GESPREKSNOTITIE
Rondetafelgesprek Pushbacks: “Wat kan Nederland doen om pushbacks tegen te gaan?”
12 januari 2022, 16:00-16:50
Prof. dr. Jorrit Rijpma en dr. Melanie Fink (Universiteit Leiden), namens de Commissie
Meijers
Wij danken de Commissie Justitie en Veiligheid voor haar uitnodiging en aandacht voor deze
materie. Wij zijn blij uit uw vraagstelling “Wat kan Nederland kan doen om pushbacks tegen te
gaan” af te kunnen leiden dat uw Commissie het beginsel van internationaal recht dat nonrefoulement ook van toepassing is aan de grens onderschrijft. Dit beginsel is mede
neergelegd in voor Nederland bindende mensenrechtelijke instrumenten, waaronder het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Europees Handvest van de
Grondrechten, alsmede in Europese grens- en asielwetgeving. Pushbacks schenden niet
slechts het verbod op refoulement, maar ook het verbod op collectieve uitzetting. Dit laatste
verbod is in recente rechtspraak van het Hof van de Rechten van de Mens weliswaar strenger
uitgelegd, maar vereist nog altijd dat er een daadwerkelijke mogelijkheid tot het aanvragen
van asiel aan de grens bestaat.1 Tegelijkertijd zien we wereldwijd, maar ook aan de randen van
de Europese Unie, een fortificatie van grenzen en een veelvuldige praktijk van pushbacks.
Onder het Unierecht is de bescherming van de buitengrenzen een gedeelde
verantwoordelijkheid, maar strikt juridisch gesproken ligt de controle van de buitengrens nog
altijd in handen van de lidstaat wiens grens het betreft. Dat beperkt de mogelijkheden van
Nederland om actief op te treden. Tegelijkertijd zijn die mogelijkheden er wel degelijk, zowel
op politiek als juridisch vlak. Daarnaast, kan Nederland een waarnemende rol spelen wanneer
het middels zijn Koninklijke Marechaussee deelneemt aan gezamenlijke operaties aan de
buitengrenzen gecoördineerd door het Europees Grens- en Kustwachtagentschap (Frontex).
1)

Politiek en Juridisch Niveau

De Nederlandse regering zou zich expliciet moeten uitspreken tegen pushbacks. Idealiter
gaat dit gepaard met ondersteuning van de lidstaten aan de buitengrenzen, op zowel
bilateraal als Europees niveau, om deze landen te ondersteunen bij het voeren van een asielen grensbeleid dat in lijn is met Europese regelgeving. Dit betekent niet slechts het verlenen
van financiële of technische ondersteuning, maar waar mogelijk ook het overnemen van
verantwoordelijkheid voor asielaanvragen.
De Nederlandse regering zou er bij de Europese Commissie op moeten aandringen om
schendingen van het verbod op pushbacks middels de inbreukprocedure (art. 258 VWEU)
voor het Hof van Justitie te brengen en bij het uitblijven daarvan de mogelijkheid van een
statenklacht niet moeten uitsluiten (art. 259 VWEU).2

ND & NT t. Spanje, EHRM , 13 februari 2020, nrs. 8675/15 en 8697/15 en M.K. e.a t. Polen, EHRM 23
juli 2020, nrs. 40503/17, 42902/17 and 43643/17.
2
Zie ook onze notitie over de statenklacht: Opinion of the Meijers Committee on interstate
procedures and the rule of law, 6 november 2019, https://www.commissiemeijers.nl/nl/comment/opinion-of-the-meijers-committee-on-interstate-procedures-and-the-ruleof-law/.
1

De Nederlandse regering zou zeer kritisch dienen te staan tegenover de recente voorstellen
voor noodmaatregelen aan de Belarussische grens, nu deze weliswaar pushbacks afwijzen,
maar wel de mogelijkheid tot het aanvragen van asiel aan de grens in belangrijke mate
beperken.3 Een politieke vraag is waarom de Europese Commissie wel twee
infractieprocedures is gestart tegen Hongarije vanwege pushbacks en een gebrekkige
grensprocedure, en ervoor kiest dat niet te doen tegen Polen en Griekenland.4
De Nederlandse regering zou bij de Commissie aan moeten dringen op het invoeren van een
vorm van voorwaardelijkheid (conditionality) bij het verstrekken van financiële en technische
ondersteuning aan lidstaten bij grensbewaking op voorwaarde dat het grensbeheer van deze
landen in lijn is met Europese regelgeving en dat hierop Europese en nationale monitoring
plaatsvindt.
De Nederlandse regering zou de voorstellen ten aanzien van het vernieuwde Schengen
Mechanisme moeten ondersteunen nu deze voorzien in striktere mensenrechtenmonitoring.5
Aandacht voor pushbacks zou ook meegenomen moeten worden in de zogenaamde
kwetsbaarheidsmonitoring door Frontex.
2)

Preventie op Operationeel Niveau (Frontex optreden)6

Nederland zou bij deelname aan een gezamenlijke operatie gebruik moeten maken van de
mogelijkheid die de Frontex-verordening biedt om input te geven op deze plannen en dienen
aan te dringen op het opnemen van een specifieke procedure voor het omgaan met
mogelijke pushbacks (art. 38, lid 2). Een dergelijke procedure moet garanderen dat:
-

-

de rapportage van incidenten wordt gecommuniceerd aan alle deelnemende lidstaten
(art. 38, lid 3h);
deelnemende lidstaten de mogelijkheid hebben hun zorgen kenbaar te maken en –
indien nodig – de mogelijkheid hebben geen navolging te geven aan operationele
besluiten van de lead-lidstaat (artt. 38, lid 3f and 43, lid 4), dan wel zich zonder
(financiële of andere) consequenties kunnen terugtrekken indien aan de Nederlandse
input geen gevolg wordt gegeven;
evaluatierapporten van gezamenlijke operaties waarin mogelijk pushbacks hebben
plaatsgevonden duidelijk de omstandigheden documenteren die hebben geleid tot
deze schending van mensenrechten, zodat maatregelen genomen kunnen worden om
deze in de toekomst te voorkomen (artt. 38, lid 3i en 47).

Commissievoorstel COM(2021) 752 def. Zie hierover onze brief aan Commissaris Johansson van 14
december
2021:
https://www.commissie-meijers.nl/nl/comment/commission-proposal-onemergency-measures-at-the-belarussian-border/.
4
HvJEU, 17 december 2020 (Zaak C-808/18, Commissie t. Hongarije) en 16 november 2021 (zaak C821/19, Commissie t. Hongarije).
5
Commissievoorstel COM/2021/27. Zie hierover onze brief aan MEP Rapporteur Sara Skyttedal van 12
oktober 2021, https://www.commissie-meijers.nl/nl/comment/letter-on-the-schengen-evaluationmechanism/
6
Alle verwijzingen zijn naar de Verordening over de Europese Kust- en Grenswacht (Verordening
2019/1896). Voor een uitgebreide analyse ten aanzien van de verantwoordelijkheid van het agentschap
zelf met betrekking tot pushbacks verwijzen wij naar onze eerdere notitie van april 2021:
https://www.commissie-meijers.nl/nl/comment/cm2105-frontex-and-pushbacks-obligations-andaccountability/.
3

3)

Interventie op operationeel niveau (Frontex optreden)

Het is belangrijk om aan te tekenen dat de berichten over pushbacks aan de buitengrenzen
van de Europese Unie aan het licht kwamen, niet enkel door het werk van
onderzoeksjournalisten en NGOs, maar ook door de meldingen van deelnemende
kustwachten van Zweden en Denemarken, die weigerden deel te nemen aan pushbacks in
het kader van gezamenlijke operaties onder coördinatie van Frontex. Ten aanzien van
lopende gezamenlijke operaties is het daarom van belang dat:
-

-

iedere zorg met betrekking tot mogelijke pushbacks (zowel specifiek als algemeen)
direct wordt gecommuniceerd aan de bevoegde Frontex coördinerend (artt. 43, lid 3
and 44, lid 3);
deelnemende Nederlandse grenswachten zijn geïnstrueerd bevelen die zouden
kunnen resulteren in pushbacks te negeren;
deelnemende Nederlandse grenswachten in voorkomend geval (disciplinair) worden
gesanctioneerd voor deelname aan pushbacks (artt. 43, lid 5 en 111, lid 7);
gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid Frontex te verzoeken zijn activiteiten te
staken wanneer pushbacks plaatsvinden (art. 46, lid 2).