Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 006

Initiatiefnota van de leden Gesthuizen, Van Ojik
en Voordewind over opvang en terugkeer van
vluchtelingen

Nr. 3

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 19 juni 2015
De vaste commissie voor Veiligheid en Justitie heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de leden Gesthuizen, Van Ojik en
Voordewind over de initiatiefnota van 29 augustus 2014 over opvang en
terugkeer van vluchtelingen (Kamerstuk 34 006, nr. 2).
De vragen en opmerkingen zijn op 21 oktober 2014 aan de leden
Gesthuizen, Van Ojik en Voordewind voorgelegd. Bij brief van 19 juni 2015
zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Ypma
Adjunct-griffier van de commissie,
Tielens-Tripels

kst-34006-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

1

1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van voorliggende
initiatiefnota. Zij hebben enkele vragen en opmerkingen. Zij lezen in de
initiatiefnota het volgende: «Goede opvang heeft bovendien positieve
maatschappelijke gevolgen: minder criminaliteit, minder overlast voor
gemeenten, minder maatschappelijke onvrede over buitenlanders, meer
vertrek en vooral een menswaardigere behandeling.» Zij vragen waar de
initiatiefnemers de stelling op baseren dat goede opvang tot meer
terugkeer leidt? Voorts vragen voornoemde leden of de initiatiefnemers
achter het uitgangspunt staan van het huidige terugkeerbeleid, namelijk
dat de vreemdeling die Nederland dient te verlaten in de eerste plaats zelf
verantwoordelijk is voor zijn vertrek? De initiatiefnemers stellen dat veel
uitgeprocedeerde vluchtelingen geen eigen verantwoordelijkheid kunnen
nemen. De leden van de VVD-fractie vragen of het pleidooi van de
belangenorganisaties en de politici om mensen die illegaal in Nederland
verblijven opvang te verlenen, er juist toe leidt dat deze uitgeprocedeerden hun eigen verantwoordelijkheid Nederland te verlaten niet zullen
nemen?
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van voorliggende
initiatiefnota. Zij delen de mening dat de lokale en de landelijke overheid
een verantwoordelijkheid hebben zoveel mogelijk te voorkomen dat
vreemdelingen op straat belanden zonder enige voorzieningen. Zij zijn
voor het leveren van maatwerk en initiatieven zoals van de burgemeester
van Amsterdam om vreemdelingen in nood tijdelijk onderdak te bieden en
hen te begeleiden bij verblijf of terugkeer. Uitgeprocedeerde vreemdelingen kunnen gebaat zijn bij extra rust en tijd teneinde hun perspectieven, zoals terugkeer naar het land van herkomst, te realiseren.
Voornoemde leden zijn blij dat de huidige regering de mogelijkheden voor
de opvang van zieke uitgeprocedeerde asielzoekers sterk heeft uitgebreid.
Deze leden hebben over meerdere punten in de initiatiefnota nog vragen.
De leden van de SP-fractie hebben met belangstelling en waardering
kennisgenomen van bovengenoemde initiatiefnota. Zij vinden dit een
belangrijk onderwerp en complimenteren de initiatiefnemers voor het
behandelen van dit probleem. Zij hebben over de initiatiefnota enkele
vragen en opmerkingen.
Deze leden vragen de indieners naar hun mening over de huidige inzet
van de regering te zorgen voor een menswaardige opvang. Nederland is
al herhaaldelijk op de vingers getikt door verschillende mensenrechtenorganisaties omtrent het mensenrechtenbeleid, onder andere op het gebied
van de omgang van kwetsbare vluchtelingen. Voorts gaf het Comité voor
de Sociale Rechten van de Raad van Europa (ECSR) recentelijk het
voorlopig oordeel dat Nederland moet zorgen voor bed, bad en brood. De
regering legt dit soort heldere aanwijzingen vrijwel steevast naast zich
neer met het argument dat deze niet «juridisch bindend» zijn. Delen de
initiatiefnemers de mening dat deze signalen door de regering uiterst
serieus genomen moeten worden en dat hier veel minder laconiek mee
dient te worden omgegaan, helemaal gezien het feit dat Nederland zich
graag presenteert als gidsland op het gebied van de mensenrechten.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van onderhavige
initiatiefnota. Zij danken de initiatiefnemers voor de door hen geleverde
inspanningen deze initiatiefnota tot stand te brengen. Zij hebben daarover
nog enkele vragen. Waarom hebben de initiatiefnemers op dit moment
hun nota gepresenteerd en niet gewacht tot het moment dat de regering
het wetsvoorstel Terugkeer en bewaring dit najaar naar de Kamer zendt?
Ten aanzien van de eigen verantwoordelijkheid van asielzoekers, vragen
deze leden de initiatiefnemers een beschouwing te geven ten aanzien aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

2

deze eigen verantwoordelijkheid voor vertrek na een negatief oordeel van
de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en/of de rechter op een
asielverzoek.
Voornoemde leden vragen de initiatiefnemers of zij de kritiekpunten die in
internationaal verband worden geuit uiteen kunnen zetten alsmede de
reactie daarop van de regering, indien en zover bekend. Ook vragen zij
aandacht te besteden aan de opvattingen van Nils Muiznieks, de Hoge
Commissaris voor de Mensenrechten van de Raad van Europa, die
recentelijk naar buiten heeft gebracht.1 Kan meer inzicht worden gegeven
in de populatie van de 100.000 illegale vreemdelingen? Door de initiatiefnemers wordt geen onderscheid gemaakt in het gegeven of deze
vluchtelingen al dan niet zijn uitgeprocedeerd. Kunnen de initiatiefnemers
dit inzichtelijk maken? Kunnen zij tevens aangeven wat het verschil in
benadering is van de overheid jegens uitgeprocedeerde en
niet-uitgeprocedeerde vluchtelingen? Om hoeveel zieke vreemdelingen
van de 100.000 gaat het die niet willen en/of kunnen terugkeren wegens
gebrek aan feitelijke beschikbaarheid van medische voorzieningen in het
land van herkomst?
De leden van de fractie van de PVV hebben met belangstelling kennisgenomen van onderhavige initiatiefnota. Zij zijn geen voorstanders van het
bieden van opvang aan uitgeprocedeerde vreemdelingen zoals in de nota
is verwoord. De vragen die deze leden hebben komen verderop in het
verslag aan de orde.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
voornoemde initiatiefnota. Zij delen de mening dat het recht op een
menswaardig bestaan niet gebonden is aan de verblijfsstatus van een
persoon. Deze leden zijn het met de initiatiefnemers eens dat er maatregelen genomen moeten worden ten aanzien van de opvang en terugkeer
van vluchtelingen. In de praktijk blijkt dat een groot aantal van de
uitgeprocedeerde asielzoekers niet kunnen worden uitgezet omdat het
land waar zij vandaan komen hen niet meer toelaat. Deze mensen worden
dan – in ambtelijke termen – «geklinkerd», oftewel op straat gezet.
Gemeenten mogen geen menswaardige opvang aanbieden. Dat wordt
namelijk door de regering verboden terwijl in verschillende internationale
verdragen een zorgplicht is vastgelegd, ook voor uitgeprocedeerde
asielzoekers. De leden van de D66-fractie zijn met de initiatiefnemers van
mening dat er maatregelen genomen moeten worden om de spanning
tussen het bestuursakkoord aan de ene kant en de zorgplicht aan de
andere kant weg te nemen. Zij delen het uitgangspunt dat uitgeprocedeerde asielzoekers uiteindelijk moeten terugkeren naar het land van
herkomst. Terugkeer vanaf de straat blijkt in de praktijk echter niet de
meest effectieve manier om dit te bewerkstelligen.
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van voornoemd initiatiefwetsvoorstel. Zij delen de zorg van de initiatiefnemers over de aanwezigheid en de situatie van uitgeprocedeerde
vreemdelingen in Nederland. Deze leden kunnen zich echter niet aan de
indruk ontworstelen dat het evenwicht ontbreekt tussen de verantwoordelijkheid van de uitgeprocedeerde vreemdelingen de verantwoordelijkheid
van de overheid.
De leden van de SGP-fractie lezen dat uitgeprocedeerde vreemdelingen
volgens de initiatiefnemers met goede opvang en begeleiding sneller
terugkeren. Graag vernemen zij welke aanwijzingen en onderzoeken aan
deze stelling ten grondslag liggen. Deze leden ontkennen niet dat met de
beschreven initiatieven positieve effecten kunnen worden bereikt. Zij
1

KRO Brandpunt, zondag 12-10-2014. http://brandpunt.kro.nl/seizoenen/2014/afleveringen/12-102014/fragmenten/gele-kaart-voor-teeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

3

missen in de initiatiefnota echter overtuigende aanwijzingen dat dergelijke
initiatieven – als alternatief voor het huidige beleid -beduidend effectiever
zullen zijn. Zij vragen in hoeverre het logisch is dat meer prikkels voor
vertrek ontstaan bij een uitgeprocedeerde vreemdeling die in Nederland
met een uitgebreid pakket aan collectieve voorzieningen kan leven dan bij
een vreemdeling die in een miserabelere positie verkeert.
2. Probleemschets
De leden van de D66-fractie zijn het eens met de initiatiefnemers dat er
gehoor moet worden gegeven aan de uitspraak van het ECSR dat de
Nederlandse overheid moet zorgen voor eten, kleding en onderdak voor
uitgeprocedeerde asielzoekers. Zij willen benadrukken dat deze uitspraken
zijn gedaan op basis van internationaal recht en daarom moet deze
uitspraken gerespecteerd worden. Nederland heeft zich gecommitteerd
aan het Europees sociaal handvest van de Raad van Europa. Voornoemde
leden zijn van mening dat het de internationale reputatie van Nederland
niet ten goede zal komen als de uitspraak van het ECSR niet uitgevoerd zal
worden.
Voornoemde leden delen voorts de mening dat er naar het bestuursakkoord uit 2007 moet worden gekeken. Volgens dit bestuursakkoord
zouden gemeenten hun noodopvang moeten beëindigen en in ruil
daarvoor zou de vertrekregeling van niet rechtmatig verblijvende
vreemdelingen worden bevorderd. Gemeenten zouden meer juridische
middelen moeten krijgen teneinde opvang mogelijk te maken. Deze leden
vragen de initiatiefnemers hoe zij deze wijziging willen vormgeven.
3. Initiatieven vanuit de samenleving
De leden van de SGP-fractie lezen dat de gemeente Utrecht er bewust
voor heeft gekozen het harde Rijksbeleid te doorkruisen. Zij vragen
waarom de initiatiefnemers hun kritiek eenzijdig op de rijksoverheid
richten, terwijl de overheden gezamenlijk een bestuursakkoord hebben
gesloten. Zij vragen wat de initiatiefnemers vinden van het feit dat een
gemeente de afspraken doorkruist die door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) zijn ondertekend en die nog steeds als geldend
worden aangemerkt.
4. Aanbevelingen overige organisaties
De leden van de PvdA-fractie merken op dat de initiatiefnemers terecht
wijzen op de opvangnota van het Kamerlid Spekman uit 2010. Hij
presenteerde toen voorstellen teneinde te waarborgen dat er altijd
onderdak voor kinderen is. Realiseren de initiatiefnemers zich dat als
gevolg van een Europese uitspraak kinderen tegenwoordig recht op
onderdak hebben, waarvoor ook de vele gezinslocaties zijn opgericht? Het
Kamerlid Spekman was ook de initiatiefnemer van de regeling voor
opvang voor zieke vreemdelingen, die door deze regering verder is
verruimd. Hierdoor is voorts bewerkstelligd dat een deel van de kwetsbare
groepen, kinderen en zieke vreemdelingen opvang kunnen krijgen. Kan
worden aangegeven welke kwetsbare groepen nog geen recht op
onderdak hebben en dus risico’s lopen zoals door de initiatiefnemers
wordt beschreven?
De leden van de SP-fractie zijn benieuwd naar de mening van de
initiatiefnemers over de reactie van de regering op het advies van de
Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (ACVZ). Uit dit advies blijkt
dat opvang en andere voorzieningen veel te snel worden afgewezen bij
het ontbreken van een verblijfsvergunning en dat daarmee te streng

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

4

wordt omgegaan. Ook wijst de ACVZ op de veel te korte vertrektermijnen,
waardoor veel vreemdelingen niet de tijd krijgen hun terugkeer goed te
regelen. De ACVZ is een permanent adviescollege in de zin van de
Kaderwet adviescolleges en is ingesteld bij de Vreemdelingenwet 2000.
Men zou dus kunnen verwachten dat de regering de adviezen van dit
orgaan ter harte neemt. In hoeverre hebben de initiatiefnemers de indruk
dat de regering serieus is omgegaan met de in de nota genoemde
adviezen van de ACVZ?
De leden van de CDA-fractie merken op dat door de initiatiefnemers wordt
verwezen naar het feit dat de ACVZ erop wijst dat de vertrektermijn van
maximaal vier maanden veel te kort is voor uitgeprocedeerde vluchtelingen om terugkeer te regelen. Gesteld wordt ook dat uitgeprocedeerde
vluchtelingen de kans nodig hebben om te beseffen dat ze echt terug
moeten. Voornoemde leden vragen de initiatiefnemers of het treffen van
praktische voorbereidingen voor terugkeer niet een ander punt betreft dan
het accepteren van en het mentaal voorbereiden op de terugkeer. Zij
vragen of het met betrekking tot dat laatste niet lastig zal zijn een termijn
te bepalen, waardoor het eerste punt het uitgangspunt zou moeten
vormen voor het bepalen van een termijn. Op die laatste gedachte
voortbordurend vragen deze leden of de termijn van maximaal vier
maanden dan nog niet te kort is om praktische regelingen te treffen voor
vertrek. In dat verband vragen voornoemde leden ook het gegeven hierbij
te betrekken dat 81% terugkeert van de groep vreemdelingen die korter
dan drie maanden in vreemdelingendetentie heeft gezeten.
De leden van de SGP-fractie vragen of de initiatiefnemers kunnen
bevestigen dat de geciteerde uitspraak van de Centrale Raad van Beroep
enkel van toepassing zolang de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie
geen landelijke regeling heeft getroffen. Zij vragen waarom het in lijn met
deze uitspraak niet voor de hand ligt de rijksoverheid aan te sporen een
landelijke oplossing te treffen, in plaats van de inzet op het verruimen van
de mogelijkheden die gemeenten nu noodgedwongen bieden.
5. Visie initiatiefnemers
De leden van de VVD-fractie merken op dat de initiatiefnemers voorstellen
het «meewerk-criterium» te vervangen door een «niet-meewerkcriterium», zodat aan de hand van een checklist kan worden vastgesteld of
iemand laakbaar zijn uitzetting tegenwerkt. Betekent dit dat er een
mogelijkheid moet zijn het geboden onderdak stop te zetten als de
vreemdeling niet werkt aan terugkeer? Voornoemde leden vragen voorts
hoe de initiatiefnemers willen voorkomen dat opvang een eindstation
wordt voor uitgeprocedeerde vreemdelingen en daarmee een groep
vreemdelingen langdurig in Nederland dreigt te blijven terwijl er geen
zicht is op rechtmatig verblijf. Hoe willen de initiatiefnemers uitgeprocedeerde vreemdelingen stimuleren om te werken aan terugkeer? Zij vragen
de initiatiefnemers of zij vinden dat de opvang van illegalen een taak is
van de gemeenten of een taak is van de rijksoverheid. Welke concrete
aanwijzingen hebben de initiatiefnemers voor de stelling dat zieke
illegalen niet weten waar ze terecht kunnen of dat ze van het kastje naar
de muur worden gestuurd?
De aan het woord zijnde leden merken op dat Denemarken in reactie op
vragen in het kader van een studie (The Organisation of Reception
Facilities for Asylum Seekers in different Member States, EMN, 2014) van
het Europees Migratie Nerwerk (EMN) naar de inrichting van de opvangfaciliteiten in verschillende Europese lidstaten, heeft gemeld dat het bieden
van opvang aan asielzoekers waarvan de asielaanvraag is afgewezen de
opvangcapaciteit in Denemarken onder druk zet omdat de uitstroom
gering is. Eind 2013 bestonden de bewoners in opvanglocaties voor een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

5

derde uit asielzoekers waarvan de asielaanvraag was afgewezen. De leden
van de VVD-fractie vragen de initiatiefnemers of zij zo’n situatie als in
Denemarken willen vermijden. Zo ja, hoe zij dat willen doen als iedere
uitgeprocedeerde vreemdeling opvang krijgt?
De leden van de PvdA-fractie horen graag in zijn algemeenheid, nu de
initiatiefnota naast opvang ook over terugkeer gaat, hoe de voorstellen
van de initiatiefnemers zich verhouden tot terugkeer. Zijn die voorstellen
bevorderlijk voor terugkeer of juist niet? Graag ontvangen deze leden een
onderbouwing, ook nu er algemene kritiek is dat het oneindig opvangen
van uitgeprocedeerde vreemdelingen ertoe kan leiden dat vreemdelingen
niet meer gestimuleerd worden Nederland te verlaten. Deze leden willen
ook graag weten, waarom de initiatiefnemers naast voorstellen voor extra
opvang, geen voorstellen doen voor het bevorderen van terugkeer.
Kunnen de initiatiefnemers daar alsnog voorstellen voor doen?
De leden van de CDA-fractie vragen de initiatiefnemers welke termijnen
voor vertrek zij verbinden ten aanzien van het voorstel het meewerkcriterium om te draaien en de wijze waarop moet worden omgegaan met
groepen als de vluchtelingen in Den Haag en Amsterdam. Zij vragen
initiatiefnemers welke nadelen kleven aan het verbinden van een termijn
of het stellen van een langere termijn dan nu het geval is. Deze leden
vragen de initiatiefnemers aan wat voor soort diplomatieke oplossing
gedacht moet worden a;s terugkeer niet mogelijk is omdat het land van
herkomst geen onderdanen wil terugnemen.
De leden van de PVV-fractie vragen hoe de plannen van de initiatiefnemers zich verhouden tot de slechte resultaten die zijn geboekt door de
gemeente Amsterdam in de zogenaamde Vluchthaven. Erkennen de
initiatiefnemers dat met dit project reeds gebleken is dat het bieden van
opvang aan illegalen zeker niet bijdraagt aan terugkeer? Zo nee, waarom
niet? Hoe verhoudt de initiatiefnota zich om illegalen te voorzien van bed,
bad en brood tot de wettelijke vertrekplicht van uitgeprocedeerde
vreemdelingen? Welke waarde wordt er überhaupt door de initiatiefnemers toegekend aan de wettelijke vertrekplicht van uitgeprocedeerde
vreemdelingen? Realiseren de initiatiefnemers zich dat van
overheidswege altijd opvang wordt geboden wanneer wordt meegewerkt
aan terugkeer naar de landen van herkomst? Zo ja, erkennen zij dat met
onderhavige initiatiefnota dus degenen worden geholpen die niet willen
terugkeren? Is dit de reden dat de initiatiefnemers pleiten voor het
criterium «niet-meewerken aan vertrek» in plaats van «meewerken aan
vertrek»? Gaan de initiatiefnemers uit van een termijn waarbinnen vertrek
moet zijn gerealiseerd, of kunnen illegalen, als het aan de initiatiefnemers
ligt, tot in lengte van dagen worden opgevangen in Nederland?
De leden van de D66-fractie lezen dat de initiatiefnemers voorstellen, in
lijn met het ACVZ advies, het «meewerkcriterium» te vervangen door een
»niet-meewerkcriterium«. Hierdoor zal beter naar de intentie van een
vreemdeling gekeken kunnen worden dan naar de papieren werkelijkheid.
Ook de overmacht, ondanks goede bedoelingen, zou hierdoor beter te
verifiëren zijn. Mensen die echt hun terugkeer frustreren zullen hierdoor
hun recht op opvang verliezen. Deze leden vragen hoe deze checklist er uit
zal komen te zien. Welke criteria zullen er meegenomen worden?
Voorts zijn voornoemde leden van mening dat ernstig zieke vreemdelingen meer opvang moeten krijgen. Dit past bij een humaan asielbeleid.
Mensen die ernstig ziek zijn moeten niet vanwege hun asielstatus opvang
worden geweigerd maar hoe dan ook worden geholpen. Als hun
medische situatie weer verbeterd is kan hun opvangsituatie worden
heroverwogen. Deze leden vragen de initiatiefnemers hoe zij dit in
concreet beleid willen vastleggen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

6

Verder constateren de leden van de D66-fractie dat er in de initiatiefnota
een aantal problemen wordt benoemd waar vervolgens geen concrete
aanbevelingen over worden gedaan. Hoe willen de initiatiefnemers
problemen rondom de buitenschuld-procedure of het inreisverbod
aanpakken? De aan het woord zijnde leden zijn benieuwd naar de visie
van de initiatiefnemers hierop en willen voorts benadrukken dat er kritisch
gekeken moet blijven worden naar de terugkeermogelijkheden van
vreemdelingen. Uitgeprocedeerde asielzoekers hebben wel degelijk een
eigen verantwoordelijkheid om aan hun vertrekplicht te voldoen. Wel
achten deze leden het van groot belang dat er voldaan wordt aan de
minimale voorwaarden voor een menswaardig bestaan.
De leden van de SGP-fractie zijn benieuwd naar de visie van de initiatiefnemers op de Koppelingswet. Zij constateren namelijk dat de Koppelingswet wordt genoemd in de context van de kritiek door de initiatiefnemers op het Nederlandse beleid. Deze leden constateren dat de
initiatiefnemers wel de koppeling aanbrengen tussen opvang en
meewerken, maar missen een uiteenzetting over de koppeling tussen
rechtmatig verblijf en collectieve voorzieningen. Graag ontvangen zij een
nadere toelichting. Het is deze leden na lezing van de initiatiefnota
onvoldoende duidelijk wat de meerwaarde en het onderscheid is tussen
het criterium meewerken en het criterium niet-meewerken. De initiatiefnemers beginnen met het uitoefenen van kritiek op de koppeling tussen
opvang en terugkeer, om vervolgens de noodzaak ervan te onderkennen,
terwijl het betoog eindigt in een pleidooi voor een niet-meewerkcriterium.
Zij vragen verheldering aan de hand van het genoemde voorbeeld van
Irakezen en Somaliërs in tentenkampen. Waarom is het uitgangspunt dat
van uitgeprocedeerde vreemdelingen verwacht wordt dat zij meewerken
en bereid zijn om te spreken over hun verblijfspositie en terugkeermogelijkheden inadequaat?
De leden van de SGP-fractie vragen ten slotte of de initiatiefnemers
inzichtelijk willen maken waarom het door hen voorgestelde criterium bij
invoering van de Vreemdelingenwet 2000 bewust is verlaten.
6. Financiën
De leden van de VVD-fractie vragen of de initiatiefnemers een schatting
kunnen geven van de financiële gevolgen en van de omvang van de
kosten van hun aanbevelingen.
De leden van de PvdA-fractie vragen of zij het goed hebben gelezen dat de
voorstellen uit de initiatiefnota in beginsel kostenneutraal zullen
uitpakken. Graag ontvangen zij een precisering van de geschatte kosten
en de geschatte opbrengsten. Ook ontvangen zij graag het volledige
opvang- en onderdakmodel zoals de initiatiefnemers dat voorstaan.
7. Conclusies en aanbevelingen
De leden van de PvdA-fractie merken op dat de initiatiefnemers aangeven
dat er opvang moet komen en dat aan oproepen gehoor moet worden
gegeven. Kan ook concreter worden aangegeven voor wie zij opvang
willen, voor hoelang en onder welke voorwaarden? In welke mate
betreffen het asielzoekers in procedure, uitgeprocedeerde asielzoekers,
vreemdelingen met een reguliere aanvraag, illegale vreemdelingen,
criminele vreemdelingen, etc? Moet er voor alle vreemdelingen altijd
opvang zijn, ten tijde van de toelatingsaanvragen tot en met hoger
beroep, ook als er geen toelatingsaanvraag loopt? Zo ja, achten de
initiatiefnemers dit in overeenstemming met het bestaande vreemdelingenbeleid? Zo nee, wie zijn volgens de initiatiefnemers uitgezonderd van
onderdak?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

7

De aan het woord zijnde leden delen de mening dat gemeenten een
zorgplicht hebben om mensen in nood op te vangen en dat het Rijk dit
niet onmogelijk moet maken. Initiatiefnemers schrijven dat gemeenten
ook buiten hun zorgplicht om opvang moeten bieden. Kunnen zij
aangeven wat daarmee wordt bedoeld? Tevens vernemen deze leden
graag hoe zij de opvangtaak van de gemeente zien ten opzichte van die
van het Rijk, waar in de Vreemdelingenwet heel precies is geregeld
wanneer vreemdelingen recht hebben op opvang en wanneer niet. Welke
taken in het vreemdelingenbeleid zien de initiatiefnemers voor gemeenten
weggelegd en hoe verhouden die zich tot het landelijk beleid?
Voornoemde leden begrijpen dat het meewerkcriterium als voorwaarde
voor opvang soms te rigide uitpakt. Deze leden vinden eveneens dat
uitgeprocedeerde vreemdelingen soms om allerlei redenen meer tijd
nodig hebben onverkort voor terugkeer te kunnen kiezen, gelet op de
omstandigheden waarin zij verkeren. Het gaat regelmatig ook om
vreemdelingen die afkomstig zijn uit zeer onveilige landen, zoals Irak,
Somalië of Afghanistan, waarbij er ook angst is om terug te keren.
Kunnen de initiatiefnemers uitgebreid onderbouwen wat het verschil is
tussen het bestaande meewerkcriterium en het voorgestelde
niet-meewerkcriterium? Lezen de leden van de PvdA-fractie het goed dat
onderdak wel afhankelijk moet blijven van een bepaalde mate van
medewerking aan terugkeer? Geldt dit zowel voor de landelijke opvang als
voor de gemeentelijke opvang?
Welke ernstig zieke vreemdelingen worden er nu niet opgevangen?
Kunnen de initiatiefnemers hierbij het motie-Spekman c.s. (Kamerstuk
30 846, nr. 4) betrekken? Hoe kijken de initiatiefnemers aan tegen
onderdak voor andere kwetsbare groepen, zoals zwangere vrouwen en
ouderen?
De leden van de SP-fractie zijn het van harte eens met de conclusies en
aanbevelingen die in de initiatiefnota worden gepresenteerd. Werken aan
terugkeer doe je niet vanaf de straat. Niemand in Nederland is erbij
gebaat dat mensen in de illegaliteit verdwijnen, met alle gevolgen van
dien. Deze leden zijn dan ook zeer benieuwd naar de reacties van de
andere fracties en naar de reactie van de zijde van de Staatssecretaris van
Veiligheid en Justitie.
II Reactie van de initiatiefnemers
De initiatiefnemers hebben met belangstelling kennis genomen van de
vragen en opmerkingen van de leden van de verschillende fracties. Zij
danken deze leden voor hun belangstelling en gaan graag in op de
gestelde vragen.
• De leden van de fracties van de VVD en de SGP hebben vragen gesteld
ten aanzien van de onderbouwing die de initiatiefnemers hebben voor
de opvatting dat een betere opvang leidt tot meer terugkeer. De leden
van de PvdA-fractie hebben gevraagd waarom de initiatiefnemers
geen aparte voorstellen doen om terugkeer te bevorderen.
Als mensen in de illegaliteit verdwijnen, zijn ze daarmee niet automatisch weg uit Nederland. Op straat zwerven, overlast, criminaliteit:
niemand is bij dit soort negatieve effecten gebaat. Vreemdelingen die
in een dergelijke situatie terecht komen zullen eerder bezig zijn met
overleven van dag tot dag en niet de rust, energie en middelen hebben
om constructief te werken aan terugkeer. Het ligt dan ook in de rede
dat onder begeleiding werken aan terugkeer vanuit een enigszins
beschutte uitgangspositie meer zoden aan de dijk zet dan verdwijnen
in de illegaliteit en volledig aan je lot worden overgelaten. De
initiatiefnemers zien opvang en terugkeer niet als twee volledig los van
elkaar staande zaken en hebben deze daarom bewust in samenhang
met elkaar beschouwd. Het is dan ook de bedoeling van de initiatiefne-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

8

•

•

2

mers dat aan de in deze nota voorgestelde opvang een vrijblijvende
hulpvoorziening wordt gekoppeld die vluchtelingen helpt met het
werken aan hun toekomst, zij het in Nederland of in het land van
herkomst. Zie ook de motie Voordewind/Voortman, Kamerstuk 19 637,
nr. 1988.
De leden van de fracties van CDA, VVD en SGP hebben gevraagd of de
initiatiefnemers niet vinden dat de verantwoordelijkheid voor vertrek in
beginsel ligt bij de vreemdeling zelf.
Ja: met de nadruk op «in beginsel». De vreemdeling die na alle
procedures te hebben uitgeput te horen krijgt echt te moeten vertrekken, is in principe inderdaad zelf verantwoordelijk voor terugkeer.
Echter, niet in alle gevallen is dit ook haalbaar. Daar waar landen niet
meewerken aan terugkeer kan iemand niet zonder meer zomaar terug,
ook al is dat wel de uitkomst van de procedure. Ook bij bijvoorbeeld
een persoon die kampt met een ernstige posttraumatische stressstoornis en die doodsangsten uitstaat doet de droge mededeling «u
moet weg» geen recht aan de praktijk. De «werkelijke» werkelijkheid is
vaak weerbarstiger dan de papieren werkelijkheid. In die situaties kan
opvang en/of begeleiding bij terugkeer geboden zijn. Overigens is van
belang dat de initiatiefnemers van mening zijn dat het huidige
vreemdelingenbeleid niet volstaat. Bij een meer realistisch asielbeleid
en bijvoorbeeld een eerlijkere hantering van het buitenschuldcriterium
zouden dit soort gevallen minder vaak voorkomen. Dit is ook conform
de belangrijkste aanbeveling van het ACVZ-rapport, die destijds niet is
overgenomen door toenmalig Staatssecretaris Teeven. Daarmee zou
aan de voorkant een deel van de problematiek reeds kunnen worden
opgelost. De initiatiefnemers verwachten dat bij een goede inrichting
van dit onderdak en een goede begeleiding naar terugkeer voor
diegenen die dat nodig hebben, juist meer mensen aantoonbaar
Nederland zullen verlaten. Dit vergt echter een realistische, praktische
insteek: daar waar iemand daadwerkelijk (nog) niet terug kan, ook
waar de «papieren werkelijkheid» iemand een vertrekplicht oplegt,
moet rekening worden gehouden met de werkelijke situatie. Door te
roepen dat iemand weg moet en vervolgens de ogen te sluiten gaan er
niet meer mensen weg dan bij een goede begeleiding en het waar
mogelijk werken aan terugkeer vanuit een positie waar in elk geval in
de meest basale levensbehoeften is voorzien. Zonder deze basis is
werken aan terugkeer immers welhaast onmogelijk.
De leden van de fracties van PvdA, PVV en VVD hebben vragen gesteld
ten aanzien van de vertrekplicht van vreemdelingen en hebben meer in
het bijzonder gevraagd of de voorstellen van de initiatiefnemers niet
zullen leiden tot het niet meer nemen door de vreemdeling van zijn
verantwoordelijkheid inzake de vertrekplicht.
De initiatiefnemers verwachten dat bij een goede inrichting van dit
onderdak en een goede begeleiding naar terugkeer of een verblijfstatus voor diegenen die dat nodig hebben, juist meer mensen aantoonbaar Nederland zullen verlaten. Dit vergt echter een realistische,
praktische insteek: daar waar iemand daadwerkelijk (nog) niet terug
kan, ook waar de «papieren werkelijkheid» iemand een vertrekplicht
oplegt, moet rekening worden gehouden met de werkelijke situatie.
Door te roepen dat iemand weg moet en vervolgens de ogen te sluiten
gaan er niet meer mensen weg dan bij een goede begeleiding en het
waar mogelijk werken aan terugkeer vanuit een positie waar in elk
geval in de meest basale levensbehoeften is voorzien. Zonder deze
basis is werken aan terugkeer immers welhaast onmogelijk. De NOS
kopte onlangs nog: «Minder illegalen door opvang en hulp»2. De
aanpak die de initiatiefnemers voorstaan werkt kennelijk goed in de
praktijk.
http://nos.nl/artikel/2006313-minder-illegalen-door-opvang-en-hulp.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

9

•

•

•

•

•

•

3

De leden van de fracties van PvdA en VVD hebben gevraagd of de
initiatiefnemers wel van mening zijn dat bij niet meewerken aan
terugkeer de opvang moet kunnen worden stopgezet.
Die mogelijkheid moet er inderdaad zijn, maar alleen daar waar
iemand daadwerkelijk zijn terugkeer met opzet tegenwerkt. De
initiatiefnemers verwachten echter dat het aantal mensen dat
daadwerkelijk hun terugkeer, waar die redelijkerwijs wél mogelijk is,
frustreert, beperkt zal zijn. De initiatiefnemers pleiten voor een
redelijke benadering, waarbij leidend is of iemand bewust zijn
redelijkerwijs mogelijke terugkeer frustreert. Dit blijkt onder meer uit
het aantal vreemdelingen dat succesvol terugkeert naar het land van
herkomst vanuit de (nood)opvang in bijvoorbeeld Utrecht en de
Pauluskerk in Rotterdam. Hierbij is de terugkeer aanzienlijk hoger in
vergelijking met de vreemdelingendetentie.
De leden van de fracties van VVD hebben gevraagd hoe de initiatiefnemers beogen te voorkomen dat opvang een eindstation wordt en hoe
zij werken aan terugkeer willen stimuleren.
Door vanuit een rustige, stabiele omgeving in plaats van vanaf de
straat onder begeleiding toe te werken naar terugkeer, verwachten de
initiatiefnemers dat meer aantoonbare uitstroom zal plaatsvinden op
een menselijke en verantwoorde manier. Door mensen op straat te
laten leven creëer je geen oplossing, maar nog meer problemen.
De leden van de fracties van VVD, D66 en PvdA hebben gevraagd of de
initiatiefnemers van mening zijn dat dit type opvang een taak is van de
gemeente, of een taak van het Rijk.
Het Rijk is de eerste verantwoordelijke. In de visie van de initiatiefnemers zou dan ook het Rijk zelf moeten zorgen voor adequate nationale
opvangvoorzieningen, dit dan wel in goede samenspraak met met
name – maar niet beperkt tot – de vier grote steden.
De leden van de VVD-fractie hebben gevraagd welke concrete
aanwijzingen de initiatiefnemers hebben dat zieke illegalen van het
kastje naar de muur worden gestuurd en niet weten waar ze terecht
kunnen.
Hierover hebben de initiatiefnemers verschillende signalen bereikt.3
De leden van de VVD-fractie hebben gevraagd hoe de initiatiefnemers
willen voorkomen dat mensen niet meer zullen uitstromen.
Indien op een realistische, praktische en menswaardige manier kan
worden gewerkt aan terugkeer waar dit mogelijk is, verwachten de
initiatiefnemers niet minder, maar juist meer uitstroom. Het feit dat de
opvang voor iemand is stopgezet wil niet zeggen dat diegene dan ook
Nederland heeft verlaten. Bovendien oordeelde het ECSR dat het
voorkomen van aanzuigende werking weliswaar een legitiem doel is,
maar een onvoldoende rechtvaardiging biedt om mensen basale
levensbehoeften te onthouden, temeer omdat de regering de
effectiviteit van het beleid op dit punt niet heeft kunnen aantonen.
Dezelfde redenering kan worden toegepast op deze vraag.
De leden van de fracties van VVD en PvdA hebben de initiatiefnemers
gevraagd of zij een schatting kunnen geven van de financiële gevolgen
van hun voorstellen.
Dat is vooraf lastig te zeggen. Vanuit de EU zouden in elk geval enkele
miljoenen ter beschikking kunnen worden gesteld, zoals in de
initiatiefnota reeds aangegeven. Echter, ook criminaliteit en overlast,
verloedering en het op straat zwerven van mensen met psychische
klachten zijn kostbare zaken. De investering die zou worden gedaan
Zie bijvoorbeeld de volgende artikelen:
http://nos.nl/artikel/558140-zorg-asielzoeker-moet-beter.html
http://njb.nl/blog/inhumaan-vreemdelingenbeleid-de-zieke-vreemdeling.11764.lynkx
http://www.trouw.nl/tr/nl/4492/Nederland/article/detail/3575053/2014/01/10/Medischeproblemen-dreigen-voor-illegale-vreemdelingen.dhtml

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

10

•

4

door de opvang (en, waar aangewezen: terugkeer) van uitgeprocedeerde vluchtelingen nu eens echt goed en structureel te regelen, valt
wat de initiatiefnemers betreft dan ook in de categorie «voorkomen is
goedkoper dan genezen».
De leden van de SP-fractie hebben gevraagd om een beschouwing van
de initiatiefnemers op het huidige regeringsbeleid, de reactie van de
regering op kritiek op het vreemdelingenbeleid van mensenrechtenorgansiaties en hoe door de regering is omgegaan met de in de nota
genoemde kritiek van de ACVZ.
Het huidige beleid is niet erg praktisch of realistisch. Doordat het
kabinet evenals vorige kabinetten uitgaat van een papieren werkelijkheid vallen kwetsbare mensen tussen de wal en het schip: hiermee
wordt het beleid behalve onpraktisch en kortzichtig ook inhumaan. In
de afgelopen jaren is Nederland veelvuldig op de vingers getikt door
verschillende organisaties die zich bezighouden met mensenrechten.
Nederland gaat daar echter in de regel zeer laconiek mee om.4 Zeer
recent nog legde Nederland de uitspraak van het ECRS inzake bed, bad
en brood naast zich neer. Adviezen van bijvoorbeeld Amnesty
International, de UNHCR en de mensenrechtencommissaris van de
Raad van Europa worden in de wind geslagen. Wat de initiatiefnemers
betreft is dat niet alleen een land als Nederland onwaardig, maar
bovendien een gemiste kans. Dit soort serieuze kritiek van gezaghebbende instanties is er om van te leren en te groeien. Het is dan van
belang die kritiek serieus te wegen en hiervoor niet de oren te sluiten
of automatisch in de verdediging te schieten. Nederland zou hiervoor
open moeten staan en zich bereid moeten tonen om slecht beleid bij te
stellen: niet alleen daar waar dat juridisch afdwingbaar is, maar ook in
andere gevallen, om naar eer en geweten het juiste te doen. Het lijkt er
voorts niet op dat het advies van de ACVZ door de regering zeer
serieus is genomen. De ACVZ concludeerde in 2012: «Door de strikte
toepassing van het koppelingsbeginsel, in combinatie met een niet
sluitend terugkeerbeleid, verblijven er in Nederland uitgeprocedeerde
vreemdelingen die geen recht hebben op opvang en andere voorzieningen. Onder die vreemdelingen bevinden zich kwetsbare personen,
zoals vreemdelingen die om administratief-technische of humanitaire
redenen niet kunnen terugkeren naar hun land van herkomst. Bij
verzoeken van deze vreemdelingen om opvang en bijstand vindt niet
altijd een zorgvuldige belangenafweging plaats. Dit kan leiden tot een
schending van het recht op respect voor privé of gezinsleven als
bedoeld in artikel 8 EVRM, alsmede tot strijd met de verplichting in het
IVRK om bij beslissingen over kinderen hun belang een eerste
overweging te laten zijn. Een gevolg van deze praktijk is dat gemeenten zich genoodzaakt zien noodopvang voor deze vreemdelingen te
blijven faciliteren en dat rechters via de toepassing van internationale
en Europese rechtsnormen sociale voorzieningen alsnog toegankelijk
maken voor deze kwetsbare vreemdelingen.» Nu gemeenten zich nog
altijd genoodzaakt zien noodopvang te bieden omdat dit nog altijd niet
goed is geregeld, menen de initiatiefnemers dat serieuzer had moeten
worden gekeken naar de fundamentele kritiek van de ACVZ. Zoals
bekend zijn de initiatiefnemers ook niet te spreken over het zogenaamde «bed, bad, brood-akkoord» van het kabinet. Zij zijn van
mening dat dit een schijnoplossing biedt: zo is de eis dat per definitie
moet worden meegewerkt aan terugkeer niet realistisch. Ook andere
manieren van werken aan een oplossing zouden tot de mogelijkheden

Zie bijvoorbeeld http://www.maastrichtuniversity.nl/web/Main1/SiteWide/SiteWide3/
NederlandseArrogantieKritiekVanInternationaleMensenrechtencomitesWordtVaakTerzijdeGelegd2.htm
en
http://www.groene.nl/artikel/ons-treft-geen-blaam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

11

•

•

•

•

moeten behoren. Het akkoord is weinig praktisch van aard en er is
bovendien nog veel onduidelijkheid over de invulling ervan.
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd waarom de initiatiefnemers met hun initiatiefnota niet hebben gewacht tot het wetsvoorstel
Terugkeer & Bewaring.
Het probleem dat de initiatiefnemers aankaarten speelt al vele jaren.
Het wetsvoorstel waarop het CDA doelt is nog niet ontvangen door de
Kamer. Voorts stelt de ACVZ in haar advies over dit voorstel: «De titel
van de wet «Wet terugkeer vreemdelingenbewaring» schept de
verwachting dat in de wet het terugkeertraject wordt omschreven met
alle rechten en plichten die de vreemdeling heeft en dat in de wet tot
uitdrukking komt dat vreemdelingenbewaring een ultimum remedium
is aan het eind van het terugkeertraject. De wet voldoet niet aan deze
verwachting, nu de wet alleen betrekking heeft op het regime van
vreemdelingenbewaring.»5 De initiatiefnemers verwachten niet dat de
wet in kwestie de problematiek waaraan zij refereren in de initiatiefnota zal oplossen.
De leden van de CDA-fractie hebben de initiatiefnemers gevraagd om
een overzicht te geven van de internationale kritiek op Nederland,
inclusief de recente kritiek van mensenrechtencommissaris Nils
Muiznieks.
Verschillende organisaties in binnen- en buitenland hebben in de
afgelopen jaren (zowel bij het huidige als bij het vorige kabinet) forse
kritiek geuit op het Nederlandse vreemdelingenbeleid. De Onderzoeksraad voor Veiligheid6, Amnesty International7, VluchtelingenWerk, de
UNHCR8, de Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken, de mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa9, het ECSR, de Kinderombudsman, de Nationale ombudsman10, de VN11: de lijst blijft maar
groeien.12 De reactie van de regering houdt doorgaans samengevat in
dat men zich niet herkent in de kritiek.
De leden van de CDA-fractie hebben een aantal zeer gedetailleerde
vragen gesteld over de precieze samenstelling van de naar schatting
100.000 illegale vreemdelingen die in Nederland verblijven.
Dit inzicht is lastig te geven. Naar hun aard worden dit soort gegevens
immers bij de groep waar het om gaat niet nauwkeurig bijgehouden.
Voorts betreft het altijd een momentopname: de cijfers van vandaag
kunnen morgen weer anders zijn. De samenstelling van de groep
illegalen in Nederland kan van dag tot dag verschillen: er komen
nieuwe vreemdelingen bij en er vertrekken ook mensen.
De leden van de fracties van de PvdA en het CDA hebben gevraagd
naar het verschil tussen uitgeprocedeerden en niet-uitgeprocedeerden.
Uitgeprocedeerd bent je in principe pas nadat je alle rechtsmiddelen,
dus ook eventueel hoger beroep, hebt doorlopen. In principe heb je
hangende het beroep bij de rechtbank nog recht op opvang. Bij een
herhaalde asielaanvraag heb je echter geen recht op opvang hangende
beroep. Bij hoger beroep dat je zelf hebt ingesteld heb je evenmin
recht op opvang. De Raad van State wijst zelden een voorlopige
voorziening toe hangende hoger beroep om daarmee opvang te

5

http://www.acvz.org/publicaties/ACVZ-advies-Wet-terugkeer.pdf
http://www.nieuws.nl/algemeen/20140528/Teeven-herkent-zich-niet-in-kritiek-op-asielbeleid
7
http://www.nu.nl/binnenland/3481240/amnesty-kritisch-nederlands-asielbeleid.html
8
http://www.unhcr.nl/fileadmin/user_upload/movies/UNHCR-Staatloosheid_in_Nederland_-NLDscreen.pdf
9
http://www.volkskrant.nl/binnenland/raad-van-europa-opsluiten-asielzoekers-gaat-in-tegenmensenrechten~a3660266/
10
https://www.nationaleombudsman.nl/uploads/2013–
125_rapport_medische_zorg_vreemdelingen_webversie_0.pdf
11
http://www.volkskrant.nl/binnenland/vn-kritisch-over-nederlands-asielbeleid~a3263870/
12
http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/3454310/2013/06/07/Opnieuw-kritiekop-vreemdelingenbeleid.dhtml
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

12

•

•

•

krijgen indien de vreemdeling zelf in hoger beroep is gegaan, ook al is
dat zijn of haar goed recht. De werkelijkheid strookt dus niet met de
kennelijk algemeen heersende gedachte dat alleen uitgeprocedeerde
asielzoekers op straat belanden.
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd of het je in praktische
zin voorbereiden op vertrek niet iets anders is dan het je in mentale zin
daarop voorbereiden en of het niet lastig is om een termijn te stellen
aan de mentale voorbereiding. Zij hebben gevraagd of daarom de
praktische voorbereiding niet het uitgangspunt zou moeten zijn voor
het vaststellen van de vertrektermijn, en of de initiatiefnemers bij
alleen rekening houden met de praktische voorbereiding vier maanden
nog altijd als te kort beoordelen.
Inderdaad is er een verschil tussen het mentaal voorbereiden en het je
praktisch voorbereiden op vertrek. In een ideale wereld zouden deze
misschien uit elkaar kunnen worden getrokken en zou sec kunnen
worden gekeken naar een termijn voor slechts praktische voorbereiding. Echter, de werkelijkheid is nu eenmaal zo dat mensen zich ook in
mentale zin moeten kunnen instellen op het feit dat zij zullen moeten
terugkeren naar hun land van herkomst. Dit gaat veel mensen niet in
de koude kleren zitten. Ook de praktische voorbereidingen zullen naar
verwachting beter gaan indien daarbij begeleiding wordt gegeven en
iemand de ruimte wordt gegund om aan het idee te wennen. De kans
dat iemand daadwerkelijk vertrekt zal naar verwachting groter zijn
indien iemand goed wordt begeleid, ook in mentale zin, dan als
iemand op een kille manier simpelweg uit de opvang wordt gezet. De
initiatiefnemers denken daarom niet dat het negeren van de mentale
component een goede reden is om genoegen te nemen met een korte
voorbereidingstermijn: dit komt de initiatiefnemers vrij kunstmatig
voor.
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd wat de initiatiefnemers
zouden willen hanteren als vertrektermijn indien het meewerkcriterium
wordt omgezet in een niet-meerwerkcriterium.
Voor mensen die hun opvang aantoonbaar op een onredelijke manier
tegenwerken, terwijl zij wel terug kúnnen keren, moet wat de initiatiefnemers betreft wel een termijn worden gesteld. In die gevallen kan
wellicht de huidige vertrektermijn blijven gelden. Echter, voor eenieder
die wel zijn of haar best doet om naar terugkeer toe te werken of voor
mensen van wie dat redelijkerwijs onder de gegeven omstandigheden
niet kan worden gevraagd, zou in de visie van de initiatiefnemers geen
vooraf bepaalde vertrektermijn gesteld moeten worden. In die gevallen
moet op individueel niveau, in goed overleg met bijvoorbeeld
hulpverleners en behandelaars (waar van toepassing) worden bezien
wat redelijkerwijs van iemand kan worden gevergd en wat een
redelijke termijn is. Bij mensen die niet terug kunnen omdat het land
van herkomst niet meewerkt aan terugkeer is het niet redelijk om de
vertrekplicht strikt te handhaven: zij kunnen immers nergens heen. Bij
mensen die doodsangsten uitstaan maar waar na alle procedures te
hebben doorlopen toch is bepaald dat zij terug moeten, kan goede
begeleiding de doorslag geven. Iemand onder zware druk zetten zal
daarbij niet helpen. Hetzelfde geldt bij mensen met een zware PTTS of
andere problemen van medische aard. Wel is van groot belang te
benadrukken dat, wil je dat mensen daadwerkelijk terugkeren, het
asielbeleid veel realistischer zal moeten worden. Bijvoorbeeld stug
volhouden dat iemand uit Somalië zich prima moet kunnen redden
onder Al Shabaab als diegene dat schrikbewind al eerder heeft
meegemaakt, zoals het kabinet lange tijd deed, is dan uiteraard uit den
boze.
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd welke nadelen er
volgens de initiatiefnemers kleven aan het stellen van een langere
termijn dan nu.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

13

•

•

•

•

Bij mensen die daadwerkelijk hun vertrek ten onrechte frustreren, kan
een langere vertrektermijn misschien leiden tot meer onzekerheid en
het rekken van het onvermijdelijke. Uiteraard is dat niet wat de
initiatiefnemers beogen. Echter, voor mensen die wel willen maar
vanwege de omstandigheden van het geval nog niet kunnen vertrekken, kan een langere termijn uitkomst bieden omdat het een realistischer perspectief biedt op vertrek dan iemand simpelweg op straat te
zetten en te doen alsof het probleem daarmee verdwijnt.
De leden van de fracties van PVV en CDA hebben gevraagd of de
initiatiefnemers wel vinden dát er een vertrektermijn moet worden
gesteld.
Bij mensen die redelijkerwijs niet terug kunnen, terwijl het Nederlandse vreemdelingenbeleid wel tot die uitkomst leidt, ontstaat er een
probleem. Het is dan zeer kunstmatig om te zeggen: over 28 dagen
houdt het recht op opvang op. Iemand belandt dan op straat maar zal
indien dat echt onmogelijk is uiteraard niet terugkeren naar het land
van herkomst. Dit houdt in dat gemeenten te kampen krijgen met
mensen die over straat zwerven, waarbij ze noodgedwongen van de
ene naar de andere nachtopvang of brug of tent gaan zonder ooit
enige rust te kennen. Dit is een mensonterende situatie die een
beschaafd land als Nederland niet past. De menselijke maat mag nooit
worden vergeten, maar het huidige vreemdelingenbeleid legt te vaak
de nadruk op het stellen van grenzen en regels die in de praktijk niet
met goed fatsoen te handhaven zijn. Wat de initiatiefnemers betreft is
dat een uitstekende reden om het beleid bij te stellen. Het is bovendien
onwenselijk de problemen die gepaard gaan met het gebrek aan een
sluitend landelijk asielbeleid zonder meer op het bordje van gemeenten te leggen.
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd aan wat voor soort
diplomatieke oplossing de initiatiefnemers denken bij het niet
terugnemen door herkomstlanden van mensen die van Nederland
moeten terugkeren.
Welke diplomatieke middelen Nederland precies tot zijn beschikking
heeft zullen de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie en de
Minister van Buitenlandse Zaken ongetwijfeld beter weten dan de
initiatiefnemers. In elk geval kan het feit dat Nederland er niet in slaagt
een bepaald land ertoe te bewegen om mensen die Nederland
daarnaartoe stuurt terug te nemen, nooit een reden zijn om te
accepteren dat iemand op straat komt te zwerven. Nederland moet dus
bij deze landen alles in het werk stellen om te komen tot goede
afspraken met betrekking tot terugkeer.
De leden van de SGP-fractie hebben gevraagd of het niet onlogisch is
dat mensen zouden willen vertrekken als ze een uitgebreid pakket aan
collectieve voorzieningen krijgen.
De initiatiefnemers stellen voorop dat het bieden van bed, bad en
brood aan de meest noodlijdende mensen bij lange na niet kwalificeert
als «uitgebreid pakket aan collectieve voorzieningen». Daarnaast zijn
zij van mening dat het geenszins onlogisch is om aan te nemen dat
mensen vanuit een positie van rust, reinheid en regelmaat, een
concept dat de leden van de SGP-fractie ongetwijfeld zal aanspreken,
beter toegerust zijn om te werken aan terugkeer.
De leden van de SGP-fractie hebben gevraagd of het klopt dat de
uitspraak van de Centrale Raad van Beroep die in de initiatiefnota
wordt aangehaald alleen van toepassing is zo lang de Staatssecretaris
geen landelijke regeling heeft getroffen, en of de landelijke overheid
dus niet beter worden aangespoord een landelijke regeling te treffen,
in plaats van gemeenten meer mogelijkheden te geven dit zelf te
regelen.
De initiatiefnemers lezen dat niet direct in de uitspraak terug. De
initiatiefnemers zijn echter inderdaad van mening dat er een landelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

14

•

•

regeling moet worden getroffen. Dit moet gebeuren in goed overleg
met de gemeenten. Zo lang er geen landelijke regeling is, mag het Rijk
de gemeenten niet beletten om zelf iets te regelen. Hiertoe moet ook
financiële ondersteuning worden geboden. Deze problematiek gaat
immers niet alleen de grote steden aan: het is een probleem van heel
Nederland. Maar de grote steden worden wel het meest belast: zoals
burgemeester Van Aartsen van Den Haag onlangs zei: «Staatssecretaris Teeven heeft deze mensen niet op de stoep. Wij wel». Het Bestuursakkoord tussen de gemeenten en het Ministerie hield onder meer in
dat de asielprocedure zou worden verbeterd. De gemeenten moesten
dan de noodopvang beëindigen. Inmiddels zijn er echter nog steeds
gemeenten die noodopvang faciliteren, omdat het Rijk niet voor een
structurele verbetering heeft gezorgd, tegen de afspraken in. Het
beëindigen van de noodopvang was daarom niet mogelijk.
De leden van de fracties van CDA en PVV hebben de initiatiefnemers
gevraagd naar hun visie op de koppeling tussen opvang en terugkeer.
Inmiddels is door het ECSR in niet mis te verstane bewoordingen
definitief vastgesteld dat het Europees Sociaal Handvest (ESH) zo moet
worden uitgelegd, dat iedereen, ongeacht verblijfsstatus, aanspraak
moet kunnen maken op de meest basale voorzieningen in de aan het
ESH gebonden lidstaat waarin hij zich bevindt. Of iemand meewerkt
aan terugkeer zou daarbij dus in principe geen rol mogen spelen: het
gaat tenslotte om «iedereen». Er is dus nooit een excuus om iemand
niet de meest broodnodige voorzieningen te onthouden. Bed, bad en
brood moeten voor iedereen gewaarborgd zijn: dakloosheid moet door
de lidstaten in kwestie zoveel als mogelijk worden uitgebannen en zij
moeten daartoe alle nodige inspanningen verrichten. Wel zijn de
initiatiefnemers van mening dat van mensen die daadwerkelijk zijn
uitgeprocedeerd en die ook redelijkerwijs kúnnen vertrekken, gevergd
mag worden dat zij dit vertrek niet actief tegenwerken.
De leden van de fracties van D66, PvdA en CDA hebben gevraagd wat
nu precies het verschil is tussen het meewerkcriterium en het
niet-meewerkcriterium en hebben gevraagd hoe de initiatiefnemers dit
criterium concreet voor zich zien.
Het huidige criterium gaat uit van stappen die de persoon in kwestie
moet hebben ondernomen om tot terugkeer te komen. Het vroegere
criterium, dat de initiatiefnemers graag terug zouden willen zien
komen, ging uit van omstandigheden waaruit kon blijken of iemand
zijn uitzetting daadwerkelijk tegenwerkt. Immers, niet iedereen die de
stappen die momenteel worden vereist niet precies heeft doorlopen
deed dat met het oogmerk om vertrek tegen te werken. De reden dat
de initiatiefnemers verwachten dat de criteria zoals geformuleerd door
de Commissie Van Dijk beter zullen werken dan de huidige toets, is dat
deze meer ruimte bieden voor maatwerk en een eerlijke beoordeling
van het geval. De initiatiefnemers zouden graag aansluiten bij de
criteria zoals die zijn geformuleerd door de Commissie Van Dijk. Deze
staan opgesomd in de initiatiefnota op pagina 11. Het gaat om de
volgende omstandigheden, aan de hand waarvan kan worden getoetst
of er sprake is van het bewust frustreren van de kans op vertrek:
– de weigering van de uitgeprocedeerde vluchteling te verschijnen
op de vordering van de DT&V ter effectuering van de verwijdering;
– vertrek met onbekende bestemming;
– niet-meewerken na het verschijnen bij de DT&V;
– niet-meewerken aan de presentatie bij de buitenlandse diplomatieke vertegenwoordiging;
– niet-meewerken nadat de buitenlandse diplomatieke vertegenwoordiging heeft medegedeeld dat geen reisdocument wordt verstrekt.
• De leden van de fracties van D66 en PvdA hebben gevraagd hoe de
initiatiefnemers de mogelijkheden voor gemeenten om zelf opvang
te regelen precies willen vormgeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

15

•

•

•

De initiatiefnemers pleiten voor een landelijke regeling, die in overleg
met de gemeenten (met name de G4) zou moeten worden vormgegeven. Nu deze landelijke regeling er echter nog niet is, mag niet van de
gemeenten worden verwacht dat zij mensen zomaar op straat laten
zwerven. Het Rijk moet dus de juridische en financiële mogelijkheid
bieden voor gemeenten om in de tussentijd de opvang zelf te regelen.
Het «bed-, bad-, broodakkoord» van het kabinet, dat na indiening van
de initiatiefnota werd gesloten, biedt volgens de initiatiefnemers geen
uitkomst. Een harde eis voor opvang is daarbij immers per definitie
medewerking aan terugkeer, terwijl nu juist vaak het probleem is dat
dat (nog) niet realistisch is. Ook werken aan een andere oplossing zou
daarom tot de mogelijkheden moeten behoren.
De leden van de D66-fractie hebben gevraagd naar de visie van de
initiatiefnemers op de concrete vormgeving van de opvang voor zieke
vreemdelingen, hoe zij de problemen rond het buitenschuldcriterium
en de problemen rondom het inreisverbod willen aanpakken.
De leden van de fractie van D66 stellen hier terecht een aantal
belangrijke zaken ter discussie. Het voert echter te ver om hierop bij de
beantwoording van vragen over de initiatiefnota opvang en terugkeer
in te gaan: deze vragen zijn te complex om in dit verband aan te
stippen en verdienen een eigen behandeling.
De leden van de PvdA-fractie hebben gevraagd welke kwetsbare
vreemdelingen volgens de initiatiefnemers nog buiten de boot vallen,
nu het huidige beleid volgens deze leden reeds voorziet in het
opvangen van zieken en kinderen.
Het terugkeerbeleid is niet altijd even realistisch als het gaat om de
zorg voor zieke vreemdelingen. Uit het feit dat er de afgelopen jaren
nog altijd mensen met psychische problemen noodgedwongen op
bijvoorbeeld plekken als de Vluchtkerk verbleven, blijkt al dat dit
momenteel niet adequaat geregeld is. Het huidige beleid gaat er al
snel vanuit dat iemand wel kan terugkeren, ook als dat feitelijk gezien
niet haalbaar is. Onlangs bereikten de initiatiefnemers bijvoorbeeld
signalen dat een suïcidale vrouw volgens het BMA niet zou hoeven te
worden begeleid na terugkeer, omdat zij naar verwachting toch
voorafgaand daaraan al zelfmoord zou plegen.13 Deze benadering
getuigt niet van veel compassie of realiteitszin. Het komt nog altijd
voor dat kwetsbare mensen, die van alles hebben meegemaakt,
verdwijnen in de illegaliteit. Er is dus duidelijk ruimte voor verbetering.
De leden van de PVV-fractie hebben gevraagd of de initiatiefnemers
kunnen erkennen dat de proef met het opvangen van illegalen in
Amsterdam is mislukt.
De initiatiefnemers denken dat met de proef in Amsterdam wel
degelijk resultaten zijn geboekt. Ook in Den Haag is hard gewerkt. In
een brief van burgemeester Van Aartsen d.d. 13 november 2014 staat
het volgende te lezen: «De opvang na 8 december zal voor deze
resterende groep niet alleen blijven bestaan uit bed, bad en brood,
maar tevens uit opvang gedurende de dag waar vluchtelingen onder
begeleiding van Vluchtelingenwerk aan hun procedure kunnen werken.
De reden hiervoor is dat het college het van groot belang vindt dat de
groep vluchtelingen ook na 8 december 2014 aan hun procedure kan
blijven werken conform weergegeven in de bovengenoemde brief
(RIS277780). Dit is immers tot op heden zeer succesvol gebleken.»14
Voorts wijst nieuwe informatie uit dat de aanpak die de initiatiefnemers bepleiten wel degelijk werkt15.

13

https://twitter.com/advocaatklaas/status/497706234733404162
http://www.denhaag.nl/home/bewoners/gemeente/document/Opvang-bewonersZilverstraat..htm
15
http://nos.nl/artikel/2006313-minder-illegalen-door-opvang-en-hulp.html
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 006, nr. 3

16