>Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den H aag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Postbus 20018
2500 EA DEN HAAG

Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wet enschap
Rijnstraat 50
D en H aag
P ostbus 16375
2 5 00 BJ D en H aag
www.rijks overheid.nl
Onze ref erentie
3 6 296779

Datum

19 juni 2023

Betreft

Aanscherpingen particulier en thuisonderwijs

Voor élk kind is het van wezenlijk belang om onderwijs te volgen. Gedurende je
onderwijsloopbaan doe je kennis en vaardigheden op. Daarnaast leer je om te
gaan met anderen. Beide zijn cruciaal voor je toekomst.
De meeste kinderen gaan naar reguliere, bekostigde scholen. Daarvoor geldt
uitgebreide wetgeving. Maar er bestaan ook andere soorten onderwijs.
Bijvoorbeeld het particulier onderwijs en thuisonderwijs. Voor het particulier
onderwijs bestaan wettelijke kaders, maar die zijn minder uitgebreid. Voor
thuisonderwijs bestaan op dit moment geen wettelijke kaders.
Voor beide soorten onderwijs wil ik de kaders aanscherpen en verbeteren, omdat
goed onderwijs elke leerling voor moet bereiden op deelname in de Nederlandse
maatschappij, ongeacht wélk soort onderwijs hij of zij volgt. Ook in het particulier
en het thuisonderwijs moeten kinderen het onderwijs krijgen waar zij recht op
hebben.
De afgelopen tijd is een groei zichtbaar in het aantal particuliere scholen, vooral
bij de zogenoemde b3-scholen.1 In het thuisonderwijs zie ik een verdrievoudiging
van het aantal leerlingen.2 Dat is voor mij des te meer reden om de bestaande
regels en de ruimte die zij bieden kritisch tegen het licht houden. In mijn brief
van 22 december 2022 gaf ik al aan dat ik aan de slag wil met aanscherpingen
voor deze onderwijssoorten.3 Met deze hoofdlijnenbrief informeer ik uw Kamer
over mijn plannen. Het gaat hierbij om het weer oppakken van het wetsvoorstel
‘waarborgen thuisonderwijs’ en om het aanscherpen van de eisen op het gebied
van socialisatie en burgerschap voor particulier onderwijs. Vanwege de
complexiteit van deze trajecten worden zij in verschillend tempo nader
geconcretiseerd.

Het aantal b3-scholen is gegroeid van ongeveer 75 in 2015 naar ongeveer 105 in 2018. In
2022 waren er 150 b3-scholen, wat een verdubbeling is ten opzichte van 2015.
2
Het aantal leerlingen is gegroeid van 156 in schooljaar 2001-2002, naar 575 in schooljaar
2013-2014 en daarna naar 1575 in schooljaar 2020-2021.
3
Kamerstukken II, 2021/2022,
1

P agina 1 van 6

1. Verschillende onderwijssoorten
Particulier onderwijs
Particulier onderwijs is een volwaardig onderdeel van ons onderwijsstelsel naast
het bekostigd onderwijs. Ook op pa rticuliere scholen kan aan de leerplicht worden
voldaan.

Onze ref erentie
3 6 296779

Binnen het particulier onderwijs bestaan er verschillende categorieën: de
zogenoemde b2-, b3- en b4-scholen (genoemd naar de onderdelen van het
betreffende artikel in de Leerplichtwet 1969). Er bes taan drie soorten particuliere
scholen:
b2-scholen: Nederlandse particuliere scholen met een
examenbevoegdheid
b3-scholen: Nederlandse particuliere scholen zonder examenbevoegdheid
b4-scholen: internationale particuliere scholen in het funderend onderwijs
In totaal bieden deze drie typen particuliere scholen gezamenlijk les aan minder
dan een procent van het totale aantal leerlingen in het funderend onderwijs.
Binnen het particulier onderwijsveld bestaat een grote diversiteit aan scholen,
vooral binnen de zogenoemde b3-scholen. Het kan gaan om scholen die zeer
sterk lijken op een reguliere, bekostigde school, maar ook om zeer kleine scholen,
waar leerlingen in de sfeer van hun eigen familie of directe leefomgeving les
krijgen van een bevoegde leerkracht.
Thuisonderwijs
Als een kind is vrijgesteld van de leerplicht, kan thuisonderwijs worden geboden.
Dat kan in verschillende gevallen. Er is een groep ouders die een beroep doet op
zo’n vrijstelling vanwege richtingsbezwaren. Dat is mogelijk als zij binnen een
redelijke afstand van hun huis geen school kunnen vinden van de door hen
gewenste richting.4 Er is nog een aantal gronden op basis waarvan een vrijstelling
kan worden verstrekt. Te denken valt dan aan de onmogelijkheid om onderwijs te
volgen op lichamelijke of psychische gronden, of aan kinderen die in Nederland
wonen, maar in het buitenland naar school gaan.
De afgelopen jaren steeg het aantal leerlingen dat thuisonderwijs volgt vanwege
richtingsbezwaren (van 575 in schooljaar 2013-2014 naar 1771 in schooljaar
2021-2022). Ook lokale bestuurders uitten onlangs hun zorgen hierover aan mij.
Zij zien in hun gemeenten een duidelijke toename van kinderen in het
thuisonderwijs en geven aan dat de vrijstellingsprocedure geen waarborgen heeft
voor leerplichtambtenaren om in gesprek te komen met deze ouders en na te
gaan of deze van de leerplicht vrijgestelde kinderen onderwijs ontvangen. We
hebben dus niet in beeld of deze kinderen onderwijs krijgen. Dat vind ik
onwenselijk. De stijging van het aantal kinderen met een vrijstelling vanwege
richtingsbezwaren vergroot de urgentie van het reguleren van dit type onderwijs.
Informeel onderwijs
Naast het onderwijs dat vanuit een school of thuis wordt verzorgd, is er nog het
zogenoemde informele onderwijs. Dit vindt plaats in aanvulling op het dagelijkse
onderwijs. Op informeel onderwijs kom ik later in deze brief terug.

4

Op basis van artikel 5 onder b van de Leerplichtwet 1969.
P agina 2 van 6

Onze ref erentie
3 6 296779

nietbekostigd

bekostigd

Figuur 1. Verschillende onderwijssoorten en hun onderlinge verhouding

Leerplichtig

niet-leerplichtig

b1

-

b2
b3
b4

Thuisonderwijs
informeel onderwijs

2. De kern van ons onderwijs: veiligheid, burgerschap en een
passende ontwikkeling voor elke leerling
Ik vind het belangrijk dat een gemeenschappelijke kern van eisen geldt, zodat
een aantal zaken voor élke leerling in Nederland worden gewaarborgd. De eisen
die tot zo’n kern behoren, kunnen worden opgedeeld in twee categorieën: (1)
waarborgen voor kwaliteit en ontwikkeling en (2) voorwaarden voor een vrij en
veilig schoolklimaat.
2.1. Waarborgen voor kwaliteit en ontwikkeling, zonder uitzonderingen
Allereerst vind ik het belangrijk om, voor alle drie types particulier onderwijs,
eisen te stellen aan wát kinderen leren. Ik houd rekening met de bijzondere
positie van particulier en thuisonderwijs binnen ons stelsel. Er zijn echter eisen
die in mijn optiek voor elke type onderwijs moeten gelden.
De inhoud van het onderwijs mag niet strijdig zijn met de burgerschaps opdracht.
Verder moet elke leerling zijn voorbereid op vervolgonderwijs dat aansluit bij zijn
of haar ontwikkeling. Voor mij zijn deze zaken essentieel om op alle
onderwijstypen een basiskwaliteit te realiseren. Ook moeten alle kinderen in hun
lessen niet alleen kennis en vaardigheden opdoen, maar ook leren omgaan met
andere kinderen.
2.2 Een schoolklimaat waarin elke leerling zich vrij en veilig voelt
Om goed te kunnen leren, moet elk kind zich vrij en veilig voelen. Goede
kennisoverdracht is van belang en dat vraagt iets van de onderwijsgevende.
Verder mag het schoolklimaat of de omgeving waarin onderwijs wordt gegeven
nooit in strijd zijn met de burgerschapsopdracht.

P agina 3 van 6

Onze ref erentie

Naast randvoorwaarden om te leren en eisen aan de onderwijsinhoud, wil ik op
een aantal manieren komen tot en kijken naar meer waarborgen in de
stichtingsprocedure en het toezicht. In de verdere uitwerking van de benodigde
maatregelen betrek ik ook die onderwerpen.

3 6 296779

Figuur 2. Een gemeenschappelijke kern voor alle onderwijssoorten
Reguliere,
bekos tigde
s c holen
(b1 - s c holen)

P artic ulier
onderwijs
(b2 - , b3 - en b4 s c holen)

T huis onderwijs

gemeens c happelijke kern:
(1 ) onderwijs inhoud: niet in s trijd met de burgers c haps opdrac ht,
voorbereiding op vervolgonderwijs , omgang met andere kinderen
(2 ) randvoorwaarden: waarborgen voor s ociale veiligheid , s choolklimaat
niet in s trijd met burgers c haps opdrac ht

3. Wat betekent dit voor de bestaande kaders?
Wanneer je deze gemeenschappelijke kern als uitgangspunt neemt, komt de
vraag op in hoeverre de bestaande soorten onderwijs zich daartoe verhouden. Ik
ga hieronder eerst in op de consequenties voor het particulier onderwijs en
daarna voor thuisonderwijs.
3.1. Particulier onderwijs
Voor de b2-scholen ( met examenbevoegdheid) en b3-scholen (zonder
examenbevoegdheid) gelden wettelijke kaders. Zij voldoen al grotendeels aan de
gemeenschappelijke kern. Er moet bijvoorbeeld sprake zijn van bevoegde
docenten en de burgerschapsopdracht is onverkort van toepassing verklaard. Ik
zie hier vooral mogelijkheden voor aanscherping in relatie tot het uitgangspunt
dat kinderen moeten leren omgaan met anderen, omdat in een aantal gevallen de
school zo’n beperkte omvang heeft dat socialisatie niet een gegeven is.
Voor b4-scholen (internationale particuliere scholen) gelden minder eisen. Deze
scholen sluiten aan bij buitenlandse curricula en staan voornamelijk onder
toezicht van een buitenlandse autoriteit of internationale accreditatieorganisatie.
Ze kunnen aansluiten bij buitenlandse curricula, omdat de leerlingen op deze
scholen vaak een gedeelte van hun onderwijsloopbaan in het buitenland hebben
gevolgd of zullen volgen. Op deze scholen kan hen een doorlopende leerlijn
worden geboden.
Voor deze scholen wil ik aan de slag met burgerschap. Ook op deze scholen moet
elke leerling worden voorbereid op deelname in de maatschappij. Op dit moment
geldt de burgerschapsopdracht voor b4-scholen echter nog niet. Onderzoek laat
zien dat er in de praktijk toch burgerschapsonderwijs wordt gegeven, maar er
bestaan op dit moment geen waarborgen op dit punt. Dat vind ik ongemakkelijk.
Ik wil daarom de burgerschapsopdracht voor deze scholen laten gelden, passend
bij hun bijzondere karakter, waar uw Kamer ook om heeft verzocht.5 De
burgerschapsopdracht voor b4-scholen zou moeten inhouden dat het onderwijs
5

Kamerstukken II, 2018/2019, 35 050, nr. 32. Kamerstukken II, 2020/21, 35 352, nr. 25.
P agina 4 van 6

dat gegeven wordt en de schoolcultuur niet in strijd mogen zijn basiswaarden van
de democratische rechtsstaat. Het maakt immers niet uit op welke school je zit:
iedereen heeft onze rechtsstaat te respecteren.

Onze ref erentie
3 6 296779

Vanwege de specifieke aard van dit type onderwijs, is de burgerschapsopdracht
zoals die geldt voor bekostigde scholen niet exact in dezelfde vorm van
toepassing te verklaren op b4-scholen. Het grijpt namelijk in op het buitenlandse
of internationale karakter van zo’n school wanneer we vereisen dat zij de waarden
van de Nederlandse staat onderwijzen. Bij de uitwerking van kaders voor
burgerschapsonderwijs voor deze scholen, zal ik daar rekening mee houden.
Daarnaast zie ik voor b4-scholen ook mogelijkheden voor aanpassing van de
stichtingsprocedure en het toezicht door de Nederlandse Inspectie van het
Onderwijs. Ook daarmee wil ik aan de slag.
3.2 Thuisonderwijs
In de gevallen waarin ouders een beroep hebben gedaan op een vrijstelling
vanwege richtingsbezwaren, weten we nu niet welk onderwijs kinderen precies
krijgen en óf ze überhaupt onderwijs krijgen. Ik vind dat onwenselijk. Ieder kind
moet vrij en veilig onderwijs krijgen dat hem of haar voorbereidt op een rol in de
Nederlandse samenleving. Bij thuisonderwijs is er geen zicht op of kinderen ook
daadwerkelijk dat onderwijs krijgen waar zij recht op hebben. Daarom kom ik op
korte termijn met een wetsvoorstel, wa arbij rekening gehouden wordt met het
bijzondere karakter van thuisonderwijs behouden kan blijven, maar waarbij er wel
waarborgen komen voor de kinderen die het betreft.
Daarom vind ik het belangrijk dat we ook voor het onderwijs aan deze groep
kinderen basale regels en grenzenstellen. Hierbij wil ik in ieder geval nu snel
wettelijk verankeren dat ouders met een vrijstelling vanwege richtingsbezwaren
de verplichting hebben om onderwijs voor hun kinderen te verzorgen en dat zij
daarbij in ieder geval aandacht besteden aan de kerndoelen en aan burgerschap.
Daarnaast wil ik dat er zicht is op de ontwikkeling van kinderen, onder meer door
voortgangstoetsen. Dit overigens los van een fundamentele discussie die ook met
recht gevoerd kan worden over de wenselijkheid of onwenselijkheid van (soorten
van) thuisonderwijs.
Onder mijn ambtsvoorganger is het wetsvoorstel Waarborgen thuisonderwijs
opgesteld, om de kwaliteit en de veiligheid van kinderen in het thuisonderwijs te
kunnen waarborgen. Ik stuur dit aangepaste voorstel aanpassen op basis van de
adviezen die op dat voorstel zijn gegeven en op basis van informatie uit onder
meer gesprekken met veldpartijen, zoals de verenigingen voor thuisonderwijs en
Ingrado uiterlijk in het eerste kwartaal van 2024 naar uw Kamer.
3.3 Informeel onderwijs
Ook voor het informeel onderwijs wil ik aan de slag met betere waarborgen. Het
mag niet zo zijn dat wat een leerling op school leert, buiten de school wordt
ondergraven. Ik heb de contouren van mijn aanpak geschetst in mijn brief van 18
november 2022.6 Uw Kamer is op 24 mei jl. geïnformeerd over de beleidsagenda
informeel onderwijs.7

6
7

Kamers tukken I I , 2 0 22/2 023, 3 1 2 93, nr. 6 5 3 .
Kamers tukken I I , 2 0 22/2023, 2 9 6 14, nr. 1 6 9 .
P agina 5 van 6

Tot slot
Elk kind in Nederland moet onderwijs volgen dat aan een aantal
basisvoorwaarden voldoet, of je nu naar een reguliere school gaat, naar een
particuliere school gaat of thuisonderwijs krijgt. Daar maak ik mij hard voor.

Onze ref erentie
3 6 296779

De minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs,

Dennis Wiersma

P agina 6 van 6