Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

32 623

Actuele situatie in Noord-Afrika en het
Midden-Oosten

Nr. 121

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 december 2013
Graag bied ik u hierbij de reactie aan op het verzoek van de vaste
commissie voor Buitenlandse Zaken van 5 december 2013 inzake het
toenemende sektarische karakter van het conflict in Syrië en de internationale reactie hierop.
Het schrijnende conflict in Syrië bereikte op 9 december jl. zijn duizendste
dag. Wat begon als een vreedzaam protest is uitgegroeid tot een
burgeroorlog met kenmerken van een proxyoorlog waarin conflicterende
(geo)politieke belangen hebben geleid tot verscherpte sektarische
verhoudingen, binnen en buiten Syrië. De revolutie begon echter als een
roep om politieke vrijheden en economische kansen. Hoewel de sektarische dimensie van het conflict anno 2013 niet te ontkennen is, doet het
de Syriërs die strijden voor een waardig en vrij bestaan tekort om het
conflict af te schilderen als een strijd tussen botsende geloofsgemeenschappen. Syrië is van oorsprong een mozaïek van religies en culturen,
dat geldt als een bakermat van de christelijke beschaving en tegelijkertijd
een rijke islamitische traditie kent. Soennieten, sjiieten, alawieten,
christenen, Koerden en druzen leven al eeuwenlang samen op het
grondgebied van het huidige Syrië.
Sektarische verhoudingen in de Syrische samenleving: voor en na
uitbraak van het conflict
Toen de Ba’ath-partij in 1963 in Syrië aan de macht kwam werd religie
geweerd uit het publieke domein. Religie en etniciteit werden ondergeschikt gemaakt aan de socialistische ideologie van de partij. Het regime
van president Hafez al-Assad (vanaf 1971) kon als minderheidsgroepering
de macht consolideren door een ingenieus systeem van «verdeel en
heers» te creëren. Religieuze leiders werd het zwijgen opgelegd. Leden
van de soennitische gemeenschap werden op strategische maar controleerbare posities neergezet, terwijl formele en informele veiligheids-

kst-32623-121
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 623, nr. 121

1

diensten de machtsverhoudingen zorgvuldig bewaakten. Alle tegengeluiden werden gewelddadig onderdrukt, met als meest beruchte
voorbeeld het bloedbad van Hama in 1982. In reactie op verzet tegen het
regime door soennitische Moslimbroeders richtte het regime in Hama een
slachting aan onder naar schatting tienduizenden soennieten.
In de laatste twintig jaar trachtte het regime een beeld te schetsen van
Syrië als toonbeeld van religieuze tolerantie. Het gegeven dat minderheidsgroepen als christenen, Koerden en druzen – binnen gegeven kaders
– vrij naast de soennitische meerderheid konden leven, verzekerde het
alawitische regime van de steun van deze groepen. Hoewel machtspolitieke en economische posities grotendeels langs sektarische scheidslijnen
verdeeld waren, bestond er een beeld van relatieve religieuze harmonie.
Toen de Syrische revolutie in 2011 begon was sektarische of religieus
georiënteerde retoriek dan ook niet direct aan de orde. De vreedzame
protesten richtten zich, geïnspireerd door de opstanden in andere
Arabische landen, tegen het gebrek aan politieke vrijheden en economische kansen. De basis van de revolutie vormde de in september 2000
(de zogenaamde Damascus Spring) gepubliceerde Verklaring waarin 99
intellectuelen een oproep deden aan Bashar al-Assad om een einde te
maken aan de permanent van kracht zijnde noodtoestand, om vrijlating
van politieke gevangenen en om vrijheid van meningsuiting en vergadering. Onder de oppervlakte verscholen sektarische breuklijnen speelden
geen uitgesproken rol.
De veiligheidsdiensten van Assad en de zijnen wisten zich in de begindagen van de opstand geen raad met de protesten. Uit onvermogen de
vermeende leiders van de opstand te identificeren, werden de niets
ontziende pogingen om de protesten de kop in te drukken gericht tegen
leden van de soennitische gemeenschap. Dat vormde een eerste
katalysator van verscherpte sektarische breuklijnen. Gedurende het
conflict bekwaamde het Assad-regime zich verder in het openlijk en
bewust op scherp zetten van de sektarische verhoudingen binnen (en
bijgevolg buiten) Syrië. Soennitische Syriërs werden gericht doelwit van
geweld, culminerend in slachtpartijen in Houla en Bayda. Demonstranten
werden systematisch afgeschilderd als terroristen die het op christenen en
alawieten gemunt hadden.
Door op deze manier sektarisch geweld aan te wakkeren kon Assad zich
portretteren als beschermer van minderheidsgroeperingen, om zich
dientengevolge van hun steun te verzekeren. Oppositiegroepen hebben
geclaimd dat het regime bewust extremistische moslims heeft vrijgelaten
uit gevangenissen om met hun daden de revolutie in diskrediet te
brengen. De perceptie dat er een relatie bestaat tussen de vrijlating van
militante islamitische gevangenen door het Assad-regime en het ontstaan
van extremistische groeperingen is wijd verbreid en wordt bevestigd
vanuit bondgenootschappelijke bronnen.
Regionale invalshoek, buitenlandse strijders en radicalisering
De regionale dimensie die het conflict in Syrië kenmerkt is onlosmakelijk
verbonden met de sektarische dimensie. Tegen de achtergrond van het
conflict is een regionale machtsstrijd gaande tussen het (sjiitische) regime
in Iran en (soennitische) partijen in de Golf, zoals Saoedi-Arabië en Qatar.
Zij hebben binnen Syrië grond gevonden om hun geopolitieke strijd om
regionale dominantie uit te vechten. De Iraniërs steunen op verschillende
manieren Assad c.s., en zijn nauw gelieerd met het Libanese Hezbollah,
dat meevecht met het regime. Partijen uit de Golf steunen op grote schaal
soennitische strijdgroepen. Beide partijen gebruiken sektarische retoriek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 623, nr. 121

2

om de achterban te mobiliseren in het gevecht tegen de «ideologische»
tegenstander. Zo raken geopolitiek en sektarische identiteit met elkaar
verweven.
De aanzuigende werking van het conflict op buitenlandse strijders beperkt
zich niet tot door partijen in buurlanden gemobiliseerde soennieten en
sjiieten. Extremistische buitenlandse strijders die eerder in Irak, Afghanistan, Tsjetsjenië of Libië streden, vechten zij aan zij met radicale Syriërs
en winnen terrein binnen gebieden in Syrië buiten rechtstreekse controle
van het regime. De bekendste van deze groepen zijn de aan Al-Qaeda
gelieerde Islamitische Staat van Irak en Syrië (ISIS) en Jabhat al-Nusra.
Hun militaire opmars is vaak het gevolg van betere organisatie, financiering en bewapening, ten opzichte van Syrisch geleide gematigde
strijdgroepen. Het zijn deze extremistische groepen die regelmatig in
verband worden gebracht met doelgericht geweld tegen minderheidsgroeperingen, zoals in alawitische dorpen in Latakia en in de christelijke
dorpen Sadad en Maaloula.
Het kabinet maakt zich ernstige zorgen over deze en andere berichten. In
de dorpen bij Latakia was duidelijk sprake van sektarisch geweld: de
betrokken bendes gaven openlijk aan dat zij alle alawieten beschouwen
als handlangers van het regime. Op dit moment kan niet worden
bevestigd dat geweld tegen christenen in de plaatsen Sadad en Maaloula
zonder meer sektarisch gemotiveerd was. Het kabinet acht het aannemelijk dat door strijders in beide plaatsen in beginsel strategische
doeleinden na werden gestreefd. Het is een uitermate zorgwekkend aspect
van de strijd in Syrië dat deze wordt gevoerd op een manier waarbij op
grote schaal burgerslachtoffers vallen en religieuze plaatsen worden
geschonden, als onderdeel van sektarische vijandbeelden. Het regime
heeft daarbij van meet af aan de toon gezet en veruit de meeste slachtoffers onder de burgerbevolking veroorzaakt.
Hoewel de toenemende invloed van extremistische groepen een evident
en buitengewoon zorgwekkend aspect van de oorlog in Syrië is, zou het
een vertekend beeld geven de Syrische revolutie tegen de repressie van
het regime hiertoe te reduceren. Met name ISIS lijkt hoofdzakelijk te
bestaan uit strijders van buiten Syrië, die vechten voor een ander doel dan
het gros van de gewapende oppositiegroepen, te weten een transnationaal islamitisch kalifaat. Er doen berichten de ronde van extremistische
groepen die in de gebieden waar zij dominant zijn, hun gezag en regels
met geweld aan burgers die er andere leefwijzen op na houden trachten
op te leggen. De reputatie van deze buitenlandse strijders onder de
Syrische bevolking is over het algemeen slecht. Wel is het zo dat de
groepen vanwege hun militaire successen aantrekkingskracht hebben op
sommige strijders en dat er gezien de gemeenschappelijke vijand
gelegenheidscoalities met sommige onderdelen van deze groepen
worden aangegaan. Evenzo vaak echter, raken Syrische oppositiegroepen
slaags met buitenlandse extremisten, in de strijd om lokaal gezag over
gebieden die niet langer onder controle van het regime staan.
Een relatief nieuwe ontwikkeling is de geïntensiveerde samenwerking
tussen Syrische gewapende rebellengroepen van radicaal islamitische
signatuur. Het Islamitische Front, dat naar schatting bestaat uit maximaal
45.000 strijders, is het meest dominante samenwerkingsverband. De
groepering zegt te strijden voor een op sharia-wetgeving gebaseerd Syrië
en bezigt daarbij sektarische retoriek, die zich niet laat verenigen met een
tolerant, multi-confessioneel Syrië waarin de grondrechten van alle
religies en groepen zijn verzekerd. Het is in deze fase moeilijk te zeggen
wat dit betekent voor de toekomstige verhoudingen in Syrië, inclusief de
rechten van de soennitische meerderheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 623, nr. 121

3

Enerzijds is er de ogenschijnlijke toename van geradicaliseerde strijders,
groei van hun invloed en sektarische retoriek. Anderzijds is het niet
ondenkbaar dat de aantrekkingskracht van groepen hardliners vooral
gelegen is in hun effectiviteit op het slagveld en de mate waarin zij over
gevechtsmiddelen beschikken. Het gebruik van harde onverdraagzame
retoriek wordt door sommige analytici beschouwd als een pragmatische
manier om fondsen uit de Golf aan te trekken. Om een werkbaar beeld te
krijgen is het van belang gradaties en verschillen in het oog te houden
wanneer wordt gesproken over groepen in termen van islamitisch
extremisme en radicalisme. Zo wordt het Islamitische Front door veel
Syriërs bijvoorbeeld gezien als partij die tegenwicht aan Al-Qaeda
gerelateerde groepen zoals ISIS en Al-Nusra kan bieden en kan
voorkomen dat meer Syriërs zich bij deze groepen aansluiten.
Vanuit zijn primaire doelstelling om aan de macht te blijven, met inzet van
de instrumenten van grootschalig geweld en onderdrukking, weet het
regime van president Assad zijn voordeel te doen met bovenstaande
ontwikkelingen. Het sluit aan op de vanaf het begin van het conflict
gebezigde betooglijn dat de Syrische oppositie uit louter terroristen
bestaat, met alle gevolgen van dien voor de nationale en internationale
beeldvorming van de Syrische oppositie. Daarnaast voedt de ontwikkeling
het gevoel van gematigde of neutrale Syriërs dat zij te kiezen hebben
tussen twee kwaden: aan de ene kant is er het bekende kwaad van het
regime, aan de andere kant het onbekende kwaad van de extremisten.
Deze tactiek van aanzetten tot verscherpte sektarische tegenstellingen
blijkt effectief. Daarbij wordt het Assad-regime geholpen door de
verdeeldheid en machteloosheid van de oppositie, en het onvermogen tot
dusverre om een inclusief, en ook militair effectief gematigd alternatief in
het leven te roepen.
Het staat vast dat de sektarische dimensie van het Syrische conflict anno
2013 een steeds meer op de voorgrond tredend verschijnsel is. De harde
en uitzichtloze strijd tussen voor- en tegenstanders van het regime van
president Assad heeft geleid tot steeds scherpere sektarische tegenstellingen. De onder de oppervlakte verscholen religieuze, culturele en
etnische breuklijnen binnen Syrië zijn een rijke voedingsbodem voor
aangewakkerd sektarisme gebleken. Evenwel ligt sektarisme niet ten
grondslag aan het conflict, maar wordt het actief aangewakkerd om
politieke redenen. De gevolgen daarvan, als onderdeel van de bredere
Arabische conjunctuur in de regio, zijn in Syrië verwoestender dan waar
dan ook in de afgelopen periode.
Internationale reactie
De Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties
Navi Pillay heeft herhaaldelijk en nadrukkelijk stelling genomen tegen het
aanwakkeren van sektarisme, en het geweld tegen burgers door alle
strijdende partijen. De onderzoekscommissie van de Mensenrechtenraad
van de Verenigde Naties, die onderzoek doet naar mensenrechtenschendingen in Syrië, besteedt in haar rapportage veel aandacht aan sektarisme
en geweld tegen minderheden. De commissie stelt in haar laatste
rapportage dat sektarisme misbruikt wordt voor politieke doeleinden, en
roept alle partijen op af te zien van het gebruik van sektarische retoriek.
EU Hoge Vertegenwoordiger Ashton heeft het regime in eerdere statements verantwoordelijk gehouden voor het aanwakkeren van sektarisch
geweld.
De ruimte die Nederland heeft om invloed uit te oefenen op de sektarische
dimensie van het conflict in Syrië is beperkt. Via kleinschalige projecten
tracht het kabinet sektarische spanningen binnen Syrië tegen te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 623, nr. 121

4

Bijvoorbeeld door te investeren in vrije media en evenwichtige berichtgeving, en door wederzijds begrip tussen gemeenschappen te bevorderen. Partnerlanden ontplooien vergelijkbare activiteiten. Op politiek
niveau steunt het kabinet het werk van de onderzoekscommissie van de
VN Mensenrechtenraad. Het werk van de commissie wordt bemoeilijkt
doordat haar structureel de toegang tot Syrië wordt ontzegd. Het kabinet
dringt daarom voortdurend aan op toegang van de commissie tot Syrië.
Voorts onderschrijft het kabinet de verschillende resoluties van de VN
Veiligheidsraad waarin het belang van respect voor humanitair recht en
mensenrechten, en in het bijzonder de positie van minderheden, is
opgenomen. Dit belang benadrukt het kabinet in alle contacten ter zake
met internationale partners, maatschappelijke organisaties en de
gematigde oppositie.
Het kabinet veroordeelt alle geweld tegen burgers, ongeacht hun etnische
of religieuze achtergrond, en acht het van belang dat personen die zich
schuldig hebben gemaakt aan schendingen van de mensenrechten,
oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid, ongeacht de
groep waartoe zij behoren, verantwoording afleggen voor hun daden. Het
kabinet pleit daarom voor doorverwijzing van de situatie in Syrië naar het
Internationaal Strafhof. Daarnaast steunt het kabinet organisaties die zich
bezighouden met het documenteren van mensenrechtenschendingen in
Syrië.
De Nederlandse inzet is er voorts op gericht om het uitreizen van
Europese strijders naar Syrië te beperken. Hiertoe voert het kabinet nauw
overleg met internationale en Europese partners, en steunt het kabinet het
Global Counter Terrorism Forum, een initiatief van een groep landen om
terrorismebestrijding binnen de rechtstaat te bevorderen en daarmee
jihadreizigers tegen te gaan.
De door een groot deel van de internationale gemeenschap erkende
Syrische Oppositie Coalitie (SOC) bestaat uit een breed palet aan etnische
en religieuze groeperingen. Binnen hun gelederen bevinden zich
christenen, alawieten, soennieten en Koerden. Gedurende het conflict in
Syrië heeft de SOC de noodzaak van een pluralistisch en democratisch
Syrië voortdurend onderkend. Het kabinet acht het hoopgevend dat
Syriërs van uiteenlopende achtergronden in gesprekken met Nederlandse
vertegenwoordigers hebben benadrukt dat minderheden, waaronder
christenen, een essentieel onderdeel zijn van Syrië. Gedurende de
onderhandelingstraining die leden van de Syrische Oppositie Coalitie in
de eerste week van december op uitnodiging van het kabinet volgden,
werd het belang dat het kabinet hecht aan een inclusief Syrië andermaal
benadrukt.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
F.C.G.M. Timmermans

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 623, nr. 121

5