1
> Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag

Nationale Ombudsman
t.a.v. de heer Van Zutphen
Postbus 93122
2509 AC Den Haag

Directoraat-Generaal
Straffen en Beschermen
Directie Sanctietoepassing en
Jeugd
Turfmarkt 147
2511 DP Den Haag
Postbus 20301
2500 EH Den Haag
www.rijksoverheid.nl/jenv
Contactpersoon
Ons kenmerk
3356781

Datum
2 juni 2021
Onderwerp Reactie op brief 10 mei jl.

Bij beantwoording de datum
en ons kenmerk vermelden.
Wilt u slechts één zaak in uw
brief behandelen.

Geachte heer Van Zutphen,
Hierbij geef ik een inhoudelijke reactie op uw brief van 10 mei 2021
waarin u reageert op mijn brief aan de Tweede Kamer waarin ik een
toelichting geef op de gratieverlening aan de levenslang gestrafte Y.
Uw brief van 10 mei 2021
In uw brief refereert u aan uw eerdere schrijven van 18 december 2019,
waarin u uw zorgen deelde over de ontwikkeling van de praktijk van
herbeoordeling van de levenslange gevangenisstraf. U vroeg daarin onder
andere aandacht voor het ontbreken van een voortvarende en adequate
herbeoordeling en de veelvuldige tussenkomst van de rechter in de
tenuitvoerlegging.
Op 3 maart 2020 heb ik een reactie gegeven op uw brief van 18
december 2019. U meent dat deze reactie door mijn brief van 20 januari
2021 aan de Tweede Kamer, waarin ik een toelichting geef op de
gratieverlening aan Y., in een ander daglicht is komen te staan. U geeft te
kennen dat dit ook geldt voor mijn beslissingen in de gratieprocedure die
aan de orde waren in uw klachtenonderzoek van 2019.
In uw brief licht u toe dat u als Ombudsman het perspectief van de
burger belicht en gaat daarbij onder andere in op het belang van
voortvarende en transparante procedures en het vereiste van respect
voor grondrechten. U verwijst daarbij naar de jurisprudentie dat de
levenslange gevangenisstraf niet zonder meer verenigbaar is met het
verbod van onmenselijke behandeling als vastgelegd in artikel 3 EVRM.
Hierbij benadrukt u, conform jurisprudentie en beleid, dat de
veroordeelde een reëel perspectief op vrijlating dient te hebben en een
mogelijkheid tot herbeoordeling van de straf.
In mijn brief van 20 januari 2021 informeerde ik de Tweede Kamer over
de positieve voordracht tot gratieverlening aan Y. en gaf ik een beperkt
overzicht van het verloop van de zaak en de procedures. U concludeert op
basis van de brief dat ik Y, de nabestaanden van de slachtoffers en
professioneel betrokkenen jarenlang een verkeerde voorstelling van
Pagina 1 van 5

zaken heb gegeven. Tevens stelt u dat mijn inzet was een gratiëring van
een levenslanggestrafte te voorkomen en dat ik de verantwoordelijkheid
voor onbehoorlijke besluiten nam.
In het verlengde daarvan dringt u erop aan om zonder verdere omwegen
en vertraging werk te maken van een procedure waarin daadwerkelijk en
tijdig een “review” plaatsvindt in overeenstemming met materiele en
procedurele maatstaven die het EHRM heeft ontwikkeld met betrekking
tot de herbeoordeling van de levenslange gevangenisstraf.
Hieronder zal ik op de diverse onderdelen van uw brief reageren.
Burgerperspectief
Allereerst wil ik opmerken dat ik net als u hecht aan deugdelijk
gemotiveerde beslissingen en transparante en voortvarende
besluitvorming. Daar waar u refereert aan het burgerperspectief in deze
zaak betreft het vooral het perspectief van de levenslanggestrafte die om
gratie verzoekt. In het geval van gratieverlening aan een levenslang
gestrafte zijn er echter ook de perspectieven van de
nabestaanden/slachtoffers en het perspectief van de geschokte
maatschappelijke orde. Ook dit zijn burgerperspectieven die bij een
beslissing tot gratieverlening dienen te worden meegewogen.
Grondrechten
In uw brief benoemt u het recht van gedetineerden om een reëel
perspectief te hebben op vrijlating en een mogelijkheid van
herbeoordeling van de straf.
Ook hierover verschillen wij niet van mening. Juist om de levenslange
gevangenisstraf in overeenstemming te brengen met grond- en
mensenrechten is in 2016 door mijn ambtsvoorganger tot een wijziging
ten aanzien van de uitvoering van de levenslange gevangenisstraf
besloten. Deze wijziging houdt in dat voor levenslanggestraften een
ambtshalve herbeoordeling plaatsvindt. Een eerste periodieke toetsing
vindt plaats vijfentwintig jaar na de aanvang van de detentie.
Ten behoeve van deze periodieke toetsing is het Adviescollege
Levenslanggestraften (ACL) ingesteld.
Gratieverlening
Beëindiging van een levenslange gevangenisstraf geschiedt op basis van
artikel 2 van de Gratiewet. Artikel 2 van de Gratiewet geeft de Kroon een
discretionaire bevoegdheid. Als aan één van de daar genoemde gronden
is voldaan, kán gratie worden verleend. Daartoe dient allereerst
beoordeeld te worden of aannemelijk is geworden dat met de
tenuitvoerlegging van de rechterlijke beslissing of de voortzetting
daarvan geen met de strafrechtstoepassing na te streven doel in
redelijkheid wordt gediend. De advisering door het gerecht dat destijds
de straf heeft opgelegd weegt bij gratiebeslissingen zwaar, maar het
gerecht beslist niet over gratiëring. Dat is de Kroon, die daarbij ruimte

Pagina 2 van 5

heeft om – gemotiveerd - anders te beslissen dan het gerecht hem
adviseerde.
De dienst Justis, een uitvoeringsorganisatie van het Ministerie van Justitie
en Veiligheid, is met de behandeling van gratieverzoeken belast. De
dienst Justis verzoekt bij elk gratieverzoek het gerecht waarvan de
rechterlijke beslissing afkomstig is, advies uit te brengen. Bij sommige
verzoeken wordt op grond van de Gratiewet ook het Openbaar Ministerie
om advies gevraagd. Op grond van de Gratiewet kan de dienst Justis en
overigens ook het gerecht, inlichtingen inwinnen bij de daarvoor in
aanmerking komende autoriteiten, instellingen of personen. Voor de
behandeling van een gratieverzoek van een levenslanggestrafte is naast
het gratieverzoek aanvullende informatie nodig voor de beoordeling van
het verzoek. Gedacht kan worden aan inlichtingen van de Dienst Justitiële
Inrichtingen, het ACL, het Nederlands Instituut voor Forensische
Psychiatrie en Psychologie, of een reclasseringsorganisatie.
Beslissing op gratie in zaak Y
Van belang in de zaak Y. is dat zijn zaak behoort tot de eerste zaken die
volgens het nieuwe Beleidskader rondom de tenuitvoerlegging van de
levenslange gevangenisstraf herbeoordeeld diende te worden. Op het
moment van indiening van het derde gratieverzoek was het gewijzigd
beleidskader nog niet volledig in werking getreden. Het ACL moest nog
worden ingesteld. In deze concrete zaak is daarom niet door het ACL
geadviseerd inzake de re-integratie van betrokkene. Daar was overigens
ook een inhoudelijke reden voor. Belangrijkste taak van het ACL is
namelijk om te adviseren over de (aanvang) van re-integratieactiviteiten.
Y was al vergevorderd in zijn re-integratie, hij verbleef immers al buiten
de muren van de instelling.
Door betrokkene is op verschillende momenten tijdens zijn verblijf in
detentie een verzoek tot gratie ingediend. In totaal heeft betrokkene
viermaal een verzoek tot gratieverlening ingediend. Telkens is door de
Dienst Justis advies gevraagd aan het gerecht en het Openbaar
Ministerie.
Uw brief van 18 december 2019 zag op de afhandeling van het derde
gratieverzoek. Op dit verzoek heeft het gerecht positief geadviseerd. Het
OM daarentegen adviseerde wederom negatief.
Na zorgvuldige beoordeling en weging van deze adviezen is afwijzend
besloten op het derde gratieverzoek. In mijn motivering van dit besluit
heb ik de belangen van de slachtoffers en nabestaanden zwaarder laten
wegen. Van de slachtoffers en nabestaanden was bekend, en overigens
onbetwist, dat hun toestand nog altijd heel slecht was.

Pagina 3 van 5

Juridisch kader en rechtsontwikkeling
Zoals hiervoor vermeld bevond de zaak van de heer Y. zich in de
voorhoede van de herbeoordeling van levenslange gevangenisstraffen.
De beslissing in de zaak van Y. zou daarmee ook de maatstaf bepalen
voor latere zaken. Dit betrof niet alleen de inhoudelijke weging maar ook
de vraag welke discretionaire ruimte de Kroon bij de beoordeling van
gratieverzoeken onder het gewijzigde beleidskader. Bij een aantal door de
Staat aangespannen juridische procedures was met name de vraag aan
de orde wat moet worden verstaan onder “bijzondere omstandigheden”
op grond waarvan kan worden afgeweken van een gerechtelijke
uitspraak. In het arrest van 6 november jl. is door de Hoge Raad de
beperking die in eerdere jurisprudentie bestond op basis van een door de
Staat naar voren gebracht cassatiemiddel weggenomen. 1 Zodoende heeft
de Kroon binnen het juridisch kader meer ruimte gekregen om ook zelf
een afweging te maken wanneer gratiëring verantwoord is.
Uw oordeel dat ik bewust (juridisch) ondeugdelijke keuzes maakte, deel
ik dan ook niet. Te meer omdat de Hoge Raad in genoemd arrest heeft
overwogen dat de eerdere vonnissen en arresten (deels) op een onjuiste
lezing van de Gratiewet waren gestoeld.
Uit het bovenstaande moge blijken dat het niet mijn inzet was om gratie
te voorkomen. Mijn beslissingen zijn gebaseerd op een zorgvuldige
weging van de uitgebrachte adviezen en betrokken belangen. Deze
afweging is in de afwijzende beslissingen gemotiveerd en was daarmee
transparant en navolgbaar. De wet- en regelgeving boden hier naar mijn
mening ook ruimte voor. De door mij gevoerde juridische procedures
dienden om hier duidelijkheid over te krijgen. Dat ik Y, nabestaanden van
de slachtoffers en professioneel betrokkenen jarenlang een verkeerde
voorstelling van zaken heb gegeven kan ik gezien het bovenstaande dan
ook niet onderschrijven.
Reactie op verzoek om vaart te maken met nieuw systeem
U dringt erop aan om zonder verdere omwegen en vertraging werk te
maken van een procedure waarin daadwerkelijk en tijdig een “review”
plaatsvindt in overeenstemming met materiele en procedurele
maatstaven die het EHRM heeft ontwikkeld met betrekking tot de
herbeoordeling van de levenslange gevangenisstraf.
Naar mijn oordeel is deze procedure met de beleidswijziging uit 2016
reeds vorm gegeven. De eerste zaken die deze procedure volledig
doorlopen zijn momenteel in behandeling bij het ACL.

In eerdere arresten was de ruimte om af te wijken van een gerechtelijk advies beperkt tot
(nieuwe) feiten en omstandigheden waarbij in het gerechtelijk advies geen rekening mee is
gehouden. In het arrest van 6 november 2020 gaf de Hoge Raad aan dat dit noch uit de
Gratiewet of enige andere rechtsregel volgt.
1

Pagina 4 van 5

Dat laat onverlet dat ik aanleiding zie om naar de huidige systematiek te
laten kijken om de volgende reden. De wetgever heeft de bevoegdheid
om te beslissen op een gratieverzoek als discretionaire bevoegdheid bij
de Kroon belegd. Ik leg hierover in voorkomend geval verantwoording af
aan het parlement. Bij die discretionaire bevoegdheid hoort een ruime
beslisruimte voor de Kroon om te beoordelen of gratie wel of niet wordt
verleend. De jurisprudentie brengt echter met zich mee dat de minister,
bij een gratieverzoek van een levenslanggestrafte, behoudens bijzondere
omstandigheden, gehouden is bij zijn primaire besluit het advies van de
rechter op te volgen. Dit leidt mogelijk tot een ongewenste verwevenheid
tussen twee staatsmachten. Dat is voor mij dan ook aanleiding om
fundamenteel te kijken naar de verhouding tussen de rechter en de Kroon
(de Minister) bij beslissingen inzake de invrijheidsstelling van
levenslanggestraften.
Uiteraard betrek ik hierbij de wijze waarop de andere landen binnen het
Koninkrijk de herbeoordeling van de levenslange gevangenis geregeld
hebben. Ook de relevante adviesorganen worden hierbij betrokken.
Daarnaast heb ik in samenspraak met het ACL opdracht gegeven tot een
eerste evaluatie van de Regeling Levenslanggestraften. Dit onderzoek
wordt uitgevoerd door de Erasmus Universiteit.
Ik vertrouw erop uw brief hiermee naar behoren te hebben beantwoord.
Tot een nadere toelichting ben ik uiteraard graag bereid.

De Minister voor Rechtsbescherming,

Sander Dekker

Pagina 5 van 5