Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

24 515

Preventie en bestrijding van stille armoede en
sociale uitsluiting

Nr. 457

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 januari 2019
In mei dit jaar heb ik uw Kamer het Actieplan Brede Schuldenaanpak1
gestuurd met een groot aantal maatregelen waarmee het kabinet – met
alle partijen uit het Samenwerkingsverband Brede Schuldenaanpak – het
aantal mensen met schulden wil terugdringen. In Actielijn 3 van het
Actieplan brede schuldenaanpak heb ik samen met partijen maatregelen
uitgewerkt die een zorgvuldige en maatschappelijk verantwoorde incasso
moeten bewerkstelligen. In het voorjaar van 2019 stuur ik uw Kamer een
eerste voortgangsbrief over de stand van zaken van de uitvoering van
deze en de andere maatregelen uit het Actieplan Brede Schuldenaanpak.
In deze brief informeer ik u alvast over een aantal stappen die ik samen
met partijen op dit terrein heb gezet:
– Het verkennend onderzoek naar Europese incassomodellen is
afgerond. In dit onderzoek is gekeken of en zo ja welke elementen van
de incassomodellen in andere landen kunnen bijdragen aan de
optimalisatie van het Nederlandse (rijks)incassomodel. Het onderzoeksrapport bied ik uw Kamer hierbij aan2, zoals eerder toegezegd3.
– De Manifestpartijen, UWV, SVB, CJIB, Belastingdienst, DUO en CAK
nemen initiatieven om hun incasso-activiteiten beter af te stemmen op
de situatie van mensen met schulden, onder meer door direct contact
met burgers. Ook is het vervolgtraject naar aanleiding van de
onderzoeken van Berenschot en Atos4 naar invordering van schulden
door rijksoverheidsorganisaties gestart. In deze brief bericht ik u over
de voortgang.
Bij de verdere uitwerking van Actielijn 3 van het actieplan brede schuldenaanpak wil ik de kennis en ervaring van verschillende partijen betrekken.
1

Kamerstuk 24 515, nr. 431
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 35 000 XV, nr. 27
4
Kamerstuk 24 515, nr. 446
2
3

kst-24515-457
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 515, nr. 457

1

Daarom maak ik graag gebruik van de uitkomsten van onderzoeken van
de Nationale ombudsman en van de Algemene Rekenkamer, die in 2019
worden afgerond.
Verkennend onderzoek naar incassomodellen in Europa
Het afgelopen jaar hebben diverse partijen gewezen op problemen die
mensen met schulden ervaren als ze te maken krijgen met invordering
door de overheid. Het gaat hierbij om ervaren knelpunten ten aanzien van
de inzet van (private) incassobureaus en gerechtsdeurwaarders, de kosten
die daarmee gemoeid zijn en ontbrekende afstemming tussen of
coördinerend overzicht door partijen. Deze knelpunten kwamen bijvoorbeeld naar voren in het rapport «Eenvoud loont» van de Raad voor
Volksgezondheid en Samenleving (RVS)5 en het Manifest Schuldvrij! en
het Algemeen Overleg6 dat daarover is gevoerd. Het Zweedse incassomodel werd genoemd als een goed voorbeeld voor de manier waarop
schulden geïncasseerd en opgelost kunnen worden. Zowel uw Kamer als
de RVS hebben het kabinet opgeroepen het Zweedse model nader te
onderzoeken.
Deze suggestie heb ik ter harte genomen. Ik heb Panteia opdracht
gegeven een verkennend onderzoek uit te voeren naar de (rijks)incassomodellen in een aantal Europese landen, te weten België, Duitsland,
Spanje, Verenigd Koninkrijk en Zweden. Het Nederlandse model wordt
ook beschreven.
Het onderzoek gaat in op de vraag wat we kunnen leren van de (rijks)incassomodellen in de genoemde landen om het Nederlandse model te
optimaliseren. Om die vraag te beantwoorden hebben de onderzoekers
goede voorbeelden uit de vijf onderzochte Europese landen gedestilleerd
en bekeken of en hoe ze een oplossing kunnen zijn voor gesignaleerde
knelpunten in het Nederlandse model. Experts zijn daarbij betrokken
geweest. Het rapport spreekt van een goed voorbeeld als het (rijks)incassomodel bijdraagt aan een effectieve invordering van schulden, een
maatschappelijk verantwoorde incasso, het voorkomen van problematische schulden en het beschermen van de schuldenaar.
De onderzoekers concluderen in hun rapport dat het Nederlandse model
in Europees perspectief relatief goed functioneert op de onderdelen
effectiviteit van de invordering en maatschappelijk verantwoorde incasso.
Ook stellen de onderzoekers vast dat de (rijks)incassomodellen van de
andere landen niet voor elk knelpunt in het Nederlandse model een
oplossing kunnen bieden. Zo kennen bijvoorbeeld alle onderzochte landen
preferente vorderingen en/of bijzondere bevoegdheden, waardoor
volgens de onderzoekers voor dit knelpunt niet direct een les kan worden
getrokken.
Dit neemt niet weg dat Nederland volgens de onderzoekers op onderdelen
kan leren van de onderzochte landen. De onderzoekers hebben een aantal
potentiële lessen geformuleerd:
• Het in één hand brengen van de inning van civiele vorderingen en
overheidsvorderingen in de gerechtelijke fase;
• Een beslagregister waarin zowel beslagleggingen door gerechtsdeurwaarders als door overheidsdeurwaarders worden geregistreerd;
• Verhogen kosten voor schuldeisers om gerechtelijk traject te starten;
• Verbeteren van de samenwerking tussen gemeentelijke schuldhulpverlening en crediteuren om meer vorderingen in het minnelijke traject te
innen;
5
6

Kamerstuk 24 515, nr. 428
Kamerstuk 24 515, nr. 448

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 515, nr. 457

2

•

Onafhankelijke certificering en incassoregister voor incassoondernemingen.
De rode draad in de lessen die de onderzoekers hebben gedistilleerd uit
het onderzoek is de samenwerking tussen de bij incasso betrokken
organisaties en informatie-uitwisseling. De lessen hebben voor een groot
deel betrekking op kernpunten uit het Actieplan Brede Schuldenaanpak.
Ik wil de voor dit onderzoek geraadpleegde Nederlandse experts graag
betrekken bij het vervolgproces, waarin ik zal bespreken welke aanknopingspunten het onderzoek biedt om het Nederlandse systeem verder te
optimaliseren.
Stappen uitvoeringorganisaties zorgvuldige en maatschappelijk verantwoorde incasso
De Manifestpartijen onderzoeken individueel en gezamenlijk hoe
persoonlijk contact gemaakt kan worden met burgers die te maken
hebben met (dreigende) schuldenproblematiek. Diverse uitvoeringsorganisaties experimenteren bijvoorbeeld met het telefonisch contact zoeken
met burgers om te bespreken of (schuld)hulpverlening gewenst is. Als dit
het geval is, dan wordt ingezet op verbinding met de lokaal betrokken
verantwoordelijke partijen (gemeentelijke schuldhulpverlening,
maatschappelijke dienstverlening en/of vrijwilligersorganisaties). Hiermee
wordt een bijdrage geleverd aan (vroeg)signalering. Daarnaast vindt er
momenteel een pilot plaats waarbij meerdere landelijke uitvoerders in
samenwerking met gemeenten een gezamenlijk loket bij de gemeente
bezetten. Dit om persoonlijk contact te bevorderen en daar waar sprake is
van multiproblematiek onmiddellijk gezamenlijk naar een oplossing te
zoeken.
Met mijn brief van 28 juni jl.7 heb ik uw Kamer twee onderzoeken naar het
invorderen van schulden door rijksoverheidsorganisaties aangeboden.
Die rapporten bieden handvatten aan de uitvoeringsorganisaties en
departementen om verdere stappen te zetten op het terrein van
zorgvuldige en verantwoorde incasso. Samen met betrokken departementen en partijen bekijk ik hoe de resultaten van de onderzoeken verder
kunnen worden benut om tot een meer zorgvuldige en maatschappelijk
verantwoorde incasso te komen.
Want ondanks de stappen die nu al worden gezet kunnen mensen met
problematische of risicovolle schulden te maken krijgen met meerdere
incassotrajecten die elkaar doorkruisen doordat (overheids)schuldeisers
niet altijd op de hoogte zijn van elkaars handelen. Dit kan als gevolg
hebben dat deze mensen te weinig geld overhouden om in hun basale
levensbehoeften te voorzien.
Daarom ben ik gestart met een ontwikkeltraject om samen met alle
betrokken partijen werkbare en uitvoerbare interventies te ontwerpen. In
de voortgangsbrief Brede Schuldenaanpak informeer ik u over de
voortgang.
Onderzoeken derden op het terrein van rijksincasso
De Nationale ombudsman en de Algemene Rekenkamer voeren op dit
moment onderzoeken uit die raken aan de invordering van schulden door
rijksoverheidsorganisaties. De resultaten van deze onderzoeken kunnen
een waardevolle bijdrage leveren aan de totstandkoming van een meer
zorgvuldige en maatschappelijk verantwoorde incasso. De rapporten
worden in de eerste helft van 2019 gepubliceerd.

7

Kamerstuk 24 515, nr. 446

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 515, nr. 457

3

De Nationale ombudsman doet onderzoek naar de wijze waarop
overheidsorganisaties, waaronder decentrale overheden en de zes grote
uitvoeringsorganisaties UWV, Belastingdienst, SVB, CAK, CJIB en DUO
schulden innen bij burgers. Dit onderzoek is een vervolg op het rapport
«In het krijt bij de overheid» uit 2013, dat spelregels bevat voor een
behoorlijke invordering. In het vervolgonderzoek gaat de Nationale
ombudsman na in hoeverre de genoemde uitvoeringsorganisaties de
spelregels voor behoorlijke invordering toepassen en of de spelregels
aangepast of geactualiseerd moeten worden. Naar verwachting wordt het
rapport in februari 2019 gepubliceerd.
De Algemene Rekenkamer onderzoekt toeslagschulden die mensen met
toeslagen bij de Belastingdienst hebben. Omdat de toeslagensystematiek
werkt met voorschotten en de toeslag achteraf definitief wordt vastgesteld, kunnen mensen te maken krijgen met terugvordering. Dit kan
schuldenproblemen in de hand werken.
De Belastingdienst heeft maatregelen genomen om het aantal terugvorderingen en de hoogte ervan te verminderen. Met het onderzoek wil de
Algemene Rekenkamer meer inzicht bieden in de problematiek van de
toeslagschulden en een bijdrage leveren aan het debat over problematische schulden.
Tot slot
Ik heb er vertrouwen in dat we met de maatregelen en initiatieven die ik in
deze brief heb beschreven voortgang boeken met verdere uitwerking van
een zorgvuldige en maatschappelijk verantwoorde rijksincasso. In de
voortgangsbrief Brede Schuldenaanpak, die ik u in het voorjaar van 2019
zal sturen, zal ik uw Kamer daarover nader informeren.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 515, nr. 457

4