> Retouradres Postbus 43006 3540 AA Utrecht

Aan de inspecteur-generaal van de Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit
Van de directeur bureau Risicobeoordeling &
onderzoek
Advies over het transport van vleesvarkens en
vleeskuikens bij (extreem) hoge temperaturen

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek
Catharijnesingel 59
3511 GG Utrecht
Postbus 43006
3540 AA Utrecht
www.nvwa.nl
Contact
T 088 223 33 33
risicobeoordeling@nvwa.nl
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161
Datum
5 augustus 2020

Aanleiding
De zomers van 2018 en 2019 kenden beide twee door het KNMI erkende hittegolven
(minimaal 5 dagen ≥25°C en minimaal drie dagen ≥30°C). Diertransporten vinden
in deze weersomstandigheden plaats met een mogelijk risico voor het dierenwelzijn.
De Europese wet- en regelgeving rondom het transport van dieren is beschreven in
de Transportverordening (Verordening (EG) Nr. 1/2005)1 en is van toepassing op
alle gewervelde dieren. Een samenwerking tussen de sectoren heeft geleid tot een
Nationaal Plan voor veetransport bij extreme temperaturen, dat in werking treedt
wanneer volgens de weersvoorspelling van het KNMI in de Bilt een temperatuur van
≥27ºC wordt verwacht. Het Nationaal Plan kent geen wettelijke grondslag. De
huidige Transportverordening kent een open normering. Dit bemoeilijkt het toezicht,
in combinatie met de afwezigheid van een wetenschappelijke onderbouwing van het
Nationaal Plan. Het toezicht is afhankelijk van een dierenarts voor het vaststellen
van de negatieve effecten van diertransporten op de dieren tijdens hoge
temperaturen. Er is behoefte aan onderbouwing van het dierenwelzijnsrisico en
handvatten voor een meer concrete invulling van het toezicht op diertransporten in
de beschreven omstandigheden.
De directie Handhaven van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
heeft aan bureau Risicobeoordeling & onderzoek (BuRO) de volgende vraag gesteld:
Wat zijn de risico’s voor dierenwelzijn van vleesvarkens en vleeskuikens tijdens
transport bij (extreem) hoge temperaturen? Neem hierbij de dierindicatoren om het
welzijn te bepalen mee.
Aanpak
Dit advies richt zich op het transport van vleesvarkens en vleeskuikens, en dan met
name op het transport naar het slachthuis tijdens (extreem) hoge temperaturen
door middel van voertuigen over de weg. Het transport van levende dieren in
Nederland bestaat voor het grootste deel uit varkens en pluimvee.2 Daarnaast zijn
deze dieren gevoeliger voor hoge temperaturen dan sommige andere
productiedieren door hun soort-specifieke fysiologie (Fisher et al., 2009; Renaudeau
et al., 2012), hun onvermogen tot zweten. Bovendien hebben genetische
selectieprogramma’s met een focus op productiekenmerken de gevoeligheid voor
1
2

https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32005R0001:NL:HTML
https://ec.europa.eu/food/sites/food/files/animals/docs/traces_report_annual_2017_eu_nld_eng.pdf
Pagina 1 van 67

hoge omgevingstemperaturen verhoogd vanwege de sterke relatie tussen
productieniveau en warmteproductie (Sandercock et al., 2006; Renaudeau et al.,
2012; Ross et al., 2015; Rioja-Lang et al., 2019). In overleg met de divisies
Handhaven en Keuren is daarom besloten dit advies te richten op het transport van
deze twee diersoorten.
Dit advies beperkt zich tot het bepalen van de invloed van (extreem) hoge
temperaturen op het dierenwelzijn. De effecten van koude zijn geen onderdeel van
dit advies. Het advies richt zich voornamelijk op de situatie in de vrachtwagen. Het
laden en de situatie op de slachterij (stilstaan, wachtruimte) is beperkt
meegenomen.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

De risicobeoordeling is uitgevoerd op basis van de methodiek van EFSA (EFSA,
2009;2012b;2012a),
die
bestaat
uit
een
gevarenidentificatie,
een
gevarenkarakterisering,
een
schatting
van
de
blootstelling
en
een
risicokarakterisering (zie bijlage A).
De
risicobeoordeling
heeft
plaatsgevonden
op
basis
van
(recente)
wetenschappelijke literatuur en relevante data van NVWA, KNMI en Weerplaza.
Voor het literatuuronderzoek van BuRO is in Google, Google Scholar, PubMed en
Scopus gezocht op de – combinatie van – trefwoorden: varken, kip, pluimvee,
pig(s), grower/growing pig, finisher/finishing pig, swine, poultry, broiler, animal,
transport, transportation, temperatuur, temperature, heat, stress, heat stress,
hittestress, thermoregulation, thermoregulatie, thermoneutral zone, upper critical
temperature, welfare, behaviour, behavior, thermal stress, heat load, heat index,
high ambient temperature, extreme temperature(s), microclimate. Er is hierbij
gebruik gemaakt van de sneeuwbalmethode (zoeken via gevonden bronnen).
Daarnaast heeft BuRO gebruik gemaakt van binnen de NVWA beschikbare data van
vleeskuikens uit Pladmin (2017, 2018, 2019) en data van het KNMI en Weerplaza
om de effecten (consequenties voor dierenwelzijn) van transport op vleeskuikens
tijdens hoge temperaturen weer te geven. Het betreft data (temperatuur en
luchtvochtigheid) uit de maanden mei tot en met september. Alleen dagen met een
temperatuur vanaf 20ºC zijn meegenomen in de analyse. Voor het berekenen van
de THI (Temperature Humidity Index) is de formule onderliggend aan de Livestock
Weather Safety index gebruikt. Voor de analyses is gebruik gemaakt van SAS
Enterprise Guide. De piecewise regression is uitgevoerd volgens de aanpak van
Ryan et al. (Ryan et al., 2007).
Ten behoeve van het toetsen van de concept-risicobeoordeling heeft BuRO in april
2020 vier expert consultaties georganiseerd. De experts die zijn uitgenodigd en
hebben deelgenomen zijn geselecteerd omwille van hun expertise in dierenwelzijn
met een focus op transport. Hun commentaar is vervolgens door BuRO gebruikt om
de risicobeoordeling verder aan te scherpen. Een samenvatting van deze expert
consultatie is opgenomen in bijlage E van dit advies.
Tot slot heeft BuRO een rondvraag gedaan binnen het EFSA Animal Health and
Welfare Network naar beschikbare data bij Europese lidstaten ten behoeve van het
onderbouwen van de risicobeoordeling. Hier is geen bruikbare data uit
voortgevloeid. Dezelfde vraag is uitgezet via het European Reference Centre for
Animal Welfare (EURCAW) voor varkens, maar er zijn geen reacties ontvangen.

Pagina 2 van 67

BuRO heeft kennis genomen van het rapport Op de bres tegen hittestress opgesteld
door de Dierenbescherming in samenwerking met Eyes on Animals (2019).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Het literatuuronderzoek, de data-analyse en risicobeoordeling zijn door BuRO
onafhankelijk uitgevoerd.

Datum
5 augustus 2020

Bevindingen

Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Dieren en wet- en regelgeving
•
Vleesvarkens en -kuikens zijn relatief gevoelig voor hittestress door hun
onvermogen tot zweten. Daarnaast is de warmtetolerantie afgenomen door de
selectie op productiekenmerken. Dit kan per genotype verschillen. Ook spelen
andere
dier-gerelateerde
kenmerken,
zoals
lichaamsgewicht
en
gezondheidsstatus een rol.
•
De thermoneutrale zone is de zone waarin de dieren geen noodzaak hebben om
warmteverlies te verhogen, dan wel warmteproductie te verminderen. Voor
vleesvarkens loopt de thermoneutrale zone van 16ºC–22,9ºC en kent die een
bovengrens van 23ºC–25,5ºC. Voor vleeskuikens ligt die thermoneutrale zone
van 8ºC tot 18ºC.
•
In de Europese Transportverordening3 worden er voor lang transport van
pluimvee, in tegenstelling tot varkens, geen eisen gesteld aan de verplichting
tot het hebben van mechanische ventilatie en zijn er geen normen voor
minimale of maximale temperaturen vastgelegd. Ook voor kort transport zijn
er zowel voor vleesvarkens als -kuikens geen eisen of normen wat betreft
voorgaande parameters vastgelegd.
•
Verordening (EG) nr. 561/20064 verplicht chauffeurs tot een rusttijd van 45
minuten na een reisduur van 4,5 uur.
•
Uit een inventarisatie (2017)5 onder diverse EU-lidstaten is gebleken dat er een
diversiteit aan nationale adviezen wordt gegeven c.q. aanvullende eisen worden
gesteld voor perioden met hoge omgevingstemperaturen (zowel beperking in
tijd als diverse graden van aanpassingen in beladingsgraad). Maar tevens dat
er een breed gedeelde behoefte is aan EU-wijde criteria, zoals een
concretisering van de maximum toegestane temperatuur, aanpassingen van
beladingsgraad.
•
Binnen de NVWA werd er tijdens het tot stand komen van deze risicobeoordeling
gebruik gemaakt van een zogenaamde signaal- (0,5%) en interventiegrens
(1%) voor het percentage Death-On-Arrival (DOA%) op koppel niveau.
Overschrijding van deze grenzen kon reden zijn tot waarschuwing en/of
beboeting.
Gevaaridentificatie
•
Tijdens transport bij hoge temperaturen bepaalt een combinatie van gevaren
het effect op dierenwelzijn (multifactoriële oorzaak). De combinatie van een
hoge omgevingstemperatuur, een hoge luchtvochtigheid, die worden

Verordening (EG) Nr. 1/2005 van de Raad, van 22 december 2004, inzake de bescherming van dieren tijdens
het vervoer en daarmee samenhangende activiteiten en tot wijziging van de Richtlijnen 64/432/EEG en
93/119/EG en van Verordening (EG) nr. 1255/97. Zie: https://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32005R0001:NL:HTML
4
Verordening (EG) nr. 561/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 15 maart 2006 tot harmonisatie
van bepaalde voorschriften van sociale aard voor het wegvervoer. Zie https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/?uri=celex%3A32006R0561
5
Informatie intern NVWA directie Keuren
3

Pagina 3 van 67

•

•

gecombineerd in de hitte-index (THI), met een afwezige/inefficiënte ventilatie
is het grootste gevaar.
Daarnaast kunnen een (te) hoge beladingsgraad, een lange transportduur en
stilstaan van het voertuig bijdragen aan de versterking van hittestress effecten
op de dieren, door een gebrek aan ventilatie en daaraan gekoppeld een
verhoging van de luchtvochtigheid en de beperking van warmteverlies.
Naast de geïdentificeerde gevaren zijn ook andere factoren zoals
lichaamsgewicht, voedingsniveau en gezondheidsstatus van invloed op de
manier waarop een dier omgaat met zijn omgeving. Stress voorafgaand aan
(o.a. door het vangen en laden van de dieren) en tijdens transport kan van
invloed zijn op de hittetolerantie van dieren. Ook de omstandigheden (o.a.
klimaatbeheersing) op het slachthuis spelen een rol.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Gevaarkarakterisering (hittestress)
•
Het effect op het dierenwelzijn van transport bij hoge temperaturen in
combinatie met andere factoren is hittestress. Hittestress kan variëren van
beperkt en kortdurend, waarbij fysiologische- en gedragsaanpassingen zoals
hijgen voldoende zijn om de lichaamstemperatuur te handhaven, tot ernstig,
met de dood tot gevolg.
•
De belangrijkste dierindicator voor het vaststellen van hittestress bij
vleesvarkens en vleeskuikens tijdens het transport is hijgen (panten). Er zijn in
de literatuur beperkt data aanwezig over de prevalentie van deze indicator bij
hoge omgevingstemperaturen. In het Welfare Quality protocol voor varkens
wordt een criterium van ofwel minder dan ofwel meer dan 20% hijgen gebruikt.
Bij pluimvee wordt 1-6% hijgende vleeskuikens tijdens transport als aanwijzing
voor hittestress genoemd. Lichaamstemperatuur van individuele dieren zou
idealiter als indicator van hittestress fungeren, maar die wordt in de praktijk
niet gehanteerd o.a. vanwege beperkte toepasbaarheid bij grote aantallen
dieren.
•
In de geraadpleegde wetenschappelijke literatuur zijn nauwelijks data (o.a.
aantallen dieren, indicatoren) te vinden over het voorkomen van hittestress in
de praktijk.
•
Hittestress bij vleesvarkens en vleeskuikens lijkt te ontstaan bij een
temperatuur tussen de 25ºC en 30ºC en de nadelige effecten van blootstelling
aan een hoge omgevingstemperatuur nemen toe bij een toenemende
temperatuur en langere reisafstanden, vooral als ook andere de
omstandigheden tijdens het transport niet optimaal zijn. Op basis van de
gevonden literatuur is niet aan te geven bij welke buitentemperatuur (wel of
niet in combinatie met de luchtvochtigheid) de gevolgen voor dierenwelzijn in
de vorm van hittestress bij vleesvarkens en -kuikens tijdens transport start en
verloopt in de tijd.
•
Data-analyse van interne NVWA slachtgegevens van vleeskuikens van de jaren
2017, 2018 en 2019 laat zien dat er vanaf een temperatuur van 25ºC tot 30ºC
een gering verhoogd percentage Death-On-Arrival (DOA%) geconstateerd
wordt en een sterk verhoogd DOA% op dagen met een temperatuur ≥30ºC.
Daarnaast komt in 2017 en 2018 het DOA% per koppel bij deze hoge
temperaturen vaker boven de signaal- of interventiegrens, vooral bij de
slachthuizen die ook na 16:00 uur doorwerken.
Blootstelling
•
Dierindicatoren, anders dan het DOA% bij pluimvee, zoals het percentage
hijgende dieren of kwaliteitsdefecten van het vlees, die tijdens de ante mortem

Pagina 4 van 67

•

•

•

•
•

(AM) keuring of de post mortem (PM) keuring effecten op de dieren door het
transport tijdens hoge omgevingstemperaturen kunnen aantonen, worden
momenteel niet systematisch geregistreerd of opgeslagen.
Bij zowel de AM-keuring als de PM-keuring op het slachthuis wordt aandacht
besteed aan het mogelijk optreden van hittestress, dan wel worden afwijkingen
vastgelegd die sterk gecorreleerd zijn met hittestress, zoals DOA%. Data over
DOA% bij varkens in Nederland zijn niet systematisch ontsloten bij de NVWA,
maar wel is bekend dat die ca. 0,01- 0,02% op jaarbasis is. Het DOA% bij
vleeskuikens schommelt gemiddeld rond de 0,14% op jaarbasis6.
Voorbeelden van resource-based indicatoren zijn de temperatuur in de
vrachtwagen, de luchtvochtigheid en het CO2-gehalte. Hiervan is de
temperatuur de meest bruikbare, toepasbare en robuuste indicator tijdens
transport. De temperatuur varieert afhankelijk van de locatie in de
vrachtwagen.
Op basis van KNMI data van 2017 tot 2019 blijkt dat er op dagen met een
maximum temperatuur van ≥27ºC en op dagen met een maximum temperatuur
van ≥30ºC zich gemiddeld slechts geringe verschillen in de temperatuurs- en
luchtvochtigheidsniveaus binnen Nederland voordoen. Dit betekent dat onder
deze omstandigheden de gegevens van de temperatuur in de Bilt voor geheel
Nederland gelden.
Het aantal dagen met temperaturen ≥27ºC is gemiddeld 12 dagen, waarvan 8
dagen met een temperatuur boven de ≥30ºC in de periode 2000-2019.
In de periode 2000 tot 2019 zijn er per jaar gemiddeld 12 dagen geweest met
een temperatuur ≥27ºC, waarvan 8 dagen met een temperatuur ≥30ºC.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Risicokarakterisering
•
Alhoewel idealiter de hitte-index (temperatuur gecombineerd met
luchtvochtigheid) de beste indicator is voor het bepalen van het
dierenwelzijnsrisico tijdens transport, zijn er in Nederland geen vrij
toegankelijke weersvoorspellingen beschikbaar die hierin voorzien. Bij gebrek
aan een eenduidige meerdaagse hitte-index voorspelling voor dieren, is daarom
de voorspelde maximum omgevingstemperatuur de beste resource-based
indicator voor hittestress.
•
Op dagen met een temperatuur van ≥27 ºC bestaat er voor zowel vleesvarkens
als -kuikens een reëel risico op het ontwikkelen van hittestress met als ultiem
effect sterfte tijdens transport. Het risico voor dierenwelzijn van transport op
dagen met (extreem) hoge temperaturen wordt voor vleesvarkens geschat op
middelmatig. Het risico voor dierenwelzijn van transport op dagen met
(extreem) hoge temperaturen wordt voor vleeskuikens geschat op middelmatig
tot hoog.
•
Op dagen met een temperatuur van ≥27ºC loopt de risicoperiode van ca. 12
uur tot 20 uur gebaseerd op de dan respectievelijk sterke stijging in
omgevingstemperatuur in de middag en daling van de temperatuur in de avond.
•
Tijdens deze risicoperiode worden er dagelijks 27.000 vleesvarkens en
1.008.000 vleeskuikens getransporteerd die mogelijk hittestress ondervinden.
•
Het DOA% begint bij vleeskuikens te stijgen in de temperatuur-range vanaf
Tmax >27ºC.Op basis van NVWA gegevens uit 2017 en 2018 blijkt dat bij vier
grote pluimveeslachterijen (met ruim 20% van de Nederlandse slachtcapaciteit)
op dagen met een temperatuur van ≥30ºC het gemiddelde DOA% ruim drie
https://www.nvwa.nl/binaries/nvwa/documenten/consument/eten-drinkenroken/pluimvee/risicobeoordelingen/risicobeoordelingpluimveevleesketen/Advies+over+risico%27s+pluimveevleesketen.pdf
6

Pagina 5 van 67

•

•

keer hoger is dan het gemiddelde van vier grote pluimveeslachterijen die ’s
middags en in de avonds of vroege nacht niet slachten (met ook ca. 20% van
de Nederlandse slachtcapaciteit).
Verder is op basis van NVWA data over de dagelijkse werktijden van de
slachthuizen en de gemiddelde dagelijkse slachtcapaciteit berekend dat zonder
aanpassingen van werktijden ruim 40% van de aangevoerde vleeskuikens en
vleesvarkens een middelmatig tot hoog verhoogd risico op (ernstige) hittestress
ondervinden op dagen met een temperatuur van ≥27ºC.
Vanwege EU Verordening (EG) nr. 561/20067 kennen sommige
varkenstransporten, namelijk die zonder mechanische ventilatie, met een
reisduur van 4 – 8 uur en alle pluimveetransporten die langer duren dan 4 uur
een verhoogd risico van hittestress bij een omgevingstemperatuur boven de
thermoneutrale zone. Dit risico wordt versterkt vanwege ongeplande stilstand
of de verplichte rusttijd van de chauffeur (bij een enkel bemande vrachtwagen),
omdat bij het stilstaan van het voertuig een toename van de temperatuur en
luchtvochtigheid ontstaat.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Risicoreducerende maatregelen
•
Er zijn verschillende mogelijkheden om het risico voor dierenwelzijn tijdens
transport bij hoge omgevingstemperaturen te verlagen, o.a. bezettingsgraad
naar beneden, tijdens koelere periodes vangen, laden en rijden, efficiënte
planning van transporten. Deze zijn alle bekend en beschikbaar bij
stakeholders, en opgenomen in de Transportverordening, het Nationaal Plan en
Sectorprotocollen. Echter, deze zijn niet heel concreet en die in het Nationaal
Plan en de Sectorprotocollen kennen een vrijblijvend karakter.
•
In Canada is een beladingsgraad calculator (transport stocking density
calculator8) beschikbaar die een aanpassing van de beladingsgraad berekent,
die
rekening houdend met verwachte reisafstand en de te verwachte
temperaturen onderweg.
•
Met name de pluimveesector heeft geen committent uitgesproken richting het
Nationaal Plan, maar hanteert een eigen set van voorzorgsmaatregelen. Die
laatste blijken op basis van de huidige risicobeoordeling voor vleeskuikens,
tijdens de perioden van (extreem) warm weer, onvoldoende te zijn om
hittestress te voorkomen.
•
Essentiele onderdelen voor succesvolle reductie van de gevolgen van hittestress
bij transport onder extreem warme weersomstandigheden zijn het vermijden
van stress voordat transport plaatsvindt, een goede ventilatie binnen de
transportmiddelen in combinatie met passende verlaging van de beladingsgraad
van de voertuigen, het vermijden van stilstand van de transportmiddelen indien
er geen mechanische ventilatie aanwezig is en beperking in de tijd van transport
op dagdelen dat de omgevingstemperatuur een kritische grens overschrijdt.
•
Hierbij is het belang dat de verantwoordelijkheden voor het dierenwelzijn in het
traject van boerderij tot en met de slacht bij meerdere actoren berust. De
veehouder is verantwoordelijk voor de pre-transport fase (gezondheidsstatus
dieren, vangen en laden van de dieren), de transporteur is verantwoordelijk
gedurende het transport en het slachthuis is verantwoordelijk voor de fase dat
de dieren op het slachthuis verblijven. Bij de periode rondom aankomst op het
slachthuis tot en met het uitladen, geldt dat formeel het uitladen onderdeel is
van de transporttijd, terwijl de transporteur weinig invloed heeft op de tijd die

Verordening (EG) nr. 561/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 15 maart 2006 tot harmonisatie
van bepaalde voorschriften van sociale aard voor het wegvervoer. Zie https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/?uri=celex%3A32006R0561
8
https://www.manitobapork.com/animal-care/transportation/transport-stocking-density-calculator
7

Pagina 6 van 67

kan zitten tussen aankomst op het slachthuisterrein en het feitelijke uitladen en
lossen van de dieren.
Beantwoording van de onderzoeksvraag
Wat zijn de risico’s voor dierenwelzijn van vleesvarkens en vleeskuikens tijdens
transport bij (extreem) hoge temperaturen? Neem hierbij de dierindicatoren om
het welzijn te bepalen mee.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Het risico voor dierenwelzijn tijdens transport bij (extreem) hoge temperaturen
betreft hittestress voor de dieren. Dit betreft milde tot ernstige hittestress voor een
deel van de dieren, ongelijk verdeeld over de transportmiddelen én zeer ernstige
hittestress gevolgd door sterfte (Death-On-Arrival = DOA) bij een kleiner deel van
de dieren. De mildere tot ernstige hittestress wordt met name gekenmerkt door het
versneld ademhalen van de dieren (hijgen-panten) alsmede afwijkende
lichaamshouding bij het varken.
In de literatuur zijn geen gegevens gevonden over robuuste indicatoren voor
hittestress, zoals het percentage dieren dat hijgt. Ook bij navraag onder
wetenschappers bleek die kennis er niet te zijn, laat staan dat er drempelwaarden
voor zijn. Het percentage sterfte bij aankomst is een robuuste, betrouwbare
indicator die weliswaar niet één op één te vertalen is naar hittestress, maar wel
sterk correleert met ernstige hittestress, zeker als deze sterfte toeneemt tijdens
transport bij hoge temperaturen.

Pagina 7 van 67

Advies van BuRO
Aan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
•
•

Verplicht mechanische ventilatie voor alle transporten van vleesvarkens en
vleeskuikens boven de 27ºC.
Neem initiatief, bij voorkeur op Europees niveau, om tot verplichtende regeling
te komen betreffende (lange afstands-)transporten opdat betrokkenen uit de
sectoren van vleesvarkens en vleeskuikens, en de transportsector van levende
dieren, afdoende risicoreducerende maatregelen nemen tegen hittestress bij
temperaturen ≥30ºC9.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Aan de inspecteur-generaal van de NVWA
•

•

•

•

Concretiseer de risicoreducerende maatregelen in het Nationaal Plan om het
welzijn van dieren (specifiek vleesvarkens en vleeskuikens) tijdens transport
naar
de
slacht
beter
te
borgen
tijdens
perioden
met
hoge
omgevingstemperaturen. Zet daarom de ontwikkeling van het Nationaal Plan
door en breidt het aantal deelnemers uit, met name in de pluimveesector, en
blijf inzetten op het betrekken van alle betrokken partijen in de transportsector
van levende dieren.
Beperk de fysieke inspectie gedurende warme dagen wanneer het Nationaal
plan in uitvoering is, om stilstand van transport en daarmee een verhoogde
hittestress te voorkomen en ga na welke andere wijze van toezicht passender
is zonder dierenwelzijnsrisico’s te verhogen.
Zet in op een vollediger en meer geïntegreerd gebruik van (dier)indicatoren om
het welzijn van dieren (m.n. varkens en kuikens) te bepalen tijdens transport
en leg die waargenomen gegevens vast, minimaal bij temperaturen >25ºC.
Intensiveer de registratie en de toegankelijkheid van gegevens betreffende het
dierenwelzijn, zoals die van DOA% en waargenomen afwijkingen in het
slachthuis, beladingsgraad, temperatuur logs en naam van transporteur en
slachthuis, voor een beter inzicht en benchmarking van transporteurs en
slachthuizen.

Hoogachtend,

Prof. dr. Antoon Opperhuizen
Directeur bureau Risicobeoordeling & onderzoek

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/09/04/kamerbrief-over-het-dierenwelzijntijdens-de-hitteperiode
9

Pagina 8 van 67

Onderbouwing
Transport van dieren in Nederland
Landbouwhuisdieren worden voor allerlei doeleinden getransporteerd. Denk daarbij
aan het vervoer van dieren bij verkoop, het verweiden en het transport naar het
slachthuis (Appleby, 2008). Het leven van productiedieren is in te delen in de
volgende fasen. Het begint in de primaire fase: op de boerderij, waar deze dieren
worden geboren en opgroeien tot zij geschikt zijn voor de slacht. In deze fase
worden sommige productiedieren vervoerd van bedrijf naar bedrijf voor het verder
afmesten of opfokken. Dan volgt de secundaire fase: de fase van transport naar het
slachthuis, de slacht en uitsnijderij.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Het Nederlandse aanbod van slachtdieren wordt grotendeels ook in Nederland
geslacht (Hoste et al., 2013; Directorate-General for Health and Food Safety
(European Commission) et al., 2017), maar een deel wordt naar een slachthuis in
een ander land vervoerd om daar geslacht te worden (Directorate-General for
Health and Food Safety (European Commission) et al., 2017). Binnen de EU heeft
het vrije verkeer van dieren van de ene lidstaat naar de andere (bijvoorbeeld door
een overschot aan dieren in de ene regio en een vraag naar dieren in een andere
regio) en meer uniformiteit tussen productiedieren en productiesystemen geleid tot
meer langeafstandstransporten van boerderij naar boerderij of van boerderij naar
slachthuis (Lambooij, 2014).
Wegtransport van productiedieren omvat het bijeenbrengen en het laden van de
dieren op de plaats van herkomst in het voertuig, de reis naar de plaats van
bestemming en het uitladen van de dieren op de plaats van bestemming
(Schwartzkopf-Genswein et al., 2012). Het wachten in de wachtruimte op het
slachthuis valt volgens de Transportverordening niet onder de definitie van
transport. Het interne klimaat en de temperatuur in veetransportvoertuigen wordt
bepaald door externe weer- en klimaatomstandigheden, het ventilatieregime, de
interne luchtstroompatronen en de totale warmte-en vochtproductie van de dieren
(EFSA, 2004; Mitchell & Kettlewell, 2009; Ellis et al., 2010; Fiore et al., 2012).
De temperatuur in een voertuig kan per locatie (boven, onder, voor, achter) in het
voertuig en gedurende het transport variëren (EFSA, 2011; Fiore et al., 2012;
Gerritzen et al., 2012; Cockram & Dulal, 2018; Bracke et al., 2020) en is vaak hoger
in het voertuig dan daarbuiten (Bracke et al., 2020). De luchtvochtigheid is meer
gelijk verdeeld over het voertuig (Fiore et al., 2012), maar kan verschillen per
locatie in het voertuig als (mechanische) ventilatie niet voldoet (Cockram & Dulal,
2018). Tijdens transport kan er sprake zijn van natuurlijke of mechanische ventilatie
(SCAHAW, 1999; Consortium of the Animal Transport Guides Project, 2017b).
Natuurlijke ventilatie ontstaat door het drukverschil aan beide kanten van de
opening. Als het voertuig rijdt neemt de ventilatie toe door de beweging van het
voertuig. Bij mechanische ventilatie wordt de luchtstroom actief gegenereerd door
ventilatoren (SCAHAW, 1999). Tijdens lange transporten (> 8 uur) van als
landbouwhuisdier gehouden eenhoevigen, runderen, schapen, geiten en varkens
moeten de voertuigen beschikken over mechanische ventilatie. In het algemeen
stijgt de temperatuur in de compartimenten van het voertuig dat stil staat
(laden/lossen/wachttijd) en neemt af als het voertuig in beweging is. De relatieve
luchtvochtigheid volgt een vergelijkbaar patroon. Deze veranderingen in
temperatuur- en luchtvochtigheidniveaus in de compartimenten weerspiegelen de
veranderingen in luchtsnelheid (ventilatie) binnen het voertuig. De ventilatie is laag

Pagina 9 van 67

als het voertuig stil staat en neemt toe als het voertuig in beweging is (Mitchell &
Kettlewell, 2009; Sutherland et al., 2009; Ellis et al., 2010) bij geopende ventilatie
gaten, zonder zeilen en in het geval van het ontbreken van mechanische ventilatie.
Gemeten concentraties CO2 in een compartiment in het voertuig zijn een indirecte
indicator voor de mate van ventilatie in dat compartiment. Hoe hoger de CO 2concentratie, hoe minder efficiënt de ventilatie (SCAHAW, 1999; Ellis et al., 2010).
Tijdens transport, als het voertuig rijdt, komt de buitenlucht binnen aan de
achterkant van het voertuig en verplaatst de luchtstroom zich naar voren en verlaat
daar het voertuig (Mitchell & Kettlewell, 2009; Ellis et al., 2010).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Het transport van levende dieren in Nederland bestaat voor het grootste deel uit
varkens en pluimvee.10 Transport over de weg is de meest gekozen
vervoersmethode voor varkens. De varkens worden meestal vervoerd in grote
vrachtwagens die wel meer dan 200 dieren kunnen bevatten (Lambooij, 2014).
Deze veewagens zijn verdeeld in compartimenten en hebben twee of drie
verdiepingen met een hoogte van 90 cm (EFSA, 2011; Lambooij, 2014). In
Denemarken, Nederland en België worden varkens meestal vervoerd in
vrachtwagens met 3 verdiepingen (Brandt & Aaslyng, 2015). De varkens kunnen
direct vanuit het verblijf op het bedrijf het voertuig worden ingeladen of worden
eerst een bepaalde tijd in een aparte ruimte gehouden voordat ze worden ingeladen
(Dalla Villa et al., 2009). De meest gebruikelijke methode voor het ventileren van
compartimenten en containers is via ventilatieopeningen die aan de bovenkant van
de beide zijden van het voertuig zijn geplaatst (Lambooij, 2014). Tijdens korte
transporten (< 8 uur) is er vaak sprake van natuurlijke ventilatie en tijdens lange
transporten (> 8 uur) van mechanische ventilatie (Dalmau et al., 2009; Consortium
of the Animal Transport Guides Project, 2017b). Bij aankomst op het slachthuis
kunnen varkens direct uitgeladen worden, maar de tijd tot het uitladen van de
vrachtwagen is variabel en kan uiteenlopen van enkele minuten tot 4 uur (Faucitano
& Goumon, 2018). Vaak worden de varkens na het uitladen voor enige tijd in een
wachtruimte geplaatst tot ze geslacht kunnen worden (Velarde & Dalmau, 2018).
Alle pluimveesoorten in intensieve productiesystemen worden tijdens het leven
minstens tweemaal vervoerd, als kuiken en uiteindelijk naar het slachthuis
(Mitchell, 2006; Mitchell & Kettlewell, 2009). Transport over de weg is het meest
gangbaar. Vleeskuikens worden gevangen, in containers geplaatst die vervolgens
in een vrachtwagen worden geladen om naar het slachthuis vervoerd te worden
(Dalla Villa et al., 2009; Mitchell & Kettlewell, 2009). In een container zitten
gemiddeld 281±59 vleeskuikens. De kuikens zijn verdeeld over 8 of 10 lades
afhankelijk van het containersysteem van de respectievelijke slachterij (Gerritzen
et al., 2019). De transportvoertuigen zijn vaak voorzien van verstelbare zeilen die
zowel open als dicht kunnen (Fisher et al., 2009). Mechanische ventilatie is niet veel
voorkomend bij het transport van vleeskuikens (Dalla Villa et al., 2009). Bij
aankomst op het slachthuis worden de containers waarin de vleeskuikens worden
vervoerd uitgeladen en in de wachtruimte geplaatst. De tijd dat ze hier verblijven
varieert, maar kan enkele uren duren. (Welfare, 2019)
Wet- & Regelgeving
Transport en slachten van dieren moeten voldoen aan Europese en nationale
wetgeving, waarbij het verboden is dieren te vervoeren of te laten vervoeren op
zodanige wijze dat het de dieren waarschijnlijk letsel of onnodig lijden berokkent.

10

https://ec.europa.eu/food/sites/food/files/animals/docs/traces_report_annual_2017_eu_nld_eng.pdf
Pagina 10 van 67

Europees
De Europese wet- en regelgeving rondom het transport van dieren is beschreven in
de Transportverordening (Verordening (EG) Nr. 1/2005)11 en is van toepassing op
alle gewervelde dieren. Transport wordt in deze verordening gedefinieerd als: “de
gehele vervoersoperatie van de plaats van vertrek tot de plaats van bestemming,
met inbegrip van het lossen, het stallen en het laden tijdens tussenstops.” In deze
verordening worden voorwaarden gesteld aan het transport van dieren.
Voorwaarden met betrekking op weersomstandigheden stellen dat het voertuig de
dieren bescherming dient te bieden tegen slechte weersomstandigheden, extreme
temperaturen en klimaatveranderingen. Er wordt onderscheid gemaakt in kort (<8
uur) en lang (>8 uur) transport. De volgende normen, te koppelen aan
weersomstandigheden, zijn in de Europese regelgeving voor lang transport van
varkens (niet voor pluimvee) vastgesteld:
“De ventilatiesystemen op wegvervoermiddelen moeten zodanig zijn
ontworpen, geconstrueerd en onderhouden dat zij op elk moment tijdens het
transport, ongeacht of het vervoermiddel stilstaat of in beweging is, volstaan
om de temperatuur in het vervoermiddel voor alle dieren tussen 5°C en 30°C
te handhaven met een tolerantie van plus of min 5°C, afhankelijk van de
buitentemperatuur.” Met andere woorden: de temperatuur in het
wegvervoermiddel mag tussen de 0°C en 35°C zijn.
“De ventilatiesystemen moeten een gelijkmatige verdeling van de lucht over
het gehele voertuig kunnen garanderen, bij een minimumluchtstroom van
nominaal 60 m³/uur/kN laadvermogen. Zij moeten gedurende 4 uur
onafhankelijk van de motor kunnen werken.”
“De vervoermiddelen moeten voorzien zijn van een systeem voor de bewaking
van de temperatuur, en van een systeem voor de registratie van die gegevens.
Er moeten sensoren aangebracht zijn in de delen van de vrachtwagen die, naar
gelang van het ontwerp, het meest onderhevig zijn aan slechte
weersomstandigheden.”
“De wegvervoermiddelen moeten voorzien zijn van een alarmsysteem dat de
bestuurder waarschuwt wanneer de temperatuur in de compartimenten waarin
zich dieren bevinden, de minimum- of maximumgrens bereikt.”

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

De Transportverordening geeft aan dat de bezettingsgraad verlaagd kan worden in
verband met de weersomstandigheden bij lange transporten (>8 uur) van varkens
door het minimumgrondoppervlakte per varken met maximaal 20% te vergroten.
Bij
pluimvee
geeft
deze
Transportverordening
aan
dat
de
minimumgrondoppervlakte aangepast kan worden in verband met de
weersomstandigheden en de transporttijd; er worden geen concrete percentages
genoemd.
Tot slot geeft de Transportverordening aan dat voor het verkrijgen van een
vergunning voor lang transport (> 8 uur) het hebben van een noodplan verplicht
is. Hierin moet o.a. vastgelegd zijn hoe er gehandeld wordt door de vervoerder in
het geval van een noodsituatie tijdens extreme temperatuur omstandigheden. In
Nederland kan een vergunning voor lang transport worden aangevraagd bij de
NVWA12. Het voertuig wordt gekeurd door de Dienst Wegverkeer (RDW). Ook voor
kort transport geeft de NVWA een vervoerdersvergunning af. Het voertuig hoeft dan
niet gekeurd te worden.13
https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32005R0001:NL:HTML
https://www.nvwa.nl/onderwerpen/vervoer-levende-dieren/langer-dan-8-uren
13
https://www.nvwa.nl/onderwerpen/vervoer-levende-dieren/korter-dan-8-uren
11
12

Pagina 11 van 67

De Europese Commissie heeft in 2018 aangegeven dat bij het plannen van langere
transporten de tolerantie van vijf graden niet moet worden aangehouden en dat
transporten dan niet zouden moeten plaatsvinden (Bracke et al., 2020).
Nationaal
In de nationale Wet dieren14, wordt de intrinsieke waarde van het dier erkend,
waarbij er in elk geval in voorzien wordt dat een inbreuk op de integriteit of het
welzijn van dieren wordt voorkomen, verder dan redelijkerwijs noodzakelijk. Hierop
zijn de vijf vrijheden (FAWC, 1993) in de wet opgenomen, waarbij dieren
gevrijwaard dienen te zijn van o.a. fysiek en fysiologisch ongerief en beperkingen
in hun natuurlijk gedrag. Deze wet beschrijft algemene regels voor dierenwelzijn,
maar kent geen normen voor het transport van levende dieren.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

In de Regeling houders van dieren15 wordt de Transportverordening aangevuld met
enkele punten ten aanzien van het vervoer van dieren, maar worden geen
aanvullende normen genoemd die betrekking hebben op het dierenwelzijn tijdens
transport.
In 2019 is door het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in een
kamerbrief16 toegezegd dat een verbod op het vervoeren van dieren bij
temperaturen >35ºC op Nederlands grondgebied wettelijk vastgelegd zal worden.
Daarnaast wordt in deze brief aangegeven dat het Ministerie zich positief heeft
uitgesproken over de oproep van de Europese Commissie om geen lange
afstandstransporten uit te voeren als de voorspelde temperatuur onderweg boven
de >30ºC uitkomt.
Het Nationaal Plan
Om meer invulling te geven aan het wettelijke voorschrift is de sector, in
samenwerking met de NVWA, in 2015 gestart met het opstellen van een Nationaal
Plan voor veetransport tijdens extreme temperatuur omstandigheden 17. Het
Nationaal Plan is 1 juli 2016 in werking getreden. Het Nationaal Plan wordt gevormd
door verschillende sectorprotocollen en voorschriften van de NVWA. Het plan treedt
in werking wanneer volgens de weersvoorspelling van het KNMI in de Bilt een
temperatuur van ≥27ºC op vier opeenvolgende dagen wordt verwacht. De grens
van 27 graden Celsius is gekozen om aansluiting te vinden bij het Nationaal
Hitteplan18 dat gericht is op hulp aan mensen. Bij het vaststellen of er tijdens
transport sprake is van extreme hitte of kou wordt er uitgegaan van werkelijke
temperaturen die ter plaatse van het (aanstaande) transport worden vastgesteld
middels de app met gegevens van het KNMI: “Het Weer in Nederland”. In het
Nationaal Plan staat beschreven bij welke temperaturen er extra maatregelen
genomen worden en welke verantwoordelijkheden de verschillende partijen hebben.
Waar de Transportverordening alleen extra maatregelen voorschrijft is er in het
Nationaal Plan afgesproken dat er bij temperaturen >35ºC geen diertransporten
plaatsvinden. Bovendien biedt de NVWA een tropenrooster aan om op werkdagen
eerder of juist later te certificeren om de hitte gedurende het midden van de dag te
vermijden. Ook is er na de eerste twee evaluaties van het Nationaal Plan besloten
https://wetten.overheid.nl/BWBR0030250/2020-01-01
https://wetten.overheid.nl/BWBR0035248/2018-11-01
16
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/09/04/kamerbrief-over-het-dierenwelzijntijdens-de-hitteperiode
17
https://www.nvwa.nl/documenten/dier/dierenwelzijn/welzijn/publicaties/nationaal-plan-voor-veetransport-bijextreme-temperaturen-2018
18
https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2014-0051.pdf
14
15

Pagina 12 van 67

de exportcertificering stop te zetten op plaatsen waar het KNMI ‘code rood’ (>35ºC)
afgeeft. Momenteel heeft alleen de pluimveesector zich niet gecommitteerd aan het
Nationaal Plan.
Toezicht NVWA
Toezicht op dierenwelzijn in relatie tot diertransport vindt haar basis in de
Transportverordening en de Wet dieren8. De NVWA controleert op dierenwelzijn
tijdens transport, bij de stalkeuring voorafgaand aan export of bij aanvang van
export. Wegtransporten worden op de boerderij, langs de weg, op verzamelplaatsen
of op het slachthuis gecontroleerd. Gelet wordt op de conditie van de dieren, de
deugdelijkheid van het vervoermiddel in het kader van de veiligheid en het welzijn
van de dieren zoals reistijd, belading, watervoorziening, oppervlak en de
stahoogte19,20. De NVWA voert tijdens warme weersomstandigheden extra controles
uit op transporten (kort en lang) met specifieke aandacht voor temperatuur,
noodplan, watervoorziening en ventilatie. Extra toezichtsmaatregelen door de
NVWA voor veetransport zijn al op de eerste warme dag (voorspelde temperatuur
≥27ºC) aan de orde21. Tijdens het uitladen van de dieren bij verzamelplaatsen of
slachthuizen behoren de inspecteurs volgens de werkinstructies het welzijn te
beoordelen zoals de wijze waarop dieren behandeld worden, het voorkomen van
oververhitting en het aantal dieren dat dood is aangekomen 22,23. De
exportcertificering van levende dieren wordt niet uitgevoerd op dagen met
temperaturen van >35ºC op het moment van vertrek, op de plaats van vertrek.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Verantwoordelijkheden
Tijdens het transport van dieren is er een gezamenlijke verantwoordelijkheid van
alle betrokken partijen voor het welzijn van de dieren24. Voor aanvang van transport
is het de verantwoordelijkheid van de eigenaar van de dieren om ervoor te zorgen
dat alleen die dieren, die geschikt zijn voor transport, in het voertuig worden
geladen. Tijdens transport is de transporteur verantwoordelijk voor het welzijn van
de dieren. Tijdens het uitladen (en eventueel weer inladen bij een tussenstop) ligt
deze verantwoordelijkheid bij de managers van de betreffende faciliteit (b.v. het
slachthuis) en bij de vervoerder. De NVWA houdt gedurende de hele keten toezicht
op het welzijn van de dieren (zie Toezicht NVWA).
EU-lidstaten
In 2015 is er door de Europese Commissie een Animal Transport Guidelines Project
gestart met als doel het verbeteren van dierenwelzijn tijdens transport door het
ontwikkelen en uitbrengen van richtlijnen voor “good practices” (procedures en
processen met het oog op het voldoen aan huidige wet- en regelgeving) en “better
practices” (geven richting aan waar en hoe processen en de uitvoer verbeterd
kunnen verder dan de wet- en regelgeving definieert). Hieruit voortgekomen zijn
“Animal Transport Guides”25 voor het transport van rundvee, varkens, schapen,
pluimvee en paarden. In januari 2018 is de eerste subgroep met als thema

L&N03 VV 12 Werkinstructie vervoerscontrole dieren en dierlijke producten
K-LV-WLZVL-01 Werkvoorschrift welzijn tijdens vervoer van gewervelde dieren
21
K-LV-WLZVL-02, Certificering onder extreme temperatuursomstandigheden
22
WLVZVL-017 - Toezicht op welzijn van hoefdieren en gekweekt wild op slachthuizen
23
K-PL-WLZ-WV-01, Werkvoorschrift toezicht op welzijn van pluimvee en konijnen in het slachthuis
24
oie.int/index.php?id=169&L=0&htmfile=chapitre_aw_land_transpt.htm
25
http://animaltransportguides.eu/materials/
19
20

Pagina 13 van 67

‘diertransport’ vastgesteld binnen het Europese dierenwelzijn platform. Deze
subgroep focust zich, naast andere onderwerpen binnen het transport van levende
dieren, op transport bij extreme temperaturen (koud en warm), waarbij zij
voortbouwen op het werk dat is gedaan door Animal Transport Guidelines Project.
In 2017 is er door de Divisie Keuren van de NVWA een rondvraag gedaan binnen
de Europese lidstaten naar diertransport bij extreme temperaturen met het doel het
inventariseren van lopende activiteiten en beschikbare informatie. Gevraagd is naar
o.a. het bestaan van nationale regelgeving of richtlijnen in aanvulling op de
Europese Transportverordening. Verschillende lidstaten hebben nationale richtlijnen
opgesteld voor het transport bij extreme temperaturen waarin adviezen worden
gegeven om het dierenwelzijn te waarborgen. Zo wordt in Zweden bij lange
transporten mechanische ventilatie aanbevolen bij een buitentemperatuur vanaf
20ºC of hoger en wordt in sommige Duitse deelstaten gecertificeerd tussen 5ºC en
30ºC, waarbij de +/-5ºC uit de Transportverordening wordt behouden voor
eventuele temperatuursveranderingen. Daarnaast bestaan er nationale richtlijnen,
handboeken en adviezen, waarvan de meeste in het algemeen aanbevelingen doen
om het dierenwelzijn tijdens transport te verbeteren. Deze komen veelal overeen
en bestaan onder andere uit het verplaatsen van het transport naar koelere
perioden, het afraden van lange transporten, het gebruiken van mechanische
ventilatie en het verlagen van de bezettingsgraad (van 10% verlaging vanaf 25ºC
in een Duitse deelstaat tot 30% verlaging bij niet nader gespecificeerde
temperatuur in Tsjechië en Oostenrijk). Niet alle landen hebben nationale richtlijnen
opgesteld, bijvoorbeeld in België ontbreken deze. Veel landen geven aan dat er is
behoefte aan een uniformering binnen Europa c.q. concretisering van normen.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Thermoregulatie
Vogels en zoogdieren, waaronder kippen en varkens, zijn warmbloedige oftewel
homeotherme dieren, met een constante lichaamstemperatuur, onafhankelijk van
de buitentemperatuur (SCAHAW, 2000; Pereira & Naas, 2008; Renaudeau et al.,
2012). De balans tussen mechanismen van warmteproductie en warmteverlies,
gestuurd door het thermoregulatieproces (Klaver, 2006), zorgt ervoor dat
homeotherme dieren een constante lichaamstemperatuur binnen hun comfortzone
kunnen behouden, ondanks relatief grote wisselingen in omgevingstemperatuur
(Terrien et al., 2011). In de literatuur (Schrama et al., 1996; Huynh et al., 2005a;
Aarnink et al., 2016) wordt het model van Mount (1979) of een vergelijkbaar model
(Yousef 1985, geciteerd in (EFSA, 2004)) gebruikt om de effecten van de
omgevingstemperatuur op de thermoregulatie van homeotherme dieren weer te
geven. Deze modellen gaan uit van een thermoneutrale zone, waarin de
lichaamstemperatuur constant wordt gehouden (Terrien et al., 2011) en waar de
metabole warmteproductie en energieverbruik minimaal zijn en het dier comfortabel
is (EFSA, 2004).

Pagina 14 van 67

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur 1 Schematische weergave van de omgevingstemperatuur en de
warmteproductie (thermoregulatie) in een dier (Yousef 1985, geciteerd in (EFSA,
2004))
De thermoneutrale zone wordt aan de bovenkant begrensd door de upper critical
temperature (Figuur 1 - UCT) waarboven fysiologische mechanismen (zoals o.a. het
verwijden van de bloedvaten) het stijgen van de lichaamstemperatuur proberen te
voorkomen (EFSA, 2004; Renaudeau et al., 2012). Om dit voor elkaar te krijgen
kan de warmteproductie van het dier worden verlaagd en zal het dier minder
energie (voer) opnemen en de activiteit verminderen. Aan de andere kant staat het
verhogen van het warmteverlies (Terrien et al., 2011). Een dier kan warmte
verliezen via evaporatie (verdamping), conductie (geleiding), convectie (stroming)
en radiatie (straling). Warmteverlies door convectie en straling hangt voornamelijk
af van de temperatuurgradiënt tussen het dier en de lucht. Het warmteverlies door
geleiding wordt bepaald door de thermische temperatuurgradiënt tussen het dier
en objecten in de omgeving (Renaudeau et al., 2012; Spiers, 2012). Voor
evaporatie is de belangrijkste drijvende kracht de luchtvochtigheid in de
omringende lucht (Renaudeau et al., 2012), omdat warmteverlies optreedt als het
water verdampt (overgaat in een gasvormige toestand). Bij een hoge
luchtvochtigheid treedt verdamping minder op en is er in principe minder tot geen
warmteafvoer (Spiers, 2012). In het geval van hoge temperaturen zullen
aanpassingen in fysiologische mechanismen en gedrag initieel zorgen voor een
vergroting van het warmteverlies via geleiding, convectie en straling (DeShazer et
al., 2009). Zodra de omgevingstemperatuur dichterbij de huidtemperatuur van het
dier komt, neemt het warmteverlies via deze routes af en kan oververhitting
ontstaan (Spiers, 2012). Verdamping via de huid en via het respiratiesysteem wordt
dan een belangrijke route voor het warmteverlies (Renaudeau et al., 2012).
Thermoregulatie vleesvarkens
Omdat varkens niet kunnen zweten is voor varkens warmteverlies via het
huidoppervlak (evaporatie) alleen mogelijk als de huid nat is (gemaakt). Varkens
die buiten gehouden worden maken hun huid zelf nat door zich met modder te
bedekken (zoelen) om op deze manier het warmteverlies te bevorderen (Bracke,
2011). In een stal zullen varkens bij hoge temperaturen de voorkeur hebben voor
het liggen op de roostervloer in plaats van op dichte vloer. Dit is de eerste

Pagina 15 van 67

gedragsverandering die zichtbaar wordt bij hoge temperaturen (Huynh et al.,
2005b).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Varkens passen van nature hun liggedrag aan bij hoge temperaturen. Meer varkens
liggen dan op hun zij in tegenstelling tot een sternale of zittende houding en varkens
liggen liever verder van hun soortgenoten vandaan. Dit is waarschijnlijk om het
warmteverlies door middel van geleiding te vergroten en warmteopname door
middel van straling te voorkomen (Huynh et al., 2005b). Ook tijdens transport
neemt bij toenemende temperatuur het aantal varkens dat staat af (EFSA, 2011).

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

De eerste fysiologische meetbare indicator van een varken als reactie op een hoge
omgevingstemperatuur is een verhoging van de ademhalingssnelheid (vanaf
22,4ºC). Het verliezen van warmte door middel van verdamping via de ademhaling,
door te hijgen (in het Engels panten genoemd), is belangrijk in de warmtebalans bij
varkens, vanwege hun onvermogen tot zweten (Huynh et al., 2005a). Hijgen begint
door de neus en vervolgt als een snelle ademhaling met open mond met korte
ademteugen en veel speekselvloed (Velarde & Dalmau, 2012). Bij vleesvarkens met
een gewicht van 60 kg is een verhoging van de rectale temperatuur (bij een
omgevingstemperatuur vanaf 26.1 ºC) een indicator dat de omgevingstemperatuur
zich boven de thermoneutrale zone bevindt (Figuur 1) (Huynh et al., 2005a). In de
literatuur worden er verschillende thermoneutrale temperatuurzones aangegeven
voor (vlees)varkens. De zone loopt tussen een ondergrens van 16 ºC - 22.9 ºC en
een bovengrens van 23 ºC - 25.5 ºC ((SVC, 1997; Myer & Bucklin, 2001; Quiniou
et al., 2001; Huynh et al., 2005a; Brown-Brandl et al., 2013).
Thermoregulatie vleeskuikens
De optimale comforttemperatuur voor oudere vleeskuikens (>4 weken) binnen in
een stal loopt van 21°C tot 24°C en de bovenste kritieke temperatuur (UCT) ligt
tussen de 29°C tot 32°C (Pereira & Naas, 2008). Bij hoge temperaturen worden
kippen inactief, houden ze hun vleugels van hun lichaam af, ademen ze met de
snavel open, nemen stofbaden om af te koelen (Kettlewell & Turner, 1985; RDA,
2006) en nemen afstand van soortgenoten (Daghir, 2008).
Andere tekenen van stress door hoge temperaturen zijn een snelle ademhaling
(panten/hijgen) (Kettlewell & Turner, 1985; Warriss et al., 2005) en een verhoogde
lichaamstemperatuur (Warriss et al., 2005). Kippen hebben geen zweetklieren
(Renaudeau et al., 2012; Spiers, 2012) en zijn voor een groot deel afhankelijk van
warmteverlies via de luchtwegen (Renaudeau et al., 2012) door middel van hijgen.
De omgevingstemperatuur die een dier ervaart hangt af van interacties binnen en
tussen de omgeving en is ook afhankelijk van diergerelateerde parameters (EFSA,
2004), zoals o.a. leeftijd, fysiologische status, acclimatiseringstoestand, dieet- en
voedselopname van de dieren. Ook het genotype, langzaam versus snelgroeiende
vleeskuikens, speelt een rol ((Sandercock et al., 2006). Deze parameters zullen zijn
belangrijk om mee te nemen in het vaststellen van gewenste thermoneutrale
condities (Mitchell, 2006). Zoals eerder aangegeven, kan het klimaat in het voertuig
variëren (zie transport van dieren in Nederland). Tabel 1 en 2 laten zien dat de
afhankelijkheid van vele factoren die het klimaat in een voertuig bepalen, leiden tot
spreiding in aanbevolen temperaturen tijdens transport van vleesvarkens en
vleeskuikens.

Pagina 16 van 67

Onderstaande Tabel geeft verschillende aanbevelingen uit de literatuur voor
maximum of optimum temperaturen tijdens transport van vleesvarkens weer.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020

Tabel 1 Aanbevolen maximum of optimum temperaturen tijdens transport van
vleesvarkens
Aanbeveling
<30°C

Opmerking
Maximum

Bron
(Dalla Villa et al., 2009)

10°C - 25°C
(optimum 18°C - 20°C)
25°C - (30°C *)

Buitentemperatuur, geen
tekenen van hittestress.
In het voertuig, * met
mechanische ventilatie
en bemistingsmogelijkheden.
Maximale temperaturen
in het voertuig.

(EFSA, 2004)

Aanbevolen temperatuur
in het voertuig

(Anon., 2019)

29°C (>95%
luchtvochtigheid) / 32°C
(<95 %
luchtvochtigheid)
10°C - 28 °C

Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

(EFSA, 2004)

(SCAHAW, 1999)

Tabel 2 geeft verschillende aanbevelingen uit de literatuur voor optimum of
maximum temperaturen tijdens transport van vleeskuikens weer.
Tabel 2 Aanbevolen maximum of optimum temperaturen tijdens transport van
vleeskuikens
Aanbeveling
24°C - 25ºC (bij een
relatieve
luchtvochtigheid van
≥70%)
<23°C - 24ºC, 20°C 21ºC
23°C - 27ºC

10ºC - 15ºC

8ºC - 18ºC

Opmerking
Hoogste limiet in een
container.

Bron
(EFSA, 2011)

Maximale respectievelijk
optimum temperatuur in
de containers/kratten
Maximum limiet en
range voor veilig vervoer
van vleeskuikens
Luchttemperatuur rond
goed-bevederde
vleeskuikens.
Thermoneutrale zone
voor goed-bevederde
vleeskuikens in een
container of krat in een
bewegend voertuig.

(Mitchell
2009)

&

Kettlewell,

(Warriss et al., 2005)

(Weeks et al., 1997)

(Webster et al., 1993)

Pagina 17 van 67

Risicobeoordeling
De risicobeoordeling is uitgevoerd op basis van de methodiek van EFSA (EFSA,
2009;2012b;2012a),
die
bestaat
uit
een
gevarenidentificatie,
een
gevarenkarakterisering,
een
schatting
van
de
blootstelling
en
een
risicokarakterisering (zie bijlage A).
Gevarenidentificatie
De gevaren tijdens transport zijn de factoren die de mogelijkheden van het dier tot
warmteverlies beïnvloeden (DeShazer et al., 2009), waarbij een combinatie van
factoren (gevaren) verantwoordelijk is voor het effect op dierenwelzijn (Mitchell &
Kettlewell, 2008; Marahrens et al., 2011; Schwartzkopf-Genswein et al., 2012). Dit
zijn temperatuur, luchtvochtigheid, ventilatie, bezettingsgraad en transportduur.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Temperatuur
De temperatuur in een voertuig wordt bepaald door de externe weercondities en de
warmte die wordt geproduceerd door de dieren in het voertuig (EFSA, 2004; Fiore
et al., 2012). Het warmteverlies vanuit de wagen is afhankelijk van de gradiënt
tussen de temperatuur in of van de wagen en de buitentemperatuur (Schrama et
al., 1996; Hahn et al., 2009). Dit heeft als gevolg dat als de buitentemperatuur
stijgt, de temperatuur in de wagen stijgt (EFSA, 2004), tenzij deze anderszins wordt
gereguleerd (b.v. door mechanische ventilatie).
Luchtvochtigheid
De luchtvochtigheid in een voertuig wordt enerzijds bepaald door de externe
luchtvochtigheid en anderzijds door de aanwezige dieren die vocht produceren
(Dewey et al., 2009; Samal et al., 2017; Cockram & Dulal, 2018). Warmteverlies
door het dier via de ademhaling wordt bepaald door het verschil in luchtvochtigheid
van de uitgeademde lucht en de ingeademde lucht (DeShazer et al., 2009). Bij een
hogere luchtvochtigheid kan er minder water verdampen per kubieke meter
geïnhaleerde lucht (Aarnink et al., 2016). Een hoge luchtvochtigheid kan het
warmteverlies via evaporatie (verdamping) dus ernstig beperken (Huynh et al.,
2005a; Warriss et al., 2005; Spiers, 2012).
Ventilatie
Ventilatie is belangrijk voor het verwijderen van vocht en warmte geproduceerd
door de dieren (Schrama et al., 1996; Consortium of the Animal Transport Guides
Project, 2017b). Ventilatie verlaagt de luchtvochtigheid in het voertuig en verhoogt
de gradiënt met de buitentemperatuur. Daarnaast zorgt het verplaatsen van lucht
voor meer warmteverlies van het dier naar de lucht (via geleiding) en kan het
verplaatsen van de lucht zo zorgen voor een betere warmtetolerantie (Schrama et
al., 1996; DeShazer et al., 2009). Tijdens het stilstaan van een voertuig is er geen
externe kracht die de ventilatie aandrijft en is de warmte-en vochtafdrijving
afhankelijk van de aanwezige wind (Mitchell & Kettlewell, 2009). Voor efficiënte
ventilatie is het daarnaast van belang dat er voldoende ruimte boven de dieren
bestaat (EFSA, 2004;2011). Voor zowel vleesvarkens als vleeskuikens is een niettoereikende ventilatie in combinatie met hitte een gevaar tijdens transport (EFSA,
2011).
Bezettingsgraad
Een verhoging van de bezettingsgraad resulteert in een toename van de
vochtproductie door de dieren en vervolgens van de luchtvochtigheid en bemoeilijkt

Pagina 18 van 67

daarmee het warmteverlies door evaporatie via de ademhaling (SCAHAW, 2000;
Nijdam et al., 2004; Abudabos et al., 2013). Bovendien wordt meer warmte per
volume-eenheid geproduceerd door meer dieren op hetzelfde oppervlak.
Vleeskuikens vervoerd in containers worden beperkt in hun thermoregulerend
gedrag (Mitchell & Kettlewell, 1998) en daarmee neemt de warmtestraling (radiatie)
van vleeskuiken naar vleeskuiken toe (SCAHAW, 2000).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Bij transport van vleesvarkens is de situatie nagenoeg hetzelfde. Om warmteverlies
te verhogen tijdens hoge temperaturen proberen varkens de afstand tot andere
varkens te vergroten (Huynh et al., 2005b; Dalla Villa et al., 2009; Aarnink et al.,
2016). Vanwege de beperkte ruimte per varken tijdens transport wordt dit
bemoeilijkt en zou de fysieke ruimte per varken moeten toenemen bij toenemende
temperatuur (Huynh et al., 2005b; Bracke et al., 2020).
Vanwege de gevoeligheid van varkens en pluimvee voor hoge temperaturen
adviseert Broom (Grandin, 2014) het verlagen van de bezettingsgraad bij een
temperatuur van 20ºC of hoger om het risico op verminderd dierenwelzijn te
voorkomen.
Transportduur
In de Transportverordening worden transporten ingedeeld in korte (< 8uur) en
lange (>8 uur) transporten. De effecten van niet optimale klimaatcondities tijdens
transport correleren positief met de duur van het transport (EFSA, 2011) en kunnen
de ernst van het effect op dierenwelzijn verhogen. Voor varkens en pluimvee
betekent dit dat de transportduur een gevaar is voor het dierenwelzijn als er geen
rekening wordt gehouden met andere factoren zoals de weersomstandigheden of
de ventilatie tijdens transport (van Reenen et al., 2008; EFSA, 2011; Nielsen et al.,
2011; Brandt & Aaslyng, 2015).
Voor chauffeurs van vrachtwagens geldt een maximale ononderbroken rijtijd 26.
Deze maximale ononderbroken rijtijd mag niet langer zijn dan 4,5 uur. Na 4,5 uur
rijtijd dient de chauffeur een pauze te nemen van minimaal 45 minuten. Deze stop
van 45 minuten kan bij afwezigheid van mechanische ventilatie zorgen voor een
verhoogde temperatuur en luchtvochtigheid in de vrachtwagen en vormt op deze
manier een extra risicofactor voor de getransporteerde dieren tijdens langer
transport, omdat er dan gepauzeerd moet worden. Bij een dubbelbemande
vrachtwagen hoeft er niet 45 minuten gestopt te worden, als er na de 4,5 uur wordt
gewisseld van bestuurder.
Multifactoriële invloed van de gevaren tijdens transport
Tijdens het stilstaan van het voertuig kunnen er kritieke situaties ontstaan door het
wegvallen van natuurlijke ventilatie (bij afwezigheid van mechanische ventilatie) en
het stijgen van de temperatuur en de luchtvochtigheid (EFSA, 2004; Mitchell &
Kettlewell, 2009; Ellis et al., 2010; Gerritzen et al., 2019). Omdat tijdens het
stilstaan er geen externe ventilatie is, zal de warmte- en vochtafdrijving afhankelijk
zijn van de aanwezige wind (Mitchell & Kettlewell, 2009).
Hieruit volgt dat zolang het voertuig rijdt en er voldoende ventilatie is, temperatuur
en luchtvochtigheid minder een gevaar zullen vormen voor het welzijn van de
dieren, dan wanneer het voertuig stil staat en mechanische ventilatie ontbreekt
26

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=celex%3A32006R0561
Pagina 19 van 67

(Faucitano, 2018; Jacqueline Berghout, 2018). Dit speelt o.a. een rol tijdens het
vangen, laden en uitladen van de dieren. Om een stijging van de temperatuur en
luchtvochtigheid te voorkomen wordt aanbevolen om de dieren zo snel mogelijk uit
te laden. Goede coördinatie van aanvoer van dieren op het slachthuis is hiervoor
een voorwaarde (Consortium of the Animal Transport Guides Project, 2017a;
Faucitano, 2018).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

De bezettingsgraad is een versterkende factor bij eerdergenoemde factoren en zal
bijdragen aan de ernst van deze factoren en ditzelfde geldt voor de transportduur.
Daarnaast zorgt transport vanaf het inladen voor stress. Dit heeft een verhoging
van de lichaamstemperatuur tot gevolg waardoor het effect van een hoge
buitentemperatuur kan toenemen (Gerritzen et al., 2012).
Andere factoren
Stress in het algemeen zorgt bij dieren voor een verandering in hun
warmteproductie (Schrama et al., 1996). Tijdens transport, inclusief het laden en
lossen, worden dieren blootgesteld aan een grote verscheidenheid aan onbekende
factoren (EFSA, 2004), die stress kunnen veroorzaken (Mitchell & Kettlewell, 2008;
Consortium of the Animal Transport Guides Project, 2017a). Hierdoor kan het voor
dieren moeilijker zijn om met hun omgeving, zoals bijvoorbeeld hoge temperaturen
om te gaan (EFSA, 2004; Broom, 2014). Als dieren tijdens transport een verhoogde
warmteproductie hebben die veroorzaakt is door stress, zorgt dit voor een verlaging
van de hittetolerantie (Schrama et al., 1996). Ook diergerelateerde factoren, zoals
leeftijd, lichaamsgewicht, genotype, thermische isolatie (zoals veerconditie), de
bodembedekking in de vrachtwagen, voedingsniveau, productieniveau en
gezondheidsstatus kunnen een effect hebben op de mogelijkheden van het dier om
te gaan met zijn omgevingstemperatuur (EFSA, 2004; Broom, 2014; Cockram &
Dulal, 2018). Tot slot spelen de klimaatcondities in de wachtruimte op het slachthuis
een rol (Vitali et al., 2014) als ook de duur van het verblijf in de wachtruimte(Nijdam
et al., 2004).
Gevarenkarakterisering
Allereerst wordt beschreven wat het effect van de (combinatie van) gevaren op het
welzijn van vleesvarkens en -kuikens tijdens transport kan zijn. Vervolgens wordt
aan de hand van bestaande modellen weergegeven hoe verschillende gevaren in
combinatie het effect op dierenwelzijn beïnvloeden. Tot slot wordt de welzijnsimpact
(ernst x duur van het welzijnsprobleem) geschat.
Dierenwelzijn en de (combinatie van) gevaren tijdens transport
Dierenwelzijn is een breed concept en er zijn diverse definities geformuleerd. BuRO
benadert dierenwelzijn zoals beschreven door EFSA (2012) welke op zijn beurt de
definitie van Broom (1986) hanteert, een internationaal geaccepteerde en
veelgebruikte definitie van dierenwelzijn:
“De toestand waarin het individu verkeert ten gevolge van zijn pogingen met zijn
omgeving om te gaan” (vertaald uit Broom 1986).
In het lichaam van dieren functioneren verschillende systemen die een constante
interne omgeving of het minimaliseren van veranderingen als gevolg van de externe
omgeving nastreven (Spiers, 2012). Stress is de biologische reactie die wordt
opgewekt als een dier een bedreiging (stressor) voor zijn homeostase (constante
interne omgeving) signaleert. Wanneer de stressreactie het welzijn van het dier
Pagina 20 van 67

bedreigt, ervaart het dier ‘distress’ (negatieve stress) (Moberg & Mench, 2000). In
dit geval zal het dier (onvrijwillig of vrijwillig) reageren door het inzetten van
verschillende coping-mechanismen om te overleven (DeShazer et al., 2009).
De gevaren (ofwel stressoren) genoemd onder de gevarenidentificatie zijn, zeker in
combinatie, een bedreiging voor de homeostase van vleesvarkens en vleeskuikens.
Deze bedreiging, ofwel de dierenwelzijnsconsequentie, is hittestress. Hittestress
kan variëren van mild, waarbij het inzetten van fysiologische- en
gedragsaanpassingen (zoals hijgen) voldoende is om de lichaamstemperatuur te
handhaven, tot ernstig met de dood tot gevolg (Lara & Rostagno, 2013). Deze
effecten kunnen post mortem zichtbaar zijn als afgenomen kwaliteit van het vlees.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Tijdens transport worden de dieren gehinderd in het uitvoeren van
thermoregulerend gedrag (Warriss et al., 2005; Aradom et al., 2012; Rioja-Lang et
al., 2019) en zijn dus verminderd in staat om te gaan met de impact van de
omgeving. Hittestress kan gekarakteriseerd worden door de toename van de
inspanning
benodigd
voor
de
thermoregulatie
(fysiologischeen
gedragsaanpassingen) en het succes van deze inspanning (Mitchell & Kettlewell,
2008).
Bijkomende effecten van hittestress zijn dehydratatie (EFSA, 2011; Renaudeau et
al., 2012; Kumar et al., 2017) en een verstoring van de zuur-base balans
(respiratoire alkalose) bij vleeskuikens (Duncan, 2010; Song & King, 2015)
veroorzaakt door het hijgen door versnelde uitademing van CO 2. Deze verstoring
kan leiden tot sterfte van het vleeskuiken (Kumar et al., 2017).
Hittestress kan leiden tot sterfte van vleesvarkens en -kuikens (EFSA, 2011;
Schwartzkopf-Genswein et al., 2012; Correa et al., 2013; Lara & Rostagno, 2013;
Jacobs et al., 2017). Sterfte tijdens het transport wordt meestal voorafgegaan door
een periode van verminderd welzijn (Broom, 2014). Het aantal dieren dat dood is
bij aankomst op bestemming (DOA) is dan een belangrijke indicator voor het welzijn
(Butterworth et al., 2009; Dalla Villa et al., 2009; Dalmau et al., 2009) tijdens
transport. Daarnaast is het waarschijnlijk dat het welzijn van de overlevende dieren
ook is aangetast als het totale sterftecijfer tijdens transport hoog is (Warriss, 1998;
Dewey et al., 2009; Cockram & Dulal, 2018). Bij vleeskuikens kunnen externe
temperaturen al vanaf 18ºC een snelle stijging in het percentage DOA (DOA%)
veroorzaken (Cockram & Dulal, 2018). Bij vleesvarkens is verhoogde sterfte boven
de 20ºC gerapporteerd (Faucitano, 2018; Rioja-Lang et al., 2019) en is de kans op
sterfte 1,4 keer hoger bij temperaturen tussen de 29ºC en 33ºC dan tussen 12ºC
en 26ºC (Peterson et al., 2017).
Hittestress kan bij zowel varkens als pluimvee zorgen voor een afname in de
kwaliteit van het vlees (Gregory, 2010; Schwartzkopf-Genswein et al., 2012;
Lambooij, 2014; Petracci et al., 2015). Factoren voorafgaand aan de slacht, zoals
verhoogde activiteit en een hoge omgevingstemperatuur in de zomer, kunnen de
lichaamstemperatuur van de dieren doen stijgen. Hogere post mortem
spiertemperaturen in combinatie met een toename van lactaatvorming kunnen
leiden tot een hoger voorkomen van PSE-vlees (Lambooij, 2014; Spurio et al.,
2016). PSE (pale soft exudative) meat, omschrijft vlees dat bleker en zachter is en
een verhoogde ‘drip loss’ heeft en is minder geld waard vanwege kleurverschillen
en vochtverlies (Petracci et al., 2015).

Pagina 21 van 67

Welzijnsimpact
De welzijnsimpact wordt uitgedrukt als functie van de ernst en de duur (EFSA,
2012a; Visser et al., 2015). De consequentie voor het dierenwelzijn van
vleesvarkens en -kuikens tijdens transport bij (extreem) hoge temperaturen in
combinatie met de andere geïdentificeerde gevaren is hittestress, met mogelijk
sterfte tot gevolg. De duur van de welzijnsconsequentie wordt in deze
risicobeoordeling gelijkgesteld aan de duur van het transport bij (extreem) hoge
omgevingstemperaturen.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Vleesvarkens
Voor vleesvarkens is er in de literatuur geen impactbepaling voor hittestress tijdens
transport gevonden. In een rapport (van Reenen et al., 2008) met een focus op het
transport van slachtvarkens, zijn verschillende gevaren tijdens het transport van
varkens geïdentificeerd en gekarakteriseerd. De gevaarkarakterisering in dit
rapport wordt gedefinieerd als: het effect van een bepaalde milieufactor op het
welzijn van het dier (van Reenen et al., 2008), waarbij de duur van de
welzijnsconsequentie
niet
wordt
genoemd.
Alhoewel
de
risicobeoordelingsmethodiek gebruikt door Reenen (EFSA, 2006) is aangescherpt
(EFSA, 2012a) biedt het handvatten voor het inschatten van de ernst van de
welzijnsconsequentie ‘hittestress’ tijdens transport voor vleesvarkens ten behoeve
van deze risicobeoordeling. Relevant uit het rapport (van Reenen et al., 2008) zijn
de gevaren slechte ventilatie, hoge omgevingstemperatuur tijdens oponthoud, een
hoge bezettingsgraad en een lange transportduur, welke allen zijn gekarakteriseerd
als ernstig (score 4) tot zeer ernstig (score 5) (van Reenen et al., 2008). Sterfte
door hittestress door de aanwezigheid van (een combinatie van) de gevaren
beschreven bij de gevarenidentificatie, neemt toe bij vleesvarkens tijdens transport
en deze welzijnsconsequentie wordt geclassificeerd als zeer ernstig (EFSA, 2009).
Bovenstaande informatie leidt tot een geschatte score van de ernst van de
welzijnsconsequentie op 4-5 (Ernstig – Zeer ernstig, Tabel 2).
Transport van vleesvarkens binnen Nederland valt vaak in de categorie kort
transport (< 8 uur) (van Dixhoorn et al., 2010) en uit een Europese survey is
gebleken dat in de meeste Europese landen varkenstransporten naar het slachthuis
minder dan 2 uur duren (Dalla Villa et al., 2009). Uit de bijlage27 bij een kamerbrief
over dierenwelzijn blijkt dat de meeste varkens voor export <4 uur getransporteerd
worden. In een project waarin een richtlijn voor de risicobeoordeling tijdens
transport van o.a. varkens is ontwikkeld wordt de duur van een
welzijnsconsequentie tijdens transport gescoord op 1 bij een duur tot 3 uur en
gescoord op 2 bij een duur tussen de 3-8 uur (Dalla Villa et al., 2009). Op basis
van deze informatie wordt de duur van de welzijnsconsequentie hittestress bij
varkens geschat op score 1-2.
In het rapport van Visser (Visser et al., 2014) is de impact van hittestress voor
slachtvarkens vanaf het afladen op het slachthuis tot de slacht vastgesteld op score
6. Deze score wordt in dit rapport gedefinieerd als: extreme veranderingen ten
opzichte van normaal die wijzen op pijn, malaise, angst, angst of ziekte die de dood
tot gevolg hebben.
Op basis van voorgaande informatie wordt de impact voor vleesvarkens ingeschat
op score 4-6 (zie Tabel 3).
27

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2018/10/04/omvang-en-duur-export-slachtdieren
Pagina 22 van 67

Tabel 3 Impact welzijnsconsequentie (op basis van ernst en duur) vleesvarkens

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
Vleesvarkens
5 augustus 2020
WelzijnsScore Ernst
Score duur
Score impact Prevalentie
Onze referentie
consequentie
TRCVWA/2020/4161
Hyperthermie
4 tot 5
1 tot 2
4 tot 6
?*
leidend tot stress,
dehydratie,
sterfte
* Prevalentie van de welzijnsconsequentie tijdens transport is onbekend (zie
toelichting in onderstaande tekst).

Vleeskuikens
In de risicoanalyse dierenwelzijn witvleesketen (Visser et al., 2015) is
welzijnsimpact van hyperthermie met als gevolg stress voor vleeskuikens tijdens
transport vastgesteld op ernstig (score 4). Tijdens transport kan de ernst van de
welzijnsconsequentie oplopen naar zeer ernstig (score 5), met mogelijk extreme
veranderingen ten opzichte van normaal tot gevolg, die levensbedreigend kunnen
zijn (sterfte; DOA neemt toe). Om deze reden is de ernst van de
welzijnsconsequentie hittestress gescoord op 4-5 (Ernstig – Zeer ernstig, Tabel 1).
Weergegeven in de Animal Welfare Checkpoints (Visser et al., 2013) kan de periode
vanaf de start van het vangen tot de aankomst van de vrachtwagen op de slachterij
gemiddeld 2 uur en 46 minuten in beslag nemen. De duur van de
welzijnsconsequentie in de risicoanalyse dierenwelzijn witvleesketen (Visser et al.,
2015) is vastgesteld en gescoord op ‘kort’ (< 5 minuten, score 1). Uitgaand van de
eerder genoemde duur van transport in de Animal Welfare Checkpoints kan het
voorkomen dat de duur van de stress, veroorzaakt door de hyperthermie, ervaren
door het vleeskuiken langer duurt dan 5 minuten. Hieruit volgend wordt de duur
volgens Visser et al., 2015 geclassificeerd op ‘lang’ (score 3). Samenvattend is om
deze reden de duur gescoord op 1-3 (zie Tabel 4).
Op basis van voorgaande wordt de impact voor vleeskuikens ingeschat op score 47.
Tabel 4 Impact welzijnsconsequentie (op basis van ernst en duur) vleeskuikens
Vleeskuikens
Welzijnsconseq
Score Ernst
Score duur
Score impact Prevalentie
uentie
Hyperthermie
4 tot 5
1 tot 3
4 tot 7
?*
leidend tot stress,
dehydratie,
alkalose, sterfte
* Prevalentie van de welzijnsconsequentie tijdens transport is onbekend (zie
toelichting in onderstaande tekst).
Toelichting
Voor de bepaling van de impact is aangenomen dat de dierenwelzijnsconsequentie,
namelijk hittestress, de volledige duur van transport aanwezig is en dat alle dieren

Pagina 23 van 67

(100%) deze welzijnsconsequentie tijdens transport bij hoge temperaturen ervaren
waarbij de intensiteit kan wisselen per dier.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Over de prevalentie van de dierenwelzijnsconsequentie, namelijk het voorkomen
van niet fatale hittestress (zichtbaar door tekenen van o.a. hijgen bij vleesvarkens
en vleeskuikens tijdens transport), zijn geen gegevens bekend of gevonden in de
literatuur. Ernstige hittestress leidend tot sterfte tijdens transport kan zichtbaar
gemaakt worden door een toename in het DOA% tijdens transport op dagen met
hoge temperaturen. Om het effect van hittestress weer te geven wordt er daarom
in deze risicobeoordeling gekeken naar de (ijsberg) indicator sterfte (DOA%).

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Alhoewel sterfte niet altijd één op één te koppelen is aan hittestress, is gebleken
uit de analyse van interne NVWA-data28, gecombineerd met open data van het
KNMI, dat er in 2017, 2018 en 2019 een significant29 hoger percentage sterfte
vleeskuikens tijdens transport optreedt en dat deze stijging het duidelijkst is bij
temperaturen >30ºC (zie Figuur 2 en bijlage B). Deze stijging is in het jaar 2017
het minst aanwezig.

Figuur 2 Gewogen gemiddelde DOA per temperatuurrange in de periode tussen
mei en september in 2017, 2018 en 2019. NVWA data vleeskuikens (Pladmin).
(bijlage B, Tabel B1)
Interne NVWA-data over sterfte van vleesvarkens tijdens transport wordt nog niet
structureel in één digitaal systeem vastgelegd en is derhalve niet geschikt voor data
analyse. In de literatuur is het DOA% gerapporteerd, dat ligt tussen de 0,01%
(Gade et al., 2007) en 0,50% (Warriss, 1998) met een gemiddelde van 0,17%
(±0,14 s.d., n=53 studies). Het gemiddelde DOA% in de EU-landen is ca. 0,13%
(n=26). De in de literatuur gevonden waarden voor het DOA% tussen de 0,3% en
0,5% betreffen vaak rapportages van buitengewone omstandigheden, zoals van een
stressgevoelig varkensras (0,5%, (Warriss, 1998)) of bij extreme warmte (0,46%,
(Haley et al., 2010)).
Pladmin 2017/2018/2019; Dood bij aankomst op het slachthuis
Deze stijging is niet significant in het jaar 2017 van de temperatuurrange >25ºC naar 25-27ºC. Als significant,
P<0,002. Zie bijlage B, tabel B3.
28
29

Pagina 24 van 67

Recente informatie over de Nederlandse situatie is gevonden bij openbare data van
VION, één van de grootste slachterijen in Nederland. In 2017 kwam 99,98% van
alle vervoerde slachtdieren levend aan bij de slachthuizen van VION30.Op basis van
de openbare data van VION31 specifiek over varkens kan afgeleid worden dat er in
de jaren 2014 tot 2016 het gemiddelde DOA% per jaar ook uitkwam op 0,02%. In
de laatste twee kwartalen van 2017 en in 2018 steeg dit percentage naar gemiddeld
0,03%. Het kwartaal met het hoogste DOA% (Q3-2018) valt samen met de hittegolf
in dit jaar en het lijkt aannemelijk dat er een verband bestaat (zie bijlage D).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Dosis-Respons
De relatie tussen luchttemperatuur en luchtvochtigheid is belangrijk vanuit het
oogpunt van dierenwelzijn tijdens het transport van dieren (Miranda-de la Lama et
al., 2014). Deze gevaren samen hebben het meeste effect op de mogelijkheden tot
warmteverlies (Hahn et al., 2009). De temperature-humidity index (THI) is een
waarde die wordt berekend op basis van de gecombineerde effecten van de
buitenluchttemperatuur en de -luchtvochtigheid. Voor verschillende diersoorten
zijn er THI formules ontwikkeld gebaseerd op fysiologische parameters, zoals
ademhalingsfrequentie en lichaamstemperatuur, warmteproductie door de dieren
en productieniveaus (o.a. toename in lichaamsgewicht) (X. Tao & H. Xin, 2003;
Samal et al., 2017).

Relative humidity %
Temp ºC

23
24
26
27
28
29
30
31
32
33
34
36
37
38
39
40

15
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82

20
67
68
69
70
71
73
74
75
76
77
78
79
90
82
83
84

25
67
69
70
71
72
73
74
76
77
78
79
80
82
83
84
85

30
68
69
70
72
73
74
75
76
78
79
80
81
83
84
85
86

35
68
70
71
72
73
75
76
77
79
80
81
82
84
85
86
88

40
69
70
71
73
74
75
77
78
79
81
82
83
85
86
87
89

45
69
71
72
73
75
76
78
79
80
82
83
85
86
87
89
90

50 55
70 70
71 72
73 73
74 75
75 76
77 78
78 79
80 81
81 82
83 84
84 85
86 87
87 88
88 90
90 91
91 93

60
70
72
74
75
77
78
80
81
83
85
86
88
89
91
92
94

65
71
73
74
76
77
79
81
82
84
85
87
89
90
92
94
95

70
71
73
75
76
78
80
81
83
85
86
88
90
91
93
95
96

75
72
74
75
77
79
80
82
84
86
87
89
91
93
94
96
98

80 85
72 73
74 75
76 76
78 78
79 80
81 82
83 84
85 86
86 87
88 89
90 91
92 93
94 95
95 97
97 98
99 100

Categories of Livestock Weather Safety Index associated with THI values
Normal: ≤ 74

Alert: 75 -78

Danger: 79 - 83

Emergency : ≥ 84

Figuur 3 Temperature humidity index (THI) aangepast naar (Hahn et al., 2009).
Deze hitte-index is ontwikkeld als hulpmiddel om hittestress bij melkvee te
voorspellen.

30
31

https://www.vionfoodgroup.com/app/uploads/2019/04/Vion-MVO-rapport-2017.pdf
https://www.vion-transparantie.nl/keuringsresultaten/keuringsresultaten-archief/
Pagina 25 van 67

De THI-index weergegeven in Figuur 3 is gebaseerd op de Discomfort Index voor
mensen, welke de basis voor de Livestock Weather Safety index (LWSI) vormt. In
de LWSI worden de categorieën van de kans op hittestress geassocieerd met de
buitentemperatuur en de luchtvochtigheid bij het dier weergeven (Hahn et al.,
2009; Aradom et al., 2012; Gaughan et al., 2012). Deze kan gebruikt worden voor
zowel dieren in de intensieve veehouderij als tijdens transport (Hahn et al., 2009).
De LWSI is ontwikkeld voor het voorspellen van hittestress bij melkvee, maar wordt
voor veel diersoorten als standaard gebruikt (Gaughan et al., 2012) en kan voor
varkens tijdens transport gebruikt worden voor het beoordelen van de bedreiging
voor dierenwelzijn tijdens warme en vochtige weersomstandigheden (Xiong et al.,
2015). Echter omdat varkens geen zweetklieren hebben is het aannemelijk dat de
drempelwaarden relevant voor het bepalen van de welzijnsimpact op deze dieren
lager liggen dan voor runderen (Fiore et al., 2009; Samal et al., 2017). Ook voor
vleeskuikens is dit zeer waarschijnlijk het geval, aangezien zij eveneens niet kunnen
zweten(Hahn et al., 2009) en gevoeliger zijn voor hittestress dan runderen (Fisher
et al., 2009).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Er is voor vleeskuikens onderzoek gedaan naar het gecombineerde effect van
temperatuur en luchtvochtigheid tijdens transport en de daaruit volgende
fysiologische stress die deze combinatie de dieren oplegt (zie Figuur 4). In het
“Safe” gedeelte zal de stress door hitte tijdens transport minimaal zijn. Valt de
combinatie van de temperatuur en de luchtvochtigheid in het “Alert” gedeelte zal er
sprake zijn van enige stress door hitte (hyperthermie en zuur-base balans
verstoring). In het “Danger” gedeelte is er sprake van ernstige fysiologische
hittestress en zal sterfte toenemen (Mitchell, 2006).

Figuur 4 Gecombineerde effect van relatieve luchtvochtigheid en droge bol
temperatuur (Mitchell, 2006) en de bijbehorende fysiologische stress weergegeven
in 3 gradaties. Droge bol temperatuur is de temperatuur van de lucht, waarbij er
geen rekening gehouden wordt met de luchtvochtigheid.
In Figuur 5 is het DOA% vleeskuikens (Pladmin data) weergegeven per THI
categorie. De temperature-humidity index (THI) is berekend met de formule van de

Pagina 26 van 67

LWSI32 als referentie (zie Figuur 6) en weergegevens van het KNMI. Uit Figuur 5
blijkt dat het DOA% oploopt bij een hogere THI33.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur 5 Het percentage Death-On-Arrival (DOA%) van vleeskuikens vastgelegd
voorafgaand aan het slachten, per jaar en per THI categorie gebaseerd op de LWSI
(≤74 = Normal, 75-78 = Alert, 79-83 = Danger, ≥84 = Emergency). (data uit 2017,
2018, 2019, bijlage B, Tabel B1).
De weergegevens die zijn gebruikt voor voorgaande analyse en verdere analyses in
deze risicobeoordeling zijn afkomstig van openbare data van het KNMI34 en
gegevens verkregen van Weerplaza, welke ook gebaseerd zijn op het KNMI. Van
het KNMI is gebruik gemaakt van de temperatuur (T) en relatieve luchtvochtigheid
(LV). Zie bijlage C voor de gebruikte gegevens van Weerplaza.
In Figuur 6 en 7 is op basis van de intern beschikbare gegevens uit Pladmin (DOA%)
en respectievelijk de temperatuur (T) en de THI (index waarde van een combinatie
van temperatuur en luchtvochtigheid) een gesegmenteerde regressie-analyse (ook
wel een piecewise regression genoemd) uitgevoerd. Het breekpunt is het punt
waarop een stijging van de temperatuur, dan wel de THI een groter effect heeft op
het DOA%. In Figuur 6 bevindt het breekpunt zich op T=27,3ºC. Boven deze
temperatuur is er per 1ºC stijging van de temperatuur dus een groter effect op het
DOA%, dan bij een 1ºC stijging onder deze temperatuur.

THI = (1.8 * T + 32) - (0.55 - (0.55 * LV)) * abs((1.8 * T + 32) - 58) met T (ºC) = temperatuur in De Bilt, en
LV = luchtvochtigheid in De Bilt
33
Significant, P<0,002, zie ook bijlage B, Tabel B4
34
https://projects.knmi.nl/klimatologie/uurgegevens/selectie.cgi
32

Pagina 27 van 67

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur 6 Piecewise regression analyse van het percentage Death-on-Arrival
(DOA%) van vleeskuikens vastgesteld voorafgaand aan het slachten ten opzichte
van de omgevingstemperatuur (data uit 2017, 2018, 2019, bijlage B, Tabel B1).
Een zelfde gesegmenteerde regressie analyse (piecewise regression) is uitgevoerd
ten op zichte van de berekende THI (zie Figuur 7). Figuur 7 laat zien dat het
breekpunt ligt op THI = 75,5. Vanaf THI = 75,5 heeft een stijging van één THI-punt
dus een groter effect dan een stijging van één THI-punt onder de 75,5.

Pagina 28 van 67

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur 7 Piecewise regression analyse van het percentage Death-on-Arrival
(DOA%) van vleeskuikens vastgesteld voorafgaand aan het slachten ten opzichte
van de temperature humidity index (THI) (data uit 2017, 2018, 2019, bijlage B,
Tabel B1).
Een THI van 75,5 valt volgens de LWSI in de alert fase. Dit betekent dat er mogelijk
al in deze fase sprake is van een effect op het DOA% en een negatieve impact op
het dierenwelzijn.
De THI index kent echter enkele beperkingen, zoals dat er geen rekening gehouden
wordt met de duur van de blootstelling aan een hoge THI of met het effect van de
luchtstroom en de ventilatie (Gaughan et al., 2012; Samal et al., 2017). Hoe langer
een dier wordt blootgesteld aan een THI buiten de veilige zone, hoe meer stress het
dier ondervindt (Villarroel et al., 2011; Gaughan et al., 2012), zoals het geval kan
zijn tijdens lang transport (Nielsen et al., 2011).
Ventilatie speelt een belangrijke rol in het afvoeren van warmte en luchtvochtigheid
zoals geproduceerd door dieren tijdens transport (Schrama et al., 1996; Consortium
of the Animal Transport Guides Project, 2017b). In een gecontroleerd onderzoek bij
vleeskuikens op slachtgewicht is de luchtsnelheid (V) geïntegreerd in de THI (X. Tao
& H. Xin, 2003). In deze studie zijn de vleeskuikens blootgesteld aan temperaturen
tussen de 35°C en 41°C, bij verschillende luchtvochtigheid en verschillende

Pagina 29 van 67

luchtsnelheden. Daarnaast is het effect op de vleeskuikens (in deze studie de
stijging van de lichaamstemperatuur Δ x°C) van de duur van de blootstelling aan
een bepaalde temperatuur zichtbaar (zie Figuur 8). Een hogere vochtigheid van de
lucht verergert het effect van een hoge temperatuur. Een hogere luchtsnelheid
(ventilatie in de praktijk) vermindert dit effect weer.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur 8 Het verschil (∆) in lichaamstemperatuur voor de normale, alarm- en
gevaarstoestand en een noodsituatie is respectievelijk ∆ 1,0°C, ∆ 2,5°C, ∆ 4,0°C
en ∆ >4,0°C (X. Tao & H. Xin, 2003)
Uit bovenstaande figuren blijkt dat de combinatie van een hoge luchtvochtigheid
met een hoge omgevingstemperatuur het grootste gevaar voor het dierenwelzijn
oplevert. Ventilatie speelt een rol bij het verminderen van de impact van de
combinatie van deze gevaren.
Blootstelling aan de gevaren
Het Nationaal Plan voor veetransport bij extreme temperaturen treedt in werking
wanneer volgens de weersvoorspelling van het KNMI in de Bilt een temperatuur van
≥27ºC wordt verwacht. In Tabel 5 is, na analyse van open data van het KNMI, onder
andere weergeven hoeveel dagen de temperatuur in de periode van 2000 – 2019
boven de ≥27ºC is geweest.
Tabel 5 Weergegevens KNMI 2000-2019 de Bilt (afgerond naar boven)
KNMI-gegevens 2000 – 2019 (gemiddelden/jaar)
Aantal dagen ≥27ºC
12
Aantal dagen ≥30ºC
8
Aantal dagen ≥35ºC
1
Periode van 4 dagen of langer van ≥27ºC
2
In Nederland kan het lokale klimaat en het aantal (extreem) warme dagen wisselen,
met meer warme dagen in het zuidoosten van het Nederland dan in de
kustgebieden. Daarom zijn zowel weerdata uit de Bilt als data uit het zuidelijke
Arcen bekeken (zie bijlage C). Na analyse lijken deze locaties vergelijkbaar en wordt
er voor deze blootstellingsschatting uitgegaan van de data uit de Bilt (zie bijlage C).

Pagina 30 van 67

De risicomaanden zijn met name juli en augustus, maar de maanden mei tot
september geven ook nog kans op negatieve effecten als gevolg van hittestress op
warme, zonnige dagen (Timmerman et al., 2018). Daarom is voor deze
blootstellingsschatting (en voor de data-analyse van de slachthuisgegevens van
vleeskuikens) uitgegaan van data uit de maanden mei t/m september.
De blootstelling beschrijft de duur en de prevalentie van de gevaren tijdens
transport. Naast een hoge externe temperatuur zijn er meer gevaren die een rol
spelen in het veroorzaken van negatieve welzijnsconsequenties voor vleesvarkens
en -kuikens tijdens transport, zoals bijvoorbeeld een hoge luchtvochtigheid,
alhoewel deze in Nederland het laagst is gedurende de zomermaanden (Timmerman
et al., 2018). Tijdens deze risicomaanden zijn de windsnelheden het laagst
(Timmerman et al., 2018), wat een verminderde natuurlijke ventilatie tijdens
transport tot gevolg kan hebben. Er zijn geen gegevens bekend over de prevalentie
van de afzonderlijke gevaren genoemd bij de identificatie tijdens transport (bv.
temperatuurregistraties van de temperatuur in het voertuig gedurende transporten
van vleesvarkens of -kuikens in Nederland) en weinig gegevens over de duur van
de blootstelling aan de gevaren tijdens transport. Vanwege het ontbreken van deze
gegevens is de blootstelling gebaseerd op een schatting. Het gevaar ‘hoge
buitentemperatuur’ wordt als uitgangspunt genomen waarbij er is getracht de
combinatie van ‘buitentemperatuur en luchtvochtigheid’ mee te nemen. Er is geen
rekening gehouden met de mogelijke variatie in temperatuur en luchtvochtigheid
op verschillende locaties binnen het voertuig.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Het Nationaal Plan treedt in werking bij een weersvoorspelling van vier
opeenvolgende
dagen
met
een
temperatuur
≥27ºC,
maar
extra
toezichtsmaatregelen door de NVWA zijn op de eerste dag met een temperatuur
van ≥27ºC al aan de orde. Voor deze blootstellingsschatting wordt er uitgegaan van
een dag waarop er een temperatuur van ≥27ºC wordt verwacht. Er wordt vanuit
gegaan dat er op deze dagen (risicodagen, ≥27ºC) gevolgen zijn voor het welzijn
(hittestress, variërend van hijgen tot sterfte) van vleesvarkens en vleeskuikens
tijdens transport naar het slachthuis in Nederland. Dit is gebaseerd op de
aanbevolen temperaturen tijdens transport in de literatuur (zie Tabel 1 en 2), het
verhoogde DOA% bij vleeskuikens en aanwijzingen uit literatuur en externe data
voor een zelfde effect op het DOA% bij vleesvarkens (interne NVWA data; zie
welzijnsimpact).
Risicoperiode
De buitentemperatuur gedurende een dag kent in het algemeen een verloop,
waarbij de temperatuur gedurende de nacht afneemt, in de ochtend oploopt en de
warmste periode na het middaguur wordt bereikt. In de aanloop naar de nacht
neemt de temperatuur weer af. In 2018 (mei t/m september) werd, op dagen met
een temperatuur van ≥27ºC of hoger, om 17 uur de hoogste gemiddelde
temperatuur bereikt en de laagste gemiddelde temperatuur om 6 uur in de ochtend.
De luchtvochtigheid kent een nagenoeg omgekeerd patroon, waarbij de
luchtvochtigheid in de nacht toeneemt, in de ochtend en middag afneemt en in de
avond naar de nacht toe weer stijgt (zie bijlage C). In 2018 (mei t/m. september)
werd, op dagen met een temperatuur van ≥27ºC of hoger, om zes uur in de ochtend
de hoogste gemiddelde luchtvochtigheid bereikt (89%) en de laagste gemiddelde
luchtvochtigheid om 16 uur in de middag (37%).

Pagina 31 van 67

Een dag waarop er een buitentemperatuur van ≥27ºC of hoger wordt verwacht,
wordt in deze blootstellingsschatting een ‘risico-dag’ genoemd. De warmste periode
gedurende een dag die in de middag wordt bereikt wordt de ‘risico-periode’
genoemd (12-20 uur, zie bijlage C). Deze risico-periode is vastgesteld na analyse
van data van Weerplaza (gebaseerd op KNMI gegevens). Hieruit blijkt dat
gemiddeld genomen op dagen met een temperatuur ≥27ºC, deze temperatuur
wordt bereikt om 12 uur en weer daalt onder dit punt vanaf 20 uur. Daarnaast
neemt het aantal keer dat op een bepaald uur een temperatuur ≥27ºC wordt bereikt
toe om 12 uur in de middag en neemt weer af om 20 uur. Dit betekent niet dat een
temperatuur van ≥27ºC buiten de risicoperiode volledig uitgesloten is. Uit de dataanalyse van de weergegevens is gebleken dat op dagen waarop er een temperatuur
van ≥27ºC of hoger is gemeten, deze temperatuur niet voor acht uur in de ochtend
is bereikt. Het bereiken van ≥27ºC om acht uur in de ochtend in 2018 betreft een
eenmalige meting. Kijkend naar de meetpunten over heel 2018 in de maanden mei
tot en met september kan de risicoperiode van 12 uur tot 20 uur onderschreven
worden.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Het transport naar het slachthuis zal voornamelijk plaatsvinden tijdens en,
afhankelijk van de duur van het transport, vooraf aan de werktijden 35 van de
slachthuizen, afhankelijk van o.a. de capaciteit van de aanvoerhal van een
slachthuis (dieren kunnen eerder aangevoerd zijn). In Nederland hebben
slachthuizen variërende werktijden (zie Figuur 9). Sommige slachthuizen opereren
alleen vroeg in de ochtend en overdag en anderen zijn ook in de avond open. In
Figuur 9 is de risico-periode (warmste periode op een dag) weergegeven in het
rood. Bij de slachterijen die vleesvarkens slachten ligt 45% van de uren dat de
slachterijen open zijn in de risico-periode. Bij de slachterijen die vleeskuikens
slachten is dat 42%. In deze blootstellingsschatting wordt geen rekening gehouden
met mogelijk aanpassingen in de werktijden van de slachthuizen naar aanleiding
van warm weer.

Onder werktijden wordt verstaan: de uren dat het slachthuis open is en er daadwerkelijk dieren geslacht
worden. Deze informatie is gebaseerd op de planning NVWA intern.
35

Pagina 32 van 67

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur 9 Werktijden slachthuizen in Nederland (2017 intern NVWA). De warmste
temperaturen op een risico dag (≥27ºC) vormen samen de risico-periode (12-20
uur).
Risicopopulatie
De risico-populatie bestaat uit de vleesvarkens en -kuikens die in Nederland naar
het slachthuis worden vervoerd op een risico-dag. Transport van vleesvarkens en kuikens naar slachthuis in Nederland duurt over het algemeen niet langer dan 4 uur
(zie ook de welzijnsimpact). De duur van de blootstelling wordt daarom gelijk
gesteld aan de transporttijd van 4 uur.
De vleesvarkens en -kuikens, die worden geslacht op een bepaalde risico-dag,
worden getransporteerd naar het slachthuis, waarbij de volgende scenario’s
mogelijk zijn:
1. Het transport vindt geheel buiten de risico-periode plaats. Dit betekent dat het
transport heeft plaatsgevonden gedurende de koelere periode van de dag.
2. Het transport heeft gedeeltelijk binnen de risicoperiode plaatsgevonden. Dit
betekent dat het transport mogelijk gedeeltelijk gedurende de koelere periode
heeft plaatsgevonden en gedeeltelijk gedurende de risico-periode.
3. Het transport vindt geheel binnen de risico-periode plaats.
De vleesvarkens en -kuikens die volgens scenario 1 aankomen op het slachthuis
zullen zeer waarschijnlijk geen of gering verminderd dierenwelzijn in de vorm van
hittestress ervaren tijdens transport. Dit omdat er geen of lage blootstelling aan het
gevaar, een hoge buitentemperatuur, optreedt.
De vleesvarkens en -kuikens die volgens scenario 2 aankomen op het slachthuis
worden in meer of minder mate blootgesteld aan het gevaar hoge

Pagina 33 van 67

buitentemperatuur, afhankelijk van het tijdstip van aanvang van transport. Dit is
vanwege een gebrek aan gegevens niet verder te kwantificeren. Transporten die
vertrekken vóór 8 uur in de ochtend en met een maximale transportduur van 4 uur
zullen, zoals voor de dieren in scenario 1, veroorzaken waarschijnlijk geen of gering
verminderd dierenwelzijn in de vorm van hittestress tijdens transport. Dit omdat er
geen of lage blootstelling aan het gevaar, een hoge buitentemperatuur, optreedt.
Transporten die later vertrekken komen, uitgaand van een transportduur van 4 uur
aan in de risico-periode waar de dieren worden blootgesteld aan het gevaar en met
variërende duur verminderd dierenwelzijn in de vorm van hittestress kunnen
ervaren.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

De vleesvarkens en -kuikens die volgens scenario 3 aankomen op het slachthuis
zullen blootgesteld worden aan het gevaar hoge buitentemperatuur met zeer
waarschijnlijk de welzijnsconsequentie hittestress, variërend in impact, tot gevolg.
Dat de blootstelling correspondeert met het tijdstip waarop het transport plaatsvindt
wordt ondersteund door analyse van interne NVWA data. In Figuur 10 wordt het
percentage koppels met (sterk) verhoogd DOA% per temperatuur range boven de
25ºC vergeleken met de temperatuur range <25ºC en uitgedrukt als relatieve
toename. Daarbij wordt voor het verhoogde DOA% een grens van 0,5% (signaal
grens gebruikt. Naast de signaalgrens wordt het DOA% in Figuur 13 en bijlage B
ook vergeleken met een 1% grens (interventiegrens)36.

Figuur 10 NVWA data vleeskuikens periode mei-sept 2018. Relatieve toename in
overschrijding (signaal)grens DOA% van vleeskuikens en de vergelijking van deze
toename bij slachthuizen met een vroege of latere werktijd. (zie bijlage B, Tabel
B6)
Figuur 10 laat zien dat er voor alle slachthuizen een stijging van het % koppels met
verhoogde DOA% (DOA% >0,5%) plaatsvindt bij een stijgende temperatuur. Hoe
36

De termen signaalgrens en interventiegrens werden tot 2019 intern binnen de NVWA gebruikt.
Pagina 34 van 67

hoger de temperatuur, hoe duidelijker dit verschil wordt. In het geval van
slachthuizen met een korte werktijd is het % koppels met verhoogde DOA >0,5%
drie maal zo hoog bij een temperatuur van >30ºC in vergelijking met temperaturen
van <25ºC. Met werktijden later op de dag betekent het dat het transport vaker
volgens scenario 3 heeft plaatsgevonden, namelijk in zijn geheel in de risico-periode
(12-20 uur, warmste periode van de dag). Bij slachthuizen die ook later op de dag
dieren slachten is de stijging van het % koppels met verhoogde DOA >0,5% bijna
negen maal zo hoog. Vanwege het ontbreken van gegevens hierover is er geen
rekening gehouden met de mogelijke aanwezigheid van klimaatbeheersing in de
slachthuizen en de verschillen hierin tussen slachthuizen. Er kunnen dus meer
factoren een rol spelen dan alleen een latere aanvoer.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Voor zowel vleesvarkens als -kuikens wordt uitgegaan van scenario 3. Dit is het
worst-case scenario en betekent dat deze dieren gedurende het gehele transport
zijn blootgesteld aan het gevaar hoge buitentemperatuur (100% blootstelling). Naar
schatting zullen in dit scenario meer dieren de hoogste impact van hittestress
ervaren. Dit wordt ondersteund door de toename in het DOA% van vleeskuikens bij
hogere temperaturen (zie Figuur 2).
Vleesvarkens
In 2017 werden er gemiddeld 60.000 vleesvarkens per dag geslacht. Op basis van
de werktijden van de slachthuizen zal 45% van deze varkens getransporteerd zijn
naar het slachthuis in de risico-periode. Dit betekent dat 27.000 vleesvarkens
tijdens transport op een risico-dag worden blootgesteld aan hoge temperaturen met
mogelijk hittestress tot gevolg. De varkens die worden getransporteerd volgens
scenario 2 zullen deels blootgesteld worden (afhankelijk van vertrektijd van het
transport). Dit betekent dat volgens een realistisch worst-case scenario de
blootstelling hoger zal zijn dan 45%.
Vleeskuikens
In 2017 zijn er gemiddeld 2,4 miljoen vleeskuikens per dag geslacht. Op basis van
de werktijden van de slachthuizen zal ongeveer 42% van deze vleeskuikens
getransporteerd zijn naar het slachthuis in de risico-periode. Dit betekent dat
1.008.000 vleeskuikens op een risico-dag worden blootgesteld aan hoge
temperaturen met mogelijk hittestress tot gevolg. De vleeskuikens die worden
getransporteerd volgens scenario 2 zullen deels blootgesteld worden (afhankelijk
van vertrektijd van het transport). Dit betekent dat volgens een realistisch worstcase scenario de blootstelling hoger zal zijn dan 42%.
De volgende aannames zijn, vanwege ontbrekende gegevens, bij deze
blootstellingsschatting gedaan:
•
Het aantal geslachte varkens of vleeskuikens/per uur is elk uur hetzelfde.
•
Het gevaar ‘temperatuur’ speelt gedurende het gehele transport in dezelfde
mate een rol. Er is geen rekening gehouden met mogelijk mitigerende
maatregelen tijdens het transport, zoals o.a. ventilatie.
•
De hoogste temperatuur wordt op elke risico-dag in de risico-periode bereikt.
•
De werktijden van de slachterijen zijn tijdens alle risico-dagen hetzelfde.
•
Transport van vleesvarkens en -kuikens naar het slachthuis heeft in Nederland
een maximale duur van 4 uur. Dit is de duur van de blootstelling.
In deze blootstellingsschatting is niet expliciet rekening gehouden met de tijd die
nodig is om de dieren in te laden, uit te laden en de wachttijden op de slachthuizen.
Pagina 35 van 67

De duur van de blootstelling kan hiermee onderschat zijn. Dit is zeer waarschijnlijk
het geval voor dieren getransporteerd volgens scenario 2. Deze dieren komen veelal
aan de start van de risicoperiode aan op het slachthuis. Afhankelijk van de wachttijd
(hoe langer, hoe meer effect) en mitigerende maatregelen van de slachthuizen
worden zij mogelijk blootgesteld aan hoge temperaturen tijdens deze wachttijden.
Daarnaast varieren de werkwijzen van slachterijen en kunnen
de
klimaatbeheersingsfaciliteiten per slachthuis verschillen. Deze beide factoren
kunnen van invloed zijn op de duur van de blootstelling, als ook de impact van
hittestress en het DOA%. Daarnaast wordt bij vleeskuikens het DOA% vastgesteld
aan de slachtlijn en kan er dus geen onderscheid gemaakt worden in wanneer de
dood is opgetreden (tijdens transport of in de wachtruimte).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Risicokarakterisering
De onderstaande risicokarakterisering is gebaseerd op de blootstelling die
plaatsvindt tijdens een transport gedurende de risicoperiode. Het risico wordt dus
gekarakteriseerd op basis van het worst-case scenario beschreven in de vorige
paragraaf. Hittestress, de negatieve welzijnsconsequentie van transport tijdens
hoge temperaturen, heeft een variërende ernst. De hittestress kan zich uiten in de
vorm van hijgen, maar ook leiden tot sterfte. Er zijn geen gegevens beschikbaar
die deze variatie verder kunnen kwantificeren. Daarom wordt de spreiding van de
welzijnsimpact meegenomen in het vaststellen van het risico.
Om het risico voor het dierenwelzijn van vleesvarkens en -kuikens getransporteerd
op een dag met hoge temperaturen in Nederland in te schatten, is de welzijnsimpact
van de geïdentificeerde welzijnsconsequentie (hittestress) afgezet tegen de kans op
transport naar de slacht tijdens een risico-periode en op een risico-dag
(temperatuur >27ºC).
Vleesvarkens
De impactschatting van hittestress voor vleesvarkens die tijdens hoge
temperaturen worden getransporteerd naar het slachthuis in Nederland is score 46. Hoe vaak en in welke mate hittestress voorkomt is onbekend. In het worst case
scenario vindt 45% van de transporten plaats in de risicoperiode. Hieruit volgt dat
voor transporten tijdens hoge temperaturen het geschatte risico voor dierenwelzijn
middelmatig is (zie Figuur 11). De verticale pijl laat de spreiding van de impact van
de dierenwelzijnsconsequentie hittestress zien (impact score 4-6).

Pagina 36 van 67

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020

7
6
5
4
3
2
1

Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

10
20
Welzijnsimpact
Kans (%)

30

40

50

60

70

80

90

100

Figuur 11 Risico-inschatting transport van vleesvarkens bij hoge temperaturen
(blauwe pijl, welzijnsimpact 4-6 en kans 45%) Groen: risico afwezig; geel: gering
risico; oranje: middelmatig risico; rood: hoog risico.
Vleeskuikens
De impactschatting van hittestress voor vleeskuikens die tijdens hoge temperaturen
worden getransporteerd naar het slachthuis in Nederland is score 4-7. Hoe vaak en
in welke mate hittestress voorkomt is onbekend. In het worst case scenario vindt
42% van de transporten plaats in de risicoperiode. Hieruit volgt dat voor
transporten tijdens hoge temperaturen het geschatte risico voor het dierenwelzijn
van vleeskuikens middelmatig tot hoog is (zie Figuur 12). De verticale pijl laat de
spreiding van de impact van de dierenwelzijnsconsequentie hittestress zien (impact
score 4-7).

7
6
5
4
3
2
1
10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Welzijnsimpact
Kans (%)
Figuur 12 Risico-inschatting transport van vleeskuikens bij hoge temperaturen
(blauwe pijl, welzijnsimpact 4-7 en kans 42%) Groen: risico afwezig; geel: gering
risico; oranje: middelmatig risico; rood: hoog risico
Toelichting
Bij de inschatting van het risico voor dierenwelzijn is uitgegaan van transport tijdens
de risicoperiode. Dit betekent maximale blootstelling aan het gevaar en variërende
impact op het dierenwelzijn. In de scenario’s (zie stap 3, de blootstelling) waarbij
het transport buiten of gedeeltelijk binnen de risicoperiode plaatsvindt, kan er wel
degelijk ook blootstelling aan (een combinatie van) de gevaren plaatsvinden. Dit
kan gevolgen hebben voor dierenwelzijn in de vorm van hittestress. Zoals gebleken
Pagina 37 van 67

uit de dosis-respons relatie bestaat er een verband tussen de hoogte van de
temperatuur (en luchtvochtigheid) en de ernst van de welzijnsconsequentie. Er kan
daarom sprake zijn van een (licht) verhoogd risico voor verminderd dierenwelzijn.
Het exacte aantal dieren dat in deze scenario’s zal worden blootgesteld is niet in te
schatten, maar voor zowel vleesvarkens als -kuikens zal het risico (blauwe veld) in
Figuur 11 en 12 verschuiven naar rechts door een toename in het aantal dieren dat
wordt blootgesteld. Deze verschuiving, afhankelijk van de toename in blootstelling,
zorgt voor een verhoging van het risico voor dierenwelzijn en geeft dan een
realistisch worst-case scenario weer. Daarnaast kan worden gesteld dat, op basis
van de dosis respons relatie, de spreiding van de impact van de
welzijnsconsequentie hittestress niet een rechte lijn zal aannemen. Hoe hoger de
temperatuur, hoe meer dieren er naar alle waarschijnlijkheid een hogere negatieve
impact op het welzijn zullen ervaren.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Er is in beide grafieken een verticale spreiding van het risico te zien. Deze wordt
veroorzaakt door een spreiding in de welzijnsimpact door de variatie in de geschatte
ernst van hittestress (die ook per individueel dier kan verschillen) en het gebrek
aan feitelijke kennis/gegevens over de duur van de welzijnsconsequentie hittestress
tijdens transport.
De definities van risico-dag en risico-periode zoals gesteld bij de blootstelling
kunnen een onderschatting van het aantal blootgestelde dieren tot gevolg hebben.
Een risico-dag is nu gedefinieerd als dag waarop er een buitentemperatuur ≥27ºC
is voorspeld zonder hierbij rekening te houden met de invloed van de andere
gevaren. Uit de literatuur is gebleken dat een combinatie van gevaren, voornamelijk
de combinatie van temperatuur en luchtvochtigheid, de meeste invloed lijkt te
hebben op ontstaan van hittestress bij vleesvarkens en -kuikens. Dit is zeker het
geval bij ontbrekende/slecht functionerende (mechanische) ventilatie. Bij gebrek
aan gegevens is het niet mogelijk de risico’s verder te nuanceren op basis van een
combinatie van gevaren. Wel kan de combinatie van gevaren zorgen voor een
mogelijke stapeling van effecten en zorgen voor een hoger risico voor dierenwelzijn.
Tot slot houdt de gedefinieerde risico-periode geen rekening met de mogelijkheid
dat er buiten deze periode al temperaturen, eventueel in combinatie met andere
gevaren, met welzijnsconsequenties voor vleesvarkens en -kuikens worden bereikt.
Er is in deze risicobeoordeling niet of nauwelijks rekening gehouden met de duur
van het laden en de wachttijden op de slachthuizen. Deze periodes vallen onder de
definitie van transport volgens de Europese Transportverordening. De duur van de
blootstelling is hierdoor mogelijk onderschat en daaruit volgend ook het risico voor
dierenwelzijn.
Conclusie
Voor zowel vleesvarkens en vleeskuikens is er op dagen met een buitentemperatuur
≥27ºC een risico voor het dierenwelzijn in de vorm van hittestress tijdens transport.
De ernst van de hittestress kan variëren van mild ongemak in de vorm van hijgen
(panten) tot sterfte van het dier. De blootstelling, en dus het risico, is het grootst
tijdens de risico-periode (12-20 uur). Voor vleesvarkens is dit risico middelmatig en
voor vleeskuikens is dit risico middelmatig tot hoog.
Uit analyse van interne NVWA data (2017, 2018 en 2019, zie Figuur 2) is gebleken
dat het DOA% bij vleeskuikens toeneemt bij stijgende temperaturen. Dit DOA%
neemt sterker toe bij temperaturen boven de 30ºC in vergelijking met een

Pagina 38 van 67

temperatuur boven de 27ºC. Ook blijkt dat de interventiegrens, die de NVWA
hanteert, vaker wordt overschreden bij deze hoge temperaturen. Dit tezamen geeft
aan dat het risico voor dierenwelzijn toeneemt boven de 30ºC. Daarnaast laat
Figuur 10 zien dat er al een relatieve toename is van het DOA% vleeskuikens vanaf
25ºC, dus op basis van deze data is het zeer waarschijnlijk dat het risico al vanaf
25ºC toeneemt en er vanaf deze temperatuur al maatregelen genomen dienen te
worden om het risico voor dierenwelzijn te verminderen dan wel te voorkomen.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

In de blootstellingsschatting is er een overzicht gegeven van de werktijden van de
slachthuizen (zie Figuur 9). De interne NVWA data betreffende het DOA% zijn
gecombineerd met de werktijden van de slachthuizen weergegeven in onderstaande
Tabel. Op basis van de NVWA DOA-gegevens uit 2018 is gekeken naar verschillen
in het DOA% tussen pluimveeslachthuizen die voornamelijk ’s nachts en tot in de
middag geopend zijn (tot 16:00 uur) versus slachthuizen die ook gedurende de late
middag en avond door slachten (tot na 21:00 uur). Bij 4 grote pluimveeslachterijen
(met ruim 20% van de NL slachtcapaciteit ) is op dagen met ≥30ºC het gemiddelde
DOA% ruim 3 maal hoger dan het gemiddelde van 4 grote pluimveeslachterijen die
in de late middag en in de avond niet slachten (met ook ca. 20% van de NL
capaciteit) en een verhoogd aantal incidenten te zien uit de overschrijding van de
signaal- en interventiegrens (zie Figuur 13). Dit onderbouwt de gedefinieerde risicoperiode en laat zien dat het risico toeneemt in de late namiddag door een oplopende
temperatuur.

Figuur 13 Vergelijking van het DOA% van slachthuizen met korte werktijden (tot
16:00) en slachthuizen met latere werktijden (na 21:00) in de periode mei tm
september 2018 op basis van NVWA data vleeskuikens (zie bijlage B, Tabel B6).
Interne NVWA-data over sterfte van vleesvarkens tijdens transport wordt niet in
één digitaal systeem vastgelegd en is derhalve niet beschikbaar. Op basis van de
gevonden literatuur, data van VION en de opgestelde risicobeoordeling is een
vergelijkbaar effect te verwachten bij deze dieren.

Pagina 39 van 67

Mogelijke risicoreductie
Om het risico voor dierenwelzijn tijdens transport bij hoge temperaturen te
reduceren is het van belang te kijken naar de twee hoofdlijnen waar dit mogelijk is:
Het verlagen van de blootstelling
Het verlagen van de blootstelling tijdens transport heeft als gevolg dat er minder
dieren belanden in een situatie waarin zij worden blootgesteld aan een (combinatie)
van gevaren met mogelijk hittestress tot gevolg. Uit voorgaande hoofdstukken is af
te leiden dat de blootstelling aan hoge omgevingstemperaturen met name
plaatsvindt tussen grofweg 12.00 ’s middags en 20.00 uur ’s avonds. Dit betekent
dat de risico’s voor dierenwelzijn te voorkomen zijn door transport buiten deze
tijdsperiode te laten plaatsvinden op dagen met een buitentemperatuur ≥27ºC, dan
wel in het geheel te ontmoedigen, dan wel te verbieden. De aanbevolen
temperaturen tijdens transport (zie Tabel 1 en 2) en de risicokarakterisering in
ogenschouw nemen, zijn bij transporten met temperaturen van ≥30ºC de risico’s
voor dierenwelzijn het grootst. Dit geldt ook voor transporten waarbij er gedurende
het transport een temperatuur ≥30ºC wordt verwacht.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Daarnaast zal, als een transport tussen 12 uur en 20 uur plaatsvindt, de lengte van
het transport de duur van de blootstelling aan het gevaar bepalen. Langere
transporten betekenen een hogere kans op negatieve gevolgen voor het
dierenwelzijn in de vorm van hittestress. Bovendien wordt er, gezien de verplichte
rusttijden voor chauffeurs, bij diertransporten van 4 uur of langer gepauzeerd (als
enkelbemand). Dit heeft als gevolg het stijgen van de temperatuur en
luchtvochtigheid in de vrachtwagen en een groter dierenwelzijnsrisico. Het
ontmoedigen dan wel verbieden van transporten langer dan 4 uur is dan een
mogelijke vorm van risicoreductie.
Het verlagen van de welzijnsimpact
Het verlagen van de welzijnsimpact betekent het verminderen van het effect op het
dier (welzijnsimpact = ernst x duur). Het verlagen van de welzijnsimpact wordt
bereikt door het verminderen van de ernst of duur van de welzijnsconsequentie, in
dit geval hittestress. De hittestress ontstaat omdat het dier niet langer in staat is
door middel van fysiologische of gedragsaanpassingen de lichaamstemperatuur te
handhaven. Dit is te voorkomen door met maatregelen het dier te ondersteunen in
de mogelijkheden tot warmteverlies. Er zijn verschillende maatregelen die het effect
van (extreme) omgevingswarmte op het dier kunnen verminderen, die o.a. zijn
opgenomen in de Animal Transport guide, good- en best-practices vanuit de EU
(Consortium of the Animal Transport Guides Project, 2017a;2017b): het verlagen
van de bezettingsgraad, het verhogen van de ventilatie, het inzetten van
klimaatgestuurde voertuigen inzetten, het gebruiken van vernevelingssystemen en
het verplaatsen van transporten naar koelere periodes. Overigens zijn veel van deze
maatregelen
al
opgenomen
in
de
sectorprotocollen37,
vanwege
de
verantwoordelijkheid voor dierenwelzijn die tijdens transport ligt bij de
verschillende uitvoerende partijen.
Het omlaag brengen van de bezettingsgraad tijdens hoge temperaturen bevordert
het warmteverlies en vermindert de productie van warmte door de dieren. In de
gebruikte informatiebronnen worden er verschillende suggesties gedaan voor de
benodigde vermindering van de bezettingsgraad bij hoge temperaturen en worden
https://assets.cov.nl/p/4227073/COV%20protocol%20-%20extreme%20temperaturen-%20mei%202020.docx
en http://www.avined.nl/sites/www.avined.nl/files/2016-000-n0042g.pdf
37

Pagina 40 van 67

percentages variërend van 10-30% genoemd. Idealiter zou er op Europees niveau
een concrete aanbeveling moeten komen i.v.m. de vele internationale transporten
en gezien de behoeften van (de vertegenwoordigers van) de lidstaten. Mechanische
ventilatie is verplicht tijdens lange transporten (>8 uur) voor varkens (en andere
eenhoevigen). Uit de risicobeoordeling is het belang van ventilatie in het
verminderen van het risico op het ontstaan van hittestress duidelijk naar voren
gekomen. Op risico-dagen met een temperatuur ≥27ºC is mechanische ventilatie
op alle (ook <8 uur) transporten een mogelijke oplossing om de warmte- en
vochtafvoer te stimuleren.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Organisatie van inspecties
Inspecties tijdens het rijden van het voertuig vereisen het tot stilstand brengen van
dit voertuig. Dit heeft als gevolg het oplopen van de temperatuur en de
luchtvochtigheid in de wagen en daaruit volgt een verhoogd risico voor
dierenwelzijn. Het routinematig inspecteren (op willekeurige basis) tijdens het
rijden van diertransporten zorgt op dagen met hoge buitentemperaturen voor een
verhoogd risico voor dierenwelzijn. Meer gerichte inspecties, op basis van al
verzamelde of nog te verzamelen gegevens (temperatuurlogs van lange afstand
transporten, DOA%, afkeuringen op het slachthuis, welzijnscontrole bij aankomst
op het slachthuis etc.), blijven een belangrijke optie voor het monitoren van de
dierenwelzijnsrisico’s tijdens transport (Bracke et al., 2020). Het combineren van
deze data met de weergegevens kan waardevol zijn om de impact van transport
tijdens hoge temperaturen op dierenwelzijn te laten zien in de praktijk. Deze manier
van werken geeft bovendien de mogelijkheid tot het verzamelen van informatie over
specifieke partijen (veehouders, transporteurs en slachthuizen) in de keten en de
mogelijkheid tot het vergelijken van deze informatie (benchmarking).
Voor het verminderen van het effect van hoge omgevingstemperaturen op het
dierenwelzijn
zijn
verschillende
maatregelen
beschreven
in
de
Transportverordening, het Nationaal Plan en de sectorprotocollen, maar er wordt
geen of weinig concrete invulling aan gegeven. Belangrijk in het managen van een
risicovolle situatie is voorbereiding (Nienaber & Hahn, 2007), waarbij de betrokken
partijen tijdig geïnformeerd zijn, er een plan is en de juiste acties tijdig worden
uitgevoerd. Het Nationaal Plan voor veetransport bij extreme temperaturen
beschrijft ten dele en/of in grote lijn de vier voorgenoemde stappen. Een verdere
concretisering van de afspraken in het Nationaal Plan (met de sector) en bij het
toezicht van de NVWA leiden mogelijk tot een reductie van de dierenwelzijnsrisico’s.
Hierbij valt te denken aan het maken van afspraken over het verlagen van de
bezettingsgraad, het gebruik van mechanische ventilatie op alle transporten bij
hoge temperaturen, het in samenspraak vaststellen van een maximale
transportduur en/of het opstellen van minimale eisen waaraan een slachthuis moet
voldoen om te kunnen slachten tijdens (extreem) hoge temperaturen. Verder kan
worden gedacht aan het opstellen van een draaiboek zoals is opgesteld voor
dierziektebestrijding38. Daarbij is het afstemmen van afspraken met exportpartners
van Nederland belangrijk, om ook op internationale transporten het dierenwelzijn
te kunnen borgen.

https://www.nvwa.nl/documenten/dier/dierziekten/vogelgriep/protocollen/nvwa-draaiboek-uitvoering-ai-kvp-avp-en-mkz
38

Pagina 41 van 67

Handvaten voor monitoring van dierenwelzijn tijdens transport
Welzijnsindicatoren
De factoren die van invloed zijn op het welzijn van dieren zijn o.a. de middelen die
een dier tot zijn beschikking heeft, zoals voer, water, een rustplek en het
management door de houder, zoals bijvoorbeeld het inzetten van mechanische
ventilatie tijdens transport (omgevingsgerelateerde indicatoren/input-indicatoren).
Een dier reageert op deze factoren of de factoren hebben een effect op een dier,
welke o.a. beïnvloed worden door soort, leeftijd etc. Dierindicatoren meten de
reactie of het effect van factoren (/gevaren) op dieren (output-based welfare
indicatoren) (EFSA, 2012c;2012d).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Het meten van de welzijnsconsequentie hittestress voor vleesvarkens en -kuikens
kan aan de hand van dierindicatoren. Vaak worden tijdens transport hiervoor
fysiologische reacties, gedragsreacties, letsel of mortaliteit gebruikt (Broom, 2005).
In 2011 heeft EFSA (EFSA, 2011) het welzijn van dieren tijdens transport in een
wetenschappelijke opinie beschreven. Het opleveren van bruikbare dier-indicatoren
tijdens transport om het welzijn van dieren te beoordelen maakte hier een
onderdeel van uit. De dierindicatoren in Tabel 6 en 7 voor het evalueren van de
aanwezigheid van hittestress zijn volgens EFSA de belangrijkste (EFSA, 2011). De
Tabellen zijn aangevuld met dierindicatoren gevonden in de literatuur.
Tabel 6 Dierindicatoren tijdens transport van vleesvarkens
Vleesvarkens
Dierindicator
Thermaal panten (hijgen)
Kwijlen
Uitputting, in elkaar zakken
Met open bek ademen
Zwaar abdominaal ademen
Sterfte

Hondenzit
Lighouding, Apart liggen,
Liglocatie
Huidverkleuring
(rood/blauw/uitslag)
Klinische indicator
Verhoogde
ademhalingsfrequentie
(>20%), normaal 32–
58/min39
Lichaamstemperatuur 38,7–
39,8ºC40

Bronnen
(Bracke, 2011; EFSA, 2011;2012c; Rioja-Lang et
al., 2019; Bracke et al., 2020)
(EFSA, 2011; Velarde & Dalmau, 2012)
(EFSA, 2011; Bracke et al., 2020)
(EFSA, 2011; Rioja-Lang et al., 2019)
(Bracke et al., 2020)
(Haley et al., 2008; EFSA, 2011; Correa et al.,
2013; Rioja-Lang et al., 2019; Bracke et al.,
2020)
(Bracke et al., 2020)
(Bracke, 2011; EFSA, 2011;2012c; Rioja-Lang et
al., 2019)
(EFSA, 2011)

(EFSA, 2011)

(EFSA, 2011)

In het Welfare Quality® protocol voor varkens (Dalmau et al., 2009) worden er
dierindicatoren aangereikt te meten op het slachthuis, welke gebruikt kunnen
39
40

https://www.merckvetmanual.com/special-subjects/reference-guides/resting-respiratory-rates
https://www.merckvetmanual.com/special-subjects/reference-guides/normal-rectal-temperature-ranges
Pagina 42 van 67

worden voor het effect van transport op het welzijn van vleesvarkens. In dit protocol
wordt voor het meten van thermaal comfort gekeken naar het aantal vleesvarkens
dat hijgt tijdens aankomst op het slachthuis en in de wachtruimte. Hierbij wordt
een onderscheid gemaakt in: score 0 (0% hijgt), score 1 (< 20% hijgt), score 2 (>
20% hijgt). Deze scores corresponderen respectievelijk met goed welzijn,
gecompromitteerd welzijn en slecht en onacceptabel welzijn. Deze methode kan
bruikbaar zijn voor het bepalen van de mate waarin er sprake is van
welzijnsvermindering door hittestress van vleesvarkens tijdens transport.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Tabel 7 Dierindicatoren tijdens transport van vleeskuikens
Vleeskuikens
Dierindicator
Thermaal panten (hijgen)
Kwijlen
Uitputting, in elkaar zakken
Met open snavel ademen
“gular flutter” (snelle
oscillaties van mond-keelbodem met open bek)
Sterfte

Onrustig gedrag in het
krat/klauteren
Glazige blik/doffe ogen
Bloederige uitvloeiing uit de
snavel
Overmatige ontlasting
(vochtig/nat)
PSE-vlees
Klinische indicator
Verhoogde
ademhalingsfrequentie
(>20%)
Lichaamstemperatuur41
40,6–43,0ºC

Bronnen
(Warriss et al., 2005; EFSA, 2011;2012d;
Kumar et al., 2017; Welfare, 2019)
(EFSA, 2011)
(EFSA, 2011; Kumar et al., 2017)
(Kettlewell & Turner, 1985; RDA, 2006; EFSA,
2011)
(EFSA, 2011)

(Nijdam et al., 2004; Ritz et al., 2005; Warriss
et al., 2005; EFSA, 2011; SchwartzkopfGenswein et al., 2012; Lara & Rostagno, 2013;
Grandin, 2014; Song & King, 2015; Spurio et
al., 2016; Jacobs et al., 2017; Cockram & Dulal,
2018; Welfare, 2019)
(EFSA, 2011)
(EFSA, 2011; Kumar et al., 2017)
(EFSA, 2011)
(EFSA, 2011)
(EFSA, 2011; Spurio et al., 2016)
(EFSA, 2011; Kumar et al., 2017)

(EFSA, 2011)

In het Welfare Quality® protocol (Butterworth et al., 2009) voor pluimvee worden
er dierindicatoren aangereikt te meten op het slachthuis, die gebruikt kunnen
worden om het effect van transport op het welzijn van vleeskuikens in beeld te
brengen. Voor het bepalen van thermaal comfort kan, net als bij vleesvarkens, het
percentage vleeskuikens dat hijgt gemeten worden. Hijgen heeft een grote
voorspellende waarde voor de aanwezigheid van hittestress bij vleeskuikens (EFSA,
2012d). Op de vrachtwagen of in de wachtruimte op het slachthuis wordt
aangeraden 20 kratten met vleeskuikens te observeren op verschillende locaties
41

https://www.merckvetmanual.com/special-subjects/reference-guides/normal-rectal-temperature-ranges
Pagina 43 van 67

(voor, midden en achter). Het kwantificeren van het aantal vleeskuikens dat hijgt
kan volgens volgende formule: %vleeskuikens dat hijgt = (aantal vleeskuikens dat
hijgt) / (aantal vleeskuikens per container x aantal containers bekeken)) x 100%
(Butterworth et al., 2009). Er is mogelijk sprake van hittestress bij een percentage
hijgende vleeskuikens tussen 1% en 6% (Berghout et al., 2018).
Andere belangrijke dierindicatoren voor zowel vleesvarkens als -kuikens, die het
effect van transport tijdens hoge temperaturen kunnen laten zien, zijn het DOA%
en de afwijkingen aan het vlees. Deze dierindicatoren zijn respectievelijk te bepalen
na transport op het slachthuis en bij de post mortem keuring.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Het welzijn van dieren tijdens transport is ook afhankelijk van de kwaliteit van de
omgeving (EFSA, 2011). Omgevingsindicatoren zijn soms, zoals in het geval van
transport, makkelijker en sneller te meten (EFSA, 2011;2012c;2012d).
Omgevingsindicatoren, die naast de dierindicatoren, van waarde zijn voor het
bepalen van het risico voor dierenwelzijn zijn temperatuur (buiten en in de wagen),
luchtvochtigheid, CO2 gehalte, de bezettingsgraad en aanwezige opties tot
verkoeling ((EFSA, 2011;2012c;2012d; Brandt & Aaslyng, 2015; Bracke et al.,
2020).
Een redelijk nieuwe methode is thermal imaging, die gebruikt kan worden om de
lichaamstemperatuur van het dier met camera’s te meten (EFSA, 2011). Deze
methode lijkt veelbelovend in het detecteren van hittestress (Brown-Brandl et al.,
2013; Koltes et al., 2018). Vanwege grote dier-dier variatie lijkt meting op
dierniveau het meest bruikbaar (Koltes et al., 2018), bijvoorbeeld tijdens het lossen
op het slachthuis (EFSA, 2011) of om de tijdens inspectie van een groep dieren de
geconstateerde nadelige effecten van hittestress te onderbouwen (EFSA, 2011).
Het meten van zowel dierindicatoren als omgevingsindicatoren kan tijdens transport
moeilijk zijn vanwege de wijze waarop de dieren vervoerd worden (denk aan
vleeskuikens in containers of kratten) (Consortium of the Animal Transport Guides
Project, 2017a) of doordat de materialen benodigd voor het meten van deze
indicatoren minder geschikt zijn tijdens transport (inaccurate/niet robuuste
luchtvochtigheidsmeters) (EFSA, 2011).
Gebruik makend van een set aan
indicatoren tijdens inspectie (dierindicatoren en omgevingsgerelateerde
indicatoren) kan mogelijk veel informatie geven over de hoogte van het effect van
de gevaren voor dierenwelzijn tijdens een inspectie.

Pagina 44 van 67

Referenties
Aarnink A, Huynh TTT & Bikker P, 2016. Modelling heat production and heat loss
in growing-finishing pigs. Proceedings of the CIGR-AgEng conference,
Aarhus, Denmark.
Abudabos AM, Samara EM, Hussein EOS, Al-Ghadi MQ & Al-Atiyat RM, 2013.
Impacts of stocking density on the performance and welfare of broiler
chickens. Italian Journal of Animal Science, 12 (1), e11. Available online:
https://doi.org/ARTN e1110.4081/ijas.2013.e11
Anon., 2019. Transport guide extreme temperatures – Pigs Factsheet. EU Platform
Animal. Available online:
https://ec.europa.eu/food/sites/food/files/animals/docs/aw_platform_platconc_extreme-tempfactsh-pigs.pdf
Appleby MC, Cussen, V.A., Garcés, L., Lambert, L.A. and Turner, J., 2008. Long
distance transport and welfare of farm animals.
Aradom S, Gebresenbet G, Bulitta FS, Bobobee EY & Adam M, 2012. Effect of
Transport Times on Welfare of Pigs Journal of Agricultural Science and
Technology, A 2 (2012) 544-562.
Berghout J, Roland W, Vollebregt M, Koene M & Jong Id, 2018. Towards a safe
and sustainable poultry chain. Available online:
https://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&ca
d=rja&uact=8&ved=2ahUKEwjs2bmn2p3gAhUrPewKHZBnDIoQFjABegQIC
hAC&url=https%3A%2F%2Ffcaib.edu.ng%2Fbooks%2FAnimal%2520Prod
uction%2F%255BColin_T._Whittemore__Ilias_Kyriazakis%255D_Whittem
ore(BookFi.org).pdf&usg=AOvVaw0FF7upB463A-GQQsyHoBuD
Bracke MBM, 2011. Review of wallowing in pigs: Description of the behaviour and
its motivational basis. Applied Animal Behaviour Science, 132 (1-2), 1-13.
Available online: https://doi.org/10.1016/j.applanim.2011.01.002
Bracke MBM, Herskin MS, Marahrens M, Gerritzen MA & Spoolder HAM, 2020.
Review of climate control and space allowance during transport of pigs
(version 1.0). EURCAW-Pigs, Wageningen. Available online:
https://edepot.wur.nl/515292
Brandt P & Aaslyng MD, 2015. Welfare measurements of finishing pigs on the day
of slaughter: a review. Meat Science, 103, 13-23. Available online:
https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2014.12.004
Broom D, 2014. Welfare of transported animals: factors influencing welfare and
welfare assessment. In, Livestock Handling and Transport, 4th Edition:
Theories and Applications. pp. 23-38.
Broom DM, 2005. The effects of land transport on animal welfare. Scientific and
Technical Review of the Office International des Epizooties, 24 (2), 683691. Available online: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16358519
Brown-Brandl TM, Eigenberg RA & Purswell JL, 2013. Using thermal imaging as a
method of investigating thermal thresholds in finishing pigs. Biosystems
Engineering, 114 (3), 327-333. Available online:
https://doi.org/10.1016/j.biosystemseng.2012.11.015
Butterworth A, Arnould C, van Niekerk TGCM, Veissier I, Keeling L, Overbeke G &
Bedaux V, 2009. Welfare Quality®, Assessment Protocol for Poultry
(Broilers, Laying Hens).
Cockram MS & Dulal KJ, 2018. Injury and mortality in broilers during handling and
transport to slaughter. Canadian Journal of Animal Science, 98 (3), 416432. Available online: https://doi.org/10.1139/cjas-2017-0076

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Pagina 45 van 67

Consortium of the Animal Transport Guides Project, 2017a. Good practices for
animal transport in the EU: poultry. Available online:
http://animaltransportguides.eu/wp-content/uploads/2016/05/AnimalTransport-Guides-Poultry-2017.pdf
Consortium of the Animal Transport Guides Project, 2017b. Guide to good
practices for the transport of pigs. 2018. Available online:
http://animaltransportguides.eu/wp-content/uploads/2016/05/D3-PigsRevised-Final.pdf
Correa JA, Gonyou HW, Torrey S, Widowski T, Bergeron R, Crowe TG, Laforest JP
& Faucitano L, 2013. Welfare and carcass and meat quality of pigs being
transported for two hours using two vehicle types during two seasons of
the year. Canadian Journal of Animal Science, 93 (1), 43-55. Available
online: https://doi.org/10.4141/Cjas2012-088
Daghir NJ, 2008. Poultry production in hot climates. 2nd. Available online:
https://www.itpnews.com/uploads/2014/02/ITP_FILE_07_1.pdf#page=62
Dalla Villa P, Marahrens M, Domingo M, Velarde Calvo A, Di Nardo A, Dalmau A,
Kleinschmidt N, Truar A, Fuentes Alvarez C, Otero JL, Di Fede E & MüllerGraf C, 2009. Project to develop Animal Welfare Risk Assessment
Guidelines on Transport. Available online:
http://www.efsa.europa.eu/de/supporting/pub/21e.htm
Dalmau A, Velarde A, Scott K, Edwards S, Butterworth A, Veissier I, Keeling L,
Overbeke G & Bedaux V, 2009. Welfare Quality® assessment for pigs
(sows and piglets, growing and finishing pigs).
DeShazer JA, Hahn GL & Xin H, 2009. Basic Principles of the Thermal Environment
and Livestock Energetics. In: DeShazer JA (ed.), Livestock Energetics and
Thermal Environmental Management. American Society of Agriculteral and
Biological Engineers, St. Joseph Michigan.
Dewey CE, Haley C, Widowski T, Poljak Z & Friendship RM, 2009. Factors
associated with in-transit losses of fattening pigs. Animal Welfare, 18 (4),
355-361. Available online: <Go to ISI>://WOS:000271513500005
Directorate-General for Health and Food Safety (European Commission), IBF
International Consulting, VetEffecT & WUR, 2017. Study on intra European
Union (intra-EU) animal health certification of certain live animals.
Available online: https://doi.org/10.2875/809481
Duncan IJH, 2010. The Welfare of Domestic Fowl and Other Captive Birds. Duncan
IJH (ed.).
EFSA, 2004. Standards for the microclimate inside animal road transport vehicles.
2, 122 pp. Available online:
https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2004.122
EFSA, 2006. Opinion of the Scientific Panel on Animal Health and Welfare (AHAW)
on a request from the Commission related with the risks of poor welfare in
intensive calf farming systems. EFSA Journal, 4 (6), 366. Available online:
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2006.366
EFSA, 2009. Scientific opinion on welfare of dairy cows in relation to behaviour,
fear and pain based on a risk assessment with special reference to the
impact of housing, feeding, management and genetic selection. EFSA
Journal, 7 (7), 1139. Available online:
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2009.1139
EFSA, 2011. Scientific Opinion Concerning the Welfare of Animals during
Transport. Available online:
https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.2903/j.efsa.2011.1966

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Pagina 46 van 67

EFSA, 2012a. Guidance on Risk Assessment for Animal Welfare. Available online:
https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.2903/j.efsa.2012.2513
EFSA, 2012b. Scientific Opinion on the welfare of cattle kept for beef production
and the welfare in intensive calf farming systems. EFSA Journal, 10 (5),
2669. Available online: https://doi.org/10.2903/j.efsa.2012.2669
EFSA, 2012c. Scientific Opinion on the use of animal-based measures to assess
welfare in pigs. 10, 2512 pp. Available online:
https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2012.2512
EFSA, 2012d. Scientific Opinion on the use of animal‐based measures to assess
welfare of broilers. EFSA Journal, 10 (7), 2774. Available online:
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2012.2774
Ellis M, Wang X, Funk T, Wolter B & Murphy CM, 2010. Impact of trailer design
factors on conditions during transport. Allen D. Leman Swine Conference.
Available online:
https://conservancy.umn.edu/bitstream/handle/11299/131097/1/Ellis.pdf
Faucitano L, 2018. Preslaughter handling practices and their effects on animal
welfare and pork quality. J Anim Sci, 96 (2), 728-738. Available online:
https://doi.org/10.1093/jas/skx064
Faucitano L & Goumon S, 2018. Transport of pigs to slaughter and associated
handling. In: Špinka M (ed.), Advances in Pig Welfare. Woodhead
Publishing, pp. 261-293.
FAWC, 1993. Report on priorities for animal welfare research and development.
Available online: https://edepot.wur.nl/134980
Fiore G, Hofherr J, Natale F, Mainetti S & Ruotolo E, 2012. Transport temperatures
observed during the commercial transportation of animals. Vet Ital, 48
(1), 15-29. Available online:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22484999
Fiore G, Natale F, Hofherr J, Mainetti S & Ruotolo E, 2009. Animal Welfare in
Transportation - Study on temperatures during animal transport.
European Commission Joint Research Centre. Available online:
https://ec.europa.eu/food/sites/food/files/animals/docs/aw_arch_temp_0
92009_animal_transport_en.pdf
Fisher AD, Colditz IG, Lee C & Ferguson DM, 2009. The influence of land transport
on animal welfare in extensive farming systems. Journal of Veterinary
Behavior-Clinical Applications and Research, 4 (4), 157-162. Available
online: https://doi.org/10.1016/j.jveb.2009.03.002
Gade BP, Christensen L, Baltzer M & Petersen VJ, 2007. Causes of pre-slaughter
mortality in Danish slaughter pigs with special emphasis on transport.
Animal Welfare, 16 (4), 459-470. Available online:
https://www.ingentaconnect.com/content/ufaw/aw/2007/00000016/0000
0004/art00005
Gaughan JB, Mader TL & Gebremedhin KG, 2012. Rethinking Heat Index Tools for
Livestock. In: Collier RJ & Collier JL (eds.), Environmental Physiology of
Livestock. John Wiley & Sons.
Gerritzen MA, Marahrens M, Steinkamp K, Reimert HGM, van der Werf JTN &
Hindle VA, 2012. Transport Conditions of Fattening Pigs from Farm to
Slaughterhouse. Wageningen UR Livestock Research, Wageningen
Available online:
https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/240815
Gerritzen MA, Verkaik J, Reimert HGM, Gunnink H, Hattum T & de Jong I, 2019.
Letsel en schade bij vleeskuikens als gevolg van vangen, transport en
handelingen aan de slachtlijn. Wageningen Livestock Research.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Pagina 47 van 67

Grandin T, 2014. Livestock and Handling. 4th.
Gregory NG, 2010. How climatic changes could affect meat quality. Food Research
International, 43 (7), 1866-1873. Available online:
https://doi.org/10.1016/j.foodres.2009.05.018
Hahn GL, John BG, Terry LM & Roger AE, 2009. Thermal Indices and Their
Applications for Livestock Environments. In, Livestock Energetics and
Thermal Environment Management. pp. 113-130.
Haley C, Dewey C, Widowski T & Friendship R, 2008. Association between intransit loss, internal trailer temperature, and distance traveled by Ontario
market hogs.
Haley C, Dewey CE, Widowski T & Friendship R, 2010. Relationship between
estimated finishing-pig space allowance and in-transit loss in a
retrospective survey of 3 packing plants in Ontario in 2003. Canadian
journal of veterinary research = Revue canadienne de recherche
veterinaire, 74 (3), 178-184. Available online:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20885841,
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2896798/
Hoste R, Bolhuis J & Wisman JH, 2013. Economische betekenis en perspectief van
de Nederlandse veehandel. LEI-rapport 2013-032. Available online:
https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/258205
Huynh TT, Aarnink AJ, Verstegen MW, Gerrits WJ, Heetkamp MJ, Kemp B & Canh
TT, 2005a. Effects of increasing temperatures on physiological changes in
pigs at different relative humidities. J Anim Sci, 83 (6), 1385-1396.
Available online: https://doi.org/10.2527/2005.8361385x
Huynh TTT, Aarnink AA, Gerrits WJJ, Heetkamp MJH, Canh TT, Spoolder HAM,
Kemp B & Verstegen MWA, 2005b. Thermal behaviour of growing pigs in
response to high temperature and humidity. Applied Animal Behaviour
Science, 91 (1-2), 1-16. Available online:
https://doi.org/10.1016/j.applanim.2004.10.020
Jacobs L, Delezie E, Duchateau L, Goethals K & Tuyttens FA, 2017. Impact of the
separate pre-slaughter stages on broiler chicken welfare. Poultry Science,
96 (2), 266-273. Available online: https://doi.org/10.3382/ps/pew361
Jacqueline Berghout WR, Martijntje Vollebregt, Miriam Koene, Ingrid de Jong,
2018. Towards a safe and sustainable poultry production chain.
Wageningen Livestock Research.
Joint FAOWHO, 1995. Application of risk analysis to food standards issues : report
of the Joint FAO/WHO expert consultation, Geneva, Switzerland, 13-17
March 1995. World Health Organization, Geneva. Available online:
https://apps.who.int/iris/handle/10665/58913
Kettlewell PJ & Turner MJB, 1985. A Review of Broiler Chicken Catching and
Transport-Systems. Journal of Agricultural Engineering Research, 31 (2),
93-114. Available online: https://doi.org/Doi 10.1016/00218634(85)90064-2
Klaver P, 2006. Zakwoordenboek van de diergeneeskunde. Elsevier
Gezondheidszorg.
Koltes JE, Koltes DA, Mote BE, Tucker J & Hubbell DS, 2018. Automated collection
of heat stress data in livestock: new technologies and opportunities.
Translational Animal Science, 2 (3), 319-323. Available online:
https://doi.org/10.1093/tas/txy061
Kumar M, Dalal DS, Ratwan P & Yadav AS, 2017. Strategies to Minimize Heat
Stress in Broiler and Layer Chickens. Research and Reviews: Journal of
Dairy Science and Technology, 2 (6), 26–30p.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Pagina 48 van 67

Lambooij E, 2014. Transport of Pigs. In: Grandin T (ed.), Livestock Handling and
Transport 4th Edition. CAB International, pp. 280-297.
Lara LJ & Rostagno MH, 2013. Impact of Heat Stress on Poultry Production.
Animals (Basel), 3 (2), 356-369. Available online:
https://doi.org/10.3390/ani3020356
Marahrens M, Kleinschmidt N, Di Nardo A, Velarde A, Fuentes C, Truar A, Otero J,
Di Fede E & Dalla Villa P, 2011. Risk assessment in animal welfare–
Especially referring to animal transport. Preventive veterinary medicine,
102 (2), 157-163.
Miranda-de la Lama GC, Villarroel M & Maria GA, 2014. Livestock transport from
the perspective of the pre-slaughter logistic chain: a review. Meat Science,
98 (1), 9-20. Available online:
https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2014.04.005
Mitchell M & Kettlewell PJ, 2009. Welfare of poultry during transport - A review.
Mitchell MA, 2006. Using Physiological Models to Define Environmental Control
Strategies. In: Gous RM, Morris TR & Fisher C (eds.), Mechanistic
Modelling in Pig and Poultry Production. CABI, Wallingford, UNITED
KINGDOM, pp. 209-228.
Mitchell MA & Kettlewell PJ, 1998. Physiological Stress and Welfare of Broiler
Chickensin Transit: Solutions Not Problems! Poultry Science.
Mitchell MA & Kettlewell PJ, 2008. Engineering and design of vehicles for long
distance road transport of livestock (ruminants, pigs and poultry).
Moberg GP & Mench JA, 2000. The biology of animal stress: basic principles and
implications for animal welfare.
Myer R & Bucklin R, 2001. Influence of Hot-Humid Environment on Growth
Performance and Reproduction of Swine [Web page]. Available online:
http://edis. ifas. ufl. edu/AN107
Nielsen B, Dybkjær L & Herskin M, 2011. Road transport of farm animals: Effect of
journey duration on animal welfare.
Nienaber JA & Hahn GL, 2007. Livestock production system management
responses to thermal challenges. Int J Biometeorol, 52 (2), 149-157.
Available online: https://doi.org/10.1007/s00484-007-0103-x
Nijdam E, Arens P, Lambooij E, Decuypere E & Stegeman A, 2004. Factors
influencing bruises and mortality of broilers during catching, transport,
and lairage.
Pereira DF & Naas IA, 2008. Estimating the thermoneutral zone for broiler
breeders using behavioral analysis. Computers and Electronics in
Agriculture, 62 (1), 2-7. Available online:
https://doi.org/10.1016/j.compag.2007.09.001
Peterson E, Remmenga M, Hagerman AD & Akkina JE, 2017. Use of Temperature,
Humidity, and Slaughter Condemnation Data to Predict Increases in
Transport Losses in Three Classes of Swine and Resulting Foregone
Revenue. Front Vet Sci, 4 (67), 67. Available online:
https://doi.org/10.3389/fvets.2017.00067
Petracci M, Mudalal S, Soglia F & Cavani C, 2015. Meat quality in fast-growing
broiler chickens. Worlds Poultry Science Journal, 71 (2), 363-373.
Available online: https://doi.org/10.1017/S0043933915000367
Quiniou N, Noblet J, van Milgen J & Dubois S, 2001. Modelling heat production and
energy balance in group-housed growing pigs exposed to low or high
ambient temperatures.
RDA, 2006. Natuurlijk gedrag van legkippen en vleeskuikens. Raad voor
Dieraangelegenheden.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Pagina 49 van 67

Renaudeau D, Collin A, Yahav S, de Basilio V, Gourdine JL & Collier RJ, 2012.
Adaptation to hot climate and strategies to alleviate heat stress in
livestock production. Animal, 6 (5), 707-728. Available online:
https://doi.org/10.1017/S1751731111002448
Rioja-Lang FC, Brown JA, Brockhoff EJ & Faucitano L, 2019. A Review of Swine
Transportation Research on Priority Welfare Issues: A Canadian
Perspective. Front Vet Sci, 6 (36), 36. Available online:
https://doi.org/10.3389/fvets.2019.00036
Ritz C, Webster AB & Czarick M, 2005. Evaluation of Hot Weather Thermal
Environment and Incidence of Mortality Associated with Broiler Live Haul.
Ross JW, Hale BJ, Gabler NK, Rhoads RP, Keating AF & Baumgard LH, 2015.
Physiological consequences of heat stress in pigs. Animal Production
Science, 55 (11-12), 1381-1390. Available online:
https://doi.org/10.1071/An15267
Ryan S, Porth L & Porth S, 2007. A Tutorial on the Piecewise Regression Approach
Applied to Bedload Transport Data. USDA Forest Service - General
Technical Report RMRS-GTR.
Samal L, Sejian V, Madiajagan B, Krishnan G, Manimaran A & Bhatta R, 2017.
Different Heat stress indices to Quantify stress response in Livestock and
Poultry. In, Livestock Meteorology. pp. 165-180.
Sandercock D, Hunter RR, Mitchell M & Hocking P, 2006. Thermoregulatory
capacity and muscle membrane integrity are compromised in broilers
compared with layers at the same age or body weight.
SCAHAW, 1999. Standards for the Microclimate inside Animal Transport Road
Vehicles.
SCAHAW, 2000. The Welfare of Chickens Kept for Meat Production (Broilers).
Available online:
https://ec.europa.eu/food/sites/food/files/animals/docs/aw_arch_2005_br
oilers_scientific_opinion_en.pdf
Schrama JW, van der Hel W, Gorssen J, Henken AM, Verstegen MW & Noordhuizen
JP, 1996. Required thermal thresholds during transport of animals. Vet Q,
18 (3), 90-95. Available online:
https://doi.org/10.1080/01652176.1996.9694624
Schwartzkopf-Genswein KS, Faucitano L, Dadgar S, Shand P, Gonzalez LA &
Crowe TG, 2012. Road transport of cattle, swine and poultry in North
America and its impact on animal welfare, carcass and meat quality: a
review. Meat Science, 92 (3), 227-243. Available online:
https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2012.04.010
Song DJ & King AJ, 2015. Effects of heat stress on broiler meat quality. Worlds
Poultry Science Journal, 71 (4), 701-709. Available online:
https://doi.org/10.1017/S0043933915002421
Spiers DE, 2012. Environmental physiology of livestock.
Spurio RS, Soares AL, Carvalho RH, Silveira Junior V, Grespan M, Oba A &
Shimokomaki M, 2016. Improving transport container design to reduce
broiler chicken PSE (pale, soft, exudative) meat in Brazil. Animal Science
Journal, 87 (2), 277-283. Available online:
https://doi.org/10.1111/asj.12407
Sutherland MA, McDonald A & McGlone JJ, 2009. Effects of variations in the
environment, length of journey and type of trailer on the mortality and
morbidity of pigs being transported to slaughter. Veterinary Record, 165
(1), 13-18. Available online: https://doi.org/10.1136/vetrec.165.1.13

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Pagina 50 van 67

SVC, 1997. The welfare of intensivly kept pigs. Available online:
https://ec.europa.eu/food/sites/food/files/animals/docs/aw_arch_1997_in
tensively_kept_pigs_en.pdf
Terrien J, Perret M & Aujard F, 2011. Behavioral thermoregulation in mammals: A
review. Frontiers in bioscience : a journal and virtual library, 16, 14281444. Available online: https://doi.org/10.2741/3797
Timmerman M, van Reenen K, Holster H & Evers A, 2018. Verkennende studie
naar hittestress bij melkvee tijdens weidegang in gematigde
klimaatstreken. 1117. Wageningen Livestock Research. Available online:
http://edepot.wur.nl/460412
van Dixhoorn I, Kluivers M, Smolders G, Lambooij B & Hindle VA, 2010. Fit for
travel / Fitness during transport. Available online:
http://edepot.wur.nl/160697
van Reenen K, Reimert H, Gerritzen M, Leenstra F & Lambooij B, 2008. Hazard
identification and characterization of welfare aspects during transport of
farm animals. Available online: http://edepot.wur.nl/121065
Velarde A & Dalmau A, 2012. Animal welfare assessment at slaughter in Europe:
moving from inputs to outputs. Meat Science, 92 (3), 244-251. Available
online: https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2012.04.009
Velarde A & Dalmau A, 2018. Slaughter of pigs. In: Špinka M (ed.), Advances in
Pig Welfare. Woodhead Publishing, pp. 295-322.
Villarroel M, Barreiro P, Kettlewell P, Farish M & Mitchell M, 2011. Time derivatives
in air temperature and enthalpy as non-invasive welfare indicators during
long distance animal transport. Biosystems Engineering, 110 (3), 253260. Available online:
https://doi.org/10.1016/j.biosystemseng.2011.07.011
Visser DiK, Ouweltjes IW, Neijenhuis DiF, Lourens DiS, Werf IJvd, Gunnink IH,
Hindle VA, Verkaik IJ, Binnendijk IG & Gerritzen DiM, 2013.
Jaarrapportage onderzoek Animal Welfare Check Points 2013. Available
online: https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/313787
Visser EK, Ouweltjes W & Spoolder H, 2014. Analysis of animal welfare risks from
unloading until slaughter: red meat livestock species. Wageningen UR
Livestock Research, Wageningen, 48 pp. Available online:
http://edepot.wur.nl/366035
Visser EK, Rommers JM, Ruis MAW, Gerritzen MA, T. V & De Jong IC, 2015.
Risicoanalyse dierenwelzijn witvleesketen; Deskstudie en expert opinie.
Wageningen UR Livestock Research, Wageningen, Livestock Research
Rapport 884.
Vitali A, Lana E, Amadori M, Bernabucci U, Nardone A & Lacetera N, 2014.
Analysis of factors associated with mortality of heavy slaughter pigs
during transport and lairage1. J Anim Sci, 92 (11), 5134-5141. Available
online: https://doi.org/10.2527/jas.2014-7670
Warriss PD, 1998. The Welfare of Slaughter Pigs During Transport. Animal
Welfare, 7 (4), 365-381. Available online:
https://www.ingentaconnect.com/content/ufaw/aw/1998/00000007/0000
0004/art00002
Warriss PD, Pagazaurtundua A & Brown SN, 2005. Relationship between
maximum daily temperature and mortality of broiler chickens during
transport and lairage. British Poultry Science, 46 (6), 647-651. Available
online: https://doi.org/10.1080/00071660500393868

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Pagina 51 van 67

Webster AJF, Tuddenham A, Saville CA & Scott GB, 1993. Thermal stress on
chickens in transit. British Poultry Science, 34 (2), 267-277. Available
online: https://doi.org/10.1080/00071669308417583
Weeks CA, Webster AJF & Wyld HM, 1997. Vehicle design and thermal comfort of
poultry in transit. British Poultry Science, 38 (5), 464-474. Available
online: https://doi.org/10.1080/00071669708418023
Welfare EPanel oAH, 2019. Slaughter of animals: poultry. EFSA Journal. 18314732. e05849 pp. Available online:
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2019.5849
X. Tao & H. Xin, 2003. Acute synergistic effects of air temperature, humidity, and
velocity on homeostasis of market–size broilers. Transactions of the ASAE.
Available online:
https://pdfs.semanticscholar.org/ec37/8c494f7e80d4715dfcd1408a47ae7
588cfa6.pdf
Xiong Y, Green A & Gates RS, 2015. Characteristics of Trailer Thermal
Environment during Commercial Swine Transport Managed under U.S.
Industry Guidelines. Animals (Basel), 5 (2), 226-244. Available online:
https://doi.org/10.3390/ani5020226

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Pagina 52 van 67

Bijlage A Risicobeoordelingsmethodiek
De risicobeoordeling is uitgevoerd aan de hand van de risicobeoordelingsmethodiek
van EFSA (EFSA, 2009;2012a;2012b) en daarmee in lijn met de Codex Alimentarius
(Joint, 1995). Een deel van de methodiek is nader gespecificeerd door Wageningen
Livestock Research (Visser et al., 2015).
1.

2.

3.

4.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Gevareninventarisatie; Geïnventariseerd zijn de factoren die het potentieel
hebben om ontoereikend dierenwelzijn te veroorzaken tijdens transport van
vleesvarkens en -kuikens bij hoge omgevingstemperaturen. Deze factoren zijn
bepaald op basis van een literatuuronderzoek. Voor het literatuuronderzoek
van BuRO is in Google, Google Scholar, PubMed en Scopus gezocht op de –
combinatie van - trefwoorden: varken, kip, pluimvee, pig(s), grower/growing
pig, finisher/finishing pig, swine, poultry, broiler, animal, transport,
transportation, temperatuur, temperature, heat, stress, heat stress,
thermoregulation, thermoneutral zone, upper critical temperature, welfare,
behaviour, behavior, thermal stress, heat load, heat index, high ambient
temperature, extreme temperature(s), microclimate.
Gevarenkarakterisering; Een dierenwelzijnsconsequentie is de negatieve
verandering in dierenwelzijn welke een resultante is van het effect van een
factor of een combinatie van factoren. De ernst is de intensiteit van de
dierenwelzijnsconsequentie veroorzaakt door blootstelling aan een gevaar; dus
hoeveel last heeft het dier ervan (zie Tabel A2)? De duur van de
welzijnsconsequentie veroorzaakt door blootstelling aan een gevaar of een
combinatie van gevaren, wordt gekwalificeerd als kort, middellang of lang.
Voor de gevarenkarakterisering wordt aan de hand van de ernst en duur een
semi-kwantitatieve welzijnsimpact van een dierenwelzijnsconsequentie
bepaald (zie Tabel A1). De welzijnsimpact is een functie van de duur en ernst
en krijgt een score van 1-7 toegekend.
Blootstellingsschatting; De duur van de blootstelling aan het gevaar/de
gevaren, geïdentificeerd bij stap 1, van de vleesvarkens en -kuikens tijdens
transport is geschat.
Risicokarakterisering; In deze laatste stap wordt een functie van de
waarschijnlijkheid van de negatieve gevolgen op het welzijn en de omvang
van die gevolgen in een gegeven populatie, na blootstelling aan een bepaalde
factor of blootstelling aan een scenario weergegeven.

Pagina 53 van 67

Tabel A1: De welzijnsimpact wordt bepaald aan de hand van de waardering voor
de ernst en duur van het welzijnsconsequentie (Visser et al., 2015).
Duur x Ernst
Afwezig
Beperkt
Matig
Ernstig
Zeer ernstig
Kort
1
2
3
4
5
Middellang
1
3
4
5
6
Lang
1
4
5
6
7

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Tabel A2: Uitleg van de verschillende waarderingen van de ernst van een
welzijnsconsequentie (EFSA, 2009; Visser et al., 2015).
Score Ernst
Uitleg
1
Afwezig
Geen pijn, malaise, frustratie of angst, zoals blijkt uit een
aantal gedrags-, fysiologische en klinische onderzoeken.
2
Beperkt
Minimale veranderingen van normaal die indicatief zijn
voor pijn, malaise of angst.
3
Matig
Middelmatige veranderingen van normaal, indicatief voor
pijn, malaise of angst. Duidelijke verandering in
bijnier(hormoon)- of gedragsresponses, zoals motorische
reacties en vocalisaties.
4
Ernstig
Substantiële veranderingen van normaal, indicatief voor
pijn, malaise of angst. Sterke verandering in
bijnier(hormoon)- of gedragsresponses, zoals motorische
reacties en vocalisaties (reversibel).
5
Zeer
Extreme veranderingen van normaal - meestal in
ernstig
verschillende parameters - indicatief voor pijn, malaise of
angst, die levensbedreigend kunnen zijn als zij blijven
bestaan (irreversibel).

Pagina 54 van 67

Bijlage B Basis gegevens NVWA Pladmin
De tabellen in deze bijlage geven een overzicht van de gebruikte data uit Pladmin en bieden enkele extra inzichten door middel van uitgevoerde
analyses weergegeven in figuren.
Tabel B1: Overzicht gegevens vleeskuikens NVWA Pladmin 2017, 2018, 2019 (mei-sept) per temperatuurrange behorend bij Figuur 2.
jaar

temperatuur (ºC)

aantal_dagen aantal_transporten

DOA_per_transpor
totaal_aangevoerd dood_aangevoerd
t (ongewogen)

DOA_per_kuiken
(gewogen)

2017

<25

61

8.461

0,10%

124.743.171

125.909

0,10%

2017

25-27

8

1.298

0,12%

18.923.982

23.155

0,12%

2017

27-30

6

933

0,11%

14.285.064

17.542

0,12%

2017

>=30

3

410

0,13%

5.855.992

9.519

0,16%

2018

<25

56

7.566

0,10%

108.611.772

114.769

0,11%

2018

25-27

17

2.641

0,10%

37.526.841

38.551

0,10%

2018

27-30

10

1.206

0,13%

17.280.400

23.649

0,14%

2018

>=30

8

1.288

0,23%

17.709.184

47.062

0,27%

2019

<25

46

6.294

0,09%

89.356.730

81.336

0,09%

2019

25-27

7

1.091

0,09%

15.075.778

15.709

0,10%

2019

27-30

4

208

0,13%

2.989.504

2.823

0,09%

2019

>=30

9

1.358

0,19%

18.489.099

43.986

0,24%

Pagina 55 van 67

Tabel B2: Overzicht DOA% vleeskuikens berekend op basis van NVWA Pladmin
data 2017, 2018, 2019.

temperatuur (ºC)

2017

2018

2019

<25

0,10%

0,11%

0,09%

25-27

0,12%

0,10%

0,10%

27-30

0,12%

0,14%

0,09%

>=30

0,16%

0,27%

0,24%

Tabel B3: Significantietoets gewogen gemiddelde DOA per temperatuurrange in
de periode tussen mei en september in 2017, 2018 en 2019 (zie Figuur 2).

jaar

categorie
2017
20-24.9
2017
25-26.9
2017
27-29.9
2017
>=30
2018
20-24.9
2018
25-26.9
2018
27-29.9
2018
>=30
2019
20-24.9
2019
25-26.9
2019
27-29.9
2019
>=30

totaal
aangevoerd
dood aangevoerd DOA%
124.743.171
125.909
18.923.982
23.155
14.285.064
17.542
5.855.992
9.519
108.611.772
114.769
37.526.841
38.551
17.280.400
23.649
17.709.184
47.062
89.356.730
81.336
15.075.778
15.709
2.989.504
2.823
18.489.099
43.986

pu
0,10%
0,12%
0,12%
0,16%
0,11%
0,10%
0,14%
0,27%
0,09%
0,10%
0,09%
0,24%

0,001037565
0,001225479
0,001343574

qu
0,998962435
0,998774521
0,998656426

sigma

z
signif
7,9423E-06 -26,9738
**
1,22622E-05 -0,36015 niet sign.
1,79737E-05 -22,1166
**

0,001049141
0,001134887
0,002020916

0,998950859
0,998865113
0,997979084

6,13002E-06 4,795884
9,78815E-06 -34,8639
1,51855E-05 -84,8803

**

0,00092926
0,001025835
0,002179332

0,99907074
0,998974165
0,997820668

8,48362E-06 -15,5315
2,02674E-05 4,820481
2,90692E-05 -49,3553

**

Significantie op regel 1 --> vergelijking tussen regel 1 en 2

Tabel B4: Significantietoets percentage Death-On-Arrival (DOA%) van
vleeskuikens vastgelegd voorafgaand aan het slachten, per jaar en per THI
categorie (zie Figuur 5).
totaal
dood
jaar
categorie aangevoerd aangevoerd DOA%
pu
qu
2017 <=74
146.051.053
151.919
0,10%
0,00107519
2017 75-78
17.757.156
24.206
0,14%
2018 <=74
153.488.881
163.569
0,11% 0,001199162
2018 75-78
23.481.441
48.647
0,21% 0,002187536
2018 79-83
4.157.875
11.815
0,28%
2019 <=74
104.771.851
97.192
0,09% 0,000953952
2019 75-78
5.530.358
8.031
0,15% 0,002117486
2019 79-83
13.592.787
32.462
0,24% 0,002474934
2019 >=84
2.016.115
6.169
0,31%

0,99892481

sigma
z
signif
8,23641E-06 -39,2151
**

0,998800838
0,997812464

7,6688E-06 -131,187
2,48581E-05 -30,9708

**

0,999046048
0,997882514
0,997525066

1,34694E-05 -38,941
2,31846E-05 -40,3722
3,74989E-05 -17,9117

**

**

**
**

Significantie op regel 1 --> vergelijking tussen regel 1 en 2

Figuur B1 en B2 (met bijbehorende Tabellen B5 en B6) zien dat er een sterke
(omgevingstemperatuur gerelateerde) toename is van de overschrijding van de
DOA signaal- en interventiegrens bestaat.

Pagina 56 van 67

**
**

**
**

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur B1: Percentage koppels per temperatuurrange van vleeskuikens in het jaar
2017 (mei-sept). DOA >0,5% = signaalgrens NVWA, DOA >1% = interventiegrens
NVWA.

Tabel B5: Pladmin gegevens mei-sept. 2017 behoren bij Figuur B1.
Temp.
range
(ºC)

Aantal
dieren

Aantal
N met
DOA
0,5–1
101

Aantal
N met
DOA
>1
48

DOA
>0,5
%

DOA
0,5
1%

DOA
>1%

220.444.405

Aantal
records
(koppels,
N)
14994

<25

0,99%

0,67%

0,32%

25-27

24.008.503

1630

21

9

1,84%

1,29%

0,55%

27-30

14.285.064

933

11

5

1,71%

1,18%

0,54%

>30

5.855.992

410

10

5

3,66%

2,44%

1,22%

Pagina 57 van 67

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur B2: Percentage koppels per temperatuurrange van vleeskuikens in het jaar
2018 (mei-sept). DOA >0,5% = signaalgrensNVWA, DOA >1% = interventiegrens
NVWA

Tabel B6: Pladmin gegevens mei-sept. 2018 behoren bij Figuur B2.
Temp.
range (ºC)

Aantal N
DOA 0,51,0

Aantal N
DOA
>=1,0

DOA >0,5%

DOA 0,5-1
%

DOA >1%

<25

Aantal
records
(koppels,
N)
11473

69

18

0,76%

0,60%

0,16%

25-25,9

2074

18

4

1,06%

0,87%

0,19%

26-26,9

1327

11

5

1,21%

0,83%

0,38%

27-27,9

513

8

2

1,95%

1,56%

0,39%

28-28,9

167

4

2

3,59%

2,40%

1,20%

29- 29,9

695

9

9

2,59%

1,29%

1,29%

30-30,9

652

12

12

3,68%

1,84%

1,84%

>=31

793

20

24

5,55%

2,52%

3,03%

Pagina 58 van 67

Bijlage C Weergegevens
Onderstaande figuren (C1 tm. C4) tonen het verloop van de temperatuur (T) en de
luchtvochtigheid (LV) in de Bilt en in Arcen. Het gaat om het verloop/uur/dag op
alle dagen (8 dagen) in mei t/m september 2018 en 2019, waarop de temperatuur
≥27ºC dan wel ≥30ºC was. Er is gekozen twee locaties aan te geven omdat de
temperatuur in de Bilt (Midden Nederland) en in Arcen (Zuid Nederland) kan
verschillen. Het verloop van de temperatuur en de luchtvochtigheid is vergelijkbaar
tussen beide locaties; de temperatuur neemt toe gedurende de dag en neemt af
gedurende de (late) avond en nacht. De luchtvochtigheid neemt in de avond en
nacht toe en neemt gedurende de dag af. Tabellen C5, C6 en C7 (2018) geven een
overzicht van verschillende gemiddelden in zowel de Bilt als Arcen.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuren C1: Verloop temperatuur (T) en luchtvochtigheid (LV) in de Bilt en Arcen
per uur van de dag op dagen met een temperatuur ≥27ºC in 2019.

Figuren C2: Verloop temperatuur (T) en luchtvochtigheid (LV) in de Bilt en Arcen
per uur van de dag op dagen met een temperatuur ≥30ºC in 2019.

Pagina 59 van 67

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuren C3: Verloop temperatuur (T) en luchtvochtigheid (LV) in de Bilt en Arcen
per uur van de dag op dagen met een temperatuur ≥27ºC in 2019.

Figuren C4: Verloop temperatuur (T) en luchtvochtigheid (LV) in de Bilt en Arcen
per uur van de dag op dagen met een temperatuur ≥27ºC in 2019.

Tabel C5: Verschillen De Bilt en Arcen hittedagen >=30˚C periode mei-sept
Temperatuur >=30˚C
# dagen
max T
≥30˚C

Gem Tmax ˚C

Gem T
˚C 1220 uur

Gem
THI 1220 uur

Gem LV
12-20
uur

De Bilt

3

30,6

25,9

72,3

52

Arcen

8

31,5

27,8

74,8

50,2

De Bilt

8

32,1

29,2

75,5

42,6

Arcen

13

33,7

30,7

76,2

33,2

De Bilt

11

32,7

29,9

77

44,9

Arcen

14

33,9

30,4

76,7

41,9

Jaar
2017

2018

2019

Pagina 60 van 67

Tabel C6: Verschillen De Bilt en Arcen hittedagen >=27˚C periode mei-sept

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Temperatuur >=27˚C
# dagen
max T
≥27˚C

Jaar

Gem Tmax ˚C

Gem T
˚C 1220 uur

Gem
THI
12-20
uur

Gem LV
12-20
uur

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

2017
De Bilt

10

28,9

25,9

73,1

54,9

Arcen

20

29,4

26,4

73,4

52,2

De Bilt

19

30

27,7

74,1

44,4

Arcen

51

29,8

27

72,8

41,1

De Bilt

16

31,3

28,5

75,5

47,2

Arcen

27

31,2

28

74,5

46,6

2018

2019

Tabel C7: Verschillen De Bilt en Arcen hittedagen >=25 ˚C periode mei-sept
Temperatuur >=25˚C
# dagen max
T >=25˚C

Gem Tmax ˚C

Gem T
˚C 1220 uur

Gem
THI
12-20
uur

Gem LV
12-20
uur

De Bilt

20

27,5

24,6

71,5

55,4

Arcen

34

27,9

25,1

72

54,5

De Bilt

42

27,7

25,4

71,6

47,5

Arcen

73

28,7

26

71,9

44,5

De Bilt

24

29,5

26,8

73,7

51,3

Arcen

44

29,2

26,2

72,6

49

Jaar
2017

2018

2019

Onderstaande grafieken (C8 en C9) geven het verloop van de hitte-index
(temperatuur en luchtvochtigheid, HI volgens Weerplaza), de gemiddelde
temperatuur (T), de maximale hitte-index (MAX HI) en de minimale hitte-index
(MIN HI) op de dagen dat het in de Bilt (6 dagen) en Arcen (13 dagen) van meisept 2018 ≥27ºC was. Deze grafieken zijn samengesteld op basis van de verkregen
data van Weerplaza.
Het is te zien dat vanaf 12 uur op beide locatie de temperatuur toeneemt en
daarnaast ook het absolute aantal keer dat de hitte-index (HI) op een bepaald uur
≥27ºC toeneemt (rode getallen). Op basis van onderstaande grafieken wordt
voorgesteld de risico-periode op een risico-dag (≥27ºC) vast te stellen op 12-20
uur (zie blootstelling aan de gevaren).

Pagina 61 van 67

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur C8: Verloop per uur van het gemiddelde van: temperatuur (T),
luchtvochtigheid (LV), hitte-index (HI), maximale hitte-index (MAX HI), minimale
hitte-index (MIN-HI) in de Bilt op dagen boven de 27ºC. De rode getallen geven
het absolute aantal keer dat de hitte-index (HI) op dat uur van de dag ≥27ºC is
geweest.

Figuur C9: Verloop per uur van het gemiddelde van: temperatuur (T),
luchtvochtigheid (LV), hitte-index (HI), maximale hitte-index (MAX HI), minimale
hitte-index (MIN-HI) in Arcen op dagen boven de 27ºC. De rode getallen geven het
absolute aantal keer dat de hitte-index (HI) op dat uur van de dag ≥27ºC is
geweest.

Pagina 62 van 67

Figuur C10 en C11 geven hetzelfde weer, maar dan op dagen dat het ≥30ºC
was.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur C10: Verloop per uur van het gemiddelde van: temperatuur (T),
luchtvochtigheid (LV), hitte-index (HI), maximale hitte-index (MAX HI), minimale
hitte-index (MIN-HI) in de Bilt op dagen boven de 30ºC.

Figuur C11: Verloop per uur van het gemiddelde van: temperatuur (T),
luchtvochtigheid (LV), hitte-index (HI), maximale hitte-index (MAX HI), minimale
hitte-index (MIN-HI) in Arcen op dagen boven de 30ºC.

Pagina 63 van 67

Bijlage D DOA varkens VION
In onderstaande Figuur is te zien dat de DOA in de jaren 2014 t/m 2016 op 0,02%
ligt. Deze data is gebaseerd op gegevens uit het archief van VION 42 en betreft
varkens zonder een onderscheid te maken in leeftijdsfase. De stijging naar 0,04%
in Q3 lijkt samen te vallen met de hittegolven in juli/augustus in 2018.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Figuur D1: Gemiddelde DOA (%) varkens bij aankomst op het slachthuis van VION.
Percentages geven de varkens aan die tijdens de levende keuring bij aankomst in
de slachterij zijn geclassificeerd als ‘dood tijdens transport’.
Niet alle gegevens over 2019 zijn beschikbaar op de site van VION (bezocht 25-0520) en daarom niet meegenomen in dit overzicht.

42

https://www.vion-transparantie.nl/keuringsresultaten/keuringsresultaten-archief/
Pagina 64 van 67

Bijlage E Expert consultatie – summary
In April 2020 four expert meetings took place. Experts were invited by the Office of
Risk Assessment & Research (BuRO) for their expertise on animal welfare research.
Due to COVID-19 related meeting restrictions, the expert meetings were organized
as four separate virtual meetings, using Skype.
All three meetings were hosted by Johan Bongers and Lodi Laméris, coworkers of
BuRO. The first meeting took place on April 22, 2020 in which participated: dr. Hans
Spoolder (Wageningen Livestock Research, WUR) and dr. Ingrid de Jong
(Wageningen Livestock Research, WUR). The second meeting took place on April
23, 2020 in which participated dr. Antoni Dalmau (IRTA Institute of Agrifood
Research and Technology), dr. Antonio Velarde (IRTA Institute of Agrifood Research
and Technology), dr. Mette Herskin (Aarhus University) and dr. Virginie Michel
(French Agency for Food, Environmental and Occupational Health & Safety, ANSES).
The third meeting took place on April 24, 2020 in which participated dr. Anneleen
Watteyn (Flanders Research Institute for Agriculture, Fisheries and Food, ILVO) and
dr. Marien Gerritzen (Wageningen Livestock Research, WUR). The fourth meeting
took place on April 29, 2020 in which participated dr. Michael Marahrens (FriedrichLoeffler-Institut, FLI).

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Prior to the meeting, the experts were sent an informative PowerPoint (in PDF form)
of the draft risk assessment "transport of finishing pigs and broilers at high
temperatures", by e-mail. The experts were invited to comment on this draft. In
addition of the draft risk assessment this PowerPoint contained questions which
were to be discussed during the session.
The meetings started with a short summary of the previously sent presentation,
followed by a discussion on the draft risk assessment, using the list of questions as
a guide.
The coworkers of BuRO integrated the reports of the individual expert meetings into
the following summary, categorized in the next headings. The experts were given
the opportunity to comment on this summary, once. After that, the summary was
completed. Comments were then used by BuRO to further improve the final risk
assessment.
General comments
Experts recognized the draft risk assessment as a sound and solid risk assessment,
taking into account the limitations in data availability. They recommended to make
the underlying assumptions and uncertainties more explicit, given the limited
availability of data. None of the experts could point out further data to substantiate
the risk assessment.
Comments on the risk assessment
Experts recognized that the welfare consequences experienced by the animals
during transport (including pre-transport hazards as rough loading and catching)
have a multifactorial origin (hazards). The effects of these individual hazards cannot
be identified in isolation from each other, and cumulation of effects is likely.
Experts recognized that the impact scores as selected by BuRO are expert
estimates, and thus arbitrary choices, but appear acceptable. Better estimates are
not likely to be found until further research is done. Also the choice for the critical
day, i.e. at temperatures > 27°C, in combination with the critical period, i.e.
between 12:00 and 20:00, is recognized as an arbitrary choice which will serve the
purpose for which it is meant. As the risk characterization concerns animals that
are transported on a critical day during the critical period, some experts questioned
whether the particular risk can be extrapolated to the whole day. This is particularly

Pagina 65 van 67

relevant as the percentage of Death-On-Arrival (%DOA) was examined within the
critical periods. To extrapolate to whole days, a comparison should be made with
the %DOA on non-critical days. Other experts indicated that extrapolation to whole
days is possible, with the caveat that animal species / age-dependent susceptibility
to heat stress will remain. Experts stressed that the %DOA alone is not the best
indicator for poor animal welfare due to heat stress as there might be other causes.
But if significantly more animals die during transport with high temperatures, this
means that there is also poor welfare due to heat stress for the animals that do not
die and %DOA thus underestimates animal welfare risks. Risk mitigation should not
be focused on reduction of %DOA only, but should start at lower temperatures than
established on increase in rate of the %DOA only.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Some experts pointed out that the risk assessment did not take into account the
temperature within the truck, which is often higher than the outside temperature
with large differences within the truck. The location of the animals in the truck is
also important. Furthermore, the temperature is often higher at the front of the
truck, near the cabin. When poultry is transported, one can assume that poultry in
the containers placed in the middle of the truck experience higher temperatures
than those in the containers on the outside of the vehicle. Also the temperature
within in the truck will differ depending on whether the truck is moving or stationary.
A further comment is that the risk assessment does not take into account waiting
times at the slaughterhouse. This may affect the broiler %DOA, as no distinction
can be made between death on arrival and death in the waiting area. In addition,
the risk assessment also did not take into account the variable conditions at
slaughterhouses, for example when climate control is concerned, which can affect
the %DOA, too.
Comments on animal indicators
Experts recognized that the most important animal indicator for determining heat
stress in both finishing pigs and broilers is panting. However, if panting is observed,
there are no scientifically substantiated threshold values for panting related to heat
stress and when only panting is taking into account it is not scientifically
substantiated that this is always solely caused by heat stress. In the case of finishing
pigs, the sitting or lying posture (dog sitting, lying laterally) and skin discoloration
are important animal indicators in addition to panting.
Comments on risk mitigation options
Experts suggested that proper conditions at the slaughterhouse, such as sufficient
shade for waiting trucks, climate control in the waiting areas, possible options for
spraying the animals (provided there is sufficient ventilation), etc. could be suitable
risk mitigation options. Also tight planning at the slaughterhouses should be
implemented to keep waiting time to a minimum and unload the animals as soon
as they arrive to the slaughterhouse. In addition, slaughterhouses could prioritize
the trucks for unloading based on measured animal indicators. During the summer,
transportation should preferably take place during cooler periods of the day.
Ventilation during transport and at arrival at the slaughterhouse is important to
facilitate heat loss of the animals and to reduce humidity. In addition, stagnation of
transport must be avoided. For poultry, there are no legal guidelines for ventilation.
Leaving containers / drawers empty can improve ventilation. Also, the stocking
density should be lowered to give animals more space for thermoregulation.
Improved ventilation and reduction of stocking density should be applied starting
at outside temperatures in the range of 22-25°C. Discouraging long transport only
would make sense if loading time and waiting time are included in overall
transporting time, although long transport during high temperatures will likely
impair welfare.

Pagina 66 van 67

For finishing pigs, there should be sufficient water supply during long transport,
with the condition that the drinking facilities are sufficient for all animals. Wetting
animals preferably in combination with ventilation is an option, provided that air
humidity is taken into account. Finishing pigs are best showered instead of sprayed
/ misted.
Comments on collecting data
Experts recognized the need for collecting more and better data on: unloading time
of the broilers from the crates, animal indicators such as panting in addition to
resource-based indicators, %DOA data from finishing pigs, time of fasting in
advance of transportation, characteristics of poultry flocks (breed, weight, type of
farm, etc.), and feather condition of broilers.

Bureau Risicobeoordeling &
onderzoek

Datum
5 augustus 2020
Onze referentie
TRCVWA/2020/4161

Pagina 67 van 67