw (in
kiloton per jaar ten opzichte van het jaar 2013)

Aanwending
Voer- en management
Stallen
Totaal

2015
0,5
0,5
0,1
1,1

2018
2
2
0,5
4,5

2021
2
3
1,4
6,4

2024
2
3
2,6
7,6

2027
2
3
3,8
8,8

2030
2
3
5
10

De brongerichte maatregelen zijn, tezamen met de verwachte effecten op de reductie van de stikstofdepositie, beschreven in bijlage 4 van dit programma.

3.3.3. Bronmaatregelen Limburg
De “Verordening Veehouderijen en Natura 2000 Provincie Limburg” heeft betrekking op alle veehouderijbedrijven in Limburg en regelt dat alle nieuwe en te renoveren stallen worden voorzien van ammoniakemissie reducerende technieken. Voor intensieve veehouderij moet de reductie ten minste 85%
ten opzichte van traditionele stallen zijn. Voor melkvee 40% (indien weidegang) of 70% (bij opstallen). Dit betekent dat een veehouder op het moment dat hij een nieuwe stal bouwt of een oude stal
aanpast, gehouden is om de genoemde technieken in te bouwen. Daarnaast dient in 2030 het hele
bedrijf (gemiddeld) aan deze emissienormen te voldoen. Op dat moment moeten dus ook oude stallen
zijn aangepast. Deze normen zijn strenger dan de normen ten aanzien van stallen in het “Besluit
emissiearme huisvestingssystemen landbouwdieren” zoals deze worden aangescherpt in het kader van
de generieke brongerichte maatregelen (paragraaf 3.3.2). Voor enkele specifieke diercategorieën zijn
er op dit moment nog geen stalsystemen beschikbaar die aan de normen voldoen. In die gevallen
staat de provincie Limburg, in overleg met een commissie van onafhankelijke deskundigen, tijdelijk
minder reducerende technieken toe, totdat deze technieken wel beschikbaar zijn.

3.3.4. Generieke brongerichte maatregelen in andere sectoren
Generieke brongerichte maatregelen in andere sectoren dan de landbouw zijn in het kader van dit
programma niet voorzien. In het kader van het vaststaand beleid dat is neergelegd in het nationale
samenwerkingsprogramma luchtkwaliteit, zijn in het verkeer en de industrie in de afgelopen jaren vele
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

20

nieuwe voorschriften van toepassing geworden, waarmee al een aanzienlijke emissiereductie is bereikt
en nog verder zal worden bereikt. In het bijzonder kan nog worden genoemd de auto-industrie, waarvoor op EU-niveau in de afgelopen jaren tal van emissiebeperkende maatregelen van kracht zijn geworden, die naarmate oude auto’s door nieuwere worden vervangen zullen leiden tot vermindering
van de emissies.

§ 3.4. Herstelmaatregelen
Het programma voorziet in gebiedsspecifieke maatregelen om de instandhoudingsdoelstellingen voor
de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten in Natura 2000-gebieden op termijn te verwezenlijken en om intussen verslechtering van de kwaliteit van de habitattypen en leefgebieden van soorten te voorkomen.25 Deze zogenoemde herstelmaatregelen zijn gericht op het bestendiger maken van de natuur tegen een overbelasting van stikstof. Zij hebben dus geen invloed op de
hoogte van de depositie zelf. Voorbeelden van herstelmaatregelen zijn het herstel van de waterhuishouding, de verhoging van het grondwaterpeil, de afgraving van een deel van de bodem door plaggen,
chopperen of baggeren en de afvoer van stikstofrijk materiaal door extra maaien, begrazen of periodiek verbranden.

Om te bepalen welke herstelmaatregelen in en om Natura 2000-gebieden ten algemene bruikbaar
zijn, zijn voor alle voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten alle denkbare herstelmaatregelen en hun effecten in beeld gebracht. Deze basisinformatie is beschreven in de zogenoemde herstelstrategieën. Hierin is de best beschikbare kennis uit wetenschap en praktijk bijeen
gebracht. De herstelstrategieën en de wetenschappelijke onderbouwing daarvan zijn vastgelegd in de
achtergronddocumenten “Herstelstrategieën Stikstofgevoelige Habitats, deel I, II en III” van dit programma.26 Deze documenten zijn voorgelegd aan een wetenschappelijke reviewcommissie en zijn
door deze commissie als ruim voldoende tot goed beoordeeld.27 Uit deze herstelstrategieën zijn in de
gebiedsanalyses voor elk van de onderscheiden Natura 2000-gebieden de maatregelen geselecteerd
die specifiek in dat gebied kunnen worden toegepast.

Met de uitvoering van herstelmaatregelen die in dit programma voor elk van de gebieden zijn opgenomen, wordt bereikt dat ook zolang er nog sprake is van een situatie van overbelasting door stikstof-

25
26

27

Artikel 19kh, eerste lid, onderdeel g, van de wet.
– N.A.C. Smits, & D. Bal (eds). ‘Herstelstrategieën stikstofgevoelige habitats. Ecologische onderbouwing van
de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Deel I: Algemene inleiding herstelstrategieën: beleid, kennis en
maatregelen’. Alterra Wageningen UR & Programmadirectie Natura 2000 van het Ministerie van Economische
zaken . 2014
– N.A.C. Smits & D. Bal (eds.). ‘Herstelstrategieën stikstofgevoelige habitats. Ecologische onderbouwing van
de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Deel II: Herstelstrategieën voor stikstofgevoelige habitats.’ Alterra Wageningen UR & Programmadirectie Natura 2000 van het Ministerie van Economische zaken, 2014;
– A.J.M. Jansen et al. (eds.). ‘Herstelstrategieën stikstofgevoelige habitats. Ecologische onderbouwing van
de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Deel III: Landschapsecologische inbedding’. Unie van Bosgroepen, Alterra Wageningen UR, Stichting Bargerveen & Programmadirectie Natura 2000, Ministerie van Economische zaken, 2014.
De evaluatie van de reviewcomissie “Herstelstrategieën stikstofgevoelige habitats Natura 2000‟ is te vinden
op http://pas.natura2000.nl/files/reviewrapport-herstelstrategieen.pdf
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

21

depositie, de kwaliteit van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten behouden wordt. Deze maatregelen worden getroffen in aanvulling op het reguliere beheer en op de in paragraaf 3.3 behandelde brongerichte maatregelen die leiden tot een daling van de hoeveelheid stikstofdepositie. In de gebiedsanalyses (zie paragraaf 3.6) zijn alle herstelmaatregelen voor alle in het
programma opgenomen Natura 2000-gebieden beschreven en onderbouwd.

De bestuursorganen die het aangaat zijn wettelijk verplicht te zorgen voor een tijdige uitvoering van
de maatregelen. 28 Wanneer het gaat om bestuursorganen die geen formele betrokkenheid hebben bij
dit programma of om terreinbeherende natuurorganisaties is hun medewerking bij de uitvoering van
de maatregelen verzekerd door middel van een uitvoeringsovereenkomst. Het betreft overeenkomsten
tussen het bestuursorgaan dat verantwoordelijk is voor het treffen van maatregelen voor het desbetreffende Natura 2000-gebied29 en het bestuursorgaan dat, of de terreinbeheerder die de maatregel
zal uitvoeren. Wanneer de maatregel wordt uitgevoerd op gronden van privaatrechtelijke
(rechts)personen, niet zijnde een terreinbeherende organisatie, heeft het bestuursorgaan dat verantwoordelijk is voor het treffen van maatregelen voor het desbetreffende Natura 2000-gebied ervoor
gezorgd dat de tijdige uitvoering van de maatregelen is gewaarborgd door middel van privaatrechtelijke afspraken en overeenkomsten met die derde partij. Wanneer met de realisering van de in de gebiedsanalyses opgenomen herstelmaatregelen onvoldoende voortgang wordt geboekt, kunnen de verantwoordelijke bestuursorganen de uitvoering van de maatregelen afdwingen door de bevoegdheden
toe te passen die hen daarvoor op grond van enige wet toekomen, overeenkomstig de daarin gestelde
regels.30

§ 3.5. Depositieruimte en ontwikkelingsruimte
Door de trendmatige daling van de stikstofdepositie als gevolg van vaststaand beleid en de verdere
daling die wordt bereikt met de in paragraaf 3.3 beschreven brongerichte maatregelen, vermindert de
overbelasting door stikstof in de Natura 2000-gebieden. Deze vermindering van de stikstofdepositie
draagt bij aan het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen voor de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden in de Natura 2000-gebieden die in het programma zijn opgenomen. Voor elk
van deze gebieden is in de gebiedsanalyses die deel uitmaken van dit programma de conclusie getrokken dat, gezien deze depositiedaling alsook de in paragraaf 3.4 besproken herstelmaatregelen, de
instandhoudingsdoelstellingen op termijn kunnen worden gerealiseerd en dat intussen geen verslechtering van de kwaliteit van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten op-

28
29

30

Artikel 19kj van de wet.
Het gaat hier in de regel om het bestuursorgaan dat het beheerplan voor het desbetreffende Natura 2000gebied vaststelt. Dit zijn veelal gedeputeerde staten (artikel 19a, eerste lid, van de wet). Wanneer het gebied echter geheel of ten dele wordt beheerd door of onder verantwoordelijkheid valt van een bewindspersoon van het Rijk, dan is deze bewindspersoon verantwoordelijk voor het treffen van maatregelen voor respectievelijk het gehele gebied of het desbetreffende gedeelte van het gebied (artikel 19b, eerste lid, van de
wet) en het sluiten van uitvoeringsovereenkomsten met derden. Andersom geldt dat gedeputeerde staten
verantwoordelijk zijn voor het treffen van maatregelen binnen een gebied waarvoor een bewindspersoon van
het Rijk het beheerplan vaststelt, voor zover dat deel van het gebied wordt beheerd door of onder verantwoordelijkheid valt van gedeputeerde staten.
Dit met inbegrip van toepassing, in uitzonderlijke situaties, van het onteigeningsinstrument.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

22

treedt. Door de vermindering van de stikstofdepositie is er ook ruimte voor economische ontwikkelingen. Het programma maakt daartoe ’depositieruimte’ en ’ontwikkelingsruimte’ beschikbaar voor activiteiten die stikstofdepositie veroorzaken. Deze depositieruimte en ontwikkelingsruimte zijn betrokken
bij de ecologische beoordeling in de gebiedsanalyses.

De totale hoeveelheid stikstofdepositie die voor de groei van bestaande activiteiten en nieuwe economische ontwikkelingen beschikbaar is, is de zogenoemde ’depositieruimte’. Hiervan kan een gedeelte
in de vorm van zogenoemde ’ontwikkelingsruimte’ door het bevoegd gezag worden toegekend aan
activiteiten die een zodanige stikstofdepositie veroorzaken op een voor stikstofgevoelige habitattype of
leefgebied van soorten in een Natura 2000-gebied dat er voor die activiteit vooraf toestemming is
vereist.31 Gedacht kan worden aan bijvoorbeeld de vestiging of uitbreiding van een veehouderijbedrijf
in of nabij een Natura 2000-gebied, de aanleg of verbreding van een weg nabij een Natura 2000gebied of de vestiging van een industriële activiteit die stikstof emitteert in de nabijheid van een Natura 2000-gebied.

Een ander deel van de depositieruimte is beschikbaar voor autonome ontwikkelingen en voor activiteiten waarvoor geen toestemming hoeft te worden verleend. Hierbij gaat het om algemene maatschappelijke ontwikkelingen, zoals bevolkingsgroei (woningen, verwarming) en de groei van het autogebruik. Verder kan het gaan om activiteiten die vallen onder zogeheten ’grenswaarden’ of om activiteiten die een stikstofdepositie veroorzaken die slechts tijdelijk is en van zo geringe aard dat een verslechtering van de habitattypen en leefgebieden op voorhand is uitgesloten. Hierbij valt te denken aan
activiteiten die weliswaar stikstof emitteren maar die op relatief grote afstand van een Natura 2000gebied plaatsvinden of aan tijdelijke werkzaamheden met een gemotoriseerd apparaat in de nabijheid
van een Natura 2000-gebied. In hoofdstuk 4 zijn de uitgangspunten voor bepaling, toedeling en reservering van de ontwikkelingsruimte beschreven.

§ 3.6. Gebiedsanalyses

3.6.1. Inleiding
Op grond van de wet dient het programma een beschrijving te bevatten van de resultaten van de zogenoemde gebiedsanalyses. 32 Op basis van de herstelstrategieën (zie paragraaf 3.4) en een stappenschema is voor elk Natura 2000-gebied dat in het programma is opgenomen een gebiedsanalyse ge31

32

Op grond van artikel 19d, eerste lid, van de wet gaat het hierbij om projecten of andere handelingen die
gelet op de instandhoudingsdoelstellingen de kwaliteit van de habitattypen of leefgebieden in een Natura
2000-gebied kunnen verslechteren. Zodanige projecten of andere handelingen zijn in elk geval projecten of
handelingen die de natuurlijke kenmerken van het desbetreffende gebied kunnen aantasten.
Artikel 19kh, eerste lid, onderdeel h, van de wet. Het gaat hier om de resultaten van een beoordeling voor
elk Natura 2000-gebied dat in het programma is opgenomen, in hoeverre de generieke brongerichte maatregelen en de herstelmaatregelen, rekening houdend met de verwachte algemene ontwikkeling van de stikstofdepositie en de ontwikkelingsruimte, bijdragen aan de verwezenlijking van de instandhoudingsdoelstellingen voor de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden in het gebied, voorkomen dat verslechteringen en significante verstoringen optreden en de verwezenlijking van de instandhoudingsdoelstellingen van
het gebied die geen betrekking hebben op voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden, niet in gevaar brengen.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

23

maakt met daarin een ecologische beoordeling van dat Natura 2000-gebied. In de volgende subparagrafen wordt beschreven wat de opbouw en de inhoud van deze gebiedsanalyses is en welke functie
deze gebiedsanalyses hebben binnen het programma.

3.6.2. Uitgangspunten gebiedsanalyse
In de gebiedsanalyses is onderbouwd dat, tegen de achtergrond van de ontwikkeling van de stikstofdepositie, de effecten van de generieke brongerichte maatregelen en de gebiedsspecifieke herstelmaatregelen, ontwikkelingsruimte kan worden toegekend zonder dat de natuurlijke kenmerken van de
te beschermen habitattypen en leefgebieden van soorten in gevaar komen (zie ook paragraaf 5.3) of
een onevenredige vertraging of frustratie van het halen van de instandhoudingsdoelstellingen plaatsvindt. De gebiedsanalyses vormen daarmee, in samenhang met het algemene deel van de passende
beoordeling van het programma, op gebiedsniveau de passende beoordeling van dit programma. Tevens onderbouwen de gebiedsanalyses dat er geen verslechtering van de kwaliteit van habitattypen of
leefgebieden van soorten plaatsvindt.33

Voor alle habitattypen en soorten, genoemd in bijlagen I en II bij de Habitatrichtlijn, die in een Natura
2000-gebied voorkomen en waarvan het voorkomen niet verwaarloosbaar klein is, vereist artikel 6,
eerste lid, van de Habitatrichtlijn dat maatregelen worden genomen om deze natuurwaarden te beschermen. Voor deze natuurwaarden voorziet het aanwijzingsbesluit in instandhoudingsdoelstellingen
op gebiedsniveau. Waar dat aan de orde is, voorziet het aanwijzingsbesluit ter uitvoering van de Vogelrichtlijn in instandhoudingsdoelstellingen voor vogelsoorten waarvoor het gebied van voldoende
betekenis is voor instandhouding op landelijke schaal. Alle doelstellingen op gebiedsniveau dragen bij
aan het bereiken van een gunstige staat van instandhouding op landelijk niveau (de landelijke doelen). Vanuit de Natura 2000-doelen op landelijk niveau en een beoordeling van de situatie in de concrete gebieden is in de aanwijzingsbesluiten vastgelegd of de huidige bijdrage van een concreet gebied
voldoende is (behouddoel) of dat het gebied op termijn een grotere bijdrage (uitbreidings – of verbeterdoel) voor de realisering van het doel op landelijk niveau moet gaan leveren.

In de gebiedsanalyses is beoordeeld of er wetenschappelijk gezien redelijkerwijs geen twijfel is dat
met het beschikbaar stellen van ontwikkelingsruimte en depositieruimte voor economische ontwikkelingen door dit programma de instandhoudingsdoelstellingen voor de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten op termijn worden gehaald en of behoud is geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen. Daarbij is getoetst aan de instandhoudingsdoelstellingen, opgenomen in het
aanwijzingsbesluit van het desbetreffende Natura 2000-gebied.

Als in het aanwijzingsbesluit als instandhoudingsdoelstelling een behouddoelstelling is opgenomen,
betekent dit dat de staat van instandhouding van het desbetreffende habitattype of leefgebied op het
moment waarop het aanwijzingsbesluit in werking is getreden ten opzichte van het moment waarop

33

Artikel 19kh, eerste lid, onderdeel g, van de wet.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

24

het beschermingsregime van de Habitatrichtlijn van toepassing werd ten aanzien van het desbetreffende gebied, gelijk is gebleven of is verbeterd; behoud betekent dus behoud, gerekend vanaf de datum van inwerkingtreding van het aanwijzingsbesluit.

Als in het aanwijzingsbesluit als instandhouding een uitbreidings- of verbeterdoelstelling is opgenomen, betekent dit dat de omvang van het habitattype of leefgebied van soorten uitbreiding behoeft of
de kwaliteit verbetering behoeft. Die doelstelling kan mede gelegen zijn in een achteruitgang die heeft
plaatsgevonden in de periode tussen het van toepassing worden van het beschermingsregime van de
Habitatrichtlijn en de vaststelling van het aanwijzingsbesluit. In dat laatste geval heeft de uitbreidingsof verbeterdoelstelling geleid tot maatregelen gericht op een zo snel mogelijk herstel van het habitattype of het leefgebied tot ten minste het niveau van het moment waarop het beschermingsregime van
de Habitatrichtlijn van toepassing werd ten aanzien van het desbetreffende gebied. De Habitatrichtlijn
verplicht er immers toe dat ook voorafgaand aan de nationale aanwijzing van een Habitatrichtlijngebied als Natura 2000-gebied bescherming aan dat gebied wordt geboden en achteruitgang wordt tegengegaan. Die verplichting geldt zodra een Habitatrichtlijngebied is geplaatst op de lijst van gebieden
van communautair belang.

Door middel van monitoring wordt gevolgd of de onderbouwing in de gebiedsanalyses actueel is. Zo
nodig vindt bijsturing plaats. In het zesde jaar van het tijdvak van dit programma vindt een integrale
evaluatie van het programma plaats, en worden met het oog op het vaststellen van een programma
voor een volgend tijdvak ook de gebiedsanalyses opnieuw geijkt. In hoofdstuk 6 van dit programma
wordt hier nader op ingegaan.

3.6.3. Opbouw gebiedsanalyses
De gebiedsanalyses bevatten behalve basisgegevens (zie 1) een overzicht van de herstelmaatregelen
(zie 2) en een ecologisch oordeel over de realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen (zie 3).

1. Basisgegevens gebied
De gebiedsanalyses bevatten voor elk Natura 2000-gebied de volgende feitelijke basisgegevens:
a.

een kaart waarop de ligging van het gebied is aangegeven, de oppervlakte van het gebied en
het landschapstype van het gebied.34

b.

een passage waarin is aangegeven welk bestuursorgaan bevoegd is tot het vaststellen van het
beheerplan voor het gebied en onder wiens verantwoordelijkheid de gebiedsanalyses zijn uitgevoerd. 35 In voorkomend geval is ook aangegeven welke andere bestuursorganen bij het vaststellen van het beheerplan mede zijn betrokken.36

34

35

36

Deze gegevens zijn ontleend aan het (ontwerp-)aanwijzingsbesluit van het gebied, bedoeld in artikel 10a,
eerste lid, van de wet.
Hoofdregel: artikel 19a, eerste lid, in samenhang met artikel 2, eerste lid, van de wet. Voor gebieden die
geheel of gedeeltelijk worden beheerd of onder verantwoordelijkheid vallen van een minister: artikel 19b,
eerste lid, van de wet.
Artikel 2, vierde lid, van de wet.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

25

c.

een overzicht van de te beschermen voor stikstof gevoelige habitattypen en soorten met een
voor stikstof gevoelig leefgebied. 37 Ook is er een habitatkaart opgenomen waarop de ligging van
de te beschermen habitattypen is aangegeven. Tevens is aangegeven van welke voor stikstof
gevoelige leefgebieden de te beschermen soorten gebruik maken.

d.

een overzicht van de instandhoudingsdoelstellingen voor de voor stikstof gevoelige habitattypen
en leefgebieden in het desbetreffende Natura 2000-gebied.

De gebiedsanalyses bevatten daarnaast met behulp van het instrument AERIUS (zie paragraaf 7.3)
gegevens over de omvang van de stikstofdepositie aan het begin van het tijdvak van dit programma,
de stikstofdepositie zoals deze zich naar verwachting zal gaan ontwikkelen met de uitvoering van dit
programma en de omvang van de beschikbare ontwikkelingsruimte aan het begin van het tijdvak van
dit programma.38

2. Herstelmaatregelen
De gebiedsanalyses beschrijven en motiveren de gekozen herstelmaatregelen in en nabij elk Natura
2000-gebied.39 De keuze van de herstelmaatregelen is gebaseerd op een ecologische analyse op landschapsniveau en op standplaatsniveau. Bij de keuze van de herstelmaatregelen is de onderlinge samenhang van hydrologie, bodem en beheer bezien, alsook in welke volgorde de maatregelen worden
genomen. Daarbij is tevens rekening gehouden met de bescherming van andere, niet voor stikstof
gevoelige habitattypen en leefgebieden die op grond van de instandhoudingsdoelstellingen van het
Natura 2000-gebied moeten worden beschermd. De werking en de effectiviteit van de maatregelen
zijn onderbouwd in de in paragraaf 3.4 genoemde herstelstrategieën. In de gebiedsanalyses is aangegeven op welke habitattypen of leefgebieden een herstelmaatregel effect heeft en waar, in welke omvang, met welke frequentie en volgens welke planning de maatregelen worden uitgevoerd. Ook is een
doorkijk gegeven naar het tijdvak van het volgende programma. Ecologisch herstel vraagt immers in
veel gevallen meer tijd dan het tijdvak van zes jaar waarvoor het programma geldt.

Overigens zijn al vooruitlopend op de inwerkingtreding van dit programma door het Rijk aan provincies jaarlijks middelen beschikbaar gesteld voor de uitvoering van herstelmaatregelen, die er op gericht zijn om de kwetsbare natuur te beschermen tegen de te hoge stikstofdeposities. Dit is geregeld
in het Onderhandelingsakkoord decentralisatie Natuur (2011). Deze maatregelen zijn vooruitlopend op
het definitieve programma uitgevoerd, op basis van de concept gebiedsanalyses van 2013. De effecten van deze specifiek ten behoeve van het programma aanpak stikstof getroffen maatregelen zijn in
de gebiedsanalyses betrokken.

37

38
39

Artikel 19kh, eerste lid, onderdeel e, van de wet. Deze lijst is gebaseerd op het (ontwerp-) aanwijzingsbesluit van het gebied.
Artikel 19kh, eerste lid, onderdelen a en b en vierde lid, van de wet.
Artikel 19kh, eerste lid, onderdeel g, van de wet.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

26

3. Ecologisch oordeel
Voor elk voor stikstof gevoelig habitattype en leefgebied is met de best beschikbare kennis en gegevens een oordeel gegeven over het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen binnen drie opeenvolgende programma’s van elk zes jaar. In dit oordeel is rekening gehouden met de verwachte daling
in de stikstofdepositie in deze periodes, de te treffen herstelmaatregelen en de depositie- en ontwikkelingsruimte die in het tijdvak van dit eerste programma zal worden gebruikt voor activiteiten. Dit oordeel is uitgedrukt in één van de volgende categorieën:
1a.

Wetenschappelijk gezien is er redelijkerwijs geen twijfel dat de instandhoudingsdoelstellingen op
termijn worden gehaald. Behoud is geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen. 'Verbetering
van de kwaliteit' of 'uitbreiding van de oppervlakte' van de habitattypen of leefgebieden zal in de
gevallen waar dit een doelstelling is in het eerste tijdvak van dit programma aanvangen.

1b.

Wetenschappelijk gezien is er redelijkerwijs geen twijfel dat de instandhoudingsdoelstellingen op
termijn kunnen worden gehaald. Behoud is geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen. 'Verbetering van de kwaliteit' of 'uitbreiding van de oppervlakte' van de habitattypen of
leefgebieden kan in de gevallen waarin dit een doelstelling is in een tweede of derde tijdvak van
dit programma aanvangen.

2.

Er zijn wetenschappelijk gezien twijfels of de achteruitgang zal worden gestopt en of er uitbreiding van de oppervlakte of verbetering van de kwaliteit van de habitattypen of leefgebieden zal
plaatsvinden.

Voor geen van de in het programma opgenomen Natura 2000-gebieden geldt het onder 2 genoemde
oordeel.
In het ecologisch oordeel zijn de positieve effecten van de herstelmaatregelen betrokken die gedurende het tijdvak van dit programma worden uitgevoerd. Verder is in de gebiedsanalyses onderbouwd of
op termijn aanvullende maatregelen nodig zijn om de instandhoudingsdoelstellingen te bereiken. In de
gebiedsanalyses is een doorkijk gegeven naar de herstelmaatregelen die in de tijdvakken van de twee
volgende programma’s uitgevoerd kunnen gaan worden. In de aanloop naar het eerstvolgende programma zal aan de hand van de behaalde resultaten en de ontwikkeling van de kwaliteit van de voor
stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden worden bekeken welke herstelmaatregelen in dat tijdvak genomen moeten worden met het oog op het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen. Voor
deze herstelmaatregelen geldt dat bestuursorganen die bij de vaststelling van het programma betrokken zijn in de aanloop naar het volgende programma nadere afspraken maken over de uitvoering.

§ 3.7. Gebiedsanalyse en beoordeling van ontwikkelingsruimte
De gebiedsanalyses geven voor elk gebied aan wat de omvang van de stikstofdepositie aan het begin
van het tijdvak van het programma is en hoe de stikstofdepositie zoals deze zich naar verwachting in
het gebied zal gaan ontwikkelen met de uitvoering van dit programma. Daarbij is rekening gehouden
met het feit dat het daadwerkelijke gebruik van de ontwikkelingsruimte zal variëren in de tijd. Ook is
de omvang van de depositieruimte en ontwikkelingsruimte bij aanvang van het programma zichtbaar
gemaakt.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

27

HOOFDSTUK 4. BEPALING EN RESERVERING DEPOSITIE- EN ONTWIKKELINGSRUIMTE

§ 4.1. Inleiding
In dit hoofdstuk en in paragraaf 5.5 zijn ter uitvoering van de wet40 de uitgangspunten opgenomen
voor de bepaling van de depositieruimte en ontwikkelingsruimte en voor de toedeling en reservering
van ontwikkelingsruimte. Deze uitgangspunten zijn bindend voor de partijen die dit programma vaststellen. Op basis van deze uitgangspunten zijn in de Regeling programmatische aanpak stikstof regels
gesteld over de toedeling en reservering van ontwikkelingsruimte.41 Overeenkomstig deze uitgangspunten wordt met behulp van AERIUS (zie paragraaf 7.3) de depositie- en ontwikkelingsruimte bepaald. De berekening en prognoses van de stikstofdepositie met AERIUS hebben betrekking op respectievelijk de jaartallen 2014, 2020 en 2030.

De ontwikkelingsruimte is dat deel van de depositieruimte dat bij toestemmingsbesluiten kan worden
‘toegedeeld’ aan activiteiten die leiden tot een toename van de stikstofdepositie op een voor stikstof
gevoelig habitat in een Natura 2000-gebied dat is opgenomen in het onderhavige programma. Relevant in dit verband zijn de volgende in de wet42 genoemde besluiten: een beheerplan voor een Natura
2000-gebied houdende toestemming voor concrete projecten of andere handelingen43, een vergunning
ingevolge de wet44, een omgevingsvergunning waarop hoofdstuk IX van toepassing is45, een bestemmingsplan voor een ontwikkelingsgebied als bedoeld in de Crisis- en herstelwet46 of een tracé- of wegaanpassingsbesluit47. Voor zogenoemde prioritaire projecten kan een deel van de ontwikkelingsruimte
met het oog op toedeling bij een toestemmingsbesluit worden gereserveerd (zie paragraaf 4.2.7). In
hoofdstuk 5 wordt nader ingegaan op een aantal aspecten van de toestemmingverlening.

‘Toedeling’ van ontwikkelingsruimte in een toestemmingsbesluit voor een bepaalde activiteit komt
erop neer dat beschikbare ontwikkelingsruimte wordt gebruikt om toestemming te kunnen verlenen
voor de betrokken activiteit die stikstofdepositie veroorzaakt. Het gaat dan om ontwikkelingsruimte
die niet voor andere activiteiten – de prioritaire projecten – is gereserveerd. Met behulp van AERIUS
Calculator wordt overeenkomstig de in dit hoofdstuk en paragraaf 5.5 neergelegde uitgangspunten
vastgesteld hoeveel ontwikkelingsruimte benodigd is, afgezet tegen de depositie die de activiteit veroorzaakt. De toestemmingverlening gaat gepaard met registratie van de voor de betrokken activiteit
gebruikte ontwikkelingsruimte in AERIUS-register. Deze wordt afgeschreven van de totale ontwikkelingsruimte.48 De afgeschreven ontwikkelingsruimte is daarmee niet meer voor andere activiteiten

40
41
42
43
44
45
46
47

48

Artikel 19kh, vierde lid, van de wet.
Artikelen 19kh, vijfde lid, 19km, eerste lid en 19kn, eerste lid, van de wet.
Artikel19km, eerste lid, van de wet.
Toestemming als bedoeld in artikel 19a, tiende lid, en 19d, tweede lid, van de wet.
Vergunning als bedoeld in artikel 19d van de wet.
Artikelen 47 en volgende van de wet.
Dit specifieke bestemmingsplan moet voldoen aan de eisen van artikel 19db van de wet.
Besluiten waarop respectievelijk artikel 13, zevende lid, van de Tracéwet of artikel 9, vierde lid, van de
Spoedwet wegverbreding van toepassing is.
Artikel 19ko van de wet.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

28

beschikbaar. In het toestemmingsbesluit wordt als zodanig dus geen ontwikkelingsruimte overgedragen aan de initiatiefnemer van de activiteit: het toestemmingsbesluit bevat uitsluitend de toestemming voor de betrokken activiteit, maar leidt tegelijkertijd tot afschrijving van de daarvoor benodigde
ontwikkelingsruimte van de totaal beschikbare ontwikkelingsruimte. In de Regeling programmatische
aanpak stikstof zijn over de registratie nadere regels gesteld.

Biesbosch, foto Beeldbank EZ

§ 4.2. Uitgangspunten bepaling depositie- en ontwikkelingsruimte

4.2.1. Depositieruimte algemeen
1.

Depositieruimte is de ruimte die met dit programma beschikbaar komt voor alle nieuwe ontwikkelingen die leiden tot stikstofdeposities, die vanaf het begin van dit tijdvak plaats gaan vinden.
De depositieruimte geeft aan hoeveel stikstofdepositie door nieuwe economische ontwikkelingen
en de groei van bestaande activiteiten een Natura 2000-gebied verdraagt zonder dat de voor dat
gebied vastgelegde ecologische doelen in gevaar komen. Deze depositieruimte ontstaat door de
daling van de stikstofemissie, en daarmee ook de stikstofdepositie, als gevolg van vaststaand
beleid op het gebied van verkeer, landbouw en industrie en de aanvullende bronmaatregelen in
dit programma.

2.

Het programma is gebaseerd op een scenario waarin gerekend wordt met een economische
groei van 2,5% per jaar. Voor dit scenario is gekozen om maximaal ruimte te kunnen bieden
aan (nieuwe) economische ontwikkelingen en als extra buffer voor onzekerheden in de ontwikkeling van de stikstofdepositie. Ook met dit scenario als uitgangspunt, neemt de depositie in
Nederland door vaststaand beleid nog steeds af. In dit programma zijn aanvullende bronmaatregelen vastgesteld om de stikstofdepositie vanuit de landbouw nog verder omlaag te brengen.
Het totale pakket aan aanvullende landbouwmaatregelen levert landelijk een netto reductie van
ammoniakemissie op van ten minste 10 kiloton per jaar vanaf 2030, hetgeen in de provincies
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

29

Limburg en Noord-Brabant wordt verhoogd met de effecten van de provinciale verordeningen
met betrekking tot de landbouw (zie paragraaf 3.3 en bijlage 4). Van de totale daling van de
stikstofdepositie die wordt bereikt door vaststaand beleid en door generieke bronmaatregelen, is
een deel ingezet om de instandhoudingsdoelstellingen en het natuurherstel in de Natura 2000gebieden te realiseren. Een ander gedeelte is als depositieruimte beschikbaar voor nieuwe ontwikkelingen die stikstof uitstoten.
3.

De omvang van de depositieruimte die voor een voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied
van soorten in een Natura 2000-gebied beschikbaar is, is een hoeveelheid stikstofdepositie per
hectare en wordt uitgedrukt in mol per hectare per jaar. De beschikbare depositieruimte binnen
een Natura 2000-gebied is niet gelijk verdeeld over een Natura 2000-gebied, maar varieert van
hectare tot hectare. In AERIUS heeft een hectare de vorm van een hexagoon (zeshoek).

4.

De depositieruimte die bij aanvang van dit programma per hectare van een voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied van soorten in een Natura 2000-gebied beschikbaar is gesteld, is
opgenomen in de gebiedsanalyses. De omvang van de depositieruimte per Natura 2000-gebied
is als volgt door AERIUS berekend:
a.

Om te beginnen is een prognose gegeven van de omvang van de stikstofdepositie die in het
gebied in het laatste jaar van het tijdvak van dit programma zal plaatsvinden bij een economisch groeiscenario van landelijk gemiddeld 2,5%. De economische groei verschilt tussen
regio’s in Nederland. Bij de bepaling van de depositiebehoefte voor nieuwe economische
ontwikkelingen is rekening gehouden met sectorspecifieke ontwikkelingen, sectorspecifiek
beleid en regionale differentiaties, alsook met de ontwikkelingen ten aanzien van projecten
die zijn opgenomen in het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRTprojecten). Ook is rekening gehouden met projecten van het Ministerie van Defensie, de
verschillende landbouwsectoren, luchthavens en de Tweede Maasvlakte en het Rijnmondgebied. De hoeveelheid stikstofdepositie bij een economische groei van 2,5% per jaar is vervolgens verminderd met de hoeveelheid stikstofdepositie die in het gebied zou plaatsvinden
wanneer er geen economische groei zou zijn. De wijze van berekening is in detail toegelicht
in de factsheets AERIUS Monitor 2014.

b.

De aldus berekende depositiebehoefte voor nieuwe economische ontwikkelingen en de groei
van bestaande activiteiten bij een economische groei van 2,5% wordt vermeerderd met
50% van het effect van de reductie van ammoniakemissies op de stikstofdepositie op het
Natura 2000-gebied tot het eind van het tijdvak van dit programma, als gevolg van de generieke brongerichte maatregelen die met de landbouw zijn afgesproken en de bronmaatregelen in Limburg (zie paragraaf 3.3 en bijlage 4).

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

30

Ter toelichting bij dit schema: de totale depositie (1) daalt door de autonome ontwikkeling, óók
bij de als aanname gehanteerde economische groei van 2,5% (2). De toename van stikstofdepositie als gevolg van de economische groei van 2,5% ten opzichte van het scenario van 0%
groei, is onderdeel van de beschikbaar gestelde depositieruimte. Door de generieke brongerichte maatregelen in de landbouw wordt een extra daling van de stikstofdepositie behaald (3). Van
deze daling wordt 50% beschikbaar gesteld als depositieruimte. Deze wordt opgeteld bij de depositieruimte die is gebaseerd op 2,5% groei economische groei (4).
5.

De totale depositieruimte die voor de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van
soorten in een Natura 2000-gebied beschikbaar is, kan vervolgens worden onderscheiden in drie
delen:
-

depositieruimte die beschikbaar is voor autonome ontwikkelingen;

-

depositieruimte die beschikbaar is voor activiteiten onder grenswaarden, en

-

ontwikkelingsruimte die kan worden toegedeeld in toestemmingsbesluiten voor nieuwe activiteiten.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

31

4.2.2. Depositieruimte autonome ontwikkelingen en activiteiten onder grenswaarden
1.

De omvang van de depositieruimte voor autonome ontwikkelingen is bepaald met het scenario
van een economische groei van 2,5%. Bij de berekening van de depositiebehoefte voor autonome ontwikkelingen is rekening gehouden met vaststaande beleidsmaatregelen en regelgeving.49
De autonome groei is de groei van activiteiten die reeds plaatsvinden bij de aanvang van dit
programma en waarvoor geen toestemming vooraf vereist is. Het gaat dan bijvoorbeeld om
ontwikkelingen als de toename van de productie bij bedrijven – binnen de voorwaarden van een
reeds verleende vergunning op grond van de wet –, de groei van het verkeer en consumentengroei. De depositie door nieuwe activiteiten waarvoor vooraf toestemming is vereist en depositiedoor activiteiten die vallen onder grenswaarden, behoren niet tot de depositie als gevolg van
autonome ontwikkelingen.

2.

De depositieruimte voor grenswaarden is de hoeveelheid stikstofdepositie die voor een voor
stikstof gevoelig habitattype of leefgebied van soorten in een Natura 2000-gebied beschikbaar is
voor activiteiten die vallen onder een grenswaarde.50 Bij de bepaling van de omvang van de beschikbare depositieruimte voor activiteiten onder grenswaarden is een onderscheid gemaakt tussen enerzijds de stikstofdepositie die prioritaire projecten bijkomstig veroorzaken op verder weg
gelegen Natura 2000-gebieden en anderzijds de stikstofdepositie die andere, niet-prioritaire projecten veroorzaken op Natura 2000-gebieden.51 De omvang van de depositieruimte voor activiteiten onder grenswaarden is als volgt bepaald:
a.

Er is 30% genomen van de aan het begin van het tijdvak van dit programma berekende
ontwikkelingsbehoefte voor niet-prioritaire projecten in segment 2.

b.

Daaraan toegevoegd is de hoeveelheid stikstofdepositie die naar verwachting zal worden
veroorzaakt door prioritaire projecten waarop een grenswaarde van toepassing is. De verwachte bijkomstige stikstofdepositie onder de grenswaarde of buiten de afstandsgrenswaarde is opgenomen als depositieruimte voor prioritaire projecten onder grenswaarden. De wijze van berekening is nader toegelicht in de factsheets AERIUS Monitor 2014.

c.

Indien na verloop van tijd het percentage van 30% in een Natura 2000-gebied onvoldoende
blijkt, kan ruimte worden overgeheveld naar de depositieruimte voor activiteiten onder
grenswaarden, ten koste van de ontwikkelingsruimte die beschikbaar is voor niet-prioritaire

49

50

51

Zo is uitgegaan van de door het Ministerie van Infrastructuur en Milieu geprognosticeerde ontwikkelingen in
de sectoren wegverkeer, scheepvaart, luchthavens en spoor. Bij het bepalen van de autonome ontwikkeling
van de stikstofdepositie door het wegverkeer op het hoofdwegennet is de algemene maximumsnelheid voor
motorvoertuigen op autosnelwegen van 130 kilometer per uur als uitgangspunt gehanteerd. Dit is gebaseerd
op het beleidsuitgangspunt dat waar mogelijk de maximumsnelheid op autosnelwegen naar 130 kilometer
per uur wordt gebracht (zie ook Kamerstukken II 2010/11, 32 646, nr. 1). De autonome ontwikkeling van
de stikstofdepositie door het wegverkeer hangt daarnaast ook samen met de infrastructurele projecten, zoals de aanleg of uitbreiding van wegen.
De grenswaarden zijn vastgesteld in artikel 2 van het Besluit grenswaarden programmatische aanpak stikstof. Er is een algemene grenswaarde vastgesteld van 1 mol per hectare per jaar. Voorts is er een specifieke
grenswaarde vastgesteld voor categorieën Rijksinfrastructuurprojecten, uitgedrukt in een afstand tussen een
Rijksinfrastructuurproject en een Natura 2000-gebied. Ingeval de maximale toename van stikstofdepositie
als gevolg van de activiteit op een hectare voor stikstof gevoelig habitattype minder is dan 1 mol, dan wel
sprake is van een grotere afstand tot een Natura 2000-gebied dan de grenswaarde, is voor die activiteit
geen afzonderlijke toestemming vereist.
Zie de factsheets AERIUS Monitor 2014.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

32

projecten (segment 2). Hierover besluit het betrokken bevoegd gezag dat het beheerplan
vaststelt in overeenstemming met de Ministers van Economische Zaken en Infrastructuur en
Milieu.

4.2.3. Ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten (segment 1)
1.

De ontwikkelingsruimte die beschikbaar wordt gesteld voor toedeling52 aan prioritaire projecten
komt overeen met de hoeveelheid stikstofdepositie die deze projecten naar verwachting op de
onderscheiden hectares van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten
veroorzaken. Deze ontwikkelingsruimte is gereserveerd in segment 1. De prioritaire projecten
zijn afzonderlijk of als categorie genoemd of beschreven in de bijlage bij de Regeling programmatische aanpak stikstof.

2.

Onder de prioritaire projecten vallen in ieder geval de MIRT projecten en projecten van het Ministerie van Defensie.53. Het programma borgt dat gedurende de looptijd van de PAS voldoende
ontwikkelingsruimte beschikbaar is voor de uitvoering van de MIRT projecten

3.

De lijst met prioritaire projecten wordt in elk geval jaarlijks geactualiseerd. Zo nodig kan het
onderdeel van de lijst met prioritaire rijksprojecten halfjaarlijks worden geactualiseerd.
Bij de actualisatie kunnen projecten aan de lijst worden toegevoegd of van de lijst worden afgevoerd, of kan de omvang van de gereserveerde ontwikkelingsruimte voor projecten worden bijgesteld. Bij elke actualisatie van de projectenlijst worden de gevolgen van de veranderingen
voor de beschikbare ruimte in segment 2 (niet-prioritaire projecten) betrokken.
Wanneer een bijstelling van de lijst met prioritaire projecten ertoe zou leiden dat er te weinig
ontwikkelingsruimte beschikbaar is in segment 2, dan besluiten de bij het programma betrokken
bestuursorganen of het programma al dan niet bijsturing behoeft.

4.2.4. Ontwikkelingsruimte andere activiteiten (niet-prioritaire projecten; segment 2)
1.

De ontwikkelingsruimte voor activiteiten, niet zijnde prioritaire projecten, is het restant van de
totale depositieruimte na aftrek van de depositieruimte voor autonome ontwikkelingen, de depositieruimte voor activiteiten onder grenswaarden en de ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten. De toedeling54 van ontwikkelingsruimte in segment 2 gaat niet ten koste van de gereserveerde ontwikkelingsruimte voor de prioritaire projecten in segment 1.

2.

Deze ontwikkelingsruimte is vrij beschikbaar om toe te delen aan industriële, agrarische en andere activiteiten waarvoor toestemming is vereist.

52
53

54

Het betreft hier de toedeling bij een toestemmingsbesluit als bedoeld in artikel 19km, eerste lid, van de wet.
Het MIRT Projectenoverzicht wordt jaarlijks als ‘bijstuk’ bij de begroting van het Infrastructuur- en Deltafonds aangeboden aan de Tweede Kamer (het Infrastructuur- en het Deltafonds zijn onderdeel van de begroting van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu). De verschillende versies van het MIRT die de komende jaren tijdens de looptijd van dit programma uitkomen zijn alsdan beschikbaar op
www.rijksoverheid.nl en www.officielebekendmakingen.nl. Voorts gaat het ook om de projecten waarover
gedurende het jaar een voorkeursbesluit en of (ontwerp-) tracébesluit wordt genomen. Ook deze besluiten
zijn terug te vinden op www.rijksoverheid.nl, op de website van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu.
Het betreft hier de toedeling bij een toestemmingsbesluit als bedoeld in artikel 19km, eerste lid, van de wet.
Zie paragraaf 4.1.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

33

4.2.5. Economische ontwikkelingsmogelijkheden voor de landbouwsector
1.

Door vermindering van de ammoniakuitstoot als gevolg van generieke bronmaatregelen zal de
stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden afnemen. De effecten van deze maatregelen verschillen per gebied en nemen toe in de tijd. In de in paragraaf 3.3 genoemde “Overeenkomst generieke maatregelen in verband met het Programma Aanpak Stikstof” is vastgelegd dat landelijk
gemiddeld 56% van het effect van de generieke brongerichte landbouwmaatregelen beschikbaar
komt als depositieruimte voor activiteiten in de landbouwsector.

2.

De depositieruimte voor activiteiten in de landbouwsector is beschikbaar voor activiteiten onder
grenswaarden en als ontwikkelingsruimte in segment 2 en incidenteel in segment 1. In Limburg
kan op een door de provincie Limburg te bepalen tijdstip en wijze, ontwikkelingsruimte beschikbaar worden gesteld ter grootte van 50% van het dalende effect op deposities als gevolg van de
Verordening “Veehouderijen en Natura 2000 Limburg” (2013).

3.

In dit programma is de depositiedaling als gevolg van bedrijfsbeëindiging toegevoegd aan de
depositieruimte voor de landbouw. Deze depositieruimte is additioneel aan de depositieruimte
die is toegekend op basis van de netto groeibehoefte van de landbouw. Deze depositieruimte is
specifiek voor de landbouw beschikbaar.

4.2.6. Uitgangspunten verdeling eerste en tweede helft van het tijdvak programma
1.

Op grond van de wet bepaalt dit programma welk deel van de ontwikkelingsruimte in de eerste
helft en welk deel in de tweede helft van het zesjarig tijdvak van het programma wordt toegedeeld en gereserveerd. Deze verdeling is zodanig dat een evenwichtige toedeling en reservering
van de ontwikkelingsruimte gedurende het tijdvak van het programma is verzekerd.55

2.

Voor de prioritaire projecten in segment 1 heeft de reservering van ontwikkelingsruimte bij aanvang van het programma plaatsgevonden voor de op dat moment bekende projecten.56 De
daadwerkelijke toedeling van ontwikkelingsruimte aan deze prioritaire projecten zal lopende het
tijdvak van het programma plaatsvinden bij het nemen van toestemmingsbesluiten voor die
projecten. De mogelijkheid bestaat dat deze toedeling voor een belangrijk deel zal plaatsvinden
in de eerste helft van het tijdvak van dit programma. Binnen dit systeem is het wettelijk vereiste evenwicht gewaarborgd, omdat een deel van de projecten waarvoor ontwikkelingsruimte is
gereserveerd in de eerste helft van het tijdvak van dit programma kan worden gestart en gerealiseerd, een deel van deze projecten in de eerste helft van het tijdvak kan worden gestart maar
in de tweede helft zal worden gerealiseerd en een deel in de tweede helft zal worden gestart.

3.

Van de ontwikkelingsruimte voor segment 2 is 60% beschikbaar voor toedeling in de eerste
helft van het tijdvak en 40% voor toedeling in de tweede helft van het tijdvak van het programma.

4.

Wanneer er in de eerste helft van het tijdvak een tekort aan ontwikkelingsruimte blijkt te zijn
voor segment 2, dan kan het betrokken bevoegd gezag dat het beheerplan vaststelt in overeenstemming met de ministers van Economische Zaken en Infrastructuur en Milieu besluiten dat er

55
56

Artikel 19kn, derde lid, van de wet.
Artikel 19kn, eerste lid, van de wet.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

34

bij wijze van maatwerk in een specifiek Natura 2000-gebied een andere verdeling wordt gehanteerd dan genoemd onder punt 3, zodat voor dat eerste tijdvak meer ontwikkelingsruimte beschikbaar is. De gewijzigde verdeling zal ook moeten voldoen aan de vereiste van een evenwichtige toedeling en reservering van de ontwikkelingsruimte gedurende het tijdvak van het
programma. Voor aanpassing van de verdeling binnen één Natura 2000-gebied is geen wijziging
van het programma nodig.
5.

Drie jaar na de aanvang van dit programma wordt door de bij het programma betrokken bestuursorganen per Natura 2000-gebied en per hectare bezien in hoeverre de ontwikkelingsruimte die beschikbaar is in de tweede helft van het tijdvak van het programma moet worden bijgesteld. Tevens wordt dan inzichtelijk gemaakt hoeveel ontwikkelingsruimte naar verwachting beschikbaar kan worden gesteld in de eerste helft van het tijdvak van het volgende programma.57

4.2.7. Uitgangspunten reservering (segment 1)
1.

In de Regeling programmatische aanpak stikstof58 zijn de prioritaire projecten59 opgenomen
waarvoor ontwikkelingsruimte is gereserveerd (segment 1).

2.

Prioritaire projecten zijn:
a.

rijksprojecten van aantoonbaar nationaal maatschappelijk belang, aangedragen door de
Staatssecretaris van Economische Zaken, de Minister van Infrastructuur en Milieu of de Minister van Defensie en

b.

projecten van aantoonbaar nationaal of provinciaal maatschappelijk belang, aangedragen
door provincies.

3.

Er is alleen ontwikkelingsruimte gereserveerd voor prioritaire projecten, indien:
a.

aannemelijk is dat voor dat project een toestemmingsbesluit wordt genomen in het tijdvak
waarin het programma van toepassing is, zodat niet onnodig ontwikkelingsruimte wordt gereserveerd ten koste van de ontwikkelingsruimte in segment 2;

b.

er voor het project gegevens beschikbaar zijn aan de hand waarvan een inschatting kan
worden gemaakt van de stikstofdepositie die het project op een Natura 2000-gebied zal veroorzaken.

4.2.8. Uitgangspunten toedeling segment 2
1.

Bij de toedeling van ontwikkelingsruimte in segment 2 kan geen gebruik worden gemaakt van
ontwikkelingsruimte die is gereserveerd voor prioritaire projecten die zijn opgenomen in de bijlage bij Regeling programmatische aanpak stikstof heeft (segment 1).

2.

Voor de toedeling van ontwikkelingsruimte in toestemmingsbesluiten door gedeputeerde staten
voor activiteiten in segment 2, hebben gedeputeerde staten provinciale beleidsregels vastgesteld. Deze beleidsregels gelden als aanvulling op de in dit programma opgenomen regels over
de toedeling van ontwikkelingsruimte. Provincies zijn daarbij uitgegaan van gezamenlijke uit-

57
58
59

Artikel 19kha van de wet.
Ministeriële regeling op grond van artikel 19kn, eerste lid, van de wet.
Dit zijn projecten en andere handelingen als bedoeld in artikel 19d, eerste lid, van de wet.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

35

gangspunten, met als doel dat de toedeling van ontwikkelingsruimte op eenvoudige wijze geschiedt, waarbij recht wordt gedaan aan alle belangen. Daarbij is ruimte gelaten voor nuancering en maatwerk per provincie. Wanneer een aanvraag van toestemming niet voldoet aan de
provinciale beleidsregels, kan dat voor het bevoegd gezag een reden tot afwijzing van de aanvraag zijn.
3.

De provincies hebben de volgende uitgangspunten gehanteerd als het gezamenlijke startpunt
voor de provinciale beleidsregels:
-

het ontmoedigen van aanvragen van toestemming voor activiteiten waarvoor een onevenredige hoeveelheid ontwikkelingsruimte benodigd is, door middel van een plafond voor toe te
delen ontwikkelingsruimte, zoals een vaste maximum waarde of een maximum groeipercentage;

-

het gefaseerd toedelen van ontwikkelingsruimte om te voorkomen dat de beschikbare ontwikkelingsruimte snel opraakt, door middel van beperkingen aan de frequentie waarmee
door steeds dezelfde aanvrager een beroep kan worden gedaan op ontwikkelingsruimte, bijvoorbeeld eens in de zes jaar of een cumulatief maximum aan depositie van de gezamenlijke aanvragen;

-

het voorkomen van onnodige toedeling van ontwikkelingsruimte, door aan het verlenen van
toestemming als voorwaarde een termijn te stellen waarbinnen de desbetreffende activiteit
daadwerkelijk wordt uitgevoerd, bijvoorbeeld een jaar;

-

het voorkomen van onwenselijke belasting door stikstofdepositie in de nabijheid van Natura
2000-gebieden, door middel van een uitsluiting van toedeling van ontwikkelingsruimte aan
activiteiten met een bepaalde omvang van stikstofdepositie;

-

gedeputeerde staten handelen overeenkomstig de beleidsregels, tenzij dat voor een of meer
belanghebbenden gevolgen zou hebben die wegens bijzondere omstandigheden onevenredig
zijn in verhouding tot de met de beleidsregels te dienen doelen.

4.

Als gedeputeerde staten geen nadere beleidsregels hebben vastgesteld, dan geldt voor de toedeling van ontwikkelingsruimte door gedeputeerde staten voor activiteiten binnen segment 2 de
volgorde van ontvangst van de aanvraag van een toestemmingsbesluit.

5.

De Minister van Economische Zaken is gegeven de bevoegdheidsverdeling op grond van de wet
naar verwachting slechts bij uitzondering bevoegd voor de toestemmingverlening voor projecten
en andere handelingen waarvoor een beroep wordt gedaan op ontwikkelingsruimte in segment 2.
Zolang geen beleidsregels zijn vastgesteld, vindt toedeling van de ontwikkelingsruimte plaats in
volgorde van ontvangst van de aanvragen voor een toestemmingsbesluit.

4.2.9. Uitgangspunten voor de toedeling van ontwikkelingsruimte in de praktijk
1.

De ontwikkelingsruimte wordt net als de depositieruimte uitgedrukt in mol per hectare per jaar.
De ontwikkelingsruimte die per voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied beschikbaar is, is
berekend en vastgesteld op hectareniveau en volgt uit AERIUS (zie paragraaf 7.3 en de factsheets
AERIUS Monitor 2014 voor een toelichting). Per Natura 2000-gebied is in de gebiedsanalyses aan-

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

36

gegeven hoeveel ontwikkelingsruimte bij de aanvang van het programma beschikbaar is. Op
www.AERIUS.nl is deze informatie ook op hectareniveau beschikbaar.
2.

De verlening van toestemming voor een nieuwe activiteit (project of andere handeling) onder toedeling van ontwikkelingsruimte heeft betrekking op de stikstofdepositie die de activiteit per kalenderjaar op een hectare zal veroorzaken. Voor een nieuwe activiteit met een constante emissie
wordt eenmalig ontwikkelingsruimte toegedeeld ter hoogte van de stikstofdepositie die het gevolg
is van die emissie of ter hoogte van de stikstofdepositie die op grond van het toestemmingsbesluit
voor die activiteit is toegestaan. Voor een activiteit waarvan de emissies in de loop van de tijd toeof afnemen, wordt eenmalig ontwikkelingsruimte toegedeeld ter hoogte van de stikstofdepositie in
het jaar waarin deze het hoogst is.

3.

Voor tijdelijke activiteiten wordt de ontwikkelingsruimte toegedeeld op basis van de totale hoeveelheid depositie die de activiteit op een hectare veroorzaakt afgezet tegen een periode van zes
jaar: de jaarlijkse deposities worden bij elkaar opgeteld en gedeeld door zes. Onder een tijdelijke
activiteit wordt verstaan een activiteit waarvoor voor ten hoogste een periode van vijf jaar toestemming wordt verleend. Anders dan bij niet-tijdelijke activiteiten die permanent depositie veroorzaken, wordt dus bij tijdelijke activiteiten niet uitgegaan van een permanente maximale depositie per jaar, maar van de totale depositie op een hectare in een periode van zes jaar. Deze benadering doet recht aan de tijdelijkheid van de activiteit.”

4.

In de situatie dat er in een gebied voor een hectare van een voor stikstof gevoelig habitattype of
leefgebied meer vraag is naar ontwikkelingsruimte dan dat er beschikbaar is en de depositie ruim
onder de kritische depositiewaarde van het betreffende habitattype of leefgebied blijft, kan de depositieruimte opgehoogd worden tot maximaal 70 mol/hectare/jaar onder de kritische depositiewaarde.

5.

In de situatie dat er in een gebied voor een hectare van een voor stikstof gevoelig habitattype of
leefgebied meer vraag is naar ontwikkelingsruimte dan dat er beschikbaar is, kan het bestuursorgaan dat het betrokken beheerplan vaststelt besluiten gebruik te maken van de mogelijkheid om
op die hectare binnen het geldende tijdvak van het programma ten hoogste 35 mol extra ontwikkelingsruimte60 toe te delen. Dit kan alleen als is voldaan aan elk van de volgende voorwaarden:
-

elders in het gebied wordt op een hectare van hetzelfde habitattype of leefgebied dezelfde
hoeveelheid in mindering gebracht op de beschikbare ontwikkelingsruimte, wat niet ten koste
mag gaan van de gereserveerde ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten. Er wordt dus
zodanig uitgemiddeld per habitattype en leefgebied van soorten in het Natura 2000-gebied dat
de gemiddelde afname van de depositie op het betreffende habitat even groot blijft;

-

de toedeling van extra ontwikkelingsruimte leidt niet tot een stijging van de stikstofdepositie
op de betreffende hectare ten opzichte van de stikstofdepositie op die hectare aan de start van
het tijdvak van dit programma;

60

Het maximum van 35 mol/ha/jaar is gebaseerd op het inzicht dat er ecologisch gezien geen aantoonbare
verschillen in de kwaliteit van een habitat zijn door verschillen in depositie die kleiner zijn dan 1 kg/ha/jaar,
hetgeen gelijk staat aan een depositie van 70 mol/ha/jaar. Vanuit het voorzorgsprincipe is in het programma
een maximum aan ontwikkelingsruimte van 35 mol/ha/jaar gehanteerd.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

37

-

het bevoegd gezag heeft zich er door middel van een gebiedsspecifieke ecologische beoordeling van verzekerd dat de toedeling van extra ontwikkelingsruimte voor de desbetreffende
hectare van het voor stikstof gevoelige habitat of leefgebied niet leidt tot aantasting van de
natuurlijke kenmerken van het betrokken Natura 2000-gebied en evenmin tot tussentijdse
verslechtering van de kwaliteit van het habitattype of leefgebied.

6.

Een activiteit die in het eerste tijdvak van zes jaar van dit programma tot uitvoering komt, heeft
enkel ontwikkelingsruimte nodig gedurende dat tijdvak. Wanneer de activiteit in een tijdvak van
een volgend programma nog steeds stikstofdepositie veroorzaakt, is voor dat volgende tijdvak niet
opnieuw ontwikkelingsruimte nodig. De activiteit maakt dan onderdeel uit van de nieuwe startsituatie aan het begin van het tijdvak van het volgende programma en zal worden verwerkt in de totale bijdrage van de desbetreffende sector waar deze activiteit toe behoort.

7.

Wanneer de uitvoering van een activiteit zal plaatsvinden in een tijdvak van een volgend programma, maar voor de activiteit reeds toestemming wordt verleend in het geldende tijdvak van
het programma, dan wordt ook de ontwikkelingsruimte in dit tijdvak toegedeeld en is in het tijdvak van een volgend programma niet opnieuw ontwikkelingsruimte nodig.

8.

De hoeveelheid stikstofdepositie die een activiteit per hectare en per jaar veroorzaakt op een voor
stikstof gevoelig habitat of leefgebied, wordt door de bestuursorganen berekend met behulp van
AERIUS. De benodigde ontwikkelingsruimte wordt in mindering gebracht op de beschikbare ontwikkelingsruimte per hectare voor stikstof gevoelig habitattype en leefgebied. De toedeling van
ontwikkelingsruimte wordt geregistreerd in AERIUS, zodat in AERIUS altijd een overzicht beschikbaar is van de beschikbare ontwikkelingsruimte.

9.

Wanneer de ontwikkelingsruimte die is gereserveerd voor het tijdvak van dit programma niet
wordt benut, dan is deze ontwikkelingsruimte beschikbaar als ontwikkelingsruimte in het tijdvak
van het volgende programma.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

38

Haven en industrie, foto Beeldbank EZ

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

39

HOOFDSTUK 5. TOESTEMMINGEN

§ 5.1. Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de wijze waarop dit programma wordt betrokken bij de verlening
van toestemming aan activiteiten die stikstofdepositie veroorzaken op een Natura 2000-gebied. De
relevante toestemmingsbesluiten zijn opgesomd in paragraaf 4.1.

§ 5.2. Bevoegdheden vergunningverlening op grond van de wet
Gedeputeerde staten van de provincies zijn in de regel het bevoegd gezag voor de verlening van vergunningen op grond van artikel 19d van de wet voor activiteiten die stikstofdepositie veroorzaken op
een of meer Natura 2000-gebieden in een mate en op een wijze dat de natuurlijke kenmerken van die
gebieden daardoor kunnen worden aangetast, of verslechtering van de kwaliteit van habitattypen of
leefgebieden van soorten kan plaatsvinden. Wanneer voor een activiteit een vergunning op grond van
de wet wordt aangevraagd, beoordelen zij of voor die activiteit voldoende ontwikkelingsruimte beschikbaar is. In AERIUS Register houden gedeputeerde staten van de provincies bij hoeveel ontwikkelingsruimte zij hebben toegedeeld, zoals ook de bevoegde gezagen ten aanzien van de andere toestemmingsbesluiten, genoemd in artikel 19km, eerste lid van de wet dat doen.

De hoofdregel is dat de bevoegdheid tot vergunningverlening berust bij gedeputeerde staten van de
provincie waarin het Natura 2000-gebied waarop de desbetreffende activiteit stikstofdepositie veroorzaakt geheel of grotendeels is gelegen (artikel 2, eerste lid, van de wet). Gedeputeerde staten betrekken bij de vergunningverlening tevens de stikstofdepositie die de activiteit veroorzaakt op Natura
2000-gebieden in andere provincies (artikel 2, zesde lid, van de wet). In die situatie verlenen zij de
vergunning in overeenstemming met de gedeputeerde staten van die andere provincies (artikel 2,
vijfde lid, van de wet). Ook betrekken zij bij de vergunningverlening de stikstofdepositie die de activiteit heeft op in het buitenland gelegen Natura 2000-gebieden (artikel 2, zesde lid, van de wet).

Wanneer de activiteit waarop de vergunningaanvraag betrekking heeft evenwel hoofdzakelijk gevolgen
kan hebben voor een Natura 2000-gebied of gedeelte daarvan in één van de andere provincies dan de
provincie die volgens de genoemde hoofdregel bevoegd zou zijn, dan beslissen gedeputeerde staten
van die andere provincie over de aanvraag (artikel 2a, tweede lid, van de wet). Ook dan verlenen die
gedeputeerde staten de vergunning in overeenstemming met gedeputeerde staten van die andere
provincies (artikel 2, vijfde lid, van de wet) en betrekken zij bij de vergunningverlening de stikstofdepositie die de activiteit heeft op in het buitenland gelegen Natura 2000-gebieden (artikel 2, zesde lid,
van de wet).

Wanneer de activiteit uitsluitend stikstofdepositie veroorzaakt op een Natura 2000-gebied dat buiten
Nederland is gelegen, beslissen gedeputeerde staten van de provincie waarin de activiteit wordt uitgevoerd op de aanvraag (artikel 2a, vijfde lid, van de wet).

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

40

Wanneer op het moment dat de aanvraag van een vergunning wordt ingediend nog niet duidelijk is in
welke provincie de activiteit hoofdzakelijk gevolgen zal hebben op Natura 2000-gebieden, is de hoofdregel van toepassing (artikel 2a, derde lid, van de wet).

In uitzonderingsgevallen is de Staatssecretaris van Economische Zaken in plaats van gedeputeerde
staten bevoegd tot verlening van vergunningen op grond van de wet. De uitzonderingsgevallen zijn
opgenomen in het Besluit vergunningen Natuurbeschermingswet 1998. Daarnaast is de Minister van
Infrastructuur en Milieu in overeenstemming met de Staatssecretaris van Economische Zaken het bevoegd gezag voor handelingen met betrekking tot een tracébesluit die stikstofdepositie veroorzaken
op voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten in een Natura 2000-gebied.

Het voorgaande is ook van toepassing in situaties waarin een vergunning wordt verleend onder toepassing van de specifieke wettelijke voorziening voor zogeheten ‘ontwikkelingsgebieden’ als bedoeld in
artikel 2.3 van de Crisis- en herstelwet. Overeenkomstig artikel 19db van de wet kan een bestemmingsplan voor een dergelijk ontwikkelingsgebied de voorwaarden, voorschriften en beperkingen bevatten waaronder voor de concrete activiteiten die het plan mogelijk maakt een vergunning kan worden verleend door gedeputeerde staten of in voorkomend geval de Staatssecretaris van Economische
Zaken.

§ 5.3. De rol van het programma in het kader van de toestemmingverlening

Vereiste van een passende beoordeling
Voor een nieuwe activiteit, die moet worden aangemerkt als een project in de zin van artikel 19d,
eerste lid, van de wet en die niet direct verband houdt met of nodig is voor het beheer van een Natura
2000-gebied, dient een passende beoordeling te worden gemaakt wanneer die activiteit significante
gevolgen kan hebben voor een Natura 2000-gebied.61 Het vereiste van een passende beoordeling
geldt eveneens voor andere toestemmingsbesluiten voor activiteiten met mogelijk significante gevolgen voor een Natura 2000-gebied; de betrokken besluiten zijn genoemd in artikel 19km van de wet.
Bij de beoordeling of een activiteit significante gevolgen kan hebben, dient niet alleen te worden gekeken naar de gevolgen van de activiteit zelf, maar ook naar de gevolgen die de activiteit in combinatie
met andere activiteiten of plannen kan hebben. Aan de nieuwe activiteit kan vervolgens enkel toestemming worden verleend, wanneer op grond van de passende beoordeling is vastgesteld dat de
natuurlijke kenmerken van het betrokken Natura 2000-gebied daardoor niet zullen worden aangetast.62 Daarbij mogen de positieve effecten van mitigerende maatregelen bij de passende beoordeling
worden betrokken.

61

Artikel 19f van de wet.

62

Artikel 19g van de wet.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

41

Passende beoordeling programma
Dit programma is per gebied en op generiek niveau passend beoordeeld. De beoordeling heeft plaatsgevonden in de gebiedsanalyses en in het algemene deel van passende beoordeling dat onderdeel
uitmaakt van de plan MER. In die passende beoordeling zijn de in het programma opgenomen maatregelen en de toedeling van ontwikkelingsruimte beoordeeld op hun gevolgen voor alle Natura 2000gebieden en de daarbinnen aanwezige habitattypen en leefgebieden van soorten. Op grond hiervan is
de conclusie getrokken dat het gebruik van de in dit programma opgenomen ontwikkelingsruimte niet
leidt tot verslechtering of aantasting van de natuurlijke kenmerken gelet op de instandhoudingsdoelstellingen voor het desbetreffende gebied. Deze conclusie geldt voor het programma zelf, voor activiteiten waaraan ontwikkelingsruimte wordt toegedeeld of van depositieruimte gebruik maken. Bij de
verlening van toestemming aan activiteiten kan derhalve voor de passende beoordeling van de stikstofdepositie gebruik worden gemaakt van het programma. Een afzonderlijke beoordeling van de effecten van de stikstofdepositie voor het betrokken Natura 2000-gebied door de initiatiefnemer is dan
niet meer nodig. Onder toedeling van de benodigde ontwikkelingsruimte bij de toestemmingverlening
verzekert het bevoegd gezag zich ervan dat een project de natuurlijke kenmerken van een Natura
2000-gebied niet aantast.

Passende beoordeling activiteit
Een toestemmingsbesluit voor een activiteit die een project is en waaraan ontwikkelingsruimte wordt
toegedeeld, bestaat voor de beoordeling van de stikstofdepositie als gevolg van die activiteit uit de
volgende onderdelen:
-

een berekening met behulp van het reken- en registratie-instrument AERIUS van de toename van
stikstofdepositie die door het project wordt veroorzaakt op de voor stikstof gevoelige habitattypen
en leefgebieden in een Natura 2000-gebied dat is opgenomen in het programma;

-

per project een kwantificering van de benodigde ontwikkelingsruimte, die gelijk is aan de toename
van de stikstofdepositie per hectare per jaar die door de activiteit wordt veroorzaakt;

-

een verwijzing naar het programma en de passende beoordeling die in het kader van het programma voor het desbetreffende Natura 2000-gebied is gemaakt dat ontwikkelingsruimte kan
worden uitgegeven;

-

de conclusie, op basis van het programma en de conclusies van de passende beoordeling die in
het kader van het programma is gemaakt dat het project met het toedelen van voldoende ontwikkelingsruimte niet leidt tot aantasting van de natuurlijke kenmerken van het desbetreffende Natura 2000-gebied.

Ingeval andere aspecten van de activiteit dan stikstokstofdepositie – bijvoorbeeld licht of geluid - significante effecten kunnen hebben, dan zullen deze afzonderlijk passend moeten worden beoordeeld.
Toestemming kan dan pas worden verleend, indien ook ten aanzien van deze aspecten zekerheid is
verkregen dat de natuurlijke van het Natura 2000-gebied daardoor niet worden aangetast.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

42

Maatregelen programma
De programmatische aanpak leidt er toe dat de generieke bronmaatregelen en de gebiedsgerichte
herstelmaatregelen niet specifiek gekoppeld of te koppelen zijn aan de activiteit waaraan toestemming
wordt verleend. De maatregelen in het programma vormen een totaalpakket aan maatregelen waarmee op het niveau van het programma wordt gewaarborgd dat de kwaliteit van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden behouden wordt en op termijn de instandhoudingsdoelstellingen
voor die habitattypen en soorten met een voor stikstof gevoelig leefgebied kunnen worden gerealiseerd. Op basis van het programma kan het bevoegd gezag voor de vergunningverlening met zekerheid vaststellen dat, tegen de achtergrond van de staat van de habitattypen en leefgebieden van soorten, de geprognosticeerde effecten van autonome ontwikkelingen en het algehele en geborgde overheidsbeleid, de effecten van een individuele activiteit niet significant zijn voor een Natura 2000gebied. De voor een individuele activiteit beschikbare ontwikkelingsruimte - die wordt toegekend en
afgeschreven bij vergunningverlening voor dat project – brengt dat tot uitdrukking.

Andere handelingen, geen passende beoordeling
Voor een activiteit die niet is aan te merken als project, maar is aan te merken als ‘andere handeling’
in de zin van de wet waarvoor op grond van artikel 19d van de wet een vergunning is vereist vanwege
de stikstofdepositie die die handeling op een Natura 2000-gebied veroorzaakt, geldt het toetsingskader van artikel 19e van de wet. Voor een andere handeling is geen passende beoordeling vereist. Het
bevoegd gezag moet op grond van dat toetsingskader tot het oordeel komen of - als gevolg van deze
andere handeling - de realisering van de instandhoudingsdoelstelling voor de voor stikstof gevoelige
habitattypen of leefgebieden in gevaar komt en ter voorkoming daarvan maatregelen nodig zijn. Ook
moet rekening gehouden worden met een op grond van artikel 19a of artikel 19b van de Nbwet vastgesteld beheerplan en de vereisten op economisch, sociaal en cultureel gebied, alsmede regionale en
lokale bijzonderheden. Anders dan bij een passende beoordeling hoeft daarbij door het bevoegd gezag
niet te worden gekeken naar de gevolgen die de andere handeling in combinatie met andere activiteiten of plannen kan hebben. Het toekennen van ontwikkelingsruimte is geen vereiste voor de toestemmingverlening aan een andere handeling. De stikstofdepositie die wordt veroorzaakt door andere
handelingen is voor een deel reeds verwerkt in de depositieruimte waar in het programma rekening
mee is gehouden voor de autonome groei van activiteiten. Hierin is bijvoorbeeld ook rekening gehouden met allerhande feitelijke verrichtingen. Wanneer uit AERIUS en de daarbij behorende factsheets63
kan worden afgeleid dat met deze andere handeling reeds aanwijsbaar rekening is gehouden bij de
bepaling van het deel van de beschikbare depositieruimte, niet zijnde ontwikkelingsruimte, kan het
bevoegd gezag dit betrekken bij het verlenen van toestemming aan deze andere handeling - althans
ten aanzien van het stikstofaspect - en is daarvoor geen ontwikkelingsruimte nodig. In dat geval is
immers reeds in het kader van het programma uitgesloten dat de andere handeling tot negatieve gevolgen kan leiden voor het Natura 2000-gebied. Zo niet, dan zal het bevoegd gezag bezien of aan
deze andere handeling ontwikkelingsruimte kan worden toegedeeld.

63

www.aerius.nl/factsheets
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

43

§ 5.4. Grenswaarden
Voor activiteiten die vallen onder een grenswaarde is op voorhand op het niveau van het programma
uitgesloten dat deze afzonderlijk of in combinatie met andere plannen of activiteiten de natuurlijke
kenmerken van een Natura 2000-gebied kunnen aantasten, waar het gaat om de effecten van stikstofdepositie. Voor deze activiteiten is daarom geen individuele toestemming vereist, waar het gaat
om de stikstofaspecten. Hiermee wordt voor initiatiefnemers van activiteiten die een zeer beperkte
toename van stikstofdepositie tot gevolg hebben een vermindering van de administratieve lasten bereikt. Bovendien wordt voorkomen dat er voor een enkele activiteit ontwikkelingsruimte nodig is voor
een groot aantal (ver weg gelegen) Natura 2000-gebieden, wanneer die activiteit op meerdere gebieden een hele kleine stikstofdepositie veroorzaakt. Wanneer een activiteit onder een grenswaarde valt,
maar tevens andere gevolgen kan hebben voor Natura 2000-gebieden dan de depositie van stikstof,
zoals gevolgen door licht of geluid, dan kan voor die gevolgen mogelijk wel toestemming vereist zijn.
Om zeker te stellen dat de stikstofdepositie als gevolg van de activiteiten onder de grenswaarden de
natuurlijke kenmerken van een Natura 2000-gebied niet kunnen aantasten, ook niet in combinatie
met andere plannen of activiteiten, is in het programma depositieruimte begroot ter grootte van de
verwachte omvang van de depositie door de activiteiten die onder grenswaarden vallen. Dit deel van
de depositieruimte is niet beschikbaar als ontwikkelingsruimte voor de toestemmingverlening aan
nieuwe activiteiten. De verwachte depositie als gevolg van de activiteiten onder grenswaarden is als
onderdeel van de totale depositieruimte meegenomen in de gebiedsanalyses voor de in dit programma
opgenomen Natura 2000-gebieden. Het gebruik van de depositieruimte voor activiteiten onder een
grenswaarde zal worden gemonitord. De hoogtes van de grenswaarden zijn vastgesteld in het Besluit
grenswaarden programmatische aanpak stikstof64. Dit besluit gaat uit van een generieke grenswaarde
van 1 mol per hectare per jaar op een voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied in een Natura
2000-gebied. Daarnaast is een grenswaarde vastgesteld van 3 kilometer voor activiteiten die betrekking op het hoofdwegennet en een grenswaarde van 5 kilometer voor activiteiten die betrekking hebben op het hoofdvaarwegennet, voor zover deze betrekking hebben op de scheepvaartfunctie van de
vaarweg.

§ 5.5. Vergunningverlening en bestaande situaties
Voor elk project – waaronder de oprichting van een bedrijf – dat in het verleden is gerealiseerd en dat
mogelijk significant negatieve gevolgen heeft voor een Natura 2000-gebied moet op grond van artikel
6, derde lid, van de Habitatrichtlijn door het bevoegde gezag toestemming zijn verleend op basis van
een passende beoordeling. Een uitzondering geldt als voor dat project al vóór de referentiedatum toestemming is verleend in de vorm van een vergunning of een melding krachtens de Wet milieubeheer
of de daaraan voorafgaande Hinderwet. De referentiedatum is de datum waarop deze verplichting tot
het opstellen van een passende beoordeling voor projecten met mogelijk significant negatieve gevolgen ingevolge de Habitatrichtlijn voor het betrokken gebied van toepassing werd. Bij de Habitatricht-

64

Gebaseerd op artikel 19kh, zevende lid, van de wet.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

44

lijngebieden was dat moment 7 december 200465 en bij de Vogelrichtlijngebieden was dat 10 juni
1994 of – als dat later is – de datum van aanwijzing van het Vogelrichtlijngebied.
Veel bedrijven66 bestonden al vóór de referentiedatum. Deze zijn soms uitgebreid of gewijzigd, ook na
de referentiedatum. Voorts zijn er nieuwe bedrijven opgericht. Niet altijd is toestemming verleend op
basis van een passende beoordeling. In dat licht is de vraag van welke uitgangssituatie moet worden
uitgegaan bij de toekomstige verlening van vergunningen op grond van de wet (in deze paragraaf
genoemd: Nbwetvergunningen)67, ingeval sprake is van uitbreiding of wijziging van bestaande bedrijven leidend tot een toename van de stikstofdepositie op de in het programma opgenomen Natura
2000-gebieden boven de grenswaarde. Hieronder wordt toegelicht wat, afhankelijk van eerdere vergunningverlening, de uitgangsituatie dient te zijn.

Beoordeling wijziging bedrijven die reeds een Nbwetvergunning hebben
Als voor een bedrijf al een onherroepelijke Nbwetvergunning is verleend, geldt de vergunde situatie
als uitgangssituatie ingeval nieuwe vergunningverlening wegens uitbreiding of wijziging van het bedrijf
aan de orde is. Voor de toename van de stikstofdepositie die het gevolg is van de uitbreiding of wijziging moet dan – als de grenswaarde wordt overschreden - een beroep worden gedaan op de ontwikkelingsruimte die op grond van het programma beschikbaar is.

Beoordeling bedrijven die bestonden vóór de referentiedatum en die nadien niet zijn gewijzigd
Voor bedrijven die als zodanig al bestonden vóór de referentiedatum en die sindsdien niet zijn gewijzigd, gold niet de verplichting van de Habitatrichtlijn om een passende beoordeling op te stellen in
verband met mogelijke significant negatieve gevolgen voor het betrokken Natura 2000-gebied. Ingeval bij deze categorie van bedrijven een wijziging of uitbreiding aan de orde is, zal de daarvoor te
verlenen Nbwetvergunning betrekking moeten hebben op zowel de uitbreiding of wijziging als de niet
eerder op grond van de Nbwet vergunde bestaande exploitatie, dus de gehele exploitatie na de wijziging of uitbreiding.
Er behoeft echter alleen voor de toename van de stikstofdepositie die het gevolg is van de uitbreiding
of wijziging van het bedrijf ten opzichte van de feitelijke stikstofdepositie die het betrokken bedrijf
veroorzaakte vóór de inwerkingtreding van dit programma een beroep te worden gedaan op de ontwikkelingsruimte die op grond van het programma beschikbaar is, althans als de grenswaarde wordt
overschreden.
Voor de op het moment van vaststelling van het programma veroorzaakte feitelijke depositie wordt

65

66

67

Ingeval het Habitatrichtlijngebied later dan 7 december 2004 is toegevoegd aan de door de Europese Commissie op grond van artikel 4 van de Habitatrichtlijn vastgestelde lijst van gebieden van communautair belang, geldt – in plaats van 7 december 2004 - de datum waarop deze lijst werd aangevuld.
In deze paragraaf wordt kortheidshalve steeds gesproken over ‘bedrijven’, maar dat begrip moet ruim worden uitgelegd. Het kan bijvoorbeeld ook gaan om een terrein dat wordt opengesteld voor motorcross of andere inrichtingen in de zin van de Wet milieubeheer.
In deze paragraaf wordt kortheidshalve steeds gesproken over ‘Nbwetvergunningen’, maar daaronder wordt
ook de verklaring van geen bedenkingen in het kader van de omgevingsvergunning begrepen als bedoeld in
hoofdstuk IX van de wet.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

45

geen ontwikkelingsruimte toegedeeld, want deze feitelijke depositie maakt immers onderdeel uit van
de achtergronddepositie waarmee AERIUS heeft gerekend en die is meegenomen in de passende beoordeling die ten grondslag ligt aan het programma. Derhalve kan bij de toestemmingverlening voor
de stikstofdepositie die het betrokken bedrijf veroorzaakte vóór de inwerkingtreding van het programma worden verwezen naar de passende beoordeling van het programma.

Beoordeling bedrijven die na de referentiedatum zijn opgericht of gewijzigd zonder Nbwet vergunning
(‘interimmers’)
Door verschillende oorzaken heeft bij nieuw vestiging van bedrijven of een als ‘project met mogelijk
significant negatieve gevolgen’ aan te merken uitbreiding of wijziging van bedrijven na de referentiedatum niet altijd vergunningverlening op basis van een passende beoordeling plaatsgevonden. De
bedrijven waarvoor dit geldt worden ook wel ‘interimmers’ genoemd. Eén van de oorzaken is dat de
passende beoordeling op grond van de wet pas op 1 oktober 2005 verplicht werd, gekoppeld aan een
eigenstandige Nbwetvergunning. Daar komt bij dat die verplichting door een gebrek in de wet nog niet
direct voor alle Natura 2000-gebieden van toepassing was. Dat gebrek is met ingang van 1 februari
2009 hersteld. Het is aan het desbetreffende bevoegde gezag voor de vergunningverlening zèlf om
zijn beleid te bepalen ten aanzien van het legaliseren van deze situaties.

Ingeval bij ‘interimmers’ vergunningverlening voor nieuwe uitbreidingen of wijzigingen aan de orde is,
geldt in beginsel hetzelfde als voor de hiervoor besproken categorie van bedrijven die als zodanig
reeds vóór de referentiedatum bestonden. Ook hier is immers de feitelijke depositie die het bedrijf
veroorzaakte op het moment van vaststelling van het programma als achtergronddepositie meegenomen in de passende beoordeling die ten grondslag ligt aan het programma. Voor de categorie van de
‘interimmers’ geldt derhalve als basisbenadering:
1.

de vergunning moet betrekking hebben op zowel de uitbreiding of wijziging als op de niet eerder
op grond van de Nbwet vergunde bestaande exploitatie, dus de gehele exploitatie na de wijziging
of uitbreiding;

2.

voor de toename van de stikstofdepositie ten opzichte van de feitelijke depositie die het bedrijf op
het moment van vaststelling van het programma veroorzaakte moet een beroep op ontwikkelingsruimte worden gedaan;

3. voor de feitelijke stikstofdepositie die het betrokken bedrijf veroorzaakte vóór de vaststelling van
het programma kan worden verwezen naar de passende beoordeling die ten grondslag ligt aan het
programma. Toekenning van ontwikkelingsruimte hiervoor blijft achterwege.
Voor de ‘interimmers’ wordt aan het bevoegde gezag voor de toestemmingverlening68 evenwel de
keuze gelaten om, als verfijning op deze basisbenadering, maatwerk toe te passen ten aanzien van de
wijze van omgang met wijzigingen van bedrijven die zonder Nbwetvergunning hebben plaatsgevonden

68

Volgens de hoofdregel zijn dit gedeputeerde staten van de provincie waarin het Natura 2000-gebied waarop
een bedrijf stikstofdepositie veroorzaakt geheel of grotendeels is gelegen.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

46

na 1 februari 2009, de datum waarop de Nbwetvergunningplicht eerst op àlle Natura 2000-gebieden
van toepassing was. Dit biedt de provincies de mogelijkheid om op de vergunningverlening hetzelfde
provinciale beleid van toepassing te verklaren als is gehanteerd bij de vergunningverlening tot de inwerkingtreding van het programma. Daarnaast kan het bevoegd gezag door middel van beleidsregels
beperkingen stellen ten aanzien van het toekennen van ontwikkelingsruimte aan interimmers in het
tijdvak van dit programma. Dit doet recht aan de ondernemers die conform de Nb-wet hebben gehandeld.

§ 5.6. Extern salderen
De in artikel 19kr van de wet opgenomen mogelijkheid van extern salderen vindt ten aanzien van in
het programma opgenomen Natura 2000-gebieden alleen in uitzonderlijke gevallen plaats, in overeenstemming met de andere bestuursorganen die het programma hebben vastgesteld dan wel daarmee
hebben ingestemd.

§ 5.7. Buurlanden

5.7.1. Inleiding
Activiteiten die plaatsvinden op Nederlands grondgebied kunnen stikstofdepositie veroorzaken op voor
stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden in Natura 2000-gebieden die in het buitenland zijn
gelegen. In het geval hiervan sprake is, moet de aanvraag van een toestemmingsbesluit ook betrekking hebben op de stikstofdepositie op die buitenlandse Natura 2000-gebieden en de mogelijke schadelijke gevolgen daarvan. Het Nederlandse bevoegd gezag betrekt de mogelijke effecten op de buitenlandse gebieden bij de behandeling van de aanvraag van het toestemmingsbesluit.
Andersom kunnen activiteiten die op buitenlands grondgebied plaatsvinden, stikstofdepositie veroorzaken op de voor stikstof gevoelige habitattypen of leefgebieden in Nederlandse Natura 2000gebieden. Het is aan het desbetreffende buitenlandse bevoegd gezag om over de toelaatbaarheid van
die activiteiten te besluiten overeenkomstig de regels die gelden ingevolge de Vogelrichtlijn en de
Habitatrichtlijn.

Ingeval sprake is van een activiteit die leidt tot een stikstoftoename op een buitenlands gebied, kan
bij de toestemmingsverlening geen beroep worden gedaan op ontwikkelingsruimte die op grond van
dit programma beschikbaar is. Het programma bevat immers uitsluitend ontwikkelingsruimte voor in
Nederland gelegen Natura 2000-gebieden overeenkomstig het voor Nederland geldende juridische
kader en op basis van de voor die gebieden opgestelde gebiedsspecifieke onderbouwing in de gebiedsanalyses. Voor buitenlandse gebieden zal steeds – met toepassing van het aldaar geldende toetsingskader en rekening houdend met de specifieke kenmerken van de betrokken gebieden - afzonderlijk moeten worden getoetst of er sprake is van mogelijk significant negatieve gevolgen.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

47

5.7.2. Toetsingskaders
Nederland heeft met Duitsland en met België overlegd over de wijze waarop de bevoegde gezagen bij
de beoordeling van aanvragen van toestemmingsbesluiten de gevolgen toetsen van activiteiten die
stikstofdepositie veroorzaken op buitenlandse Natura 2000-gebieden. Nederland zal voor de toetsing
van activiteiten die in Nederland plaatsvinden met gevolgen voor Natura 2000-gebieden in Duitsland
of België dezelfde toetsingskaders hanteren als Duitsland en België zelf. Bijlage 5 beschrijft de huidige
toetsingskaders van Duitsland en België.

Het ligt in de rede dat Duitsland en België de gevolgen van op hun grondgebied plaatsvindende activiteiten voor de stikstofdepositie op Nederlandse Natura 2000-gebieden dezelfde toetsingskaders hanteren als Nederland. Op dit moment toetsen Duitsland en België deze effecten niet. Nederland is hierover in gesprek met Duitsland, Wallonië en Vlaanderen.

5.7.3. Depositie door buitenlandse bronnen
Dit programma en AERIUS maken het mogelijk de herkomst van de stikstofdepositie in alle Nederlandse Natura 2000-gebieden te herleiden naar lokale bronnen – per sector –en naar nationale en
buitenlandse bronnen. Daarmee kan de bijdrage van de verschillende bronnen in de daling van de
depositie inzichtelijk worden gemaakt en zullen op basis daarvan aanvullende brongerichte of herstelmaatregelen getroffen moeten worden wanneer de daling in de stikstofdepositie als gevolg van nationale en lokale bronnen onvoldoende depositieruimte oplevert om de (lokale) ontwikkelingsbehoefte te
faciliteren.

Het programma houdt rekening met deposities vanuit de buurlanden. Deze is verdisconteerd in de
prognoses van de autonome ontwikkeling van de stikstofdepositie en daarmee mede afgewogen bij
het opstellen van de gebiedsanalyses. Hierbij is op basis van de beschikbare generieke gegevens van
RIVM rekening gehouden met de huidige en de verwachte toekomstige ontwikkelingen met betrekking
tot emissies vanuit de buurlanden. Daarbij wordt uitgegaan van een daling in de komende jaren. In de
gebiedsanalyses wordt per gebied de omvang van de huidige en toekomstige stikstofdepositie aangegeven met daarbij een onderverdeling naar de herkomst van de depositie. Het ‘buitenland’ is één van
deze categorieën.

Wanneer blijkt dat een achterblijvende daling of zelfs een toename van de stikstofdepositie herleidbaar is tot buitenlandse bronnen, zal conform de uitgangspunten van bijsturing (hoofdstuk 6) worden
gehandeld. In de situatie dat een wezenlijk deel van de depositie – meer van 50% - wordt veroorzaakt
door buurlanden en hierdoor tekorten ontstaan in de ontwikkelingsruimte, geldt het uitgangspunt dat
de oplossing een verantwoordelijkheid is van alle bij het programma betrokken bevoegde gezagen. Bij
stijging van de deposities zal Nederland er bovendien bij het desbetreffende land op aandringen dat
het zijn verantwoordelijkheid neemt.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

48

Bunnik, foto https://beeldbank.rws.nl, Rijkswaterstaat / Snow white fotografie

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

49

HOOFDSTUK 6. MONITORING EN BIJSTURING

§ 6.1. Inleiding
De doelstelling van het programma is het beschermen en ontwikkelen van kwetsbare, voor stikstof
gevoelige, natuur terwijl tegelijkertijd economische ontwikkelingen mogelijk blijven. Om deze doelstelling te realiseren moet tenminste aan een aantal voorwaarden blijvend worden voldaan: het ecologisch oordeel moet positief blijven en het programma moet als passende beoordeling kunnen blijven
dienen voor toestemmingsbesluiten. Voor het volgen en bewaken van de realisatie van de doelstellingen van dit programma is een zorgvuldig systeem van monitoring, rapportage en bijsturing noodzakelijk. De partners van dit programma zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor dit systeem. Ten behoeve
van de interpretatie van de gegevens uit de monitoringsrapportages en nieuwe (wetenschappelijke)
inzichten en de voorbereiding van de besluitvorming over eventuele bijsturing door het Bestuurlijk
Overleg is de Interbestuurlijke Adviesgroep PAS69 opgericht. Het PAS-bureau70 coördineert de rapportagecyclus, stelt de jaarlijkse monitorings- en bijsturingsrapportage op, signaleert ontwikkelingen die
relevant zijn voor de uitvoering van het programma en ondersteunt bij het opstellen van adviezen
over monitoring en bijsturing.

Met de monitoring en rapportage wordt gevolgd of de stikstofdepositie en de kwaliteit van de voor
stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden zich ontwikkelen overeenkomstig aannames die ten
grondslag liggen aan dit programma en of de uitvoering verloopt zoals in het programma vastgelegd.
Monitoring en rapportage zijn gericht op:
-

zicht geven en houden op de ontwikkeling van de stikstofgevoelige natuur in de gebieden die
onderdeel uitmaken van het programma, met oog op de instandhoudingsdoelstellingen;

-

zicht geven en houden op de ontwikkeling van de stikstofemissies (landelijk) en –depositie
(landelijk en in Natura 2000-gebiedeninclusief prognoses voor vastgestelde jaren);

-

zicht geven en houden op de beschikbare en uitgegeven hoeveelheid depositie- en ontwikkelingsruimte ten behoeve van (nieuwe) economische activiteiten;

-

zicht geven en houden op de voortgang van de uitvoering van maatregelen afgesproken in het
programma en de effecten daarvan.

Informatie uit de monitoring en uit nieuwe (wetenschappelijke) inzichten wordt jaarlijks in de monitoringsrapportage geduid in relatie tot de passende beoordeling en het ecologisch oordeel van de gebiedsanalyses. Wanneer uit deze rapportage blijkt dat het doelbereik van het programma in gevaar
komt, besluiten de formeel bij het programma betrokken bestuursorganen gezamenlijk of bijsturing

69

70

De Interbestuurlijke Adviesgroep PAS werkt onder mandaat van de Regiegroep Natura 2000 / PAS. Hierin
zijn de eigenaren van het programma aanpak stikstof op ambtelijk niveau vertegenwoordigd: de ministeries
van Economische Zaken (voorzitter), van Infrastructuur en Milieu en van Defensie, het IPO en het PASbureau (secretariaat).
Het PAS-bureau is een onafhankelijke interbestuurlijke organisatie waarin de PAS-partijen samenwerken.
Het PAS-bureau is ondergebracht in de uitvoeringsorganisatie van de provincies, BIJ12, waarbij de monitoring op het gebied van stikstof wordt uitgevoerd door het RIVM. Het PAS-bureau wordt aangestuurd door de
interbestuurlijke Regiegroep Natura 2000 / PAS.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

50

van (onderdelen) van het programma aan de orde is. Daarbij worden de handelingsopties integraal
beoordeeld. Integraal houdt in dat bij de overweging alle relevante bijsturingsknoppen worden meegenomen en de oplossing niet per definitie wordt gezocht op het terrein waar de oorzaak ligt. Integraal houdt ook in dat het schaalniveau waarop bijsturing noodzakelijk is wordt beschouwd (generiek
of gebiedsgericht), waarbij tevens kosteneffectiviteit en redelijkheid worden overwogen.

In het derde jaar na inwerkingtreding wordt een tussenevaluatie van het programma uitgevoerd conform artikel 19kha van de Natuurbeschermingswet 1998. Hierbij worden alle relevante gegevens betrokken die in het kader van het programma verzameld worden. De wet geeft diverse mogelijkheden
om (onderdelen van) het programma gedurende de looptijd bij te sturen. Deze mogelijkheden zijn
samengevat in bijlage 6. Zo kunnen bron- en herstelmaatregelen worden vervangen en toegevoegd en
kunnen de beschikbare hoeveelheid en de verdeling van ontwikkelingsruimte (ruimtelijk en in tijd)
worden aangepast. Het programma kan halfjaarlijks worden gewijzigd wanneer dit noodzakelijk is om
de lijst met prioritaire projecten in de Regeling programmatische aanpak stikstof te actualiseren. In
het geval dat uit monitoringsrapportages blijkt dat de doelstellingen van het programma in gevaar
komen, kan de beschikbaarheid van ontwikkelingsruimte voor projecten en andere handelingen die
leiden tot een toename van de stikstofdepositie op het betrokken Natura 2000-gebied tijdelijk worden
beperkt.

In het zesde jaar na inwerkingtreding van het programma vindt een integrale evaluatie van het programma plaats. Met behulp van de verzamelde monitoringsinformatie en uitvoeringservaring van de
eerste 5 jaar van het programma worden de uitgangspunten opnieuw geijkt voor de vaststelling van
een programma voor een volgend tijdvak van zes jaar. Dat betekent een doorontwikkeling van de
herstelstrategieën en evaluatie en actualisatie van de gebiedsanalyses. Daarmee kunnen de herstelmaatregelen en eventuele aanvullende bronmaatregelen voor het volgende tijdvak van het programma worden vastgelegd.

Borging natuurkwaliteit
In de gebiedsanalyses is voor ieder voor stikstof gevoelig habitattype en leefgebied van soorten een
ecologisch oordeel gegeven over het behalen van de daarvoor geldende instandhoudingsdoelstelling.
Met dit ecologisch oordeel is onderbouwd dat de combinatie van uitvoering van de herstelmaatregelen
en de verwachte depositiedaling er voor zorgen dat de voor stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden behouden blijven en, daar waar dit een doelstelling is, verbetering van kwaliteit of uitbreiding
van oppervlakte mogelijk is. Uitgangspunten die aan het ecologisch oordeel ten grondslag hebben
gelegen, zijn opgenomen in de gebiedsanalyses, waaronder de verwachte depositiedaling conform de
prognose die bij aanvang van het programma gemaakt is en de uitvoering van herstelmaatregelen.

Borging economische ontwikkeling
In paragraaf 5.3 is de rol van het programma beschreven in het kader van toestemmingverlening voor
en verplichte melding van activiteiten waarvoor een passende beoordeling is vereist. Om de passende

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

51

beoordeling die in het kader van het programma is gemaakt te kunnen blijven gebruiken in het kader
van toestemmingsbesluiten en meldingen, is het van belang dat deze gedurende de looptijd van het
programma houdbaar blijft. Zolang de ontwikkeling van de depositie en uitvoering en effecten van
herstelmaatregelen verlopen volgens de aannames die zijn gehanteerd bij de vaststelling van het programma, mag verwacht worden dat dit het geval zal zijn. Ondanks de zorgvuldige voorbereiding van
het programma kunnen de ontwikkelingen in de praktijk hiervan afwijken, bijvoorbeeld als gevolg van
ecologische en economische71 ontwikkelingen, nieuwe wetenschappelijke inzichten of onvoorziene
omstandigheden, waardoor de passende beoordeling geactualiseerd dient te worden.

Leeswijzer
In de volgende paragrafen wordt vanuit de bovengenoemde doelstellingen van het programma borging van de natuurkwaliteit en van economische ontwikkeling - beschreven hoe de monitoring en
bijsturing in het kader van dit programma is ingericht. Hierbij worden de mogelijkheden tot bijsturing
van (onderdelen van) het programma beschreven, alsmede de informatiebehoefte die nodig is om
tijdig te kunnen bijsturen. Paragraaf 6.2 beschrijft de mogelijke aanleidingen om bijsturing te overwegen om de natuurkwaliteit en economische ontwikkelingen gedurende de looptijd van het programma
te borgen. Hierbij wordt tevens ingegaan op gebieden die bij inwerkingtreding van dit programma hier
geen onderdeel van uitmaken. De uitgangspunten en bevoegdheden voor bijsturing worden beschreven in paragraaf 6.3. Paragraaf 6.4 beschrijft vervolgens de uitgangspunten van de monitoring en
rapportage. Hierbij wordt beschreven welke informatie nodig is om de voortgang van het programma
te kunnen volgen en tijdig te kunnen bijsturen en wanneer hierover wordt gerapporteerd.

§ 6.2. Borging natuurkwaliteit en economische ontwikkelingen

6.2.1. Inleiding
De natuurdoelstelling van het programma is gericht op het behoud van de voor stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten en indien uitbreiding van oppervlakte of verbetering van kwaliteit een doelstelling zijn, tevens aanvang hiervan in het tijdvak van dit programma, dan wel in het
tijdvak van het volgende programma. Bijsturing is aan de orde, wanneer niet kan worden uitgesloten
dat de natuurdoelstelling van het programma in gevaar is. Om tijdig te kunnen bijsturen is het nodig
om de voortgang en effecten van de herstel- en bronmaatregelen te monitoren, alsmede de natuurkwaliteit zelf.

Het tweede doel van het programma is het kunnen toelaten van nieuwe activiteiten die stikstofdepositie op een Natura 2000-gebied veroorzaken. Bij een toestemmingsbesluit voor een dergelijke activiteit
kan gebruik worden gemaakt van de passende beoordeling van het programma, door aan die activiteit
ontwikkelingsruimte toe te delen. Ook activiteiten waarop een grenswaarde van toepassing is, kunnen

71

Onder economische ontwikkelingen wordt in dit kader bijv. verstaan wijzigingen in de projectenlijst voor
segment 1, zoals nieuwe projecten, dan wel wijzigingen in bestaande projecten, die aanleiding geven om de
toedeling van depositie- en ontwikkelingsruimte zoals beschreven in hoofdstuk 4 te herzien (zie par. 6.3.2).
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

52

gebruik maken van de passende beoordeling van het programma. Indien gedurende de looptijd van
het programma de uitgangspunten waarop de passende beoordeling is gebaseerd wijzigen, moet worden bezien welke consequenties dit heeft voor de conclusies die in de passende beoordeling zijn getrokken en kan bijsturing aan de orde zijn. Tevens kan gedurende de looptijd van het programma
blijken dat de behoefte aan depositie- en ontwikkelingsruimte anders is dan bij aanvang van het programma is ingeschat en vastgesteld. Ook dan kan bijsturing aan de orde zijn.

In de volgende paragrafen wordt uitgewerkt wat de aanleidingen kunnen zijn om het programma (op
onderdelen) bij te sturen, wanneer dat vanuit de borging van het behalen van de doelstellingen nodig
is. Hierbij wordt afzonderlijk ingegaan op de volgende vier onderwerpen: 1) de natuurdoelstelling van
het programma (paragraaf 6.2.2), alsmede de twee sporen waarmee deze doelstelling gerealiseerd
gaat worden, 2) de verbetering van de standplaatscondities door herstelmaatregelen (paragraaf 6.2.3)
en 3) het verminderen van de stikstofemissie en stikstofdepositie door bronmaatregelen (paragraaf
6.2.4). Ten slotte wordt ingegaan op 4) de doelstelling van het mogelijk maken van economische ontwikkelingen (ontwikkelingsruimte) (paragraaf 6.2.5).

6.2.2. Ontwikkeling natuurkwaliteit
Uitgangspunt van het programma is dat de natuurkwaliteit zich ontwikkelt zoals in de gebiedsanalyse
is beschreven. Natuur reageert over het algemeen met een vertraging op gewijzigde omstandigheden,
bijvoorbeeld als gevolg van veranderde depositie en uitgevoerde herstelmaatregelen. Binnen de eerste
helft van het tijdvak (eerste 3 jaar) van het programma zijn dan ook maar beperkt valide tussentijdse
natuurgegevens te verzamelen op basis waarvan ecologische veranderingen als gevolg van dit programma kunnen worden gesignaleerd en geëvalueerd. Eerst in het kader van de evaluatie van het
programma in het zesde jaar kan, ten behoeve van het volgende programma van 6 jaar, een evaluatie
van de ontwikkeling in de natuurkwaliteit aanleiding geven het ecologisch oordeel bij te stellen en
bijsturing te overwegen. Wanneer de herstelmaatregelen en bronmaatregelen conform planning worden uitgevoerd en de daling van de stikstofdepositie ten minste verloopt volgens de prognoses bij
aanvang van het programma, kan in beginsel worden volstaan met deze evaluatie van de natuurkwaliteit in het zesde jaar van het programma ten behoeve van het volgende tijdvak.

Eén van de uitgangspunten van de passende beoordeling van het programma is dat wordt gegarandeerd dat de natuurlijke kenmerken van de gebieden niet worden aangetast, waarbij het programma
bijdraagt aan het binnen een reële termijn realiseren van de natuurdoelstellingen van Natura 2000.
Om ervoor te zorgen dat de passende beoordeling van het programma actueel blijft, zal tussentijds
moeten worden nagegaan of de natuurinformatie nog steeds actueel is. Informatie die hierover wordt
verzameld, wordt opgenomen in de jaarlijkse gebiedsrapportages (paragraaf 6.4.3). Wanneer hierbij
bevindingen worden gedaan die afwijken van de verwachtingen in de gebiedsanalyses, zal tussentijds
moeten worden beoordeeld of de natuurdoelen nog steeds haalbaar zijn en of het ecologische oordeel
houdbaar blijft. Dit houdt in dat onderzocht wordt wat de oorzaak van de afwijking is en of er gevol-

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

53

gen zijn voor het ecologische oordeel in de gebiedsanalyse. Indien noodzakelijk wordt het programma
aangepast zodat het halen van de instandhoudingsdoelstellingen mogelijk blijft.

Gebieden niet behorende tot het programma en nieuwe habitattypen en leefgebieden van soorten
Bijlage 3 van dit programma bevat een overzicht van Natura 2000-gebieden die niet in het programma zijn opgenomen. In deze gebieden komt geen voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied van
soorten voor, of is geen sprake van overschrijding van de kritische depositiewaarde rekening houdend
met de verwachte deposities onder de werking van het programma. Voor deze gebieden moet worden
geborgd dat er zich niet alsnog een stikstofprobleem gaat voordoen waardoor de realisatie van de
instandhoudingsdoelstellingen van deze gebieden in gevaar komt. Indien gedurende de looptijd van
het programma blijkt dat de depositie voor een of meer habitattypen of leefgebieden van soorten in
een gebied naar verwachting boven de kritische depositiewaarde uitkomt, bestaat het risico dat deze
instandhoudingsdoelstellingen voor dat gebied op termijn niet meer haalbaar zijn en wordt dat gebied
alsnog in het programma opgenomen. De Minister van Economische Zaken en de Minister van Infrastructuur en Milieu nemen daartoe, in overeenstemming met de bestuursorganen die het beheerplan
voor het desbetreffende Natura 2000-gebied vaststellen of mede vaststellen, het besluit.

Indien gedurende de looptijd van het programma een voor stikstofgevoelig habitattype of leefgebied
aan het aanwijzingsbesluit van een gebied dat is opgenomen in dit programma wordt toegevoegd en
het betreffende habitattype of leefgebied een lagere kritische depositiewaarde heeft dan de actuele
depositie in dat gebied, dient de gebiedsanalyse van dat gebied hierop te worden aangepast. Wanneer
dit zich voordoet in een Natura 2000-gebied dat niet in het programma zit, het betreffende habitattype of leefgebied zich gedurende de looptijd heeft ontwikkeld en de depositie een dalende trend laat
zien, dan moet het gebied in het programma worden opgenomen, tenzij gebiedsspecifiek wordt onderbouwd dat stikstof geen probleem is in dat gebied, ook niet bij de toedeling van ontwikkelingsruimte en het verloop van de depositie zoals deze beschikbaar is op grond van dit programma. Dit oordeel
dient actueel te blijven.

6.2.3. Verbeteren van de standplaatscondities door herstelmaatregelen
De herstelmaatregelen uit het programma zijn gericht op het bestendiger maken van de natuur tegen
overbelasting door stikstof, door het verbeteren van de standplaatscondities. Deze effectgerichte
maatregelen zijn noodzakelijk om wanneer sprake is van een overbelasting van stikstof de natuurwaarden ten minste te kunnen behouden en daarmee het realiseren van de natuurdoelen te kunnen
blijven borgen. De effecten van de herstelmaatregelen op de natuurkwaliteit zijn veelal pas na langere
tijd zichtbaar, in sommige gevallen pas na het tijdvak van dit programma. Om toch tijdig te kunnen
beoordelen of een herstelmaatregel het beoogde effect zal hebben, dient zicht te worden gehouden op
de juiste uitvoering van herstelmaatregelen. Wanneer de uitvoering van de maatregelen later plaatsvindt dan gepland moet worden bezien of het ecologisch oordeel houdbaar blijft en of bijsturing noodzakelijk is. Bijsturen op basis van de uitvoering van de herstelmaatregelen kan jaarlijks plaatsvinden.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

54

Vervolgens is het van belang dat na de uitvoering van een herstelmaatregel de in de herstelstrategieen verwachte ecologische ontwikkelingen ook daadwerkelijk optreden en de beoogde verbetering van
de standplaatscondities ook daadwerkelijk op gang wordt gebracht. De voortgang van het herstelproces wordt met behulp van procesindicatoren72 gevolgd. Het succes van een herstelmaatregel is mede
afhankelijk van de juistheid van uitvoering en van gebiedsspecifieke omstandigheden. Iedere herstelmaatregel kent zijn eigen responstijd op de standplaatscondities en zal op een bepaald moment gedurende de looptijd van het programma worden uitgevoerd. Om zinvolle uitspraken te kunnen doen over
de voortgang van het ingezette herstelproces zal het effect van een getroffen maatregel op de standplaatscondities dan ook projectmatig moeten worden gevolgd, waarbij de planning van de uitvoering
van de ‘meting’ logisch is ten opzichte van deze responstijd en het moment van uitvoering. Indien
effecten niet optreden zoals verwacht zou mogen worden, kan bijsturing aan de orde zijn.

6.2.4. Verminderen van de stikstofemissie en stikstofdepositie door bronmaatregelen

Stikstofemissie
Zoals in paragraaf 2.2 is beschreven, zal de stikstofemissie op landelijk niveau de komende jaren dalen. Bij aanvang van het programma is uitgegaan van prognoses door het RIVM over de uitstoot
(emissie) van ammoniak en stikstofoxiden in de zichtjaren van het programma. Ieder jaar wordt getoetst of de emissies zich overeenkomstig deze prognoses ontwikkelen. Zodra de emissiedaling binnen
een sector minder is dan geprognosticeerd wordt onderzocht hoe dit kan en wordt bekeken of de totale uitstoot wel afneemt zoals geprognosticeerd. De informatie over het verloop van emissies wordt
betrokken bij de analyse van de ontwikkeling van de stikstofdepositie.

Stikstofdepositie
De ontwikkeling van de stikstofdepositie is een direct gevolg van de ontwikkeling in de emissies. De
depositiedaling tussen 2014 en 2020/2030 wordt jaarlijks per hectare bepaald met behulp van AERIUS
Monitor. Zolang de geprognosticeerde depositiedaling tussen 2014 en 2020/2030 gedurende de looptijd van het programma ten minste gelijk blijft aan de prognose waarop de gebiedsanalyses zijn gebaseerd, bestaat op basis hiervan geen aanleiding het ecologisch oordeel uit de gebiedsanalyses te herzien en het programma bij te sturen. Wanneer blijkt dat de daling achterblijft bij de prognose bij aanvang van het programma, zal op grond van een analyse van de oorzaken onderzocht moeten worden
of de daling van de depositie nog steeds haalbaar is en of daarvoor bijsturing noodzakelijk is.
Bij het ecologisch oordeel in de gebiedsanalyses is uitgegaan van een prognose van de totale depositie
in 2020 en 2030, in relatie tot de kritische depositiewaarde van de betreffende voor stikstof gevoelige
habitattypen en leefgebieden van soorten (zie paragraaf 8.2) en van een bepaalde depositiedaling
tussen 2014 en 2020/2030. Wanneer de depositie lager of de depositiedaling hoger uitkomt dan ge-

72

De procesindicatoren zijn gericht op een tussentijdse bepaling van abiotische effecten van herstelmaatregelen en dienen daarmee tijdens de uitvoering van de PAS als indicator voor het [conform de verwachtingen in
Herstelstrategieën] optreden van het met de maatregel beoogde ecologisch herstel, nog voordat het ecologisch herstel zelf betrouwbaar te meten is.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

55

prognosticeerd blijft het ecologische oordeel houdbaar. Wanneer de depositie hoger of de depositiedaling lager uitvalt, moet worden getoetst wat dit betekent voor het ecologische oordeel en kan bijsturing aan de orde zijn. Actualisatie van de berekeningen door AERIUS Monitor met bijvoorbeeld nieuwe
emissiefactoren zal effect hebben op de berekende deposities in 2014, 2020 en 2030, maar hoeft niet
te leiden tot een verminderde berekende daling van de stikstofdepositie tussen 2014 en 2020 en
2030.

Generieke bronmaatregelen landbouw
In de “Overeenkomst generieke maatregelen in verband met het Programma Aanpak Stikstof” van de
Staatssecretaris van Economische Zaken en de sectororganisaties is bepaald dat en wanneer bijsturing
kan plaatsvinden wanneer de effectiviteit van de daarin afgesproken bronmaatregelen achterblijft. De
afspraken met betrekking tot de generieke bronmaatregelen die in het kader van het programma worden genomen, moeten in 2030 leiden tot een afname in de emissies van ammoniak van 10 kiloton per
jaar ten opzichte van 2013 (zie paragraaf 3.3.2).

Er is sprake van een afwijking van de overeenkomst wanneer de afspraken uit de overeenkomst niet
(tijdig) zijn nagekomen of op een andere manier zijn uitgevoerd dan oorspronkelijk is afgesproken in
de overeenkomst. In dat geval dient te worden bekeken of de afwijking gevolgen heeft voor de te
behalen emissiereductie. Ook is er sprake van afwijking van de overeenkomst wanneer de afgesproken emissiedaling als zodanig niet wordt gerealiseerd. Elk van de afzonderlijke maatregelen moet de
emissiereductie opleveren waarvan in AERIUS wordt uitgegaan. Indien dit voor een van de drie maatregelen afwijkt, moet worden nagegaan of bijsturing op deze maatregel noodzakelijk is, of dat de overige maatregelen een tegenovergesteld effect laten zien, zodanig dat bijsturing niet nodig is. Daarnaast wordt erop toegezien dat de daling van de totale emissie door de landelijke bronmaatregelen
tezamen niet afwijkt van de afgesproken daling. De bepaling van de reductie geschiedt op basis van
de gegevens die door de Werkgroep Uniformering Mestcijfers (WUM) en de werkgroep Nationaal Emissiemodel voor Ammoniak (NEMA) worden opgeleverd. Bij de beoordeling wordt gecorrigeerd voor de
ontwikkeling zonder het programma aanpak stikstof.

Provinciaal bronbeleid Limburg
De effecten van de Verordening veehouderijen en Natura 2000 Provincie Limburg (2013) maken onderdeel uit van dit programma (paragraaf 3.3.3). De provincie Limburg zal 50% van de reductie van
de stikstofdepositie die met de verordening wordt behaald, inzetten ten behoeve van ontwikkelingsruimte voor de landbouw. Het is voor de borging van de doelen van dit programma dan ook van belang de voortgang en effecten van deze aanvullende bronmaatregelen te koppelen aan de uitgifte van
de afgesproken hoeveelheid ontwikkelingsruimte.

6.2.5. Ontwikkelingsruimte
Bij aanvang van het programma is de omvang en verdeling van de beschikbare ontwikkelingsruimte net als de omvang van de depositieruimte - bepaald voor een programmatijdvak van zes jaar (para-

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

56

graaf 3.7). In AERIUS wordt continu bijgehouden hoeveel depositieruimte er per hectare van een voor
stikstof gevoelig habitattype beschikbaar is voor prioritaire projecten (segment 1), projecten uit segment 2 en activiteiten waarop een grenswaarde van toepassing is. Het bevoegd gezag heeft zo op elk
moment inzicht hoeveel depositieruimte nog beschikbaar is.

Indien gedurende de looptijd van het programma blijkt dat (de verdeling van) de depositieruimte niet
meer aansluit bij de ontwikkelbehoefte, geeft de wet mogelijkheden om het programma bij te sturen:
-

jaarlijks kan de omvang van de reservering van ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten en
de verdeling van de depositie- en ontwikkelingsruimte over projecten, tussen de eerste en tweede
helft van het tijdvak van het programma of tussen segmenten worden aangepast;

-

voor de prioritaire rijksprojecten kan halfjaarlijks de reservering van ontwikkelingsruimte worden
aangepast en kan indien nodig als gevolg hiervan de verdeling van de depositie- en ontwikkelingsruimte over projecten of tussen segmenten worden aangepast (zie paragraaf 6.3.2).

-

Na drie jaar na de aanvang van dit programma wordt door de bij het programma betrokken bestuursorganen per Natura 2000-gebied en per hectare bezien in hoeverre de ontwikkelingsruimte
die beschikbaar is in de tweede helft van het tijdvak van het programma moet worden bijgesteld.
Tevens wordt dan inzichtelijk gemaakt hoeveel ontwikkelingsruimte naar verwachting beschikbaar
kan worden gesteld in het tijdvak van het tweede programma en in het bijzonder in de eerste helft
daarvan.

Uitgifte ontwikkelruimte aan de veehouderij
In de “Overeenkomst generieke maatregelen in verband met het Programma Aanpak Stikstof” is afgesproken dat landelijk gemiddeld 56% van de vermindering van de stikstofdepositie op Natura-2000
gebieden, die het gevolg is van een netto reductie in ammoniakemissie van ten minste 10 kiloton in
2031 ten opzichte van het jaar 2013, beschikbaar gesteld wordt aan de sector. Door tussentijdse monitoringsmomenten wordt de hoeveelheid beschikbaar gestelde depositieruimte aan de landbouw vergeleken met de gerealiseerde vermindering van de stikstofemissie door de generieke landbouwmaatregelen uit de overeenkomst.

§ 6.3. Bijsturing

6.3.1. Bevoegdheid voor bijsturing
In de vorige paragrafen is ingegaan op de verschillende aanleidingen om bijsturing van onderdelen
van het programma te overwegen. In bijlage 6 zijn de wettelijke knoppen geduid waaraan gedraaid
kan worden. Hierbij is aangegeven wie bevoegd is het betreffende besluit te nemen of maatregelen te
treffen. Het programma schrijft niet voor welke bijsturingsknoppen in welke gevallen moeten worden
ingezet. Dit biedt de ruimte om voor iedere specifieke situatie de best passende vorm van bijsturing in
te zetten.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

57

Besluitvorming over bijsturing van het programma is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de
bij het programma betrokken bestuursorganen. In dit kader past ook de afspraak met de provincie
Zeeland dat in gebieden waar de depositie voor meer dan 50% uit het buitenland komt, de verantwoordelijkheid voor een oplossing niet alleen bij de provincie Zeeland ligt. Voor bijsturing in het kader
van de “Overeenkomst generieke maatregelen in verband met het Programma Aanpak Stikstof” geldt
voor de betrokken partijen bij die overeenkomst in beginsel hetzelfde als hierboven.

In de meeste gevallen ligt de bevoegdheid van het te nemen besluit bij de Minister van Economische
Zaken en Minister van Infrastructuur en Milieu gezamenlijk, in bepaalde gevallen in overeenstemming
met de bestuursorganen die voor de in het programma opgenomen Natura 2000 gebieden de beheerplannen vaststellen of mede vaststellen. Besluitvorming over bijsturing op gebiedsniveau kan in bepaalde gevallen plaatsvinden op het niveau van het verantwoordelijke bestuursorgaan. Zo kan het
bestuursorgaan dat zorg draagt voor het uitvoeren van herstel- of bronmaatregelen deze maatregelen
gewijzigd (laten) uitvoeren of vervangen door andere maatregelen, mits instemming is verkregen van
het betrokken bestuursorgaan dat het beheerplan (mede) vaststelt èn de aanpassing niet leidt tot een
vermindering van ontwikkelingsruimte.

6.3.2. Procedure voor bijsturing
Bij de voorbereiding van de besluitvorming over bijsturing worden alle mogelijkheden tot bijsturing
betrokken73, evenals het schaalniveau waarop bijsturing noodzakelijk is: generiek en gebiedsgericht.
Deze afweging vindt plaats in de Interbestuurlijke Adviesgroep PAS. Het PAS-bureau coördineert de
rapportagecyclus, stelt de jaarlijkse monitorings- en bijsturingsrapportage op, signaleert ontwikkelingen die relevant zijn voor de uitvoering van het programma en ondersteunt bij het opstellen van adviezen over monitoring en bijsturing en zet in dit kader eventuele onderzoeken uit.

Hieronder is voor drie voorbeelden het proces van bijsturing uitgewerkt. Het eerste voorbeeld betreft
een situatie waarbij uit de monitoring is gebleken dat een herstelmaatregel ten behoeve van een habitattype niet heeft geleid tot het te verwachten effect op de standplaatscondities. Het tweede voorbeeld
geeft de stappen weer die doorlopen dienen te worden wanneer voor prioritaire projecten meer ontwikkelingsruimte nodig blijkt te zijn dan op voorhand is gereserveerd. Het derde voorbeeld beschrijft
de procedure wanneer de reservering van de grenswaarde bijna is uitgeput.

Voorbeeld 1: bijsturing natuurkwaliteit
1. Een jaar na uitvoering van een herstelmaatregel ten behoeve van habitattype x in gebied y wordt
met behulp van de procesindicator geconstateerd dat het te verwachten effect zich niet heeft
voorgedaan. Dit blijkt uit de jaarlijkse gebiedsrapportage van gebied y, zoals opgenomen in de
jaarlijkse monitoringsrapportage natuur.

73

Dit houdt in dat bij de overweging alle relevante bijsturingsknoppen worden meegenomen en de oplossing
niet per definitie wordt gezocht op het terrein waar de oorzaak ligt, waarbij kosteneffectiviteit en redelijkheid
worden overwogen.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

58

2. Naar aanleiding van de constatering wordt onderzocht wat de oorzaak van het uitblijven van het
effect is en wat de mogelijke gevolgen zijn voor het behoud en de ontwikkeling van betreffende
habitattype waarvoor de herstelmaatregel was ingezet.
3. Afhankelijk van de resultaten van het onderzoek kan worden besloten:
a.

de monitoring op de betreffende herstelmaatregel tijdelijk te intensiveren en het effect het
daarop volgende jaar opnieuw te evalueren;

b.

de maatregel opnieuw of gewijzigd uit te voeren, of te vervangen door een andere maatregel waarmee het oorspronkelijk beoogde effect kan worden bereikt.

4. Als uit het onderzoek blijkt dat ondanks aanvullende monitoring, intensivering of wijziging van de
herstelmaatregel, behoud en daar waar nodig ontwikkeling van voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden niet langer geborgd is, zal de omvang van beschikbare ontwikkelingsruimte
worden beperkt, totdat dit risico is weggenomen. Op deze manier wordt geborgd dat de natuurdoelen haalbaar en het ecologisch oordeel in de gebiedsanalyses geldig blijven.

Voorbeeld 2: bijsturing aangepaste behoefte segment 1
Wanneer er voor prioritaire projecten meer ontwikkelingsruimte nodig blijkt te zijn dan op voorhand is
gereserveerd, gelden daarvoor de volgende stappen:
1. Eerst wordt bezien of er binnen segment 1 extra ontwikkelingsruimte beschikbaar is, bijvoorbeeld
omdat door nieuwe ontwikkelingen is gebleken dat bepaalde ontwikkelingsruimte niet benut gaat
worden;
2. Vervolgens wordt bezien of er binnen segment 1 ontwikkelingsruimte beschikbaar kan worden
gesteld door aanpassing van de gereserveerde ontwikkelingsruimte voor een ander prioritair project;
3. Indien die stap niet de benodigde ontwikkelingsruimte oplevert, zal worden bezien of er ontwikkelingsruimte die beschikbaar is voor segment 2 kan worden gebruikt. Het bestuursorgaan dat het
bevoegd gezag is voor het nemen van het toestemmingsbesluit voor het desbetreffende prioritair
project overlegt hierover met de bestuursorganen die het beheerplan voor het desbetreffende Natura 2000-gebied vaststellen en in voorkomend geval met andere bij die vaststelling betrokken
bestuursorganen;
4. Als er geen ontwikkelingsruimte uit segment 2 beschikbaar kan worden gesteld, bezien de bij dit
programma betrokken bestuursorganen gezamenlijk of meevallers ten aanzien van de verwachte
daling van stikstofdepositie, al dan niet gedeeltelijk als depositieruimte en ontwikkelingsruimte
kunnen worden gebruikt;
5. Indien de stappen 1 tot en met 4 geen extra ontwikkelingsruimte opleveren, overleggen de betrokken bestuursorganen over een aanpassing van het programma. Er moet dan tussen de Ministers van Economische Zaken en van Infrastructuur en Milieu en de bestuursorganen die voor de
betrokken Natura 2000-gebieden het beheerplan (mede) vaststellen, overeenstemming bestaan
dat er meer ontwikkelingsruimte voor dat Natura 2000-gebied beschikbaar moet komen en beschikbaar kan worden gesteld. Daarbij wordt bezien of aanvullende brongerichte of herstelmaatre-

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

59

gelen dienen te worden getroffen waardoor nieuwe depositieruimte en ontwikkelingsruimte beschikbaar kunnen worden gesteld.
Voorbeeld 3: bijsturing bij uitputting grenswaardereservering
AERIUS Register signaleert automatisch of ten aanzien van één of meer in het programma opgenomen
Natura 2000-gebieden een overschrijding dreigt van de beschikbare depositieruimte voor activiteiten
onder de voorgenomen generieke grenswaarde van 1 mol. Wanneer 95% van de beschikbare depositieruimte voor activiteiten onder de generieke grenswaarde is benut, is de grenswaarde voor nietprioritaire projecten ten aanzien van de desbetreffende gebieden van rechtswege 0,05 mol per hectare
per jaar (artikel 2, vierde lid van het Besluit grenswaarden programmatische aanpak stikstof); de Minister van Economische Zaken dit bekend maakt in de Staatscourant. Initiatiefnemers kunnen er dan
rekening mee houden dat zij voor hun voorgenomen activiteit (ook) vanwege de daardoor veroorzaakte stikstofdepositie een vergunning op grond van de Natuurbeschermingswet 1998 moeten aanvragen.
Deze bepaling is bedoeld als vangnet, om te borgen dat significante effecten voor Natura 2000gebieden en verslechtering van de kwaliteit van natuurlijke habitattypen en leefgebieden van soorten
in een Natura 2000-gebied door de activiteiten onder de grenswaarde zijn uitgesloten. Wanneer bovenstaande zich heeft voorgedaan of dreigt voor te doen kan het bevoegd gezag besluiten de reservering voor het segment grenswaarde bij te stellen. De ruimte moet daarbij in beginsel gezocht worden
binnen de beschikbare depositieruimte voor het betreffend Natura 2000-gebied. Indien hiervoor meer
depositieruimte nodig is, zal dit door de bevoegde gezagen gezamenlijk worden opgepakt.

§ 6.4. Monitoring en rapportage

6.4.1. Uitgangspunten monitoring
Om de voortgang van het programma te kunnen volgen en tijdig te kunnen bijsturen is informatie
nodig. Deze informatie moet in een zodanige frequentie en op een schaalniveau worden verzameld en
gerapporteerd, dat conclusies kunnen worden getrokken over de voortgang en kan worden getoetst
aan de doelstellingen van het programma (paragraaf 6.2). Daarnaast moet de informatie voldoende
actueel zijn voor de dagelijkse besluiten in het kader van toestemmingsbesluiten.

Monitoringsplan
In het kader van het programma is door de bestuursorganen die formeel zijn betrokken bij het programma een monitoringsplan opgesteld. Dit monitoringsplan beschrijft de monitoringsopgave, taken
en verantwoordelijkheden van de betrokken bestuursorganen en de kaders voor de rapportages op
basis van de monitoring. Hierin zijn tevens de organisatiestructuur van de monitoring, de jaarlijkse
monitoringscyclus en de gegevensstromen verder uitgewerkt.

Jaarlijks uitvoeringsdocument Monitoring PAS
Ter uitvoering van het monitoringsplan worden nadere afspraken over de uitvoering van de monitoringsactiviteiten in de tijd jaarlijks per monitoringsronde samengevat in een uitvoeringsdocument voor
zowel de natuurmonitoring als de monitoring van de stikstofemissie- en depositie. In het uitvoeringsontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

60

document van de stikstofmonitoring worden ook de afspraken met betrekking tot de monitoring van
depositie- en ontwikkelingsruimte vastgelegd. In gegevensleveringsprotocollen worden afspraken
vastgelegd over welke informatie in welke vorm wordt uitgewisseld. Deze gegevensleveringsprotocollen zijn onderdeel van het uitvoeringsdocument. Het PAS-bureau is verantwoordelijk voor het opstellen van het uitvoeringsdocument, de Regiegroep Natura 2000 / PAS stelt deze vast.

Gegevensinwinning
De monitoring is erop gericht relevante informatie van voldoende kwaliteit te leveren in het kader van
uitvoering van dit programma. Waar mogelijk sluit de monitoring aan op bestaande monitoringsactiviteiten, zoals die van de uitvoering van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL),
van de emissies van luchtverontreinigende stoffen ter uitvoering van de National Emission Ceilings
(NEC) richtlijn en van de kwaliteit en oppervlakte van natuurwaarden in het kader van het Subsidiestelsel Natuur- en Landschapsbeheer SNL en van Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water door gebruik
te maken van geïntegreerde methoden en werkprocessen. Er wordt gebruik gemaakt van de best beschikbare kennis. De verantwoordelijkheid voor de gegevensinwinning en het beschikbaar stellen van
deze gegevens op het gebied van stikstofemissies, stikstofdeposities, depositie- en ontwikkelingsruimte is belegd bij het RIVM. De verantwoordelijkheid voor de inwinning en het beschikbaar stellen van
gegevens over natuurkwaliteit, het herstelproces en de voortgang van de uitvoering van herstelmaatregel is belegd bij het bevoegd gezag dat verantwoordelijk is voor het beheer van het gebied. Wanneer er in een gebied meerdere bevoegde gezagen zijn die ieder verantwoordelijk zijn voor het beheer
van een gedeelte van een gebied, wordt de gegevensaanlevering aan het PAS-bureau door de voortouwnemer gecoördineerd. Dit betekent dat in alle gevallen de voortouwnemer voor het gebied verantwoordelijk is voor de coördinatie van de levering van gegevens in het kader van de monitoring en
rapportage cyclus. Partijen kunnen onderling afspraken maken hoe zij dit in de praktijk organiseren.
De verantwoordelijkheid voor de inwinning en het beschikbaar stellen van gegevens over voortgang
van de uitvoering van bronmaatregelen is belegd bij het Ministerie van Economische Zaken.

6.4.2. Uitgangspunten rapportage
Op verschillende momenten gedurende de looptijd van het programma wordt de informatie uit de
monitoring geduid in rapportages, waarmee een beeld wordt gegeven over de voortgang van het programma (bijlage 7).

Jaarlijkse rapportages
Na afloop van elk monitoringsjaar stelt het PAS-bureau een rapportage op met betrekking tot stikstofmonitoring en depositie- en ontwikkelingsruimte en een natuurrapportage op basis van de natuurmonitoring op. Het PAS-bureau stelt een overkoepelende synthese van de PAS monitoringsresultaten op en biedt deze, met de deelrapportages over stikstof en natuur, na bespreking in de Adviesgroep PAS aan de Regiegroep Natura 2000 / PAS aan. De rapportage met de synthese biedt een overzicht van de monitoringsresultaten in de clusters stikstof, natuur en ontwikkelingsruimte en biedt inzicht in de voortgang van de uitvoering van dit programma. In aanvulling op deze rapportage is er op

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

61

elk moment informatie beschikbaar over de toedeling en beschikbaarheid van de ontwikkelingsruimte,
geregistreerd in AERIUS. Deze informatie is in AERIUS beschikbaar voor de bevoegd gezagen en het
PAS-bureau ten behoeve van de toestemmingverlening, handhaving, en de monitoring en bijsturing
van het programma.

Jaarlijkse gebiedsrapportage
Onderdeel van de jaarlijkse natuurrapportage is, zoals hierboven beschreven, een rapportage per gebied. In de gebiedsrapportage wordt per gebied de actuele beschikbare informatie gegeven over de
ontwikkeling van stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten en van de voortgang van
de uitvoering van de herstelmaatregelen. De gebiedsrapportage bevat verder een verslag van een
jaarlijks veldbezoek met de beheerder(s) van het gebied. Dit veldbezoek vindt één keer per jaar plaats
in een representatieve periode en houdt in een visuele waarneming van de stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten. Doel is een objectief oordeel te geven of de ontwikkeling van elk
van die afzonderlijke habitattypen en leefgebieden in relatie tot de verwachtingen daaromtrent in de
gebiedsanalyses op koers ligt of dat er opmerkelijke positieve of negatieve trends te zien zijn.

Evaluatierapportages (jaar 3 en jaar 6)
In het derde jaar na inwerkingtreding wordt een tussenevaluatie van het programma uitgevoerd conform artikel 19kha van de Natuurbeschermingswet 1998. Hierbij worden alle relevante gegevens die in
het kader van het programma verzameld worden, betrokken. In het zesde jaar na aanvang van het
programma vindt een uitgebreidere evaluatie plaats. Hierbij vindt in aanvulling op de elementen in de
evaluatie in het derde jaar ook de evaluatie van de herstelstrategieën en gebiedsanalyses plaats.

6.4.3. Informatiebehoefte
In deze paragraaf wordt op hoofdlijnen ingegaan op de informatiebehoefte per onderdeel, aansluitend
aan de structuur van paragraaf 6.2.

6.4.3.1. Ontwikkeling natuurkwaliteit
De gebiedsanalyse beschrijft de situatie van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden
van soorten bij aanvang van het programma. Veranderingen in standplaatscondities door bijvoorbeeld
ontwikkelingen in de stikstofdepositie en de herstelmaatregelen zijn over het algemeen pas na enige
jaren meetbaar in termen van kwaliteit en omvang van habitattypen en leefgebieden van soorten.
Daarom volstaat het in het kader van dit programma in beginsel om aan het eind van de looptijd van
het tijdvak van dit programma opnieuw de balans op te maken over de kwaliteit en omvang van deze
habitattypen en leefgebieden van soorten in relatie tot de instandhoudingsdoelstellingen. Om eventuele veranderingen in natuurwaarden tijdig te kunnen constateren wordt een jaarlijks veldbezoek gedaan, zoals beschreven bij de gebiedsrapportages.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

62

Gebieden niet behorend tot dit programma
In het kader van dit programma wordt de ontwikkeling van de stikstofdepositie in alle Natura 2000gebieden gemonitord op basis van modelberekeningen. Aan de hand van informatie uit deze monitoring kan beoordeeld worden of de stikstofdepositie eveneens daalt in Natura 2000-gebieden die niet in
het programma zijn opgenomen, dan wel – als dat niet het geval blijkt – of er aanleiding is om een
gebied aan het programma toe te voegen.

6.4.3.2. Verbeteren standplaatscondities door herstelmaatregelen
De herstelmaatregelen zijn beschreven in de gebiedsanalyses. Om tijdig te kunnen bijsturen wanneer
de uitvoering van maatregelen vertraging oploopt of wanneer de afronding van de maatregelen binnen
de looptijd van het programma niet meer aannemelijk is, is het van belang jaarlijks te rapporteren
over de voortgang van de uitvoering van die maatregelen. De voortgang van de uitvoering van de
maatregelen wordt gemeten aan de hand van de voor de maatregelen relevante fasering in de voorbereiding en uitvoering, waarbij concrete mijlpalen worden gehanteerd. Aanvullend daarop rapporteert
de voortouwnemer de prognose van de termijn waarop de maatregel gereed komt.

De voortgang van het herstelproces als gevolg van het uitvoeren van een herstelmaatregel wordt met
behulp van procesindicatoren gevolgd. Procesindicatoren voor effecten van herstelmaatregelen worden
toegepast in alle gebieden in dit programma en voor alle herstelmaatregelen in het kader van dit programma. Deze procesindicatoren kunnen niet eerder worden ingezet dan bij het uitvoeren van die
herstelmaatregelen, waarbij de planning van de uitvoering van de ‘meting’ logisch is ten opzichte van
deze responstijd en het moment van uitvoering74. Informatie op basis van procesindicatoren wordt –
zodra beschikbaar - opgenomen in de gebiedsrapportages. Vijf jaar na inwerkingtreding van dit programma wordt de informatie op basis van de procesindicatoren benut voor de evaluatie en actualisatie
van de gebiedsanalyses ten behoeve van het tijdvak van het volgende programma. Ook wordt informatie op basis van procesindicatoren betrokken bij doorontwikkeling van de herstelstrategieën en
voor onderzoek in het kader van geconstateerde kennisleemtes.

6.4.3.3. Verminderen van de stikstofemissie en stikstofdepositie door bronmaatregelen

Stikstofemissie
De landelijke stikstofemissies dienen jaarlijks te worden vastgesteld, waarbij de bijdrage van de verschillende sectoren inzichtelijk is gemaakt. Daarbij is inzicht nodig in:
-

de emissie in het referentiejaar (2014) van het gepasseerde jaar (t-1), alsmede een aangepaste
schatting van emissie in zichtjaren 2020 en 2030;

74

De responstijd is de tijd tussen het uitvoeren van de maatregel en het optreden van het met de procesindicator meetbare effect. Deze responstijd verschilt per herstelmaatregel. Om iets zinnigs te kunnen zeggen
over de voortgang van het ingezette herstelproces zal de monitoring van een getroffen maatregel projectmatig moeten worden geregeld, waarbij de planning van de uitvoering van de ‘meting’ logisch is ten opzichte
van deze responstijd en het moment van uitvoering.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

63

-

oorzaak verschillen in emissies ten opzichte van eerdere monitoringsronden voor referentiejaar
(2014), gepasseerd jaar en zichtjaren 2020 en 2030;

-

de realisatie van de in de overeenkomst generieke maatregelen afgesproken emissiereductie.

Stikstofdepositie
Om te kunnen beoordelen of de depositiedaling verloopt volgens de prognose (nulsituatie) en eventueel tijdig te kunnen bijsturen moet jaarlijks op basis van de meest recent gepubliceerde invoergegevens voor luchtkwaliteiten andere relevante factoren met AERIUS Monitor worden berekend wat op
basis van de voortgang van het programma de depositiedaling tussen 2014 en 2020/2030 naar verwachting zal zijn. Tevens dient te worden bepaald wat naar verwachting de totale depositie in
2020/2030 zal zijn, zodat deze kan worden afgezet tegen de kritische depositiewaarde van de stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten. Deze informatie wordt berekend op het niveau van hectaren en kan worden geaggregeerd naar het niveau van habitattypen en leefgebieden
van soorten en Natura 2000-gebieden. Verschillen in deposities ten opzichte van voorafgaande monitoringsronden voor het referentiejaar, gepasseerd jaar en zichtjaren 2020 en 2030 dienen te zijn
voorzien van een verklaring.

Modelvalidatie
Zoals hierboven staat aangegeven worden de stikstofemissie en -depositie modelmatig bepaald in
AERIUS. Om deze berekeningen van de concentratie en depositie te kunnen valideren en voor het
volgen van de trend daarin is het essentieel de concentratie en depositie van stikstof in het veld te
meten. De metingen van zowel het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit (LML) als het Meetnet Ammoniak
in Natuurgebieden (MAN) en droge depositiemetingen worden hiervoor gebruikt.

Generieke bronmaatregelen landbouw
Om te kunnen beoordelen of de afspraken uit de overeenkomst generieke maatregelen de gewenste
resultaten opleveren en de maatregelen de gewenste effecten opleveren, zijn de depositie- en emissiegegevens zoals hierboven beschreven van belang. Daarnaast dient jaarlijks door het bestuursorgaan dat het aangaat de stand van zaken in het uitvoeringsproces van de bronmaatregelen te worden
gemonitord. De monitoringsmomenten worden gekoppeld aan het beschikbaar komen van emissie en
depositiedata van Emissieregistratie en NEMA (Nederlands Emissiemodel voor Ammoniak). Een en
ander wordt in het werkprotocol Commissie Deskundigen Mestbeleid (CDM) opgenomen.

Provinciaal bronbeleid Limburg
De provincie Limburg levert de monitoringsgegevens met betrekking tot de voortgang en de resultaten
van de Verordening veehouderijen en Natura 2000 Provincie Limburg (2013) jaarlijks aan het PASbureau aan.

ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

64

6.4.3.4. Ontwikkelingsruimte
Ten behoeve van de vergunningverlening is het nodig om op ieder moment inzicht te hebben in de
beschikbaarheid van depositie- en ontwikkelingsruimte. Ook is het voor de tussenevaluatie en evaluatie in jaar zes van het programma van belang tijdig te kunnen toetsen of de bij aanvang van het programma vastgestelde hoeveelheid en verdeling van de depositieruimte (de nul situatie) blijft volstaan
voor de economische ontwikkelingen zoals deze zich in werkelijkheid voordoen. De informatie die hiervoor nodig is betreft de toegekende en nog beschikbare hoeveelheid ontwikkelingsruimte per hectare,
die kan worden geaggregeerd tot verschillende schaalniveaus: per habitat, per Natura 2000-gebied,
per sector75, per segment binnen de depositieruimte en per tijdvak. Deze informatie dient op ieder
moment in AERIUS Register raadpleegbaar te zijn. AERIUS Register kan met behulp van bovenstaande
informatie eenvoudig weergeven wat per sector de uitputting van ontwikkelingsruimte is, gerelateerd
aan de vastgestelde hoeveelheid beschikbare depositie- en ontwikkelingsruimte. Op die manier kan
het bevoegd gezag tijdig constateren of er een tekort aan ontwikkelingsruimte dreigt te ontstaan,
zodat jaarlijks kan worden bijgestuurd. Jaarlijks wordt de stand van zaken opgenomen en in de monitoringsrapportage vastgelegd.

De prioritaire projecten die bekend waren bij aanvang van het programma zijn opgenomen in de Regeling programmatisch aanpak stikstof (paragraaf 3.2.4) en de daarvoor benodigde depositieruimte is
gereserveerd in AERIUS Register.

Uitgifte ontwikkelingsruimte aan de veehouderij
Aanvullend aan de algemene informatiebehoefte ten aanzien van depositie- en ontwikkelingsruimte
moet inzichtelijk worden gemaakt welk aandeel van de depositieruimte aan de veehouderij beschikbaar is gesteld, gerelateerd aan de in de “Overeenkomst generieke maatregelen in verband met de
Programmatische Aanpak Stikstof” vastgelegde afspraken over de reductie van de stikstofdepositie
door de generieke bronmaatregelen. Voor segment 2 wordt jaarlijks bijgehouden welk deel van het
effect van de aanvullende landbouwmaatregelen op landelijk niveau beschikbaar is gesteld als depositie- en ontwikkelingsruimte voor de landbouwsector. Aan het eind van de looptijd van de overeenkomst in 2031 moet ten minste gemiddeld 56% van de gerealiseerde depositiedaling als ontwikkelruimte beschikbaar zijn gesteld.

75

Sectoren die onderscheiden worden zijn: industrie, raffinaderijen, energiesector, afvalverwerking, verkeer,
landbouw, huishoudens, HDO en Bouw en zeescheepvaart.
ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

65

HOOFDSTUK 7. ORGANISATIE, REKENINSTRUMENT EN FINANCIËLE UITVOERBAARHEID

§ 7.1. Inleiding
De Staatssecretaris van Economische Zaken, de Minister van Infrastructuur en Milieu, de Minister van
Defensie en de twaalf provincies zijn samen verantwoordelijk voor een goede uitvoering van het programma. Op basis van integrale afwegingen wordt (bij)gestuurd op de domeinen stikstof, natuur,
ontwikkelingsruimte. In de afwegingen worden ook de toepasselijke juridische kaders, de programmadoelen, de kosteneffectiviteit van en het draagvlak voor de verschillende handelingsopties betrokken.
Dit hoofdstuk beschrijft met het oog daarop de afspraken over de sturing van de uitvoering van dit
programma.

§ 7.2. PAS-bureau
De Staatssecretaris van Economische Zaken, de Minister van Infrastructuur en Milieu en de twaalf
provincies hebben het zogeheten ‘PAS-bureau’ opgericht. Dit interbestuurlijke bureau werkt in opdracht van de Staatssecretaris van Economische Zaken, de Minister van Infrastructuur en Milieu, de
Minister van Defensie en de twaalf provincies. Deze opdrachtgevers76 hebben zitting in de zogeheten
‘Regiegroep Natura 2000 en PAS’, die minstens twee keer per jaar bijeenkomt.

Het PAS-bureau maakt onderdeel uit van een nieuwe, door de provincies opgerichte gemeenschappelijke werkorganisatie ‘BIJ12’. De provincies zorgen voor een onderling van te voren afgestemde inbreng in de regiegroep voor de aansturing van het bureau.

Het PAS-bureau voert de volgende taken uit: het verzamelen van monitoringsgegevens en het opstellen van rapportages op basis daarvan, signalering en advisering, ondersteuning van de betrokken
bestuursorganen bij de uitvoering van het programma, communicatie en helpdeskfunctie en behandeling van onderzoeks- en kennisvragen. Het PAS-bureau werkt daartoe nauw samen met kennisinstituten. De onafhankelijkheid van de rapportages en de analyses is geborgd door afspraken tussen Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en het PAS-bureau.

De monitoring, rapportage, signalering en advisering door het PAS-bureau hebben uitsluitend betrekking op feiten, niet op onderwerpen van beleidsmatige aard.

Ten aanzien van beleidsinhoudelijke zaken, zoals de toedeling van nieuwe ontwikkelingsruimte en de
vaststelling van de lijst met prioritaire projecten waarvoor ontwikkelingsruimte wordt gereserveerd,
zal de besluitvorming worden voorbereid door de zogeheten ‘interbestuurlijke adviesgroep PAS’. Hierin
zijn alle bij het programma betrokken bestuursorganen vertegenwoordigd. Deze adviesgroep werkt in
opdracht van de Regiegroep Natura 2000 en PAS en wordt voorgezeten door een ambtelijke vertegenwoordiger van de Staatssecretaris van Economische Zaken. Het PAS-bureau ondersteunt de adviesgroep door het aanleveren van de feitelijke informatie en het verzorgen van het secretariaat van
dit overleg.

76

Dit kunnen ook hun ambtelijke vertegenwoordigers zijn.
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

66

§ 7.3. AERIUS

7.3.1. Algemeen
AERIUS is het rekeninstrument dat wordt gebruikt om stikstofdepositie op lokaal niveau inzichtelijk te
maken.77 AERIUS ondersteunt de verlening van vergunningen en van andere toestemmingsbesluiten
voor activiteiten waarbij stikstof vrijkomt. Ook ondersteunt AERIUS de monitoring van dit programma.
In AERIUS zijn voor alle in het programma opgenomen Natura 2000-gebieden de kritische depositiewaarde voor de aanwezige voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden, de omvang van de
stikstofdepositie aan het begin van het programma, de autonome ontwikkeling, de omvang van de
beschikbare ontwikkelingsruimte en de verwachte ontwikkeling opgenomen. De rekenmethoden die in
AERIUS worden toegepast, zijn gebaseerd op de beste beschikbare wetenschappelijke kennis ter zake.

AERIUS bestaat uit vijf met elkaar samenhangende producten: AERIUS Calculator, AERIUS Register,
AERIUS Monitor, AERIUS Scenario en AERIUS Connect.

AERIUS Calculator berekent de toename van de depositie door nieuwe activiteiten of uitbreiding van
bestaande activiteiten op Natura 2000-gebieden. AERIUS gaat daarbij uit van brongegevens die door
de gebruiker worden ingevoerd. De rekenresultaten geven inzicht in de toename van de depositie per
natuurgebied en per voor stikstof gevoelig habitattype. AERIUS genereert een overzicht waarop alle
brongegevens en rekenresultaten zijn aangegeven die vereist zijn voor de aanvraag van een vergunning op grond van de wet of ander toestemmingsbesluit.
AERIUS Calculator is in de Regeling programmatische aanpak stikstof voorgeschreven als instrument
om vast te stellen of een activiteit een toename van stikstofdepositie veroorzaakt op voor stikstof
gevoelige habitattypen of leefgebieden in een Natura 2000-gebied.78

In AERIUS Register houden de bestuursorganen, die toestemming verlenen aan activiteiten die stikstofdepositie veroorzaken, bij hoeveel ontwikkelingsruimte zij hebben toegedeeld.79 De registratie van
reserveringen van ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten, gebeurt eveneens in dit register Ook
wanneer toegedeelde ontwikkelingsruimte of een reservering vervalt, houden zij dit bij in het register.

AERIUS Monitor geeft overzichten van de ontwikkeling van stikstofdepositie, de uitvoering en effectiviteit van herstelmaatregelen, de ontwikkeling van de natuurkwaliteit en de uitgifte van ontwikkelingsruimte. Overzichten zijn beschikbaar op het niveau van hectares voor elk Natura 2000-gebied, op
provinciaal en op landelijk niveau. Dit programma is vastgesteld op basis van de depositietrends en
ontwikkelingsruimte zoals berekend met Monitor 2014. De vervolgontwikkeling van stikstofdepositie,
de uitvoering en effectiviteit van herstelmaatregelen, de ontwikkeling van de natuurkwaliteit en de
uitgifte van ontwikkelingsruimte zal worden berekend met behulp van geactualiseerde versies van
AERIUS Monitor.

77
78
79

www.aerius.nl.
Artikel 19kb, eerste lid, van de wet.
Artikel 19ko, eerste lid, van de wet.
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

67

Met AERIUS Scenario is het mogelijk om voor beleidsstudies brongerichte maatregelen en verschillende beleidsscenario’s te vergelijken. AERIUS Scenario kan daarmee gebruikt worden om inzicht te krijgen in de effecten van ruimtelijke plannen zoals bestemmingsplannen en structuurvisies. Scenario kan
ook de totstandkoming van een milieueffectrapportage ondersteunen.

AERIUS Connect ondersteunt de uitwisseling van informatie tussen AERIUS-producten onderling en
met andere externe producten, zoals Publieke Dienstverlening op de Kaart, het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) en de Emissieregistratie. Een bijzonder onderdeel van AERIUS
Connect is het informatiemodel IMAER. Dit zorgt voor de benodigde standaardisatie, transparantie,
kwaliteit en borging van gegevens. IMAER voldoet aan de EU-richtlijn Inspire80 en de NEN3610-norm
van de rijksoverheid.

7.3.2 Rekenmethode AERIUS Calculator
De verschillende onderdelen van AERIUS Calculator zijn weergegeven in onderstaande figuur.
Figuur 7.1 Onderdelen AERIUS Calculator
Invoergegevens gebruiker

-

Rekenresultaten

Kenmerken
emissiebronnen

Rekenmodellen
(OPS, SRM2)

Defaultgegevens
emissiebronnen

Generieke gegevens
(meteo, landgebruik, ruwheid)

De bronkenmerken die als input dienen voor een berekening met de AERIUS Calculator volgen uit
gegevens die door de gebruiker worden ingevoerd en gegevens die standaard in AERIUS zijn opgenomen (defaultwaarden).

-

De verspreiding- en depositieberekeningen in AERIUS worden uitgevoerd met het Operationele
Prioritaire Stoffen model (OPS) van het RIVM. Onderstaand tekstkader gaat in op de validatie van
OPS. Een uitgebreide beschrijving van OPS en meer gedetailleerde informatie over de validatie is
te vinden op www.rivm.nl/ops.

Validatie OPS
De berekende concentraties en deposities van het OPS model zijn uitgebreid vergeleken met gemeten
concentraties in het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit en andere meetnetten. De basisvalidatie is vooral
geschied aan de hand van zwaveldioxide (SO2), en stikstofverbindingen (NOX en NH3) concentraties en
natte depositie van deze stoffen omdat hiervoor een bepaalde mate van metingen beschikbaar is en
ook omdat de emissies van deze stoffen (relatief) nauwkeurig bekend zijn.

80

Richtlijn nr. 2007/2/EG van het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie van 14 maart 2007
tot oprichting van een infrastructuur voor ruimtelijke informatie in de Gemeenschap (PbEU 2007 L 108).
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

68

Eerdere versies van het model zijn onderwerp geweest van studies waarin modellen uit verschillende
landen met elkaar zijn vergeleken. Daarbij is onder meer gekeken naar de wijze van verspreiding van
ammoniak. De conclusie uit deze vergelijkingen is dat de kwaliteit van de resultaten van het OPS model voor de lokale schaal niet onderdoet voor de kwaliteit van resultaten van modellen die in andere
landen worden gebruikt.81
Uit een internationale review van de depositiemodellering in Nederland die in 2013 is uitgevoerd op
verzoek van de Staatssecretaris van Economische Zaken en georganiseerd door Wageningen UR, blijkt
dat het OPS model wetenschappelijk goed is onderbouwd.82

-

Voor wegverkeer op rijkswegen wordt niet het OPS model toegepast, maar gaat AERIUS bij de
berekening van de concentratiebijdrage uit van Standaardrekenmethode 2 (SRM2) uit de Regeling
beoordeling luchtkwaliteit 2007. Hiermee zijn de AERIUS berekeningen voor wegen die vallen onder het toepassingsbereik van SRM2 in lijn met de rekenmethode voor wegverkeer in het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. Voor de omzetting van de met SRM2 berekende
concentraties naar deposities wordt gebruik gemaakt van met OPS afgeleide functies voor brondepletie en waarden voor de effectieve droge depositiesnelheid.

-

De generieke gegevens zijn invoergegevens die niet gerelateerd zijn aan de bron, maar wel relevant zijn voor de verspreidings- en depositieberekeningen met de rekenmodellen in AERIUS.
Voorbeelden zijn de meteorologische condities (windrichting, windsnelheid) en de ruwheid van het
terrein.

-

De depositie als gevolg van de ingevoerde emissiebronnen wordt berekend op rekenpunten, waarbij de waarde van ieder rekenpunt wordt toegekend aan één hectare.

Nieuwe inzichten en ontwikkelingen kunnen aanleiding zijn voor het doorvoeren van aanpassingen in
de rekenmethoden van AERIUS. Bijvoorbeeld het doorvoeren van aanpassingen die leiden tot een
verbetering van de kwaliteit van de berekeningen. Om te komen tot een inventarisatie, afweging én
besluitvorming over het doorvoeren van gewenste aanpassingen in de rekenmethoden zijn door de
Ministeries van Infrastructuur en Milieu en Economische Zaken en het RIVM afspraken gemaakt over
het beheer en onderhoud van de rekenmethoden in AERIUS.83 In de Regeling programmatische aanpak stikstof zal, ingeval wijziging van AERIUS Calculator wenselijk is, de voorgeschreven versie van
AERIUS worden vervangen door de nieuwe, gewijzigde versie.

7.3.3 Onzekerheden in berekende deposities
In 2011 is door RIVM een notitie84 opgesteld waarin de onzekerheden zijn aangegeven in de deposities
op lokale schaal (op Nederlands grondgebied) die worden berekend met AERIUS. Uit deze notitie
volgt:
-

De onzekerheid in de berekende absolute waarde van de depositie bedraagt 70%. Deze onzekerheid is vastgesteld door gemeten concentraties te vergelijken met berekende concentraties, en
hangt samen met onzekerheden in de emissies, het landgebruik, de verspreidingsberekening en

81
82
83
84

www.rivm.nl/Onderwerpen/O/Operationele_Prioritaire_Stoffen_model/Modelbeschrijving/Validatie
www.aerius.nl/nl/over-aerius/kwaliteit/internationale-review-depositiemodel
Afsprakenkader beheer en onderhoud rekenmodellen AERIUS, 2014
RIVM. Guus Velders et al. Toelichting depositieberekeningen AERIUS. 23 september 2011
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

69

de depositieberekening. De onzekerheid in de berekende deposities op het niveau van hectaren
(100x100 m2) is niet a priori in te schatten maar is ongeveer van dezelfde orde van grootte.
-

Wanneer veel detailinformatie over bronnen nabij een natuurgebied beschikbaar is, zal de onzekerheid in de berekende absolute waarde enkele tientallen procenten bedragen.

-

De onzekerheid in de relatieve bijdrage van doelgroepen en individuele bronnen aan de depositie
op een specifieke locatie is aanzienlijk kleiner dan de onzekerheid in de absolute depositie en
wordt grotendeels bepaald door de onzekerheden in broneigenschappen en in mindere mate door
de wijze van verspreiding- en depositieberekening. Dit betekent dat er vrijwel altijd betrouwbaarheidswinst te halen is door het beschikbaar krijgen van betere broninformatie.

In AERIUS wordt uitgegaan van gedetailleerde brongegevens, waardoor de onzekerheid in de berekende absolute depositiebijdragen van plannen en projecten naar verwachting enkele tientallen procenten afwijken van de werkelijke depositie. Deze onzekerheid is inherent aan het gebruikte model en
de onzekerheid in de invoergegevens. In het kader van dit programma wordt de berekende depositiebijdrage van activiteiten vergeleken met de beschikbare ontwikkelruimte. Dit betekent dat de absolute
depositie minder relevant is en de onzekerheden kleiner (systematische fouten zijn identiek en vallen
in een vergelijking van de bronbijdragen tegen elkaar weg).

7.3.4. Documentatie AERIUS
De website van AERIUS biedt een uitgebreide technisch inhoudelijke beschrijving van de verschillende
AERIUS producten. Deze beschrijving gaat uit van factsheets (www.aerius.nl/factsheets).

Er zijn twee categorieën factsheets:
-

methodiek

-

database

De methodiek-factsheets beschrijven de berekeningen en bewerkingen die AERIUS uitvoert op basis
van de gegevens die door een gebruiker zijn ingevoerd. Er is bijvoorbeeld een factsheet over de wijze
waarop AERIUS de emissies van stallen berekent. De database-factsheets beschrijven de oorsprong en
de karakteristieken van de gegevens in de AERIUS database. Er is bijvoorbeeld een databasefactsheet voor de emissiefactoren voor stallen (emissies ammoniak per dierplaats per stalsysteem).
Deze factsheet beschrijft de emissiefactoren en geeft aan wie de emissiefactoren heeft aangeleverd en
wanneer de emissiefactoren zijn aangeleverd.

7.3.5. Beheer
AERIUS is in opdracht van de Staatssecretaris van Economische Zaken ontwikkeld. Zij is verantwoordelijk voor de kwaliteit en continuïteit van AERIUS en zal vanuit haar verantwoordelijkheid als eigenaar zorg dragen voor het beheer en de borging van de kwaliteit van AERIUS en toezien op een goed
gebruik en een goede werking van het systeem. Bij de ontwikkeling en het beheer van AERIUS zijn
alle bevoegde gezagen betrokken. Het beheer van AERIUS wordt uitgevoerd door het RIVM. Via het
RIVM is er een nauwe koppeling met de Emissieregistratie als belangrijke dataleverancier van AERIUS,
het GCN/GDN proces en het proces van doorontwikkeling van OPS.

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

70

§ 7.4. Financiën
Voor de uitvoering van het programma zijn financiële middelen beschikbaar. In het “Natuurpact ontwikkeling en beheer van natuur in Nederland”85 zijn het Rijk en de provincies overeengekomen dat de
financiële middelen die op grond van dit pact beschikbaar zijn voor provincies, door provincies in elk
geval worden besteed aan herstelbeheer en hydrologische maatregelen in Natura 2000-gebieden ter
uitvoering van dit programma en verder ook aan het beheer van Natura 2000-gebieden ten algemene.
Deze middelen bedragen voor de jaren 2014 en 2015 € 100 miljoen extra, voor de jaren 2016 en
2017 € 300 miljoen en voor de jaren daarna € 200 miljoen.

Verder heeft de Staatssecretaris van Economische Zaken voor dit programma financiële middelen beschikbaar, als onderdeel van de oorspronkelijke intensivering ten behoeve van dit programma van €
120 miljoen zoals voorzien in het regeerakkoord van het kabinet Rutte I. Deze middelen bedragen
voor 2014 € 29,9 miljoen, voor 2015 tot en met 2018 € 13,5 miljoen.

Witterveld, foto Beeldbank EZ

85

Kamerstukken II 2013/14, 33 576, nr. 6.
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

71

HOOFDSTUK 8. DOORKIJK

§ 8.1. Inleiding
Dit programma heeft betrekking op het eerste tijdvak 2015-2021. In deze zes jaar is het behoud van
de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden zeker gesteld (zie paragraaf 3.6). De instandhoudingsdoelstellingen zullen voor veel voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden aan het
einde van deze programmaperiode evenwel nog niet, of niet volledig, zijn gerealiseerd. Dat betekent
dat een programma voor een volgend tijdvak waar nodig gericht zal zijn op verder herstel van de habitattypen en leefgebieden van soorten, met het oog op het bereiken van een goede staat van instandhouding. Dit op een wijze die verzekert dat economische ontwikkelingen eveneens doorgang
kunnen blijven vinden. Met het oog daarop bevat dit hoofdstuk een doorkijk naar de toekomst.

§ 8.2. Prognose landelijke gemiddelde stikstofdepositie
Op basis van de verwachte autonome ontwikkelingen en de inhoud van dit programma zal de landelijk
gemiddelde stikstofdepositie dalen. In de onderstaande tabel is een prognose opgenomen voor 2020
en 2030, afgezet tegen de situatie in 2014 en onderscheiden naar bron. De prognoses voor 2020 en
2030 zijn gebaseerd op het vaststaand en voorgenomen nationaal en Europees beleid en een gemiddelde economische groei in Nederland van 2,5% per jaar van 2013 tot en met 2020 en van 2,2% per
jaar van 2021 tot en met 2030.

Tabel 8.1 Landelijke gemiddelde opbouw van de stikstofdepositie in aantallen mol per hectare per jaar in 2014,
2020 en 2030 (berekend met AERIUS Monitor 14.2)

De gevolgen van deze daling voor de overschrijding in mol/ha/jaar voor de habitattypen met de laagste kritische depositiewaarde op het niveau van een hectare is op onderstaande kaart weergegeven
voor 2030. In het volgende tijdvak van het programma zal gegeven de stand van zaken anno 2021
opnieuw bekeken worden in hoeverre en op welke manier het noodzakelijk en mogelijk is om de stikstofdepositie verdergaand te beperken.
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

72

Kaart 8.1 Verwachte overschrijding van kritische depositiewaarden in 2030 in molen per hectare per jaar ten opzichte van de laagste kritische depositiewaarde op hectareniveau (berekend met AERIUS Monitor 14.2)

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

73

§ 8.3. Voortzetting herstelmaatregelen
In 2020 wordt een programma gemaakt voor het volgende tijdvak (2021-2027), waarbij de bijbehorende gebiedsanalyses worden vernieuwd. Daarin zal worden vastgelegd welke herstelmaatregelen
noodzakelijk blijven. Omdat er nog sprake zal zijn van een (aanzienlijke) overschrijding van de kritische depositiewaarden, blijven ook na afloop van het tijdvak waarin dit programma van toepassing is,
herstelmaatregelen noodzakelijk om de nadelige ecologische effecten van de hoge stikstofbelasting te
ondervangen. De gebiedsanalyses bevatten daarom een doorkijk. Zo zijn de herstelmaatregelen benoemd die naar de huidige verwachting nodig zullen zijn in het tweede tijdvak (2021- 2027) en daarna. Bovendien is in de analyses aangegeven of maatregelen die naar hun aard kunnen worden herhaald, zoals intensieve begrazing, mozaïekbeheer en verwijdering van opslag, naar verwachting na
2027 inderdaad zullen moeten worden voortgezet. Voor deze herstelmaatregelen geldt dat in de aanloop naar de volgende programmaperiode nadere afspraken zullen worden gemaakt over de uitvoering.

§ 8.4. Naar het tweede programma aanpak stikstof
De in dit programma opgenomen maatregelen zijn niet alleen van belang voor het tijdvak waarvoor dit
programma geldt, maar ook voor de periode daarna, waarvoor een tweede programma zal worden
vastgesteld. In 2019, het vierde jaar van het tijdvak van dit programma, zullen de betrokken bestuursorganen het proces starten voor het opstellen van een tweede programma voor een volgend
tijdvak. Het tweede programma zal inwerkingtreden op het moment dat het eerste programma eindigt. Dat proces zal erop zijn gericht te onderzoeken of het in dit programma opgenomen pakket aan
maatregelen moet worden aangepast, welke financiële middelen hiermee gemoeid zijn en of en hoeveel ontwikkelingsruimte er beschikbaar kan worden gesteld aan nieuwe activiteiten in een tijdvak van
een tweede programma. Tevens zullen de gebiedsanalyses worden bijgesteld. Voor dit proces zijn de
resultaten van de monitoring belangrijk met betrekking tot de uitvoering en de effecten van de maatregelen, de ontwikkeling van de natuur in de Natura 2000-gebieden die in dit programma zijn opgenomen en de ontwikkeling van de stikstofdepositie. Ook belangrijk zijn eventuele nieuwe kennis over
herstelstrategieën, stikstofverspreidingsmodellen, emissiereducerende technieken en voer- en managementmaatregelen.

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

74

Varkenshouderij, foto Beeldbank EZ

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

75

HOOFDSTUK 9. SOCIAALECONOMISCHE ASPECTEN
De verwachte sociaaleconomische effecten van dit programma op nationaal niveau86 zijn door het
Landbouw Economisch Instituut onderzocht en beschreven in de nota “Sociaaleconomisch perspectief
van de PAS”.87 Hierbij zijn de volgende sociaaleconomische effecten beschouwd: de werkgelegenheid,
de verdeling van baten en lasten energieverbruik en de ‘leefbaarheid’, waaronder hoort het voorzieningenniveau, de volksgezondheid en de gevolgen voor landschap en ruimtelijke ontwikkeling.

De sociaaleconomische effecten van het programma zijn, aldus het LEI, tot 2030 op landelijke schaal
overwegend positief tot neutraal. Het programma heeft een positief effect op de werkgelegenheid
omdat het duidelijkheid biedt, waardoor ondernemers verbeterde ontwikkelingsmogelijkheden hebben.
In de veehouderij zal de afname van werkgelegenheid door dit programma minder worden, met name
in de melkveehouderij. Verder wacht de industrie als gevolg van dit programma niet langer met investeringen. Voor infrastructuurprojecten heeft het programma als gunstig effect dat er geen aanvullende
mitigerende maatregelen nodig zijn, omdat het programma hierin voorziet.

De gevolgen van het programma voor de verdeling van baten en lasten zijn divers, zodat het LEI deze
gevolgen geen kwalificatie kan geven. Zo komt het programma de natuur ten goede en brengt het tot
2021 geen extra kosten met zich mee voor de sectoren verkeer en industrie. Voor genoemde sectoren
betekent het programma bovendien een vermindering van administratieve lasten. Voor de landbouwsector zijn er niet alleen deze baten maar ook lasten, aangezien de algemene brongerichte maatregelen die in dit programma zijn opgenomen, betrekking hebben op de agrarische sector. Verder levert
het programma voor de betrokken overheden extra lasten op, aangezien zij de kosten dragen voor
herstelstrategieën, hydrologisch herstel en herinrichting in de gebieden, alsook de monitoringskosten.
Voor het energieverbruik beoordeelt het LEI het programma negatief, omdat het verbruik door intensieve veebedrijven, met name varkenshouderijen, toeneemt als gevolg van de extra investeringen die
nodig zijn ter uitvoering van de in het programma opgenomen maatregelen.

Ten aanzien van de ‘leefbaarheid’ beoordeelt het LEI de gevolgen van het programma voor de omvang
van lokale en regionale voorzieningen als neutraal, met de aantekening dat de ontwikkelruimte de
lokale economie zal stimuleren. De gevolgen van het programma voor de afname van geurhinder beoordeelt het LEI als positief. De effecten op het landschap en op ruimtelijke ontwikkelingen zijn verschillend van aard en daarom niet door het LEI gekwalificeerd.

86
87

Artikel 19kh, eerste lid, onderdeel d, van de wet.
H. Leneman et al, ‘Sociaaleconomisch perspectief van de PAS; Sociaaleconomische effecten van de Programmatische Aanpak Stikstof’, LEI, 2013. Zie Kamerstukken II 2012/23, 33 037, nr. 71.
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

76

Uiterwaarden Nederrijn, foto Daan van Os

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

77

HOOFDSTUK 10. KWALITEITSBORGING, PLAN MER EN ZIENSWIJZEN

§ 10.1. Inleiding
In de ontwikkeling van het programma en de onderdelen daarvan is op verschillende manieren aandacht besteed aan de borging van de kwaliteit. Dit hoofdstuk geeft een overzicht hoe deze kwaliteitsborging heeft plaatsgevonden en gaat vervolgens in op resultaten van de Plan MER en de zienswijzen.
Ook wordt ingegaan op staatssteunaspecten.

§ 10.2. Kwaliteitsborging

10.2.1. Review herstelstrategieën
De herstelstrategieën voor habitattypen en leefgebieden zijn opgesteld met behulp van de best beschikbare ecologische kennis uit de wetenschap en de praktijk in Nederland en onderworpen aan een
toets van een wetenschappelijke internationale reviewcommissie. Deze commissie is gevraagd te oordelen over:
–

de verwerking van de relevante inzichten uit de wetenschap en de praktijk in de strategieën;

–

de correcte verwerking van deze basiskennis tot inhoudelijk juiste conclusies in de herstelstrategieën;

–

de aanwezigheid van mogelijke aanvullingen ten opzichte van de inhoud van de ontwerpherstelstrategieën;

–

de correcte weergave van de kennislacunes en een transparante omgang daarmee;

–

de aanwezigheid van correcte handvatten en informatie voor toepassing in de praktijk;

–

de mogelijkheden om zonodig de wetenschappelijke soliditeit en bruikbaarheid van het rapport
te vergroten.

De commissie heeft haar beoordeling in drie rondes uitgevoerd. Het eerste onderzoek had betrekking
op de ontwerp-herstelstrategieën voor habitattypen, het tweede op de ontwerp-herstelstrategieën
voor leefgebieden en de landschapsecologische inbedding van de herstelstrategieën en tenslotte het
derde op de definitieve herstelstrategieën. De commissie heeft de herstelstrategieën op alle onderwerpen positief beoordeeld, waarbij zij aandachtspunten voor de toekomst heeft geformuleerd. De
bevindingen van de commissie zijn neergelegd in drie rapporten.88 De herstelstrategieën worden in de
komende jaren op basis van ervaring in de praktijk en nieuwe wetenschappelijk inzichten actueel gehouden.

10.2.2. Review AERIUS
AERIUS is onderworpen aan verschillende externe reviews. Internationale wetenschappers oordeelden
dat de rekenkern OPS en de emissiefactoren wetenschappelijk goed onderbouwd zijn en dat de gehan-

88

a. Herstelstrategieën stikstofgevoelige habitats in Natura 2000. Evaluatie reviewcommissie. In opdracht van
de Programmadirectie Natura 2000, Ministerie Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, november 2011;
54 p.
b. Herstelstrategieën stikstofgevoelige habitats in Natura 2000. Evaluatie reviewcommissie; aanvulling op
eerdere bevindingen. In opdracht van de Programmadirectie Natura 2000, Ministerie Economische Zaken,
juli 2013; 39 p.
c. Afsluitend oordeel Herstelstrategieën stikstofgevoelige habitats in Natura 2000, april 2014.
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

78

teerde methode ‘state of the art’ is voor het berekenen van deposities op lokale schaal89(WUR 2013).
TNO acht in haar review de functionaliteit van AERIUS geschikt voor het doel waarvoor het gemaakt is
(TNO 2013)90. Toekomstige gebruikers van provincies beoordeelden AERIUS in een Gebruikers Acceptatietest als zeer gebruiksvriendelijk (IPO 2013)91.

AERIUS is voortdurend in ontwikkeling en wordt verbeterd op basis van voortschrijdende wetenschappelijke inzichten, gebruikerservaringen in pilots en aanbevelingen uit reviews. Het doel is steeds om
onzekerheden verder te minimaliseren en aan te sluiten op evoluerende en nieuwe gebruikerswensen.

10.2.3. Adviezen
De toenmalige Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie heeft, mede namens
de toenmalige Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, over de systematiek van het programmain-wording op 14 februari 2012 voorlichting gevraagd aan de Afdeling advisering van de Raad van
State. Deze voorlichting is op 11 april 2012 vastgesteld.92 De Afdeling bevestigde op hoofdlijnen de
juridische houdbaarheid van de voorgestelde systematiek van het programma-in-wording. Het programma kan, aldus de Afdeling, met inachtneming van de in de voorlichting gegeven aanbevelingen
voldoen aan de randvoorwaarden die de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn stellen.

Aanbevelingen in de voorlichting over de inhoud van het programma zelf, zijn verwerkt bij het opstellen van het definitieve programma. Het betreft onder meer de constatering van de Afdeling advisering
dat een goede ecologische onderbouwing van het tijdpad waarbinnen de instandhoudingsdoelen worden bereikt van groot belang is. Gelet op de beoogde zelfstandige werking van dit programma in het
kader van de toestemmingverlening, kan naar het oordeel van de Afdeling echter niet worden volstaan
met de verwijzing naar nog vast te stellen beheerplannen. In de gebiedsanalyses is hier dan ook aandacht aan besteed door per habitattype en leefgebied aan te geven op welke termijn er uitbreiding
van oppervlakte en verbetering van kwaliteit - daar waar het een doelstelling is- kan worden verwacht. Tevens is per habitattype en leefgebied aangegeven welke daling in stikstofdepositie er is als
gevolg van het programma. Ook constateert de Afdeling dat voor de beoordeling van de in het programma aanpak stikstof op te nemen gebieden ook de referentiedata voor Vogelrichtlijngebieden relevant zijn en dat voor de gebiedsanalyses van die gebieden gebruik gemaakt moet worden van de juiste referentietoestand. Voorts dient verduidelijkt te worden dat ook voor stikstof gevoelige leefgebieden van Habitatrichtlijnsoorten relevant zijn bij de beoordeling of een gebied in het programma wordt
opgenomen. Aan deze aanbeveling is uitvoering gegeven in de gebiedsanalyses en in hoofdstuk 3.6.2.
van dit programma. De Afdeling acht het verder van belang dat de geleidelijke toedeling van ontwikkelingsruimte wordt gewaarborgd. De geleidelijke uitgifte is in hoofdstuk 4.2.6 geborgd.

Verder moet naar het oordeel van de Afdeling de uitvoering van de maatregelen in het programma
zijn verzekerd. Hiertoe moet de medewerking van de betrokken partijen zijn verkregen en dienen

89
90
91
92

WUR Resultaten internationale review onderbouwing ammoniakemissiefactoren, Kamerstukken 33037 nr.65.
TNO, Doelmatigheidsonderzoek AERIUS Calculator, R10412, juni 2013.
IPO, GBO Provincies, Acceptatietestrapport AERRIUS Calculator, mei 2013.
Kamerstukken II 2011/12, 30 654, nr. 102, bijlage (no. W15.12.0046/IV).
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

79

bindende afspraken te zijn gemaakt over de financiering van de te treffen maatregelen. Dit wordt
vastgelegd in overeenkomsten of convenanten voor de inwerkingtreding van het programma.
Volgens de Afdeling bood het programma-in-wording onvoldoende inzicht in de wijze waarop is gewaarborgd dat ontwikkelingen op relevante wetenschapsgebieden tijdig worden onderkend en hoe zij
vervolgens zullen doorwerken in het programma, in het bijzonder in de gebiedsanalyses, de herstelstrategieën en het rekeninstrument AERIUS. Het programma is op dit punt aangevuld in hoofdstuk 6
Monitoring en bijsturing.

§ 10.3. Milieueffectrapportage en passende beoordeling
De Staatssecretaris van Economische Zaken en de Minister van Infrastructuur en Milieu hebben een
plan-MER (milieueffectrapport) inclusief passende beoordeling laten opstellen ten behoeve van een
zorgvuldige besluitvorming over het programma aanpak stikstof 2015-2021. Een plan-MER heeft als
doel om het milieubelang een volwaardige plaats te geven in de besluitvorming door het in beeld
brengen en beoordelen van de verwachte milieueffecten. Dit gebeurt onder andere door een vergelijking met alternatieven. In de passende beoordeling van het programma, onderdeel van het plan-MER
is onderzocht of wetenschappelijk gezien geen twijfel bestaat dat het gebruik van de in dit programma
opgenomen ontwikkelingsruimte en depositieruimte niet leidt tot verslechtering of aantasting van de
natuurlijke kenmerken gelet op de instandhoudingsdoelstellingen voor de in dit programma opgenomen individuele Natura 2000-gebieden in Nederland en aangrenzende Natura 2000-gebieden in het
buitenland (Duitsland en België). In de onderstaande paragrafen wordt ingegaan op een aantal aannames en uitgangspunten(10.3.1), de opzet en resultaten van de Plan-MER (10.3.2) en de passende
beoordeling (10.3.3).

10.3.1. Aannames en uitgangspunten plan-MER en passende beoordeling
Alternatieven
In de plan-MER is het planalternatief (het programma aanpak stikstof 2015-2021) vergeleken met een
viertal alternatieven voor dit programma en zijn het planalternatief en deze vier alternatieven beoordeeld op relevante milieueffecten (zie tabel 10.1).
Tabel 10.1 Overzicht van de alternatieven (inclusief planalternatief PAS) in het plan-MER.
ALTERNATIEF

EIGENSCHAPPEN
Emissiereductie

Depositieruimte

Herstel maatregelen

Planalternatief

Minimaal 10 kTon door aanvul-

Depositie behorende bij 2,5%

herstelmaatregelen per

Programma

lende generieke landbouwmaat-

economische groei + 50%van de

voor stikstof gevoelig

aanpak stikstof

regelen

emissiereductie van minimaal

habitattype en leefgebied

10 kTon

van soorten

Depositie behorende bij 2,5%

= planalternatief

Alternatief 1

5 kTon

economische groei + 100%van
de emissiereductie van 5 kTon
Alternatief 2

10 kTon

Depositie behorende bij 2,5%

= planalternatief

economische groei + 30%van de
emissiereductie van minimaal
10kTon
Alternatief 3

30 kTon (Landbouwmaatregelen

= planalternatief

Geen herstelmaatregelen

uit planalternatief + 11 aanvulOntwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

80

lende maatregelen)
Alternatief 4

13 kTon (Landbouwmaatregelen

= planalternatief

Geen herstelmaatregelen

uit planalternatief verminderd
met de emissies uit de 250 meter zone)

Alternatieven 1 en 2 zijn vergelijkbaar met het voorliggende programma aanpak stikstof 2015-2021.
Zij verschillen in de omvang van de aanvullende generieke landbouwmaatregelen of het beschikbaar
komen van depositieruimte.

Bij alternatief 3 worden, aanvullend op het programma aanpak stikstof, extra generieke maatregelen
genomen die de emissie verder terug brengen. Bij deze maatregelen is gekeken welke andere maatregelen een vergelijkbare kosteneffectiviteit hebben als de maatregelen die thans in het programma
zijn opgenomen. De herstelmaatregelen van het programma worden niet uitgevoerd. De uitgifte van
ontwikkelingsruimte is hetzelfde als in het voorliggende programma.

Bij alternatief 4 is aanvullend op het programma aanpak stikstof gekeken naar de effectiviteit van
extra emissiereductie in een straal van 250 meter rond voor stikstof gevoelige Natura2000-gebieden
door het beëindigen van alle stalemissies in dit gebied. De herstelmaatregelen van het programma
worden niet uitgevoerd. De uitgifte van ontwikkelingsruimte is hetzelfde als in het voorliggende programma.

Aannames voor de referentiesituatie: huidige situatie en autonome ontwikkeling
Bovengenoemde alternatieven zijn vergeleken met de situatie dat het programma aanpak stikstof niet
van kracht zou worden: de referentiesituatie bestaande uit de huidige situatie inclusief de autonome
ontwikkeling. Voor de autonome ontwikkeling is gekeken naar aannames van het LEI93 en ervaringen
van de Commissie voor de milieueffectrapportage en van provincies. Uit deze bronnen blijkt dat vooral
de landbouw (stallen) daadwerkelijk stagnatie ondervindt door de eisen die voortvloeien uit de Natuurbeschermingswetgeving. Bij andere sectoren is er wel sprake van een administratieve last ten
gevolge van Natuurbeschermingswetgeving, maar is geen sprake van grootschalige beperking in de
groei. De stagnatie van landbouw (stallen) is rond voor stikstof gevoelige Natura 2000-gebieden het
grootst. Deze autonome ontwikkeling is ook in de generieke passende beoordeling van het programma
aanpak stikstof 2015-2021 gebruikt.

Op basis van bovenstaande is de autonome ontwikkeling als volgt gedefinieerd:
-

in gebieden gelegen binnen een straal van 5 kilometer van Natura 2000-gebieden wordt de groei
van stallen sterk belemmerd doordat er geen ruimte is voor extra uitstoot van stikstof. Dit betekent dat hier 15% van de groei plaatsvindt die normaal gesproken wordt verwacht bij een economisch groeiscenario van 2,5%;

93

H. Leneman et al. ‘Economisch perspectief van de PAS; Baten en kosten van de Programmatische Aanpak
Stikstof in Natura 2000-gebieden’ LEI-nota 12-070, 2012
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

81

-

in gebieden gelegen buiten een cirkel van 5 kilometer van Natura 2000-gebieden wordt de groei
van de veehouderij minder belemmerd door beperkingen vanuit de Natuurbeschermingswet. Dit
betekent dat hier 80% van de groei plaatsvindt die normaal gesproken wordt verwacht bij een
economisch groeiscenario van 2,5%.

10.3.2. Conclusies en aanbevelingen plan-MER

De verwachte ontwikkeling van de stikstofdepositie
In onderstaande figuur wordt de verwachte ontwikkeling van de stikstofdepositie weergegeven in de
autonome trend en in de alternatieven:

Figuur 10.1: gemiddelde ontwikkeling van stikstofdepositie in voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden

gemiddelde depositie (mol.ha/jaar)

van soorten binnen Natura 2000-gebieden.

1450
1400

Autonoom
Planalternatief: PAS

1350

Alternatief 1

1300
Alternatief 2

1250

Alternatief 3

1200

Alternatief 4

1150
2014

2020

2030

Door het programma aanpak stikstof 2015-2021 daalt de gemiddelde stikstofdepositie in Natura 2000gebieden op basis van vaststaand Europees bronbeleid en de aanvullende landelijke en provinciale
landbouwmaatregelen 10% in 18 jaar (figuur 10.1). Dit is een versnelde daling ten opzichte van de
autonome ontwikkeling94, waar de gemiddelde stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden naar verwachting daalt met 8% in 18 jaar. De effecten op stikstofdepositie van alternatief 1 komen vrijwel
overeen met de autonome ontwikkeling. In alternatief 2 blijkt dat minder uitgifte van depositieruimte
gemiddeld genomen beperkte invloed heeft op de depositiedaling (9 mol/ha/jaar) ten opzichte van het
planalternatief. Alternatief 3 leidt tot de hoogste daling, 90 mol/ha/jaar meer dan met het programma
aanpak stikstof. Hier zijn dan ook extra bronmaatregelen toegepast. Alternatief 4, het verwijderen van
alle stalemissies in een straal van 250 meter van voor stikstof gevoelige Natura 2000-gebieden, scoort
beter dan de andere alternatieven en 17 mol/ha/jaar beter dan het programma aanpak stikstof.

94

Voor de autonome ontwikkeling wordt verwacht dat vooral de landbouw (stallen) daadwerkelijk beperkingen ondervindt van de Natuurbeschermingswet. En dat het aanvullende landelijke en provinciale ammoniakbe-

leid en de herstelmaatregelen niet worden uitgevoerd.

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

82

Tevens is gekeken in het planalternatief PAS naar de ontwikkeling van de depositie ten opzichte van
de kritische depositiewaarde - de grens waarboven het risico bestaat dat de kwaliteit van de habitattypen en leefgebieden van soorten significant wordt aangetast door de verzurende en/of vermestende
invloed van atmosferische stikstofdepositie - in de verschillende gebieden, hieruit ontstaat het onderstaande beeld. Duidelijk wordt dat in 2030, ook bij alternatief 3, er nog sprake is van meer dan 350
mol/ha/jaar depositie boven de kritische depositiewaarde, in ruim 30% van het areaal van de Natura
2000-gebieden die onderdeel uitmaken van het programma aanpak stikstof.

Figuur 10.2 Ontwikkeling stikstofdepositie op Natura 2000-habitattypen en leefgebied van soorten van 2014 tot
2030.

Uit figuur 10.2 volgt dat, vergeleken met de huidige situatie, bij alle alternatieven de oppervlakte habitattypen en leefgebieden van soorten met een stikstofdepositie onder de kritische depositiewaarde
toeneemt. Tegelijkertijd blijft er bij alle alternatieven, ook met meer emissiemaatregelen, een groot
deel van de oppervlakte van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten niet
voldoen aan de kritische depositiewaarde. Bij alle alternatieven is meer dan de helft (tussen de 60%
en 70%) van de oppervlakte stikstofoverbelast. De effecten van het programma en de alternatieven 1,
2 en 4 zijn min of meer vergelijkbaar. Bij deze alternatieven voldoet tussen de 35% en 38% van het
totale oppervlak met voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten vrijwel of geheel (tot kritische depositiewaarde+35 mol/ha/jaar) aan de kritische depositiewaarde. Alternatief 3
scoort beter. Ongeveer 42% van het areaal voldoet hier vrijwel of geheel (tot kritische depositiewaarde+35 mol/ha/jaar) aan de kritische depositiewaarde.

Voor de andere milieueffecten is het wel (PAS, alternatief 1 en 2) of niet (alternatief 3 en 4) uitvoeren
van herstelmaatregelen de belangrijkste oorzaak van de effecten. De uitvoering van de herstelmaatregelen leidt overwegend tot positieve milieueffecten:

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

83

-

het water- en bodemsysteem verbeteren op de meeste plekken;

-

de herstelmaatregelen dragen op de meeste plekken bij aan landschappelijke en cultuurhistorische
waarden.

Op geluidhinder, luchtkwaliteit en stofhinder hebben het programma aanpak stikstof en de alternatieven 1 en 2 een beperkt negatief effect. Dit heeft te maken met de uitvoering van de maatregelen (geluidhinder en luchtkwaliteit) en de kans op meer stuifzand door sommige herstelmaatregelen (stofhinder).

De effecten op geurhinder zijn vooral gerelateerd aan de emissie-reducerende maatregelen. Hier scoren het programma en de alternatieven 2 en 4 vrijwel gelijk. Het alternatief 1 scoort slechter: er is
sprake van minder maatregelen voor emissiereductie. Alternatief 3 scoort beter door meer emissiereductie.

De effecten op energie en klimaat zijn gerelateerd aan het vrijkomen van biomassa door herstelmaatregelen. Dit is een positief effect. Daarnaast is het er het negatieve effect van energiegebruik voor
emissiereducerende maatregelen. Het planalternatief en alternatief 2 scoren vergelijkbaar. Alternatief
1 scoort positief, dit komt door minder emissiereductie en wel herstelmaatregelen. Alternatief 3 en 4
scoren beide negatief.

10.3.3. Conclusies van de passende beoordeling
De passende beoordeling wordt ingevuld door de gebiedsanalyses - waarin de ecologische gevolgen
voor elk individueel Natura 2000-gebied afzonderlijk worden getoetst - en een generieke deel dat betrekking heeft op de overkoepelende aspecten van het programma. Op basis van de passende beoordeling (gebiedsanalyses en generiek deel) kan worden uitgesloten dat de natuurlijke kenmerken van
enig Natura 2000-gebied verslechteren of worden aangetast, gelet op de instandhoudingsdoelen van
het gebied.

Deze conclusie is gebaseerd op:
-

het oordeel van de gebiedsanalyse voor elk Natura 2000-gebied dat er wetenschappelijk gezien
geen twijfel is dat met het beschikbaar stellen van ontwikkelingsruimte en depositieruimte voor
economische ontwikkelingen met het programma aanpak stikstof de instandhoudingsdoelstellingen voor de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten op termijn worden
gehaald en of behoud is geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen. Daarbij is getoetst aan de
instandhoudingsdoelstellingen, opgenomen in het aanwijzingsbesluit van het desbetreffende Natura 2000-gebied.

-

een beoordeling van de ontwikkeling van de stikstofdepositie in dit deel van de passende beoordeling. In alle gebieden is sprake van een vermindering van de depositie ten opzichte van de situatie zonder programma aanpak stikstof.

-

de vaststelling dat het programma overigens voldoet aan voorwaarden die verzekeren dat de
instandhoudingsdoelstellingen niet in gevaar komen, namelijk dat:
•

alle relevante Natura 2000-gebieden in het programma zijn opgenomen;

•

de inschatting van depositieontwikkeling en cumulatieve effecten van de stikstofdepositie
op basis van huidige wetenschappelijke inzichten adequaat is;
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

84

•

er voldoende zekerheid is dat de effecten van de generieke maatregelen ook daadwerkelijk
zullen optreden;

•

er voldoende zekerheid is dat de maatregelen (herstel en generiek) ook daadwerkelijk worden uitgevoerd;

•

de uitgifte van depositieruimte goed is afgestemd op het tempo van vermindering van de
stikstofdepositie en - zoals beoordeeld in de gebiedsanalyses - de effecten van de herstelmaatregelen;

-

de vaststelling dat ingeval nieuwe inzichten of ontwikkelingen daartoe aanleiding geven op basis
van adequate monitoring tijdig kan worden bijgestuurd.

§ 10.4. Staatssteun
Bij de ontwikkeling van het programma aanpak stikstof is gekeken naar de staatssteunaspecten, in
het bijzonder naar de relatie tussen mede door de overheid gefinancierde maatregelen en de ontwikkelingsruimte die daarmee voor onder meer ondernemers wordt gecreëerd.

Voor de bepaling of sprake is van staatssteun, is artikel 107 van het Verdrag betreffende de werking
van de Europese Unie (VWEU) van belang. In beginsel zijn ingevolge artikel 107 VWEU verboden:
steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te
vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de
lidstaten ongunstig beïnvloedt. Het gaat hier om cumulatieve vereisten: is aan één van de vereisten
niet voldaan, dan is geen sprake van verboden staatssteun. Is wel sprake van staatssteun, dan worden de bij of krachtens het verdrag voorziene afwijkingen van het verbod van belang, waaronder de
mogelijkheid van goedkeuring van de steun door de Europese Commissie. Bij het programma aanpak
stikstof zijn die afwijkingsmogelijkheden niet relevant, omdat de vraag of sprake is van staatssteun in
de zin van artikel 107 VWEU al ontkennend moet worden beantwoord.

Onderkend wordt dat het programma aanpak stikstof mede door de overheid gefinancierde maatregelen behelst: hoewel een belangrijk deel van de maatregelen in het kader van het programma bestaat
in bij wetgeving opgelegde emissiebeperkende maatregelen die investeringen van ondernemers vragen en in investeringen van particuliere natuurbeheerders, wordt een deel van de maatregelen ook
gefinancierd door overheden. Te denken valt aan maatregelen op het vlak van waterbeheer en aan
subsidies voor natuurbeheer. Onderkend wordt ook dat met de vermindering van het depositieniveau
op Natura 2000-gebieden en de versterking van de natuurwaarden als gevolg van de maatregelen van
de programmatische aanpak extra ontwikkelingsruimte kan worden uitgegeven aan activiteiten die
stikstofdepositie veroorzaken. Ook ondernemers of producties die dergelijke activiteiten willen aanvangen, hebben daar baat bij. Deze twee gegevenheden maken evenwel nog niet dat sprake is van
staatssteun. Zoals het Europese Hof in zijn uitspraak over NOx-emissierechten nog eens heeft benadrukt, is niet elk voordeel dat door de overheid wordt verleend zonder meer aan te merken als staatssteun95.

95

HvJEU in zijn uitspraak van 8 september 2011 in zaak C-279/08P, ro. 105
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

85

Voor de staatssteuntoets is in het licht van de eerste eis van artikel 107 VWEU van belang of sprake is
van een overdracht van staatsmiddelen. Kort gezegd komt het erop neer dat ondernemers of producties een specifiek bepaalbaar financieel voordeel moeten verkrijgen, waartegenover direct of indirect
een specifiek bepaalbaar financieel nadeel (waaronder een gemist voordeel) voor de overheid staat.
Bij dit programma is die specifieke relatie er niet. Er is bijvoorbeeld geen sprake van een specifieke
door de overheid gefinancierde maatregel ten behoeve van de toestemmingverlening voor een specifieke activiteit: er is sprake van een samenhangend totaalpakket van maatregelen waardoor in de
Natura 2000-gebieden op het vlak van stikstof een verbetering uit een oogpunt van natuurdoelstellingen wordt gerealiseerd en ten algemene ook een grotere milieugebruiksruimte ontstaat. Evenmin is
die specifieke relatie er door toekenning van een verhandelbaar recht dat als zodanig marktwaarde
vertegenwoordigt en dat voor de overheid inkomsten had kunnen genereren bij veiling. De ontwikkelingsruimte die wordt gegenereerd door de programmatische aanpak stikstof is niet een dergelijk verhandelbaar recht dat in zichzelf marktwaarde vertegenwoordigt. Ontwikkelingsruimte is niet meer dan
de vaststelling dat de natuurdoelstellingen niet in gevaar komen door de extra depositie die de activiteit waarvoor toestemming wordt gevraagd veroorzaakt. Om te voorkomen dat de ruimte meermaals
wordt gebruikt, waardoor cumulatief wel sprake zou kunnen zijn van een risico voor de natuurwaarden, wordt de ontwikkelingsruimte administratief ‘toegedeeld’ aan de activiteit en ‘afgeschreven’ van
de totale geregistreerde ontwikkelingsruimte. In feite gebeurt er niets anders dan bij andere vergunningverlening in de milieuwetgeving, waarbij steeds op basis van bepaalde omgevingswaarden – bijvoorbeeld op het vlak van lucht-, water- of bodemkwaliteit – wordt bezien of er (nog) voldoende milieugebruiksruimte is om voor een nieuwe activiteit vergunning te kunnen verlenen. Deze milieugebruiksruimte is niet zelden mede ontstaan door algemene – niet aan deze concrete activiteit verbonden – maatregelen die zijn gefinancierd door de overheid. Daarmee is toestemmingverlening waarbij
ten dele beslag wordt gelegd op schaarse milieugebruiksruimte nog geen staatssteun.

Zou de conclusie zijn geweest dat wel sprake is van overdracht van overheidsmiddelen, dan zou
daarmee nog niet sprake zijn van ongeoorloofde staatssteun. Er is dan namelijk niet voldaan aan het
tweede vereiste van artikel 107 VWEU, namelijk de begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties. Het voordeel dat het programma aanpak stikstof verschaft is niet-selectief: het komt ten goede aan alle personen en ondernemingen die activiteiten verrichten in Nederland die schadelijke effecten kunnen hebben voor Natura 2000-gebieden. Het feit dat een deel van de schaarse ontwikkelingsruimte wordt gereserveerd voor toestemmingsverlening voor bepaalde projecten van nationaal of provinciaal maatschappelijk belang, maakt niet dat het programma aanpak stikstof een selectief voordeel
verschaft. De reservering geschiedt namelijk niet ten behoeve van specifieke ondernemingen of specifieke producties, maar ten behoeve van algemeen wenselijk geachte ruimtelijke ontwikkelingen en
voorzieningen, zoals infrastructuur, bedrijventerreinen en woonwijken. Daar komt bij dat een reëel
deel van de ontwikkelingsruimte beschikbaar blijft voor andere nieuwe activiteiten die niet als prioritair project zijn aan te merken. Voor alle legale bestaande activiteiten is de huidige depositie bovendien als uitgangspunt genomen bij de bepaling van de ambitie ten aanzien van de natuurdoelen en de
vermindering van de stikstofdepositie: voor het continueren van deze activiteiten hoeft geen ontwikkelingsruimte te worden aangevraagd.

Gelet op het voorgaande is de conclusie dat zich bij het programma aanpak stikstof geen met overheidsmiddelen bekostigd, selectief voordeel voordoet. Om die reden al is geen sprake van staatssteun
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

86

in de zin van artikel 107 VWEU en kan de vraag of sprake is van een beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten verder onbesproken blijven.

§ 10.5. Zienswijzen
Eerst na de afronding van de terinzagelegging op te stellen.

Geitenhouderij, foto Beeldbank EZ

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

87

BIJLAGE 1. OVERZICHT VAN VOOR STIKSTOF GEVOELIGE HABITATTYPEN EN LEEFGEBIEDEN
VAN SOORTEN
In deze bijlage wordt het overzicht gegeven van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leef gebieden van soorten die door de Nbwet beschermd worden. Voor de meeste typen zijn de instandhoudingsdoelstellingen behoud,
verbetering en uitbreiding. Voor de typen Zinkweiden (6130) en Veldbies-Beukenbos (9110) geldt alleen verbetering en uitbreiding. De kritische depositiewaarde (KDW) is weergegeven in mol/ha/jr en afkomstig uit Van Dobben
et al. (2012).96
1.

Voor stikstof gevoelige habitattypen

KDW

Zilte pionierbegroeiingen. Zeekraal (H1310A)
Zilte pionierbegroeiingen, Zeevetmuur (H1310B)
Slijkgrasvelden (H1320)
Schorren en zilte graslanden, buitendijks (H1330A)
Schorren en zilte graslanden, binnendijks (H1330B)
Embryonale duinen (H2110)
Witte duinen (H2120)
Grijze duinen, kalkrijk (H2130A)
Grijze duinen, kalkarm (H2130B)
Grijze duinen, heischraal (H2130C)
Duinheiden met kraaihei, vochtig (H2140A)
Duinheiden met kraaihei, droog (H2140B)
Duinheiden met struikhei (H2150)
Duindoornstruwelen (H2160)
Kruipwilgstruwelen (H2170)
Duinbossen, droog (H2180A)
Duinbossen, vochtig (H2180B)
Duinbossen, binnenduinrand (H2180C)
Vochtige duinvalleien, open water (H2190A)
Vochtige duinvalleien, kalkrijk (H2190B)
Vochtige duinvalleien, ontkalkt (H2190C)
Stuifzandheiden met struikhei (H2310)
Binnenlandse kraaiheibegroeiingen (H2320)
Zandverstuivingen (H2330)
Zeer zwakgebufferde vennen (H3110)
Zwakgebufferde vennen (H3130)
Kranswierwateren (H3140)
Meren met krabbenscheer en fonteinkruiden (H3150)
Zure vennen (H3160)
Vochtige heiden, hogere zandgronden (H4010A)
Vochtige heiden, laagveengebied (H4010B)
Droge heiden (H4030)
Jeneverbesstruwelen (H5130)
Pionierbegroeiingen op rotsbodem (H6110)
Stroomdalgraslanden (H6120)
Zinkweiden (H6130)
Kalkgraslanden (H6210)
Heischrale graslanden (H6230)
Blauwgraslanden (H6410)
Ruigten en zomen, droge bosranden (H6430C)
Glanshaver- en vossenstaarthooilanden, glanshaver (H6510A)
Glanshaver- en vossenstaarthooilanden, grote vossenstaart (H6510B)
Actieve hoogvenen, hoogveenlandschap (H7110A)
Actieve hoogvenen, heideveentjes (H7110B)
Herstellende hoogvenen (H7120)
Overgangs- en trilvenen, trilvenen (H7140A)

96

1643
1500
1643
1571
1571
1429
1429
1071
714
714
1071
1071
1100
2000
2286
1071 en 1429
2214
1786
2143 en 1000
1429
1071
1071
1071
714
429
571
571, 2143 en 2400
2143 en 2400
714
1214
786
1071
1071
1429
1286
1071
1500
714 en 857
1071
1857
1429
1571
500
786
500, 1214 en 1786
1214

H.F. van Dobben et al, ‘Overzicht van kritische depositiewaarden van stikstof toegepast op habitattypen en
Natura 2000-gebieden’, Alterrarapport 2397, 2012.

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

88

Overgangs- en trilvenen, veenmosrietlanden (H7140B)
Pioniervegetaties met snavelbiezen (H7150)
Galigaanmoerassen (H7210)
Kalktufbronnen (H7220)
Kalkmoerassen (H7230)
Veldbies-beukenbossen (H9110)
Beuken-eikenbossen met hulst (H9120)
Eiken-haagbeukenbossen, hogere zandgronden(H9160A)
Eiken-haagbeukenbossen, heuvelland (H9160B)
Oude eikenbossen (H9190)
Hoogveenbossen (H91D0)
Vochtige alluviale bossen, essen-iepenbossen (H91E0B)
Vochtige alluviale bossen, beekbegeleidende bossen (H91E0C)
Droge hardhoutooibossen (H91F0)

714
1429
1571
<2400?
1143
1429
1429
1429
1429
1071
1786
2000
1857
2071

2.

KDW

Voor stikstof gevoelige leefgebieden van soorten
van de Vogel- en Habitatrichtlijn
Permanente bron & langzaam stromende bovenloop
Geïsoleerde meander en petgat
Zwakgebufferde sloot
Zuur ven
Grote-zeggenmoeras
Dotterbloemgrasland van beekdalen
Dotterbloemgrasland van veen en klei
Nat, matig voedselrijk grasland
Droog struisgrasland
Kamgrasweide & Bloemrijk weidevogelgrasland zand- en veengebied
Kamgrasweide & Bloemrijk weidevogelgrasland rivieren- en zeekleigebied
Zoom, mantel en droog struweel van de duinen
Bos van arme zandgronden
Eiken- en beukenbos van lemige zandgronden

<2400
2143
1786
1214
1714
1429
1429
1571
1000
1429
1429
1643
1071
1429

De beschermde soorten van de Vogel- en Habitatrichtlijn die gebruik maken van deze leefgebieden zijn terug te
vinden in deel II van de herstelstrategieën:
http://pas.natura2000.nl/pages/herstelstrategieen-deel_ii.aspx

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

89

BIJLAGE 2. IN HET PROGRAMMA OPGENOMEN NATURA 2000-GEBIEDEN

GEBIED
(nr volgens kaart N2000-gebieden
www.natura2000.nl/pages/kaartpagina.aspx )

BESTUURSORGANEN DIE HET
BEHEERPLAN VASTSTELLEN

Waddenzee (1)

IenM, Def, EZ, Prov Groningen,
Prov Fryslân, Prov Noord-Holland
EZ, IenM, Def, Prov NoordHolland
EZ, IenM, Def, Prov Fryslân
EZ, IenM, Prov Fryslân
EZ, IenM, Fin, Prov Fryslân
Prov Fryslân, EZ, IenM
Prov Fryslân
Prov Fryslân, EZ
EZ
Prov Fryslân, EZ
EZ, Prov Fryslân
Prov Groningen
Prov Drenthe
Prov Drenthe, EZ, Prov Fryslân,
Justitie
Def, Prov Drenthe
EZ, Def, Prov Groningen, Prov
Drenthe
Prov Drenthe
EZ, Prov Fryslân, Prov Drenthe
EZ, Prov Drenthe
Prov Drenthe, EZ, Def
Prov Drenthe, EZ
Prov Drenthe
Prov Drenthe
EZ, Prov Drenthe
Prov Overijssel, EZ
Prov Overijssel, Prov Flevoland
Prov Overijssel, EZ, IenM en Fin
Prov Overijssel, EZ
Prov Gelderland, EZ, IenM, Def,
Fin, Prov Overijssel, Prov Utrecht
Prov Overijssel, EZ
EZ, Prov Overijssel
Prov Overijssel
EZ, Prov Overijssel
Prov Overijssel
EZ, Prov Overijssel
Prov Overijssel, EZ
Prov Overijssel
EZ, Prov Overijssel
Prov Overijssel, EZ
Prov Overijssel, EZ
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Overijssel, EZ
Prov Overijssel
Prov Overijssel, EZ
Prov Gelderland, EZ, IenM, Def,
OCW, Fin (Kroondomein), BZK
Prov Gelderland
EZ, Prov Gelderland
Prov Gelderland
EZ, Prov Gelderland
Prov Gelderland
Prov Gelderland
Prov Utrecht, Prov Gelderland, EZ
EZ, Prov Gelderland
EZ, Prov Gelderland, Prov ZuidHolland

Duinen en Lage Land Texel (2)
Duinen Vlieland (3)
Terschelling (4)
Duinen Ameland (5)
Duinen Schiermonnikoog (6)
Alde Feanen (13)
Van Oordt’s Mersken (15)
Wijnjeterper Schar (16)
Bakkeveense Duinen (17)
Rottige Meenthe & Brandemeer (18)
Lieftinghsbroek (21)
Norgerholt (22)
Fochteloërveen (23)
Witterveld (24)
Drentsche Aa-gebied (25)
Drouwenerzand (26)
Drents-Friese Wold en Leggelderveld (27)
Elperstroom (28)
Holtingerveld (Havelte-Oost) (29)
Dwingelderveld (30)
Mantingerbos (31)
Mantingerzand (32)
Bargerveen (33)
Weerribben (34)
De Wieden (35)
Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht (36)
Olde Maten & Veerslootslanden (37)
Rijntakken (38)
Vecht- en Beneden-Reggegebied (39)
Engbertsdijksvenen (40)
Boetelerveld (41)
Sallandse Heuvelrug (42)
Wierdense Veld (43)
Borkeld (44)
Springendal & Dal van de Mosbeek (45)
Bergvennen & Brecklenkampse Veld (46)
Achter de Voort, Agelerbroek & Voltherbroek (47)
Lemselermaten (48)
Dinkelland (49)
Landgoederen Oldenzaal (50)
Lonnekermeer (51)
Buurserzand & Haaksbergerveen (53)
Witte Veen (54)
Aamsveen (55)
Veluwe (57)
Landgoederen Brummen (58)
Stelkampsveld (60)
Korenburgerveen (61)
Willink’s Weust (62)
Bekendelle (63)
Wooldse Veen (64)
Binnenveld (65)
De Bruuk (69)
Lingedijk & Diefdijk (70)

BESTUURSORGAAN
DAT EERSTE AANSPREEKPUNT IS
VOOR HET BEHEERPLAN
IenM (RWS)
EZ
EZ
EZ
EZ
Prov Fryslân, (EZ)
Prov Fryslân
Prov Fryslân, (EZ)
EZ
Prov Fryslân (EZ)
EZ
Prov Groningen
Prov Drenthe
Prov Drenthe
Def
EZ
Prov Drenthe
EZ
EZ
Prov Drenthe
Prov Drenthe
Prov Drenthe
Prov Drenthe
EZ
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Gelderland
Prov Overijssel
EZ
Prov Overijssel
EZ
Prov Overijssel
EZ
Prov Overijssel
Prov Overijssel
EZ
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Overijssel
Prov Gelderland
Prov Gelderland
EZ
Prov Gelderland
EZ
Prov Gelderland
Prov Gelderland
Prov Utrecht
EZ
EZ

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

90

Loevestein, Pompveld & Kornsche Boezem (71)
Kolland & Overlangbroek (81)
Uiterwaarden Lek (82)
Botshol (83)
Duinen Den Helder-Callantsoog (84)
Zwanenwater & Pettemerduinen (85)
Schoorlse Duinen (86)
Noordhollands Duinreservaat (87)
Kennemerland-Zuid (88)
Eilandspolder (89)
Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder (90)
Polder Westzaan (91)
Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske (92)
Naardermeer (94)
Oostelijke Vechtplassen (95)
Coepelduynen (96)
Meijendel & Berkheide (97)
Westduinpark en Wapendal (98)
Solleveld & Kapittelduinen (99)
Voornes Duin (100)
Duinen Goeree & Kwade Hoek (101)
Nieuwkoopse Plassen & De Haeck (103)
Zouweboezem (105)
Biesbosch (112)
Grevelingen (115)
Kop van Schouwen (116)
Manteling van Walcheren (117)
Oosterschelde (118)
Westerschelde en Saeftinghe (122)
Zwin & Kievittepolder (123)
Brabantse Wal (128)
Ulvenhoutse Bos (129)
Langstraat (130)
Loonse en Drunense Duinen en Leemkuilen (131)
Vlijmens Ven, Moerputten en Bossche Broek (132)
Kampina en Oisterwijkse Vennen (133)
Regte Heide & Riels Laag (134)
Kempenland-West (135)
Leenderbos, Groote Heide en De Plateaux (136)
Strabrechtse Heide en Beuven (137)
Weerter- en Budelerbergen en Ringselven (138)
Deurnsche Peel & Mariapeel (139)
Groote Peel (140)
Oeffelter Meent (141)
Sint-Jansberg (142)
Zeldersche Driessen (143)
Boschhuizerbergen (144)
Maasduinen (145)
Sarsven en De Banen (146)
Leudal (147)
Swalmdal (148)
Meinweg (149)
Roerdal (150)
Bunder- en Elsloërbos (153)
Geleenbeekdal (154)
Brunssummerheide (155)
Bemelerberg & Schiepersberg (156)
Geuldal (157)

Prov Gelderland, EZ, IenM, Prov
Noord-Brabant
Prov Utrecht, EZ
Prov Zuid-Holland, EZ, Prov
Utrecht, IenM
Prov Utrecht
Prov Noord-Holland, EZ, Def, Fin
Prov Noord-Holland, EZ, IenM
EZ, Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland, EZ, Prov
Zuid-Holland, Def
Prov Noord-Holland, EZ
Prov Noord-Holland, EZ
Prov Noord-Holland, EZ, IenM
Prov Noord-Holland, EZ
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland, EZ, IenM,
Prov Utrecht
EZ, Fin, Prov Zuid-Holland
Prov Zuid-Holland, EZ, Def, Fin
Prov Zuid-Holland, EZ
Prov Zuid-Holland, Def, Fin
Prov Zuid-Holland, IenM
Prov Zuid-Holland, IenM
Prov Zuid-Holland, EZ, Prov
Utrecht
Prov Zuid-Holland, IenM
EZ, IenM, Fin, Prov Zuid-Holland,
Prov Noord-Brabant
IenM, EZ, Prov Zuid-Holland, Prov
Zeeland
Prov Zeeland, EZ, Fin
Prov Zeeland, EZ, IenM, Fin
IenM, EZ, Prov Zeeland
IenM, EZ, Prov Zeeland
Prov Zeeland, Fin
Prov Noord-Brabant, EZ, Def,
IenM
EZ, Prov Noord-Brabant
Prov Noord-Brabant, EZ
Prov Noord-Brabant
Prov Noord-Brabant, EZ
Prov Noord-Brabant
Prov Noord-Brabant
Prov Noord-Brabant, EZ
EZ, IenM, Prov Noord-Brabant
EZ, Prov Noord-Brabant
Prov Limburg, EZ, Def, IenM,
Prov Noord-Brabant
EZ, Prov Noord-Brabant, Prov
Limburg
EZ, Prov Noord-Brabant, Prov
Limburg
EZ, IenM, Prov Noord-Brabant
Prov Limburg, Prov Gelderland
EZ, Prov Limburg
Prov Limburg, Prov NoordBrabant
Prov Limburg, EZ
Prov Limburg
EZ, Prov Limburg
Prov Limburg, EZ, IenM
Prov Limburg, EZ
Prov Limburg, EZ, IenM
EZ, Prov Limburg
Prov Limburg, EZ, IenM
Prov Limburg
Prov Limburg, EZ
Prov Limburg, EZ, Def, IenM

Prov Gelderland
Prov Utrecht
Prov Zuid-Holland
Prov Utrecht
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland
EZ
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland
Prov Noord-Holland
EZ
Prov Zuid-Holland
Prov Zuid-Holland
Prov Zuid-Holland
Prov Zuid-Holland
Prov Zuid-Holland
Prov Zuid-Holland
Prov Zuid-Holland
EZ
IenM (RWS)
Prov Zeeland
Prov Zeeland
IenM (RWS)
IenM (RWS)
Prov Zeeland
Prov Noord-Brabant
EZ
Prov Noord-Brabant
Prov Noord-Brabant
Prov Noord-Brabant
Prov Noord-Brabant
Prov Noord-Brabant
Prov Noord-Brabant
EZ
EZ
Prov Limburg
EZ
EZ
EZ
Prov Limburg
EZ
Prov Limburg
Prov Limburg
Prov Limburg
EZ
Prov Limburg
Prov Limburg
Prov Limburg
EZ
Prov Limburg
Prov Limburg
Prov Limburg
Prov Limburg

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

91

Kunderberg (158)
Sint Pietersberg & Jekerdal (159)
Savelsbos (160)
Noorbeemden & Hoogbos (161)

EZ, Prov Limburg
Prov Limburg
EZ, Prov Limburg
Prov Limburg

EZ
Prov Limburg
EZ
Prov Limburg

BZK:
Minister van Binnenlandse Zaken
DEF:
Minister van Defensie
EZ:
Staatssecretaris van Economische Zaken
Fin:
Minister van Financiën
IenM:
Minister van Infrastructuur en Milieu
Justitie: Minister van Veiligheid en Justitie
OCW:
Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Prov:
Gedeputeerde staten van de genoemde provincie

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

92

BIJLAGE 3. NATURA 2000-GEBIEDEN DIE NIET OPGENOMEN ZIJN IN HET PROGRAMMA

GEBIED (nr volgens kaart N2000-gebieden
www.natura2000.nl/pages/kaartpagina.aspx )
Noordzeekustzone (7)
Lauwersmeer (8)
Groote Wielen (9)
Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving (10)

ARGUMENTATIE
KDW van habitattypen en leefgebieden worden
niet overschreden
door beperkte omvang geen relevant leefgebied
met overschrijding van de KDW
geen leefgebied met overschrijding van de KDW
KDW van habitattypen en leefgebieden worden
niet overschreden

Witte en Zwarte Brekken (11)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied

Sneekermeergebied (12)

Leekstermeergebied (19)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied
door beperkte omvang geen relevant leefgebied
met overschrijding van de KDW
leefgebied met overschrijding van de KDW is geen
risico voor behalen instandhoudingsdoel

Zuidlaardermeer (20)

geen soort met N-gevoelig leefgebied

Arkemheen (56)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied
KDW van habitattypen en leefgebieden worden
niet overschreden
KDW van habitattypen en leefgebieden worden
niet overschreden
KDW van habitattypen en leefgebieden worden
niet overschreden.

De deelen (14)

IJsselmeer (72)
Markermeer & Ijmeer (73)
Zwarte Meer (74)
Ketelmeer & Vossemeer (75)
Veluwerandmeren (76)
Eemmeer & Gooimeer Zuidoever (77)

geen leefgebied met overschrijding van de KDW
geen N-gevoelige habitattypen en geen soorten
met N-gevoelig leefgebied
geen soorten met N-gevoelig leefgebied

Oostvaardersplassen (78)

geen leefgebied met overschrijding van de KDW

Lepelaarplassen (79)

geen leefgebied met overschrijding van de KDW

Polder-Zeevang (93)

geen leefgebied met overschrijding van de KDW

De Wilck (102)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied

Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein (104)

geen leefgebied met overschrijding van de KDW

Boezems Kinderdijk (106)

geen leefgebied met overschrijding van de KDW

Donkse Laagten (107)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied
geen soorten met N-gevoelig leefgebied en geen
N-gevoelige habitattypen
geen N-gevoelige habitattypen en KDW van leefgebieden worden niet overschreden

Oude Maas (108)
Haringvliet (109)
Oudeland van Strijen (110)
Hollands Diep (111)
Voordelta (113)
Krammer-Volkerak (114)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied
geen N-gevoelige habitattypen en geen soorten
met N-gevoelig leefgebied
KDW van habitattypen en leefgebieden worden
niet overschreden
geen N-gevoelige habitattypen en KDW van leefgebied wordt niet overschreden

Veerse Meer (119)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied

Zoommeer (120)
Yerseke en Kapelse Moer (121)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied
geen soorten met N-gevoelig leefgebied; KDW
van habitattypen wordt niet overschreden

Groote Gat (124)
Canisvliet (Drie Kreken) (125)

geen leefgebied met overschrijding van de KDW
geen leefgebied met overschrijding van de KDW

Vogelkreek (126)

geen leefgebied met overschrijding van de KDW

Markiezaat (127)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied

Abdij Lilbosch & voormalig Klooster Mariahoop (151)

geen soorten met N-gevoelig leefgebied
geen N-gevoelige habitattypen en geen soorten
met N-gevoelig leefgebied

Grensmaas (152)
Abtskolk & De Putten (162)
Vlakte van de Raan (163)
Doggersbank (164)

geen soort met N-gevoelig leefgebied
geen N-gevoelige habitattypen en geen soorten
met N-gevoelig leefgebied
geen N-gevoelige habitattypen en geen soorten
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

93

met N-gevoelig leefgebied
Klaverbank (165)

geen N-gevoelige habitattypen en geen soorten
met N-gevoelig leefgebied

Friese Front (166)

geen soort met N-gevoelig leefgebied

Voor projecteffecten op deze gebieden is voor het aspect stikstof geen Nb-wet vergunning nodig.
N-gevoelig= gevoelig voor stikstof
KDW= kritische depositiewaarde

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

94

BIJLAGE 4. BRONGERICHTE MAATREGELEN
1. Huisvesting/maximum emissiewaarden ammoniak
1. Omschrijving
De maximum emissiewaarden van ammoniak (kilogram ammoniak per diervoorgenomen
plaats per jaar) uit stallen worden aangescherpt of geïntroduceerd voor de
maatregel97
hoofdcategorieën kippen, varkens, melkrundvee en vleeskalveren.
Deze nieuwe eisen gelden alleen ingeval van nieuwbouw, uitbreiding van
bestaande stallen of volledige vernieuwing van de stalvloer.
2. Voorgenomen
Het ontwerp-besluit is voorgehangen bij het parlement. De inwerkingtreding
inwerkingtreding
van dit besluit is afhankelijk van het verloop van deze voorhangprocedure.
3. Maatregel
Wijziging van het Besluit emissiearme huisvestingssystemen landbouwdieren (algemene maatregel van bestuur).
4. BestuursorHet Rijk; voordracht voor de algemene maatregel van bestuur door de
gaan
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu in overeenstemming met de
Staatssecretaris van Economische Zaken.
5. AfdwingbaarHandelen in strijd met de alsdan gewijzigde regels is strafbaar.
heid
6. Verwachte
Verwachte reductie ammoniakemissie: 5 kiloton in 2030 ten opzichte van 1
effecten op de
januari 2014. 98 Via AERIUS kunnen de gevolgen voor de stikstofdepositie
ammoniakemissie op de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden in Natura 2000en de stikstofdegebieden worden bepaald.
positie
2. Aanwending dierlijke mest
1. Omschrijving
a. Er wordt een verplichting ingevoerd om drijfmest emissiearm aan te
voorgenomen
wenden op graslanden op klei en veen. Onder bepaalde voorwaarden is
maatregel99
hierop een uitzondering mogelijk, indien gebruik wordt gemaakt van een
alternatieve methode voor de sleepvoettechniek, die 80% minder ammoniakemissie veroorzaakt dan de huidige sleepvoettechniek.
b. Er wordt een verplichting ingevoerd om drijfmest op onbeteeld bouwland
met een spruitstuk in – sleufjes in – de bodem te brengen.
2. Voorgenomen
a. 1 januari 2017.
inwerkingtreding
b. 1 januari 2015
3. Maatregel
Wijziging van het Besluit gebruik meststoffen (algemene maatregel van
bestuur).
4. Bestuursorgaan Het Rijk; voordracht voor de algemene maatregel van bestuur door Staatssecretaris van Economische Zaken mede namens de Staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu.
5. AfdwingbaarHandelen in strijd met de alsdan gewijzigde regels is strafbaar.
heid
6. Verwachte efVerwachte reductie ammoniakemissie: 2 kiloton ten opzichte van 1 januari
fecten op de am2014, waarvan 0,5 kton vanaf inwerkingtreding van maatregel a in 2014 en
moniakemissie en
1,5 kton vanaf inwerkingtreding in 2017. 100 Via AERIUS kunnen de gevolde stikstofdeposigen voor de stikstofdepositie op de voor stikstof gevoelige habitattypen en
tie
leefgebieden in Natura 2000-gebieden worden bepaald.

97

98

99
100

Deze maatregel is op het moment dat dit programma is vastgesteld een voorgenomen maatregel. De regering zal de benodigde ontwerp-regelgeving in procedure brengen. Er kan aanleiding zijn om de maatregel
gewijzigd vast te stellen ten opzichte van het ontwerp, vanwege het advies van de Afdeling advisering van
de Raad van State over het ontwerp of vanwege de uitkomsten van een eventueel overleg met de Tweede of
Eerste Kamer van de Staten-Generaal over het ontwerp in het kader van de voorhangprocedure.
CBS, C. van Bruggen, notitie “Doorrekening maatregelen gericht op beperking ammoniakemissie”, 21 januari 2014.
Zie voetnoot 97.
CBS, C. van Bruggen, notitie “Doorrekening maatregelen gericht op beperking ammoniakemissie”, 21 januari 2014.
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

95

3. Voer- en managementmaatregelen in de veehouderij
1. Omschrijving
In de melkveehouderij kan door middel van voer- en managementmaatrevoorgenomen
gelen de ammoniakemissie worden beperkt. In de “overeenkomst generiemaatregel
ke maatregelen in verband met het Programma Aanpak Stikstof is vastgelegd dat het plan van aanpak “Kansen voor de Zuivelketen na 2015 “, behorend bij het sectorplan “Koersvast richting 2020: voortvarend in verantwoordelijkheid” en de overeenkomst “Verbetering mineralenefficiëntie op
melkveebedrijven via de KringloopWijzer”worden uitgevoerd.101 Ook zijn
er afspraken gemaakt over het stimuleren van weidegang.
De afspraken in de overeenkomst hebben daarnaast tot doel de plaatsingsruimte op veehouderijbedrijven optimaal te benutten en de mineralenefficientie op het bedrijf te verbeteren door het stimuleren van voer- en managementmaatregelen, efficiëntie bij mestaanwending en het verlagen van
de totale mineralenaanvoer.
2. Voorgenomen
inwerkingtreding
3. Maatregel
4. Bestuursorgaan
5. Afdwingbaarheid
6. Verwachte effecten op de ammoniakemissie en
de stikstofdepositie

Vanaf 1 januari 2015.
Maatregel die op basis van vrijwilligheid wordt uitgevoerd.
–
Vrijwilligheid; niet afdwingbaar.
Verwachte reductie ammoniakemissie, uitgaande van vrijwillig karakter: 3
kiloton in 2020 ten opzichte van 1 januari 2014.102
Via AERIUS kunnen de gevolgen voor de stikstofdepositie op de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden in Natura 2000-gebieden worden bepaald.

Tussen de partners van de overeenkomst is afgesproken dat de emissie van ammoniak in kton ten
opzichte van de ammoniakemissie in het jaar 2013 als gevolg van de generieke maatregelen daalt in
2030 met 10 kton/jaar. Voor het verloop van de daling is de volgende prognose gemaakt:

Aanwending
Voer- en management
Stallen
Totaal

2015
0,5
0,5
0,1
1,1

2018
2
2
0,5
4,5

2021
2
3
1,4
6,4

2024
2
3
2,6
7,6

2027
2
3
3,8
8,8

2030
2
3
5
10

Deze afgesproken emissiedaling staat in principe vast voor de gehele looptijd van drie opeenvolgende
programma’s (drie tijdvakken van zes jaar).

Mestaanwending- De aanwendingsemissies dalen vanaf het moment van invoeren van maatregelen.
Er worden twee maatregelen getroffen. 0,5 kton direct vanaf 2014 door een aanscherping van het
Besluit Gebruik Meststoffen (BGM) direct onderwerken van dierlijke mest op bouwland. 1,5 kton vanaf
2017 door een aanscherping van het BGM op klei- en veengrond op grasland.
Voer- en management - Met de sector is afgesproken voer- en managementmaatregelen te stimuleren. Dit moet leiden tot een geleidelijke emissiedaling door voer- en managementmaatregelen die in
2020 een blijvend maximum bereikt.

101

102

Overeenkomst van Land- en Tuinbouworganisatie Nederland, Nederlandse Zuivel Organisatie, Nederlandse
Vereniging Diervoederindustrie en Vereniging van Accountants en Belastingadviesbureaus.
CBS, C. van Bruggen, notitie “Doorrekening maatregelen gericht op beperking ammoniakemissie”, 21 januari 2014.
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

96

Stalmaatregelen- Er zijn twee ronden van aanscherping van Besluit emissiearme huisvestingssystemen landbouwdieren voorzien. Een in 2014 en een in 2020. Vanaf het moment van aanscherping zal
deze geleidelijk leiden tot een emissiedaling.

Overig: flankerende maatregelen (stimulering en onderzoek)
In aanvulling op de algemene brongerichte maatregelen zijn er andere maatregelen getroffen die tot
doel bedrijven en kennisinstellingen te stimuleren bij het vinden van nieuwe oplossingen en inzichten
om de emissie van ammoniak te verminderen. De Staatssecretaris van Economische Zaken heeft als
onderdeel van de afspraken met vertegenwoordigende partijen van de landbouwsector (zie paragraaf
3.2.) een aantal maatregelen getroffen.
De volgende stimuleringsmaatregelen kunnen worden genoemd:
–
de stimulering van kennisontwikkeling door kennisuitwisseling, via de Regeling praktijknetwerk,
met als doel de terugdringing van ammoniakuitstoot in de landbouwsector door het treffen van
stalmaatregelen, voer- en managementmaatregelen en maatregelen tijdens het uitrijden van
dierlijke meststoffen die verder gaan dan de wettelijke eisen of gangbare norm;
–
de stimulering van de toepassing van duurzame stallen en veehouderijsystemen via de Regeling
duurzame stallen, met als voorwaarde dat de uitstoot van ammoniak met ten minste 25% vermindert ten opzichte van de wettelijke normen en dat het desbetreffende bedrijf binnen een
straal van 3 kilometer is gelegen van een Natura 2000-gebied met voor stikstof gevoelige natuurwaarden;
–
de stimulering van metingen aan nieuwe integrale duurzame stallen en metingen aan nieuwe
voer- en managementmaatregelen, om inzicht te krijgen in de omvang van de uitstoot van ammoniak (Regeling LNV-subsidies, ‘metingen ammoniakuitstoot’);
–
de stimulering van de vergroting van de vakkennis van agrarische ondernemers over de uitstoot
van ammoniak en de vermindering daarvan, via de Regeling beroepsopleiding en voorlichting.
–
de “small business innovation research”, een aanbestedingsinstrument gericht op het vinden van
innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. In dit geval voor voer- en managementmaatregelen en voor het uitrijden van mest.
Deze subsidieregelingen zijn in 2013 opengesteld en zijn in 2014 door de Staatssecretaris van Economische Zaken geëvalueerd. De evaluatie van de toepassing van de “small business innovation research” zal later volgen. Zonodig zal de Staatssecretaris van Economische Zaken de voorwaarden
waaronder in de toekomst subsidie wordt verleend, bijstellen op grond van de uitkomsten van de evaluatie.
Andere belangrijke onderzoekstrajecten zijn:
–
het onderzoeksprogramma PAS-maatregelen door Wageningen UR, dat tot doel heeft om via
onderzoek en validatiemetingen de beschikbaarheid van maatregelen om de reductie van de
ammoniakuitstoot in de huisvesting van varkens, pluimvee en runderen te stimuleren;
–
Proeftuin Natura 2000 Overijssel: dit onderzoek combineert het toepassen en ontwikkelen van
technieken en maatregelen in de praktijk met kennisuitwisseling tussen veehouders. Ook is er
aandacht voor aspecten als monitoring, borging en handhaving. Hoewel de basis van de Proeftuin in Provincie Overijssel ligt, zijn de ervaringen en resultaten ook voor Natura 2000-gebieden
in andere delen van het land van toegevoegde waarde. Provincie Overijssel, de Staatssecretaris
van Economische Zaken, LTO Noord Fondsen en Productschap Zuivel maken het project financieel mogelijk. LTO Noord, Wageningen UR en Projecten LTO Noord verzorgen de uitvoering.

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

97

BIJLAGE 5. TOETSINGSKADERS BUURLANDEN
Ter informatie worden hier de toetsingskaders beschreven zoals zij op dit moment gehanteerd worden
in de buurlanden. Deze kaders zijn aan verandering onderhevig.
1. Natura 2000 in Duitsland

1.

Wanneer een project of een handeling op Nederlands grondgebied op geen enkel Natura 2000gebied in Duitsland een toename van stikstofdepositie van meer dan 7,14 mol per hectare per
jaar veroorzaakt, is er geen bezwaar tegen het verlenen van toestemming voor deze activiteit.
Dit stikstofaspect staat een vergunningverlening door het Nederlandse bevoegde gezag dan
niet in de weg.

2.

Wanneer een project of een handeling op Nederlands grondgebied op een Duits Natura 2000gebied meer dan 7,14 mol per hectare per jaar aan stikstofdepositie veroorzaakt, maar minder
dan 3% van de kritische depositiewaarde van een voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied waar de totale deposities hoger zijn dan de kritische depositiewaarde, verzoekt het Nederlandse bevoegd gezag aan het desbetreffende Duitse bevoegd gezag om vast te stellen of
in cumulatie sprake kan zijn van significante gevolgen. Als het Duitse bevoegd gezag vaststelt
dat daarvan geen sprake is, staat dit stikstofaspect vergunningverlening door het Nederlandse
bevoegd gezag niet in de weg.

3.

Wanneer een project of handeling op Nederlands grondgebied op een Duits Natura 2000gebied aan stikstofdepositie meer veroorzaakt dan 3% van de kritische depositiewaarde van
een voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied waarvan de totale deposities hoger zijn
dan de kritische depositiewaarde, heeft het desbetreffende Nederlandse bevoegd gezag overleg met het desbetreffende Duitse bevoegd gezag. Zij zullen gezamenlijk bezien of en zo ja
onder welke voorwaarden toestemming mag worden verleend. Ingeval het gaat om een project met mogelijk significante gevolgen als bedoeld in artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn, stelt degene die voornemens is het project te realiseren, daartoe een passende beoordeling op.

2. Natura 2000 in België

Vlaanderen
1.

Het uitgangspunt is een drempelwaarde van 3% van de kritische depositiewaarde103 van een
voor stikstof gevoelig habitattype of leefgebied in een Vlaams Natura 2000-gebied.

2.

Wanneer de door het voorgenomen project of de voorgenomen handeling te veroorzaken stikstofdepositie op een Vlaams Natura 2000-gebied:
a.

lager is dan of gelijk is aan deze drempelwaarde, is er geen aantoonbaar schadelijk gevolg
en is geen toestemming vereist.

b.

hoger is dan deze drempelwaarde, heeft het desbetreffend Nederlands bevoegd gezag
overleg met het desbetreffend Vlaams bevoegd gezag. Zij zullen gezamenlijk bezien of en
zo ja onder welke voorwaarden toestemming mag worden verleend. Ingeval het gaat om

103

Vlaanderen hanteert dezelfde kritische depositiewaarden als Nederland.
Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

98

een project met mogelijk significante gevolgen als bedoeld in artikel 6, derde lid, van de
Habitatrichtlijn, stelt degene die voornemens is het project te realiseren, daartoe een passende beoordeling op.

Wallonië
Met Wallonië zijn besprekingen gaande over het door Nederland te hanteren toetsingskader. De inzet
is om voor de inwerkingtreding van dit programma afspraken te hebben over het wederzijds toetsen,
overeenkomstig de afspraken met Vlaanderen.

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

99

BIJLAGE 6. TABEL WETTELIJKE BIJSTURINGSBEVOEGDHEDEN
WETTELIJKE BIJSTURINGSBEVOEGDHEID

WETTELIJKE BASIS

VOORBEREIDING, BEKENDMAKING EN
MOTIVERINGSEISEN

1a.herstelmaatregelen wijzigen,
vervangen, toevoegen

art. 19ki, eerste lid,
Natuurbeschermingswet 1998

-

-

-

1b. herstelmaatregel gewijzigd
uitvoeren of vervangen

art. 19ki, tweede lid,
Natuurbeschermingswet 1998

-

wijziging programma nodig
toepassing afd. 3.4 Awb is mogelijk,
maar niet wettelijk verplicht, zie art.
19kg, zesde lid.
in het programma (gebiedsanalyses)
wordt vastgesteld wat de gevolgen zijn
voor ontwikkelingsruimte, zie art. 19ki,
eerste lid
bekendmaking in de Staatscourant en
op elektronische wijze, zie art.19kg,
zevende lid
geen wijziging programma nodig
ontwikkelruimte mag niet verminderen,
zie art.19ki, tweede lid.

BEVOEGD GEZAG

-

minister EZ en IenM
wanneer minder ontwikkelingsruimte,
overeenstemming met bestuursorgaan
dat betrokken beheerplan vaststelt

-

bestuursorgaan dat zorg draagt voor
de uitvoering van de betrokken maatregel
bestuursorgaan dat beheerplan vaststelt moet instemmen
minister EZ en IenM
wanneer minder ontwikkelingsruimte,
overeenstemming met bestuursorgaan
dat betrokken beheerplan vaststelt

2a. bron-/generieke maatregelen wijzigen, vervangen, toevoegen

art. 19ki, eerste lid,
Natuurbeschermingswet 1998

-

-

-

2b. bron-/generieke maatregel
gewijzigd uitvoeren of vervangen

art. 19ki, tweede lid,
Natuurbeschermingswet 1998

-

wijziging programma nodig
toepassing afd. 3.4 Awb is mogelijk,
maar niet wettelijk verplicht, zie art.
19kg, zesde lid
in het programma (gebiedsanalyse)
wordt vastgesteld wat de gevolgen zijn
voor ontwikkelingsruimte, zie art. 19ki,
eerste lid
bekendmaking in de Staatscourant en
op elektronische wijze, zie art. 19kg,
zevende lid
geen wijziging programma nodig.
ontwikkelruimte mag niet verminderen,
zie art. 19ki, tweede lid

-

-

3a. aanpassen van de uitgangspunten voor de bepaling
van depositieruimte, ontwikkelingsruimte en/of voor de toedeling, reservering van ontwikkelingsruimte

art. 19kh, vierde en vijfde lid,
Natuurbeschermingswet 1998

-

wijziging programma nodig
afdeling 3.4 Awb van toepassing
bekendmaking in de Staatscourant en
op elektronische wijze, zie art.19kg,
zesde en zevende lid

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

-

bestuursorgaan dat zorg draagt voor
de uitvoering van de betrokken maatregel
bestuursorgaan dat betrokken beheerplan vaststelt moet instemmen
minister EZ en IenM in overeenstemming met alle bestuursorganen die
voor in het programma opgenomen
Natura 2000-gebiedenbeheerplannen
vaststellen en de ogv. art. 2, vierde lid,
mede betrokken bestuursorganen

100

WETTELIJKE BIJSTURINGSBEVOEGDHEID

WETTELIJKE BASIS

VOORBEREIDING, BEKENDMAKING EN
MOTIVERINGSEISEN

BEVOEGD GEZAG

3b. aanpassen totale depositieruimte beschikbaar per hectare

art. 19kg Natuurbeschermingswet 1998

1.
-

1.

-

wijziging programma (gebiedsanalyses) nodig (vloeit voort uit par. 4.2.1
onder 1 van het programma)
afdeling 3.4 Awb van toepassing
bekendmaking in de Staatscourant en
op elektronische wijze, zie art. 19kg,
zesde en zevende lid

2.

3c. aanpassen depositieruimte
beschikbaar voor autonome
ontwikkelingen gebaseerd op
2,5% economische groei

zie 3a/3b

3d. aanpassen depositieruimte
beschikbaar voor activiteiten
onder de grenswaarde

zie 3b

minister van EZ en IenM in overeenstemming met alle bevoegde gezagen
die voor in het programma opgenomen
Natura 2000 gebieden beheerplannen
vaststellen en de ogv artikel 2, vierde
lid, mede betrokken bestuursorganen

2.

er kan tot 35 mol extra ontwikkelingsruimte worden toegedeeld aan een
hectare (vloeit voort uit par. 4.2.9 onder 3 van het programma), mits:
elders in het gebied op hectare van
hetzelfde habitattype of leefgebied dezelfde hoeveelheid in mindering wordt
gebracht
dit niet ten koste gaat van gereserveerde ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten
de toedeling van extra ontwikkelingsruimte niet leidt niet tot stijging op betrokken hectare ten opzichte van de
start van het tijdvak programma
uit ecologische beoordeling blijkt dat
toedeling extra ontwikkelingsruimte
niet leidt tot aantasting of verslechtering van natuurlijke kenmerken betrokken Natura 2000-gebied
wijziging programma nodig ingeval van:
wijziging uitgangspunt van 2,5% (3a)
wijziging totaal beschikbare depositieruimte per hectare (3b)
1.
-

-

bestuursorgaan dat betrokken beheerplan vaststelt

Zie 3a/b

1.
wijziging programma (gebiedsanalyses) nodig als totaal beschikbare depositieruimte per hectare wijzigt (zie 3b)
afdeling 3.4 Awb van toepassing
bekendmaking in de Staatscourant en

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

minister van EZ en IenM in overeenstemming met alle bevoegde gezagen
die voor in het programma opgenomen
Natura 2000-gebieden beheerplannen
vaststellen en de ogv artikel 2, vierde

101

WETTELIJKE BIJSTURINGSBEVOEGDHEID

WETTELIJKE BASIS

VOORBEREIDING, BEKENDMAKING EN
MOTIVERINGSEISEN

BEVOEGD GEZAG

op elektronische wijze, zie art. 19kg,
zesde en zevende lid

lid, mede betrokken bestuursorganen

2.

2.
wanneer 30% van segment 2 onvoldoende blijkt om te kunnen voldoen
aan de ontwikkelingsbehoefte voor activiteiten onder de grenswaarden, kan
ruimte worden overgeheveld ten koste
van de ontwikkelingsruimte die beschikbaar is voor niet prioritaire projecten binnen segment 2
zie Bekendmakingswet

3e. aanpassen van de
grenswaarde voor vergunningvrije activiteiten

Besluit grenswaarden programmatische
aanpak stikstof ogv art. 19kh, zevende lid,
Natuurbeschermingswet 1998

3f. grenswaarde voor niet prioritaire projecten wordt 0,05
mol per hectare per jaar voor
heel Natura 2000-gebied wanneer 95% van de depositie op
hectareniveau is benut

van rechtswege ogv Besluit Grenswaarden
programmatische aanpak stikstof

mededeling in Staatscourant, zie art. 2,
vierde lid, Besluit Grenswaarden programmatische aanpak stikstof

3g. aanpassen reservering van
ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten

art. 19kn, eerste lid, en art. 19ko, derde
lid, Natuurbeschermingswet 1998

Indien voor de aanpassing van de reservering een wijziging van de Regeling
programmatische aanpak stikstof nodig
is, is daarop de Bekendmakingswet van
toepassing.

betrokken bevoegd gezag dat beheerplan vaststelt in overeenstemming met
minister EZ en IenM

minister EZ in afstemming met Minister
IenM en bestuursorganen die voor in
het programma opgenomen Natura
2000-gebieden beheerplannen vaststellen
minister EZ

-

-

-

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

Voor een wijziging in de registratie van
ontwikkelingsruimte: minister EZ in afstemming met minister IenM of Defensie of de betrokken provincie, alsmede
met de bestuursorganen die het beheerplan vaststellen voor de Natura
2000-gebieden waar de stikstofdepositie hoofdzakelijk plaatsvindt
in geval van een wijziging van de projectenlijst in de Regeling programmatische aanpak stikstof: minister EZ en
IenM, in overeenstemming met de bestuursorganen die het beheerplan vaststellen voor de Natura 2000-gebieden
waar de stikstofdepositie als gevolg
van het prioritaire project hoofdzakelijk
plaatsvindt

102

WETTELIJKE BIJSTURINGSBEVOEGDHEID

WETTELIJKE BASIS

VOORBEREIDING, BEKENDMAKING EN
MOTIVERINGSEISEN

BEVOEGD GEZAG

3h. aanpassen verdeling en
reservering ontwikkelingsruimte over eerste en tweede helft
tijdvak programma.

art. 19kn, derde lid,
Natuurbeschermingswet 1998

1.

1.
wijziging programma nodig voor integrale aanpassing verdeling 60% eerste
helft en 40% tweede helft voor niet
prioritaire projecten (vloeit voort uit
par. 4.2.6 onder 3 van het programma)

2.
-

-

4. toevoegen of verwijderen
Natura 2000-gebied aan of uit
het programma aanpak stikstof

art. 19kg, vierde lid,
Natuurbeschermingswet 1998

5. treffen van maatregelen ter
voorkoming van verslechtering

besluit ogv art. 19kp Natuurbeschermingswet 1998 in de vorm van:
•
beschikking ingeval van afzonderlijk
geval;
•
Algemeen Verbindend Voorschrift in
geval van categorieën van gevallen

-

1.
2.

minister EZ en IenM in overeenstemming met alle bevoegde gezagen die
voor in het programma opgenomen
Natura 2000-gebieden beheerplannen
vaststellen en de ogv artikel 2, vierde
lid, mede betrokken bestuursorganen
2.

geen wijziging programma nodig voor
aanpassing verdeling binnen één Natura 2000-gebied (vloeit voort uit par.
4.2.6 onder 4 van het programma)
evenwichtige verdeling over tijdvak
moet verzekerd zijn, zie art. 19kn,
derde lid
wijziging programma nodig, zie artikel
19kg, vierde lid
afdeling 3.4 Awb van toepassing
bekendmaking in de Staatscourant en
op elektronische wijze, zie art.19kg,
zesde en zevende lid

zie artikel 1:3 Awb
zie Bekendmakingswet

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

betrokken bevoegd gezag dat beheerplan vaststelt in overeenstemming met
minister EZ en IenM

minister EZ en IenM in overeenstemming met bestuursorganen die beheerplan vaststellen voor betrokken gebied.

minister EZ of betrokken provincie

103

BIJLAGE 7. TABEL MONITORINGSRAPPORTAGES PROGRAMMA AANPAK STIKSTOF

RAPPORTAGES

DOEL

Gebiedsrapportages
[jaarlijks]

Rapportage van de ontwikkeling van de stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden van
soorten en van de voortgang van de uitvoering
van de herstelmaatregelen.

INHOUD

•
•

Monitoringsrapportage natuur
[jaarlijks]

Rapportage van voortgang en evaluatie in het
cluster natuur, gericht op
verantwoording van het
programma aanpak
stikstof landelijk/generiek

•

Presentatie van stand van zaken natuurontwikkeling en uitvoering herstelmaatregelen op gebiedsniveau:
Geactualiseerde informatie over omvang en kwaliteit van de stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten
(eenmalig per tijdvak, zodra beschikbaar)
De procesindicatoren (zodra relevant) en de informatie op basis van de indicatoren (zodra beschikbaar)
Verslag van jaarlijks veldbezoek (ontwikkelen de stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten zich volgens verwachting)
Verslag van voortgangsoverleg over de ontwikkeling van natuurkwaliteit en uitvoering en effecten van herstelmaatregelen tussen voortouwnemers/ bevoegd gezag en uitvoerende organisaties/terreinbeheerders.
Inzicht in de voortgang van de voorbereiding en uitvoering van (gewijzigde) herstelmaatregelen
Aanvullende monitoring en onderzoek zoals beschreven in de gebiedsanalyses (inhoudelijke resultaten uit aanvullende
monitoring en onderzoek, wanneer relevant)
Evaluatie monitoringssystematiek, ten behoeve van eventuele verbeteringen van de monitoring.
Samenvatting van relevante signalen over bovenstaande onderdelen.
Presentatie van nieuw beschikbare monitoringsinformatie - samenvatting landelijk, waaronder:
Samenvatting van de gebiedsrapportages
Inzicht in de voortgang van de voorbereiding en uitvoering en prognoses van herstelmaatregelen
Inzicht in de uitgevoerde monitoring
inzicht in de ontwikkeling van de stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten
Inzicht in evaluatie monitoringssystematiek
Beschouwing van de relevante signalen uit de gebiedsrapportages.

Aanvullend in 3e jaar: Tussentijdse evaluatie
Tussentijdse (generieke) evaluatie van:
de voortgang en prognoses van uitvoering en gereedkomen van herstelmaatregelen
het herstelproces in de gebieden, op basis van beschikbare monitoringsinformatie in het 3e jaar
de trend van natuurkwaliteit in de gebieden, op basis van beschikbare monitoringsinformatie in het 3e jaar
de voortgang van het monitoringsproces.

Monitoringsrapportage stikstof
[jaarlijks]

Rapportage van de
voortgang in het cluster
stikstof en depositie- en
ontwikkelingsruimte,
gericht op verantwoording van het programma
aanpak stikstof.

Emissies en depositie
•
Inzicht in depositie in het referentiejaar (2014), van het gepasseerde jaar (t-1). Aangepaste prognose van depositie in zichtjaren 2020 en 2030 [Gebied; Provinciaal; Landelijk].
•
Inzicht in emissie in het referentiejaar (2014), van het gepasseerde jaar (t-1). Aangepaste prognose van emissie in zichtjaren 2020 en 2030 [Landelijk].
•
Verklaring oorzaak verschillen in emissies ten opzichte van eerdere Monitoringsronden voor referentiejaar, gepasseerd jaar
en zichtjaren 2020 en 2030 [Landelijk].
•
Verklaring oorzaak verschillen in deposities ten opzichte van voorafgaande Monitoringsronden voor het referentiejaar, gepasseerd jaar en zichtjaren 2020 en 2030 [Gebied; Provinciaal; Landelijk].
•
Meet-rekenvergelijking trend in stikstofdepositie [Gebied; landelijk].
•
Voortgang in de uitvoering en effectiviteit de generieke landbouwmaatregelen.
•
Evaluatie monitoringssystematiek, ten behoeve van eventuele verbeteringen van de monitoring.
Depositie- en ontwikkelingsruimte
•
Overzicht van de verleende vergunningen en andere toestemmingsbesluiten [per segment, per bevoegd gezag, per sector].

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

104

•
•
•

Overzicht van beschikbare en toegekende hoeveelheid ontwikkelingsruimte [per segment, per bevoegd gezag, per sector].
Overzicht van de ingediende meldingen voor de grenswaarde reservering [per bevoegd gezag, per sector].
Overzicht van beschikbare en toegekende hoeveelheid depositieruimte voor onder de grenswaarde reserveringen [per bevoegd gezag, per sector].

Aanvullend in vaststellingsjaar:
Presentatie van referentie informatie in de nulrapportage - samenvatting:
•
Presentatie van de stikstof ontwikkeling in emissie en depositie ten tijde van de vaststelling van het programma aanpak
stikstof
•
De beschikbare depositieruimte en de beschikbare en gereserveerde ontwikkelingsruimte wordt gepresenteerd ten tijde van
de vaststelling van het programma aanpak stikstof [landelijk].
•
Analyse van de kwaliteit en de volledigheid van de invoergegevens. Het gaat hier zowel om de generieke invoergegevens [in
AERIUS Monitor] als om de lokale invoergegevens [segment 1 in AERIUS Register].
•
De verificatie van de gehanteerde rekenwijze en de consistentie met de metingen.
Aanvullend in 3e jaar: Tussentijdse evaluatie
•
Toets aan uitgangspunt met betrekking tot de toedeling van depositie- en ontwikkelingsruimte in het tijdvak van dit programma met een doorkijk naar de eerste helft van het tijdvak van het volgende programma [per segment, per tijdsblok, per
sector].

PAS rapportage
(integraal)
[jaarlijks]

Integrale rapportage van
de voortgang en evaluatie in de monitoringstrajecten stikstof, depositieen ontwikkelingsruimte
en natuur, gericht op
verantwoording van de
PAS.

Jaarlijks:
•
Samenvatting uit Monitoringsrapportage stikstof
•
Samenvatting uit Monitoringsrapportage natuur
•
Integrale afweging van de afzonderlijke monitoringstrajecten (natuur- en stikstofmonitoring)
•
Eventuele signalen over afwijkingen van de verwachte ontwikkelingen.
•
Ontwikkelingen op het gebied van kennisontwikkeling
•
Ontwikkelingen op het gebied van uitvoeringsaspecten (functioneren programma)
Aanvullend in 3e jaar: Tussentijdse evaluatie
•
tussentijdse evaluatie van het programma, waarbij alle relevante gegevens die in het kader van het programma verzameld
zijn, worden betrokken.

Evaluatie PAS
gebiedsanalyses
(integraal, gebiedsniveau)

Integrale gebiedsgerichte
evaluatie van de PAS
gebiedsanalyses, in het
6e programmajaar van
de PAS.

Integrale evaluatie van de PAS Gebiedsanalyses op basis van
monitoring van omvang en kwaliteit stikstofgevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten (op basis van gegevens die
zijn verzameld in het kader van de 6-jarige cyclus)
monitoring procesindicatoren
monitoring herstelmaatregelen
aanvullende monitoring en onderzoek
monitoring stikstof emissies en - depositie en gebruik van beschikbare depositie - en ontwikkelingsruimte

Integrale evaluatie van
het PAS Programma, in
het 6e programmajaar
van de PAS.

Integrale evaluatie van het PAS Programma op basis van:
alle relevante gegevens die in het kader van het programma verzameld zijn, aangevuld met ten minste:
de integrale evaluatie van de gebiedsanalyses en
de resultaten van de monitoring naar de effecten van de PAS herstelmaatregelen op basis van de procesindicatoren ten
behoeve van de actualisatie van de PAS Herstelstrategieën.

[in 6e jaar]
Evaluatie PAS
Programma (integraal, landelijk)
Inclusief achtergrond
documenten
[in 6e jaar]

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

105

BIJLAGE 8. VEEL GEBRUIKTE BEGRIPPEN

Activiteiten: Projecten of andere handelingen als bedoeld in artikel 19d, eerste lid, van de wet.

Brongerichte maatregel: Maatregel die wordt genomen ter uitvoering van dit programma en die tot
doel heeft het probleem van de overbelasting van stikstofdepositie bij de bron aan te pakken door
stikstofemissie te reduceren.

Depositieruimte: De totale hoeveelheid stikstofdepositie die in dit programma voor de groei van
bestaande activiteiten en nieuwe economische ontwikkelingen beschikbaar is.

Grenswaarde: Waarde, vastgesteld op grond van artikel 19kh, zevende lid, van de wet, uitgedrukt in
aantal molen per hectare per jaar of in een minimale afstandsgrens tussen een activiteit en een Natura 2000-gebied.

Habitats: verzamelnaam voor habitattypen en leefgebieden van soorten.

Habitatrichtlijn: Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van de Europese Gemeenschappen van 21 mei
1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (PbEG 1992 L
206).

Habitattype: Type natuurlijke habitat, zijnde een geheel natuurlijke of halfnatuurlijke land- of waterzone met bijzondere geografische, abiotische en biotische kenmerken.

Herstelmaatregel: Maatregel die wordt genomen ter uitvoering van dit programma, gericht op het
bestendiger maken van de natuur tegen een overbelasting van stikstof.

Herstelstrategie: Beschrijving van de mogelijke herstelmaatregelen voor een voor stikstof gevoelige
habitattype of leefgebied.

Instandhoudingsdoelstelling: Doelstellingen, opgenomen in een aanwijzingsbesluit van een Natura
2000-gebied als bedoeld in artikel 10a van de wet, ten aanzien van de instandhouding van de leefgebieden, vereist op grond van de Vogelrichtlijn of ten aanzien van de instandhouding van de natuurlijke
habitats of populaties in het wild levende dier- en plantensoorten, vereist op grond van de Habitatrichtlijn.

Kritische depositiewaarde: De kritische depositiewaarde voor stikstof is de grens waarboven het
risico bestaat dat de kwaliteit van het habitat significant wordt aangetast door de verzurende en/of
vermestende invloed van atmosferische stikstofdepositie. (H. van Dobben et al, 2012).

Leefgebied: Habitat van een soort, zijnde door specifieke abiotische en biotische factoren bepaald
milieu waarin de soort tijdens één van de fasen van zijn biologische cyclus leeft;

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015

106

Mitigerende maatregel: Maatregel die de negatieve gevolgen van een activiteit voor een Natura
2000-gebied beperken of voorkomen.

Natura 2000: Europees ecologisch netwerk dat bestaat uit de speciale beschermingszones, bedoeld
in artikel 4, eerste en tweede lid, van de Vogelrichtlijn en artikel 1, onderdeel l, van de Habitatrichtlijn.

Natura 2000-gebied: Gebied dat:
-

door de bevoegde autoriteit van het land waarin het gebied is gelegen is aangewezen als speciale
beschermingszone, ter uitvoering van de artikelen 3, tweede lid, onderdeel a en 4, eerste en
tweede lid, van de Vogelrichtlijn of de artikelen 3, tweede lid en 4, vierde lid, van de Habitatrichtlijn, of

-

is opgenomen op de lijst van gebieden van communautair belang, bedoeld in artikel 4, tweede lid,
van de Habitatrichtlijn.

Ontwikkelingsruimte: Stikstofdepositie die in het kader van het programma met betrekking tot een
daarin opgenomen Natura 2000-gebied kan worden toegedeeld in of gereserveerd voor besluiten als
bedoeld in het voorgestelde artikel 19km, eerste lid.

Segment 1: Deel van de depositieruimte dat beschikbaar is voor prioritaire projecten.

Segment 2: Deel van de depositieruimte dat overblijft na aftrek van de depositieruimte voor autonome ontwikkelingen, de depositieruimte voor activiteiten onder grenswaarden en van de ontwikkelingsruimte voor prioritaire projecten.

Toestemmingsbesluiten/toestemming: De in artikel 19km, eerste lid, van de wet genoemde besluiten waarin ontwikkelingsruimte wordt toegedeeld, te weten:
-

een beheerplan als bedoeld in artikel 19a, voor zover daarin een project of andere handeling is
opgenomen als bedoeld in artikel 19d, tweede lid, van de wet;

-

een vergunning als bedoeld in artikel 19d, eerste lid, van de wet;

-

een bestemmingsplan als bedoeld in artikel 19db, eerste lid, van de wet;

-

een omgevingsvergunning waarop hoofdstuk IX van de wet van toepassing is;

-

een tracébesluit waarop artikel 13, zevende lid, van de Tracéwet van toepassing is;

-

een wegaanpassingsbesluit waarop artikel 9, vierde lid, van de Spoedwet wegverbreding van toepassing is; of

-

een ander besluit dat bij ministeriële regeling als bedoeld in artikel 19km, eerste lid, onderdeel g,
van de wet is aangewezen.

Vogelrichtlijn: Richtlijn 2009/147/EG van het Europees Parlement en de Raad van 30 november
2009 inzake het behoud van de vogelstand (PbEU 2010, L 20).

Wet: Natuurbeschermingswet 1998.

Ontwerp Programma Aanpak Stikstof, 10 januari 2015