TER BESLUITVORMING

Voortgezet Onderwijs

Aan: MPVO

Van
Persoonsgegeven

Datum
25 mei 2023
Referentie
35341828
Bijlagen
2

Nota beleidsreactie doelgroepenonderzoek onderwijs aan
nieuwkomers

Intern OCW afgestemd
KenO, PO, VO

Aanleiding
Met deze nota ontvangt u het verzoek akkoord te geven op de verzending van de
beleidsreactie doelgroeponderzoek onderwijs aan nieuwkomers aan de Tweede
Kamer, en akkoord te gaan met de genoemde financiële regelen die in de
Kamerbrief worden omschreven. Het onderzoek zelf is in juni 2022 al gepubliceerd
op Rijksoverheid.nl. Door de inval van Rusland in Oekraïne op 24 februari 2022,
en de daardoor ontstane massale instroom van Oekraïense leerplichtigen in
Nederland en de inzet van ambtelijk OCW daarbij heeft het opstellen van deze
beleidsreactie de nodige vertraging opgelopen. In de tussentijd hebben vele
ontwikkelingen plaatsgevonden binnen het dossier, niet het minste het opzetten
van het spoedwetsvoorstel tijdelijke nieuwkomervoorzieningen. Deze is begin
deze week aan de Tweede Kamer voorgelegd. De beleidsreactie verwijst hier dan
ook wel naar, maar gaat er inhoudelijk niet op in. De beleidsreactie zelf is nauw
afgestemd met LOWAN, die het belang van de genoemde maatregelen ook op dit
moment nog onderschrijven.
Ongeacht de instroom van nieuwkomers in het onderwijs, de reikwijdte van het
nieuwkomersonderwijs zelf en eventuele toekomstige richtingen, zouden deze
maatregelen moeten worden geïmplementeerd om de kwaliteit en
beschikbaarheid van onderwijs aan alle kinderen in de leerplichtige leeftijd die
zich in Nederland bevinden te waarborgen.
Geadviseerd besluit
Advies is om akkoord te gaan met verzending van de beleidsreactie naar de
Kamer en de daarin besproken (financiële) maatregelen.
1.

Gaat u akkoord met de verzending van de beleidsreactie naar de Kamer?

2.

Gaat u akkoord met de genoemde financiële maatregelen voor de periode
2023-2026 en bijhorende financiële consequenties van € 1.367.000?

U wordt per voorstel expliciet gevraagd of u voor bovenstaande
oplossingsrichtingen middelen wilt vrijmaken. Voor zowel 2023 als 2024 kunnen
de kosten worden ingepast op artikel 1 en 3.

Pagina 1 van 6

Toelichting
Samenvatting beleidsreactie
De beleidsreactie is uit drie delen opgebouwd: een samenvatting van de
onderzoeksresultaten, een samenvatting van de knelpunten in het
nieuwkomersonderwijs en een aantal beleidsvoorstellen om de knelpunten aan te
pakken.
Samenvatting onderzoeksresultaten
·

In juni 2022 publiceerde OCW het doelgroeponderzoek nieuwkomers van
SEO en het Kohnstamm Instituut.

·

Het rapport gaat in op:
1.

het aantal nieuwkomers in het po en vo,

2.

type nieuwkomersvoorzieningen die worden aangeboden,

3.

het onderwijsaanbod aan nieuwkomers,

4.

de onderwijsbehoefte van nieuwkomers in het po, vo en mbo,

5.

informatie over de regionale samenwerking bij onderwijs aan
nieuwkomers, en

6.

de doorstroom vanuit nieuwkomersvoorzieningen.

Knelpunten
1.

Er is een gebrek aan passende lesmethoden en onderwijsmaterialen
voor nieuwkomers in zowel po als vo. Materialen zijn bijvoorbeeld
verouderd, sluiten niet aan bij de belevingswereld van de leerlingen en
zijn niet passend bij het (lagere) taalniveau.

2.

De overgang van nieuwkomersonderwijs of isk naar het reguliere
onderwijs verloopt niet soepel.

3.

De ontwikkeling van nieuwkomersleerlingen in po en vo wordt nog te
vaak niet duurzaam in beeld gebracht. Veel specifieke kennis over de
ontwikkeling van specifieke leerlingen gaat nu verloren door een gebrek
aan overdracht.

4.

Er is een gebrek aan kennis over en ervaring met nieuwkomers bij het
onderwijspersoneel in po en vo. Dit geldt in het bijzonder op reguliere
scholen.

5.

Er is sprake van een groot tekort aan leraren in het vak NT2.

6.

Leerlingen met een Nederlands paspoort die geen Nederlands spreken
vallen buiten de nieuwkomersbekostiging in po en vo.

Aanpak
Knelpunt 1: Passende lesmethoden en onderwijsmaterialen
·

Op voordracht van LOWAN-po beschrijft de brief twee specifieke
beleidsvoorstellen voor passende lesmethoden en
onderwijsmaterialen in het po:
1.

Ontwikkel passend materiaal voor het aanleren van begrippen die
belangrijk zijn voor het volgen van rekenonderwijs (plus, min,
keer, erbij etc.).
·

Kosteninschatting OCW: eenmalig € 45.000. Gratis voor
scholen.

·

Mogelijke uitvoerder: LOWAN-po middels ophogen subsidie.

Pagina 2 van 6

2.

Ontwikkel een methode voor aanvankelijk lezen voor
nieuwkomerskinderen vanaf 9 jaar.
·

Kosteninschatting OCW: eenmalig € 50.000 en PM eigen
bijdrage uitgeverijen (let op: vanwege hoogte bedrag
meerdere offertes opvragen)

·

Mogelijke uitvoerder: LOWAN-po heeft een kleine
marktanalyse gedaan en reeds twee uitgeverijen van
1

aanvankelijk leesmethoden gevonden die in zouden willen
en kunnen schrijven op een inkoopprocedure voor de
ontwikkeling van een methode voor aanvankelijk lezen voor
nieuwkomers. De opdracht wordt pas na de formele
inkoopprocedure gegund. De materialen zouden gratis
beschikbaar zijn voor scholen.
3.

Ontwikkelen van taalsensitieve toetsen
·

Nieuwkomerskinderen doen toetsen die niet specifiek voor
hen als doelgroep geschreven zijn en hierdoor niet altijd
toegankelijk zijn. Dit kan zijn omdat de toetsen zeer talig
zijn of niet aansluiten bij hun culturele achtergrond.
LOWAN-po is met de Universiteit Utrecht een nieuwe toets
aan het ontwikkelen die beter is afgestemd op de doelgroep.

·

Onlangs heeft u toestemming gegeven om de pilot
Alternatief examineren NT2 niet langer te continueren
wegens ontwerp- en uitvoeringsproblemen. Met de geleerde
lessen van dit experiment, en de resultaten van de
monitoring van dit jaar, wordt een nieuw alternatief
ontwikkeld die recht doet aan de wensen en behoeften van
de doelgroep, en tegelijkertijd goed uitvoerbaar is. In
verband met de doorlooptijd van de beleidsreactie, is
besloten de scholen te informeren voordat de Tweede
Kamer is geïnformeerd. Dit is benoemd in de brief.

·

Op voordracht van LOWAN-vo beschrijft de brief een specifiek
beleidsvoorstel voor passende lesmethoden en onderwijsmaterialen
in het vo:
1.

Ontwikkeling van leerlijnen, methoden en materialen voor
burgerschap en voor rekenen/wiskunde in de isk.
·

Kosteninschatting OCW: € 100.000 (€ 50.000 voor de
leerlijn Burgerschap en € 50.000 voor de leerlijn
Rekenen/wiskunde).

·

Mogelijke uitvoerder burgerschap: SLO. LOWAN-vo is met
hen in gesprek over de ontwikkeling van nieuwe leerlijnen.
Er wordt opnieuw bezien hoe bestaande methoden en
materialen ook binnen de isk zinvol kunnen worden ingezet.

·

Mogelijke uitvoerder rekenen/wiskunde: Professor Kees
Hoogland, lector Wiskundig en Analytisch Vermogen van
Professionals aan de Hogeschool Utrecht. LOWAN-vo is
reeds in contact met hem.

·

De materialen zouden gratis beschikbaar zijn voor scholen.

Knelpunt 2 en 3: Overgang van nieuwkomersleerlingen tussen scholen en
het volgen van hun ontwikkeling

1

Aanvankelijk lezen is de didactische term voor de start van het aanleren van het lezen.
Pagina 3 van 6

·

De brief beschrijft twee maatregelen, een ten behoeve van het po en een
ten behoeve van het vo:
1.

Investeer als OCW in de uitbreiding van software (een
programma) voor de overdracht van gegevens van
nieuwkomersleerlingen tussen het nieuwkomersonderwijs po en
regulier onderwijs po.
§

Het programma heeft als specificaties:
o

LOWAN leerlijnen po dienen als basis,

o

leerkrachten kunnen leerdoelen inplannen,

o

leerkrachten kunnen toetsscores toevoegen,

o

leerkrachten kunnen notities toevoegen,

o

leerkrachten kunnen (handelings)plannen toevoegen,

o

gemakkelijke overdracht na verhuizing van een leerling
scheelt een leerkracht veel tijd.

§

Kosteninschatting OCW:
o

€ 492.000 voor de licentie voor drie jaar aan alle
nieuwkomersscholen. Dit bedrag wordt gelijk verdeeld
over de jaren 2024-2026.

o

Om de nieuwkomersscholen startklaar te maken, kunnen
trainingsdagen worden georganiseerd. Hieraan zitten
eenmalige kosten van € 80.000.

o

Op termijn kunnen wij er ook voor kiezen naast
nieuwkomersscholen ook reguliere basisscholen met een
taalklas voor nieuwkomers gebruik te laten maken van
de software. Naar schatting kost dit jaarlijks € 225.000
extra. Voorlopig maken we van deze optie geen gebruik.

o

Scholen die de software gebruiken kunnen op eigen
kosten kiezen voor het gebruik van DataStart, waarbij zij
worden geholpen met de eerste stappen. De kosten
hiervoor zijn eenmalig € 100 per school.

§

Mogelijke uitvoerder: SchoolKr8. Dit is op dit moment het
enige bestaande leerlingvolgsysteem in Nederland voor
kinderen van 4 t/m 12 jaar in het nieuwkomersonderwijs (let
op: vanwege hoogte bedrag moet worden aanbesteed).

2.

OCW onderzoekt welke mogelijkheden er zijn om isk-leerlingen (in
het vo) beter in beeld te brengen, onder andere in de systemen
bij DUO. Dit hangt samen met de wettelijke borging van
nieuwkomersonderwijs. Deze wetsvoorbereiding wordt gestart na
afronding van de spoedwet tijdelijke nieuwkomersvoorzieningen
en regierol gemeenten en betreft zodoende de lange termijn.

Knelpunt 4: Gebrek aan kennis over en ervaring met nieuwkomers
1.

De regeling expertisedeling voor scholen die
nieuwkomersleerlingen opvangen kan niet meer worden
aangevraagd maar de reeds toegekende middelen kunnen worden
ingezet tot eind 2023. Van de 143 scholen die in aanmerking
kwamen, hebben er 104 gebruik van het gemaakt; 67 in het po en
37 in het vo. Afhankelijk van de uitkomsten van de monitoring en
evaluatie, kan een verlenging van de regeling voor 2024 en verder
worden bezien.
§

Kosteninschatting OCW: Over de verlenging wordt u
geadviseerd na afloop van de evaluatie.

Pagina 4 van 6

2.

OCW gaat na bij lerarenopleidingen in hoeverre zij
nieuwkomersonderwijs als vast onderdeel of als keuzevak hebben
verwerkt in hun curriculum, hoeveel studenten deze modules
volgen, en wat eventuele overige mogelijkheden zijn, zoals
relevante post-hbo-opleidingen. De resultaten tot op heden zijn
positief: de meeste pabo-opleidingen en tweedegraads
lerarenopleidingen besteden binnen het curriculum aandacht aan
anderstalige leerlingen. Daarnaast bieden veel opleidingen ruimte
voor verdere verdieping, bijvoorbeeld via een minor. De meeste
hogescholen bieden daarnaast een vorm van bij- of nascholing
NT2 aan voor leraren po en vo.
§

Kosteninschatting OCW: geen kosten

Knelpunt 5: Tekort aan leraren-NT2
·

Door het grote tekort aan leraren die het vak NT2 kunnen geven aan
nieuwkomers, kampen nieuwkomersscholen (po) en isk’s (vo) over het
hele land met wachtlijsten oplopend tot zes maanden of langer. OCW is
samen met SZW bezig met een plan van aanpak om de tekorten terug te
dringen. Twee maatregelen worden momenteel verder uitgewerkt:
1.

Geef een impuls aan NT2-opleidingen. Uit inventarisatie door OCW
van begin 2023 is gebleken dat bestaande NT2-opleidingen niet
altijd voldoende capaciteit hebben om alle aanmelders van een
plek te voorzien. Hierdoor wordt niet optimaal gebruik gemaakt
van de geïnteresseerden in het vak NT2.
§

Kosteninschatting OCW: € 500.000 voor 2024.
Voor 2023 is dekking gerealiseerd op artikel 9 lerarenbeleid.
De kosteninschatting voor 2024 komt daar bovenop.

2.

Onderzoek welke doelgroepen eventueel in aanmerking komen
voor verdere professionalisering tot NT2-leraar, zoals mensen die
momenteel op vrijwillige basis als NT2-docent werken. Er wordt
intern gekeken naar ruimte op de bestedingsplannen po en vo
voor kostendekking.

Knelpunt 6: Leerlingen met een Nederlands paspoort die geen Nederlands spreken
vallen buiten de nieuwkomersbekostiging
·

De brief beschrijft het dilemma omtrent kinderen met een Nederlands
paspoort die de Nederlandse taal niet spreken. In de huidige regeling
rondom nieuwkomersbekostiging wordt deze groep kinderen niet
aanvullend bekostigd, ook als zij gebaat zijn bij instroom in
nieuwkomersonderwijs vanwege grote achterstand in de Nederlandse taal
en er zodoende extra middelen nodig zijn om deze leerlingen gepaste
ondersteuning te bieden. De school krijgt wel de reguliere bekostiging.
Advies is te onderzoeken of het wenselijk is de huidige financiële regeling
aan te passen en zo ja, welke mogelijkheden er zijn om ook voor deze
leerlingen aanvullende bekostiging vrij te maken.

·

Daar waar de vorige vijf knelpunten no regret knelpunten waren, in de zin
dat deze de kwaliteit van het nieuwkomersonderwijs verbeteren ongeacht
de instroom van nieuwkomers in het onderwijs, is het aanpassen van de
reikwijdte van de nieuwkomersbekostiging complexer. Wanneer de
paspoorteis wordt losgelaten, ontstaat snel een grijs gebied tussen de
doelgroep van nieuwkomersbekostiging en de doelgroep van
onderwijsachterstandenbekostiging. Bezien moet worden of hier een
Pagina 5 van 6

zinvolle afbakening juridisch en uitvoeringstechnisch mogelijk is om de
doelmatigheid en rechtmatigheid te kunnen borgen. Hiervoor is
verdiepend onderzoek nodig.
·

Los van bovenstaande problematiek zal het uitbreiden van de doelgroep –
afhankelijk van de mogelijkheden tot afbakening – potentieel een groot
budgettair probleem opleveren. Een eerste schatting wijst op een bedrag
tussen de 80 en 100 miljoen euro. Een onderzoek naar de financiële
toereikendheid over de scope van de doelgroep voor de
nieuwkomersbekostiging zal bij het ministerie van Financiën dan ook op
weerstand stuiten om het een verkapte financiële claim is.

·

Aanvullend op het knelpunt rondom leerlingen met een Nederlands
paspoort spelen bredere knelpunten rondom de nieuwkomersbekostiging.
Momenteel wordt intern onderzocht of de startdatum van de bekostiging
gewijzigd kan worden. Deze start op de datum dat een leerling voor het
eerst in Nederland aankomt (po) of op de eerste datum van het
verblijfsrecht (vo). Onderzocht wordt of dit kan worden aangepast naar de
inschrijfdatum op school. Hierover ontvangt u nog een separate nota.

Financiële consequenties
·

Een aantal voorstellen in deze nota kosten geld. Dit kan worden ingepast
worden op de bestedingsplannen van artikel 1 en 3.

·

De middelen voor NT2 betreffen lerarenbeleid en zijn derhalve ingepast op
artikel 9. Per abuis zijn de middelen voor 2024 nog niet meegenomen.
Daarom wordt bij de volgende actualisatie van artikel 9 bezien of de
middelen voor NT2 voor 2024 ook ingepast kunnen worden. In dat geval
valt de reservering hiervoor op de artikelen 1 en 3 vrij.

Pagina 6 van 6