Nederlandse mondiale
gezondheidsstrategie
2023-2030
Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd

Inhoud
1

Samenvatting

4

2

Inleiding

6

3

Doel en aanpak

9

4

Wereldwijde uitdagingen
4.1 Toenemende onderlinge afhankelijkheid – internationaal en intersectoraal
4.2 Toenemende ongelijkheid

11
11
12

5

Nederlandse meerwaarde
5.1 Verbinder: Bevorderen van multisectorale samenwerking
5.2 Vernieuwer: Delen van kennis, ervaring en expertise
5.3 Voorvechter: Internationaal samenwerken en versterken van mondiale instituties

14
14
15
15

6

Prioriteiten en handelings­perspectief
6.1 Het versterken van de mondiale gezondheidsarchitectuur en nationale gezondheidssystemen
6.2 Het verbeteren van internationale pandemische paraatheid en minimaliseren van grensoverschrijdende
gezondheids­dreigingen
6.3 Het adresseren van de impact van klimaatverandering op volksgezondheid en vice versa

16
17
21
25

7

Coherentie en coördinatie

29

8

Mensen en middelen

32

9

Monitoring en evaluatie

34

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 3

Het verbeteren van de mondiale gezondheid is een continu
proces van: 1) het voorkomen van gezondheidsrisico’s waar
mogelijk; 2) het voorbereiden en reageren op
gezondheidscrises; en 3) het versterken van
gezondheidssystemen. Deze pijlers zijn sterk met elkaar
verbonden. Door het versterken van coördinatie en coherentie,
nationaal en internationaal, zorgen we ervoor dat resultaten
binnen de ene pijler zo optimaal mogelijk bijdragen aan de
andere pijlers. In dit kader richten we ons op drie prioriteiten:

ontwikkeling, Do no Harm, en een context-specifieke en vraaggestuurde aanpak zijn leidende principes bij het versterken van
coördinatie en coherentie.
Deze mondiale gezondheidsstrategie is een strategie op
hoofdlijnen en biedt een nieuw kader voor geïntegreerde,
kabinetsbrede en intersectorale samenwerking. Het ministerie
van Buitenlandse Zaken (BZ) en het ministerie van Volks­
gezondheid, Welzijn en Sport (VWS) vervullen gezamenlijk een
coördinerende rol bij de verdere operationalisering hiervan.

1) Het versterken van de mondiale gezondheidsarchitectuur
en nationale gezondheidssystemen
a. Speerpunt: Internationale coherentie en multilaterale
samenwerking;
b. Speerpunt: Verbeterde toegang tot primaire
gezondheidszorg en Seksuele en Reproductieve
Gezondheid en Rechten (SRGR).
2) Het verbeteren van internationale pandemische paraatheid
en minimaliseren van grensoverschrijdende
gezondheidsdreigingen
a. Speerpunt: Wereldwijde toegang tot medicijnen en
gezondheidsproducten;
b. Speerpunt: Versterkte internationale inzet op
antimicrobiële resistentie (AMR) en zoönosenbeleid.

1 Samenvatting
Gezondheidsuitdagingen zijn in toenemende mate
grensoverschrijdend, multidimensionaal en complex.
Tegelijkertijd is er sprake van grote ongelijkheid; ongeveer een
derde van de wereldbevolking heeft geen toegang tot
betaalbare, essentiële gezondheidszorg.1 De COVID-19
pandemie toonde de onlosmakelijke verbondenheid tussen de
volksgezondheidssituatie in Nederland en wereldwijde
ontwikkelingen en uitdagingen.
Daarom schaalt het kabinet de Nederlandse inzet op het
terrein van mondiale gezondheid op en streeft het naar meer
geïntegreerde en innovatieve samenwerking op verschillende
niveaus. De Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie heeft
als doel om gecoördineerd en doelgericht bij te dragen aan het
verbeteren van de volksgezondheid wereldwijd, en daarmee
ook in Nederland. De Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen
(SDGs) – en in het bijzonder SDG3 gericht op goede
gezondheid en welzijn voor iedereen – vormen hierbij het
1

uitgangspunt. Om dit voor elkaar te krijgen is business as usual
geen optie en biedt deze strategie het kader voor meer
vernieuwing en verbinding. We zetten een nieuw, geïntegreerd
en duurzaam toekomstperspectief neer, gericht op een
gezonde wereld voor iedereen.
Om zo effectief mogelijk te opereren, stellen we met deze
strategie duidelijke prioriteiten. Dit doen we op basis van a) de
grootste wereldwijde uitdagingen: toenemende internationale
en intersectorale afhankelijkheid en toenemende ongelijkheid;
en b) de Nederlandse meerwaarde op het gebied van mondiale
gezondheid: het bevorderen van multisectorale samenwerking
als verbinder; het delen van kennis, ervaring en expertise als
vernieuwer; en het bepleiten van multilateralisme en
verdedigen van mensenrechten als voorvechter.

Tracking Universal Health Coverage: 2021 Global Monitoring Report
(worldbank.org)

4 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

3) Het adresseren van de impact van klimaatverandering op
volksgezondheid en vice versa
a. Speerpunt: Internationale verduurzaming en
klimaatbestendig maken van de zorg;
b. Speerpunt: Internationale actie op klimaat, water en
voedsel.
Voor het bevorderen van interdepartementale samenwerking
en het waarborgen van coherent kabinetsbeleid richten we een
Interdepartementale Stuurgroep in. Daarnaast zetten we een
Nederlandse Global Health Hub op met als doel samenwerking
tussen overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en
maat­schappelijk middenveld te bevorderen. Via samenwerking
met andere landen, multilaterale instellingen en internationale
financiële instellingen zetten we in op het bevorderen van
internationale coherentie op het gebied van mondiale
gezondheid. Hierbij wordt gekeken hoe de samenwerking,
afstemming van prioriteiten en rolverdeling met de Europese
Unie (EU) kan worden versterkt en de middelen en slagkracht
van de EU beter kunnen worden benut. De principes van
One Health, Health in all Policies, Beleidscoherentie voor

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 5

“The best insurance for resilient economies and
communities, as well as pandemic preparedness
for the future is strengthening health systems
before a crisis arrives.” – UN Secretary General
Guterres21

overleden dan aan COVID-19 zelf.7 Ook zijn de secundaire
effecten van de pandemie op onder andere onderwijs,
economische stabiliteit, voedselzekerheid, conflicten en
mentale gezondheid groot.8,9 Vrouwen en meisjes worden ook
hierbij het meest geraakt.10,11,12
De verbondenheid tussen de gezondheid van de aarde en de
gezondheid van mensen wordt met elke overstroming,
droogte en ontwricht ecosysteem duidelijker.13 De klimaatcrisis
is een gezondheidscrisis14, die leidt tot steeds grotere
uitdagingen in de wereld, ook in Nederland.15 Met directe
gevolgen voor de volksgezondheid, zoals toenemende risico’s
op het ontstaan en de verspreiding van infectieziekten en
pandemieën en toenemende resistentie op antimicrobiële
stoffen, maar ook verminderde toegang tot geneesmiddelen
en gezondheidszorg en -diensten.16 Tegelijkertijd staat
gezonde, veilige en betaalbare voeding, veilig drinkwater en
sanitatie voor veel mensen onder druk.17,18,19 De Wereld­
gezondheidsorganisatie (WHO) heeft klimaatverandering
uitgeroepen tot de grootste uitdaging van de 21ste eeuw en
noemt het een bedreiging voor mondiale gezondheid en
ontwikkeling.20

2 Inleiding
In de afgelopen jaren zijn we ons meer en meer bewust
geworden van de onlosmakelijke verbondenheid tussen de
volksgezondheidssituatie in Nederland en ontwikkelingen in
de rest van de wereld. Gezondheidsuitdagingen zijn in
toenemende mate grensoverschrijdend, multidimensionaal en
complex. We kunnen het in Nederland nog zo goed regelen, we
blijven kwetsbaar voor ontwikkelingen elders in de wereld.
Ondertussen zijn ongelijkheden binnen en tussen landen juist
toegenomen, ook binnen de Europese Unie (EU). Anno 2022
heeft ongeveer een derde van de wereldbevolking nog steeds
geen toegang tot essentiële gezondheidszorg.2,3 Het behalen
van de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen (SDGs) van de
Verenigde Naties (VN) is uit het zicht geraakt.4
Sociaaleconomische verschillen en aanzienlijke ongelijkheden
in toegang tot kwalitatieve gezondheidsdiensten, producten

en informatie leiden tot gezondheidsrisico’s wereldwijd, ook in
Nederland. Niet voor niets is er brede politieke steun voor het
onderzoeken van de meerwaarde en mogelijkheden van een
Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie door de
Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV).5 In het
coalitieakkoord werd dan ook afgesproken dat het kabinet
deze strategie zal gaan ontwikkelen. Belangrijke elementen
daarbij zijn de uitbanning van hiv in het kader van SRGR en
Tuberculose (TBC) (2030), evenals de wereldwijde versterking
van pandemische paraatheid, als een reactie op de COVID-19
pandemie.6
De COVID-19 pandemie heeft grote directe en indirecte
gevolgen voor mondiale gezondheid, met de grootste impact
op mensen in de meest kwetsbare omstandigheden. Aan de
indirecte gevolgen zijn sinds het begin van de pandemie in lage
inkomenslanden aanzienlijk meer vrouwen en kinderen

7

8
9
10
11

12
13
14
15

2
3
4

Universal Health Coverage Data (worldbank.org)
Tracking Universal Health Coverage: 2021 Global Monitoring Report
(worldbank.org)
Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development
(A/RES/70/1)

16
5
6

AIV-advies 121: Fundament voor een Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie (adviesraadinternationalevraagstukken.nl)
Coalitieakkoord 2021-2025: Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de
toekomst (overheid.nl)

6 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

17
18
19
20

Healthcare utilization and maternal and child mortality during the COVID-19
pandemic in 18 low- and middle-income countries: An interrupted
time-series analysis with mathematical modeling of administrative data
(PLOS Medicine.org)
The Lancet Commission on lessons for the future from the COVID-19
pandemic (TheLancet.com)
Gender and COVID-19 : What Have We Learnt, One Year Later?
(worldbank.org)
Assessing the Damage: Early Evidence on Impacts of the COVID-19 Crisis on
Girls and Women in Africa (worldbank.org)
Quantifying the effects of the COVID-19 pandemic on gender equality on
health, social, and economic indicators: a comprehensive review of data
from March, 2020, to September, 2021 (PubMed – nih.gov)
COVID-19: Rebuilding for Resilience (unwomen.org)
No public health without planetary health (TheLancet.com)
The climate crisis is a health crisis (undp.org)
Klimaat en gezondheid (rivm.nl)
Climate change and health (who.int)
Climate change and health (who.int)
Access to drinking water (unicef.org)
The State of Food Security and Nutrition in the World 2022 (FAO.org)
Climate change and health (who.int)

Het politieke momentum, mede als gevolg van de COVID-19
pandemie, biedt de kans om nu politieke en beleidsmatige
stappen te zetten op het terrein van mondiale gezondheid.
Ook door Nederland. Daartoe heeft het kabinet een
Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie ontwikkeld.
De strategie biedt een nieuw toekomstperspectief, gericht op
een gezondere wereld voor iedereen. Om dit te bereiken zetten
we in op meer samenwerking (verbinding) en innovatie
(vernieuwing). In het licht van toenemende afhankelijkheid en
ongelijkheid is het noodzakelijk om nog meer onze krachten te
bundelen op zowel nationaal als internationaal niveau, en op
zoek te gaan naar duurzame en schaalbare innovaties. Business
as usual is geen optie. Dit betekent een geïntegreerde inzet,
zowel binnen Nederland, als de EU en wereldwijd. De SDGs
dienen hierbij als uitgangspunt. Als vooruitstrevend land dat
opkomt voor het recht op gezondheid voor iedereen zet
Nederland ook stevig in op gelijkheid en inclusie. Het kabinet
geeft hiermee concrete invulling aan een Feministisch
Buitenland Beleid.22
We zijn een klein land ten opzichte van grote mondiale
uitdagingen, maar we kunnen voortbouwen op decennia aan
ervaring op het gebied van internationaal volksgezondheid­
beleid en mondiale gezondheid. Om maximale impact te
kunnen behalen, brengt het kabinet focus aan op basis van de
grootste mondiale uitdagingen en daar waar Nederland de
meeste meerwaarde heeft, door de inzet van opgebouwde
expertise, onze netwerken of onze positie op het
internationale speelveld. Niet alleen op het terrein van
gezondheid, maar ook op andere terreinen als klimaat, water,
voedsel, landbouw, handel, mensenrechten, vrede en
veiligheid. Deze strategie kiest ervoor om breed te durven

21

22

Health Care Must Leave No One Behind, Secretary-General Says in
International Day Message, Calling COVID-19 Vaccine Dispersal ‘a Global
Moral Failure’ (UN Press.org)
Kamerbrief over vraag van Eerste Kamer naar toegevoegde waarde van
feministisch buitenlandbeleid voor Nederland (Rijksoverheid.nl)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 7

kijken, en daarbinnen realistische en strategische keuzes te
maken, met een zo groot mogelijke impact.
Hoewel het een mondiale strategie is, zijn we ons er van
bewust dat we het als Nederland zelf ook beter moeten doen.
Onze consumptiepatronen en voetafdruk, de mondiale
productiestructuur, en ook onze vervuiling hebben grote
gevolgen voor de gezondheid van mensen elders op de wereld.
We zien deze strategie als kans om niet alleen bij te dragen aan
mondiale gezondheid, maar ook om zelf te leren en onze eigen
inzet en nationale gezondheidssysteem te verbeteren.
We kunnen en willen het ook niet alleen doen. Gelukkig
kunnen we als Nederlandse overheid bouwen op
samenwerking met nationale en internationale partners zoals
de WHO, het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en
kennisinstellingen, o.a. gefaciliteerd door de Topsector Life
Sciences en Health (LSH) en de Dutch Global Health Alliance (DGHA).
Hierbij zullen we nog meer gebruik maken van de slagkracht
van de EU – mede in het kader van de nieuwe EU Global Health
Strategy23 – en strategischer kijken hoe we synergie kunnen
bereiken met de inzet van andere landen, zowel bilateraal als
multilateraal.
Deze strategie biedt hiervoor een eerste kader, met ambities
op hoofdlijnen en eerste handelingsperspectieven. Het kabinet
benadrukt dat het uitwerken van deze vernieuwende inzet tijd
vergt en dat het deze strategie als start van een proces ziet om
– samen met relevante partners – tot een agenda te komen op
basis van gestelde prioriteiten, zodat we optimaal kunnen
bijdragen aan een gezondere toekomst voor de wereld en
Nederland. Bovendien is het onze ambitie om strategisch
vooruit te kijken en proactief in te springen op nieuwe,
mondiale ontwikkelingen en inzichten, om zo effectief en
gezamenlijk mogelijk te anticiperen en reageren op kansen en
risico’s.

3 Doel en aanpak
Volksgezondheid gaat over mensen. Het recht op gezondheid
voor iedereen is vastgelegd in het handvest van de WHO24,
verschillende VN verdragen, en is een van de uitgangspunten
van de SDGs.25 Nederland wil hier effectief en duurzaam aan
bijdragen.
Het verbeteren van gezondheid wereldwijd is niet alleen in het
belang van mensen in de meest kwetsbare posities, maar ook
in het belang van Nederland. We zijn ervan overtuigd dat de
volksgezondheid in Nederland gebaat is bij een gezondere
wereld, waarin (besmettelijke) ziekten, zoals TBC en hiv,
worden voorkomen, tijdig worden ontdekt, goed kunnen
worden behandeld en er adequate internationale capaciteit,
politieke wil en financiering is om gezamenlijk tot een
effectieve aanpak te komen.

Het recht op gezondheid waarborgt het recht van
een ieder op een zo goed mogelijke lichamelijke
en geestelijke gezondheid. Dit recht omvat vier
verplichtingen voor de overheid. Het houdt in
dat voorzieningen, diensten en goederen voor
gezondheidszorg: 1) voldoende beschikbaar zijn;
2) toegankelijk zijn voor iedereen zonder discriminatie,
dat betekent fysiek, betaalbaar en voorzien van
informatie; 3) voor iedereen aanvaardbaar zijn, met
respect voor de medische ethiek en de cultuur; en 4) van
goede kwaliteit zijn.
Bron: OHCHR: Right to Health

24
23

Towards a new EU Global Health Strategy (europa.eu)

25

Constitution World Health Organization (who.int)
Sustainable Development (un.org)

PARTNERSHIPS
FOR THE GOALS

NO
POVERTY

PEACE, JUSTICE
AND STRONG
INSTITUTIONS

EMPOWERING STRONG
LOCAL INSTITUTIONS
TO DEVELOP, IMPLEMENT,
MONITOR AND ACCOUNT FOR
AMBITIOUS NATIONAL
SDG RESPONSES

LIFE
ON LAND

PROMOTING HEALTH
AND PREVENTING
DISEASE THROUGH
HEALTHY NATURAL
ENVIRONMENTS
LIFE BELOW
WATER

CLIMATE
ACTION

ZERO
HUNGER

MOBILIZING PARTNERS
TO MONITOR AND
ATTAIN THE
HEALTH-RELATED
SDGS

PRIORITIZING
THE HEALTH
NEEDS OF THE POOR
ADDRESSING
THE CAUSES
AND CONSEQUENCES
OF ALL FORMS OF
MALNUTRITION

GOOD HEALTH
AND WELL-BEING

QUALITY
EDUCATION

SUPPORTING
HIGH-QUALITY
EDUCATION FOR
ALL TO IMPROVE
HEALTH AND
HEALTH EQUITY
GENDER
EQUALITY

SUPPORTING THE
RESTORATION OF FISH
STOCKS TO IMPROVE
SAFE AND DIVERSIFIED
HEALTHY DIETS

FIGHTING GENDER
INEQUITIES, INCLUDING
VIOLENCE AGAINST
WOMEN

PROTECTING HEALTH
FROM CLIMATE RISKS,
AND PROMOTING HEALTH
THROUGH LOW-CARBON
DEVELOPMENT

PREVENTING DISEASE
THROUGH SAFE
WATER AND SANITATION
FOR ALL

RESPONSIBLE
CONSUMPTION
AND PRODUCTION

PROMOTING
RESPONSIBLE
CONSUMPTION OF
MEDICINES
TO COMBAT ANTIBIOTIC
RESISTANCE
FOSTERING HEALTHIER
CITIES THROUGH
URBAN PLANNING
FOR CLEANER AIR
AND SAFER AND MORE
ACTIVE LIVING
SUSTAINABLE CITIES
AND COMMUNITIES

ENSURE HEALTHY LIVES
AND PROMOTE WELL-BEING
FOR ALL AT ALL AGES

CLEAN WATER
AND SANITATION

PROMOTING SUSTAINABLE
ENERGY FOR HEALTHY
HOMES AND LIVES
AFFORDABLE AND
CLEAN ENERGY

ENSURING EQUITABLE
ACCESS TO HEALTH
SERVICES THROUGH
UNIVERSAL HEALTH
COVERAGE BASED
ON STRONGER
PRIMARY CARE
REDUCED
INEQUALITIES

PROMOTING NATIONAL
R&D CAPACITY AND
MANUFACTURING OF
AFFORDABLE ESSENTIAL
MEDICAL PRODUCTS

PROMOTING HEALTH
EMPLOYMENT AS A DRIVER
OF INCLUSIVE ECONOMIC
GROWTH

DECENT WORK AND
ECONOMIC GROWTH

INDUSTRY, INNOVATION
AND INFRASTRUCTURE

Bron: sdgs.un.org/goals

De hoofddoelstelling van de Nederlandse mondiale
gezondheidsstrategie is om gecoördineerd en doelgericht bij te
dragen aan het verbeteren van de volksgezondheid wereldwijd
en daarmee ook in Nederland. De SDGs – en in het bijzonder
SDG3 gericht op goede gezondheid en welzijn voor iedereen –
vormen hierbij het uitgangspunt.
Om dit te kunnen doen moet over bestaande grenzen heen
worden gedacht en moet de Nederlandse inzet in verschillende
sectoren en beleidsterreinen samenhangen, elkaar versterken
en inspireren. Alleen dan komen we tot de vernieuwende,
integrale, vraag-gestuurde en toekomstgerichte oplossingen
die nodig zijn om gezondheid en welzijn voor iedereen te
bereiken.
Daarom wordt in deze strategie coherentie gezocht met
andere relevante beleidsprocessen van het kabinet, waar­onder
de beleidsnotitie “Doen waar Nederland goed in is”26, de
beleidsagenda pandemische paraatheid27, de Internationale
Klimaatstrategie28, het nationaal programma antimicrobiële
resistentie29, het Nationaal actieplan versterken zoönosen­
beleid30, de Afrikastrategie en de multilateralisme notitie.
Zo streven we naar een coherente, kabinetsbrede aanpak van
mondiale gezondheid. Om daarnaast te zorgen voor inter­
nationale en intersectorale samenhang zijn gesprekken
26
27
28
29
30

Beleidsnotitie 2022 – Doen waar Nederland goed in is (overheid.nl)
Kamerbrief over beleidsagenda pandemische paraatheid (Rijksoverheid.nl)
Internationale Klimaatstrategie (Rijksoverheid.nl)
Beleidsdoelstellingen op het gebied van Volksgezondheid, Welzijn en Sport:
Preventief gezondheidsbeleid (officielebekendmakingen.nl)
Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid (Rijksoverheid.nl)

gevoerd met andere landen en de EU, thematische consultaties
gehouden met internationale organisaties, het nationale en
internationale maatschappelijk middenveld,
kennisinstellingen, jongeren en de private sector en is een
publieke internetconsultatie opgezet.
Het kabinet benadrukt dat het verbeteren van de mondiale
gezondheid een continu proces is van 1) het voorkomen van
gezondheidsrisico’s waar mogelijk; 2) het voorbereiden en
reageren op gezondheidscrises; en 3) het versterken van
gezondheidssystemen. Deze pijlers zijn sterk met elkaar
verbonden. Door versterken van coherentie en coördinatie,
nationaal en internationaal, zorgen we ervoor dat resultaten
binnen de ene pijler zo optimaal mogelijk bijdragen aan de
andere pijlers. Dit vormt een belangrijk fundament onder de
keuzes die ten grondslag liggen aan deze strategie.
Om als Nederland zo effectief mogelijk te opereren is het van
belang, zoals de AIV ook schetst, om heldere prioriteiten te
stellen. Dit doen we op basis van a) de grootste mondiale
uitdagingen; en b) de Nederlandse meerwaarde. De
bouw­stenen van de AIV en uitkomsten van de brede
consultaties vormden hiervoor het uitgangspunt. Voor deze
prioriteiten wordt vervolgens een eerste aanzet voor het
handelingsperspectief uiteengezet waarbij wordt uitgegaan
van drie rollen – 1) verbinder, 2) vernieuwer en 3) voorvechter –
waarmee Nederland naar verwachting internationaal de
meeste impact kan hebben.

10 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

4 Wereldwijde uitdagingen
In deze strategie kijken we naar de meest urgente huidige en
toekomstige uitdagingen op het gebied van mondiale
gezondheid. De huidige problemen zijn talrijk, zoals een
toename in antimicrobiële resistentie en opkomende
infectieziekten, gebrek aan toegang tot basisgezondheidzorg
en geneesmiddelen, grote tekorten aan zorgpersoneel en
gebrek aan internationale coördinatie en financiering. Op basis
van internationale analyses en rapporten van de WHO kunnen
twee overkoepelende uitdagingen worden geïdentificeerd:
1) toenemende onderlinge afhankelijkheid en 2) toenemende
ongelijkheid.31,32,33 Deze ontwikkelingen onderstrepen de
noodzaak om extra aandacht te besteden aan het
grensoverschrijdende en multidimensionale karakter van
mondiale gezondheid en aan mensen in de meest kwetsbare
omstandigheden.

31
32
33

Urgent health challenges for the next decade (who.int)
World health statistics 2022: monitoring health for the SDGs (who.int)
COVID-19: Make it the Last Pandemic (theindependentpanel.org)

4.1 Toenemende onderlinge afhankelijkheid
– internationaal en intersectoraal
Mondiale gezondheid is een breed, grensoverschrijdend en
multidimensionaal vraagstuk. In het licht van de huidige
mondiale ontwikkelingen wordt gezondheid beïnvloed door
steeds meer en uiteenlopende factoren zoals klimaat­
verandering, luchtvervuiling, verlies aan biodiversiteit, reisen handelsbewegingen, economische en financiële crises,
bevolkingsgroei en vergrijzing, verstedelijking, armoede,
ongelijkheid, uitsluiting, geopolitieke spanningen, gewapende
conflicten, natuurrampen, gedwongen migratie en andere
humanitaire crises, die veelal een internationaal en
intersectoraal karakter hebben.34
Deze onderlinge afhankelijkheden maken de impact van
internationale ontwikkelingen op gezondheid breed en
gevarieerd – met ook directe en indirecte gevolgen voor de
Nederlandse volksgezondheid – en het adresseren van
34

Human mobility, climate change, and health: Unpacking the connections
(TheLancet.com)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 11

gerelateerde problemen complex. Dit is goed terug te zien in
vraagstukken rond a) ‘planetary health’ (gebaseerd on de onlos­
makelijke verbondenheid tussen de menselijke gezondheid en
de gezondheid van onze planeet)35, b) de ‘One Health’benadering (dat erkent dat de gezondheid van mensen, dieren,
planten en de ruimere omgeving, inclusief ecosystemen, nauw
met elkaar verbonden en onderling afhankelijk zijn)36, c) ‘Health
in all Policies’ (dat erkent dat volksgezondheid niet alleen een
product is van beleid in de gezondheidssector, maar
grotendeels wordt bepaald door beleid uit andere sectoren)37
en d) ‘global health security’ (dat op het snijvlak van mondiale
gezondheid en mondiale veiligheid ligt).38,39

voorkomen en het kunnen blijven behandelen van ziekten, in
het bijzonder infectieziekten zoals hiv en TBC, het tegengaan
van onverantwoord antibioticagebruik, van een schoon
leefmilieu en een stabiel klimaat. Toegang tot primaire
gezondheidzorg, waaronder (SRGR), is essentieel.41,42
Andersom dragen kwetsbaarheden in de zorg ook weer bij aan
deze uitdagingen, zoals de klimaatschade die door
gezondheidssystemen, waaronder die van Nederland, wordt
aangericht. Ook laten huidige internationale ontwikkelingen
duidelijk zien dat de volksgezondheid lijdt onder geopolitieke
spanningen, gewapende conflicten, natuurrampen,
humanitaire crises, migratie en economische instabiliteit. De
gezondheidssector is daarnaast een brede en belangrijke
economische sector waarbinnen onderzoek, ontwikkeling en
innovatie onontbeerlijk zijn.43
Dit vraagt om samenwerking op verschillende niveaus, met
diverse stakeholders – internationaal en intersectoraal, maar
ook lokaal – richting geïntegreerde oplossingen. Het effectief
omgaan met de steeds complexere dreigingen van de 21ste
eeuw vereist een versterkte, proactieve en innovatieve manier
van voorbereiden en reageren op gezondheidscrises, inclusief
strategische, preventieve investeringen.

en betaalbare zorg en diensten te bieden. Regressieve druk op
SRGR en gendergelijkheid neemt al jaren toe. Tussen en binnen
landen blijven er diepe ongelijkheden in de gezonde
levensverwachting bestaan. Terwijl delen van de wereld snel
aan het vergrijzen zijn met alle uitdagingen van dien, is het
geboortecijfer in de meeste landen in Sub-Sahara Afrika nog
steeds boven de vier kinderen per vrouw.49 Door toenemende
instabiliteit en crises wereldwijd worden zwaktes in
gezondheidssystemen verder versterkt en ongelijkheden,
inclusief op het gebied van gezondheid, vergroot. Zo vindt
meer dan de helft van de wereldwijde moedersterfte plaats in
fragiele landen en landen waar zich humanitaire crises
voltrekken.50,51

gebracht.57 Naast mentale gezondheids­gevolgen voor
jongeren, resulteerde dit specifiek voor meisjes ook in een
hoger aantal adolescente zwanger­schappen en
kindhuwelijken.58,59 Bij alle gevolgen is het duidelijk dat de
effecten van de pandemie mensen in de meest kwetsbare
situaties het hardst raken, waarbij die kwetsbaarheid wordt
bepaald door een veelvoud van factoren. Aandacht voor
intersectionaliteit voor het bereiken van de meest kwetsbare
groepen is dan ook van belang.

Ook de COVID-19 pandemie heeft bestaande ongelijkheden
vergroot en het behalen van de SDGs verder bemoeilijkt.52 De
ongelijke verdeling van COVID-19 vaccins, medische
beschermingsmiddelen zoals mondkapjes en beademings­
apparatuur, toegang tot veilig drinkwater en sanitaire
voorzieningen, en toegang tot kennis laten zien dat in tijden
van crisis, mondiale solidariteit naar de achtergrond
verdwijnt.53 Deze ongelijkheden belemmeren bovendien de
effectieve bestrijding van gezondheidscrises, zoals een
pandemie.

4.2 Toenemende ongelijkheid

Bron: What is planetary health? (forbes.com)

De gezondheid van mensen is onlosmakelijk verbonden aan de
gezondheid van de planeet, dieren, planten en het milieu. Zo
concludeert het wetenschappelijk klimaatpanel (IPCC) dat
inmiddels de helft van de wereldbevolking in een situatie van
hoge kwetsbaarheid leeft en dat sommige effecten van
klimaatverandering reeds onomkeerbaar zijn.40 Wereldwijd
neemt hierdoor de druk op voedselvoorziening en water toe,
met directe gevolgen voor de gezondheid van mensen. Onze
gezondheid is afhankelijk van het terugdringen, het
35
36
37
38
39
40

No public health without planetary health (TheLancet.com)
Tripartite and UNEP support OHHLEP’s definition of “One Health” (who.int)
Promoting Health in All Policies and intersectoral action capacities (who.int)
Health Security (who.int)
Strengthening the global health security interface (who.int)
Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability (ipcc.ch)

Er is in de afgelopen decennia veel bereikt op het gebied van
mondiale gezondheid. Moedersterfte daalde de afgelopen
twintig jaar met 38 procent44, 75 procent van mensen die leven
met hiv krijgt antiretrovirale behandeling45, er werden naar
schatting 66 miljoen levens gered door tijdige diagnose en
behandeling van TBC46 en de sterfte van kinderen onder vijf
jaar daalde sinds 1990 met 61 procent.47 Mede hierdoor stegen
zowel algemene levensverwachting als de gezonde
levensverwachting wereldwijd in de afgelopen twintig jaar.48
Toch heeft ongeveer een derde van de wereldbevolking nog
altijd geen of onvoldoende toegang tot betaalbare essentiële
gezondheidszorg. In veel lage- en middeninkomenslanden zijn
gezondheidssystemen zwak en onvoldoende in staat adequate

Gezondheidssystemen kwamen onder grote druk te staan en
reguliere zorg werd in vrijwel alle landen afgeschaald of
onderbroken, met naast directe ook grote secundaire
gezondheidsimpact als gevolg.54 Sinds het begin van de
pandemie zijn meer dan twee keer zoveel vrouwen en kinderen
overleden aan de gevolgen van onderbroken zorg dan het
aantal directe COVID-19 slachtoffers.55 Seksueel en gendergerelateerd geweld zijn tijdens de pandemie significant
toegenomen.56 Massale schoolsluitingen hebben diepe en
langdurige gezondheidseffecten en leerachter­standen teweeg

49
50
51
52

41
42

43
44
45
46
47
48

UNFPA SWOP Report 2021 (unfpa.org)
Critical considerations and actions for achieving universal access to sexual
and reproductive health in the context of universal health coverage through
a primary health care approach (who.int)
The Global Risks Report (weforum.org)
Maternal Mortality (who.int)
In Danger: UNAIDS Global AIDS Update 2022 (unaids.org)
WHO Global Tuberculosis Report 2021 (who.int)
Child mortality (under 5 years) (who.int)
World Health Statistics (who.int)

12 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

53
54
55

56

UNFPA Strategic Plan 2022-2025 (unfpa.org)
UNFPA Strategic Plan 2022-2025 (unfpa.org)
How fragile contexts affect the well-being and potential of women and
girls (oecd.org)
COVID-19: Make it the Last Pandemic (theindependentpanel.org)
Global Dashboard for Vaccine Equity – UNDP Data Futures Platform
(undp.org)
Essential health services face continued disruption during COVID-19
pandemic (who.int)
Healthcare utilization and maternal and child mortality during the COVID-19
pandemic in 18 low- and middle-income countries: An interrupted
time-series analysis with mathematical modeling of administrative data
(PLOS Medicine.org)
The Shadow Pandemic: Violence against women during COVID-19
(unwomen.org)

57
58
59

Adverse consequences of school closures (unesco.org)
How will the COVID-19 pandemic affect births (unfpa.org)
COVID-19: A threat to progress against child marriage (unicef.org)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 13

5.2 Vernieuwer: Delen van kennis, ervaring en
expertise
Nederland wordt internationaal door verschillende
stakeholders, waaronder de WHO, United Nations Population
Fund (UNFPA), de EU, andere landen en maatschappelijk
organisaties, erkend om haar vooruitstrevende en invloedrijke
rol op het gebied van universele toegang tot SRGR, inclusief
het bestrijden van hiv/aids. Nederland zet zich ook in voor
bestrijding van TBC. Verder heeft Nederland vooral kennis,
ervaring en expertise op die onderwerpen die het meest onder
druk staan of waar andere donoren van wegblijven, zoals
veilige abortus, seksuele voorlichting en de SRGR van
jongeren. Vanuit de humanitaire inzet en vredesopbouw heeft
Nederland de afgelopen jaren expertise opgebouwd op het
terrein van mentale gezondheidszorg en psychosociale hulp
(MHPSS).
Op het gebied van drinkwater, sanitatie en hygiëne vervult
Nederland een belangrijke internationale functie met kennis
van en bijdrage aan verbeterd waterbeheer, veilig drinkwater,
sanitaire voorzieningen, gezonde voeding en duurzame
voedsel­systemen.

5 Nederlandse meerwaarde
Het kabinet wil met deze strategie bijdragen aan het
adresseren van de wereldwijde uitdagingen op die gebieden
waar Nederland de meeste impact kan hebben. Op basis van
het adviesrapport van de AIV en consultaties met
maatschappelijk middenveld, kennisinstellingen, bedrijfsleven
en internationale partners zijn de volgende terreinen
geïdentificeerd waar Nederland de grootste meerwaarde heeft
op het gebied van mondiale gezondheid: 1) bevorderen van
multisectorale samenwerking (verbinder); 2) delen van kennis,
ervaring en expertise (vernieuwer); en 3) internationaal
samenwerken en versterken van mondiale instituties
(voorvechter).

5.1 Verbinder: Bevorderen van multisectorale
samenwerking

toegepast – en het Dutch Diamond model62 bieden een
waardevolle basis voor het versterken van een multisectorale,
geïntegreerde samenwerking. Hetzelfde geldt voor de manier
waarop Nederland vorm geeft aan samenwerking op
landenniveau met lokale organisaties, (feministische)
bewegingen en jongeren om toegang tot (primaire)
gezondheidszorg op lokaal niveau te verbeteren. Nederland
kan internationaal een relevante rol spelen als een partij die
mensen en organisaties, waaronder kennisinstellingen,
financiële instellingen, ngo’s en het bedrijfsleven, bij elkaar
brengt, vooral bij het bevorderen van innovatieve oplossingen,
het versterken van het maatschappelijk middenveld en het
betrekken van de private sector (zoals financiers en digitale
dienstverleners) bij gezondheidszorg.

De One Health benadering gebaseerd op Health in All Policies
– zoals in Nederland onder andere bij de aanpak van
anti­microbiële resistentie (AMR)60 en zoönosen61 wordt

Op het gebied van grensoverschrijdende gezondheids­
bedreigingen heeft Nederland een uitstekende reputatie en
unieke positie in de internationale arena waar het gaat om de
aanpak van AMR en heeft Nederland een internationaal
vooraanstaande positie.63 Ook heeft Nederland een sterk
zoönosenbeleid, waarbij de afgelopen jaren specifieke ervaring
en kennis is opgedaan met de One Health aanpak, en wat de
komende jaren nog verder wordt versterkt.64 Verder heeft
Nederland een belangrijke rol op het gebied van monitoring en
surveillance, waaronder via de WHO Collaborating Centres (CCs)
zoals bij het RIVM65 en andere Nederlandse instellingen.66
Nederland is internationaal sterk op het gebied van
digitalisering, innovatie en verduurzaming van de zorg. Het
ministerie van VWS heeft duurzaamheid tot speerpunt van het
beleid voor de komende jaren gemaakt. Ook heeft Nederland
een belang­rijke rol in kennisontwikkeling en samenwerking op
onderzoeks- en innovatiegebied, met investeringen door de
Nederlandse overheid in relevant onderzoek via de Nationale
63
64

60
61

Antimicrobiële resistentie (AMR) (vzinfo.nl)
Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid (Rijksoverheid.nl)

62

De Nederlandse aanpak waarin de overheid, het bedrijfsleven, kennisinstellingen en het maatschappelijk middenveld samenwerken

14 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

65
66

Beleidsdoelstellingen op het gebied van Volksgezondheid, Welzijn en Sport:
Preventief gezondheidsbeleid (officielebekendmakingen.nl)
Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid (Rijksoverheid.nl)
WHO Collaborating Centres (rivm.nl)
WHO Collaborating Centres (who.int)

Wetenschaps­agenda (NWA), NWO/- ZonMw programma’s67,
het Nationaal Groeifonds, het topsectorenbeleid (met name
Topsector LSH) en de EU onderzoeksprogramma’s. Zo spelen
Nederlandse onderzoekers een actieve rol in Horizon Europe, het
innovatie- en onderzoeksprogramma van de EU. Op basis van
de innovatie- en concurrentiepositie van Nederland, de
kwaliteit van het Nederlandse onderzoek (bij universiteiten,
Universitair Medisch Centra, hogescholen en (publieke)
kennisinstituten is Nederland internationaal sterk op het gebied
van innovaties van medische producten en technologieën.
Nederland heeft de potentie om met een integrale aanpak van
investeren, innovatie, handel en kennis een belangrijke bijdrage
te leveren aan het verwezenlijken van de SDGs.68

5.3 Voorvechter: Internationaal samenwerken en
versterken van mondiale instituties
Nederland is een belangrijke speler op internationaal vlak met
een langjarig trackrecord op multilateraal gebied, heeft een
sterke relatie met de WHO, en is op het terrein van mondiale
gezondheid de zevende grootste donor en op het terrein van
SRGR de derde grootste donor.
Nederland is lid van de EU, de VN, de Noord-Atlantische
Verdragsorganisatie (NAVO) en de Organisatie voor
Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), zit in de
bestuursorganen van de grote mondiale gezondheids­fondsen,
beschikt over een groot postennetwerk, inclusief
gezondheidsattachés, is actief binnen de G20, en heeft een
sterke band met belangrijke spelers buiten de EU, zoals de
Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, China, India en
Zuid-Afrika. Nederland is een aanjager van (hernieuwd)
multilateralisme en als handelsland sterk internationaal
georiënteerd. Binnen multilaterale organisaties staat
Nederland pal voor thema’s en afspraken die onder
toenemende druk staan en kan daar succesvol medestanders
voor mobiliseren, zowel in het mondiale noorden als zuiden.
In onze rol als bruggenbouwer en als pleitbezorger is
Nederland goed gepositioneerd om internationale
samenwerking te bevorderen, discussies en onderhandelingen
te beïnvloeden en resultaten te behalen op voor ons
belangrijke terreinen.

67
68

De ZonMw is een financieringsorganisatie van innovatie en onderzoek in de
gezondheidszorg.
Health Holland Strategie Internationaal 2020-2023 (health-holland.com)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 15

Voor het handelingsperspectief wordt uitgegaan van drie
posities waarop Nederland de meeste impact kan hebben:
1) Nederland als polderaar, bruggenbouwer en handelsland
(verbinder) 2) Nederland als kennis- en innovatieland
(vernieuwer); 3) Nederland als bepleiter van multilateralisme
en verdediger van mensenrechten (voorvechter).
Met handelingsperspectief op basis van deze rollen kan
Nederland naar verwachting niet alleen de meeste impact
hebben de komende jaren, maar liggen er ook belangrijke
kansen waaronder het bevorderen van innovatie en handel,
het opdoen van ervaringen en inzichten, en het profiteren van
internationale stabiliteit voor onze gezondheid, welzijn,
economie en veiligheid.

6 Prioriteiten en handelings­perspectief
Op basis van de wereldwijde uitdagingen waar we voor staan
en de Nederlandse meerwaarde richt het kabinet zich de
komende jaren op onderstaande prioriteiten en speerpunten:
1) Het versterken van de mondiale gezondheidsarchitectuur
en nationale gezondheidssystemen
a. Speerpunt: Internationale coherentie en multilaterale
samenwerking
b. Speerpunt: Verbeterde toegang tot primaire
gezondheidszorg en Seksuele en Reproductieve
Gezondheid en Rechten (SRGR)
2) Het verbeteren van internationale pandemische paraatheid
en minimaliseren van grensoverschrijdende
gezondheidsdreigingen
a. Speerpunt: Wereldwijde toegang tot medicijnen en
gezondheidsproducten
b. Speerpunt: Versterkte inzet op AMR en zoönosenbeleid

3) Het adresseren van de impact van klimaatverandering op
volksgezondheid en vice versa
a. Speerpunt: Internationale verduurzaming en klimaat­
bestendig maken van de zorg
b. Speerpunt: Internationale acties op klimaat, water en
voedsel
De focus op deze prioriteiten betekent niet dat andere
onderwerpen niet belangrijk zijn of dat Nederland hier niet
internationaal actief op is. Er is al veel wat we doen op het
gebied van internationale samenwerking op gezondheids­
thema’s en dit blijft van groot belang. Wel betekent het dat
deze onderwerpen buiten deze geïntegreerde strategie vallen
om focus te houden en impact zo groot mogelijk te maken.
In het kader van vernieuwing en verbinding zetten we in op
een specifiek aantal prioriteiten, waar in het kader van
toekomstige uitdagingen door groeiende ongelijkheid en met
een toenemend grensoverschrijdend, intersectorale karakter
ervan, de meeste winst te behalen valt. De prioriteiten kunnen
de komende jaren wel worden bijgesteld in het licht van
nieuwe ontwikkelingen en inzichten.

16 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

Op die manier kan de Nederlandse meerwaarde optimaal
worden ingezet en versterkt, met het bevorderen van multi­
sectorale en internationale samenwerking als verbinder, het
delen van kennis, ervaring en expertise ten behoeve van
innovatieve vooruitgang als vernieuwer, en het delen van
kennis, ervaring en expertise op het gebied van progressieve
vooruitgang als voorvechter.

6.1 Het versterken van de mondiale
gezondheidsarchitectuur en nationale
gezondheidssystemen
a)

Speerpunt: Internationale coördinatie en multilaterale samenwerking

De huidige mondiale gezondheidsarchitectuur is
gefragmenteerd en ontoereikend. De COVID-19 pandemie
heeft het gebrek aan internationale coördinatie en
samenwerking op het gebied van mondiale gezondheid en
grote lacunes in financiering blootgelegd. Om op een meer
duurzame en effectieve wijze gezondheidsuitdagingen te
voorkomen en te adresseren is het essentieel om de mondiale
gezondheidsarchitectuur te versterken. In de nasleep van
COVID-19 heeft de internationale gemeenschap een
ongekende kans om dit te verbeteren, met versterkte
internationale coördinatie, multilaterale samenwerking en
duurzame financiering.
Hierbij is een sterke en onafhankelijke en slagkrachtige WHO
noodzakelijk. Alleen dan kan het de gewenste centrale rol
spelen in de internationale coördinatie en haar cruciale
normatieve en coördinerende taken goed uitvoeren. Het
verbeteren van algehele internationale coördinatie binnen de
mondiale gezondheidsarchitectuur – met de EU, andere

VN-organisaties, fondsen, andere overheden, en filantropen –
is van groot belang. Daarnaast is het investeren in duurzame
financiering en het versterken of waarborgen van
internationale afspraken cruciaal voor een effectieve
architectuur. Met de ambitie voor (hernieuwd) multilateralisme
en zijn positie op het internationale speelveld kan Nederland
de komende jaren hieraan een belangrijke bijdrage leveren.

Eerste handelingsperspectief:
• Nederland zal als voorvechter van multilateralisme en het
recht op gezondheid voor iedereen in internationale fora
het belang benadrukken van versterking van de WHO als
centrale, technische en coördinerende actor op het gebied
van mondiale gezondheid, ondersteund door een hogere,
flexibele en duurzame financiële bijdrage aan de WHO. Juist
om eraan bij te dragen dat de WHO zijn leidende rol in de
wereldwijde gezondheidsarchitectuur kan blijven vervullen,
pleit Nederland voor het structureel verbeteren van de
financiële situatie van de WHO. Daarnaast versterkt
Nederland de taak van de WHO ook via de financiering van
WHO Collaborating Centres (CC’s). Deze, door de DirecteurGeneraal van de WHO aangewezen, (afdelingen van)
(kennis)instituten, veelal bij het RIVM, zijn internationale
samenwerkingsverbanden waarin programma’s van de
WHO ondersteund worden.69
• Nederland zal als verbinder een constructieve rol spelen in
WHO-onderhandelingen en helpen om bruggen te bouwen
richting consensus, zoals in de vorm van covoorzitter van de
onderhandelingen over een internationaal pandemie-­
instrument.70 Nederland zal als bruggenbouwer in het
bijzonder gebruik maken van haar internationale netwerk,
waaronder lidmaatschap van de EU, contacten met
belangrijke spelers op het gebied van mondiale gezondheid,
evenals de sterke band met het WHO secretariaat. Ook de
driehoek Genève, Brussel, Den Haag (met gezondheids­
attachés) zal hierbij strategisch worden ingezet. Waar
relevant wordt tevens gebruik gemaakt van de Permanente
Vertegenwoordiging in New York, om ook de link met
bredere VN processen (zoals de 2030 Agenda) en politieke
aandacht van de internationale gemeenschap te
waarborgen.

69
70

WHO Collaborating Centres (who.int)
Intergovernmental Negotiating Body (who.int)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 17

Nederland als co-voorzitter van het mondiale
proces voor een WHO internationaal pandemieinstrument: Op 1 december 2021 hebben de lidstaten
van de WHO tijdens een Special Session van de World
Health Assembly (WHA) besloten tot het starten van
multilaterale onderhandelingen over de totstandkoming
van een internationaal instrument met betrekking
tot pandemische preventie, paraatheid en respons.
Hiertoe is een Intergovernmental Negotiating Body
(INB) opgericht, waar alle 194 WHO-lidstaten, alsook
regionale economische organisaties als de Europese
Unie, lid van zijn. De directeur Internationale Zaken
van VWS is co-voorzitter van dit proces, samen met
een collega uit Zuid-Afrika. Het is de bedoeling dat het
pandemie instrument in 2024 wordt vastgesteld.
Bron: inb.who.int

• Nederland zal als vernieuwer op basis van het de kennis en
expertise van Nederlandse instituten als het RIVM,
bijdragen aan het ondersteunen van de totstandkoming en
uitvoering van WHO strategieën en richtlijnen, zoals ter
versterking van monitoring en surveillance. In het kader van
de Global Health Security Agenda (GHSA)71 biedt Nederland
actief ondersteuning aan andere landen om aan de
Internationale Gezondheidsregeling (IHR) en het Global
Action Plan on Antimicrobial Resistance van de WHO te voldoen.
Ook kan Nederland bijdragen met nationale expertise van
een Nederlands instituut als het RIVM om
surveillancetechnieken, early warning en
gezondheidsinformatiesystemen te verbeteren, o.a. met
rioolwatersurveillance.
• Tevens zet Nederland zich als voorvechter van
multilateralisme actief in om de rol van de EU als krachtige
geopolitieke speler op mondiale gezondheid te versterken.
Het kabinet steunt daarom het initiatief van de Europese
Commissie voor de ontwikkeling van een EU Global Health
Strategy, met inzet op synergiën tussen verschillende
internationale inspanningen. Nederland sluit daarom aan
bij relevante Team Europe Initiatives (TEI), waaronder op het
terrein van SRGR en zo mogelijk op het terrein van
71

De Global Health Security Agenda (GHSA) is een inspanning van landen,
internationale organisaties en het maatschappelijk middenveld om
vooruitgang te stimuleren in de richting van volledige implementatie van
wereldwijde kaders voor beveiliging en bescherming tegen bedreigingen
van besmettelijke ziekten.

productie van en toegang tot vaccins, geneesmiddelen en
gezondheidstechnologieën.72 Tegelijkertijd, met het oog op
geopolitieke verschuivingen zal Nederland zich, waar nodig,
ook richten op verbreding van samenwerking met gelijk­
gestemde landen en het smeden van regio-overschrijdende
samenwerkingsverbanden en gelegenheidscoalities.
• Als verbinder zet Nederland zich in de context van mondiale
gezondheidsfondsen en VN-organisaties in voor lange-­
termijn en flexibele financiering, en betere onderlinge
coördinatie en afstemming tussen partners, ook op het
gebied van de nexus tussen ontwikkelingssamenwerking,
humanitaire hulp en vredesopbouw73, om duplicatie en
parallelle inzet te voorkomen. Hierbij heeft Nederland oog
voor het belang van gebalanceerde financiering tussen de
VN en andere organisaties of financieringsinstrumenten.
Zo verhoogt Nederland de bijdrage aan het Global Fund to
Fight Aids, Tuberculosis and Malaria (GFATM), maar ook aan
WHO en UNAIDS die essentieel zijn voor de uitvoering van
de programma’s van het GFATM. Op deze manier draagt
Nederland integraal bij aan de bestrijding van hiv, TBC en
malaria.
• Binnen deze fondsen en organisaties zet Nederland zich ook
als voorvechter in voor thema’s die vaak onder druk staan,
zoals SRGR, seksuele voorlichting en veilige abortus, het
belang van aandacht voor gemarginaliseerde groepen,
lokalisering, en voor het betekenisvol betrekken van
jongeren en maatschappelijke organisaties.
• Nederland blijft zijn rol als voorvechter en diplomatieke
speler met durf ook spelen via de posten, bij de EU, de VN
en andere internationale fora, met als doel bestaande
multilaterale, regionale en nationale afspraken over
mensenrechten te verdedigen en te versterken. Om dit te
bereiken werkt Nederland nauw samen met een netwerk
van gelijkgezinde landen, en zet het in op het verbreden van
steun door minder uitgesproken landen te betrekken. We
bouwen allianties zowel op EU als internationaal niveau en
investeren in strategische donorcoördinatie. Nederland
verbindt financiering met politieke en diplomatieke actie op
deze thema’s.

72
73

Netherlands Team Europe Initiative and Joint Programming tracker
(europa.eu)
Denk bijvoorbeeld ook aan verdere samenwerking tussen civilian and military
healthcare, waar binnen de NAVO aan wordt gewerkt.

18 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

• De COVID-19 pandemie heeft wereldwijd laten zien hoe
groot de impact van ontwrichtende gezondheidscrises, en
de maatregelen die nodig zijn om deze te beteugelen,
kunnen zijn op de geestelijke gezondheid en het
psychosociaal welzijn van mensen. Ook deze effecten raken
mensen in de meest kwetsbare situaties het hardst.
Geestelijke gezondheid en psychosociaal welzijn is cruciaal
voor de weerbaarheid en zelfredzaamheid van mensen,
meer specifiek vrouwen en jongeren, gemeenschappen en
landen. Nederland zet zich daarom binnen de WHO en
andere multilaterale fora als voorvechter in voor het
versterken van mondiale aandacht voor en inzet op
geestelijke gezondheid en psychosociaal welzijn (MHPSS).

b)

“Need for community engagement in continuum
of care: health promotion should be an integral
part of effective health response” – consultatie
mondiale gezondheidsstrategie, 2022
Inzet op duurzame financiering is nu meer van belang dan ooit:
door de COVID-19 crisis en wereldwijde economische terugval
hebben overheden op korte termijn weinig fiscale ruimte om
op dit vlak vooruitgang te boeken.

NL intensiveert en bouwt voort op samenwerking
met maatschappelijk middenveld

Speerpunt: Verbeterde toegang tot primaire
gezondheidszorg en SRGR

Het kabinet heeft scherp voor ogen dat sterke en veerkrachtige
systemen nodig zijn om gezondheidscrises te voorkomen,
goed te kunnen reageren op nieuwe uitdagingen en een goede
gezondheid voor de bevolking te kunnen garanderen. De
veelheid aan gezondheidsuitdagingen vraagt om een brede
benadering, gericht op versterking van die systemen, zodat
gelijktijdig meerdere gezondheidsuitdagingen kunnen worden
bestreden = niet alleen op mondiaal niveau, maar ook op
nationaal en lokaal niveau. Mensen, informatie, financiering,
medicijnen en diensten die worden geleverd en de manier
waarop al deze elementen worden bestuurd, vormen samen
een gezondheidssysteem.
De WHO wijst erop dat inzetten op het versterken van primaire
gezondheidszorg een efficiënte en effectieve strategie is voor
een gelijkere samenleving en gezondere bevolking.74 Op dit
niveau vindt het contact plaats tussen mensen die zorg nodig
hebben en het totale, nationale systeem dat er op gericht is
om zo goed mogelijke zorg te bieden. Naast de beschikbaar­
heid van zorg, is vertrouwen een sleutelbegrip, bijvoorbeeld op
het gebied van vaccineren, hiv/aids of het gebruik van
anticonceptie. Eerstelijns gezondheids­medewerkers spelen
hierbij een cruciale rol. Bovendien is het belangrijk voor
duurzaamheid en veerkracht van deze systemen dat landen
zelf beter in staat zijn om gezondheidszorg te financieren.

74

Critical considerations and actions for achieving universal access to sexual
and reproductive health in the context of universal health coverage through
a primary health care approach (who.int)

In Burundi werkt Nederland nauw samen met
de organisatie Les Larmes de Crocodile, die sociale
boodschappen deelt over het voorkomen van grote
gezinnen, geweld tegen vrouwen, militarisme,
milieuvervuiling, etc. via theater en dans, met
aansluitend debatten met het publiek. Dit programma
is in Burundi, met steun vanuit de Nederlandse
ambassade, het hele land doorgetrokken en door meer
dan 30.000 Burundezen gezien, waarvan een groot deel
actief deelnam aan het debat.

Ook op het terrein van versterken van systemen maakt het
kabinet keuzes op basis van Nederlandse meerwaarde en
expertise en zet zich daarom in voor het verstevigen van
primaire gezondheidszorg75, inclusief seksuele en
reproductieve gezondheid en rechten. Door versterking van
gezondheidssystemen wordt de capaciteit van landen versterkt
om ziekten zoals TBC en hiv te bestrijden, adequate zorg en
informatie te bieden op het gebied van SRGR, maar ook de
weerbaarheid versterkt tegen pandemieën.
Met deze inzet draagt Nederland bij aan het overeind houden
en versterken van reguliere zorg in ontwikkelingslanden. De
wensen en behoeftes van gemeenschappen, hoe mensen
omgaan met gezondheid en welke structuren en mechanismen
er al bestaan binnen gemeenschappen zijn hierbij het
uitgangspunt.

75

Primary health care (who.int)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 19

Zowel het versterken van primaire gezondheidszorg als SRGR
vragen om een multisectorale benadering, waarbij naast
curatieve zorg nadrukkelijk aandacht is voor preventie,
participatie, empowerment, en het tegengaan van
ongelijkheden, inclusief op basis van gender. Juist daar heeft
Nederland toegevoegde waarde. Ook liggen er door
technologische ontwikkelingen meer en meer kansen om
toegang tot gezondheid te verbeteren met innovaties en
digitale oplossingen waar Nederland op in kan spelen.

NL intensiveert en bouwt voort op samenwerking
met private sector
In Kenia draagt Nederland bij aan publiek – private
samenwerking via PharmAccess en levert een bijdrage
aan het toegankelijk en betaalbaar maken van
gezondheidszorg. Een voorbeeld hiervan is het SafeCare
programma: gezondheidswerkers in de private sector
worden ondersteunt om hun zorg te verbeteren door hen
te helpen de geleverde diensten te meten, te controleren
en de kwaliteit te verbeteren in een omgeving met
beperkte middelen met behulp van innovatieve en
digitale oplossingen. Met SafeCare is het mogelijk om
gezondheidszorgdiensten te meten aan de hand van
een reeks internationaal (IEEA) erkende normen. Op
basis van deze normen biedt SafeCare hulpmiddelen
en instrumenten die zorgverleners helpen om hun
diensten te verbeteren, zowel de klinische als de zakelijke
prestaties. SafeCare benchmarking stelt investeerders,
verzekeraars, patiënten en donoren in staat om
weloverwogen, datagestuurde beslissingen te nemen.
Het Medical Credit Fund verstrekt leningen aan kleine en
middelgrote ondernemingen in de gezondheidssector
die voorheen beperkte toegang tot kapitaal hadden om
hun dienstverlening te verbeteren c.q. uit te breiden.
MCF combineert leningen met capaciteitsopbouw
om de kwaliteit van de dienstverlening te verbeteren
en bedrijven te versterken. Samen met financiële
partners in Tanzania, Kenia, Ghana, Nigeria en
Oeganda worden partnerschappen en geïntegreerde
leningproducten ontwikkeld. Er is reeds USD 100 miljoen
aan leningen verstrekt aan meer dan 1.800 bedrijven.
Het programma ondersteunt het technologieplatform,
M-TIBA. Dit platform bevordert vooruitbetaling voor
gezondheidszorg door gebruikers in staat te stellen

medische diensten te verzenden, te ontvangen, te
bewaren en te betalen met hun mobiele telefoon.
Philips heeft in commerciële partnerschappen met
gezondheidsinstellingen bijgedragen aan de inrichting
van 14 intensive care units over het hele land. Het
is daarmee een van de grootste leveranciers van
het Kenyatta University Teaching, Referral and Research
Hospital (KUTRRH) en van verschillende grote en
middelgrote private gezondheidsinstellingen. Via
de Philips Foundation worden nu ook pilots opgezet
om de basisgezondheidszorg te ondersteunen. Ook
het door Nederland gesteunde private initiatief
Healthy Entrepreneurs draagt bij aan versterking
van gezondheidssystemen. De interventies
betreffen: i) versterken toegang tot en kwaliteit
van basisgezondheidszorg, waaronder seksuele en
reproductieve gezondheidszorg; ii) verminderen
transportkosten naar de dichtstbijzijnde
gezondheidspost; en iii) bieden van training en
advies op afstand via telefoon en apps.

Eerste handelingsperspectief:
• Nederland zal als vernieuwer en verbinder bijdragen aan
duurzame gezondheidsinitiatieven, gericht op primaire
gezondheidszorg die helpen om zorg dichter bij de armste
en meest kwetsbare groepen te brengen en bij hun behoeften te laten aansluiten. Het stimuleren van publiek-private
samenwerking en het opschalen van circulaire, innovatieve
en digitale oplossingen, zoals bijvoorbeeld e-health en
telemedicine, kunnen hierin een belangrijke rol spelen. Er zal
worden gekeken hoe met behulp van de Nederlandse Life
Sciences and Health (LSH) sector, evenals samenwerking
met (internationale) ngo’s, kennisinstituten en financiële
instellingen, kan worden ingezet op duurzame schaalbare
innovatieve oplossingen (betaalbaar en eenvoudig) die voor
iedereen toegankelijk zijn, met oog voor de meest gemarginaliseerde groepen.
• Nederland zet als voorvechter stevig in op thema’s en
rechten van groepen die onder druk staan, en waar andere
donoren minder in durven te investeren, zoals veilige
abortus, seksuele voorlichting en de gezondheid van
jongeren en gemarginaliseerde groepen. Daarbij is
nadrukkelijk oog voor het belang van betekenisvolle
jongeren­participatie, lokalisering, inclusief directe

20 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

financiering van zuidelijke maatschappelijke organisaties.
Hier ligt een belangrijke rol voor Nederlandse ambassades
en lokale partners, die goed weten wat er in een land speelt
en wat de prioriteiten en behoeften zijn. Dit doen we vanuit
een context-specifieke en vraag gestuurde benadering, op
terreinen waar Nederland een verschil kan maken.
• In discussies en besluitvorming in multilaterale gremia en
bestuursorganen van de mondiale gezondheidsfondsen
waar Nederland vertegenwoordigd is, zal Nederland als
voorvechter aandacht vragen voor het belang van een
brede, inclusieve benadering, gericht op het geïntegreerd
versterken van veerkrachtige gezondheidssystemen.
• Nederland zet zich als verbinder in voor duurzame
financiering van nationale gezondheidssystemen in
focuslanden. In middeninkomenslanden ligt de nadruk
meer op duurzame verbetering van belastinginkomsten,
het versterken van het beheer van publieke gelden en het
opschalen van verzekeringssystemen. Hiermee zet
Nederland zich in voor het verwezenlijken van Universal
Health Coverage (UHC).76 Hierbij zullen innovatieve manieren
van financieren worden onderzocht, waardoor het mogelijk
wordt om uiteenlopende, thematische financierings­bronnen
te gebruiken voor eenzelfde programma (bijvoorbeeld het
combineren van gelden voor SRGR en scholing).
• Ook de private sector kan een positieve bijdrage leveren
aan het vergroten van de toegang tot en de kwaliteit van
gezondheidszorg, bijvoorbeeld via het introduceren van
business modellen die zorg betaalbaar, rendabel en
duurzaam maken. Nederland zal de mogelijkheden om hier
– als vernieuwer en verbinder – aan bij te dragen verder
onderzoeken. Bijvoorbeeld door inzet van het BHOSinstrumentarium dat zich richt op de versterking van en
samenwerking met de private sector, waarvan Invest
International een belangrijke uitvoeringspartner is. Ook via
uitvoeringspartners als Financieringsmaatschappij voor
Ontwikkelingslanden (FMO) en Triple Jump / PwC kunnen
dergelijke aanpakken worden ondersteund, mits daarmee
ook een bijdrage wordt geleverd aan SDG8 (eerlijk werk en
duurzame groei). Nederland stimuleert graag nieuwe
samenwerkingsverbanden om financiering, toegang en
kwaliteit van zorg in ontwikkelingslanden te vergroten en
te verbeteren.
76

Universal Health Coverage (who.int)

6.2 Het verbeteren van internationale
pandemische paraatheid en minimaliseren van
grensoverschrijdende gezondheids­dreigingen
Pandemische paraatheid is voor zowel de wereld als Nederland
een prioriteit waarbij we inhoudelijk voortbouwen op de lijnen
zoals die ook centraal staan bij internationale processen, zoals
de ontwikkeling van een WHO instrument voor pandemische
preventie, paraatheid en respons en de ontwikkeling van
HERA, de EU-autoriteit voor paraatheid en respons inzake
noodsituaties op gezondheidsgebied.77 De basis daarvan is dat
we landen steunen hun monitorings- en surveillance capaciteit
te versterken en dat er afspraken komen die maken dat landen
die data ook daadwerkelijk tijdig delen – hierboven besproken
onder versterking van systemen – maar dat daar ook
tegenover staat dat landen ook allemaal toegang hebben tot
medische producten die nodig zijn ten tijde van een pandemie.
Dat zijn twee zijden van dezelfde medaille.
Zoals ook de COVID-19 crisis heeft laten zien komt toegang
tijdens een pandemie het eerst onder druk te staan. Dit
verdient dus extra aandacht in het kader van internationale
pandemische paraatheid, ter verbetering van de wereldwijde
respons op een toekomstige pandemie.

a)

Speerpunt: Wereldwijde toegang tot medicijnen en
gezondheidsproducten78

Met het oog op toekomstige grensoverschrijdende
gezondheids­dreigingen en het recht op gezondheid voor
iedereen, zet Nederland zich in voor verbetering van
wereldwijde toegang tot, en betaalbaarheid van, essentiële
medicijnen, vaccins en gezondheidsproducten. Hiermee dragen
we bij aan betere voorbereiding op potentiële pandemieën,
epidemieën en andere gezondheidscrises. Bij de uitbraak van
COVID-19 is toegang tot voldoende vaccins en andere
medische producten om de pandemie het hoofd te bieden een
uitdaging gebleken voor veel lage- en middeninkomenslanden.
Het is ook in ons belang dat deze landen gezondheidscrises het
hoofd kunnen bieden. Het opschalen van lokale en regionale
ontwikkelings- en productiecapaciteiten en versterken van
leverings- en distributiemechanismen draagt bij aan
77
78

Hera: Health Emergency Preparedness and Response Authority | Europese
Commissie (europa.eu)
De Nederlandse inzet op andere belangrijke aandachtsgebieden binnen
internationale pandemische paraatheid, zoals de ontwikkeling van een
nieuw internationaal pandemie-instrument en het versterken van
surveillance en monitoring zijn reeds hierboven besproken onder
versterking van de mondiale gezondheidsarchitectuur. Dit reflecteert de
onderlinge samenhang tussen de verschillende prioriteiten en het continue
proces van voorkomen, voorbereiden en versterken.

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 21

pandemische paraatheid, maar ook aan veerkrachtige
gezondheids­systemen.
Mede dankzij de kennis en kunde van het Nederlandse
ecosysteem voor de ontwikkeling en productie van medische
producten is Nederland goed gepositioneerd om een rol te
spelen bij het versterken van lokale productie en leverings­
zekerheid, waardoor de toegang tot zorgproducten in lage- en
middeninkomenslanden kan worden verbeterd. Lokale
productie staat hoog op de wereldwijde gezondheidsagenda
en staat centraal bij de ontwikkeling van een nieuw WHO
internationaal pandemie-instrument, de EU Global Health
Strategy en de gezondheidsagenda van de G7 en G20.
De COVID-19 pandemie heeft tevens duidelijk gemaakt dat
investeren in onze strategische autonomie en eigen
leveringszekerheid op het terrein van gezondheid geen keuze
meer is, maar absolute noodzaak. De COVID-19-crisis heeft de
onderlinge afhankelijkheden in de wereldwijde productie van
geneesmiddelen aan het licht gebracht, waarbij geen enkel
land zelfvoorzienend blijkt. Deze inzet op leveringszekerheid
wordt gereflecteerd in zowel nationale als Europese
inspanningen op het gebied van het versterken van
internationale pandemische paraatheid en het vormgeven van
een gezamenlijke Europese agenda voor open strategische
autonomie. Hiermee mitigeren we risico’s van strategische
afhankelijkheden en zetten we tegelijkertijd in op versterking
van lokale productie en toegang tot medische producten
elders in de wereld.

Eerste handelingsperspectief:
• Nederland zal zich met name als verbinder inzetten op het
bevorderen van duurzame lokale productie en wereldwijde
toegang tot gezondheidsproducten. Nederland zal hier
onder andere aan bijdragen via het organiseren van het
World Local Production Forum (WLFP) samen met de WHO en
het stimuleren van relevante follow-up. Nederland zal zich
daarnaast als verbinder inzetten om in het kader van Team
Europe, samen met andere EU-lidstaten lokale productie te
bevorderen door versterkte samenwerking tussen de EU en
Afrikaanse partners. Ook binnen de hernieuwde samenwerking van de Nederlandse overheid met PDP’s wordt lokale
ontwikkeling en productie van producten gestimuleerd en
ingezet op de toegankelijkheid en betaalbaarheid van de
(eind)producten. Tot slot zal Nederland verdergaande
samenwerking nastreven met de private sector om tot
innovatieve oplossingen op terreinen waar Nederland
traditioneel sterk in is, zoals distributie, transport en
e-health.
• Als voorvechter van mensenrechten en het recht op
gezondheid voor iedereen zal Nederland zich in
internationale fora inzetten voor het zorgdragen voor
toegang voor de meest gemarginaliseerde groepen (‘last
mile’). Mede op basis van zijn positie als een van de grootste
donoren op het gebied van moderne anticonceptie en
andere reproductieve gezondheidsproducten, evenals
ervaring en expertise op het gebied van distributie­
systemen, zal Nederland bijdragen aan goed functionerende
en gecoördineerde nationale distributiesystemen voor
essentiële medicijnen, vaccins en gezondheidsproducten,
waaronder specifiek voor moderne anticonceptiemiddelen,
en gericht op het bereiken van de ‘last mile’.

Mede op basis van de Nederlandse positie als een van de
grootste donoren op het gebied van moderne anticonceptie en
andere reproductieve gezondheidsproducten heeft Nederland
internationale toegevoegde waarde als het gaat om het
zorgdragen voor toegang voor de meest gemarginaliseerde
groepen (‘last mile’). Daarbij werkt Nederland nauw samen met
VN instellingen zoals het UNFPA en het VN-programma dat
zich inzet voor de aidsbestrijding (UNAIDS), maatschappelijke
organisaties en de private sector. Ook zijn goede ervaringen
opgedaan in de samenwerking met Product Development
Partnerships (PDP’s), publiek-private samenwerkingen zonder
winstoogmerk, gericht op het versnellen van de ontwikkeling
en beschikbaarheid van producten die waarschijnlijk geen
particuliere investeringen zullen aantrekken terwijl ze nog
ontwikkeld worden.79

• In het kader van (een gezamenlijke, Europese agenda voor)
open strategische autonomie zal Nederland als onderdeel
van de beleidsagenda pandemische paraatheid ook
investeren in leveringszekerheid van medische producten
en andere tegenmaatregelen in geval van een pandemie. Er

79

80

• In het kader van gelijkwaardige toegang tot vaccins zet
Nederland zich, naast het bevorderen van lokale productie
en het verbeteren van country readiness80 ook in voor het
beschikbaar stellen van eventueel overschot aan vaccins
voor donatie aan landen die daar behoefte aan hebben.

zal als verbinder worden verkend welke internationale
afspraken kunnen worden gemaakt. Daarnaast wordt ook
ingezet op bredere internationale samenwerking met
landen die een belangrijke rol spelen in de productie van
grondstoffen en eindproducten.
• Nederland zet zich als vernieuwer in op internationale
samenwerking op kennis en innovatie, onder andere met
investering in het EU Horizon programma Pandemic
Preparedness, intensivering van de samenwerking met de
Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI)81, en
versnelling van de ontwikkeling van geneesmiddelen in
samenwerking met de LSH-sector. Nederland kan hierbij
ook bijdragen aan snellere, rechtvaardige en betaalbare
toegang tot medische producten door middel van het
vrijwillig delen van technologie en know-how om lokale
productiecapaciteit op te bouwen of te benutten.
• Nederland investeert als verbinder ook in het Financial
Intermediary Fund (FIF) for Pandemic Prevention, Preparedness and
Response (PPR)82. Het FIF zal naar verwachting extra, op
lange termijn toegewijde middelen voor pandemische
paraatheid en respons (PPR) brengen, landen stimuleren
om meer in PPR te investeren en de coördinatie tussen
partners verbeteren. Nederland houdt hierbij scherp oog
voor complementariteit met andere bestaande fondsen en
initiatieven.83 Het FIF biedt de wereldwijde gemeenschap
een samenwerkingsplatform om de hoognodige aandacht
op hoog niveau te concentreren en aanvullende lange-­
termijn financiering te bieden om de PPR-capaciteiten in
lage- en middeninkomenslanden te versterken en kritieke
lacunes aan te pakken84.

81

82

83
84

Product Development Partnerships IV Fund – PDP IV (RVO.nl)

Verzamelbrief COVID-19 van 30 mei 2022 | Brief | Rijksoverheid.nl

22 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

De Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI) is een
internationale alliantie die donaties ontvangt van openbare, particuliere,
filantropische en maatschappelijke organisaties om onafhankelijke
onderzoeksprojecten te financieren voor de ontwikkeling van vaccins tegen
opkomende infectieziekten (EID). De Nederlandse regering (VWS) heeft
reeds € 50 mln. aan financiering verstrekt voor CEPI’s investeringen in
COVID-19-vaccin R&D voor 2020-21 (Kamerstuk 25295, nr. 249). Voor
2023-2026 is een bijdrage van EUR 3 miljoen per jaar, EUR 12 miljoen in
totaal, voorzien.
Het FIF heeft tot doel lage- en middeninkomenslanden te helpen PPR te
versterken en bestaande capaciteitslacunes in kerndomeinen van de
International Health Regulations (2005) op nationaal, regionaal en
mondiaal niveau op te vullen.
Financial Intermediary Fund for Pandemic Prevention, Preparedness and
Response (worldbank.org)
FAQs: Financial Intermediary Fund for Pandemic Prevention, Preparedness
and Response (worldbank.org)

b)

Speerpunt: versterkte internationale inzet op
anti­microbiële resistentie en zoönosenbeleid

Een van de belangrijkste wereldwijde bedreigingen voor de
volksgezondheid is antimicrobiële resistentie85 (AMR), wat
door de WHO ‘the silent pandemic’ wordt genoemd.86
Antimicrobieel resistente organismen komen voor in mensen,
dieren, voedsel, planten en het milieu (in water, bodem en
lucht).87 Door toenemende onderlinge afhankelijkheid van
risicofactoren wordt dit vraagstuk steeds urgenter. AMR en
klimaatverandering versterken elkaar. AMR veroorzaakt circa
1,3 miljoen directe doden per jaar en bijna 5 miljoen doden
worden geassocieerd aan resistente infecties.88 Antimicrobiële
resistentie treft onevenredig veel kinderen, vooral
pasgeborenen overlijden vaker aan neonatale sepsis
veroorzaakt door resistente bacteriële infecties.89 Zelfs in
Nederland, gidsland als het gaat om het gebruik van
antibiotica, neemt AMR toe. Het aanpakken ervan kan volgens
de Wereldbank zeer kosteneffectief zijn, met een rendement
op investering van 88 procent per jaar. Toegang tot effectieve
antimicrobiële middelen, met name essentiële antibiotica90, is
ook cruciaal om infectieziekten te kunnen bestrijden en
voorbereid te zijn op een toekomstige pandemie.
Een andere belangrijke grensoverschrijdende gezondheids­
bedreiging is zoönosen. Experts wijzen erop dat de kans het
grootst is dat een volgende uitbraak met pandemisch
potentieel in het buitenland begint. Er zijn veel verschillende
oorzaken van zoönosen, waaronder landgebruik, landbouw en
internationale reizen en handel.91 Klimaatverandering brengt
ook nieuwe risico’s op ziekteverspreiding door teken en
muggen met zich mee en toenemende resistente
ziekteverwekkers. De COVID-19 pandemie heeft laten zien dat
een zoönose wereldwijd tot ontwrichtende situaties kan
leiden. Het kabinet zet zich daarom in om zo’n situatie in de
toekomst zoveel mogelijk te voorkomen. De expertgroep
85

86
87
88
89
90
91

Antimicrobiële stoffen, vormen de basis voor de moderne geneeskunde, die
sterk op antibiotica leunt. Door AMR kunnen sommige infecties slecht, of in
sommige gevallen helemaal niet meer, worden behandeld. Behandelingen
en operaties die nu gewoon zijn, zullen in de toekomst een extra groot
gezondheidsrisico met zich meebrengen
De WHO heeft AMR als een van de top 10 wereldwijde bedreigingen voor de
volksgezondheid verklaard.
NWA Dartbac – New material technologies to combat AMR (nwa-dartbac.nl)
Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic
analysis (TheLancet.com)
GARDP study reveals that babies are increasingly dying of neonatal sepsis
caused by drug-resistant bacterial infections (GARDP.org)
The WHO essential medicines list antibiotic book: Improving antibiotic
awareness (who.int)
Preventing the next pandemic: Zoontic diseases and how to break the chain
of transmission (unep.org)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 23

ondersteunen van de Quadripartite95 en het Antimicrobial
Resistance Multi-Partner Trust Fund.96

6.3 Het adresseren van de impact van
klimaatverandering op volksgezondheid en
vice versa

• Naast inzet op het tegengaan van klimaatverandering wordt
op het gebied van intensivering van de internationale
samenwerking op AMR en zoönosenbeleid als verbinder
gewerkt aan de Nederlandse aansluiting bij verschillende
Europese gezondheids- en onderzoekprogramma’s zoals de
deelname aan de EU Joint Action Antimicrobial Resistance en de
EU Joint Action Surveillance, dat lidstaten moet helpen bij het
implementeren van een Europees gedigitaliseerd integraal
surveillance­systeem, en de deelname aan de One Health
European Joint Programme (2018-2023), om de
onderzoeksagenda’s en prioriteiten op het gebied van
zoönosen, AMR en emerging threats (opkomende
bedreigingen) in de EU beter af te stemmen. In het
Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid97 geeft het
kabinet aan hoe de komende jaren het zoönosenbeleid
verder wordt versterkt, met veel aandacht voor het
internationale speelveld en de link met de beleidsagenda
pandemische paraatheid van het kabinet.

De komende jaren is het van groot belang om een overstap te
maken richting het voorkomen van grensoverschrijdende
gezondheidsrisico’s en pandemieën door het aanpakken van
de onderliggende oorzaken.

zoönosen92 adviseert aan te sluiten bij internationale
inspanningen op het gebied van One Health.
Nederland heeft de afgelopen jaren een internationaal profiel
op het gebied van AMR en zoönosen opgebouwd waar op
relevante wijze op kan worden voortgebouwd. Nederland heeft
de wereld wat te bieden op het gebied van AMR en zoönosen
en zelf veel te verliezen; onze inspanningen binnen Nederland
hebben weinig nut als de problemen op internationaal niveau
niet goed wordt aangepakt. Daarnaast vraagt de toegenomen
dreiging van complexe gezondheidsdreigingen om een bredere
focus en betere link met water, voedsel en klimaat.
AMR en zoönosen kunnen alleen effectief door internationale,
multisectorale samenwerking worden aangepakt. Nederland
geeft daarom expliciet aandacht aan AMR en zoönosen op
basis van de OneHealth benadering en het bredere klimaat
perspectief.

Eerste handelingsperspectief:
• Op basis van de unieke Nederlandse internationale positie
op het gebied van AMR kan Nederland als verbinder een
relevante rol spelen bij het genereren van steun voor
internationale afspraken en maatregelen op deze problematiek. Nederland is op dit onderwerp actief in diverse
internationale gremia, waaronder specifiek gericht op AMR.
Nederland zal daarom in de EU, VN, WHO, Quadripartite93
OESO, Codex Alimentarius94 en andere internationale
verbanden een actieve rol spelen bij de invulling van de
internationale agenda op het gebied van AMR, door middel
van het behartigen van Nederlands beleid en het delen van
kennis en ervaringen. Nederland zal aansluiten bij de
EU-initiatieven en een belangrijke aanjager zijn in het
ontwikkelen van de EU als mondiale speler op AMR,
waaronder met het European Union Action Plan against AMR en
de EU Global Health Strategy.

Nederlandse internationale inzet op AMR en
zoönosen: Nederland vervult al jaren in samenwerking
met internationale partners een leidende rol in de
Global Health Security Agenda ter aanpak van AMR,
zoals in het kader van het 2022 voorzitterschap van
de GHSA-werkgroep voor AMR of de leidende rol
als voorzitter van de werkgroep van de Task Force
AMR van Codex Alimentarius dat de richtlijnen voor
geïntegreerde surveillance van AMR heeft opgesteld.
Verder zijn de ministeries van VWS en LNV recentelijk
gezamenlijk gestart met het vorm gegeven aan
internationale inzet op het terugdringen van zoönosen,
zoals ook beschreven in de internationale dimensie van
het Nationaal actieplan versterking zoönosenbeleid.

Om goed voorbereid te zijn op de gezondheidsrisico’s van de
toekomst, dienen we toe te werken naar een bredere, integrale
benadering waarin over bestaande grenzen heen wordt
gedacht, en waarin rekening wordt gehouden met de drie
planetaire crises – klimaatverandering, verlies aan
biodiversiteit en vervuiling98 – waar we in toenemende mate
mee worden geconfronteerd, en die steeds grotere dreigingen
en risico’s vormen voor zowel mondiale gezondheid als de
volksgezondheidssituatie in Nederland.
Opwarming van de aarde, verlies aan biodiversiteit,
milieuvervuiling, waaronder door CO2-uitstoot, toenemend
landgebruik, ontbossing, waterschaarste en verstoorde
kringlopen (denk aan stikstof), zorgen voor een groeiende
ecologische voetafdruk – ook van en door Nederland99 – en
hebben directe en indirecte gevolgen voor zowel mondiale
gezondheid als de volksgezondheidsituatie in Nederland,
waaronder door hittegolven, tekorten aan water, verspreiding
van infectieziekten zoals zoönosen, toenemende resistente
ziekteverwekkers en verslechtering van voedselzekerheid en
voedselveiligheid. De WHO heeft klimaatverandering
uitgeroepen tot de grootste uitdaging van de 21ste eeuw en
een bedreiging voor de menselijke gezondheid en
ontwikkeling.100

• De aanpak van AMR vraagt om een wereldwijde,
multisectorale aanpak gebaseerd op de One Health
benadering. Nederland zal daarom als voorvechter een
actieve rol spelen in het internationaal stimuleren van de
ontwikkeling van One Health strategieën en het
95
92
93
94

Zoönosen in het vizier (Rijksoverheid.nl)
Quadripartite Memorandum of Understanding (MoU) signed for a new era
of One Health collaboration (who.int)
Codex Alimentarius (fao.org)

96
97

Quadripartite Memorandum of Understanding (MoU) signed for a new era
of One Health collaboration (who.int)
New Multi-Partner Trust Fund launched to combat Antimicrobial Resistance
globally (who.int)
Bestrijding infectieziekten versterkt met Nationaal actieplan zoönosen
(Rijksoverheid.nl)

24 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

WHO en de ‘triple crisis’: Het speciale rapport van de
WHO over klimaatverandering en gezondheid, dat in de
aanloop naar de VN-conferentie over klimaatverandering
(COP26) in Glasgow werd gelanceerd, doet aanbevelingen
voor de wereldwijde gezondheidsgemeenschap op basis
van een groeiend aantal onderzoeken dat de vele en
onlosmakelijke verbanden tussen klimaat en gezondheid
aantoont. Gezondheid heeft verband met alle elementen
van de zogenaamde ‘triple crisis’, veroorzaakt door
milieuvervuiling , klimaatverandering en verlies van
biodiversiteit in combinatie met bodemdegradatie. De
onderlinge verbanden en hun effecten op de gezondheid
worden steeds duidelijker. De COVID-19-pandemie heeft
licht geworpen op de nauwe banden tussen mens, dier en
onze omgeving. Dit vereist een geïntegreerde, holistische
aanpak. De WHO Ministerial Conference on Environment
and Health in 2023 biedt de mogelijkheid om concrete
afspraken te maken over inzet voor het aanpakken van de
triple crisis. Nederland zal hier ook aan deelnemen.
Bron: Towards an outcome of the seventh Ministerial Conference
on Environment and Health, World Health Organization Regional
Office for Europe.

Nederland voert internationaal al een actieve lijn op het gebied
van het tegengaan van klimaatverandering, ontbossing en
behoud en herstel van biodiversiteit.101 Zoals ook naar voren
komt in de internationale klimaatstrategie zal de Nederlandse
mondiale gezondheidsstrategie, met het oog op versterking
van gezondheidssystemen en pandemische paraatheid
wereldwijd, op integrale wijze aandacht besteden aan de link
tussen gezondheid en klimaat. In het kader van de
toenemende noodzaak voor meer aandacht voor preventie
binnen mondiale gezondheid en het voorkomen van
toekomstige grensoverschrijdende gezondheidsrisico’s is
internationale samenwerking en inzet op deze thema’s van
steeds urgenter belang. Gelet op de Nederlandse inzet op het
gebied van verduurzaming van de zorg en de Nederlandse
internationale klimaat- en waterambities, kan Nederland met
name op deze thema’s een relevante bijdrage leveren, mede in
het kader van Health in All Policies.102 Tevens zal worden ingezet
op meer internationale aandacht voor de effecten van
klimaatverandering op gezondheid.

98

Het speciale COP26-rapport ‘Het gezondheidsargument voor klimaat­
verandering’ bevat tien belangrijke aanbevelingen om de gecombineerde
klimaat- en gezondheidscrises aan te pakken. COP26 special report on
climate change and health: the health argument for climate action (who.int)
99 Halveren van de Nederlandse voetafdruk (pbl.nl)
100 Health and climate change (who.int)

101
102

Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid (rijksoverheid.nl)
De KNAW onderzoekt momenteel welke wetenschappelijke kennis er nodig
is op het gebied van planetary health en welke prioriteiten voor kennisontwikkeling er liggen voor Nederland (knaw.nl)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 25

a)

Speerpunt: Internationale verduurzaming en
klimaatbestendig maken van de zorg

De gezondheidszorg wordt geconfronteerd met de effecten
van klimaatverandering op de gezondheid. Daarnaast draagt
de zorgsector als vervuiler zelf bij aan milieueffecten en
klimaatverandering. Klimaatbestendige en duurzame
gezondheidssystemen zijn cruciaal voor een succesvolle
aanpassing aan klimaatverandering in elk scenario, terwijl ze
ook een essentiële rol spelen in koolstofarme duurzame
ontwikkeling en vergroening van toeleveringsketens. Bij de
urgentie van dit vraagstuk past actieve internationale
samenwerking waarin Nederland als kennis- en innovatie land
een bijdrage leveren. Er is internationale belangstelling binnen
en buiten Europa voor de ervaring en kennis van Nederland op
het gebied van duurzame zorgtoepassingen en circulariteit in
de zorg, en wij hebben baat bij de expertise en lessen van
anderen.

Eerste handelingsperspectief:
• Nederland zal zich in multilaterale fora als voorvechter en
verbinder inzetten voor klimaatadaptatie in relatie tot
gezondheid en het bevorderen van duurzame zorg.
Nederland werkt aan klimaatresistentie en verduurzaming
van de zorg, zowel nationaal als internationaal. In VN-, EU-,
OESO- en G20-verband en bij Internationale Financiële
Instellingen zal Nederland als voorvechter en verbinder
pleiten voor internationale samenwerking op dit gebied.
Als onderdeel van de Nederlandse Internationale
Klimaatstrategie zal Nederland voortbouwen op het
internationale COP26103 commitment om concrete stappen
te zetten om klimaatbestendige en duurzame gezondheidssystemen te ontwikkelen. Met het internationale COP26
commitment zet Nederland zich ook in voor het monitoren
van gezondheidsrisico’s in relatie tot klimaatverandering.

103

Het Verenigd Koninkrijk heeft in de aanloop naar de internationale
klimaatconferentie in Glasgow begin november 2021 (COP26) een initiatief
gelanceerd waarbij aan bewindslieden van volksgezondheid wereldwijd is
gevraagd om een commitment aan te gaan op het bevorderen van
duurzame en klimaatresistente gezondheidszorg.

Nederlandse COP26 commitments: In samenwerking
met de WHO heeft het Verenigd Koninkrijk in de
aanloop naar de internationale klimaatconferentie
in Glasgow in 2021 (COP26) een initiatief gelanceerd
waarbij aan landen wereldwijd is gevraagd om een
commitment aan te gaan op het bevorderen van
duurzame en klimaatresistente gezondheidszorg.
Nederland steunt dit initiatief met inzet op de volgende
ambities:

• Met de Internationale Klimaatstrategie, de Green Deal
Duurzame Zorg104 en het innovatievermogen van Nederland
zal als vernieuwer worden ingezet op het uitwisselen van
kennis en ervaring op het gebied van de link tussen
gezondheid en klimaat. Hierbij zal o.a. de input van
Nederlandse kennisinstellingen, bedrijven en organisaties,
waaronder jongerenvertegenwoordigingen, een belangrijke
rol spelen.

b)
Klimaatresistentie
1. Ervoor te zorgen dat gezondheidsrisico’s een
integraal en belangrijk aspect blijven van de
Nationale Adaptatie Strategie van Nederland
2. Systematisch gezondheidseffecten te monitoren in
Nederland die gerelateerd zijn aan klimaatverandering
3. Regelmatig (ten minste elke vier jaar) een
beoordeling te maken van de kwetsbaarheden van
klimaatverandering op het terrein van gezondheid
voor de Nederlandse bevolking
4. De voorbereiding van de zorgsector te stimuleren
op verwachte effecten van klimaatverandering in
Nederland in de komende tientallen jaren, in het
bijzonder (gezondheidseffecten van) hitte, stijgend
zeewater, droogte en extreem weer, waaronder
overstromingen
5. Indien nodig te overwegen specifieke gezondheids­
actieplannen te maken als onderdeel van de
Nationale Adaptatie Strategie om gezondheidsrisico’s
te verminderen en/of de voorbereiding van de
zorgsector te coördineren of te faciliteren
Duurzame zorg
1. Regelmatig (ten minste elke vier jaar) een
beoordeling uit te voeren van de ecologische
voetafdruk (Inclusief broeikasgassen) van de
zorgsector, inclusief de aanbodketen
2. De zorgsector te ondersteunen om duurzame
zorg te leveren (door te focussen op zorgpaden,
duurzame behandelrichtlijnen en ontwikkeling van
CO2-emissie arme alternatieven)
3. De ontwikkeling van een duurzame en koolstof­emissie
arme aanbodketen voor de zorg te faciliteren

Speerpunt: Internationale acties op klimaat, water
en voedsel

Nederland zet zich met deskundigheid en technologie tevens
in voor verbeterd waterbeheer, drinkwater, sanitaire
voorzieningen en voorlichting over hygiëne; toegenomen
voedsel­zekerheid en voedselveiligheid; toegenomen
weerbaarheid tegen klimaatverandering en tegengaan van
klimaatverandering; en duurzaam gebruik van natuurlijke
hulpbronnen. In toenemende mate wordt ingezet op
financiering van programma’s waarin oog is voor de
dwarsverbanden die tussen deze mondiale uitdagingen
bestaan.105
Schoon water en gezonde en voedzame diëten zijn essentieel
voor een goede gezondheid. De druk op water en
voedselvoorziening neemt toe door klimaatverandering, een
groeiende bevolking, toenemende consumptie, schadelijke
productiestructuren, toenemende vervuiling en urbanisatie.
Schattingen geven aan dat als de huidige trends doorzetten, in
het jaar 2050 45% van het wereldwijde inkomen, 52% van de
wereldbevolking en 40% van de graanproductie in gevaar
zijn.106 Op dit moment leven al meer dan twee miljard mensen
in landen waar de beschikbaarheid van zoet water onder druk
staat, en de verwachting is dat in 2030 de vraag naar water
bijna overal ter wereld veel hoger zal zijn dan de
beschikbaarheid. Tegen 2050 leeft twee-derde van de
wereldbevolking naar verwachting in steden, waarvan 800
miljoen mensen in steden die kwetsbaar zijn voor
zeespiegelstijging.
Toegang tot veilig drinkwater en sanitatie en een gezonde,
duurzame, veilige en betaalbare voeding zal steeds verder
onder druk komen te staan, terwijl dit sociaaleconomische

hoekstenen zijn en voorwaardenscheppende factoren voor
goede gezondheid. Diarree door vervuild water is een van de
belangrijkste oorzaken van kindersterfte. Elke dag sterven
bijna 1.000 kinderen als gevolg van vermijdbare diarreeziekten
die verband houden met water en sanitaire voorzieningen.
Overstromingen en andere water-gerelateerde rampen zijn
verantwoordelijk voor 70 procent van alle sterfgevallen als
gevolg van natuurrampen.107 Daarmee is toegang tot veilig
drinkwater en goede sanitaire voorzieningen letterlijk een
kwestie van leven en dood. Duurzaam en inclusief waterbeheer
is noodzakelijk om toegang tot water, sanitatie en gezonde
voeding en duurzame voedselsystemen te kunnen garanderen.
Toegang tot schone, duurzame en betaalbare energie is nauw
verbonden met gezondheid. Jaarlijks sterven naar schatting
van de WHO 3,8 miljoen mensen door luchtvervuiling als
gevolg van het koken op hout en houtskool. Wereldwijd
hebben 2,4 miljard mensen geen toegang tot moderne schone
kookoplossingen.
Vooral vrouwen en kinderen lopen grote risico’s omdat zij
verantwoordelijk zijn voor het koken en verzamelen van
brandhout. Toegang tot moderne schone kookoplossingen is
met name beperkt voor mensen in Afrika (90% geen toegang)
en Zuidelijk Azië (75% geen toegang).

Eerste handelingsperspectief:
• Nederland zal als vernieuwer relevante expertise delen op
het gebied van het vergroten van de waterzekerheid en
waterveiligheid.108 De Nederlandse aanpak van waterbeheer is een preventieve, integrale en adaptieve aanpak,
gericht op de langere termijn, die waardevol is om te delen
met andere landen. Nederland zet zich met vernieuwende
Nederlandse kennis en ervaring sterk in op verbeterde
voorzieningen voor water, sanitatie en hygiëne (WASH),
geoptimaliseerd watergebruik in de landbouw, en een
verbeterde waterveiligheid. Het kabinet draagt bij aan
toegang tot drinkwater en sanitatie op scholen en zorg­
instellingen, zodat ziektes worden voorkomen en
­menstruerende meisjes naar school blijven gaan. Tussen
2016 en 2030 zal ons land 30 miljoen mensen toegang
geven tot schoon drinkwater, en 50 miljoen mensen
toegang tot sanitaire voorzieningen. Ook dragen we tot

104

Bron: Commitment COP 26 | Nederland | Publicatie |
Rijksoverheid.nl

26 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

Met de Green Deal-aanpak probeert de overheid vernieuwende duurzame
initiatieven de ruimte geven.
105 Duurzame ontwikkeling, voedselzekerheid, water en klimaat
(rijksfinancien.nl)
106 Water and Sanitation – United Nations Sustainable Development (un.org)

107
108

Water and Sanitation – United Nations Sustainable Development (un.org)
Nederlandse Internationale Waterambitie (NIWA) (partnersvoorwater.nl)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 27

gebruikt.110 Tijdens de Food Systems Summit 2021 zijn concrete
routes afgesproken om voedselsystemen te versterken,
kleine boeren weerbaarder te maken en huishoudens
toegang te laten hebben tot duurzame, betaalbare en
gezonde voeding. Het kabinet stelt extra budget
beschikbaar voor voedselzekerheid (oplopend tot EUR 100
miljoen structureel), om toegang tot voedsel voor mensen
in klimaatkwetsbare regio’s te vergroten.
We zetten in op verhoogde weerbaarheid van boer(inn)en in
met name de Sahel en de Hoorn van Afrika door de
productiviteit te verbeteren en voedselsystemen duurzamer
te maken. Met het extra budget worden op jaarbasis de
komende jaren gemiddeld vier miljoen mensen extra direct
bereikt met activiteiten gericht op toegang tot betere
voeding, twee miljoen kleinschalige voedselproducenten
extra direct bereikt met activiteiten gericht op het verhogen
van productiviteit/inkomen en gaat een miljoen hectare
landbouwgrond extra duurzamer gebruikt worden.

2030 bij aan verbeterd stroomgebied beheer en veilige
delta’s voor in totaal 20 miljoen mensen.
• De UN 2023 Water Conference biedt een unieke kans om als
verbinder en vernieuwer bij te dragen aan innovatie en
kennisuitwisseling in de watersector. ‘Water for Health: Access
to safe drinking water, hygiene and sanitation’ zal een van de
thema’s van de interactieve dialogen van conferentie zijn.
Nederland als co-hosts van de conferentie, moedigt
verbintenissen met meerdere stakeholders aan. De co-hosts
streven ernaar dat er gezamenlijk actie wordt ondernomen
voor het behalen van de internationaal overeengekomen
watergerelateerde doelstellingen, inclusief de daarin
opgenomen SDGs.109

Nederland als co-host van de UN Water Conference:
Op 22-24 maart 2023 vindt de UN Water Conference
plaats in New York. Volgens het visie-statement van de
conferentie is water is een fundamenteel onderdeel van
alle aspecten van het leven, onlosmakelijk verbonden
met de drie pijlers van duurzame ontwikkeling. Het is
cross-cutting en heeft nauwe banden met onder meer
klimaat en gezondheid. De aanhoudende water- en
sanitatiecrisis is een bedreiging voor iedereen, ook
in het kader van gezondheidsrisico’s. De COVID-19pandemie heeft onze gezamenlijke kwetsbaarheden
verder blootgesteld. De co-hosts zetten erop in
dat er met de conferentie gezamenlijk actie wordt
ondernomen om de internationaal overeengekomen
watergerelateerde doelen te behalen, inclusief die van
de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling voor
duurzame ontwikkeling.

• Het kabinet investeert als voorvechter bovendien extra in
een gezonde leefomgeving in de armste landen door tot
2030 in totaal 100 miljoen mensen te toegang te
verschaffen tot elektriciteit en oplossingen voor schoon
koken, op basis van hernieuwbare energie. Dat betreft
onder andere de bevordering van artisanale verbeterde
kooktoestellen met schoorsteen, maar ook
biogassystemen en hoog efficiënte, emissie-arme
kooktoestellen op basis van biomassa pellets. Dit draagt bij
aan grote gezondheidswinst, vooral voor vrouwen en
kinderen, en bespaart de wereld toekomstige kosten voor
klimaatadaptatie. Daarnaast vraagt het kabinet om
verhoogde internationale aandacht voor schone
elektriciteitsvoorziening van gezondheidscentra o.a. via het
Health and Energy Platform of Action.

Bron: sdgs.un.org/conferences/water2023

• Nederland steunt als voorvechter het recht op schoon en
veilig water en het recht op gezonde voeding in
ontwikkelingslanden, onder andere door te helpen bij het
opstellen en uitvoeren van Nationale Adaptatie Plannen
(NAP). In het kader van toenemende waterschaarste wordt
ook bijgedragen aan optimalisering van watergebruik in de
landbouw, waar 70% van het beschikbare zetwater wordt
109

Announcement: Proposal by Co-hosts for themes of the interactive
dialogues of the UN 2023 Water Conference (un.org)

7 Coherentie en coördinatie
Met deze strategie zetten we in op zowel inhoudelijke ambitie
en op verbeterde operationele structuren zodat er betere
coördinatie ontstaat en meer coherentie van beleid. Om
invulling te kunnen geven aan de Nederlandse inzet op
mondiale gezondheid als multidimensionaal vraagstuk
– inclusief de samenhang van de verschillende SDGs en met
oog voor de belangen van de minst ontwikkelde en lage
inkomens landen – is het noodzakelijk om coherenter beleid te
voeren. Dit vergt nauwere samenwerking en coördinatie op
verschillende niveaus – interdepartementaal, intersectoraal en
internationaal, maar ook beleidscoherentie voor ontwikkeling,
met inachtneming van de belangen van OS landen (SDG 17.4)
en milieu en klimaat (in lijn met de Interdepartementale
Klimaat Strategie).
De AIV stelt in zijn advies terecht dat, om een effectieve
bijdrage aan mondiale gezondheid te kunnen leveren,

110

Nederland ook het eigen huis op orde moet hebben. Een
kabinets­brede en coherente benadering van mondiale
gezondheid vraagt een nieuwe manier van (samen)werken
tussen departementen maar ook met andere partners. Het
vraagt een heldere verdeling van taken en
verantwoordelijkheden.
Deze strategie biedt hiervoor een eerste kader, tegelijkertijd
benadrukt het kabinet dat dit tijd vergt en het deze strategie
ook ziet als de start van een proces om dit te versterken.
Hierbij gaat het kabinet uit van de leidende principes zoals
deze ook benadrukt zijn in het AIV-advies:
• One Health: One Health is een geïntegreerde, verbindende
aanpak die gericht is op het duurzaam in balans brengen en
optimaliseren van de gezondheid van mens, dier en
ecosystemen. Het erkent dat de gezondheid van mensen,

Towards a water and food secure future: Critical perspectives for policy-makers (fao.org)

28 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 29

gedomesticeerde en wilde dieren, planten en de ruimere
omgeving (inclusief ecosystemen) nauw met elkaar
verbonden en onderling afhankelijk zijn.111,112
• Health in all Policies: opname van gezondheidsoverwegingen
in alle beleidsvorming van alle verschillende sectoren die
van invloed zijn op de gezondheid, zoals macro-economisch
beleid, transport, landbouw, landgebruik, huisvesting,
sociale zekerheid, openbare veiligheid en onderwijs. Vice
versa dienen bij de beleidsvorming op het gebied van
gezondheid en preventie onderliggende vraagstukken als
klimaat, duurzaamheid en bestaanszekerheden
meegenomen te worden. Nederland kan hierbij
voortbouwen op reeds opgedane kennis en ervaring met de
One Health aanpak, zoals het werken in een
zoönosenstructuur113.
• Beleidscoherentie voor ontwikkeling; Do no harm (en waar
mogelijk do good); beleid mag geen afbreuk doen aan de
hier geformuleerde mondiale gezondheidsinzet, niet hier in
Nederland maar ook niet in andere landen. Nederland heeft
sinds 2016 een actieplan “beleidscoherentie voor
ontwikkeling”, waarin expliciet wordt ingegaan op het
terugbrengen van negatieve effecten van Nederlands beleid
op lage inkomens landen. In de BHOS nota “Doen waar
Nederland goed in is”, is expliciet het belang van de
mondiale gezondheidsstrategie voor het tegengaan van
vaccin- en gezondheidsongelijkheid genoemd. In het
nieuwe actieplan zal hier ook op in worden gegaan.
• Contextspecifieke en vraag gestuurde benadering:
gezondheidsuitdagingen en de manier waarop deze het
beste aangepakt kunnen worden verschillen per context.
Het Nederlandse postennet speelt daarom een belangrijke
rol, om een specifieke context beter te begrijpen en
effectiever te kunnen zijn met de Nederlandse
gezondheidsinzet. Hierbij moet niet het aanbod maar de
vraag leidend zijn.

111

Tripartite and UNEP support OHHLEP’s definition of “One Health” (who.int)
De Codex Alimentarius (FAO/WHO) hanteert de volgende definitie, zoals
door de Codex Alimenstiru Commissie (189 landen) is afgestemd: Een
collaboratieve, multisectorale en transdisciplinaire aanpak die werkt met als
doel het bereiken van optimale gezondheidsresultaten, erkennend de
onderlinge verbondenheid tussen mensen, dieren, planten en hun gedeelde
omgeving.
113 Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid (Rijksoverheid.nl)
112

Nederland werkt hiertoe nauw samen met andere actoren,
waaronder lokale maatschappelijke organisaties en met
name jongerenorganisaties en de jongerenambassadeur
voor SRGR en bodily autonomy.

en de Taskforce Healthcare. Transformerende partnerschappen
tussen de overheid, het bedrijfsleven, kennisinstituten en het
maatschappelijk middenveld, waaronder jongerenorganisaties,
zijn belangrijker dan ooit.

Het ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) en het ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) vervullen
gezamenlijk een coördinerende rol. Hiertoe richten we
verschillende structuren en samenwerkingsverbanden in, en
zal sterker worden gestuurd op het bevorderen van
internatio­nale coherentie via de EU, multilaterale instellingen
en samenwerking met andere landen.

Vanuit de inzet op betekenisvolle jongerenparticipatie en
gezien het belang van gezondheid in den brede voor jongeren
wereldwijd, zal binnen de Global Health Hub aandacht zijn voor
actieve betrokkenheid en inbreng van jongeren. Een
jongerenadviesorgaan, bestaande uit internationale jongeren
met expertise op diverse gezondheidsthema’s, zal het
partnernetwerk adviseren in de uitvoering van de mondiale
gezondheidsstrategie.

a)

Interdepartementale Stuurgroep – ter bevordering
van interdepartementale coherentie

Voor het bevorderen van interdepartementale samenwerking
en het waarborgen van coherent kabinetsbeleid zal er onder
gezamenlijke leiding van BZ en VWS een kwartaaloverleg
worden gehouden tussen relevante departementen (o.a. BZK,
DEF, EZK, FIN, IenW, LNV en OCW), waarbij zal worden
gesproken over de voortgang, mogelijkheden tot
samenwerking en knelpunten van de Nederlandse mondiale
gezondheidsstrategie. Ook de Permanente
Vertegenwoordigingen van Nederland bij de VN, de WHO,
OESO, de NAVO en de EU (New York, Genève, Parijs, Brussel)
worden hierbij, waar nodig, nauw betrokken om ook in
multilaterale en Europese gremia ons beleid coherent uit te
dragen. Daar waar het lidmaatschap van de multilaterale
organisaties ook de landen in het Caribische deel van het
Koninkrijk omvat, zal de inzet conform bestaande
afstemmingsprocessen worden afgestemd met deze landen.
Hiernaast zal de samenwerking met de Caribische landen
worden gezocht bij de uitwerking van deze strategie, daar waar
het de specifieke belangen van de landen raakt.

b)

Nederlandse Global Health Hub – ter bevordering
van intersectorale coherentie

Voor het bevorderen van intersectorale samenwerking zal een
Nederlandse Global Health Hub worden opgezet. Een Global
Health Hub verenigt alle relevante actoren en sectoren, zoals
kennisinstituten en -platforms, academici, ngo’s, topsectoren,
vernieuwers en denktanks op het gebied van verschillende
facetten van mondiale gezondheid. Dit netwerk biedt
(mondiale) gezondheidsactoren in Nederland de kans om
krachten te bundelen en samen verder invulling te geven aan
deze strategie. Hierbij bouwen we voort op bestaande
samenwerkingsverbanden zoals de Dutch Global Health Alliance

30 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

c)

Vanuit het beleid voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking richt de uitvoering van de
strategie zich op de landen en regio’s zoals vastgesteld in de
beleidsnotitie “Doen waar Nederland goed in is”114. Daarnaast
investeren we in strategische samenwerking met landen die
een belangrijke rol spelen op het gebied van mondiale
gezondheid. Dit kan per prioriteit verschillen, maar ook hier
wordt nadrukkelijk gezocht naar kruisverbanden en
coherentie.

Internationale samenwerking – ter bevordering van
internationale coherentie

Voor het bevorderen van internationale coherentie werkt
Nederland nauw samen met andere landen, binnen en buiten
de EU, WHO/VN organisaties, de OESO, de NAVO,
internatio­nale financiële instellingen zoals de Wereldbank, de
G20, mondiale gezondheidsfondsen, filantropen die actief zijn
op het gebied van mondiale gezondheid, internationale ngo’s
en internationale kennisinstituten.
De EU heeft een centrale rol waar het gaat om het versterken
van internationale samenwerking op gezondheidsvlak binnen
Europa (EU Gezondheidsunie, HERA) en ontwikkelt zich tot een
steeds grotere speler op het gebied van mondiale gezondheid.
De EU speelt een belangrijke rol binnen de VN en de WHO,
neemt deel aan discussies en onderhandelingen binnen fora
als de G7, de G20 en het Global Health Security Initiative. Een groot
deel van de Nederlandse inzet op het gebied van mondiale
gezondheid vindt daarom plaats in EU-verband. In de
uitwerking van de strategie zal nadrukkelijk worden gekeken,
op de verschillende prioriteiten, hoe samenwerking met de EU
als ook afstemming van prioriteiten en rolverdeling kan
worden versterkt en de middelen en slagkracht van de EU
beter kunnen worden benut. Waaronder via Team Europe
Initiatives. In het bijzonder zal aandacht worden besteed aan
synergie met de EU Global Health Strategie en de
gezondheidsstrategieën van andere Europese lidstaten.

114

Er wordt gefocust op 22 landen in deze regio’s, zoals beschreven in de
Beleidsnotitie Doen waar Nederland goed in is, Strategie voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking (overheid.nl)

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 31

In het kader van de inzet op versterking van de mondiale
gezondheidsinfrastructuur en het belang van een slagkrachtige
WHO wordt de samenwerking met de WHO geïntensifieerd en
ook vanuit de VWS begroting met extra structurele bijdragen
ondersteund. In het allocatieplan/partnerschapsprogramma
voor 2022/2023 bedraagt de Nederlandse bijdrage in totaal
bijna EUR 4 miljoen aan de WHO met strategische
doelstellingen op onder andere IHR, crisisparaatheid, toegang
tot medicijnen, en AMR. Er wordt gewerkt aan een nieuw
partnerschapsprogramma met de WHO voor 2024-2028 en
gekeken of deze kan worden versterkt op basis van de gestelde
inzet in deze strategie. Ook blijft Nederland het AMR Multi
Partner Trust Fund van de WHO en de Quadripartite
ondersteunen ter ondersteuning van de aanpak van AMR in
lage- en midden­inkomenslanden. Nederland zal daarnaast een
meerjarige bijdrage leveren aan de Coalition for Epidemic
Preparedness Innovations (CEPI) en een investering in het EU
Horizon-­programma Pandemic Preparedness.
Nederland zal tevens in 2022 een bijdrage leveren aan het
Financial Intermediary Fund (FIF) for Pandemic Prevention,
Preparedness and Response (PPR). Dit geschiedt met zowel ODA
(BHOS) als non ODA (VWS) middelen, pandemie­paraatheid is
immers zowel in het belang van Nederland als van
ontwikkelingslanden.

8 Mensen en middelen
Nederland zal door strategischer te opereren – met versterkte
interdepartementale, intersectorale en internationale
samenwerking en een geïntegreerde aanpak – zowel een
efficiëntere als effectievere bijdrage kunnen leveren op het
gebied van mondiale gezondheid. Hierbij wordt ook gebruik
gemaakt van de EU voor extra instrumentarium en slagkracht.
Op basis van verdere uitwerking zal opnieuw gekeken moeten
worden naar de benodigde middelen. Vooralsnog worden voor
de komende onderdelen de volgende middelen beschikbaar
gesteld:
Binnen de begroting van BHOS worden intensiveringen
voorzien voor mondiale gezondheid die oplopen van
106 miljoen euro in 2023 naar 125 miljoen euro in 2026.
Daarmee komt het budget voor mondiale gezondheid en
SRGR voor 2023 uit op 530 miljoen euro. Met de
intensiveringsmiddelen wordt extra ingezet op het versterken
van gezondheids­systemen, met focus op primaire
gezondheidszorg en SRGR, via internationale organisaties en
fondsen zoals de WHO en de Global Financing Facility (GFF), maar

Voor de uitvoering van de mondiale gezondheidsstrategie
wordt onder andere gebruik gemaakt van de capaciteit van de
ministeries van BZ en VWS in Den Haag en het bestaande
Nederlandse postennetwerk, waarbij capaciteit wordt
uitgebreid op de Permanente Vertegenwoordiging in Genève
alsmede op het ministerie van BZ, waaronder een
coördinerende functie voor uitvoering van de mondiale
gezondheidsstrategie. Ook zullen we strategische
detacheringen binnen de mondiale gezondheidsarchitectuur
onderzoeken.

ook door opschaling van SRGR programma’s die op
landenniveau in onze focuslanden en -regio’s worden
uitgevoerd.
Daarbij geeft het kabinet ook bijzondere aandacht aan de strijd
tegen hiv en aids en TBC. De bijdrage van Nederland aan het
GFATM en aan UNAIDS en WHO worden daarom substantieel
verhoogd. Daarnaast wordt ingezet op versterking van de
innovatiekracht ten behoeve van mondiale gezondheid en
SRGR en primaire gezondheidszorg in het bijzonder. Daarbij
werken we samen met allianties van bedrijven,
kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties om
innovaties in gang te zetten die ook op grote schaal toepasbaar
zijn. Tenslotte wordt meer ingezet op responsieve en
veerkrachtige distributiesystemen onder andere via UNFPA en
wordt het Product Development Programme (PDP) onverkort
voortgezet. Door intensievere inzet op het versterken van
gezondheidssystemen draagt het kabinet ook bij aan het
versterken van pandemische paraatheid en crisisbestendigheid
van ontwikkelingslanden.

32 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030

Vanuit de Internationale Klimaatstrategie accelereert
Nederland wereldwijd de klimaat- en energietransitie door
met publieke middelen meer private financiering te
mobiliseren voor klimaatactie en klimaatadaptatie. In het
kader van financiële ondersteuning voor ontwikkelingslanden
in de klimaattransitie wordt de Nederlandse klimaat­
financiering verhoogd tot ten minste 1,8 miljard euro in 2025.
Er wordt gestreefd naar een verdubbeling van de publieke
adaptatiefinanciering om specifiek de meest kwetsbare
mensen die het hardst worden getroffen door klimaat­
verandering te bereiken en hen een perspectief te bieden op
bestendige, duurzame ontwikkeling. Ook wordt een extra
impuls gegeven aan de ontwikkeling en financiering van
klimaatprojecten door de private sector met onder meer een
vervolg op het succesvolle Dutch Fund for Climate and
Development.

Samen zorgen voor gezondheid wereldwijd | 33

9 Monitoring en evaluatie
a)

Herijkpunt van de strategie in 2025

In 2025 (aan het einde van deze kabinetsperiode) zal
een evaluatie plaatsvinden waarbij wordt gekeken of de
Nederlandse inzet dient te worden bijgesteld op basis
van nieuwe ontwikkelingen, inzichten en ervaringen.
Hierbij wordt rekening gehouden met eventueel
veranderende mondiale trends en dreigingen en
(daarmee) veranderende strategische doelen. Op deze
manier zorgen we ervoor dat de strategie relevant en
effectief blijft, voor nu en in de toekomst.

b)

Rapportage aan de Tweede Kamer

De Kamer wordt geïnformeerd over de voortgang van
de uitvoering van de strategie via bestaande reguliere
(resultaten) rapportages en jaarverslagen en brieven.

Colofon
Beeld: Shutterstock en WHO Photo Library
Dit is een uitgave van:
Ministerie van Buitenlandse Zaken en Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
www.rijksoverheid.nl/bz
Rijnstraat 8
2515 XP Den Haag
Postbus 20061
2500 EB Den Haag
oktober 2022

34 | Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023-2030