Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

28 479

Rechtspositie van politieke ambtsdragers

Nr. 81

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 januari 2020
In de brief van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken van
15 november 2019 verzoekt u mij ter voorbereiding van een, nog te
plannen, algemeen overleg u te informeren over de stand van zaken met
betrekking tot de rechtspositie van politieke ambtsdragers (Dijkstalwetgeving). Ik voldoe graag aan dat verzoek. Tevens ga ik in deze brief in op
de mogelijkheden voor politieke ambtsdragers om de uitbetaling van hun
uitkering te beëindigen. Daarover is recent onduidelijkheid ontstaan.
Stand van zaken rechtpositie politieke ambtsdragers
Hieronder treft u de door uw Kamer gevraagde stand van zaken van de
voornemens uit de brief van 6 juli 2018 over de rechtspositie van politieke
ambtsdragers (verder: evaluatiebrief)1.
Onderzoek uitstroomkansen politieke ambtsdragers
Het onderzoek naar de specifieke arbeidsmarktpositie van voormalig
wethouders en de aarzelingen bij werkgevers bestaat uit twee onderdelen.
Een kwalitatief onderzoek op basis van 45 interviews met verschillende
partijen, zoals werkzoekende en uitkeringsgerechtigden met nieuwe
inkomsten, re-integratiebureaus en werkgevers. En een herhaling van een
enquête-onderzoek uit 2008. Dit laatste onderzoek is in afronding. Het
streven van het onderzoeksbureau is om de rapportage nog dit jaar af te
ronden en om dan in februari 2020 de slotbijeenkomst organiseren. Naar
verwachting zal ik de Tweede Kamer in april 2020 kunnen informeren over
de uitkomsten van het gehele onderzoek.

1

kst-28479-81
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstuk 28 479, nr. 78.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 479, nr. 81

1

Erkenning verworven competenties
Uit het onderzoek van onderzoeksbureau Regioplan dat u in 2018 met de
evaluatiebrief is aangeboden, is gebleken dat werkgevers in de marktsector niet of nauwelijks een idee hebben wat politieke ambtsdragers aan
kennis en vaardigheden hebben opgedaan tijdens hun ambt. Begin
januari 2019 is een proef gestart met erkenning van verworven competenties (EVC). Daarmee kunnen de tijdens het ambt verkregen competenties inzichtelijk worden gemaakt voor werkgevers. Die competenties
worden namelijk aangetoond via het vakbekwaamheids- of competentiebewijs, een erkend diploma. Deze proef wordt begin 2020 afgerond. De
tussentijdse evaluatie was positief. Daaruit blijkt dat het EVC richting en
zelfvertrouwen geeft aan de deelnemer. Of een EVC ook het gewenste
effect heeft op de arbeidsmarktpositie van politieke ambtsdragers was het
toen nog te vroeg. Re-integratiebureaus en uitvoeringsorganisaties zijn
voorzichtig optimistisch. Na de eindevaluatie in februari 2020 zal ik bezien
of EVC als instrument in de re-integratie aan gewezen politieke ambtsdragers moet worden aangeboden.
Oproep openbaar maken neveninkomsten
Uit het evaluatieonderzoek van onderzoeksbureau Regioplan is gebleken
dat in de praktijk de openbaarmaking van nevenfuncties en verrekening
van neveninkomsten daaruit goed verlopen maar dat de openbaarmaking
van neveninkomsten nog onvoldoende systematisch en consequent
gebeurt. Dit is nodig voor een open debat over belang en wenselijkheid
van nevenfuncties zodat de (schijn van) belangenverstrengeling tegen kan
worden gegaan. De in de evaluatiebrief aangekondigde brief is in
september 2019, na afronding van de collegevorming in alle provincies en
waterschappen, verzonden aan de volksvertegenwoordigende organen en
dagelijks besturen van gemeenten, provincies en waterschappen.
Gebleken is dat de oproep meerdere volksvertegenwoordigingen en
dagelijks besturen bewust heeft gemaakt van de verplichting ook de
neveninkomsten openbaar te maken. In dat opzicht heeft de brief dus het
gewenste effect gehad. De effecten van de verstuurde brief over de
openbaarmaking van nevenfuncties en -inkomsten zullen, zoals aangekondigd in de evaluatiebrief, worden gevolgd en in oktober 2020 worden
geëvalueerd.
De volgende onderwerpen zijn nog in beraad of voorbereiding
–

–

–

In de evaluatiebrief is toegezegd om een nader voorstel uit te werken
voor de totstandkoming van een adviescollege voor de geldelijke
aanspraken van politieke ambtsdragers. Er wordt daarom nu gewerkt
aan een wetsvoorstel tot instelling van een dergelijk adviescollege. Het
wetsvoorstel is inmiddels in de zomer van 2019 in consultatie geweest
en het kabinet beraadt zich nu op het vervolg.
Wat betreft het onderzoeken van het effect van een terugkeergarantie
(burgerschapsverlof) blijkt uit eerste gesprekken van terughoudendheid bij werkgevers om bestuurders tijdelijk vrij te stellen voor een
politiek ambt. Bezien zal worden of er andere manieren zijn bestuurders en volksvertegenwoordigers te helpen om hun werkkring op een
politiek ambt af te stemmen. Ook is gebleken dat volksvertegenwoordigers niet op de hoogte zijn van hun wettelijke verlofmogelijkheden. Het
ministerie brengt dit sinds 2018 actief onder de aandacht van nieuw
aangetreden staten-, raads- en algemeen bestuursleden van de
waterschappen.
Het bezien of de uitstroombevorderende maatregelen voor oudere
WW-gerechtigden ook voor de Appa in kunnen worden gezet, blijkt
technisch ingewikkeld. Het gaat hier bijvoorbeeld om het met ingang

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 479, nr. 81

2

–

van 1 januari 2018 ingevoerde loonkostenvoordeel, dat een jaarlijkse
tegemoetkoming is voor werkgevers die oudere werknemers van 56
jaar en ouder vanuit een uitkeringssituatie in dienst nemen of houden.
De Appa-uitkeringen worden namelijk uit de begroting van overheidsinstellingen betaald en niet uit de fondsen voor werknemersverzekeringen. De procedure verloopt via de Belastingdienst en die is moeilijk
werkbaar voor gewezen politieke ambtsdragers. Op dit moment wordt
onderzocht of hetzelfde effect voor de politieke ambtsdragers op een
andere manier kan worden bereikt. Bij het volgende wetsvoorstel
waarbij de arbeidsongeschiktheidsregeling in de Appa zal worden
aangepast, wordt ook deze wijziging meegenomen.
Wat betreft de onderling vergelijkbare gegevens van de uitvoeringsorganisaties over de uitkeringsregeling kan ik het volgende opmerken.
Met de uitvoeringsorganisaties (zijnde APG, Visma Idella en PROAmbt)
is afgesproken een informatieprotocol uit te werken aan de hand
waarvan geanonimiseerd gegevens over uitkeringsrechten kunnen
worden vergeleken.

Uitkeringsrecht
Het is van groot belang dat politieke ambtsdragers hun ambt in onafhankelijkheid kunnen vervullen. Een adequate regeling van de rechtspositie
van de dragers van politieke ambten ontleent mede haar betekenis aan
het algemene belang dat steeds weer voldoende daartoe gekwalificeerde
personen bereid kunnen worden gevonden om zich beschikbaar te stellen
voor dergelijke ambten.
Een uitkeringsrecht is van belang vanwege de onzekerheden die met
politieke functies zijn gemoeid. De uitkering is het enige en laatste
vangnet voor een ongewis en tijdelijk bestaan in de politiek2. Daarom
heeft iedere ambtsdrager na aftreden of ontslag recht op een uitkering.
Anders zou men kunnen vervallen in onderhandelingen over aftreden en
de daarmee samenhangende uitkering, en dat is onwenselijk. Het is aan
degene die de uitkering ontvangt om te bepalen wat hij/zij daarmee doet:
aanspraak maken op de uitkering of voor een ander doel gebruiken (zoals
bijvoorbeeld het schenken aan een goed doel).
De wet maakt het mogelijk om bij aanvang af te zien van het recht op een
uitkering. Dat moet een eigen persoonlijke afweging zijn zonder druk van
buiten. Het Ministerie van BZK heeft de Algemene pensioenwet politieke
ambtsdragers (Appa) op dit punt sinds jaar en dag zo uitgelegd dat in dat
geval wordt afgezien van het gehele uitkeringsrecht met ingang van de
dag van het aftreden. In die uitleg paste dat de ontvangen uitkering
terugbetaald diende te worden indien van de uitkering werd afgezien na
de datum van aftreden.
Het afzien van het recht op uitkering is naar mijn mening iets anders dan
het doen van een verzoek om de uitkering niet langer uit te betalen. Afzien
van het recht betekent dat de ambtsdrager het volledige vangnet kwijt is.
Bij niet langer uitbetalen blijft het vangnet in stand maar wordt er tijdens
de uitkeringsduur voor een bepaalde periode geen gebruik van gemaakt
van het recht op de (aanvullende) uitkering.
Mij is gebleken dat twee van de drie zogenoemde Appa-uitvoeringsorganisaties in hun uitvoeringspraktijk voor voormalige ambtsdragers bij
het Rijk, de provincies, gemeenten en waterschappen al geruime tijd de
mogelijkheid hebben geboden om tussentijds de betaling niet meer uit te
laten keren. Naar aanleiding van vragen van uitkeringsgerechtigden is
2

Hier is uitgebreid op ingegaan in de integrale visie rechtspositie politiek ambtsdragers
«Bijzondere ambten, toegesneden rechtspositie» (Kamerstuk 28 479, nr. 73).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 479, nr. 81

3

door hen gezocht naar een mogelijkheid om te kunnen voorzien in de
wens van uitkeringsgerechtigden. Mij is na nadere toetsing gebleken dat
dit binnen de grenzen van de wet gebeurde (artikel 9a, derde lid, artikel
54a, derde lid en artikel 134a, derde lid van de Appa). Het is dus wettelijk
mogelijk om het recht op de uitkering te behouden en de uitbetaling niet
meer te laten uitkeren.
Het is uiteraard van belang dat het beleid met betrekking tot de Appa en
de uitvoering daarvan met elkaar sporen. Het is te betreuren dat hierover
onduidelijkheid tussen de uitvoeringsorganisaties en BZK is ontstaan.
Daarom is het Ministerie van BZK in gesprek gegaan met de uitvoerders
van de Appa (zijnde APG, Visma Idella en PROAmbt). Dat overleg wordt
vervolgd en geïntensiveerd om onder andere te komen tot kaders die door
de uitvoerders in de praktijk kunnen worden gebruikt. Op basis van deze
kaders kunnen de uitvoerders uitleg geven aan betrokkenen over de
mogelijkheden die er binnen de wet zijn. Hierbij zal worden aangesloten
bij het wetsvoorstel aanpassing Appa en enkele andere wetten 2020 die
eerder al in consultatie zijn gegaan, met onder andere de mogelijkheid dat
een uitkeringsgerechtigde zelf kan besluiten tijdelijk en voor een deel af te
zien van de uitbetaling van de uitkering. Hiermee wordt voor de toekomst
eenduidig geregeld wat mogelijk is met betrekking tot het recht op
uitkering.
Dit wetsvoorstel bevat met betrekking tot de Appa-uitkeringen en
pensioenen daarnaast nog de volgende (in de evaluatiebrief al eerder
aangekondigde) aanpassingen:
• De pensioenaanspraken van politieke ambtsdragers worden gelijkgetrokken met die van overheidswerknemers in het ABP;
• Het recht op re-integratievoorzieningen gaat gelijk in na het aftreden
(in plaats van na drie maanden).
• Het onderscheid tussen vrijwillige en verplichte outplacement wordt
geschrapt; tegelijk wordt bepaald dat betrokkenen een keuze hebben
uit minimaal drie re-integratiebureaus die moeten voldoen aan
bepaalde kwaliteitsnormen.
• Conform de WW vervalt de Appa-uitkering bij vertrek naar een land
buiten de EU.
• Loopbaanoriëntatie tijdens het ambt wordt vergoed zodat Kamerleden
aan hun vaardigheden kunnen werken. Op deze manier kunnen zij
meteen na het aftreden een vliegende start maken met de
sollicitatieactiviteiten.
Het wetsvoorstel zal naar verwachting medio 2020 aan de Tweede Kamer
worden aangeboden.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.W. Knops

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 479, nr. 81

4