Kunnen alle kinderen meedoen?

Kunnen alle kinderen meedoen?

Onderzoek naar de maatschappelijke participatie
van arme kinderen
Nulmeting
Gerda Jehoel-Gijsbers

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, mei 2009

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is ingesteld bij Koninklijk Besluit van 30 maart 1973.
Het Bureau heeft tot taak:
a wetenschappelijke verkenningen te verrichten met het doel te komen tot een samenhangende
beschrijving van de situatie van het sociaal en cultureel welzijn hier te lande en van de op dit gebied
te verwachten ontwikkelingen;
b bij te dragen tot een verantwoorde keuze van beleidsdoelen, benevens het aangeven van voor- en
nadelen van de verschillende wegen om deze doeleinden te bereiken;
c informatie te verwerven met betrekking tot de uitvoering van interdepartementaal beleid op het
gebied van sociaal en cultureel welzijn, teneinde de evaluatie van deze uitvoering mogelijk te
maken.
Het Bureau verricht zijn taak in het bijzonder waar problemen in het geding zijn die het beleid van
meer dan één departement raken.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is als coördinerend minister voor het sociaal en
cultureel welzijn verantwoordelijk voor het door het Bureau te voeren beleid. Omtrent de hoofdzaken
van dit beleid treedt de minister in overleg met de minister van Algemene Zaken, van Justitie, van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, van Financiën,
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, van Economische Zaken, van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2009
scp-special 32
Zet- en binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Omslagontwerp: Bureau Stijlzorg, Utrecht
Foto omslag: © Herman Zonderland, Delft
isbn 978-90-377-0416-7
nur 740
Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond
van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.repro-recht.nl). Voor het
overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en
Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).
Sociaal en Cultureel Planbureau
Parnassusplein 5
2511 vx Den Haag
Telefoon (070) 340 70 00
Fax (070) 340 70 44
Website: www.scp.nl
E-mail: info@scp.nl

Inhoud
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding
Zorg om arme kinderen
Belang van maatschappelijke deelname door kinderen
Nieuw beleid voor arme kinderen
Het onderzoeksproject Armoede en Sociale Uitsluiting bij Kinderen (asouk)
Opzet van het rapport

7
7
8
9
10
12

2
2.1
2.2
2.3

Onderzoeksopzet voor de nulmeting
Inleiding
Afbakening van begrippen
Dataverzameling voor de nulmeting

13
13
13
19

3
3.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.3.3
3.4

Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting
Inleiding
Peildatum nulmeting: januari 2008
Geen maatschappelijke deelname door kinderen
Geen maatschappelijke deelname in januari 2008: nulmeting
Geen maatschappelijk deelname in herfst 2008
Geen maatschappelijke deelname vanwege financiële redenen
Samenvatting

25
25
25
26
26
27
28
34

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname
Inleiding
Deelname aan georganiseerde sport
Deelname aan georganiseerde vrijetijdsclubs
bso en Buitenschoolse activiteiten
Aantal verschillende vrijetijdsactiviteiten
Overige vrijetijdsactiviteiten
Computer, internet en multimedia
Samenvatting

35
35
35
40
45
50
51
57
62

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Redenen om niet deel te nemen
Inleiding
Financiële redenen voor niet-deelname
Andere dan financiële redenen voor niet-deelname
Samenvatting

63
63
63
71
75

5

6
6.1
6.2
6.3
6.4

Samenvatting en discussie
Inleiding
Antwoord op de onderzoeksvragen
Vormen van maatschappelijke participatie
Discussie

76
76
76
78
79

Noten

81

Bijlage A Verantwoording van de onderzoeksopzet
Noten bijlage A

84
93

Literatuur

94

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

97

6

Inhoud

1

Inleiding

1.1

Zorg om arme kinderen

Kinderen hebben de toekomst, maar de kans op een goede toekomst is niet voor
alle kinderen gelijk. Deze hangt onder meer samen met de wijze waarop kinderen
opgroeien en zich tijdens hun jeugd kunnen ontwikkelen. Verondersteld wordt dat
armoede een belangrijke risicofactor is.
Een groot aantal kinderen onder de 18 jaar groeit op in een arm gezin. Afhankelijk van de armoedemaatstaf die wordt gehanteerd, gaat het om 150.000 tot 500.000
1
kinderen (cijfers 2005/2006). Welke grens ook wordt gebruikt, kinderen zijn oververtegenwoordigd in de armoede. Vaker dan volwassenen wonen zij in een gezin met
2
een inkomen onder de armoedegrens. Verwacht kan worden dat het aantal arme
kinderen de komende jaren zal toenemen als gevolg van de huidige kredietcrisis en
de recessie. Omdat kinderen zelf weinig mogelijkheden hebben om iets aan hun
armoedesituatie te veranderen en zij volop in ontwikkeling zijn, zijn zij extra kwetsbaar. Van oudsher vormen kinderen een specifieke aandachtsgroep in het overheidsbeleid.
In de literatuur is meerdere keren beschreven dat het opgroeien in armoede negatieve
gevolgen voor kinderen kan hebben, niet alleen wat betreft hun materiële omstandigheden, maar ook wat betreft hun sociale, emotionele, cognitieve en lichamelijke
ontwikkeling. Vooral in de uitgebreide Angelsaksische onderzoeksliteratuur op dit
terrein zijn significante armoede-effecten op de ontwikkeling van kinderen vastgesteld (Bradshaw 1990, 2001, 2008; Duncan en Brooks-Gun 1997; Gregg et al. 1999;
Ridge en Millar 2000; Ridge 2002; Horgan 2007; Jacob en Ludwig 2008).
Ook uit Nederlands onderzoek blijkt dat armoede samenhangt met de ontwikke3
ling en mogelijkheden van kinderen (zie voor een overzicht: Snel et al. 2001). Arme
kinderen blijken minder in staat maatschappelijk te participeren (Hoff et al. 1997),
hebben vaker psychosociale problemen (Dekovic et al. 1997) en tonen vaker regelovertredend gedrag (Rovers 1998) dan welvarender kinderen. Uit onderzoek van het
4
Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) (Jehoel-Gijsbers 2004) komen indicaties naar
voren dat armoede leidt tot sociale uitsluiting van kinderen, in die zin dat zij om financiële redenen minder vaak deelnemen aan sport, culturele en recreatieve activiteiten.
Het grote aantal kinderen dat in armoede opgroeit en de geringere mogelijkheden
tot maatschappelijke participatie van deze groep vormden voor de politiek aanleiding om specifiek op kinderen gericht beleid voor te stellen. Dit sluit ook aan bij het
beleid dat op eu-niveau is afgesproken, namelijk dat kinderen in armoede een aparte
doelgroep behoren te zijn in de Nationale Actieplannen ter bestrijding van armoede
en sociale uitsluiting (Europese Commissie 2006: 11, 143).
7

1.2

Belang van maatschappelijke deelname door kinderen

Ontwikkeling en bescherming van het kind zijn sinds meer dan een eeuw de twee
hoofdlijnen van jeugdbeleid (Schnabel 2008). De vrije tijd vormt daarbij een van de
5
vijf domeinen waar de overheid een taak heeft. Deze taak volgt ook uit het Internationale Verdrag inzake de Rechten van het Kind (artikel 31): ‘De Staten die partij zijn,
eerbiedigen het recht van het kind deel te nemen aan het culturele leven, bevorderen
de verwezenlijking van dit recht, en stimuleren het bieden van passende en voor
ieder gelijke kansen op culturele, artistieke en recreatieve bezigheden en vrijetijds­
besteding.’
Deze participatie in de vrije tijd kan worden omschreven als ‘maatschappelijk
meedoen’.
In de Rapportage Jeugd 2002 (Zeijl et al. 2003: 4, 5) wordt gewezen op het toegenomen belang van de vrije tijd als ‘leertijd’ voor jongeren. ‘Participatie in vrijetijdsvoorzieningen is … één van de instrumenten om jongeren te betrekken bij de
samenleving en de tweedeling tussen kansarme en kansrijke jeugd te verkleinen’
(Zeijl et al. 2003: 7). Jeugdwetenschappers zijn het erover eens dat de huidige complexe en veranderlijke samenleving hoge eisen stelt aan de jeugd en dat de benodigde
vaardigheden om tot zelfstandigheid te komen niet alleen op school en in het gezin,
maar in steeds grotere mate ook in de vrije tijd worden ontwikkeld. Het deelnemen
aan sociale activiteiten met leeftijdgenoten en het daardoor aangaan van sociale
relaties in de vrije tijd wordt inmiddels als een belangrijke determinant voor de
ontwikkeling van sociaal kapitaal en van een sterke sociale identiteit gezien (Ridge
en Millar 2000). Ook het wrr-rapport (Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid) Bouwstenen voor betrokken jeugdbeleid (Van Lieshout et al. 2007) wijst op
de sociaalintegratieve functie van de vrijetijdsbesteding: kinderen moeten worden
opgevoed tot meedoen en daarvoor is participatie in sport, spel, verenigingen en culturele activiteiten van belang. Vooral aan sportdeelname worden dergelijke positieve
effecten toegeschreven. Sporten heeft een belangrijke socialiserende invloed en het
zou zowel het bridging als bonding kapitaal bevorderen; dat wil zeggen: zorgen voor
sociale binding zowel tussen groepen als binnen de eigen groep (Verweel 2007).
Overigens kunnen er ook kanttekeningen worden geplaatst bij de opvatting dat
maatschappelijke participatie bijdraagt aan sociale cohesie en aan de ontwikkeling van kinderen. Overtuigend empirisch bewijs voor een verband tussen cultuur
en sport enerzijds en sociale cohesie anderzijds ontbreekt tot nu toe voor Nederland (Van den Broek 2008). In een onderzoek onder Nederlandse schoolkinderen
werd tot nu toe slechts een zwak verband gevonden tussen vrijetijdsbesteding en
schoolprestaties, de relatie met de ouders en het risicogedrag van het kind (Zeijl et
al. 2003: 144). Wel wordt geconcludeerd dat er mogelijk sterkere verbanden waren
gevonden als meer specifieke vrijetijdsactiviteiten waren onderzocht of als rekening
was gehouden met de manier waarop invulling wordt gegeven aan een activiteit.
Verder wordt gewezen op het feit dat de meeste kinderen al zoveel participeren, dat
gemiddeld genomen geen grote effecten kunnen worden gevonden. Sterkere effecten
8

Inleiding

kunnen wellicht wel worden vastgesteld als meer wordt ingezoomd op de relatief
6
kleine groep die niet (voldoende) deelneemt.
Ook al zou voor de Nederlandse situatie gelden dat de vrijetijdsbesteding geen
sterke bijdrage levert aan de ontwikkeling van kinderen, alleen al vanuit het perspectief van de rechten van het kind is het belangrijk om te investeren in vrijetijdsvoorzieningen: de jeugd heeft recht op goede voorzieningen en moet gelijke kansen hebben
om mee te doen. Zeijl et al. (2003) concluderen dat plezier en ontspanning evenzeer
belangrijke functies van de vrije tijd zijn.

1.3

Nieuw beleid voor arme kinderen

De opvatting dat kinderen – ongeacht hun afkomst of het inkomen van hun ouders
– de mogelijkheid moeten hebben het beste uit zichzelf te halen en hun talenten
zoveel mogelijk te ontplooien, wordt in onze samenleving breed gedragen. De Partij
van de Arbeid (PvdA) vond met haar notitie Alle kinderen een goede start (www.pvda.nl)
dan ook veel weerklank in de Tweede Kamer. Hierin werd – mede op basis van een
notitie van het scp (later gepubliceerd in Vrooman et al. 2007) – de problematiek van
7
armoede en sociale uitsluiting bij kinderen beschreven en werden twee opdrachten
aan de politiek geformuleerd: minder armoede en meer kinderen een goede start.
Ook werden concrete maatregelen voorgesteld en werd om nader onderzoek verzocht. Op 20 september 2007 is de motie Van Geel c.s. (tk 2007/2008a) aangenomen,
waarin aan het kabinet werd gevraagd extra middelen ter beschikking te stellen voor
armoedebestrijding bij kinderen.
In reactie op deze motie heeft het kabinet voor 2008 en 2009 jaarlijks 40 mijoen
euro ter beschikking gesteld aan de gemeenten met als concreet doel dat meer
kinderen uit arme gezinnen kunnen deelnemen aan sport, cultuur of andere
vrijetijds­activiteiten. De beleidsvoornemens zijn uitgewerkt in een brief die de staatssecretaris van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (szw) op 10
december 2007 aan de Tweede Kamer zond (szw 2007). Het kabinet streeft ernaar
het aantal kinderen dat vanwege armoede niet kan meedoen aan dergelijke activiteiten, in de periode 2007-2010 te halveren.
De gemeenten hebben een eigen verantwoordelijkheid bij de vormgeving van het
armoedebeleid. Het streven was per gemeente prestatieafspraken te maken, vastgelegd in het convenant ‘Kinderen doen mee!’. Afgesproken werd dat de gemeenten
met de extra middelen ervoor zorgen dat het aantal arme kinderen dat participeert
in iedere gemeente stijgt. In het convenant werd verder opgenomen dat de middelen
moeten worden ingezet voor concrete zaken waar kinderen in arme gezinnen onmiddellijk baat bij hebben, zoals tegemoetkomingen in de contributie van sportclubs, of
de verstrekking van muziekinstrumenten of computers. Ook is het de bedoeling dat
gemeenten zich committeren aan het meten en verstrekken van gegevens.
In februari 2008 heeft staatssecretaris Aboutaleb het eerste convenant onder­
tekend met de gemeente Rotterdam. Dit convenant is als voorbeeld naar alle
gemeenten gestuurd. Op 30 juni 2008 vond in Utrecht de conferentie ‘Kinderen doen
Inleiding

9

mee!’ plaats, waar de convenanten van 102 gemeenten werden ondertekend. In 2008
8
hebben 203 van de 443 gemeenten een dergelijk convenant gesloten.

1.4

Het onderzoeksproject Armoede en Sociale Uitsluiting bij Kinderen (asouk)

Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft aan het scp opdracht
gegeven om de maatschappelijke deelname van arme en niet-arme kinderen in deze
kabinetsperiode in kaart te brengen.
In de motie Bouchibti (tk 2007/2008b) is gevraagd om – naast de monitoring –
verdiepend onderzoek te doen naar armoede en sociale uitsluiting bij kinderen. Ook
hiervoor heeft het scp opdracht gekregen van het ministerie van Sociale­Zaken en
Werkgelegenheid. Bij dit verdiepend onderzoek is ook het ministerie van Jeugd en
9
Gezin betrokken.
Het onderzoek Armoede en sociale uitsluiting bij kinderen (asouk) bestaat dus uit twee
typen.
Het eerste type is gericht op de monitoring van maatschappelijke deelname van
kinderen. Deze bestaat uit een landelijke nulmeting (stand van zaken 2008) van
het aantal kinderen dat om financiële redenen maatschappelijk niet meedoet, en
een landelijke vervolgmeting (stand van zaken begin 2010) waarin de verschillen
met 2008 worden vastgesteld. Het monitoring onderzoek is beschrijvend van aard.
­Geïnventariseerd wordt aan welke activiteiten kinderen deelnemen en om welke
reden ze niet deelnemen. Dit alles wordt beschreven voor zowel arme als niet-arme
kinderen. In dit onderzoek wordt, behalve de vraag naar de financiële of andere redenen, niet ingegaan op mogelijke verklaringen voor de verschillen in deelname tussen
arme en niet-arme kinderen.
Dat gebeurt wel in het tweede type onderzoek, waarin meer diepgaande analyses
worden uitgevoerd naar oorzaken, achtergronden en gevolgen van armoede tijdens
de kindertijd. Hierin wordt uitgebreid aandacht geschonken aan een theoretische
uitwerking van de problematiek. Binnen dit kader vinden twee afzonderlijke onderzoeken plaats. Het eerste betreft een studie naar de oorzaken en achtergronden
van sociale uitsluiting bij kinderen, het ‘causale onderzoek’ genoemd. Het tweede
onderzoek bestudeert de langetermijneffecten van armoede tijdens de jeugd op de
maatschappelijke positie van (jong)volwassenen, het ‘littekenonderzoek’ genoemd.
De centrale vraag achter de verschillende deelonderzoeken luidt: Leidt het opgroeien
in armoede tot sociale uitsluiting tijdens de jeugd (kortetermijneffect) en tot sociale
uitsluiting tijdens de fase van (jong)volwassenheid (langetermijneffect)?
In elk van de deelonderzoeken wordt deze vraag verder uitgewerkt. Daarbij wordt
voor het causale en het littekenonderzoek een theoretisch kader opgesteld dat gebaseerd is op het model dat het scp in eerder onderzoek naar sociale uitsluiting heeft
ontwikkeld (zie: Jehoel-Gijsbers 2004). In dat model wordt een groot aantal risicofactoren op micro-, meso- en macroniveau onderscheiden die de kans op sociale
10

Inleiding

uitsluiting verhogen. Sociale uitsluiting is een complex proces dat niet alleen door
de financiële aspecten van armoede kan worden verklaard. In de twee verklarende
onderzoeken zullen, naast armoede (inkomen), dan ook andere factoren worden
betrokken. Hierdoor kan het effect van armoede worden geïsoleerd van andere
invloeden. Met andere woorden: er kan dan antwoord worden gegeven op de vraag
of sociale uitsluiting rechtstreeks beïnvloed wordt door een laag inkomen of dat het
effect (ook) indirect verloopt, via factoren die met armoede samenhangen (bijvoorbeeld: opleidingsniveau van de ouders, niet-westerse herkomst, opvoedingsstijl,
kenmerken van de woonwijk).
Voor het monitoring onderzoek blijft een dergelijke theoretische uitwerking
achterwege. Hier gaat het puur om een beschrijving van de deelname aan vrijetijdsactiviteiten door kinderen, waarbij overigens wel rekening wordt gehouden met de
veronderstelde invloed van inkomen. Dit gebeurt door de beschrijving uit te splitsen
naar arme en niet-arme huishoudens.

Onderzoeksvragen voor de nulmeting
De centrale onderzoeksvraag die in de nulmeting 2008 moet worden beantwoord,
luidt als volgt:
– Hoe groot is – voorafgaand aan de beleidsinzet – het aantal kinderen uit arme en
uit niet-arme gezinnen dat om financiële redenen niet maatschappelijk meedoet?
Het ministerie van szw heeft gevraagd om zowel voor de nulmeting als voor de vervolgmeting antwoord te geven op de volgende deelvragen:
1 Wat is het absolute aantal kinderen in Nederland en wat is het aantal kinderen in
huishoudens met een inkomen tot 120% van het sociaal minimum?
2 Wat is het aantal kinderen dat niet maatschappelijk participeert, onderverdeeld in
inkomens boven en onder 120% van het sociaal minimum?
3 Wat is het aantal kinderen dat niet maatschappelijk participeert om financiële
redenen? Wat zijn andere redenen en hoe vaak komen deze voor?

Rapportage
In het voorliggende rapport wordt verslag gedaan van de landelijke nulmeting in
2008. Doel van deze rapportage is een beschrijving te geven van de uitgangssituatie,
dus vóór de toekenning van de extra middelen aan gemeenten. De relatie met de
beleidsinspanningen kan pas worden besproken in de rapportage die plaatsvindt na
de vervolgmeting van 2010 (verwachte publicatie in de tweede helft van 2011).
In de tweede helft van 2009 zal de studie naar oorzaken en achtergronden van
sociale uitsluiting bij kinderen worden gepubliceerd. Deze studie zal gebaseerd zijn
op analyse van gegevens die bij de nulmeting zijn verkregen. In de tweede helft van
2010 volgt de rapportage van het ‘litteken’onderzoek. Hiervoor worden in het najaar
van 2009 de gegevens verzameld. De publicaties van deze onderzoeken worden aan
de Tweede Kamer aangeboden.

Inleiding

11

1.5

Opzet van het rapport

De nulmeting die in dit rapport wordt besproken en de vervolgmeting die in 2010 zal
worden gedaan, dienen voor een goede vergelijkbaarheid op dezelfde wijze te worden
uitgevoerd. Daarom wordt in hoofdstuk 2 – uitgebreider dan gebruikelijk – de onderzoeksopzet uiteengezet, zodat deze controleerbaar is voor de vervolgmeting. In dit
hoofdstuk wordt de eerste onderzoeksvraag reeds beantwoord, omdat de informatie
die hiervoor nodig is, direct voortvloeit uit de berekeningen voor de steekproef­
trekking. Verder wordt uitgebreid aandacht besteed aan de definitie van maatschappelijke deelname en de wijze waarop deze in dit onderzoek wordt gemeten.
In hoofdstuk 3 komen de tweede en derde vraag van deze nulmeting aan de orde,
namelijk: hoeveel kinderen nemen nergens aan deel, uitgesplitst naar arme en nietarme huishoudens. En in hoeverre spelen financiële redenen daarbij een rol?
In hoofdstuk 3 gaat het om totale niet-deelname (dit wil zeggen: kind neemt aan
geen enkele vrijetijdsactiviteit deel), terwijl hoofdstuk 4 inzoomt op de afzonderlijke
vrijetijdsactiviteiten die tot maatschappelijke deelname worden gerekend. Voor elk
van deze activiteiten wordt de (niet-)deelname vastgesteld en worden de wensen van
kinderen tot deelname besproken. In dit hoofdstuk komt ook andere vrijetijdsbesteding aan bod die niet onder de definitie valt, maar die voor de ontwikkeling van
kinderen wel relevant wordt geacht en die mogelijk een ongewenst verschil tussen
arme en niet-arme kinderen laat zien: onder andere computergebruik, schoolreisjes,
vakantie, theater- en museumbezoek, uitstapjes.
In hoofdstuk 5 wordt voor de afzonderlijke (groep van) vrijetijdsactiviteiten
ingegaan op de redenen om niet deel te nemen. Zowel financiële als andere redenen
komen hierbij aan bod. Hoofdstuk 6 bevat de samenvatting en conclusies.

12

Inleiding

2

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

2.1

Inleiding

Voor een goede vergelijking tussen twee peilmomenten, nulmeting en vervolgmeting, is het van belang gebruik te maken van dezelfde definities en van een goed
vergelijkbare wijze van dataverzameling. In dit hoofdstuk wordt daarom expliciet
aandacht besteed aan de afbakening en operationalisering van begrippen (§ 2.2) en
de dataverzameling (§ 2.3). Deze informatie is ook van belang voor een goed begrip
van de resultaten in dit rapport.

2.2

Af bakening van begrippen

In de onderzoeksvragen voor de nul- en vervolgmeting wordt een aantal begrippen
gebruikt die om een nadere afbakening vragen. Hierna gaan we in op de leeftijdsgroep van de kinderen waarop we ons richten, op de afbakening van arm versus nietarm huishouden, op de invulling van ‘maatschappelijk meedoen’ en op het meten
van financiële redenen.

Leeftijd kinderen
Op de eerste plaats dient te worden bepaald op welke leeftijdsgroep van de kinderen
het onderzoek zich richt. De bovengrens is gelegd bij 18 jaar, de leeftijd waarop men
‘kind-af’ is en voor de wet volwassen is. De ondergrens is gelegd bij 5 jaar, omdat er
vóór die leeftijd nauwelijks sprake is van maatschappelijk meedoen. De activiteiten die
vóór 5 jaar buiten het gezin en buiten school plaatsvinden, hebben vooral betrekking op peuterspeelzaal, kinderopvang en -verzorging. Het niet-participeren hierin
hoeft niet per se te duiden op een beperking van ontwikkelingskansen, hoewel voor
sommige groepen (bijvoorbeeld allochtone peuters) deelname wel bevorderlijk kan
zijn, onder meer voor hun taalontwikkeling. Ook om praktische redenen is ervoor
10
gekozen om de 0-4-jarigen niet in het onderzoek te betrekken.

‘Arm’ huishouden
Op de tweede plaats dient te worden gedefinieerd wanneer sprake is van een ‘arm’
huishouden. In armoedeonderzoek zijn tot nu toe verschillende grenzen gebruikt
(zie onder tabel 2.1 voor de definities van deze grenzen): de lage inkomensgrens en
twee – door het scp recent ontwikkelde – budgetgerelateerde grenzen. In het verleden werd soms ook een beleidsmatige armoedegrens gebruikt: minder dan 105% van
het sociaal minimum. Door het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
is ook voor dit onderzoek gekozen voor een beleidsmatige grens, die echter hoger
ligt dan de in het verleden gehanteerde beleidsmatige armoedegrens, namelijk op
120% van het sociaal minimum. Deze grens is zo gekozen, omdat deze aansluit bij
13

de beleidspraktijk van de meeste gemeenten in het kader van hun lokale armoedebeleid voor kinderen. Hoewel het hier eigenlijk geen armoedegrens betreft, gebruiken
we om praktische redenen in dit rapport toch de term ‘arm’ voor huishoudens met
een inkomen onder deze 120%-grens.
In tabel 2.1 wordt het aantal arme kinderen van 5 tot en met 17 jaar volgens de ver11
schillende grenzen vermeld. Het aantal volgens de grens van 120% van het sociaal
minimum ligt iets hoger dan dat bij de lage inkomensgrens en duidelijk hoger dan
het aantal volgens de twee budgetgerelateerde armoedegrenzen die in het Armoede­
bericht 2008 (Otten et al. 2008) worden vermeld.
Tabel 2.1
Aantal en percentage kinderen van 5-17 jaar, wonend in een arm huishouden, volgens
verschillende grenzen, 2005/2006 a
budgetgerelateerde armoedegrens: c
< 120% van
sociaal minimum
aantal kinderen
5-17 jaar
in % van kinderen
5-17 jaar
a
b

c

lage inkomensgrensb

basisbehoeftenvariant

‘niet-veel maar
toereikend’­variant

343.000

315.000

118.000

203.000

13,8

12,7

4,8

8,2

Peiljaar voor de eerste grens is 2005; voor de laatste drie grenzen 2006 (voorlopige cijfers).
Lage inkomensgrens is afgeleid van het bedrag dat een alleenstaande bijstandsgerechtigde in 1979 ontving. Voor
latere jaren is deze norm bijgesteld via de consumentenprijsindex. De normbedragen voor meerpersoonshuishoudens
zijn bepaald met behulp van opslagfactoren.
De twee budgetgerelateerde armoedegrenzen zijn door het SCP vastgesteld met behulp van normbedragen van het
12
Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (NIBUD).

Bron: CBS (IPO’05); Otten et al. (2008)

Dit onderzoek is dus gericht op kinderen van 5 tot en met 17 jaar die wonen in een
huishouden met een inkomen onder 120% van het sociaal minimum. Dat zijn er
in 2005 343.000 (van wie circa 132.000 bijstandskinderen); dit is 14% van de totale
groep. Tabel 2.2 geeft voor enkele achtergrondkenmerken aan waarin deze groep
verschilt van de totale groep kinderen van 5 tot en met 17 jaar.
Bij de arme kinderen gaat het relatief vaak om niet-westerse allochtonen (38%
versus 13%), eenoudergezinnen (53% versus 14%), wonend in een van de vier grote
steden (22% versus 10%) en wonend in een huishouden met een uitkering (52%
versus 10%).

14

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

Tabel 2.2
Achtergrondkenmerken van de totale groep kinderen en de groep die woont in een huishouden
met een inkomen onder 120% van sociaal minimum, kinderen van 5-17 jaar, 2005 (in aantallen
en procenten)
wonend in huishouden < 120%
van sociaal minimum

alle kinderen 5-17 jaar
%

aantal

%

aantal

totaal

100

2.477.000

100

343.000

autochtoon

79

1.963.300

53

181.400

westers allochtoon

6

150.500

7

23.700

niet-westers allochtoon

13

327.200

38

129.900

onbekend

1

36.400

2

7.800

eenoudergezin

14

337.000

53

181.800

paar met kinderen

81

2.010.000

42

142.900

meerpersoonshuishouden

5

129.300

5

18.000

woont in G4

10

258.600

22

77.000

woont niet in G4

90

2.218.700

78

265.800

belangrijkste bron huishoudinkomen­
looninkomen

68

1.695.400

27

94.100

zelfstandige

20

505.000

18

60.100

pensioenuitkering < 65 jaar

1

32.700

3

9.100

WAO/WW

4

95.200

14

46.400

bijstand

6

141.000

38

132.000

Bron: CBS (IPO’05) SCP-bewerking

Om een indruk te geven welke bedragen gezinnen met een inkomen onder 120% van
het sociaal minimum te besteden hebben, is in tabel 2.3 voor verschillende huishoudsamenstellingen aangegeven hoe hoog het besteedbaar jaarinkomen is bij 120%
(ongestandaardiseerde bedragen).

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

15

Tabel 2.3
120% van het besteedbaar sociaal minimum, ongestandaardiseerd jaarinkomen, naar huishoudsamenstelling, 2007 (in euro’s)
2007
eenoudergezin met één kind

17.628

eenoudergezin met twee kinderen

18.728

(echt)paar met één kind

19.236

(echt)paar met twee kinderen

20.321

Bron: CBS

Financiële redenen
In de monitoring gaat het er expliciet om op twee peilmomenten het aantal kinderen
vast te stellen dat niet meedoet vanwege financiële redenen. Hierbij zijn twee kanttekeningen op zijn plaats:
1 Of kinderen deelname om financiële redenen nalaten, is niet altijd eenvoudig vast
te stellen. Kinderen zullen hier niet altijd weet van hebben. Dit aspect is daarom
aan de ouder gevraagd. Daarbij dienen we bedacht te zijn op rationalisaties door
de ouder. Bij de constructie van de vragenlijst is zoveel mogelijk rekening gehouden met dit probleem door een aparte vraag naar financiële redenen te stellen en
deze reden niet op te nemen in een rijtje van andere mogelijke redenen. We hoopten hiermee te bereiken dat de ouder explicieter over de financiële reden moest
nadenken. Bovendien is de vraag naar de (financiële) redenen steeds gekoppeld
aan concrete activiteiten, zoals sport, scouting, culturele activiteiten en buitenschoolse activiteiten. We veronderstellen dat hiermee een reëler beeld wordt verkregen dan met één algemene vraag naar financiële redenen voor niet-deelname.
Daarnaast is gevraagd naar een algemene beoordeling van de inkomenssituatie
(vindt u het moeilijk/gemakkelijk om rond te komen) en naar de moeite die het
kost (zou kosten) om een lidmaatschap van sport en verenigingen voor het kind te
betalen.
2 Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (szw) legt het accent bij het
maatschappelijk meedoen op activiteiten waaraan kosten zijn verbonden. Immers,
alleen bij die activiteiten kan men vanwege financiële redenen niet deelnemen.
Gemeenten kunnen de toegekende middelen ter bevordering van maatschappelijke deelname van arme kinderen echter ook gebruiken om (nieuwe) activiteiten
te ontplooien waaraan kinderen kunnen deelnemen zonder dat daarmee voor hen
financiële kosten zijn gemoeid, of om (meer) publieke voorzieningen te creëren
voor de vrijetijdsbesteding van kinderen. In de vervolgmeting zou dan kunnen
worden geconstateerd dat een kind nog steeds vanwege financiële redenen niet
deelneemt aan sport, muziekles of andere activiteiten, terwijl het wel deelneemt
aan de door de gemeente opgezette activiteiten die niet in deze categorieën vallen
of gebruikmaakt van nieuwe kosteloze voorzieningen. Hieruit zou de foutieve
16

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

conclusie getrokken kunnen worden dat er geen sprake is van reductie in nietdeelname vanwege financiële redenen. Dit probleem wordt ondervangen door
expliciet te vragen naar (nieuwe) activiteiten die worden aangeboden en waaraan
vaak geen of weinig kosten verbonden zijn. Er wordt in de monitoring dus rekening
gehouden met het feit dat de toename in maatschappelijke deelname ook activiteiten kan betreffen waarmee geen of weinig kosten zijn gemoeid. Hierna wordt dit
verder uitgewerkt.

Maatschappelijk meedoen
Ten behoeve van de monitoring dient vastgesteld te worden wat het beleid verstaat onder ‘maatschappelijk meedoen’ door kinderen. Hiervoor is geen duidelijke
omschrijving voorhanden. De definitie van sociale uitsluiting, zoals wij die in eerder
onderzoek hebben ontwikkeld (Jehoel-Gijsbers 2004), onderscheidt vier dimensies van ‘maatschappelijk meedoen’: sociale participatie, normatieve integratie, in
materieel opzicht meedoen (i.c. ontbreken van materiële deprivatie) en adequate
toegang tot social rights (wonen, zorg, onderwijs e.d.). De eerste dimensie ‘sociale
participatie’ is onderverdeeld in participatie in formele netwerken (clubs, verenigingen) en informele netwerken (familie, vrienden, buren). Maatschappelijk meedoen
zoals omschreven in de brief van de staatssecretaris van szw aan de Tweede kamer
(szw 2007) duidt op de eerste dimensie (sociale participatie), namelijk participatie in
formele, georganiseerde verbanden. In die brief wordt deelnemen aan sport, cultuur
of andere activiteiten genoemd.
Voor de activiteiten van ‘maatschappelijk meedoen’ zijn – in de geest van het
beleid ‘Kinderen doen mee!’ en in overleg met de twee betrokken ministeries – de
13
volgende criteria geformuleerd:
1 het gaat om georganiseerde en gangbare activiteiten voor kinderen (buiten
schooltijd) die met een zekere frequentie en regelmaat worden verricht;
2 het gaat om participatie waaraan financiële lasten zijn verbonden;
3 het gaat om activiteiten waarvan verondersteld wordt dat zij een sociaalintegratieve of ontplooiingsfunctie hebben.

Ad 1
Gangbare activiteiten zijn vrijetijdsactiviteiten die gebruikelijk zijn voor kinderen,
bijvoorbeeld sporten of muziekles. Het is van belang dat een activiteit door meer kinderen wordt gedaan om invulling te geven aan het ‘maatschappelijkheidscriterium’.
Gangbare activiteiten hoeven niet per se in club- of verenigingsverband verband te
worden beoefend. Het kan ook gaan om buitenschoolse of buurthuisactiviteiten.
Het gaat wel altijd om een of andere vorm van organisatie; door vereniging, school,
buurthuis, kerk et cetera. Verder dient er een zekere frequentie en regelmaat in deelname te zijn, mede om aan het derde criterium te voldoen. Hiermee worden incidentele activiteiten, zoals een zomerkamp of schoolreisje, niet tot de beleidsdefinitie van
maatschappelijk meedoen gerekend.

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

17

Ad 2
Het gaat in de beleidsdefinitie om activiteiten waaraan men vanwege financiële redenen
niet kan meedoen. Activiteiten die door de gemeenten of door scholen (zullen) worden
georganiseerd, maar waaraan geen of weinig kosten zijn verbonden, vallen niet (tenminste niet op dezelfde manier) onder de beleidsdefinitie, maar tellen wel mee voor
het vaststellen van veranderingen in maatschappelijke deelname. Daarbij leggen we
– vanwege het ‘regelmaatcriterium’ – een ondergrens bij minimaal één keer per week.
Ook de activiteiten die door de kerk en moskee worden aangeboden, brengen meestal
weinig kosten met zich mee, maar tellen eveneens mee indien het regelmatige deelname betreft. Activiteiten waaraan nauwelijks kosten verbonden zijn, maar waar geen
sprake is van enige organisatie, bijvoorbeeld spelen op straat, rekenen we echter niet
tot maatschappelijke deelname.

Ad 3
Met ‘sociaalintegratief ’ wordt bedoeld dat door deze activiteiten een kind op een posi­
tieve manier meer deel gaat uitmaken van zijn peer group, de lokale gemeenschap of de
samenleving als geheel. Met ontplooiingsfunctie wordt bedoeld dat het kind zich meer
kan ontwikkelen, talenten kan benutten. Van beide functies kan worden verwacht dat
zij de toekomstkansen van het kind verbeteren. Activiteiten die geen van beide functies
hebben, worden niet bevorderlijk geacht voor het maatschappelijk meedoen.
Het doel van de monitoring is vast te stellen of het aantal kinderen dat vanwege financiële
redenen niet maatschappelijk participeert, in 2010 is gehalveerd. Hierbij wordt maat­
schappelijke deelname gedefinieerd als deelname waaraan financiële lasten zijn verbonden. Hiervoor hebben we reeds aangegeven dat de vaststelling of dit doel is bereikt
enigszins wringt met de opdracht aan gemeenten, namelijk dat zij maatschappelijke
deelname van arme kinderen bevorderen door ervoor te zorgen dat er geen of weinig
kosten voor de kinderen/ouders aan zijn verbonden. Zowel deelname aan de meer ‘traditionele’ vrijetijdsactiviteiten die meestal niet gratis zijn (zoals sportvereniging en muziekles), als aan (nieuwe) initiatieven waaraan geen of weinig kosten zijn verbonden, moet
dus worden gemonitord. Dat geldt bijvoorbeeld voor deelname aan vrijetijdsactiviteiten
die vanuit het wijk-/buurthuiswerk of door de gemeente worden georganiseerd, en voor
activiteiten die in het kader van de brede school of verlengde schooldag worden opgezet.
Maar het geldt ook voor de reguliere buitenschoolse activiteiten of de jeugdactiviteiten van
kerk of moskee. Bij deze laatste activiteiten, vooral bij die van de moskee, is het de vraag
of de enkele deelname hieraan voldoende is voor de vaststelling ‘doet maatschappelijk
mee’. Bij jeugdactiviteiten van de moskee blijkt het volgens de onderzoeksgegevens van de
nulmeting vooral te gaan om Arabische/Turkse les of om lessen over de islam of Koran.
Om deze redenen geven wij er de voorkeur aan om voor het vaststellen van ‘geen maatschappelijke deelname’ rekening te houden met de verschillende aard van de vrijetijds­
activiteiten. In de monitoring kan dan ook rekening worden gehouden met verschillende
definities. Deelname aan vrijetijdsactiviteiten wordt daarom in drie categorieën verdeeld
(zie box 2.1).
18

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

Box 2.1
Drie categorieën van vrijetijdsactiviteiten
A Kind zit op sport (inclusief zwemles), scouting of Jong Nederland, culturele activiteiten of
hobbyclubs en dergelijke.a
B Kind neemt minimaal één keer per week deel aan sportactiviteiten georganiseerd door wijkhuis, buurthuis of gemeente of aan extra activiteiten op de buitenschoolse opvang (BSO) of
aan buitenschoolse activiteiten.
C Kind neemt minimaal één keer per week deel aan jeugdactiviteiten van kerk of moskee.
a Zie noot 14.

Dit leidt tot drie maten voor ‘geen maatschappelijke deelname’, die als volgt luiden:
1 Geen enkele deelname aan activiteiten onder A;
2 Geen enkele deelname aan activiteiten onder A+B;
3 Geen enkele deelname aan activiteiten onder A+B+C.
Evenals de hiervoor vermelde incidentele, maar wel georganiseerde activiteiten (o.a.
schoolreis, zomerkamp), telt ook deelname aan meer ongeorganiseerde vormen van
sociale participatie niet mee in de drie maten. Dit geldt voor bijvoorbeeld incidenteel
bezoek aan een buurthuis, jop (jongerenontmoetingsplaats), crossbaan, skatebaan, speel- en sportveldjes, incidentele activiteiten in de buurt op eigen initiatief,
een verjaardagsfeestje geven en bezoeken (incl. een cadeautje kunnen geven). Om
een volledig beeld te krijgen van sociale participatie worden deze activiteiten wel in
kaart gebracht. Zij vallen echter niet onder de beleidsdefinitie van maatschappelijk
meedoen, omdat organisatie en regelmaat ontbreken en ze meestal geen of weinig
kosten met zich meebrengen. Daarnaast geldt voor dit soort activiteiten, dat ze niet
of moeilijk beïnvloedbaar zijn door gemeentelijk beleid, of dat de sociaalintegratieve
functie ervan niet op voorhand duidelijk is. Het is echter wel mogelijk dat deze activiteiten een aanvullende of compenserende functie hebben.

2.3

Dataverzameling voor de nulmeting

In de herfst van 2008 heeft Intomart GfK de data verzameld voor de nulmeting van
het monitoring onderzoek. In totaal hebben 2202 kinderen en één van hun ouders
aan het onderzoek deelgenomen. In deze paragraaf komt een aantal aspecten van
de dataverzameling aan de orde; met name de informatie die van belang is voor een
juiste interpretatie van de bevindingen. Een uitgebreidere toelichting is te vinden in
bijlage A.

Mondelinge enquête
De informatie die nodig is om de onderzoeksvragen voor de nulmeting (en de vervolgmeting) te beantwoorden is verzameld met behulp van mondelinge enquêtes bij
Onderzoeksopzet voor de nulmeting

19

de respondenten thuis. Daarbij is zowel het kind als de ouder/verzorger ondervraagd.
De belangrijkste redenen om voor deze wijze van dataverzameling te kiezen zijn:
meer mogelijkheden om de selectieve uitval te beperken en betere mogelijkheden
om een complexe vragenlijst af te nemen (zie bijlage A). Omdat bij deze nulmeting
de maatschappelijke deelname van kinderen voorafgaand aan de beleidsinzet moet
worden vastgelegd, wordt (ook) naar de situatie van januari 2008 gevraagd.

Inhoud van de vragenlijst
Het grootste deel van de vragenlijst is gewijd aan de bevraging van de vrijetijdsactiviteiten van het kind. Alle activiteiten die hiervoor bij de definitie van maatschappelijke
deelname zijn genoemd (in box 2.1 onder A, B en C) zijn aan bod gekomen. Voor elke
activiteit is aan het kind gevraagd of hij/zij er – op het moment van interview – aan
deelneemt en of hij/zij in januari 2008 eraan deelnam. Indien het kind nu niet deelneemt, is gevraagd of hij/zij dat wel zou willen. Aan de ouders is voor elke activiteit
gevraagd hoeveel zij kwijt zijn aan contributie, materiaal en overige kosten. Bij nietdeelname is aan de ouder gevraagd of dat om financiële of om andere redenen is.
De vragenlijst bevat daarnaast vragen die bedoeld zijn voor het deelonderzoek
naar achtergronden en oorzaken van sociale uitsluiting bij kinderen (het ‘causale’
onderzoek). In bijlage A worden de verschillende vragenblokken die voor de nul­
meting zijn opgenomen, uitgebreider toegelicht.

Van steekproef naar analysegroepen
Het monitoring onderzoek is zo opgezet dat op landelijk niveau betrouwbare uitspraken kunnen worden gedaan over een verandering in de maatschappelijke deelname
van arme en niet-arme kinderen. Als het gemeentelijk beleid effect heeft, zou dit,
ceteris paribus, zichtbaar moeten worden in de landelijke cijfers.
Voor de nulmeting is door het cbs een landelijke steekproef van bijna 4200 kinderen samengesteld, waarbij gezorgd is voor een oversampling van ‘arme’ kinderen.
Hierdoor kan het totaal aantal kinderen (en hun ouders) dat geïnterviewd moet
worden veel lager liggen dan zonder oversampling het geval zou zijn. Voor de steekproeftrekking is informatie over het huishoudinkomen nodig. In bijlage A wordt uitgebreid ingegaan op het steekproefkader, de steekproeftrekking en de respons. Ook
wordt daar een verantwoording gegeven van de gemaakte keuzen. Hierna volgt een
korte samenvatting van de wijze waarop de onderzoeksgroep tot stand is gekomen.
Voor de steekproef van de niet-arme kinderen is gebruikgemaakt van een administratief bestand van jaarinkomsten uit loon en uitkering in 2006 (fi-base 2006). In
januari 2008 zal vrijwel iedereen nog steeds tot de niet-arme groep behoren (schatting is dat maximaal 3% à 4% de overgang naar ‘arm’ heeft gemaakt).
Voor de steekproef van arme kinderen is gebruikgemaakt van twee administratieve bestanden:
1 uitkeringsbestand van de bijstand van januari 2008;
2 administratief bestand van jaarinkomsten uit loon en uitkering in 2006 (fi-base 2006).
20

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

Hiervoor is gekozen omdat een substantieel deel (bijna 40%) van de kinderen bij
wie het huishoudinkomen onder 120% van het sociaal minimum ligt, in een bijstandsgezin woont. Voor de bijstandsgroep is het zeker dat zij in januari 2008 in een
arm huishouden (inkomen < 120% van het sociaal minimum) wonen. De overige
arme kinderen wonen in een gezin met andere inkomsten; veelal uit werk, ww- of
arbeidsongeschiktheidsuitkering. Voor hen is de steekproef getrokken uit het meest
actuele inkomensbestand dat op het moment van de steekproeftrekking aanwezig
was, namelijk fi-base 2006. Voor deze groep is het niet zeker dat zij in januari 2008
nog steeds arm zijn, maar de kans is wel groot. Verwacht kon worden dat circa 70%
arm zou zijn gebleven en 30% niet meer arm zou zijn (schatting op basis van ipo
2004/2005).
Met behulp van aanvullende informatie uit de enquête over wijzigingen in het
huishoudinkomen is deze groep achteraf – na de dataverzameling – gesplitst in een
groep ‘arm gebleven’ en ‘niet meer arm’. Dit resulteerde in een verhouding tussen
deze twee groepen van 70:30. Hoewel deze verdeling exact vergelijkbaar is met
de eerder gepresenteerde inschatting (op basis van ipo2004/2005), kan nog niet
geconcludeerd worden dat iedereen in de groep ‘arm gebleven’ ook echt tot de arme
huishoudens behoort. Een (klein) deel zit – ook om andere redenen – onterecht in
deze groep, omdat in fi-base alleen inkomsten uit loon en uitkering zijn opgenomen
en enkele inkomensbestanddelen ontbreken die wel zouden moeten worden meegeteld (bv. partneralimentatie, inkomsten uit winst en vermogen) (zie bijlage A). Dit
leidt tot een (geringe) overschatting van het aantal in de groep ‘arm gebleven’. In
het vervolg wordt deze laatste groep aangeduid met ‘overig arm’ en de groep die niet
meer arm is met ‘voorheen arm’.
Voor de presentatie van de analyses is de groep armen uit de steekproef opgesplitst
in twee groepen:
1 arm met bijstandsuitkering;
2 overig arm (zonder bijstandsuitkering).
Inclusief de niet-arme groep en de ‘voorheen arme’ groep leidt dit tot vier analysegroepen. In box 2.2 staan de definities van deze groepen.
De respons bedroeg gemiddeld 54% (57% voor de niet-arme en 51% voor de arme
groepen). Het cbs heeft een weeg- en ophoogfactor aangemaakt voor de responsgroep. Hiermee is niet alleen gecorrigeerd voor de stratificatie in de steekproef
naar arm/niet-arm en naar etniciteit, maar ook voor de – overigens geringe – selectieve uitval naar leeftijd en geslacht van het kind en naar de sociaaleconomische
statusscore van de woonwijk. Hierdoor wordt het analysebestand wat betreft deze
kenmerken een goede afspiegeling van de populatie. In tabel 2.4 wordt het aantal
respondenten dat beschikbaar is voor analyse en de (herwogen) aantallen in de
populatie voor de verschillende analysegroepen weergegeven. De resultaten die in
hoofdstuk 3 tot en met 5 worden gepresenteerd, betreffen alle gewogen percentages.

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

21

Box 2.2
Definities van de analysegroepen
Arm (huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum):
1 Bijstand: huishouden ontvangt bijstandsuitkering in januari 2008;
2 Overig arm: huishouden ontvangt geen bijstandsuitkering in januari 2008, had in 2006 een
jaarinkomena < 120% van het sociaal minimum en heeft sindsdien geen inkomensvooruitgang meegemaakt.
Niet-arm (huishoudinkomen ≥ 120% van sociaal minimum):
Huishouden heeft in 2006 een jaarinkomena ≥ 120% van het sociaal minimum.
Voorheen arm:
Huishouden had in 2006 een jaarinkomena < 120% van het sociaal minimum en heeft
sindsdien wel een inkomensvooruitgang meegemaakt.
a Het gaat alleen om inkomsten uit loon en uitkering.

Het is mogelijk dat er sprake is van selectieve uitval naar de mate van ‘maatschappelijke deelname door kinderen’, het te onderzoeken onderwerp in dit onderzoek.
Gezinnen waarin kinderen minder maatschappelijk deelnemen, zullen wellicht ook
minder geneigd zijn deel te nemen aan enquêteonderzoek. Voor deze selectieve uitval
kan niet worden gecorrigeerd. Voor zover er op deze manier sprake is van selectieve
uitval, vormen de gevonden percentages voor niet-deelname een onderschatting van
het werkelijke percentage.
Tabel 2.4
Aantallen in de analysegroepen, in responsgroep (ongewogen) en populatie (gewogen), kinderen
van 5-17 jaar, 2008
kinderen van 5-17 jaar, wonend in … huishouden:
arma
bijstandsuitkering
overig arm
totaal
voorheen arma niet-arma
responsgroep
populatie (op
basis van weging)
a

655

1218

277

707

2.202

116.000

290.000

406.000

124.000

1.884.000

2.413.000

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

22

totaal

563

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

De procedure zoals die in dit onderzoek is gevolgd, leidt tot een respons van 1218
arme en 707 niet-arme kinderen. Na herweging en ophoging gaat het om 406.000
arme en 1,9 miljoen niet-arme kinderen van 15-17 jaar. Het aantal arme kinderen is
groter dan het aantal dat werd geschat op basis van ipo 2005; dat is 343.000. Eerder
is al opgemerkt dat het aantal voor de groep ‘overig arm’ in de steekproef een overschatting is. Om deze reden hebben we besloten de analyses niet te presenteren voor
de tweedeling ‘arm’ versus ‘niet-arm’, maar om voor de groep ‘arm’ een opsplitsing
te maken in de groep met een bijstandsuitkering (zeker arm) en de groep ‘overig
15
arm’ (waarschijnlijk arm). Voor beantwoording van de onderzoeksvragen zou
de groep ‘voorheen arm’ kunnen worden weggelaten. Wij hebben ervoor gekozen
om deze toch te presenteren. Dit geeft enig inzicht in de situatie van kinderen die
recentelijk nog in armoede opgroeiden. Bovendien doet deze groep ook mee in de
resultaten voor het totaal aantal kinderen van 5 tot en met 17 jaar. Zonder de groep
‘voorheen arm’ zouden geen totaalcijfers kunnen worden gepresenteerd. Overigens
heeft de ‘ruis’ in de afbakening van de arme groepen geen invloed op het totaal percentage en totaal aantal kinderen dat niet maatschappelijk deelneemt. De steekproef
is representatief voor de totale groep kinderen van 5-17 jaar. Alleen de verdeling naar
inkomensgroep is – behalve voor de bijstandsgroep – niet helemaal volmaakt (maar
wel de best bereikbare).

Analysegroepen naar enkele achtergrondkenmerken
In dit rapport worden de resultaten meestal alleen uitgesplitst naar inkomensgroep.
De monitoring is hierop gericht. Dit neemt niet weg dat het zinvol is te weten of de
verschillende inkomensgroepen een andere samenstelling hebben naar achtergrondkenmerken. Uit tabel 2.5 wordt duidelijk dat de groepen niet of nauwelijks van elkaar
verschillen wat betreft de leeftijd en het geslacht van het kind. Voor de overige kenmerken springt vooral de bijstandsgroep eruit. Eenoudergezinnen zijn hier zeer sterk
oververtegenwoordigd: twee van de drie kinderen in de bijstandsgroep woont in een
eenoudergezin. Ook het aandeel niet-westerse allochtonen in de bijstand is relatief
groot. Zij maken meer dan de helft van deze groep uit. Verder is er een oververtegenwoordiging van inwoners van de vier grote steden, bewoners van wijken met een
lage sociaaleconomische statusscore en inwoners van gemeenten die een convenant
hebben afgesloten in het kader van het armoedebeleid ‘Kinderen doen mee!’. Daar
waar in dit rapport afwijkende resultaten worden gevonden voor de bijstandsgroep,
kan dit te maken hebben met de specifieke samenstelling van deze groep.

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

23

Tabel 2.5
Inkomensgroepena naar enkele achtergrondkenmerken, in herwogen percentages en
steekproefaantal kinderen van 5-17 jaar, 2008
arm
bijstandsuitkering
(n = 563)

voorheen arm
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

jongen

50

300

52

320

52

136

51

335

51

1091

meisje

50

263

48

335

48

141

49

372

49

1111

5-11 jaar

52

316

49

339

60

169

53

401

53

1225

12-17 jaar

48

247

51

316

40

108

47

306

47

977

eenoudergezin

65

353

28

181

20

56

8

55

14

645

paar met kinderen

35

210

72

474

80

221

92

652

86

1557

autochtoon/westers
allochtoon

45

210

79

490

83

222

91

622

87

1544

niet-westers allochtoon

55

353

21

165

17

55

9

85

14

658

woont in G4

27

169

13

91

15

45

10

79

12

384

woont niet in G4

73

394

87

564

85

232

90

628

89

1818

woont in wijk met lage statusscore (laagste quintiel)

44

274

24

163

21

60

14

117

17

614

woont niet in wijk met lage
statusscore (quintiel 2-5)

56

289

76

492

79

217

86

590

83

1588

woont in gemeente zonder
convenant

26

139

37

240

33

90

38

262

37

731

woont in gemeente met
convenant

74

424

63

415

67

187

62

445

63

1471

a

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

24

overig arm
(n = 655)

Onderzoeksopzet voor de nulmeting

3

Maatschappelijke deelname door kinderen:
de nulmeting

3.1

Inleiding

Het monitoring onderzoek heeft tot doel vast te stellen of er na de beleidsinzet van
gemeenten sprake is van een halvering van het aantal kinderen dat om financiële
redenen niet deelneemt aan vrijetijdsactiviteiten. Daartoe wordt dit aantal vóór en
twee jaar ná de beleidsinzet vastgesteld, met behulp van een zogenoemde nulmeting
en vervolgmeting. Complicerende factor hierbij is dat de eerste meting niet vóór,
maar pas enige tijd na de beleidsinzet kon plaatsvinden. In paragraaf 3.2 wordt
besproken wat dit betekent voor de nulmeting van ‘geen deelname vanwege financiële redenen’. In ieder geval heeft het als consequentie dat de niet-deelname wordt
gepresenteerd, zonder daarbij onmiddellijk de financiële reden te betrekken (§ 3.3).
Deze komt in tweede instantie aan bod (§ 3.4). Dit hoofdstuk beschrijft de nulmeting
van het ontbreken van maatschappelijk deelname door kinderen. In hoofdstuk 2 is
aangegeven dat we drie verschillende maten voor ‘geen deelname’ hanteren, waarbij
steeds meer activiteiten in de definitie van ‘geen deelname’ worden betrokken. Het
gaat in elk van de definities alleen om activiteiten waaraan kinderen met een zekere
regelmaat deelnemen en waar een vorm van organisatie achter zit.

3.2

Peildatum nulmeting: januari 2008

Voor een goed begrip van de resultaten is het van belang te weten dat de bevindingen
deels op de actuele situatie en deels op de situatie in januari 2008 betrekking hebben.
Omdat de gemeenten reeds eind 2007 een toezegging hadden dat de middelen medio
2008 beschikbaar zouden komen, kunnen zij – al dan niet anticiperend op deze toezegging – reeds begin 2008 nieuwe initiatieven hebben genomen. Omdat de eerste
meting pas in september 2008 kon starten, diende rekening te worden gehouden met
het feit dat een actuele meting op het moment van interviewen geen juiste informatie geeft van de situatie voorafgaand aan de beleidsinzet. Dit probleem is opgelost
door aan de respondenten niet alleen naar de actuele situatie van maatschappelijk
meedoen te vragen (ten tijde van het interview in de herfst van 2008), maar ook –
retrospectief – naar de situatie in januari 2008. We beschouwen deze laatste situatie
(januari 2008) als de echte nulmeting. We zullen echter beide peildata presenteren.
Het is echter niet goed mogelijk om ook voor de financiële en andere redenen voor
16
niet-deelname een retrospectieve vraagstelling te hanteren. Deze vragen zijn dus
gekoppeld aan de actuele situatie. De vraag of men vanwege financiële redenen niet
deelneemt, maar ook andere vragen, zoals de wens tot deelname indien het kind niet
participeert, de frequentie en de kosten van deelname, zijn alleen gesteld voor de

25

situatie op het moment van interview. In hoeverre er in januari sprake was van financiële redenen voor niet-deelname zal op basis van deze informatie worden geschat.

3.3

Geen maatschappelijke deelname door kinderen

Zoals eerder vermeld, is het ontbreken van maatschappelijke deelname volgens drie
definities vastgesteld (zie § 2.2). We herhalen hier deze definities:
17
A geen enkele deelname aan: sport (inclusief zwemles), scouting of Jong Nederland, culturele activiteit of hobbyclub;
B geen enkele deelname aan activiteiten onder A, noch aan sportactiviteiten georganiseerd door wijk- of buurthuis of gemeente, noch aan extra bso- of buitenschoolse activiteiten;
C geen enkele deelname aan activiteiten onder A+B, noch aan jeugdactiviteiten van
kerk of moskee.

3.3.1 Geen maatschappelijke deelname in januari 2008: nulmeting
Op het peilmoment voor de nulmeting (januari 2008) neemt circa één op de vijf kinderen van 5-17 jaar nergens aan deel (tabel 3.1). Volgens de eerste definitie van geen
deelname (activiteiten uit blok A) gaat het om 22%, volgens de tweede definitie (blok
A + B) is dat 20% en in de derde definitie (geen deelname aan A+B+C) gaat het om
18%.
Het aandeel blijkt sterk samen te hangen met de inkomenssituatie van het huishouden. Wanneer we uitgaan van definitie A blijkt dat bijna de helft (49%) van de
bijstandskinderen nergens aan deelneemt, op afstand gevolgd door de groep ‘overig
arm’ (32%) en ‘voorheen arm’ (25%). De niet-arme kinderen zijn – zoals te verwachten – duidelijk het beste af: slechts 18% van hen neemt geen deel aan sport (inclusief
zwemles), scouting, culturele of hobbyactiviteiten. Deze percentages nemen – uiteraard – af bij de twee ‘strengere’ definities van geen deelname. Indien rekening wordt
gehouden met deelname aan activiteiten van buurt-/wijkhuis, gemeente, bso en
school, dan daalt het percentage niet-deelnemers bij de bijstandskinderen van 49%
naar 44%. Voor de andere inkomensgroepen is het verschil geringer (1 à 2 procentpunten). Uitbreiding in de definitie met de jeugdactiviteiten van kerk of moskee doet
het percentage dat nergens aan deelneemt voor de bijstandskinderen met nog eens
5 procentpunten dalen, naar 39%. Bij de andere inkomensgroepen is sprake van een
daling met 2 tot 4 procentpunten. Deze cijfers lijken erop te wijzen dat bijstandskinderen relatief vaak deelnemen aan activiteiten die weinig tot niets kosten (verschillen
zijn echter niet significant).

26

Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting

Tabel 3.1
Nulmeting: geen maatschappelijke deelname (volgens drie definities), naar arm/niet-arm
huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, 2008 (in procenten en aantallen)
arm
bijstandsvoorheen
uitkering overig arm
totaal
arm
(n = 563) (n = 655) (n = 1218) (n = 277)

niet-arm
totaal
(n = 707) (n = 2202)

nulmeting: percentage dat in
januari 2008 niet deelneemt aan:
1 activiteiten uit blok Ab
2 activiteiten uit blok A+B

c

3 activiteiten uit blok A+B+Cd

49

32

37

25

18

22

44

30

34

39

27

30

23

17

20

19

15

18

aantal kinderen dat in januari
2008 niet deelneemt aan:

a

b
c
d

b

57.000

92.000

149.000

31.000

347.000

527.000

2 activiteiten uit blok A+Bc

51.000

86.000

137.000

28.000

322.000

487.000

3 activiteiten uit blok A+B+Cd

45.000

79.000

124.000

24.000

284.000

432.000

1 activiteiten uit blok A

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Blok A: sport, zwemles, scouting/Jong Nederland, hobby- en culturele activiteiten.
Blok B: sportactiviteiten van wijk-/buurthuis of gemeente, extra BSO-activiteiten en buitenschoolse activiteiten.
Blok C: jeugdactiviteiten georganiseerd door kerk of moskee.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

In absolute aantallen uitgedrukt gaat het – afhankelijk van de definitie – om
124.000 tot 149.000 arme kinderen. Het aantal niet-arme kinderen dat nergens aan
deelneemt is echter meer dan twee keer zo groot: 284.000 tot 347.000. De kans op
geen maatschappelijke deelname is bij deze groep wel veel kleiner (15%-18% versus
30%-37%), maar omdat het een grote groep betreft, is hun aantal veel groter.
Het is de vraag of dit verschil in aantal ook zo groot blijft als we kijken naar nietdeelname vanwege financiële redenen. Omdat de financiële reden alleen is gevraagd
voor de actuele situatie, presenteren we eerst de niet-deelname ten tijde van het
interview (herfst 2008).

3.3.2 Geen maatschappelijk deelname in herfst 2008
Uit tabel 3.2 blijkt dat ten tijde van het interview de percentages voor niet-deelname
lager liggen dan voor de nulmeting in januari 2008. Dit geldt zowel voor arme als
niet-arme kinderen. Het (overigens niet significante) verschil tussen januari en de
herfst bedraagt 4 tot 6 procentpunten. Voor dit verschil zijn meerdere verklaringen
mogelijk. Het kan zijn dat de afname een gevolg is van het gemeentelijk beleid dat in
de tussentijd is ingezet. Het kan ook zijn dat kinderen in het begin van het schooljaar
met een nieuwe activiteit beginnen, maar er na enige tijd weer mee stoppen, zodat zij
Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting

27

daaraan in januari niet meer deelnemen. Mogelijk is er ook sprake van een geheugeneffect; men is gewoonweg vergeten of men in januari deelnam. Op basis van het
verschil tussen januari en herfst 2008 kunnen geen conclusies worden verbonden
aan de afname. Daarvoor zal de vervolgmeting in 2010 moeten worden afgewacht.
Tabel 3.2
Herfst 2008: geen maatschappelijke deelname (volgens drie definities), naar arm/niet-arm
huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, 2008 (in procenten en aantallen)
arm
bijstandsvoorheen
uitkering overig arm
totaal
arm
(n = 563) (n = 655) (n = 1218) (n = 277)

niet-arm
totaal
(n = 707) (n = 2202)

percentage dat in herfst 2008
niet deelneemt aan:
1 activiteiten uit blok Ab

44

28

32

24

14

18

2 activiteiten uit blok A+Bc

37

26

29

20

13

16

3 activiteiten uit blok A+B+Cd

33

22

25

16

12

14

1 activiteiten uit blok Ab

51.000

80.000

131.000

29.000

271.000

430.000

2 activiteiten uit blok A+Bc

43.000

74.000

117.000

24.000

253.000

395.000

3 activiteiten uit blok A+B+C d

38.000

63.000

101.000

19.000

219.000

339.000

aantal kinderen dat in herfst
2008 niet deelneemt aan:

a

b
c
d

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Blok A: sport, zwemles, scouting/Jong Nederland, hobby- en culturele activiteiten.
Blok B: sportactiviteiten van wijk-/buurthuis of gemeente, extra BSO-activiteiten en buitenschoolse activiteiten.
Blok C: jeugdactiviteiten georganiseerd door kerk of moskee.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

3.3.3 Geen maatschappelijke deelname vanwege financiële redenen
Of kinderen vanwege financiële redenen niet deelnemen, is alleen bekend voor de
situatie op het moment van interviewen (herfst 2008). De vraag naar financiële redenen is gekoppeld aan afzonderlijke activiteiten. Voor elk van de volgende (groepen)
vrijetijdsactiviteiten is in geval van niet-deelname gevraagd of financiële redenen een
rol spelen: sport, zwemles, scouting of culturele activiteit, extra bso-activiteit en
buitenschoolse activiteit. Indien men niet deelneemt aan sportactiviteiten georganiseerd door buurt-/wijkhuis of gemeente, is de vraag naar financiële redenen niet
gesteld. We gaan ervan uit dat het hier vaak om incidentele activiteiten gaat en dat
– ook als men minimaal één keer per week deelneemt – de financiële kosten geen
belemmering zullen zijn.
Uit tabel 3.3 blijkt dat voor een kwart van de kinderen die nergens aan meedoen
financiële redenen een rol spelen. Bij de bijstandsgroep en de overig arme kinderen
28

Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting

ligt dit percentage veel hoger dan gemiddeld, resp. op 65% en 37%. Voor de nietarme groep is dit veel lager, 16%. Opmerkelijk is dat het voor de ‘voorheen arme’
groep op een vergelijkbaar laag percentage ligt (17%), waarmee deze kinderen significant verschillen van de arme kinderen.
Het gaat hier (herfst 2008) om bijna 100.000 kinderen die nóch aan sport, nóch
aan zwemles, scouting, culturele activiteiten, activiteiten van wijk-/buurthuis/
gemeente, extra bso- of buitenschoolse activiteiten deelnemen (blok A + B) én voor
wie de niet-deelname is gelegen in financiële redenen. Het is echter heel goed mogelijk dat een kind wel aan een (goedkope) activiteit deelneemt, maar om financiële
redenen niet meer aan een andere activiteit kan meedoen. Een kind kan bijvoorbeeld
op een zangkoor zitten, maar kan om financiële redenen niet sporten. Het is zinvol
om ook deze beperkingen te kennen. Daarom is voor álle kinderen, ongeacht of
zij nu wel of niet ergens aan meedoen (blok A + B), nagegaan of zij ergens niet aan
kunnen deelnemen vanwege de financiën. Het gaat dan om 47% van de bijstandskinderen, 22% van de overig arme kinderen, 14% van de voorheen arme groep en 6% van
de niet-arme kinderen. Dat zijn (in herfst 2008) bijna 250.000 kinderen, van wie bijna
120.000 arme kinderen.

Raming voor de nulmeting (januari 2008)
Op basis van de informatie over de situatie in de herfst van 2008, hebben we een
schatting gemaakt van het aantal kinderen dat bij de nulmeting (januari 2008) tot de
niet-deelnemers zou behoren. Bij deze schatting gaan we ervan uit dat het percentage
dat in januari 2008 om financiële redenen niet deelneemt, gelijk is aan dat in de
herfst 2008. Omdat het aantal niet-deelnemers in januari 2008 hoger is dan in de
herfst, ligt het aantal kinderen dat om financiële redenen niet deelneemt voor januari
dan ook hoger. Bij de nulmeting (januari 2008) gaat het in totaal om bijna 122.000
kinderen die nergens aan deelnemen vanwege financiële redenen, van wie de arme
kinderen ruim de helft uitmaken (66.000, waarvan 33.000 bijstandskinderen).
Voor de raming van het aantal kinderen dat aan minstens één activiteit niet
deelneemt vanwege de kosten, is de volgende aanname gedaan: in januari is het
percentage dat wel ergens aan deelneemt, maar ook een financiële reden noemt
voor niet-deelname aan een andere activiteit, gelijk aan dat in de herfst. Het gaat om
264.000 kinderen, van wie bijna de helft arme kinderen (124.000).
Het aantal niet-arme kinderen bij wie financiële belemmeringen een rol spelen, is
dus ongeveer gelijk aan dat van de arme kinderen. In tabel 3.1 en 3.2, waar het over
de niet-deelname ging ongeacht de reden daarvoor, hebben we geconstateerd dat
het aantal niet-arme kinderen twee keer zo hoog ligt. Bij de niet-arme kinderen zijn
er blijkbaar vaker andere dan financiële redenen om niet deel te nemen. Hoewel hun
positie relatief gezien beter is (het percentage dat om financiële redenen niet deelneemt ligt veel lager dan bij de arme kinderen), kan ook worden geconstateerd dat
het volume waar het om gaat vrijwel gelijk is.

Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting

29

Tabel 3.3
Geen deelname aan ten minste één vrijetijdsactiviteit vanwege financiële redenen, a naar arm/
niet-arm huishouden,b kinderen van 5-17 jaar, 2008 (in procenten en aantallen)
arm
bijstandsvoorheen
uitkering overig arm
totaal
arm
(n = 563) (n = 655) (n = 1218) (n = 277)

niet-arm
totaal
(n = 707) (n = 2202)

herfst 2008
geen deelname aan een vrijetijdsactiviteit vanwege financiële
redenen
in procenten van kinderen die
nergens aan deelnemen (van
activiteiten uit blok A+B)

65

37

48

17

16

25

in procenten van alle kinderen

47

22

29

14

6

10

aantal kinderen dat om financiële
redenen nergens aan deelneemt
(activiteiten uit blok A+B)

27.800

27.700

55.600

4.100

39.700

99.500

aantal kinderen dat om financiële
redenen aan minstens één activiteit uit blok A+B niet deelneemt

54.700

63.100

118.000

16.700

113.000

248.600

aantal kinderen dat om financiële
redenen nergens aan deelneemt
(activiteiten uit blok A+B)

33.200

31.800

65.800

4.800

51.500

121.800

aantal kinderen dat om financiële
redenen aan minstens één activiteit uit blok A+B niet deelneemt

57.100

65.300

123.900

16.900

121.700

264.000

ramingc voor nulmeting januari
2008

a
b

c

Dit wil zeggen dat ten minste voor één vrijetijdsactiviteit een financiële reden voor niet-deelname is genoemd.
‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
In de raming wordt ervan uitgegaan dat in januari 2008 dezelfde percentages voor niet-deelname vanwege financiële
redenen gelden als waargenomen in de herfst van 2008.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Overige financiële problemen
Het is mogelijk dat ouders enigszins terughoudend zijn om ‘vanwege financiële redenen’ te antwoorden op de vraag waarom hun kind niet deelneemt. Zeker als er voor
een concrete activiteit ook een andere, zwaarder wegende, reden is. Bijvoorbeeld:
als een kind niet sport, kan dat vooral zijn omdat het kind sporten niet leuk vindt.
Men zal dan misschien niet geneigd zijn om te zeggen dat de kosten (mede) een rol
30

Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting

spelen, ook als dat wel het geval zou zijn. Om een indruk te krijgen of de percentages in tabel 3.3 een realistische weergave van de werkelijkheid zijn, is ook gekeken
naar de antwoorden op andere vragen over financiële problemen; vragen die niet
gekoppeld zijn aan de deelname aan concrete activiteiten, maar die in het algemene
gedeelte van de vragenlijst aan de ouder zijn gesteld. In tabel 3.4 staan de resultaten
van de volgende drie vragen vermeld:
1 Kunt u een lidmaatschap van uw kinderen voor een sportclub of een vereniging
gemakkelijk, met enige moeite, met veel moeite of helemaal niet betalen?
2 Hoe vaak heeft u zich de afgelopen drie maanden zorgen gemaakt over geld­
zaken?
3 Hoe gemakkelijk of moeilijk kan uw huishouden rondkomen van het totale huishoudinkomen?
Tabel 3.4
Financiële problemen, naar arm/niet-arm huishouden, a ouders van kinderen van 5-17 jaar, 2008
(in procenten)
arm
bijstandsvoorheen
uitkering overig arm
totaal
arm
niet-arm
totaal
(n = 563) (n = 655) (n = 1218) (n = 277) (n = 707) (n = 2202)
1 heeft (heel) veel moeiteb
lidmaatschap van kinderen
voor sportclub of vereniging
(te) betalen

43

11

20

6

3

6

2 heeft zich in de afgelopen drie
maanden vaak/voortdurend
zorgen gemaakt over geldzaken

67

34

44

21

13

19

3 kan (zeer) moeilijk rondkomen

63

27

37

9

6

11

a

b

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Met ‘(heel) veel moeite te betalen’ wordt bedoeld: heeft veel moeite om te betalen of kan helemaal niet betalen.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

De antwoorden op deze drie vragen laten hetzelfde patroon zien als bij de vraag
of kinderen niet meedoen om financiële redenen (uit tabel 3.3). In de bijstandsgroep ligt het percentage dat zegt (heel) veel moeite te hebben om een sportclub en
dergelijke te betalen, op vergelijkbaar niveau met het percentage dat zegt dat hun
kind om financiële redenen niet deelneemt, namelijk 43% en 47%. Voor de andere
inkomensgroepen is het verschil wat groter. Het percentage dat zegt dat zij vaak of
voortdurend geldzorgen hebben of (zeer) moeilijk kunnen rondkomen ligt hoger dan
het percentage dat moeite heeft met het betalen van lidmaatschappen, vooral in de
Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting

31

bijstandsgroep. Deze laatste bevindingen lijken erop te duiden dat bijstandskinderen toch kunnen deelnemen ondanks de financiële problemen van het huishouden,
ofwel dat deelname leidt tot geldzorgen, ofwel dat sommige bijstandsouders terughoudend zijn geweest met het noemen van een financiële reden voor niet-deelname
aan een concrete activiteit, ook als deze wel speelt. Dit laatste zou betekenen dat de
gevonden percentages voor niet-deelname vanwege financiële motieven een onderschatting zijn en dat ze als een minimum gehanteerd kunnen worden.

Achtergrondkenmerken
Tot nu toe zijn we alleen ingegaan op het verband tussen inkomensgroep en deelname. Voor het beleid geeft dit al enige informatie over de ‘vindplaats’ van kinderen
die niet deelnemen. Ook andere kenmerken kunnen daarbij helpen. In tabel 3.5
wordt een aantal achtergrondkenmerken gepresenteerd. Daarbij wordt nagegaan
of er – binnen de verschillende inkomensgroepen – verschil is in deelname tussen
jongens en meisjes, tussen kinderen onder en boven de 12 jaar, tussen autochtone
(incl. westers allochtone) en niet-westers allochtone kinderen, tussen kinderen uit
een eenoudergezin of een gezin met twee ouders, tussen kinderen uit de vier grote
steden (G4) en de rest van Nederland, tussen kinderen die wonen in wijken met een
zeer lage sociaaleconomische status (het deciel ‘slechtste’ wijken) en overige wijken
en tussen kinderen die wonen in een gemeente met of zonder een convenant ‘Kinderen doen mee!’. We kijken daarbij voor elk van de inkomensgroepen naar het aandeel
kinderen van wie de ouders bij minstens één vrijetijdsactiviteit hebben gezegd dat
hun kind daaraan niet deelneemt vanwege financiële redenen. Het meetmoment is
18
hier herfst 2008.
Niet onverwacht komt het bij eenoudergezinnen, niet-westerse allochtonen en kinderen die in een lage statuswijk wonen verhoudingsgewijs veel vaker voor dat kinderen
aan een activiteit niet deelnemen om financiële redenen.
Alleen voor de bijstandskinderen zien we significante verschillen naar geslacht en
leeftijd. Het zijn de meisjes en de jongere kinderen (5-12 jaar) die minder deelnemen
vanwege financiële redenen.
De eenoudergezinnen laten in alle inkomensgroepen een relatief groot percentage
zien dat vanwege financiële redenen niet deelneemt, maar alleen in de groep ‘overig
arm’ is het verschil met kinderen die bij twee ouders wonen significant. Hetzelfde
geldt ook voor de niet-westerse allochtonen en de kinderen die in de G4-steden
wonen en die tot de groep ‘overig arm’ behoren. Circa 35% neemt niet deel vanwege
financiële redenen, terwijl dat in de tegengestelde groepen circa 20% is.

32

Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting

Tabel 3.5
Geen deelname aan ten minste één vrijetijdsactiviteit a vanwege financiële redenen (herfst
2008), naar arm/niet-arm huishoudenb en achtergrondkenmerken, kinderen van 5-17 jaar, 2008
(in procenten; tussen haakjes het aantal respondenten)

bijstandsuitkering
(n = 563)

arm
overig arm
(n = 655)

voorheen arm
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

jongen

42

(300)

21

(320)

11

(136)

7

(335)

11

(1091)

meisje

53

(263)

23

(335)

16

(141)

5

(372)

10

(1111)

5-11 jaar

53

(316)

23

(339)

14

(169)

7

(401)

11

(1225)

12-17 jaar

41

(247)

21

(316)

13

(108)

5

(306)

9

(997)

eenoudergezin

50

(353)

36

(181)

23

(56)

13

(55)

28

(645)

paar met kinderen

43

(210)

16

(474)

11

(221)

5

(652)

8

(1557)

autochtoon/westers
allochtoon

45

(210)

19

(490)

13

(222)

6

(622)

8

(1544)

niet-westers allochtoon

49

(353)

34

(165)

18

(85)

11

(85)

24

(658)

woont in G4

44

(169)

35

(91)

11

(45)

3

(79)

13

(384)

woont niet in G4

49

(394)

20

(564)

14

(232)

6

(628)

10

(1818)

woont in wijk met lage statusscore (laagste quintiel)

52

(274)

28

(163)

9

(60)

8

(117)

17

(614)

woont niet in wijk met lage
statusscore (quintiel 2-5)

43

(289)

20

(492)

15

(217)

6

(590)

9

(1588)

woont in gemeente zonder
convenant

46

(139)

17

(240)

13

(90)

8

(262)

10

(731)

woont in gemeente met
convenant

48

(424)

24

(415)

14

(187)

5

(445)

10

(1471)

Vet: verschillen tussen de twee categorieën zijn significant op 10%-niveau.
a Vrijetijdsactiviteiten uit blok A+B: sport, zwemles, scouting/Jong Nederland, hobby- en culturele activiteiten,
sportactiviteiten van wijk-/buurthuis of gemeente, extra BSO-activiteiten en buitenschoolse activiteiten.
b ‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Bron: SCP (ASOUK ’08)

Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting

33

3.4

Samenvatting

In dit hoofdstuk hebben we antwoord gegeven op de tweede en (gedeeltelijk) derde
onderzoeksvraag, namelijk: wat is het aantal (arme) kinderen dat niet maatschappelijk participeert en wat is het aantal kinderen dat dat niet doet om financiële redenen?
Beide vragen dienen te worden beantwoord voor de situatie voorafgaand aan de
beleidsinzet (‘twee keer 40 miljoen’) om de maatschappelijke deelname van kinderen
te bevorderen. Januari 2008 is als peilmoment voor de nulmeting gekozen.
Afhankelijk van de ‘breedte’ van de definitie van maatschappelijke deelname
nemen 432.000 tot 527.000 kinderen (5-17 jaar) nergens aan deel, van wie 124.000 tot
149.000 arme kinderen.
Naar schatting zijn er 122.000 kinderen (5-17 jaar), van wie 66.000 arme kinderen,
die vanwege financiële redenen nergens aan deelnemen. Maar ook voor kinderen
die wel ergens aan deelnemen, kunnen er financiële belemmeringen zijn om aan
een andere activiteit deel te nemen. Tellen we dit aantal er bij op, dan gaat het om
264.000 kinderen, van wie 124.000 arme kinderen.

34

Maatschappelijke deelname door kinderen: de nulmeting

4

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

4.1

Inleiding

In hoofdstuk 3 stond de vraag centraal hoeveel kinderen niet meedoen aan vrijetijdsactiviteiten. In het voorliggende hoofdstuk gaan we in op het wél meedoen.
Uit eerder onderzoek (Zeijl et al. 2003) blijkt dat het voor de ontwikkeling van
kinderen minder uitmaakt óf zij ergens aan deelnemen en aan hoeveel verschillende activiteiten zij meedoen, dan aan welk soort en welke combinatie van activiteiten zij hun vrije tijd besteden. Door de overheid gestimuleerde activiteiten, zoals
sport- en cultuurdeelname, dragen iets meer bij aan de ontwikkeling van het kind
dan niet-gestimuleerde activiteiten, zoals uitgaan. Het is daarom van belang in deze
monitoring niet alleen te kijken naar wel of niet meedoen, maar ook naar het type
activiteiten. In dit hoofdstuk komen achtereenvolgens aan de orde:
– georganiseerde sport;
– andere georganiseerde vrijetijdsactiviteiten zoals scouting, culturele activiteiten,
jeugdactiviteiten van kerk of moskee;
– buitenschoolse activiteiten (incl. bso-activiteiten);
– ‘losse’ vrijetijdsactiviteiten, zoals activiteiten in de buurt, vrijetijdsbesteding thuis
en bij vrienden, vakantie en uitstapjes;
– computer-, internet- en multimediagebruik.
We bespreken zowel de deelname in januari 2008 als die ten tijde van het interview
(herfst 2008), overigens zonder in te gaan op de mogelijke oorzaken van dit verschil
(zie ook § 3.3.2).
Na bespreking van de deelname aan de afzonderlijke activiteiten wordt nagegaan
hoeveel verschillende activiteiten kinderen doen en welke combinaties vaak voor­
komen.

4.2

Deelname aan georganiseerde sport

Sporten (buiten schooltijd) is voor jongeren een belangrijke vrijetijdsbesteding.
Sportdeelname wordt in het beleid vaak als eerste genoemd wanneer het erom gaat
de maatschappelijke deelname van kinderen te bevorderen. Behalve dat het als
een leuke, ontspannende vrijetijdsbesteding wordt gezien, wordt aan sporten een
belangrijke pedagogische waarde toegekend. Niet alleen leren kinderen hoe zij persoonlijk met verlies en competitie kunnen omgaan, maar zij leren ook zich gedisciplineerd te gedragen en zich aan regels te houden. Sporten, zeker in teamverband,
heeft een belangrijke socialiserende functie. Daarnaast kan het overgewicht tegengaan en de gezondheid bevorderen.

35

Er zijn ook negatieve geluiden te horen over sportdeelname. Het competitie-element
zou ook kunnen leiden tot agressief en antisociaal gedrag, tot lichamelijk en verbaal
geweld, tot schreeuwende ouders langs de zijlijn. Uit het onderzoek Weinig over de
schreef (Tiessen-Raaphorst et al. 2007) blijkt echter dat de beeldvorming over onwenselijk gedrag in de sport negatiever is dan op basis van de feiten mag worden verwacht. Mensen hebben het idee dat bij sport vrij veel onwenselijk gedrag voorkomt,
maar op basis van cijfers van wat men heeft gezien of ondergaan lijkt dit mee te
vallen. Toch stelt ook Rutten (2007) dat sport niet per definitie een positieve invloed
heeft. Volgens haar is sport op zichzelf neutraal en is een positief effect afhankelijk
van een aantal factoren: de relatie met de trainer, het morele klimaat in een vereniging en de nadruk op fair play.
Hoewel deze wetenschap voor de uitvoering van een stimuleringsbeleid van
belang kan zijn, gaan wij in het kader van de evaluatie van het beleid ‘Kinderen doen
mee!’ alleen in op de feitelijke deelname en niet op de positieve of negatieve effecten
hiervan.

Deelname aan sport (incl. zwemles)
Circa driekwart van de ondervraagde kinderen doet aan sport of zit op zwemles: 73%
in januari 2008 en 77% in september 2008. Voor vrijwel iedereen geldt dat sporten
in clubverband gebeurt: 70 resp. 74% van de kinderen is lid van een sportclub (incl.
zwemles).
Het verschil naar inkomensgroepen is tamelijk groot. In januari 2008 zit 44%
van de bijstandskinderen, 60% van de overig armen, 67% van de voorheen armen en
77% van de niet-arme kinderen op een sport. In de herfst 2008 ligt dat percentage
voor alle groepen hoger (maar het verschil met januari is alleen voor de bijstandsgroep significant). Kinderen uit niet-arme gezinnen zitten ook vaker op meer dan
één sportclub dan de arme kinderen. Dit geldt zowel voor de situatie in januari als in
de herfst. In het begin van het nieuwe schooljaar is bijna een kwart van de niet-arme
kinderen lid van twee of meer sportclubs, van de bijstandskinderen is dat 10%, van de
‘overig arme’ en de ‘voorheen arme’ groep is dat circa 15%.

36

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

Tabel 4.1
Deelname aan sport, naar arm/niet-arm huishouden,a kinderen van 5-17 jaar, 2008
(in procenten)

bijstandsuitkering
(n = 563)

arm

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)
73

in januari 2008:
doet aan sportb

44

60

67

77

is lid van sportclubb, wv.

39

58

62

74

70

één club

33

47

52

59

56

twee clubs of meer

5

11

10

15

14

77

in herfst 2008
(ten tijde van interview):
doet aan sportb

51

66

73

80

is lid van sportclubb, wv.

48

63

69

78

74

één club

38

48

53

55

54

twee clubs of meer

10

15

16

23

21

zou wel op sport willen zitten:

a

b

in % van kinderen die nu
niet op sport zitten

77

71

73

64

67

in % van alle kinderen

38

24

20

13

15

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Sport is inclusief zwemles.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Driekwart van de arme kinderen die niet deelnemen aan sport zou dat (misschien)
wel willen. Omgerekend naar de totale populatie van arme kinderen gaat het om
38% van alle bijstandskinderen en 24% van de overig arme kinderen. Van de voorheen arme kinderen en de niet-arme kinderen zit resp. 20% en 13% niet op een sport,
terwijl zij dat wel zouden willen. Opgeteld bij de percentages die al wel sporten,
leidt dit voor de verschillende inkomensgroepen tot vrijwel dezelfde percentages.
Dus: ongeacht de hoogte van het gezinsinkomen zit circa 90% van de kinderen op
een sport óf zou daarop willen zitten. Armoede hangt blijkbaar niet samen met de
interesse om te sporten, maar wel met de feitelijke deelname.

Soort sport
Aan de kinderen is gevraagd aan welke sport ze deelnemen. De niet-arme kinderen
zijn (in ieder geval ten opzichte van de bijstandskinderen) oververtegenwoordigd
Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

37

bij hockey, tennis, turnen, judo, danssport/dansles en paardrijden. Maar – wellicht
minder verwacht – ook bij voetbal, volley- en korfbal. Zo zit 14% van de bijstandskinderen op voetbal, terwijl dat voor de niet-arme groep 25% is. De enkelingen
die de duiksport of schietsport beoefenen, golfen, squashen of zeilen zijn zonder
uitzondering afkomstig uit een niet-arm gezin. Aan de overige sporten wordt naar
evenredigheid deelgenomen. De arme kinderen zijn dus bij geen enkele sport over19
vertegenwoordigd. De keuze voor de sport zal ongetwijfeld ook te maken hebben
met de kosten.

Sporten in de buurt
Bij de vraag ‘Zit je op een sport?’ zullen kinderen niet denken aan sporten op straat
of in de buurt. Ook denken ze misschien niet zo gauw aan het deelnemen aan
sportactiviteiten die – vaak incidenteel – worden georganiseerd door het buurthuis,
wijkcentrum of door de gemeente (bv. sporttoernooien voor schooljeugd). Vragen
die hierop betrekking hebben, zijn apart aan de kinderen gesteld. In hoofdstuk 3
zijn de georganiseerde sportactiviteiten slechts ten dele opgenomen in de definitie
van maatschappelijk meedoen, namelijk voor zover het gaat om een deelname van
minimaal één keer per week (zie § 2.2). Hierna wordt deze beperking niet opgelegd.
Vrijwel altijd (87% (niet in tabel)) gaat het om een deelnamefrequentie van minder
dan één keer per week.
Voor deze vormen van sportbeoefening blijken er (herfst 2008) geen of beperkte
verschillen tussen de inkomensgroepen. Circa een kwart doet wel eens mee aan
sportactiviteiten die door buurt- of wijkhuis of door de gemeente worden georganiseerd en circa 70% sport wel eens op straat.
Bijstandskinderen gaan wel minder vaak naar het zwembad om vrij te zwemmen.
Dit heeft vooral te maken met het grote aandeel niet-westerse allochtonen in deze
inkomensgroep. Van de autochtone kinderen komt 8% nooit in een zwembad, van de
niet-westerse allochtonen is dat 20%.

38

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

Tabel 4.2
Deelname aan activiteiten in de buurt/gemeente, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van
5-17 jaar, herfst 2008 (in procenten)

bijstandsuitkering
(n = 563)

arm

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

doet mee aan sportactiviteiten
georganiseerd door buurt- of
wijkcentrum, gemeente

23

23

23

25

25

indien ja: deed dit ook al in
januari 2008

65

78

68

76

75

sport wel eens op straat, plein,
speelveldje

72

68

73

70

70

gaat soms/vaak naar zwembad
om vrij te zwemmen

82

87

92

91

90

a

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK’08)

Zwemvaardigheden
Apart van het beoefenen van het zwemmen als sport, willen we nader ingaan op de
zwemvaardigheid van de kinderen. Van kinderen die in Nederland wonen, wordt
verwacht dat zij vanaf een bepaalde leeftijd kunnen zwemmen. Op veel basisscholen
is het schoolzwemmen onderdeel van het lesprogramma. Scholen bepalen echter zelf
of zij zwemles als sportactiviteit opnemen in het lesprogramma. Als dat het geval is,
dan is deelname kosteloos, maar ook verplicht. Vrijstelling is alleen mogelijk via het
schoolbestuur of de gemeente (www.minocw/schoolzwemmen/461).

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

39

Tabel 4.3
Zwemvaardigheden van kinderen, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, herfst
2008 (in procenten)

bijstandsuitkering
(n = 563)

arm

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

kan zwemmen:
alle kinderen 5-17 jaar

87

94

97

97

96

de kinderen van 8-17 jaar

95

99

100

99

98

de kinderen van 12-17 jaar

98

99

100

99

99

86

heeft zwemdiploma:

a

alle kinderen van 5-17 jaar

63

82

86

88

de kinderen van 8-17 jaar

75

89

96

95

93

de kinderen van 12-17 jaar

83

91

98

95

94

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK’08)

Uit dit onderzoek blijkt dat vrijwel iedereen van 12 jaar of ouder zegt te kunnen
zwemmen: in de bijstandsgroep is 2% van de 12-plussers de zwemkunst niet machtig, terwijl dat in de andere groepen 0 of 1% is. Wel is het zo dat van de bijstandskinderen in deze leeftijdsgroep een kleiner deel een zwemdiploma heeft behaald:
83%, terwijl dat voor de niet-arme groep 95% is (zie tabel 4.3). Van de niet-westers
allochtone kinderen van 8 jaar en ouder heeft een relatief groot deel geen zwemdiploma, namelijk 24% tegenover 4% van de autochtone kinderen. Toch zeggen ze
vrijwel even vaak als de autochtonen dat ze wel kunnen zwemmen: 93% versus 99%
(niet in tabel).

4.3

Deelname aan georganiseerde vrijetijdsclubs

Behalve sportactiviteiten zijn er voor kinderen – uiteraard – ook andere georganiseerde vrijetijdsmogelijkheden. We bespreken hierna de deelname aan een groot
aantal culturele activiteiten, het lidmaatschap van de scouting (of Jong Nederland)
en de deelname aan jeugdactiviteiten van kerk en moskee.

Culturele activiteiten
Cultuurdeelname door kinderen wordt over het algemeen als positief beoordeeld.
Er kan zowel een intrinsieke als instrumentele waarde aan worden toegekend: het
is een goed op zichzelf en het heeft een functie. In het Coalitieakkoord (2007) wordt
veel waarde gehecht aan de veronderstelde sociaalintegratieve functie van cultuur
40

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

(en ook van sport). In het licht van maatschappelijk meedoen is het deelnemen aan
culturele activiteiten door kinderen dan ook een belangrijk onderdeel.
Van een groot aantal culturele activiteiten is gevraagd of men daaraan deelneemt,
verwoord met ‘Zit je op…’. Dit werd gevraagd voor de volgende activiteiten: muziekles, zangles, koor, orkest, muziekband/rapgroep, dans/ballet/jazzballet, streetdance,
tekenen/schilderen/handenarbeid, toneelclub, circusschool, dam- of schaakclub,
club voor fotografie/film, club voor textielbewerking/kleding maken en overige
activiteiten.
Door de vraag ‘Zit je op..?’ werd duidelijk gemaakt dat het niet gaat om incidentele
activiteiten, bijvoorbeeld een toneelvoorstelling bezoeken (dit soort cultuurdeelname
komt aan bod in de paragraaf over ‘losse’ activiteiten). In deze paragraaf zijn we
vooral geïnteresseerd in activiteiten die contact met anderen veronderstellen.
Een kwart van de kinderen blijkt aan minimaal één van de genoemde culturele
activiteiten deel te nemen. Voor de bijstandskinderen ligt dit aandeel duidelijk lager:
12%. De scheidslijn ligt tussen enerzijds de bijstandsgroep en anderzijds de drie
andere inkomensgroepen. In tegenstelling tot de sportdeelname zien we wat betreft
culturele activiteiten geen hogere deelnamepercentages in de herfst dan in januari.
Bij uitsplitsing naar type culturele activiteit blijkt dat muziekles het meest populair is: 13% van de kinderen zit daarop, terwijl dat voor elk van de andere bezigheden
maximaal 4% is. Het huishoudinkomen hangt dan ook alleen samen met muziekles:
van de bijstandskinderen zit 4% daarop, terwijl dat bij de niet-arme kinderen 14% is.
Het percentage van de niet-deelnemers dat aangeeft wel te willen meedoen, ligt op
34%, variërend van 33% voor de niet-arme tot 44% voor de bijstandskinderen. Dit is
flink lager dan bij sport, waar 64%-77% van de niet-deelnemers aangaf wel te willen
sporten (zie tabel 4.1). Blijkbaar hebben kinderen minder interesse voor cultuur- dan
voor sportdeelname. Als ze niet deelnemen is dat vaker hun eigen keus: omdat ze het
niet willen. Uitgedrukt in het aandeel van het totaal aantal kinderen, ligt het per20
centage belangstellenden voor cultuurdeelname echter hoger: 26% versus 15% bij
sport. Vooral bij bijstandskinderen is het aandeel groot (39%). In absolute aantallen
is er dus voor cultuur een grotere onvervulde behoefte dan voor sport.
Ook hier geldt dat het percentage dat in de herfst feitelijk deelneemt plus het
percentage dat wil deelnemen in elk van de vier inkomensgroepen ongeveer gelijk is
(49%-51%).
Aan de kinderen die nergens aan deelnemen is niet alleen gevraagd of zij dat wel
zouden willen, maar ook wat ze dan graag zouden willen doen (niet in tabel). Ze
mochten maximaal drie dingen noemen. Ook voor de niet-deelnemers blijkt de
muziekles populair, maar even vaak wordt een club voor schilderen/tekenen/handenarbeid genoemd. Voor beide activiteiten geldt dat ongeveer één op de drie kinderen
die aan geen enkele culturele activiteit meedoen, maar wel iets zouden willen doen,
hiervoor kiezen. Vervolgens staat streetdance op het verlanglijstje, vooral bij de bijstandskinderen. Een kwart van de wel-willende maar niet-deelnemende kinderen uit
deze groep zou dit graag doen, voor de niet-arme kinderen is dat 15%.
Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

41

Tabel 4.4
Deelname aan culturele activiteiten, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar,
2008 (in procenten)

bijstandsuitkering
(n = 563)

arm

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

zit op minimaal één culturele
activiteit: b
in januari 2008:

12

22

24

26

24

in herfst 2008 (ten tijde van
interview):

12

22

19

25

23

zit op: c
muziek- of zangles

4

11

11

14

13

<1

1

2

1

1

streetdance

2

4

3

4

4

tekenen/schilderen/handenarbeid

2

3

3

3

3

toneelclub

2

3

<1

1

1

in % van de kinderen die nu niet
deelnemen

44

34

40

33

34

in % van alle kinderen

39

27

32

25

26

koor

wil graag op culturele activiteit
zitten: b

a

b

c

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Het betreft: muziekles, zangles, koor, orkest, muziekband/rapgroep, dans/ballet/jazzballet, streetdance, tekenen/
schilderen/handenarbeid, toneelclub, circusschool, dam- of schaakclub, club voor fotografie/film, club voor
textielbewerking/kleding maken.
Het percentage deelnemers is voor de niet-gepresenteerde activiteiten in alle inkomensgroepen maximaal 1.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Scouting
Scouting en Jong Nederland zijn beide organisaties die zich richten op jongeren
van 5-17 jaar met als doel het bieden van ontplooiing en ontspanning in de vrije tijd.
Scouting telt in Nederland circa 90.000 leden (www.scouting.nl) en Jong Nederland
12.000 leden (tezamen 102.000). Uit tabel 4.5 blijkt dat 5% van de ondervraagde
kinderen lid is, teruggerekend naar absolute aantallen zijn dat er 120.000 (wat iets
meer is dan de officiële registratie). Hoewel de contributies voor dit soort organisaties niet hoog zijn, zijn het toch wat vaker de niet-arme of voorheen arme kinderen
die lid zijn: 6% van hen is lid, terwijl dat voor de bijstandskinderen 2% is. Dit verschil
wordt waarschijnlijk mede veroorzaakt door de grotere onbekendheid van deze
42

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

organisaties in bijstandsgezinnen: 28% van deze kinderen (33% van de niet-westerse
allochtonen) heeft nog nooit van Scouting of Jong Nederland gehoord, terwijl het bij
de andere inkomensgroepen om 17%-18% gaat.
Als we het percentage dat zou willen deelnemen en dat werkelijk deelneemt bij elkaar
optellen, komen we ook hier weer op dezelfde totaalpercentages uit (11%-13%),
tenminste voor drie van de vier inkomensgroepen. Armoede lijkt, evenals bij sport en
cultuur, geen invloed te hebben op de interesse.
Tabel 4.5
Deelname aan scouting/Jong Nederland, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar,
2008 (in procenten)
arm
bijstandsuitkering
(n = 563)

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

zit op scouting of Jong Nederland:
in januari 2008

2

4

6

6

5

in herfst 2008 (ten tijde van
interview):

1

4

6

5

5

heeft nog nooit van scouting
gehoord

28

18

18

17

17

zou wel op scouting/Jong
Nederland­willen:

a

in % van de kinderen die nu
geen lid zijn

10

9

13

8

9

in % van alle kinderen

10

8

12

8

8

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Jeugdactiviteiten van kerk en moskee
Door kerken en moskeeën worden verschillende activiteiten voor kinderen en jongeren aangeboden. Zij kunnen misdienaar zijn, lid zijn van een koor, bijbel- of koranles
krijgen, Arabisch of Turks leren of huiswerkbegeleiding krijgen, maar zij kunnen
soms ook knutselen of andere creatieve hobby’s beoefenen. In tabel 4.6 wordt de
deelname aan dergelijke activiteiten beschreven. Gemiddeld gaat het in januari 2008
om 15% van de kinderen. In de herfst ligt het percentage op 17%. Ook hier is het verschil tussen bijstand en niet-arm significant, maar dan in tegenovergestelde richting
van de hiervoor besproken vrijetijdsactiviteiten sport, cultuur en scouting. Het zijn
juist de bijstandskinderen die vaker deelnemen aan jeugdactiviteiten georganiseerd
door kerk of moskee. Van hen neemt in de herfst van 2008 22% deel, terwijl dat bij de
Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

43

niet-arme groep 16% is. Het is relevant om een onderscheid naar herkomst te maken.
Dan blijkt dat er noch voor de autochtone, noch voor de niet-westers allochtone kinderen een duidelijke samenhang is met inkomensklasse. Autochtone bijstandskinderen lijken iets minder deel te nemen dan de autochtone kinderen uit de ‘niet-arme’
groep (verschil is overigens niet significant). Bij niet-westers allochtone kinderen ligt
het deelnamepercentage in alle inkomensgroepen duidelijk hoger dan bij de autochtone kinderen en is er geen duidelijk verschil tussen arm en niet-arm. Zowel voor de
bijstandsgroep, als de overig armen en de niet-armen ligt het percentage op 28% in
januari 2008 en op respectievelijk 31%, 34% en 30% in de herfst.
Tabel 4.6
Deelname aan vrijetijdsactiviteit van kerk/moskee, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van
5-17 jaar, 2008 (in procenten)
arm
bijstandsuitkering
(n = 563)

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

in januari 2008:
neemt deel aan activiteiten van
kerk/moskeeb
totaal

19

16

14

15

15

autochtoon/westers allochtoon

9

12

13

14

13

niet-westers allochtoon

28

28

22

28

28

in herfst 2008 (ten tijde van
interview):
neemt deel aan activiteiten van
kerk/moskeea
totaal

22

20

16

16

17

autochtoon/westers allochtoon

11

15

15

15

15

niet-westers allochtoon

31

34

25

30

31

wil graag deelnemen aan
activiteiten­van kerk/moskee:

a

b

in % van de kinderen die nu
niet deelnemen

5

5

3

3

3

in % van alle kinderen

4

4

2

2

3

autochtoon/westers
allochtoon­

1

3

2

2

2

niet-westers allochtoon

6

9

6

2

5

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Het betreft onder andere kerkkoor, misdienaar zijn, sport, praat-/gespreksgroep, bijbel/koranles, Arabische/Turkse
les, huiswerkbegeleiding.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

44

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

Uit het geringe percentage dat een wens heeft tot deelname (2% bij de autochtone en
5% bij de niet-westers allochtone kinderen) zou men enerzijds kunnen afleiden dat
de belangstelling voor deze activiteiten niet heel groot is, en anderzijds dat ze zeer
laagdrempelig zijn. Dit wil zeggen: vrijwel iedereen die wil, neemt al deel. De arme
niet-westers allochtone kinderen hebben nog het vaakst een wens tot deelnemen
(6%-9%). Gevoegd bij het aandeel dat reeds deelneemt, betekent dit dat circa 40%
(resp. 37% en 43%) van hen deelneemt óf zou willen deelnemen. Bij de arme autochtone kinderen ligt dat duidelijk lager: circa 15% (resp. 12% en 18%). De conclusie,
zoals die bij de hiervoor besproken activiteiten is getrokken, namelijk dat armoede
geen samenhang heeft met de interesse van kinderen (gemeten met deelname plus
de wens tot deelname), gaat hier niet op. Arme kinderen hebben juist meer interesse,
waarbij de nuancering dient te worden gemaakt dat dit alleen voor de niet-westers
allochtone groep geldt.

4.4

bso en Buitenschoolse activiteiten

In de voorgaande paragrafen hebben we ons gericht op activiteiten die worden georganiseerd door clubs, verenigingen, muziekscholen, culturele centra, buurthuizen
(voor zover het sport betreft) en kerken of moskeeën. In deze paragraaf gaan we in
op de rol die scholen en de buiten- of naschoolse opvang spelen in de vrijetijdsbesteding van kinderen. Een belangrijk aspect hierbij is de ontwikkeling van ‘Brede
Scholen’. Deze hebben gemeen dat de school structureel samenwerkt met andere
instellingen zoals kinderopvang, welzijnswerk, muziekschool en sportvereniging
(zie: www.minocw.nl/bredeschool/index.html). Het doel is meestal de ontwikkelingskansen van kinderen te vergroten en – in termen van dit onderzoek – de maatschappelijke deelname te bevorderen. Ook scholen met een verlengde schooldag,
zoals die bijvoorbeeld in sommige wijken van Rotterdam zijn ontwikkeld, streven dit
na. Hoewel er in Nederland inmiddels een groot aantal van dit soort scholen is, zijn
kinderen en hun ouders vaak niet bekend met de term ‘brede school’ of ‘verlengde
21
schooldag’. Om deze reden is in het interview naar concrete activiteiten gevraagd
waaraan kinderen buiten de gewone lestijd op school of op de buitenschoolse opvang
deelnemen. Deze kunnen in het kader van de brede school of verlengde schooldag
plaatsvinden, maar dit hoeft niet.
22
Hierna wordt eerst ingegaan op deelname aan de buitenschoolse opvang (bso ) en
de activiteiten die daar kunnen worden verricht en vervolgens op de buitenschoolse
activiteiten.

Buitenschoolse opvang (bso)

Ongeveer één op de zeven kinderen die op de basisschool zitten, zit op de bso.23 Het
merendeel (78%) van de kinderen doet op de bso aan tekenen, schilderen of handenarbeid. Op de tweede plaats komt sport (64%). Muziek volgt op afstand met 22%.
Bijstandskinderen doen relatief vaak aan muziek (37% versus 23% bij de niet-arme
Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

45

groep) en aan streetdance/rappen (10% versus 3% bij de niet-arme groep). Het aandeel kinderen dat aan geen enkele speciale activiteit deelneemt is klein, gemiddeld
10%. Bij de arme kinderen, zowel bijstand als overig arm, ligt dit aandeel wel wat
hoger (14% en 18%) dan bij de niet-arme groep (10%). Mogelijk worden op de bso’s
waar deze kinderen zitten minder activiteiten aangeboden.
Tabel 4.7
BSO-deelname aan BSO en BSO-activiteiten, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen op
basisschool, 2008 (in procenten)

bijstandsuitkering
(n = 353)

arm

overig
arm
voorheen arm
(n = 366)
(n = 182)

niet-arm
(n = 420)

totaal
(n = 1321)

zit op BSO
in januari 2008:

12

13

14

14

14

in herfst 2008 (ten tijde van
interview):

12

13

14

15

15

tekenen/schilderen/
handenarbeid

80

64

73

81

78

sport

61

48

67

65

64
22

indien in herfst 2008 op BSO:
doet soms/vaak aan…

muziek

37

16

16

22

toneel

12

11

6

15

14

ballet/dans/jazzballet

16

14

6

9

10

streetdance, rappen e.d.

10

8

2

3

4

andere activiteit

29

28

35

36

35

14

18

5

10

11

doet geen enkele speciale
activiteit­op BSO
zou wel speciale activiteit op BSO
willen doen:

a

–

in % van kinderen die op BSO
nergens aan deelnemen

–

–

–

–

27

in % van alle kinderen op BSO

–

–

–

–

3

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
aantal respondenten is te klein om te presenteren.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

46

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

Ruim een kwart (27%) van de kinderen op de bso die nu aan geen enkele speciale
activiteit meedoen, zou dat wel willen. Op het totaal aantal kinderen op de bso gaat
het echter slechts om een zeer klein deel (3%). Blijkbaar biedt de bso voldoende
keuze aan activiteiten.

Buitenschoolse activiteiten
De buitenschoolse activiteiten zijn in drie typen opgesplitst:
– uitstapjes van een halve of hele dag (excursie, schoolreisje);
– meerdaagse uitstapjes (werkweek, kamp, meerdaagse reis);
– reguliere buitenschoolse activiteiten waaraan kinderen gedurende de schoolweek
na lestijd kunnen deelnemen.
In paragraaf 2.2 is aangegeven dat de eerste twee activiteiten niet meetellen voor
maatschappelijke deelname en de laatste alleen voor zover er ‘vaak’ aan wordt deel24
genomen. Hieronder zijn ook degenen die ‘soms’ deelnemen meegeteld.
Tabel 4.8
Deelname aan uitstapjes en meerdaagse reisjes van school, naar arm/niet-arm huishouden,a
kinderen van 5-17 jaar, herfst 2008 (in procenten)

gaat mee met dagjes uit van school: b

bijstandsuitkering
(n = 563)

arm

overig
arm
voorheen arm
(n = 655) (n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

altijd

80

84

85

84

84

soms

15

11

14

13

13

nooit
niet van toepassing, er zijn
geen dagjes uit

2

2

<1

1

2

2

2

1

2

2

(n = 437)
47

(n = 546)
46

(n = 219)
40

(n = 580)
45

(n = 1782)
45

indien > 7 jaar:
gaat mee met werkweek, kamp, meerdaagse reis vanuit school: c
altijd
soms

11

11

8

10

10

nooit
niet van toepassing, dat is er nooit

16
26

16
26

20
31

17
27

17
27

indien nooit, niet van toepassing: zou
je dat graag willen?

58

62

69

62

62

a

b
c

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van sociaal
minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen ≥ 120% van
sociaal minimum.
Bedoeld wordt een uitstapje van een halve of hele dag (bv. excursie, schoolreisje).
Het gaat hierbij om een uitstapje van meerdere dagen achtereen.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

47

Het merendeel (minimaal 80%) van de kinderen neemt altijd deel aan uitstapjes of
eendaagse schoolreisjes, tenminste als ze georganiseerd worden. Dit laatste is echter
op vrijwel alle scholen het geval (voor 98% van de kinderen). Dat geldt minder voor
meerdaagse reizen, werkweken, schoolkampen en dergelijke. Voor ruim een kwart
(27%) van de kinderen ouder dan 7 jaar hebben deze (nog) niet plaatsgehad. Maar áls
ze plaatsvinden, gaat ruim 60% altijd mee; bijna een kwart gaat nooit mee.
Wat betreft uitstapjes en meerdaagse reisjes met school zijn de verschillen in deelname naar inkomensgroepen zeer klein en niet significant. Dat geldt ook voor de
reguliere buitenschoolse activiteiten die door de week na lestijd kunnen worden
gedaan (zie tabel 4.9). Het verschil tussen de bijstandsgroep en de drie andere inkomensgroepen is 4-5 procentpunten (niet significant). Naast huiswerk maken (geen
echte vrijetijdsactiviteit) wordt er op school na de lestijd vooral gesport en gecomputerd. Sporten wordt ook het meest genoemd door degenen die nu niets doen, maar
dat wel graag zouden willen (35%). Ook de creatieve vakken krijgen relatief veel voorkeurstemmen: 35% kiest voor tekenen/schilderen/handenarbeid, 22% voor toneel
en 18% voor muziek. Deze percentages hebben betrekking op een kleine groep,
namelijk degenen die nu niets doen, maar dat wel zouden willen (een kwart van alle
kinderen).Teruggerekend naar het totaal aantal leerlingen, gaat het om circa 6% die
graag na lestijd wil sporten en 3% die aan muziek zou willen doen.
Bij sport en cultuur hebben we gezien dat het percentage feitelijke deelnemers plus
de ‘wens’ deelnemers voor alle inkomensgroepen ongeveer gelijk was. Daarbij was
bij de bijstand het aandeel feitelijke deelnemers relatief klein en het aandeel dat wil
deelnemen relatief hoog. Bij de buitenschoolse activiteiten, zien we dat niet alleen
het percentage dat wil deelnemen bij de bijstandskinderen wat hoger ligt, maar
ook het percentage feitelijke deelnemers. Beide opgeteld leidt tot 57% van de bijstandskinderen, 48% van de ‘overig arme’, 50% van de ‘voorheen arme’ en 48% van
de ‘niet-arme’ kinderen (verschil tussen bijstand en niet-arm is significant). Voor
bijstandskinderen heeft de school wellicht een belangrijker functie.
Er is een groot verschil in deelname aan buitenschoolse activiteiten tussen januari
en herfst, waarbij de verschillende inkomensgroepen gelijk scoren. In alle groepen is
er sprake van een toename van 10 à 11 procentpunten.

48

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

Tabel 4.9
Deelname aan reguliere buitenschoolse activiteiten,b naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen
van 5-17 jaar, herfst 2008 (in procenten)
arm
bijstands- overig
uitkering
arm
voorheen arm niet-arm
(n = 563) (n = 655) (n = 277)
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

doet mee aan minimaal één reguliere
buitenschoolse activiteit:
in januari 2008

25

21

20

20

20

in herfst 2008 (ten tijde van interview)

36

32

30

30

31

huiswerk maken op school

22

18

16

16

17

doet na lestijd soms/vaak mee aan:
sporten

15

14

12

15

14

computeren/computercursus

17

11

10

9

10

muziek

4

5

5

5

5

tekenen/schilderen/handenarbeid

8

7

5

4

5

dans/(jazz)ballet

2

3

2

1

1

streetdance/rappen

3

3

1

<1

1

typecursus

2

3

2

2

2

andere activiteit

3

3

4

3

3

in procenten van de kinderen die niet
deelnemen

33

22

28

24

24

in procenten van alle kinderen

21

16

20

18

17

zou wel graag iets willen doen:

indien geen deelname, maar kind wil graag
(max. drie dingen):

a

b

huiswerk maken op school

5

2

4

6

6

sporten

36

26

47

35

35

computeren/computercursus

14

10

12

9

10

muziek

22

20

10

19

18

toneel

18

30

12

22

22

tekenen/schilderen/handenarbeid

27

26

37

37

35

dans/(jazz)ballet

17

14

14

8

9

streetdance/rappen

13

7

12

13

12

typecursus

2

5

5

2

2

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van sociaal
minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen ≥ 120% van
sociaal minimum.
Reguliere buitenschoolse activiteiten zijn activiteiten die men na lestijd op school kan doen: huiswerk maken,
computeren, sporten, muziek maken, toneel, schilderen/tekenen/handenarbeid, dans/ballet/jazzballet, streetdance/
rappen, typecursus.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

49

4.5

Aantal verschillende vrijetijdsactiviteiten

Niet alleen neemt een relatief groot deel van de arme kinderen in hun vrije tijd
nergens aan deel, áls zij deelnemen, blijft dat ook vaker beperkt tot één activiteit. Dit
geldt vooral voor de bijstandskinderen. Van hen neemt in januari 2008 22% aan twee
of meer activiteiten deel, van de overig arme kinderen is dat 35% en van de niet-arme
groep 43%. In de herfst liggen deze percentages hoger, respectievelijk op 33%, 41%
en 51% (zie tabel 4.10). In deze berekening zijn alle activiteiten meegerekend die
onder de meest uitgebreide definitie van maatschappelijke deelname vallen en tevens
beantwoorden aan de criteria van deze definitie; dit wil zeggen: de activiteiten uit
blok A+B+C (zie § 2.2), waarbij activiteiten alleen meetellen als het kind er regel­
matig aan deelneemt.
Tabel 4.10
Aantal vrijetijdsactiviteiten waaraan kind deelneemt (uit blok A+B+C), a naar arm/niet-arm
huishouden,b kinderen van 5-17 jaar, 2008 (in procenten)
arm
bijstands- overig
uitkering
arm
voorheen arm niet-arm
totaal
(n = 563)
(n = 655) (n = 277) (n = 707) (n = 2202)
januari 2008
geen enkele activiteit
één activiteit
twee activiteiten
drie of meer activiteiten

39
39
16
6

27
38
22
13

19
43
25
13

15
42
25
18

18
42
24
16

herfst 2008
geen enkele activiteit
één activiteit
twee activiteiten
drie of meer activiteiten

33
35
21
11

22
37
24
17

16
40
28
16

12
37
28
23

14
37
27
22

neemt in januari 2008 aan één activiteit deel:
alleen sport
alleen culturele activiteiten
alleen kerk/moskee

29
4
5

37
5
2

39
3
4

47
2
2

44
3
2

indien:
autochtoon/westers
niet-westers allochtoon

2
8

2
6

3
4

2
4

2
5

combinatie sport en cultuur

6

16

18

22

20

a
b

Zie voor overzicht van activiteiten box 2.1.
‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van sociaal
minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen ≥ 120% van
sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

50

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

Als er slechts aan één activiteit wordt deelgenomen, is dat meestal sport. Dit is overigens niet verwonderlijk, omdat dit de meest voorkomende activiteit is. Er is slechts
een klein percentage kinderen dat enkel en alleen een culturele vrijetijdsbesteding
heeft (gemiddeld 3%) of alleen deelneemt aan jeugdactiviteiten van kerk/moskee
(2%). Voor de arme niet-westers allochtone kinderen ligt dit laatste percentage
overigens wel wat hoger, respectievelijk op 8% en 6%. De andere vrijetijdsactiviteiten
(scouting, regelmatige deelname aan sport van wijkhuis/gemeente, buitenschoolse
en bso-activiteiten) worden slechts door 1% of 2% van de kinderen als enige activiteit
gedaan. Als er sprake is van twee of meer activiteiten, gaat het vooral om een combinatie van sport en cultuur. Bij 20% van de kinderen is dit het geval, het vaakst bij de
niet-arme kinderen (22%) en het minst vaak bij de bijstandskinderen (6%).

4.6

Overige vrijetijdsactiviteiten

Activiteiten in de buurt
In de voorgaande paragrafen hebben we geconstateerd dat arme kinderen, vooral
kinderen die in een bijstandsgezin wonen, minder deelnemen aan georganiseerde
vrijetijdsactiviteiten die geld kosten: sport, scouting, culturele activiteiten. Verondersteld zou kunnen worden dat zij dan meer tijd doorbrengen met buiten spelen
of met vrienden/vriendinnen ontmoeten. Wat betreft het sporten op straat hebben
we in tabel 4.2 al gezien dat er geen grote verschillen zijn tussen arme en niet-arme
kinderen. Als we kijken naar het spelen of ontmoeten van vrienden op straat, plein,
speel- en voetbalveldjes en het bezoeken van een jongerencentrum of buurthuis, dan
zien we wel enig verschil (tabel 4.11). Opnieuw zien we hier dat de scheidslijn loopt
tussen bijstandskinderen en de rest. De bijstandskinderen doen deze activiteiten wat
vaker dan de andere drie inkomensgroepen. Zij verschillen alleen niet in het gebruik
van een skate- of crossbaan; het aandeel dat daarop ‘ja’ scoort is voor elk van de vier
inkomensgroepen laag.
Terwijl bijstandskinderen relatief vaak gebruikmaken van de directe omgeving
om te spelen of andere jongeren te ontmoeten, zijn zij wat minder tevreden over het
aanbod in de buurt: 46% van hen vindt dat er in de buurt voldoende te doen is, terwijl
dat voor de niet-arme kinderen 55% is. Het aantal speel- en ontmoetingsplekken
laat volgens een substantieel deel van de kinderen te wensen over. Dat geldt voor
35% van de jongere (< 12 jaar) en 42% van de kinderen van 12 jaar en ouder. De jonge
bijstandskinderen zijn het minst te spreken over het aanbod van voorzieningen.
Ook aan de ouders is gevraagd hun oordeel te geven over het aanbod van speel- en
ontmoetingsplekken in de buurt, apart voor kinderen tot 12 jaar en voor 12 jaar en
ouder. Opmerkelijk is dat hun oordeel voor de jongste groep goed overeenkomt met
die van de kinderen onder 12 jaar. Hun oordeel over het aanbod van voorzieningen
voor oudere kinderen is echter veel negatiever dan dat van de kinderen zelf: slechts
22%-27% van de ouders acht deze in voldoende mate aanwezig, terwijl dat bij de
kinderen van 12 jaar of ouder 52%-59% is.

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

51

Tabel 4.11
Activiteiten in de buurt, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, herfst 2008
(in procenten)
arm
bijstandsoverig
uitkering
arm
voorheen arm
(n = 563)
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

46

speel- en ontmoetingsplekken
gaat in vrije tijd minimaal één
keer per week naar:
indien < 12 jaar: speeltuin

53

44

43

46

pleintje, straathoek, schoolplein

65

52

55

56

56

park, speel- of voetbalveldje e.d.

56

50

48

47

48

skatebaan, crossbaan

7

7

10

5

6

jongerencentrum, buurthuis e.d.

11

6

5

3

4

er is in mijn buurt genoeg te doen
voor kinderen/jongeren van mijn
leeftijd (% ja)

46

52

53

55

55

er zijn in mijn buurt genoeg
speelplekken (% ja)

53

63

58

67

65

speelplekken zijn veilig genoeg
(% ja)

65

69

70

71

70

er zijn vaak dingen kapot (% ja)

30

25

26

19

20

speelplekken zijn leuk ingericht
(% ja)

63

62

67

68

67

route naar de speelplek is veilig
(% ja)

75

75

70

76

76

speelplek wordt goed schoon
gehouden (% ja)

46

48

45

48

47

er zijn in mijn buurt genoeg
plekken om andere jongeren te
ontmoeten (% ja)

56

52

56

59

58

plekken zijn veilig genoeg (% ja)

64

67

74

68

68

indien < 12 jaar:

indien ≥ 12 jaar:

52

er zijn vaak dingen kapot (% ja)

28

28

23

32

31

plekken zijn leuk ingericht (% ja)

40

38

42

43

42

route naar de ontmoetingsplek
is veilig (% ja)

77

74

75

81

80

plek wordt goed schoon
gehouden­(% ja)

44

47

46

42

43

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

Tabel 4.11 (vervolg)
arm
bijstandsoverig
uitkering
arm
voorheen arm
(n = 563)
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

oordeel van de ouders:

a

er zijn in de buurt voldoende
speelplekken voor kinderen
onder de 12 jaar (% ja)

50

59

57

62

61

er zijn in de buurt voldoende
speel-/ontmoetingsplekken
voor kinderen van 12-17 jaar
(% ja)

22

23

24

27

26

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Het oordeel over de kwaliteit van de speel- en ontmoetingsplekken ontloopt elkaar
niet veel. Het enige punt waar de jonge bijstandskinderen verhoudingsgewijs vaker
over klagen is dat er op de speelplekken dikwijls iets kapot is (30% versus 19%).

Vrijetijdsbesteding thuis
De meeste kinderen brengen een groot deel van de vrije tijd thuis of bij vrienden
thuis door. Voor de vrijetijdsbesteding thuis zijn er weinig verschillen tussen de
inkomensgroepen. Alleen lezen hoort voor bijstandskinderen minder vaak tot een
(bijna) dagelijkse bezigheid dan voor de niet-arme kinderen: 30% versus 44% leest.
Deze bevindingen bevestigen het beeld van een geringere leesactiviteit bij arme
kinderen, zoals dat ook in ander onderzoek naar voren komt. Het verschil in leesactiviteit hangt niet samen met bibliotheekbezoek. Dat ligt voor alle inkomensgroepen
op ongeveer hetzelfde niveau. De kosten zullen hier ook geen rol spelen, omdat het
lenen van boeken voor kinderen tot 18 jaar (vrijwel) gratis is (zie ook: Huysmans en
Hilbrink 2008).

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

53

Tabel 4.12
Tijdsbesteding thuis, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, 2008
(in procenten)

bijstandsuitkering
(n = 563)

arm

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

hoe vaak doe je thuis de volgende
dingen
(in % (bijna) iedere dag):
computeren

46

52

47

48

48

spelcomputer

17

18

17

15

15

luisteren naar cd e.d.

47

48

44

45

45

tv-, video, dvd-kijken

82

79

80

79

79

lezen

29

34

41

43

41

tekenen, knutselen et cetera

15

13

16

13

14

muziek maken

5

9

8

10

10

kletsen met vrienden/vriendinnen (ook telefonisch)

57

61

62

62

62

spellen spelen (kaartspellen,
bordspellen enz.)

7

5

5

5

5

indien < 12 jaar: met speelgoed
spelen

40

43

44

49

47

indien > 8 jaar: huiswerk maken

37

41

34

39

39

maakt vaak gebruik van openbare
bibliotheek

23

20

20

25

24

a

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Vakantie en uitstapjes
Op vakantie gaan en daguitstapjes maken, zijn voor Nederlandse gezinnen vrij normale activiteiten. Zo gaat ruim 80% van de Nederlandse bevolking gemiddeld circa
drie keer per jaar op (een korte of lange) vakantie en maken gezinnen met kinderen
circa acht tot negen uitstapjes per jaar naar attractiepunten, bezienswaardigheden
of evenementen. Zij gaan gemiddeld één keer per jaar naar een pretpark en eveneens
één keer per jaar naar een dierentuin of vogelpark (cbs, StatLine).
Hoewel voor de meeste gezinnen een jaarlijkse vakantie een vanzelfsprekende
activiteit is, blijkt dat niet te gelden voor de arme gezinnen in ons onderzoek. Bijna
de helft (45%) van de kinderen uit een bijstandsgezin is afgelopen zomer niet op
vakantie geweest. En als zij gaan, is hun vakantie vaak korter dan twee weken; bij
40% van hen is dit het geval tegenover 20% bij de niet-arme kinderen. Ook de ‘overig
54

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

arme’ kinderen gaan minder vaak en korter op vakantie, maar het verschil met de
niet-arme groep is bij hen minder groot.
Bijstandskinderen gaan iets minder vaak met hun eigen ouder(s) op reis: 82% van
hen tegenover minimaal 91% bij de drie andere inkomensgroepen. Toch gaan zij niet
vaker met andere ouders mee of alleen met vrienden/vriendinnen (dus zonder ouders)
op vakantie. Ook deelname aan een zomerkamp of aan een jeugdvakantieweek komt
wat minder vaak voor bij de armste groep. Ongeveer een kwart van de niet-deelnemers zou dat overigens wel hebben gewild. Mogelijk gaan arme kinderen wat vaker
met familie op vakantie. Hiernaar is echter niet gevraagd.
Tabel 4.13
Vakantie en uitstapjes, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, herfst 2008 (in
procenten)
arm
bijstandsuitkering
(n = 563)

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

88

85

vakantie
afgelopen zomer op vakantie
geweest (% ja)

55

77

83

indien ja:
< 2 weken met vakantie

40

28

28

20

22

twee tot en met drie weken

30

50

49

58

56

> 3 weken

30

23

24

22

22

met eigen ouder(s)

82

91

92

93

92

op zomerkamp geweest
­(scouting, zeilkamp, ponykamp of
ander vakantiekamp) b

13

19

20

18

18

deelgenomen aan jeugd­
vakantieweekb

7

8

9

10

10

27

23

24

21

21

speeltuin waarvoor betaald
moet worden (indien < 12 jaar)

47

60

68

65

64

dierentuin

49

59

62

61

60

kermis

84

84

81

76

78

indien geen zomerkamp, jeugd­
vakantieweek:
had wel willen deelnemen (% ja)
uitstapjes: gaat minimaal eenmaal per jaar naar…

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

55

Tabel 4.13 (vervolg)
arm

circus

bijstandsuitkering
(n = 563)
19

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)
23
28

pretpark

68

80

84

82

museum

33

47

49

53

51

muziekfestival, popconcert

21

28

24

29

28

theater

19

35

34

41

39

discotheek, stijldansen

22

26

24

23

23

niet-arm
(n = 707)
23

totaal
(n = 2202)
23
81

kartbaan, paintball, laser

15

23

24

22

22

bioscoop

75

85

85

86

85
59

bowlingbaan

36

55

62

60

klimhal

10

15

18

18

17

ijsbaan

30

47

42

48

47

café (indien ≥ 12 jaar)

22

37

46

44

42

buurthuis, jongerencentrum

23

14

14

13

13

minimaal 12 van de 15 keer
(bijna) nooit

27

13

8

12

12

a

b

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Zomerkamp en dergelijke is zonder ouders, en kind blijft een aantal dagen van huis. Jeugdvakantieweek is ook zonder
ouders, maar kind gaat iedere dag naar huis.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Bijstandskinderen maken minder vaak uitstapjes. Zij komen vooral minder vaak in
een speeltuin of speelparadijs waarvoor moet worden betaald, dierentuin, pretpark,
museum, theater, bowlingbaan en ijsbaan. De enige attractie waar zij wat vaker
komen, is de kermis.

Sociale contacten
Wat betreft het aantal goede vrienden zien we geen significante verschillen tussen
arme en niet-arme kinderen. Wel zien we een groot verschil in de wijze waarop men
sociale contacten onderhoudt. De niet-arme kinderen nodigen veel vaker vrienden
thuis uit en gaan ook veel vaker naar hen toe; dit is 50%, terwijl dat bij de bijstandsgroep rond de 30% ligt en bij de ‘overig arme’ groep 40% is. Ook de eigen verjaardag
vieren en verjaardagsfeestjes van vrienden of vriendinnen bezoeken wordt door de
niet-arme kinderen veel vaker gedaan. Het verschil met de bijstandsgroep is circa 25
procentpunten. Arme kinderen nemen minder vaak een cadeautje mee dan de nietarme kinderen.
56

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

Dagelijkse contacten met familie komen daarentegen iets vaker voor bij de bijstandskinderen dan bij de niet-arme groep.
Tabel 4.14
Sociale contacten van kinderen, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, herfst
2008 (in procenten)

bijstandsuitkering
(n = 563)

arm

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

<1

1

aantal goede vrienden
geen enkele

2

1

1

één tot en met drie

39

36

33

36

36

vier of meer

59

63

66

64

63

28

40

45

50

47

gaat vaak naar andere kinderen
toe

32

40

46

50

48

heeft verjaardag gevierd

58

73

78

84

81

< 12 jaar

59

77

84

89

86

≥ 12 jaar

57

69

70

79

76

nodigt vaak kinderen thuis uit

gaat vaak naar verjaardagen toe

41

52

56

65

62

< 12 jaar

35

52

55

65

62

≥ 12 jaar

47

53

58

64

61

neemt altijd cadeautje mee naar
verjaardag

80

84

93

93

91

heeft elke dag contact met familie (ooms, tantes, grootouders,
neven/nichten)

16

12

14

10

11

a

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

4.7

Computer, internet en multimedia

Computers en andere digitale apparatuur zijn niet meer weg te denken in onze tijd.
Vooral voor jongeren geldt dat het gebruik van de computer en de toegang tot internet niet alleen van belang zijn voor kennisverwerving, maar ook voor het onderhouden van hun sociale contacten (Duimel en De Haan 2007). Over computer en internet
beschikken is een steeds belangrijker voorwaarde geworden voor maatschappelijke
deelname. Het lijkt plausibel te veronderstellen dat kinderen die op deze terreinen
niet kunnen meekomen, risico lopen op sociale uitsluiting.
Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

57

Vrijwel alle kinderen (99%) beschikken thuis over een computer. Van de bijstandskinderen heeft 7% geen computer thuis. Verondersteld kan worden dat – waar alle
kinderen om hen heen wel hierover beschikken – deze groep zich des te meer gedepriveerd voelt.
Tabel 4.15
Bezit van computer, internet en multimedia, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van
5-17 jaar, 2008 (in procenten)

bijstandsuitkering
(n = 563)

arm

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)
<1

aantal computers in huis:
geen enkele

7

2

1

0

één computer

56

32

30

23

26

twee of meer computers

37

66

69

77

73

heeft thuis toegang tot internet

87

96

98

100

99

heeft eigen spelcomputer

62

65

70

68

68

heeft eigen mobiele telefoon

61

63

59

58

59

heeft eigen MP3-speler

37

46

46

47

46

heeft eigen iPod

13

19

17

19

19

a

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

De verschillen tussen de inkomensgroepen worden groter wanneer we kijken naar
het aantal computers in huis. Ruim driekwart van de niet-arme huishoudens heeft
minimaal twee computers. Dat geldt voor twee derde van de ‘voorheen arme’ of
‘overig arme’ groep. Bij de bijstand ligt dat duidelijk lager, op iets meer dan een
derde. Ook wat betreft toegang tot internet blijft deze groep achter: 87% tegenover
100% van de niet-arme kinderen. Het verschil met de ‘overig arme’ en ‘voorheen
arme’ groep is eveneens significant.
Spelcomputers en mobiele telefoons zijn meer evenredig verdeeld over de verschillende inkomensgroepen. Dat geldt weer niet voor het bezit van een mp3-speler en
iPod. De bijstandskinderen beschikken minder vaak hierover dan de drie andere
groepen.
Hiervoor is betoogd dat het beschikken over een computer met internet min of
meer als een basisbehoefte en als een belangrijk onderdeel van het sociale leven kan
worden gezien, zeker als het om jongeren gaat. Toch lijken de jongeren zelf daar iets
anders over te denken. Terwijl ouders vaak denken dat hun kinderen bijna nergens
58

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

anders over praten, zegt ‘slechts’ 19% van de 8-17-jarigen dat zij het bijna dagelijks
met hun vrienden/vriendinnen over computerdingen hebben. Ook uit de antwoorden
die kinderen geven op de volgende twee vragen blijkt het betrekkelijke belang van het
bezit van computer en multimedia. Aan kinderen van 8 jaar en ouder is gevraagd:
1 Hoe belangrijk vinden jouw klas- of leeftijdgenoten het om computer, internet
en andere multimedia te hebben, te chatten, msn-en, of over computerzaken te
kunnen meepraten?
2 Hoe belangrijk vind je het zelf om deze dingen te hebben of te kunnen?
Van alle ondervraagde kinderen van 8 jaar en ouder is bijna twee derde (64%) van
mening dat anderen het heel belangrijk vinden om thuis een computer met internet
te hebben. Een vergelijkbaar percentage geldt voor de mobiele telefoon (62%). Het
bezit van een spelcomputer en mp3-speler of iPod worden door hun klasgenoten
veel minder belangrijk gevonden, althans naar de inschatting van de ondervraagde
kinderen (resp. 27% en 33%). De helft van de kinderen denkt dat hun leeftijdgenoten het van groot belang vinden om te kunnen chatten of msn-en (52%). Kunnen
meepraten over computerzaken wordt echter veel minder genoemd: 17%. Wanneer
deze percentages worden vergeleken met wat zij zelf zeggen belangrijk te vinden,
dan blijkt dat slechts op één van de zes onderwerpen hun eigen oordeel duidelijk
afwijkt van hun inschatting over het oordeel van anderen. Dat is chatten en msn-en,
een activiteit die direct verband houdt met het onderhouden of aangaan van sociale
contacten. ­Jongeren hebben de opvatting dat anderen dat belangrijker vinden dan
zijzelf: 37% vindt dat zelf heel belangrijk, terwijl 52% denkt dat anderen het heel
belangrijk vinden.
De verschillen tussen de inkomensgroepen zijn beperkt. Dit geldt vooral voor het
oordeel dat de kinderen over anderen hebben (geen enkel verschil is significant).
De verschillen zijn iets groter als het om henzelf gaat. Het zijn de arme kinderen die
er vaker dan de niet-arme kinderen groot belang aan hechten om zelf een mobiele
telefoon te hebben (66% versus 55%) en te kunnen meepraten over computerzaken
(22% versus 12%).

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

59

Tabel 4.16
Belang van computer en multimedia, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 8-17 jaar,
2008 (in procenten)
arm
bijstands- overig
uitkering
arm
voorheen arm niet-arm
(n = 437) (n = 546) (n = 219)
(n = 580)
praat (bijna) iedere dag met vrienden/
vriendinnen over computerdingen­

23

23

thuis computer met toegang tot internet
te hebben

67

spelcomputer te hebben

33

mobiele telefoon te hebben

totaal
(n = 1782)

20

18

19

64

61

64

64

28

26

26

27

68

65

59

62

62

MP3-speler of iPod te hebben

34

30

24

34

33

te kunnen chatten/msn-en

52

53

47

52

52

te kunnen meepraten over computerzaken

19

20

17

16

17

thuis computer met toegang tot internet
te hebben

68

67

66

65

65

spelcomputer te hebben

28

25

26

25

26

mobiele telefoon te hebben

66

62

57

55

57

MP3-speler of iPod te hebben

30

31

24

29

29

te kunnen chatten/msn-en

41

43

38

36

37

te kunnen meepraten over computerzaken

22

19

14

12

14

hoe belangrijk vinden jouw klas-, leeftijdgenoten het om... (% heel belangrijk) b

hoe belangrijk vind je het zelf om…
(% heel belangrijk) b

a

b

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van sociaal
minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen ≥ 120% van
sociaal minimum.
Percentages zijn berekend exclusief de categorie ‘weet niet’. Voor het oordeel over anderen varieert het percentage
‘weet niet’ van 9%-11% (voor mobiele telefoon 6%). Voor het oordeel over zichzelf varieert het percentage ‘weet niet’
van 1%-2%.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Als we kijken naar de intensiteit van het gebruik,24 dan zien we dat kinderen uit
arme huishoudens wat meer tijd achter de computer doorbrengen dan de niet-arme
kinderen: 7,2 en 7,5 versus 6,7 uur per week (met een groot verschil tussen de jonge
en oudere kinderen). Arme kinderen zitten ook vaker (bijna) dagelijks zomaar wat
te googlen of surfen (24% versus 16%). Wat betreft de andere zaken waarvoor je de
computer kunt gebruiken is er nauwelijks of geen verschil tussen de inkomens­
60

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

groepen. Msn-en is voor bijna 40% van de kinderen van acht jaar en ouder een (bijna)
dagelijkse bezigheid. Maar ook Hyves en computerspelletjes scoren hoog. E-mailen
is duidelijk minder belangrijk dan msn-en (25% versus 38%). Bijna één op de vijf
kinderen van 8 jaar en ouder gebruikt de computer (bijna) iedere dag voor huiswerk
of om een werkstuk voor school maken.
Tabel 4.17
Gebruik van computer en internet, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, 2008
(in procenten)

aantal uren per week achter
de computer (buiten schoolen werktijd):

arm

bijstandsuitkering
(n = 563)

overig
arm
voorheen arm
(n = 655)
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

0 uur

7

4

3

2

3

1 tot 2 uur per week

27

27

29

34

32

3 tot 5 uur per week

25

21

21

22

22

6 tot 10 uur per week

18

26

30

22

23

> 10 uur per week

24

23

18

20

20

7,2

7,5

6,8

6,7

6,8

gemiddeld aantal uren per week
achter computer
indien < 12 jaar

3,9

3,6

3,8

3,1

3,3

indien ≥ 12 jaar

10,8

11,3

11,3

10,7

10,8

gebruikt computer (bijna) elke
dag voor:

(n = 437)

(n = 546)

(n = 219)

(n = 580)

(n = 1782)

huiswerk, werkstuk maken

21

22

17

19

19

spelletjes, games

29

33

32

29

29

foto’s bewerken

5

4

4

3

3

indien > 7 jaar:

a

e-mailen

28

25

19

25

25

chatten

14

12

11

11

12

msn-en

40

41

36

38

38

Hyves

27

29

34

30

30

zomaar googlen, surfen

24

24

15

16

17

muziek, films downloaden

16

17

14

16

16

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

61

4.8

Samenvatting

In dit hoofdstuk is gekeken naar afzonderlijke activiteiten waaraan kinderen kunnen
deelnemen. Naast de vrijetijdsactiviteiten die in de definitie van maatschappelijke
deelname zijn opgenomen, is aandacht besteed aan niet-georganiseerde, ‘losse’
activiteiten, zoals de vrijetijdsbesteding thuis, sociale contacten en aan computer,
internet en multimedia.
Arme kinderen, vooral de bijstandskinderen, zitten (veel) minder vaak op een
sport, op een culturele activiteit (zoals muziekles, koor, tekenen) en op scouting dan
de niet-arme kinderen. Wat betreft de jeugdactiviteiten van kerk of moskee zien we
juist het tegenovergestelde: bijstandskinderen nemen iets vaker deel. Overigens blijkt
dit niet aan het inkomen te liggen, maar aan het feit dat relatief veel niet-westerse
allochtonen tot de bijstandsgroep behoren. En niet-westers allochtone kinderen
nemen hieraan relatief vaak deel (circa 30% versus 15% van de autochtone kinderen).
Voor de extra activiteiten die kinderen op de bso kunnen doen of de buitenschoolse activiteiten zien we geen grote verschillen tussen de inkomensgroepen.
Arme kinderen, ook bijstandskinderen, nemen in vrijwel gelijke mate deel, ook aan
schoolreisjes en werkweken van school die toch meestal geld kosten. De tendens is
eerder dat bijstandskinderen juist iets meer deelnemen aan buitenschoolse activiteiten en ook iets vaker willen deelnemen, als zij het nog niet deden.
Als het gaat om buiten spelen en het vertoeven op straat, speel- of voetbalveldje,
bezoek aan een wijk- of buurthuis, zijn het de bijstandskinderen die dat relatief vaak
doen. Tegelijkertijd geven zij vaker dan de andere inkomensgroepen een slechte
beoordeling van de voorzieningen in hun buurt.
Wat betreft de vrijetijdsbesteding binnenshuis blijkt er nauwelijks verschil tussen
de inkomensgroepen. Wel lezen arme kinderen thuis minder dan de niet-arme kinderen. Een ander opmerkelijk verschil is dat arme kinderen veel minder vaak kinderen thuis uitnodigen of zelf naar andere kinderen thuis toe gaan (een verschil van
20 procentpunten). Ook verjaardagsfeestjes zijn voor arme kinderen minder aan de
orde. Dat geldt ook voor de jonge kinderen onder 12 jaar.
Verder gaan arme kinderen in mindere mate op vakantie en maken zij minder
vaak daguitstapjes. Ook het museum- en theaterbezoek ligt veel lager. De enige
attractie waar zij iets vaker komen is de kermis.
Gezien het feit dat het bezit van een computer vanzelfsprekend wordt geacht voor een
gezin met kinderen, is het vermeldenswaard dat 7% van de bijstandskinderen geen
computer in huis heeft en 13% thuis geen toegang heeft tot internet, terwijl dat voor
geen van de niet-arme kinderen geldt. Bij driekwart van hen zijn zelfs twee of meer
computers in huis. Wat betreft het gebruik zien we geen erg grote verschillen tussen
arme en niet-arme kinderen. Arme kinderen zitten wel iets meer achter de computer
dan niet-arme kinderen en zij besteden iets vaker tijd aan googlen en zomaar wat
surfen op internet, maar verder is er weinig verschil.

62

Verschillende vormen van maatschappelijke deelname

5

Redenen om niet deel te nemen

5.1

Inleiding

In dit hoofdstuk gaan we in op de redenen waarom kinderen niet deelnemen aan
sport en andere vrijetijdsactiviteiten en aan buitenschoolse activiteiten (inclusief
activiteiten op de buitenschoolse opvang). Daarbij worden de financiële aspecten
extra belicht. De vragen naar de redenen van niet-deelname zijn aan de ouders voorgelegd. Ze zijn gesteld voor de situatie ten tijde van het interview. Ten behoeve van
de beleidsevaluatie zouden we eigenlijk de redenen moeten kennen voor de situatie
in januari 2008, vóór invoering van het nieuwe beleid. Het is echter al niet eenvoudig
om een goed antwoord te krijgen op een vraag naar motieven voor actueel gedrag.
Dat geldt zeker voor motieven die in het verleden een rol hebben gespeeld. Daarom
zijn zowel de financiële als de andere redenen gekoppeld aan de vraag waarom het
kind op het moment van het interview niet deelneemt aan een bepaalde activiteit.
We nemen aan dat deze reden van niet-deelname ook geldig is voor de situatie in
26
januari.
We gaan in paragraaf 5.2 in op de financiële redenen, waarna in paragraaf 5.3 de
andere redenen aan bod komen.

5.2

Financiële redenen voor niet-deelname

Uit hoofdstuk 3 is duidelijk geworden dat arme kinderen veel minder vaak aan sport
en andere vrijetijdsactiviteiten doen dan niet-arme kinderen. Vooral bijstands­
kinderen nemen vaker nergens aan deel. Deze resultaten maken al duidelijk dat het
maatschappelijk meedoen van kinderen sterk samenhangt met de inkomenssituatie
en doen vermoeden dat financiële redenen daarbij een belangrijke rol spelen. Aan de
ouders van de kinderen is ook expliciet gevraagd of dit laatste het geval is. De vraag
naar motieven voor niet-deelname is gesteld voor verschillende (groepen van) activiteiten, waarbij een onderverdeling is gemaakt naar vrijetijdsactiviteiten en buiten27
schoolse activiteiten:
A Vrijetijdsactiviteiten:
1 sport;
2 zwemles (indien kind niet kan zwemmen);
3 andere vrijetijdsactiviteiten (scouting, culturele activiteiten).
B Buitenschoolse activiteiten:
1 extra activiteiten op bso;
2 uitstapjes, werkweken, schoolkamp en dergelijke;
3 reguliere buitenschoolse activiteiten.
63

Om een zo goed mogelijke beantwoording van de motieven voor niet-deelname te
krijgen, werd de computergestuurde vragenlijst zo geprogrammeerd dat de vraagstelling aan de ouder was afgestemd op de antwoorden die het kind had gegeven.
Bijvoorbeeld: alleen als een kind geen enkele sport (inclusief zwemles) had opgegeven, kreeg de ouder de volgende vragen voorgelegd: ‘[Naam van het kind] zit nu niet
op een sport. Spelen financiële redenen daarbij een rol?’
Een vergelijkbare vraag werd gesteld voor elk van de andere onderdelen die hiervoor zijn vermeld (A2, A3, B1, B2 en B3).
In tabel 5.1 staat per groep activiteiten (A en B) aangegeven voor welk deel van de
kinderen financiële redenen een rol spelen om niet deel te nemen.
Voor sport en zwemles vormen de financiën vaker een reden om niet deel te nemen
dan voor de andere vrijetijdsactiviteiten. In hoofdstuk 3 hebben we ook gezien dat
het niet-deelnemen aan sport veel vaker tegen de wens van het kind is dan het nietdeelnemen aan scouting en culturele activiteiten.
Voor zowel sport, zwemles als andere vrijetijdsactiviteiten geldt dat de kosten
relatief vaak de deelname van bijstandskinderen belemmeren. Bij respectievelijk
59%, 48% en 34% van de niet-deelnemers aan deze activiteiten is dat het geval,
terwijl het bij de niet-arme kinderen om slechts 12% en 4% gaat. Ook bij de ‘overig
arme’ groep liggen deze percentages echter relatief hoog. Bij ruim een derde van
deze kinderen die niet op sport respectievelijk zwemles zitten, is dat vanwege de
financiën.
Voor niet-deelname aan de extra activiteiten op de bso en aan de schooluitstapjes,
werkweken en dergelijke kunnen geen percentages worden gegeven voor de reden
van niet-deelname. Het aantal niet-deelnemers is daarvoor te gering. Als kinderen
niet deelnemen aan de reguliere buitenschoolse activiteiten (activiteiten na schooltijd) is dat vrijwel nooit (2%) vanwege de kosten. School geeft blijkbaar een goede
toegang tot meedoen. Voor de bijstandskinderen ligt dit wel wat hoger: één op de
negen niet-deelnemers worden hierin vanwege de financiën beperkt.
In tabel 4.15 zagen we dat 13% van de bijstandskinderen thuis geen internet heeft.
Voor een groot deel van hen is dat vanwege de kosten: 61% (zie tabel 5.2). Dus van
álle bijstandskinderen heeft 8% geen internet omdat het te duur is. In de voorheen
arme en de niet-arme groep is dat voor bijna niemand het geval.

64

Redenen om niet deel te nemen

Tabel 5.1
Financiële redenen voor niet-deelnemen aan vrijetijds- en buitenschoolse activiteiten, naar arm/
niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar die niet deelnemen,b herfst 2008 (in procenten)
arm
bijstandsuitkering overig arm

totaal

voorheen
arm

niet-arm

totaal

sport en cultuur:
financiële redenen spelen een rol
voor niet-deelname aan… (in %
van kinderen die niet deelnemen
aan…):
A1 sport

59

36

44

16

12

21

A2 zwemles (indien kind niet
kan zwemmen of geen diploma
heeft)

48

35

41

–

–

22

A3 scouting of culturele
activiteiten

34

18

23

15

4

8

–

–

–

–

–

–

B2 uitstapjes van school,
werkweek, schoolkamp

–

–

–

–

–

–

B3 reguliere buitenschoolse
schoolactiviteiten

11

5

7

2

1

2

buitenschoolse activiteiten:
financiële redenen spelen een
rol voor niet-deelname aan… (in
procenten van kinderen die niet
deelnemen aan…):
B1 speciale activiteiten op BSO
(indien kind op basisschool
én BSO)

a

b
–

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Het aantal respondenten varieert sterk naar type activiteit en naar inkomensgroep.
Aantal respondenten is te klein om te presenteren (< 50).

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Redenen om niet deel te nemen

65

Tabel 5.2
Financiële beperkingen voor internet en sociale activiteiten, naar arm/niet-arm huishouden, a
kinderen van 5-17 jaar, herfst 2008 (in procenten)
arm
bijstandsvoorheen
uitkering overig arm
totaal
arm
(n = 563) (n = 655) (n = 1218) (n = 277)

niet-arm
totaal
(n = 707) (n = 2202)

vanwege financiële reden geen
internet:
in % van kinderen zonder
internet

61

56

59

–

–

55

in % van alle kinderen

8

2

4

<1

<1

<1

4

2

5

ouder kan volgende zaken voor
kinderen met veel moeite of
helemaal niet betalen:

a

–

uitstapjes met school

32

11

17

lidmaatschap sportclub/
vereniging/muziekles enz.

43

11

20

6

3

6

verjaardagsfeestje voor kind

32

9

16

3

2

4

cadeautjes om mee te nemen

28

8

14

2

2

4

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Aantal respondenten is te klein om te presenteren.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Een van de manieren om te stimuleren dat arme kinderen kunnen deelnemen aan
vrijetijdsactiviteiten is het verlenen van financiële ondersteuning of ondersteuning in
natura (bv. sportkleding, zwemabonnement). Dit is ook een van de manieren waarop
gemeenten hun gelden inzetten of zullen inzetten. Gemiddeld genomen blijkt 7%
van de ouders financiële ondersteuning en eveneens 7% hulp in natura te ontvangen
(tabel 5.3). Niet onverwacht is dat het met name de bijstandsouders zijn die deze twee
vormen van ondersteuning ontvangen: respectievelijk 49% en 16% (54% ontvangt
(één van) beide). De gemeente of sociale dienst speelt een belangrijke rol in de verstrekkingen. Slechts een heel klein deel ontvangt hulp van school, vereniging, club,
een organisatie, stichting, kerk/moskee of anders.
Wanneer ondersteuning wordt ontvangen, ligt de deelname bij de arme kinderen
nauwelijks of niet hoger dan wanneer er geen sprake is van ondersteuning (niet in
tabel). Van de bijstandskinderen neemt, in geval van ondersteuning, 67% deel aan
de activiteiten uit blok A+B, terwijl dat zonder ondersteuning 58% is, bij de overig
arme kinderen is dat 75% en 74%. Geconcludeerd kan worden dat het bieden van
ondersteuning (veelal door gemeenten of sociale dienst aan bijstandsgezinnen) niet
erg veel effect heeft op de maatschappelijke deelname van kinderen. Het mag de
66

Redenen om niet deel te nemen

lezer misschien verbazen dat het deelnamepercentage bij ‘wel ondersteuning’ niet op
100% ligt. Ook andere kosten dan sportclubs en dergelijke komen echter in aanmerking voor (gemeentelijke) bijdragen; bijvoorbeeld een zwemabonnement, kaartjes
voor theater of bioscoop. Soms wordt een bedrag toegekend dat men naar eigen
goeddunken aan de vrijetijdsbesteding kan besteden.
Wellicht in overlap met het voorgaande, maar ook per type activiteit waaraan het
kind deelneemt, is gevraagd of men een vergoeding of korting ontvangt. Dat blijkt
dan vooral het geval te zijn voor sportdeelname van bijstandskinderen. Het geldt voor
bijna de helft van deze kinderen. Vergoeding voor de kosten van culturele activiteiten
en scouting is veel minder aan de orde, hoewel ook dan het vaakst bij de bijstandskinderen: 15%. Tevens hoeft één op de vijf bijstandskinderen minder te betalen voor
de uitstapjes van school. Voor reguliere buitenschoolse activiteiten wordt nauwelijks
vergoeding gegeven, maar hieraan zullen vaak weinig kosten zijn verbonden.
Tabel 5.3
Ontvangen van ondersteuning voor vrijetijdsbesteding van het ondervraagde kind, naar arm/nietarm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, herfst 2008 (in procenten)
arm
bijstandsuitkering
(n = 563)
ouder ontvangt voor kind
finan­ciële ondersteuning voor
vrijetijds­besteding
ouder ontvangt voor kind
ondersteuning in naturab voor
vrijetijdsbesteding
ouder ontvangt voor kind
finan­ciële­en/of ondersteuning
in natura

overig arm
(n = 655)

voorheen arm
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

49

9

6

4

7

16

6

5

7

7

54

13

9

9

12

sport

49

7

6

5

6

krijgt vergoeding voor (in
procenten van deelnemers aan
betreffende activiteit):

a

b

zwemles

45

6

2

3

6

cultuur, scouting e.d.

15

7

12

5

6

dagjes uit van school

21

2

3

2

3

buitenschoolse activiteiten

4

<1

0

<1

<1

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Voorbeelden van ondersteuning in natura: gratis sportkleding of -materiaal, kaartjes of abonnement zwembad/
ijsbaan en dergelijke, bruikleen muziekinstrument of computer.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

Redenen om niet deel te nemen

67

Kosten voor vrijetijdsactiviteiten
Als deelname van kinderen aan vrijetijdsactiviteiten voor sommige groepen wordt
belemmerd vanwege financiële redenen, dan is het relevant om inzicht te krijgen
in de feitelijke kosten. Aan de ouders is voor een aantal activiteiten waaraan het
kind deelneemt gevraagd wat de kosten zijn voor contributie/abonnement en voor
benodigd materiaal. De vergoeding die men eventueel ontvangt, diende daarvan te
worden afgetrokken. Het gaat dus om de kosten die de ouder (of het kind) zelf moet
maken. Daarnaast is gevraagd naar de bijkomende kosten voor vervoer, drankje in de
kantine en dergelijke.
De kosten voor maatschappelijke deelname van kinderen lopen sterk uiteen naar
inkomensgroep (tabel 5.4). Dit geldt voor deelname aan sport, maar vooral voor
deelname aan culturele activiteiten. De sportkosten lopen op van 278 euro per jaar
voor de bijstandskinderen tot 332 euro per jaar voor de niet-arme kinderen. Bij culturele activiteiten is het verschil nog veel duidelijker: 165 versus 366 euro. Dit laatste
heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat kinderen uit de niet-arme groep wat
vaker (dure) muzieklessen en dergelijke volgen.
Tabel 5.4
Kosten voor deelname aan vrijetijdsactiviteiten, naar arm/niet-arm huishouden, a alleen voor
kinderen van 5-17 jaar die deelnemen,b herfst 2008 (in euro’s)
arm
bijstands- overig
uitkering
arm
gemiddelde contributie per jaar voor:
sport (incl. zwemles)

voorheen arm niet-arm

totaal

278

295

297

332

326

culturele activiteiten

165

302

329

366

353

scouting

69

110

113

109

109

jeugdactiviteiten kerk/moskee

77

47

45

25

32

gemiddelde materiaalkosten per jaar voor:
sport

114

129

188

151

150

scouting, culturele activiteiten, kerk/moskee

34

47

57

66

62

gemiddelde totale kosten per jaar voor vrijetijdsactiviteiten (incl. materiaalkosten)

362

468

541

566

548

gemiddelde kosten per jaar voor uitstapjes,
excursies, werkweek, kamp van school

70

69

71

79

77

a

b

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van sociaal
minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen ≥ 120% van
sociaal minimum.
Het aantal respondenten varieert sterk naar type activiteit en naar inkomensgroep. Indien cursief: aantal respondenten
is < 50.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

68

Redenen om niet deel te nemen

Voor jeugdactiviteiten van kerk en moskee is het verband met inkomen juist
andersom. Daar zijn de bijstandskinderen wat duurder uit. Mogelijk is hier sprake
van een frequentere deelname door deze groep; als men per keer moet betalen, zijn
de kosten per jaar hoger. Deelname aan scouting en jeugdactiviteiten van de kerk
of moskee is relatief goedkoop. Voor uitstapjes, excursies, werkweek of kamp van
school is men gemiddeld per jaar 70 tot 80 euro kwijt.
De stijgende lijn geldt ook voor de materiaalkosten voor de activiteiten. Hiertoe
behoren onder meer de kosten voor speciale sportkleding, -schoeisel en sportattributen, muziekinstrumenten, schilder- en tekenspullen. De materiaalkosten voor
sport zijn duidelijk hoger dan die voor de andere vrijetijdsactiviteiten. Dit geldt ook
voor de bijkomende kosten (zie tabel 5.5).
Tabel 5.5
Bijkomende kostenb voor deelname aan vrijetijdsactiviteiten, naar arm/niet-arm huishouden, a
alleen voor kinderen van 5-17 jaar die deelnemen, herfst 2008 (in euro’s)

bijstandsuitkering
bijkomende kosten voor sport en
zwemles:
niets
≤ € 5 per maand

b

overig arm voorheen arm

niet-arm

totaal

(n = 221)

(n = 364)

(n = 185)

(n = 257)

(n = 1297)

32

19

26

20

20

21

25

25

22

23

€ 6-10 per maand

24

25

15

26

26

> € 10 per maand

23

32

34

31

32

bijkomende kosten voor scouting,
culturele activiteiten, kerk/
moskee:

a

arm

(n = 134)

(n = 204)

(n = 85)

(n = 233)

(n = 656)

niets

58

51

57

52

52

≤ € 5 per maand

20

20

25

21

21

€ 6-10 per maand

11

16

8

12

12

> € 10 per maand

12

13

10

15

15

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Onder bijkomende kosten worden verstaan: kosten voor vervoer, versnaperingen, eten in kantine, deelname aan
wedstrijden en dergelijke.

Bron:

Het merendeel van de ouders vindt het, ongeacht hun inkomen, belangrijk dat hun
kind ergens bij is, maar zij verschillen sterk in hun opvatting wie de kosten van de
vrijetijdsbesteding van hun kind zou moeten betalen. De vraag hiernaar is alleen
gesteld aan ouders van wie het kind 12 jaar of ouder is. Uit tabel 5.6 blijkt dat er een
Redenen om niet deel te nemen

69

grote samenhang is met de hoogte van het huishoudinkomen. Van de bijstands­
ouders vindt bijna twee derde (63%) dat deelname aan vrijetijdsactiviteiten gratis zou
moeten zijn. Dit percentage loopt af met de inkomensklasse, maar van de niet-arme
groep is toch nog altijd 29% deze mening toegedaan. Slechts weinig ouders zijn
van mening dat de kinderen de kosten volledig zelf moeten betalen. Naarmate het
inkomen hoger is, is het aandeel dat zichzelf als ouder volledig verantwoordelijk acht
groter.
Tabel 5.6
Opvattingen van ouders over vrijetijdsbesteding van hun kind, naar arm/niet-arm huishouden, a
kinderen van 5-17 jaar, herfst 2008 (in procenten)
arm
bijstandsuitkering
(n = 563)

overig arm
(n = 655)

voorheen arm
(n = 277)

niet-arm
(n = 707)

totaal
(n = 2202)

75

79

80

83

82

55

62

61

41

47

moet gratis zijn (door overheid
betaald)

63

42

32

29

32

moet volledig door ouders
betaald

18

29

39

45

42

deels door ouders, deels door
jongere

17

28

28

26

26

moet volledig door jongere
betaald

2

1

<1

<1

<1

ouder vindt het heel belangrijk
dat kind ergens bij is
indien kind nergens bij is:
ouder zou heel graag zien dat
kind ergens bij was
indien kind > 12 jaar: wie moet
volgens ouder vrijetijdsbesteding
van kind betalen:

a

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

70

Redenen om niet deel te nemen

5.3

Andere dan financiële redenen voor niet-deelname

Als kinderen niet deelnemen aan een vrijetijdsactiviteit kunnen daar – uiteraard
– ook andere dan financiële redenen aan ten grondslag liggen. Zelden vormen de
kosten de enige oorzaak. Aan de ouders is expliciet gevraagd welke andere redenen
een rol spelen bij niet-deelname aan sport en zwemles. Voor andere vrijetijdsactiviteiten, zoals scouting, muziekles, is dat niet per afzonderlijke activiteit gevraagd.
Indien het kind aan geen enkele van deze andere vrijetijdsactiviteiten deelneemt – dit
wil zeggen: nóch aan scouting, nóch aan culturele activiteiten, nóch aan jeugdactiviteiten van kerk/moskee –, is aan de ouder gevraagd waarom men niet deelneemt
aan dit soort activiteiten. Ook voor de buitenschoolse activiteiten is de vraag op deze
manier gesteld. Alleen als men aan geen enkele buitenschoolse activiteit meedoet, is
gevraagd waarom niet.
In tabel 5.7 worden de redenen voor sport en zwemles gepresenteerd en in
tabel 5.8 voor de andere vrijetijdsactiviteiten en de buitenschoolse activiteiten.
Duidelijk wordt dat de belangrijkste reden om niet deel te nemen is: ‘het kind vindt
zoiets niet leuk’. 31% zit om deze reden niet op sport; 24% niet op zwemles, 49% niet
op een andere vrijetijdsactiviteit en 35% niet op de buitenschoolse activiteiten. Voor
elk van de genoemde activiteiten speelt deze reden vaker dan de financiële reden (vergelijk met tabel 5.1). Althans, voor de totale groep kinderen. Wanneer we de inkomensklasse in ogenschouw nemen, dan blijkt dat bij de bijstandskinderen voor sport
en zwemles de financiële reden veel vaker wordt genoemd dan ‘het niet leuk vinden’
(resp. 59% en 22%), terwijl dit bij de niet-arme kinderen juist andersom is (resp. 12%
en 32%). Dit gaat niet op voor de andere vrijetijdsactiviteiten en de buitenschoolse
activiteiten. Ook bijstandskinderen zitten hier vaak niet op, omdat ze het volgens
de ouders niet leuk vinden en deze reden wordt ook door hen vaker genoemd dan de
financiële belemmeringen. Een reden die voor de niet-arme kinderen vaker wordt
genoemd dan voor de bijstandskinderen is dat ze ‘al ergens anders op zitten’. Vooral
als het gaat om de verklaring waarom ze niet op een andere vrijetijdsactiviteit dan
sport zitten: 48% van de niet-arme tegenover 19% van de bijstandskinderen zit hier
niet op, omdat ze al op sport zitten. Ook voor de niet-deelname aan sport geldt het
feit dat het kind op iets anders zit vaker voor de niet-arme groep dan voor de bijstand.
Het percentage dat om deze reden niet sport is echter lager dan het percentage dat
om die reden niet aan een andere vrijetijdsactiviteit meedoet (14% en 8%). Blijkbaar
wordt sporten belangrijker gevonden: als je een sport doet, hoef je niet per se nog wat
anders, terwijl het doen van iets anders niet echt een vervanging is voor sporten.

Redenen om niet deel te nemen

71

Tabel 5.7
Niet-financiële redenen voor niet-deelname aan sport en zwemles, naar arm/niet-arm
huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, herfst 2008 (in procenten)
arm
bijstandsuitkering

overig
arm

voorheen arm

niet-arm

totaal

indien kind niet deelneemt aan
sport:

(n = 328)

(n = 277)

(n = 89)

(n = 170)

(n = 864)

kind vindt sporten niet leuk

22

35

33

32

31

geen geschikte sportclub in
de buurt

25

23

23

19

21

vrienden/vriendinnen zitten er
ook niet op

20

24

29

20

21

kind zit al op iets anders

8

16

11

14

14

tijdstippen voor training e.d. zijn
niet handig

16

22

22

19

19

kan dan niet genoeg tijd aan
school/huiswerk besteden

17

17

14

14

15

kost de ouders erg veel tijd

17

14

18

12

13

indien ≤ 12 jaar: kind is nog
te jong

24

26

27

32

30

ouder vindt het niet goed voor
het kind

2

4

1

5

4

indien kind niet kan zwemmen/
geen diploma heeft en niet op
zwemles zit:

(n = 114)

(n = 57)

(n = 11)

(n = 31)

(n = 213)

a

–

kind vindt zwemmen niet leuk

17

17

–

–

24

geen zwembad in de buurt

20

6

–

–

6

vrienden/vriendinnen zitten er
ook niet op

10

11

–

–

13

kind zit al op iets anders

7

15

–

–

4

tijdstippen voor de lessen zijn
niet handig

10

8

–

–

10

kan dan niet genoeg tijd aan
school/huiswerk besteden

6

7

–

–

4

kost de ouders erg veel tijd

16

11

–

–

6

indien ≤ 12 jaar: kind is nog
te jong

10

16

–

–

21

ouder vindt het niet goed voor
het kind

2

1

–

–

4

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Aantal respondenten is te klein om te presenteren.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

72

Redenen om niet deel te nemen

Tabel 5.8
Niet-financiële redenen voor niet-deelname aan vrijetijdsactiviteiten en buitenschoolse
activiteiten, naar arm/niet-arm huishouden, a kinderen van 5-17 jaar, herfst 2008 (in procenten)
arm
bijstandsuitkering

overig
arm

voorheen arm

niet-arm

totaal

indien kind niet op andere vrijetijdsactiviteit (dan sport) zit:

(n = 376)

(n = 397)

(n = 177)

(n = 441)

(n = 1391)

kind vindt zoiets niet leuk

43

50

45

49

49

deze activiteiten zijn er niet in
de buurt

25

21

17

18

19

vrienden/vriendinnen zitten er
ook niet op

22

25

24

29

28

kind zit al op een sportclub

19

35

42

48

45

tijdstippen zijn niet handig

11

12

17

14

14

kan dan niet genoeg tijd aan
school/huiswerk besteden

17

18

15

21

20

kost de ouders erg veel tijd

11

10

18

13

13

indien ≤ 12 jaar: kind is nog
te jong

18

19

21

25

23

ouder vindt het niet goed voor
het kind

5

3

7

6

6

indien kind niet deelneemt aan
buitenschoolse activiteitenb

(n = 201)

(n = 241)

(n = 109)

(n = 289)

(n = 840)

kind vindt zoiets niet leuk

30

35

30

35

35

vrienden/vriendinnen doen er
ook niet aan mee

21

26

23

20

21

kind zit al op iets anders

14

11

12

11

11

tijdstippen zijn niet handig

17

20

28

33

31

kan dan niet genoeg tijd aan
school/huiswerk besteden

16

11

14

16

15

kost de ouders erg veel tijd

9

7

10

3

4

ouder vindt het niet goed voor
het kind

6

3

10

4

4

a

b

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.
Tot schoolactiviteiten worden gerekend: BSO-activiteiten, buitenschoolse activiteiten, excursies/schoolkamp e.d..

Bron: SCP (ASOUK ’08)

De groep van vrienden/vriendinnen speelt volgens de ouders ook een rol van betekenis. Voor circa 20%-30% van de kinderen is het feit dat hun vrienden of vriendinnen
ergens niet bij zijn een reden om zelf ook niet deel te nemen. Dit geldt overigens niet
voor zwemles.
Redenen om niet deel te nemen

73

Dat de activiteiten niet in de buurt zijn, is vooral voor de bijstandskinderen een reden
om niet deel te nemen. Van hen neemt 25% om deze reden niet deel aan sport, 20%
niet deel aan zwemles en 25% niet aan een andere vrijetijdsactiviteit. Voor de nietarme kinderen is de afstand minder vaak een probleem. Het is mogelijk dat er in de
buurt waar zij wonen meer vrijetijdsvoorzieningen zijn. Het is ook mogelijk dat deze
kinderen vaker door hun ouders met de auto worden gebracht, waardoor de afstand
niet problematisch is.
Voor deelname aan de bso is niet gevraagd naar de reden voor niet-deelname. Het
gaat hier niet om de keuze voor een vrijetijdsbesteding waarvoor de in tabel 5.7 en
5.8 genoemde redenen kunnen gelden. Wel is aan de ouders gevraagd onder welke
voorwaarden hun kind naar de bso zou gaan. Uit hun antwoorden blijkt dat deelname aan de bso niet erg beïnvloedbaar is. Voor elk van de genoemde voorwaarden
geldt dat slechts een zeer klein percentage zijn kind naar de bso zou laten gaan als
aan die voorwaarde zou zijn voldaan. De grootste invloed heeft kostenverlaging.
Maar ook hierdoor wordt de animo maar weinig vergroot. Deze prikkel – goedkopere of gratis opvang – is nog het meest van belang bij de bijstandsgroep (resp. 14%
en 17%).
Tabel 5.9
Voorwaarden om kind naar de BSO te laten gaan, naar arm/niet-arm huishouden,a kinderen op
basisschool die niet naar de BSO gaan, 2008 (in procenten)
arm
bijstandsuitkering
(n = 310)

overig
arm
voorheen arm
(n = 319)
(n = 158)

niet-arm
(n = 355)

totaal
(n = 1142)

2

kind zou (misschien) wel naar de
BSO gaan als…

a

het dichter in de buurt zou zijn

5

2

5

1

het goedkoper zou zijn

14

8

7

5

6

het gratis zou zijn

17

11

10

8

9

er geen wachtlijst zou zijn

8

5

7

4

5

er plaats zou zijn op de dagen
die ouder wil

9

6

6

4

5

de kwaliteit beter zou zijn

6

4

4

3

4

het kind op school zou worden
opgehaald

6

4

3

3

3

‘Arm’: huishoudinkomen < 120% van sociaal minimum. ‘Voorheen arm’: in 2006 huishoudinkomen < 120% van
sociaal minimum, maar in 2008 (zeer waarschijnlijk) ≥ 120% van sociaal minimum. ‘Niet-arm’: huishoudinkomen
≥ 120% van sociaal minimum.

Bron: SCP (ASOUK ’08)

74

Redenen om niet deel te nemen

5.4

Samenvatting

In dit hoofdstuk is dieper ingegaan op de redenen die een rol kunnen spelen om niet
aan vrijetijdsactiviteiten deel te nemen. Daarbij is – conform de onderzoeksvragen
van het ministerie – onderscheid gemaakt naar financiële en andere redenen. Om zo
betrouwbaar mogelijke antwoorden te krijgen, zijn de vragen naar de redenen voor
niet-deelname voor elk van de activiteiten (per type) apart gevraagd. We veronderstellen dat de rapportage van de motivering hierdoor nauwkeuriger is.
Financiële redenen blijken vooral bij sportdeelname (inclusief zwemles) van
belang. Voor deelname aan andere vrijetijdsactiviteiten vormen de financiën veel
minder een beperking, terwijl het bij buitenschoolse activiteiten vrijwel nooit de
kosten zijn die een reden vormen om niet deel te nemen. Uit de feitelijke kosten
(zoals de ouders die hebben opgegeven) blijkt ook dat sporten relatief duur is.
Voor arme kinderen, en vooral degenen die in een bijstandsgezin wonen, spelen
financiële redenen in veel sterkere mate dan voor de niet-arme kinderen. Dat geldt
voor elk van de onderscheiden activiteiten, maar het sterkst voor sport. Voor zes van
de tien bijstandskinderen die niet sporten gelden financiële belemmeringen. Het
feit dat voor ruim de helft van de bijstandskinderen financiële of materiële ondersteuning wordt ontvangen ten behoeve van de vrijetijdsbesteding, lijkt slechts in
beperkte mate tot meer deelname te leiden.
Belangrijke andere redenen om niet deel te nemen, zijn het feit dat het kind het
niet leuk vindt en dat vrienden/vriendinnen ook niet deelnemen. Dit geldt voor alle
inkomensgroepen. Dat de vrijetijdsvoorziening niet in de buurt is, speelt vooral voor
de bijstandsgroep.

Redenen om niet deel te nemen

75

6

Samenvatting en discussie

6.1

Inleiding

Dit rapport vormt het verslag van de nulmeting van het onderzoeksproject Armoede
en sociale uitsluiting bij kinderen, dat uit vier deelonderzoeken bestaat. Doel van het
project is na te gaan of het opgroeien in armoede leidt tot sociale uitsluiting. De nulmeting die in 2008 is gehouden, vormt het eerste deelonderzoek. In 2010 volgt een
28
vervolgmeting. Door vergelijking van deze twee metingen zal worden nagegaan of
de maatschappelijke deelname van arme kinderen is toegenomen na de start van het
overheidsbeleid ‘Kinderen doen mee!’. Gemeenten hebben van het kabinet voor 2008
en 2009 40 miljoen euro per jaar ontvangen om het aantal kinderen dat om financiële
redenen niet participeert in sport, cultuur en andere vrijetijdsactiviteiten te halveren.
Dit rapport legt de maatschappelijke deelname van kinderen (5-17 jaar) voorafgaand
aan dit beleid vast. De informatie hiervoor is verkregen door middel van 2200 interviews met kinderen en hun ouders.
In dit onderzoek wordt onderscheid gemaakt naar kinderen die wonen in een
huishouden onder en kinderen die wonen in een huishouden boven 120% van het
sociaal minimum. De eerste groep noemen we ‘arm’ en de tweede ‘niet-arm’, hoewel
de gehanteerde inkomensgrens geen echte armoedegrens is. De arme groep is
onderverdeeld in ‘bijstand’, waarvan we zeker weten dat zij op het peilmoment van de
nulmeting (januari 2008) arm waren, en ‘overig arm’, waarvan het waarschijnlijk is
dat zij op dat moment arm zijn. Verder is er nog een groep ‘voorheen arme’ kinderen.
Zij wonen in een huishouden dat in 2006 wél, maar in 2008 hoogst waarschijnlijk
niet meer arm is.

6.2

Antwoord op de onderzoeksvragen

Achtereenvolgens worden hierna de drie onderzoeksvragen die het ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp)
heeft gesteld, beantwoord.
1 Wat is het aantal kinderen in Nederland en wat is het aantal kinderen in huishoudens met een
inkomen tot 120% van het sociaal minimum?
In totaal zijn er in Nederland bijna 2,5 miljoen kinderen van 5 tot en met 17 jaar. Uit
het InkomensPanelOnderzoek (ipo) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs)
blijkt dat er in deze leeftijdsgroep circa 343.000 kinderen zijn die in een huishouden
29
wonen met een inkomen onder 120% van het sociaal minimum (cijfers 2005); dit
is 14% van het totaal. Bij de arme kinderen gaat het relatief vaak om niet-westerse
allochtonen (130.000), eenoudergezinnen (182.000) en kinderen die wonen in een
huishouden met een bijstandsuitkering (132.000).
76

Box 6.1
Antwoord op vraag 1:
– Er zijn in Nederland bijna 2,5 miljoen kinderen van 5 tot en met 17 jaar.
– 343.000 kinderen van 5 tot en met 17 jaar (14% van het totaal) woont in een huishouden
met een inkomen < 120% van het sociaal minimum.

2 Wat is het aantal kinderen dat niet maatschappelijk participeert, onderverdeeld naar inko­
mens boven en onder 120% van het sociaal minimum?
In dit onderzoek is maatschappelijke deelname van kinderen op drie manieren
gedefinieerd, waarbij het aantal activiteiten dat als een vorm van deelname wordt
gezien steeds ruimer wordt. In de smalle definitie gaat het alleen om de gangbare
30
vrijetijdsactiviteiten van sport en cultuur, die vaak via een lidmaatschap plaatsvinden en waaraan veelal kosten zijn verbonden. In de ruimere definitie worden ook de
vrijetijdsactiviteiten die vanuit het wijk- of buurthuis, door de gemeente, de bso of
de school worden georganiseerd meegeteld, op voorwaarde dat men minimaal één
keer per week deelneemt. In de meest omvattende definitie beschouwen we tevens
de jeugdactiviteiten die door kerk of moskee worden georganiseerd als een vorm van
maatschappelijk meedoen, eveneens met een minimaal wekelijkse deelname.
Het peilmoment voor de nulmeting is januari 2008, een moment voorafgaand
aan de beleidsinzet. Voor de drie definities van maatschappelijk meedoen geldt dat
in januari 2008 de deelname bij arme kinderen (dat wil zeggen wonend in een gezin
met een inkomen < 120% van het sociaal minimum) 15-19 procentpunten lager ligt
dan bij de niet-arme kinderen (inkomen ≥ 120% van het sociaal minimum). Binnen
de groep arme kinderen blijkt er een groot verschil in deelname tussen de kinderen
uit een bijstandsgezin en die uit de overig arme gezinnen. Om deze reden worden de
resultaten voor de arme kinderen (in het hele rapport) uitgesplitst naar bijstand en
‘overig arm’.
Volgens de eerste (smalle) definitie van maatschappelijke deelname participeert
49% van de bijstandskinderen en 32% van de ‘overig arme’ kinderen niet; volgens
de tweede definitie is dat respectievelijk 44% en 30%; en volgens de derde (meest
uitgebreide) definitie gaat het om 39% en 27%. Voor de niet-arme kinderen liggen
deze percentages veel lager: respectievelijk op 18%, 17% en 15%. In box 6.2 worden
de absolute aantallen gegeven.
Box 6.2
Antwoord op vraag 2:
– Voor de nulmeting (in januari 2008) gaat het – afhankelijk van de definitie van maatschappelijke participatie – om:
– 124.000 tot 149.000 arme kinderen van 5-17 jaar en
– 284.000 tot 347.000 niet-arme kinderen van 5-17 jaar die niet maatschappelijk participeren.
In totaal telt Nederland (inclusief de ‘voorheen arme’ kinderen) in januari 2008:
– 432.000 tot 527.000 kinderen van 5-17 jaar die niet maatschappelijk meedoen.
Samenvatting en discussie

77

3 Wat is het aantal kinderen dat niet maatschappelijk meedoet om financiële redenen? En wat
zijn andere redenen?
Op twee manieren is het aantal kinderen berekend dat vanwege financiële redenen
niet meedoet: het aantal kinderen dat om deze reden helemaal nergens aan meedoet
en het aantal kinderen dat aan minimaal één activiteit niet meedoet vanwege financi31
ële redenen.
Voor de arme kinderen, met name de bijstandskinderen, vormen – niet onverwacht – de financiën veel vaker een reden dan voor de niet-arme groep. Als bijstandskinderen nergens aan deelnemen is dat bij 65% van hen vanwege financiële redenen;
bij de ‘overig arme’ kinderen is dat 37% en bij de niet-arme groep 16%. Bij bijna de
helft (47%) van alle bijstandskinderen spelen bij minimaal één activiteit de financiën
een rol om niet deel te nemen, terwijl dat voor de overig armen 22% en de niet-arme
groep 6% is. In box 6.3 staan de absolute aantallen.
Box 6.3
Antwoord op vraag 3:
Voor de nulmeting (januari 2008) gaat het naar schatting in totaal om:
– 66.000 arme en 52.000 niet-arme kinderen van 5-17 jaar die nergens aan meedoen vanwege financiële redenen en
– 124.000 arme en 122.000 niet-arme kinderen van 5-17 jaar die om financiële redenen aan
minstens één activiteit niet deelnemen.
In totaal telt Nederland (inclusief de ‘voorheen arme’ kinderen) in januari 2008:
– 122.000 kinderen van 5-17 jaar die nergens aan meedoen vanwege financiële redenen en
– 264.000 kinderen van 5-17 jaar die om financiële redenen aan minstens één activiteit niet
meedoen.

De financiële reden blijkt het meest van invloed op niet-deelname aan sport, en dan
vooral bij de bijstandsgroep. Voor culturele activiteiten speelt deze een geringere
rol en voor buitenschoolse activiteiten worden financiële redenen slechts zelden
genoemd als verklaring om niet deel te nemen.
De belangrijkste andere redenen om niet deel te nemen zijn: ‘het kind vindt zoiets
niet leuk’ en ‘vrienden en vriendinnen zitten er ook niet op’. Opmerkelijk is dat het
argument ‘kind zit al op een sportclub’ door bijna de helft van de ouders (45%) wordt
gebruikt om te verklaren waarom het kind niet op een culturele activiteit zit, terwijl
slechts 14% van de ouders van niet-deelnemers aan sport ‘kind zit al op iets anders’
als argument opgeeft. Blijkbaar wordt aan sporten meer belang toegekend.

6.3

Vormen van maatschappelijke participatie

Arme kinderen zitten veel minder vaak dan niet-arme kinderen op georganiseerde
activiteiten waarvoor meestal moet worden betaald: een sport, culturele activiteit
of scouting. Zij nemen echter in ongeveer gelijke mate deel aan speciale activiteiten
op de bso en aan buitenschoolse activiteiten; ook als het gaat om schoolreisjes,
78

Samenvatting en discussie

werkweken en dergelijk. Sport is voor alle inkomensgroepen verreweg de belangrijkste activiteit. Voor niet-westers allochtone kinderen speelt de moskee een relatief
belangrijke rol in hun vrijetijdsbesteding.
Arme kinderen brengen meer tijd door met buiten spelen of op straat vertoeven.
Zij gaan minder op vakantie en maken minder uitstapjes. Kortom, zij hebben een
minder vastliggende en minder gestructureerde vrijetijdsbesteding dan niet-arme
kinderen.

6.4

Discussie

Deze nulmeting geeft een aantal inzichten waarbij we even willen stilstaan; ook om
daarmee bij de vervolgmeting rekening te kunnen houden.
Uit deze nulmeting is gebleken dat er niet alleen een groot verschil in maatschappelijke deelname is tussen arme en niet-arme kinderen, maar ook dat er – binnen de
groep arme kinderen – een groot verschil is tussen bijstandskinderen en overig arme
kinderen. Soms ligt de scheidslijn zelfs tussen bijstand enerzijds en de overige inkomensgroepen anderzijds. Het is de vraag of het verschil binnen de arme groep volledig kan worden verklaard uit het lagere inkomen van de bijstandsgroep of uit het feit
dat in de ‘overig arme’ groep voor een deel ook niet-arme gezinnen zitten. Mogelijk
spelen ook andere factoren een rol. Te denken valt aan uitkeringsafhankelijkheid,
armoedecultuur, niet-westerse herkomst, het wonen in een slechte woonomgeving,
het ontbreken van cultureel kapitaal, enzovoort. In het onderzoek naar de oorzaken
en achtergronden van sociale uitsluiting bij kinderen zal hierop uitgebreid worden
ingegaan. Met name zal de invloed van financiële en culturele factoren worden ontrafeld. Hier wordt volstaan met de conclusie dat in de vervolgmeting het onderscheid
binnen de arme groep zeker opnieuw moet worden aangebracht. Ook voor het beleid
zou de constatering van het grote verschil tussen bijstand en ‘overig arm’ aanleiding
kunnen zijn om nog eens goed te kijken naar afbakening van de doelgroep van het
beleid ‘Kinderen doen mee!’.
De resultaten in dit onderzoek roepen de vraag op in hoeverre het beleid zou moeten
streven naar een zo hoog mogelijke maatschappelijke deelname door kinderen. Er
zijn kinderen die het gewoon niet leuk vinden om te sporten of om ergens bij te zijn.
Culturele factoren kunnen hierbij ook een rol spelen. Voor zover deelname ontbreekt
om financiële redenen blijft de beleidstaak uiteraard overeind.
De wetenschap dat het aantal niet-arme kinderen dat om financiële redenen niet
meedoet, in absolute aantallen ongeveer even groot is als het aantal arme kinderen,
namelijk 122.000 versus 124.000, roept de vraag op om welke groep niet-arme kinderen het gaat. Gaat het bijvoorbeeld om huishoudens met een inkomen net boven
120% van het sociaal minimum of zijn er andere redenen? Nader onderzoek bij deze
niet-arme groep is nodig om hierin meer inzicht te krijgen.
Samenvatting en discussie

79

Wat betreft de aard van de activiteiten kan worden geconstateerd dat sporten relatief
belangrijk is. Niet alleen is de deelname hieraan het hoogst, als men niet op een sport
zit, is de wens tot deelname ook heel groot; veel groter dan bijvoorbeeld bij culturele
activiteiten. Circa 90% van de kinderen doet aan sport óf wil op sport. Tegelijkertijd
spelen financiële belemmeringen bij sport een grote rol in de niet-deelname, vooral
bij bijstandskinderen. Verwacht kan dan worden dat beleid gericht op het stimuleren
van sportdeelname in vruchtbare aarde zal vallen. Anderzijds is het absolute aantal
kinderen dat nu niet sport maar dat wel zou willen, kleiner dan het aantal kinderen
dat nu niet deelneemt aan een culturele activiteit maar dat wel zou willen. Dit wordt
veroorzaakt doordat er veel minder kinderen al meedoen aan een culturele vrijetijdsactiviteit. Voor het beleid is de doelgroep waarbij deze activiteit gestimuleerd kan
worden dus groter.
Het beleid ‘Kinderen doen mee!’ is erop gericht de maatschappelijke deelname van
arme kinderen te stimuleren door de financiële beperkingen weg te nemen of te
verminderen. Gezien het feit dat uit dit onderzoek blijkt dat de huidige financiële en
materiële ondersteuning (die vooral aan de bijstandsgroep wordt gegeven) nauwelijks tot meer deelname leidt, zou eens kritisch gekeken kunnen worden naar de
wijze waarop een dergelijke ondersteuning het beste kan worden gegeven. De school
is in ieder geval een belangrijk instrument om kinderen voor hun vrijetijdsbesteding
te bereiken. Ieder kind zit erop en in de gelijke deelname aan de buitenschoolse activiteiten komt tot uiting dat alle groepen worden bereikt.
Een mogelijk knelpunt in de monitoring is de invloed van de huidige recessie op het
aantal arme kinderen. Verwacht kan worden dat er in 2010 meer arme kinderen zijn
en dus ook meer arme kinderen die om financiële redenen niet participeren. Niet
duidelijk is hoe sterk dit aantal zal stijgen. In het beleidsplan ‘Kinderen doen mee!’
is opgenomen dat het aantal kinderen dat om financiële redenen niet meedoet in de
periode 2008-2010 dient te worden gehalveerd. De vraag is nu: halvering van welk
aantal? Halvering van het aantal niet-deelnemers ten tijde van de nulmeting zal betekenen dat in 2010 – bij een groei van het aantal arme kinderen – meer dan de helft
om financiële redenen niet meedoet. Een alternatief zou kunnen zijn om te werken
met een halvering van het percentage niet-deelnemers in plaats van het aantal. Dit
betekent wel dat – afhankelijk van de toename van het aantal arme kinderen het
om een groter aantal gaat. Er is in dat geval een grotere inspanning van gemeenten
nodig dan wanneer er geen recessie zou zijn geweest.

80

Samenvatting en discussie

Noten
1 Er zijn in Nederland 115.000 arme kinderen onder 18 jaar volgens de basisbehoeftenvariant van de budgetgerelateerde armoedegrens, 275.000 volgens de ‘niet-veel-maartoereikend’ variant van deze grens, 372.000 volgens de lage inkomensgrens en 495.000
volgens de eu-armoedegrens (Otten et al. 2008; Europese Commissie 2008).
2 Hoewel dit – bij hantering van een relatieve armoedegrens (huishoudinkomen is lager
dan 60% van het nationale gestandaardiseerde mediane inkomen) – in de meeste eulanden het geval is, is in Nederland de oververtegenwoordiging van kinderen groter dan
in de meeste andere westerse landen. Van de 27 eu-landen is alleen in de drie Scandinavische landen, Cyprus, Griekenland en Slovenië het percentage arme kinderen lager dan
het percentage arme volwassenen (Europese Commissie 2008: 19).
3 De samenhang die in Nederlands onderzoek tussen armoede en ontwikkeling van kinderen wordt geconstateerd, verdwijnt vaak als gecontroleerd wordt voor andere factoren
(bijvoorbeeld opleidingsniveau van de ouders, opvoedingsstijl). Dit betekent dat er dan
geen sprake is van een direct effect van armoede, maar dat dit effect – indirect – via andere
factoren verloopt. In het onderzoek Oorzaken en achtergronden van sociale uitsluiting bij
kinderen zal uitgebreid worden ingegaan op de invloed van economisch versus cultureel
kapitaal. In deze nulmeting beperken we ons tot de samenhang met armoede.
4 We spreken van ‘indicaties’, omdat het aantal arme huishoudens waarop deze conclusie
is gebaseerd, zeer klein is (n = 47).
5 De andere vier domeinen zijn: 1) opvang, educatie en werk; 2) opvoeding en bescherming;
3) gezondheidszorg; 4) veiligheid (zie: Koersen op het kind 2006. Nota jeugdbeleid. vws).
6 Dat gebeurt in de voorliggende studie, waar arme kinderen sterk oververtegenwoordigd
zijn in de steekproef, waardoor arme en niet-arme kinderen kunnen worden vergeleken.
7 In de PvdA-notitie wordt het aantal arme kinderen vermeld volgens de budgetgerelateerde armoedegrens ‘niet veel maar toereikend’ van het scp (zie ook: Vrooman et al.
2007). In de voorliggende nulmeting wordt – in aansluiting op het gemeentelijk beleid
– de grens van 120% van het sociaal minimum gehanteerd. Het aantal arme kinderen in
de nulmeting wijkt daardoor af van dat in de PvdA-notitie (zie ook tabel 2.1). Overigens
komen de percentages voor niet-deelname vanwege financiële redenen in de nulmeting
wel overeen met die in de PvdA-notitie worden vermeld en die gebaseerd waren op eerder
scp-onderzoek (Jehoel-Gijsbers 2004): resp. 29% en 30%.
8 Gemeenten hadden tot 11 november 2008 de tijd om een convenant te sluiten.
9 Het ministerie van Jeugd en Gezin is echter geen opdrachtgever of medefinancier.
10 Voor de groep 0 tot en met 4 jaar zou de vragenlijst sterk moeten worden aangepast. Het
aantal relevante vragen zou beperkt zijn, terwijl de interviewkosten per interview bijna
even hoog zouden zijn. Dit betekent ook dat deze groep apart zou moeten worden geanalyseerd. Om voor beide groepen (≤ 4 jaar en 5 tot en met 17 jaar) betrouwbare uitspraken
te kunnen doen, zouden veel meer interviews nodig zijn.
11 In de Inkomensstatistiek kan voor een aantal huishoudens het inkomen niet (goed)
worden vastgesteld. Ook worden studenten onder de 18 jaar en studenten met kinderen
buiten de berekening gelaten. Om deze redenen komt het aantal arme kinderen niet exact
overeen met het percentage maal het totaal aantal 5-17-jarigen in de populatie.
12 De budgetgerelateerde armoedegrens kent twee varianten. De basisbehoeftenvariant
geeft de ondergrens aan voor de absoluut noodzakelijke levensbehoeften. In de ‘nietveel-maar-toereikend’ variant is een klein budget opgenomen voor sociale participatie.
Hierdoor ligt deze armoedegrens hoger dan de basisbehoeftenvariant.
13 Deze criteria zijn in het projectvoorstel ‘Armoede en sociale uitsluiting bij kinderen’
opgenomen (J.C. Vrooman en G.J.M. Jehoel-Gijsbers 2008).

Samenvatting en discussie

81

14 Voor vrijwel al deze activiteiten geldt dat kinderen minimaal één keer per week deelnemen. Voor sport is dat bij 99% het geval, voor culturele en hobbyactiviteiten is dat 82% en
voor scouting is dat 90%. Vanwege deze hoge percentages is geen onderscheid gemaakt
in ‘wel of niet minimaal één keer per week’.
15 Overigens komt ook de verhouding in de steekproef tussen bijstand en overig arm niet
overeen met de ipo-cijfers. Dit heeft te maken met het feit dat in ipo wordt gekeken naar
jaarinkomens en dat voor deze steekproef een maandbestand van bijstandsuitkeringen is
gebruikt (januari 2008). Gedurende een jaar hebben meer mensen een bijstandsuitkering
dan in één maand.
16 Retrospectief naar motieven vragen is een vrijwel onmogelijke opgave. Bovendien is het
wat betreft beslag op de tijd en de aanslag op de motivatie van de respondent niet mogelijk om voor zowel januari als het moment van interviewen per activiteit te vragen naar
deelname en de redenen voor niet-deelname.
17 Het gaat hier om het antwoord op de vraag: Zit je op een sport? Deelname aan sportactiviteiten georganiseerd door wijk- of buurthuis of door de gemeente of via de bso of buitenschoolse activiteiten kunnen hier zijn vermeld, maar het is ook mogelijk (misschien
waarschijnlijker) dat zij zijn vermeld bij de vraag of zij deelnemen aan sportactiviteiten
van wijk-, buurthuis of gemeente respectievelijk de vraag of zij sporten op de bso of op
school (na schooltijd).
18 Het peilmoment januari 2008 zou de voorkeur hebben. Daarvoor zouden echter ramingen gemaakt moeten worden, die de nodige aannamen veronderstellen. Omdat het in
tabel 3.5 gaat om verbanden (uitgedrukt in percentages per kenmerk) en niet om absolute
aantallen, is het gebruik van de gegevens van de herfst een minder groot probleem.
19 Bijstandskinderen lijken wel iets oververtegenwoordigd bij de boks- en vechtsporten:
3,1% versus 1,9% van de niet-arme kinderen. Dit verschil is echter niet significant.
20 Dit komt doordat het aandeel niet-deelnemers voor culturele activiteiten veel groter is
dan bij sport: 88% versus 23%. Een percentage van 34 ‘willers’ op 88 niet-deelnemers
leidt tot meer kinderen dan een percentage van 67 ‘willers’ op 23 niet-deelnemers.
21 Eind 2008 waren er circa 1000 brede scholen in het primair onderwijs en 350 in het
voortgezet onderwijs. In 337 van de 443 gemeenten zijn er brede scholen of plannen
hiervoor. De bekendheid met de term brede school is onder kinderen en ouders echter
onvoldoende om in het interview hierover een vraag te stelen. Dit bleek onder meer uit de
proef­interviews.
22 Met bso wordt zowel de buitenschoolse als naschoolse opvang bedoeld.
23 Dit percentage (15%) ligt flink hoger dan in 2006, toen het op 7,5% lag (Merens en Hermans 2008: 132). De afgelopen jaren is de bso sterk gegroeid.
24 In dit hoofdstuk worden niet de criteria gehanteerd die voor maatschappelijke deelname
(hoofdstuk 3) gelden. Ook incidentele en minder frequente activiteiten komen aan bod.
25 Deze vraag is aan alle kinderen gesteld, ook aan de kleine groep (< 1%) die thuis geen
computer heeft.
26 Van de niet-deelnemers in januari neemt 35% in de herfst wél deel. Aan deze groep is dus
geen reden voor niet-deelname gevraagd. Van de wel-deelnemers in januari neemt 4% in
de herfst niet deel. Aan deze groep is wel een reden van niet-deelname gevraagd. Voor
zover de verandering in deelname niet samenhangt met de redenen, is er geen probleem.
Het is echter niet ondenkbaar dat sommige redenen door het gemeentelijk beleid of
anderszins zijn weggenomen. De redenen die in de herfst worden genoemd geven dan
geen zuiver beeld voor niet-deelname in januari. Voor deze onnauwkeurigheid kan echter
niet worden gecorrigeerd.

82

Samenvatting en discussie

27 In paragraaf 3.3, tabel 3.3, is een totaalcijfer gepresenteerd. Dit wil zeggen: het percentage dat bij minimaal één vrijetijdsactiviteit heeft aangegeven dat het kind om financiële
redenen niet deelneemt. In dit hoofdstuk gaan we per afzonderlijke activiteit in op de
financiële redenen.
28 Daarnaast worden nog twee deelonderzoeken uitgevoerd: 1) een onderzoek naar de oorzaken en achtergronden van sociale uitsluiting van kinderen (het ‘causale onderzoek’) en
2) een onderzoek naar de gevolgen van armoede tijdens de jeugd op armoede en sociale
uitsluiting op latere leeftijd (‘littekenonderzoek’).
29 Er zijn geen recentere gegevens beschikbaar.
30 Ook deelname aan de scouting en Jong Nederland wordt tot de gangbare activiteiten
gerekend.
31 Deze groep is ruimer. Zij omvat zowel de kinderen die om financiële redenen nergens
aan meedoen als de groep die wel ergens aan meedoet (bijvoorbeeld ‘orkest’), maar om
financiële reden ergens anders niet aan meedoet (bijvoorbeeld sport).

Samenvatting en discussie

83

Bijlage A

Verantwoording van de onderzoeksopzet

In deze bijlage wordt een verantwoording gegeven van de onderzoeksopzet voor de
nulmeting van het onderzoeksproject Armoede en sociale uitsluiting bij kinderen.
Achtereenvolgens komen aan de orde: het steekproefkader, de steekproef en responsgroep, de vragenlijst en het verloop van het veldwerk.
Doel van de dataverzameling is informatie te verkrijgen over de maatschappelijke
deelname van arme en niet-arme kinderen van 5 tot en met 17 jaar. Om aan te sluiten
bij de beleidspraktijk van gemeenten is in dit onderzoek de grens voor arm versus
niet-arm gelegd bij 120% van het sociaal minimum.
1 Steekproef kader
Voor de nulmeting (evenals voor de vervolgmeting) bestaat het steekproefkader
uit de populatie kinderen van 5 tot en met 17 jaar, woonachtig in een particulier
huishouden in Nederland. Preciezer: het betreft alle kinderen die op 1 januari 2008
tenminste 5 jaar oud waren en op 1 november 2008 nog geen 18 jaar. Het Centraal
Bureau voor de Statistiek heeft uit de gba (Gemeentelijke BasisAdministratie) een
moedersteekproef van 40.000 kinderen getrokken en vervolgens aan elk kind de
bijbehorende ouder(s) of verzorger(s) gekoppeld. Voor vrijwel alle kinderen (ruim
99%) was deze koppeling mogelijk. De ouders van de kinderen uit de steekproef
zijn vervolgens gekoppeld aan administratieve inkomensbestanden, namelijk het
uitkeringsbestand van de bijstand januari 2008 en het loon- en uitkeringenbestand
van 2006 (fi-base). Voor 6% van hen kon geen inkomen gevonden worden. In totaal
was 6,9% van de moedersteekproef niet bruikbaar. De betreffende kinderen zijn uit
de moedersteekproef verwijderd.
Omdat dit onderzoek betrouwbare uitspraken diende op te leveren voor zowel arme
als niet-arme kinderen, is de steekproef gestratificeerd naar huishoudinkomen
(d.w.z. naar huishoudinkomen onder en boven 120% van het sociaal minimum). Bij
voorkeur zou de informatie over het huishoudinkomen zo recent mogelijk moeten
zijn. Dit verhoogt de kans dat kinderen uit arme huishoudens op het moment van
de enquête (of op de peildatum voor de nulmeting: januari 2008) nog steeds in een
arm huishouden wonen. Er is echter geen steekproefkader voorhanden met actuele
inkomensgegevens op basis waarvan de kinderen konden worden ingedeeld naar
huishoudens met een inkomen onder en boven 120% van het sociaal minimum. Voor
een belangrijk deel van de arme kinderen is wel een actueel bestand beschikbaar,
namelijk het uitkeringsbestand van de bijstand van januari 2008. Uit het ipo 2005
is bekend dat bijna 40% van de ‘arme’ huishoudens met kinderen van 5 tot en met
17 jaar (dit wil zeggen met een inkomen onder 120% van het sociaal minimum) een
bijstandsuitkering ontvangt. Voor de arme kinderen is de steekproef deels getrokken
uit dit uitkeringsbestand voor de bijstand. Voor het andere deel komt de steekproef
84

van arme kinderen uit de loon- en uitkeringsadministratie (fi-base) van 2006, ten
tijde van de steekproeftrekking het meest recente bruikbare bestand met inkomensgegevens. Ook de steekproef van de niet-arme kinderen is gebaseerd op fi-base 2006.
De totale steekproef bestond daarmee uit de volgende strata:
1 ‘arm 1’: kinderen uit gezinnen die in januari 2008 een bijstandsuitkering
ontvingen;
2 ‘arm 2’: kinderen uit gezinnen die in 2006 < 120% van het sociaal minimum
ontvingen én in januari 2008 geen bijstandsuitkering ontvingen;
3 ‘niet-arm’: kinderen uit gezinnen die in 2006 ≥120% van het sociaal minimum
ontvingen én in januari 2008 geen bijstandsuitkering ontvingen.
Omdat een bijstandsuitkering maximaal 100% van het sociaal minimum bedraagt,
zullen in januari 2008 alle kinderen uit stratum 1 (vrijwel zeker) in arme huishoudens wonen. Voor de kinderen uit stratum 3 is vrij zeker dat zij in januari 2008 nog
steeds in een niet-arm huishouden wonen. Slechts een zeer klein percentage van de
huishoudens met kinderen maakt de overgang van ‘niet-arm’ naar ‘arm’. Naar schat1
ting gaat het om maximaal 3,6%. Voor de kinderen uit stratum 2 staat echter niet
vast dat zij in januari 2008 nog steeds in een arm huishouden wonen. Naar schatting
zal circa 70% arm zijn gebleven en 30% niet-arm zijn geworden (schatting op basis
van ipo 2004/2005). Om zo goed mogelijk de groep te selecteren die arm is gebleven, is in de mondelinge enquête gevraagd of het huishoudinkomen in de afgelopen
twee jaar veranderd is. Alleen de huishoudens uit stratum 2 waarvan het inkomen is
verlaagd óf niet is veranderd worden als arm aangemerkt (in de tekst aangeduid met
‘overig arm’ ter onderscheiding van de bijstandsgroep). De andere groep uit stratum
2 krijgt het label ‘voorheen arm’; dit wil zeggen: arm in 2006, maar (waarschijnlijk)
niet meer in januari 2008. Voor beide groepen, ‘overig arm’ en ‘voorheen arm’, gaat
het dus om een zo goed mogelijke benadering. Er dient rekening mee te worden
gehouden dat in de groep ‘overig arm’ ook een (vermoedelijk) klein deel niet-arme
kinderen zit en in de ‘voorheen arme’ groep ook een (vermoedelijk) klein deel arme
kinderen zal zitten. Zekerheid hierover kan over een jaar worden verkregen, als de
inkomensgegevens van 2007 bekend zijn.
Aan deze wijze van steekproeftrekking zitten nog enkele andere beperkingen.
In het fi-base bestand zijn alleen inkomens uit uitkering en loon bekend. Dit wil
zeggen dat inkomsten uit alimentatie en inkomens van zelfstandigen, freelancers
en dergelijke ontbreken. Voor zover huishoudens enkel en alleen deze inkomsten
ontvangen én zij dus geen loon uit arbeid of uitkering hebben, vallen zij buiten de
steekproeftrekking. Zoals hiervoor vermeld, gaat het om 6% van de huishoudens
met kinderen van 5 tot en met 17 jaar. Voor zover deze huishoudens wél inkomsten
uit loon of uitkering ontvangen, vallen zij in de steekproef, maar ontbreekt een deel
van hun inkomsten. Daarnaast ontbreekt informatie over inkomsten uit vermogen
(rente, dividend, inkomsten eigen woning), elementen die wel deel uitmaken van het
inkomensbegrip. Als de hiervoor genoemde inkomensbestanddelen wel meegeno-

Bijlage A

85

men hadden kunnen worden, zou een deel van de huishoudens in stratum 2 boven de
120% grens zijn uitgekomen en dus niet arm zijn.
2 Steekproef en responsgroep
De steekproefomvang is zodanig berekend dat betrouwbare uitspraken over maatschappelijke deelname kunnen worden gedaan voor arme en voor niet-arme kinderen. Omdat we voor de ‘arme’ groep meer mogelijkheden tot uitsplitsing naar
subgroepen willen hebben dan voor de ‘niet-arme’ groep (bijvoorbeeld naar herkomst) dient het aantal in de eerste groep naar verhouding groter te zijn dan in de
tweede. Voor de nettosteekproef, waarbij enige uitsplitsing naar subgroepen mogelijk is, werd uitgegaan van circa:
– 1000 kinderen uit ‘arme’ huishoudens;
– 700 kinderen uit ‘niet-arme’ huishoudens.
Bij het vaststellen van de steekproefomvang van de arme kinderen is ermee rekening
gehouden dat in stratum 2 slechts circa 70% arm zal blijken te zijn. Bovendien is
ervoor gezorgd dat de nettosteekproef van de arme kinderen ongeveer fifty-fifty verdeeld is over bijstand en overig arm. Hierdoor is het aantal kinderen in een bijstandsgezin, waarvan we zeker weten dat het om arme kinderen gaat, voldoende groot om
apart voor deze categorie betrouwbare uitspraken te kunnen doen.
Uiteindelijk is een steekproef van bijna 4200 kinderen samengesteld, bij wie
2
stratificatie naar huishoudinkomen heeft plaatsgevonden. Zonder stratificatie is de
kans om een ‘arm’ kind in de steekproef te trekken circa 14% (zie tabel 2.1). Om tot
het gewenste aantal arme huishoudens te komen, zou er dan een veelvoud van die
4200 huishoudens moeten worden geïnterviewd. Door kinderen uit ‘arme’ huishoudens te oversamplen, kan het totaal aantal kinderen dat geïnterviewd moet worden
veel lager liggen dan zonder stratificatie het geval zou zijn. Daarnaast zijn nietwesterse allochtonen (uitgesplitst naar Turken, Marokkanen en overig niet-westers)
oververtegenwoordigd in de steekproef. Reden hiervoor is een lagere responsverwachting voor deze groep.
De aantallen in de populatie, uitgezette steekproef (brutosteekproef) en de uiteindelijke responsgroep (nettosteekproef) staan vermeld in tabel A.1. Hierbij kan voor
stratum2 nog geen onderscheid gemaakt worden in ‘overig arm’ en ‘voorheen arm’.

86

Bijlage A

Tabel A.1
Aantallen in populatie kinderen van 5-17 jaar, moedersteekproef, bruto- en nettosteekproef, naar
herkomst en arm/niet-arm
autochtoon
en westers
allochtoon

niet-westers
allochtoon
totaal aantal

populatie kinderen 5-17 jaar a

2.100.000

325.000

2.400.000

100,0

stratum 1 (arm1: bijstand)

51.900

64.100

116.000

4,8

totaal in %

stratum 2 (arm2: < 120% sociaal
minimum en geen bijstand)

330.000

83.000

413.000

17,1

stratum3 (niet-arm)

1.706.000

178.000

1.884.000

78,1

totaal

40.000

100

niet-koppelbaar

2.762

6,9

moedersteekproef uit GBA

totaal (koppelbaar)

32.221

5.017

37.238

100

801

989

1.790

4,8

stratum 2 (arm2: < 120% sociaal
minimum en geen bijstand)

5.094

1.283

6.377

17,1

stratum3 (niet-arm)

26.326

2.745

29.071

78,1

2.834

1.317

4.151

100,0

407

688

1.095

26,4

stratum 2 (arm2: < 120% sociaal
minimum en geen bijstand)

1.342

469

1.811

43,6

stratum3 (niet-arm)

1.085

160

1.245

30,0

1.544

658

2.202

100,0

210

353

563

25,6

stratum 2 (arm2: < 120% sociaal
minimum en geen bijstand)

712

220

932

42,3

stratum 3 (niet-arm)

622

85

707

32,1

stratum 1 (arm1: bijstand)

brutosteekproef (uitgezette groep):
totaal
stratum 1 (arm1: bijstand)

nettosteekproef (responsgroep):
totaal
stratum 1 (arm1: bijstand)

a

De populatieaantallen zijn berekend op basis van de aantallen in de ‘moedersteekproef’ van circa 40.000 kinderen.

Bron: CBS (Uitkeringsbestand bijstand januari 2008; fi-base 2006, GBA)

Er was uitgegaan van een gemiddelde respons van 55%. Uiteindelijk heeft 54% gerespondeerd: 57% van de ‘niet-arme’ groep (stratum 3) en 51% van beide ‘arme’ groepen
(stratum 1 en stratum 2). In tabel A.2 staan deze responspercentages en die naar
enkele andere kenmerken van de respondent vermeld. Hieruit blijkt dat de twee arme
Bijlage A

87

groepen en de kinderen (en hun ouders) met een Marokkaanse of Turkse herkomst,
zoals verwacht, minder hebben gerespondeerd. Verder is er enige selectieve uitval
naar de leeftijd van het kind: oudere kinderen hebben minder vaak gerespondeerd.
Tabel A.2
Responspercentage naar enkele kenmerken
responspercentage
inkomen
stratum 1 (arm1: bijstand)

responspercentage
herkomst

51

autochtoon/westers allochtoon

stratum 2 (arm2: < 120% sociaal
minimum en geen bijstand)

56

51

Marokko

47

stratum3 (niet-arm)

57

Turkije

45

overig niet-westers

55

overig westers

55

sociaaleconomische statusscore van
woonwijk (in decielen):
1e deciel (laagste statusscore)

55

geslacht kind:

2e deciel

55

jongen

53

3e deciel

53

meisje

55

4e deciel

54

5e deciel

55

leeftijd kind:

6e deciel

50

5-11 jaar

58

7e deciel

53

12-17 jaar

50

8e deciel

50
totaal

54

9e deciel

57

10e deciel (hoogste statusscore)

58

Bron: SCP (ASOUK’08)

Aan het bureau dat de data verzamelde (Intomart GfK) mocht geen informatie
worden verstrekt over welke huishoudens arm of niet-arm waren. Om de respons
naar inkomen te kunnen controleren, heeft Intomart GfK periodiek aan het cbs
doorgegeven welke respondenten tot op dat moment hadden gerespondeerd respectievelijk geweigerd. Op basis hiervan heeft het cbs berekend hoe hoog het
responspercentage voor arme respectievelijk niet-arme huishoudens op verschillende momenten tijdens de veldwerkperiode was. Deze controles lieten zien dat het
responspercentage voor de arme huishoudens naar verwachting was.
Omdat de statusscore van de woonwijk van het kind wel bekend was, kon Intomart GfK de kans op een arm huishouden toch enigszins beïnvloeden, omdat arme
huishoudens relatief vaak in lage statuswijken wonen. We zien dat de slechtste
wijken (1e en 2e deciel) zelfs iets beter dan gemiddeld responderen (55%); in de twee
decielen met de beste wijken (9e en 10e deciel) ligt de respons op 57-58%. Het zijn
88

Bijlage A

juist de tussenliggende wijken (in het 6e tot en met 8e deciel) waar de respons wat
lager dan gemiddeld ligt.
Naar herkomst blijkt de groep autochtoon of westers allochtoon op een respons
van 56% uit te komen. Hoewel de responspercentages voor Marokkanen en Turken
circa 10 procentpunten lager liggen (resp. 47 en 45%), is dit – vergeleken met veel
ander onderzoek – een redelijk resultaat. De groep ‘overig niet-westers’ (o.a. Surinamers en Antillianen) responderen in ongeveer dezelfde mate als autochtonen.
Jongens en meisjes hebben in bijna gelijke mate deelgenomen. Dit geldt echter
niet voor de leeftijdsgroepen. De respons voor kinderen van 12 tot en met 17 jaar is
50%, terwijl dat voor de jongere groep 58% bedraagt.
3 Vragenlijst
Keuze voor mondelinge enquêtes
De informatie die nodig is om de onderzoeksvragen voor de nulmeting (en vervolgmeting) te beantwoorden is verzameld met behulp van mondelinge enquêtes bij de
respondenten thuis. Daarbij is zowel het kind als de ouder/verzorger ondervraagd.
Om verschillende redenen is gekozen voor een mondelinge enquête.
– Beperking van selectieve uitval
Het gaat in dit onderzoek om monitoring van het percentage ‘niet maatschappelijk
meedoen vanwege financiële redenen’. Het is van belang dit percentage zo betrouwbaar mogelijk te kunnen vaststellen, zodat ook de vergelijking tussen de nul- en
vervolgmeting betrouwbaar is. Daarvoor is voor elke meting een responsgroep nodig
die representatief is voor de populatie. Dit onderzoek vindt deels plaats bij arme
huishoudens waarvan bekend is dat zij minder bereid zijn deel te nemen aan onderzoek. Een benadering aan de deur is meer geschikt om de selectieve uitval terug te
dringen dan een schriftelijke benadering. Een telefonische benadering valt zonder
meer af vanwege het grote aantal geheime telefoonnummers en mobiele nummers.
– Vanwege de complexiteit van de vragenlijst
De vragenlijst is te complex voor zelfstandige invulling door kinderen en laagopgeleiden. Dit is niet alleen zo vanwege de inhoud van de vragen en de gevoeligheid
van sommige onderdelen, maar ook omdat zowel de kinderen als hun ouders/voogd
geënquêteerd moeten worden. De vragenlijst is opgesplitst in een kinddeel en een
ouderdeel, waarbij de vragen in het ouderdeel afhankelijk zijn van de antwoorden in
het kinddeel. In een mondelinge enquête, waarbij gewerkt wordt met een computergestuurde vragenlijst, kan het terughalen van de antwoorden uit het kinddeel worden
geprogrammeerd, evenals de vele doorverwijzingen die nodig zijn. Deze mogelijkheden zijn er niet in een schriftelijke enquête.
Inhoud van de vragenlijst
De vragenlijst bevat ook vragen die bedoeld zijn voor het deelonderzoek naar achtergronden en oorzaken van sociale uitsluiting bij kinderen. Hierna zullen we alleen die
onderdelen van de vragenlijst bespreken die de nulmeting betreffen.
Bijlage A

89

De eerste helft van de vragenlijst wordt gesteld aan het kind, de tweede helft aan de
ouder. Deze volgorde (eerst kind, dan ouder) moest altijd worden gevolgd, omdat
in een groot aantal vragen aan de ouder wordt teruggegrepen op informatie van het
kind. Voorbeeld: als het kind heeft geantwoord dat het op muziekles en op voetbal
zit, wordt aan de ouder gevraagd hoeveel kosten zijn gemoeid met de muziekles en
met het voetballen. Door programmering verschijnen de activiteiten die het kind
heeft genoemd in de vraag die de interviewer aan de ouder moet stellen. Op deze
manier zijn de meeste vragen ‘maatwerk’ gemaakt, waardoor naar verwachting de
kwaliteit van de antwoorden toeneemt. Ook de voornaam van het kind is steeds in
de vragen aan de ouder geprogrammeerd, in de verwachting dat de ouder zich meer
persoonlijk benaderd voelt. De volgende vragenblokken zijn zowel aan kinderen als
ouders voorgelegd.
Achtergrondinformatie
Aan zowel het kind als de ouder is gevraagd naar leeftijd, geslacht, opleiding en (bij-)
baan. Aan de ouder/verzorger werd gevraagd deze informatie ook van de eventuele
partner te geven. Andere achtergrondinformatie (herkomst, woonregio, statusscore
van de woonwijk, huishoudinkomen e.d.) is verkregen via koppeling met cbs-bestanden.
Maatschappelijke deelname en redenen voor niet-deelname
Om de maatschappelijke deelname te bepalen zijn de volgende activiteiten opgenomen:
– sporten en zwemles;
– scouting;
– clubs/lessen voor dertien verschillende culturele activiteiten (muziek, dans enz.);
– jeugdactiviteiten van kerk/moskee.
Voor elk van deze activiteiten is aan het kind gevraagd of hij/zij er – op het moment
van interview – aan deelneemt en of hij/zij in januari 2008 eraan deelnam. Indien
men nu niet deelneemt, is gevraagd of hij/zij dat wel zou willen. Aan de ouders is
voor elke activiteit gevraagd hoeveel kosten zij kwijt zijn voor contributie, materiaal
en overige kosten. Bij niet-deelname is aan de ouder gevraagd of dat om financiële of
om andere redenen is.
Buitenschoolse opvang en buitenschoolse activiteiten
Aan kinderen onder 12 jaar is gevraagd of ze op de buitenschoolse opvang zitten.
Voor het onderzoek zijn we niet zozeer geïnteresseerd in de reguliere activiteiten van
de bso die uit de normale bekostiging worden betaald, maar meer in activiteiten die
extra worden aangeboden en waarvoor in de regel ook extra moet worden betaald
(bv. muzieklessen georganiseerd vanuit de muziekschool). Gemeenten zullen
immers niet de reguliere, maar mogelijk wel de extra activiteiten in de bso subsidiëren of stimuleren. Het is echter niet doenlijk om aan kinderen (en ouders) te vragen
90

Bijlage A

onderscheid te maken naar reguliere en extra activiteiten. Daarom is aan de kinderen
gevraagd wat voor activiteiten ze op de bso doen en aan de ouders of daarmee extra
kosten zijn gemoeid. Als het kind er niet aan deelneemt, is aan het kind gevraagd
welke activiteiten het wel zou willen doen en aan de ouders is gevraagd of er finan­
ciële of andere redenen zijn voor niet-deelname.
Aan alle kinderen is gevraagd of zij deelnemen aan buitenschoolse activiteiten,
waarbij onderscheid is gemaakt naar:
– schoolreisje, excursie en dergelijke;
– meerdaagse activiteiten (werkweek, kamp e.d.);
– verschillende activiteiten na de lessen op school (toneel, muziek, computeren,
typecursus enz.).
Indien zij nergens aan deelnemen, is gevraagd of zij dat wel zouden willen. De
ouders hebben weer de vraag voorgelegd gekregen of financiële of andere redenen
een rol spelen.
Graag zouden we ook hebben gevraagd naar de ‘brede school’ of een ‘verlengde
schooldag’, waar kinderen extra activiteiten worden aangeboden. In de pilots bleek
echter dat de vragen hiernaar niet werden begrepen.
Computer en multimedia
Hoewel bezit en gebruik van computer en multimedia niet vallen onder de definitie van maatschappelijke deelname zoals bedoeld in het beleid van ‘Kinderen doen
mee!’, is hierover toch een apart blok vragen opgenomen. Gezien de grote rol die
computer, internet, spelcomputer, iPod, mp3-speler, mobiele telefoon spelen in
het leven van kinderen, kan een dergelijk blok niet ontbreken. Van al deze zaken is
gevraagd of kinderen het bezitten en wat betreft computer en internet is gevraagd
naar intensiteit van het gebruik en waarvoor ze het gebruiken (bv. msn-en, mailen,
huiswerk maken, informatie opzoeken).
Uitstapjes en vakantie
Aan de kinderen is gevraagd naar de frequentie van uitstapjes buiten schooltijd,
apart voor zestien verschillende soorten uitstapjes (museum, circus, bioscoop enz.).
Daarnaast is gevraagd of ze afgelopen zomer op vakantie of op zomerkamp zijn
geweest. Ook deze activiteiten horen niet echt tot de definitie van maatschappelijke
deelname, maar geven wel een beeld van de vrijetijdsbesteding. Tevens kan worden
bezien of zij niet-deelname aan andere activiteiten compenseren.
4 Verloop van het veldwerk
De door het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) ontwikkelde vragenlijst is door
Intomart GfK omgezet in een computergestuurde vragenlijst. Na een aantal testen
en na mondelinge instructie hebben interviewers van Intomart GfK in totaal 2202
enquêtes afgenomen in de periode 15 september tot 21 december 2008. Kort daarvoor
(rond 12 september) ontvingen de respondenten een envelop met daarin een brief
Bijlage A

91

voor de ouders/verzorgers, een leuk opgemaakte brief voor het kind (beide ondertekend door de directeur van het scp) en een informatiefolder over het onderzoek.
De envelop was gericht aan de ouders/verzorgers van het kind, waarbij de voor- en
achternaam van het kind werd gebruikt. Dat was ook het geval in de aanhef en in de
tekst van beide brieven. Door deze persoonlijke benadering hoopten we de respons
te verhogen. Daarnaast werd aan de respondenten een beloning in het vooruitzicht
gesteld: voor de ouder/verzorger een cadeaubon van 7,50 euro en voor de kinderen
een cadeautje: kinderen onder 12 jaar kregen een opblaasbare wereldbol en kinderen
van 12 jaar of ouder een usb-stick.
Voor aanvang van het interview diende aan de hand van de steekproefinformatie
(naam, leeftijd, geslacht van het kind) te worden gecontroleerd of men het juiste
kind voor zich had. Vooraf diende aan de ouder/verzorger toestemming te worden
gevraagd om het kind te interviewen. Voor kinderen onder 12 jaar diende daarnaast
de ouder/verzorger aanwezig te zijn (dit is wettelijk verplicht).
Bij ouders/verzorgers die geen Nederlands spraken, overhandigde de interviewer
een korte brief in verschillende talen (Turks, Arabisch, Engels), waarin het doel van
het onderzoek (nogmaals) werd uitgelegd. Het betreffende adres werd later nogmaals benaderd door een Turks/Nederlands, Arabisch/Nederlands of Engels/Nederlands sprekende interviewer. Helaas leverde deze procedure weinig extra respons op:
slechts vier van 42 opnieuw benaderde adressen namen deel.
De interviewers hadden de opdracht om de steekproef zo goed mogelijk uit te
putten door minstens driemaal aan de deur en in totaal maximaal tien keer (naast
aan de deur ook telefonisch) contact op te nemen met elk adres dat een uitnodigingsbrief had ontvangen. Het telefonische contact was uiteraard afhankelijk van het
aantal telefoonnummers dat bij de adressen gevonden kon worden. Helaas was dit
voor de gehele steekproef slechts voor een kleine 50% het geval.
Eind november werd duidelijk dat het beoogde aantal respondenten niet gehaald
zou worden binnen de afgesproken veldwerkperiode (die oorspronkelijk liep tot
3
24 november). Daarom is die periode verlengd, zijn de ‘zachte weigeraars’ opnieuw
benaderd, is een aantal onbruikbare adressen vervangen door nieuwe adressen en is
de incentive voor de ouder verhoogd tot 30 euro. De ‘zachte weigeraars’ en de nieuwe
adressen dienden zelf contact op te nemen met Intomart GfK voor het maken van
een afspraak. Met deze extra benadering is het afgesproken aantal interviews (2200)
op 21 december gehaald.

92

Bijlage A

Noten bijlage A
1 Dit percentage is geschat op basis van de inkomensovergang van 2004 naar 2005 (ipo
2004/2005). We gebruiken de term maximaal, omdat dit percentage voor de overgang van
2006 naar 2007 (de overgang waarmee we voor de nulmeting te maken hebben) waarschijnlijk lager zal zijn vanwege een conjuncturele verbetering in die periode. Bovendien
zijn degenen die arm zijn geworden en in januari 2008 een bijstandsuitkering ontvangen
wel in de steekproef opgenomen.
2 Voor de vervolgmeting in 2010 zullen dezelfde criteria worden gehanteerd.
3 ‘Zachte weigeraars’ zijn personen die bij een eerdere benadering hebben geweigerd, maar
van wie de reden voor weigering niet erg hard was (bv. geen tijd).

Bijlage A

93

Literatuur

Bradshaw, J. (1999). Child poverty and deprivation in the uk. Londen: National Children’s
Bureau.
Bradshaw, J. (red.) (2001). Poverty: The outcomes for children. Londen: Family Policy Studies
Centre.
Bradshaw, J. (2008). Child poverty and well-being. In: Social & Public Policy Review, jg. 2,
nr. 1 (www.uppress.co.uk/socialpublicpolicyreview.htm).
Broek, A. van den (2008). Vrijetijdsbesteding als bron van binding in multi-etnisch
Nederland? In: P. Schnabel, R. Bijl en J. de Hart (red.), Betrekkelijke betrokkenheid; Studies
in sociale cohesie. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau (scp-publicatie 2008/25).
Coalitieakkoord (2007). Samen werken, samen leven. Coalitieakkoord tussen de Tweede
Kamerfracties van cda, PvdA en ChristenUnie 7 februari 2007. www.regering.nl.
Dekovic, M., E. Snel en J.H.A. Groenendaal (1997). Kinderen van de rekening; over de
effecten van armoede op kinderen. In: G. Engbersen, J.C. Vrooman en E. Snel (red.),
De kwetsbaren; tweede jaarrapport armoede en sociale uitsluiting (p. 143-157). Amsterdam:
Amsterdam University Press.
Duimel, M. en J. de Haan (2007). Nieuwe links in het gezin. De digitale leefwereld van tieners en
de rol van hun ouders. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Duncan, G.J. en J. Brooks-Gun (red.) (1997). Consequences of growing up poor. New York:
Russel Sage Foundation.
Europese Commissie (2006). Social inclusion in Europe 2006. Luxemburg: Office for Official
Publications of the European Communities.
Europese Commissie (2008). Child Poverty and well-being in the EU. Luxemburg: Office for
Official Publications of the European Communities.
Gregg, P., S. Harkness en S. Machin (1999). Child development and family income. York:
Joseph Rowntree Foundation.
Hoff, S.J.M., J. Dronkers en J.C. Vrooman (1997). Arme ouders en het welzijn van
kinderen. In: G. Engbersen, J.C. Vrooman en E. Snel (red.), De kwetsbaren; tweede
jaarrapport armoede en sociale uitsluiting (p. 123-141). Amsterdam: Amsterdam University
Press.
Horgan, G. (2007). The impact of poverty on young children’s experience of school. York: Joseph
Rowntree Foundation.
Huysmans, F. en C. Hilbrink (2008). The future of the Dutch public library: ten years on. Den
Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Jacob, B. en J. Ludwig (2008). Improving educational outcomes for poor children. Cambridge
(ma): National Bureau of Economic Research (nber Working Paper No. 14550).
Jehoel-Gijsbers, G. (2004). Sociale uitsluiting in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau (scp-publicatie 2004-17).
Lieshout, P.A.H. van, M.S.S. van der Meij en J.C.I. de Pree (red.) (2007). Bouwstenen voor
betrokken jeugdbeleid. Den Haag: Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid
(wrr-verkenningen nr. 15).
Merens, A. en B. Hermans (2008). Emancipatiemonitor 2008. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau en Centraal Bureau voor de Statistiek.
Otten, F., W. Bos, C. Vrooman en S. Hoff (2008). Armoedebericht 2008. Voorburg/Heerlen/
Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek/Sociaal en Cultureel Planbureau.
Ridge, T. en J. Millar (2000). Excluding Children: Autonomy, Friendship and the
Experience of the Care System. In: Social Policy & Administration, jg. 34, nr. 2,
p. 160-175.

94

Ridge, T. (2002). Childhood Poverty and social exclusion; from a child’s perspective. Bristol:
The Policy Press.
Rovers, B. (1998). Armoede en regelovertreding door kinderen. In: G. Engbersen, J.C.
Vrooman en E. Snel (red.), Effecten van armoede; Derde jaarrapport armoede en sociale
uitsluiting. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Rutten, E.A. (2007). Education through organized youth sport. Proefschrift. Utrecht:
Universiteit van Utrecht.
Schnabel, P. (2008). Thema: ‘Die jeugd van tegenwoordig…’ – introductie. In: Jeugdbeleid,
jg. 2, nr. 1. Houten: Bohn Stafleu van Loghum (themanummer).
Snel, E., T. van der Hoek en T. Chessa (2001). Kinderen in armoede – opgroeien in de marge van
Nederland. Den Haag/Assen: ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport/Van
Gorcum.
szw, ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2007). Brief met kenmerk
W&B/B&K/07/39132; datum 10 december 2007. Onderwerp: Extra middelen
armoedebestrijding bij kinderen. Den Haag: ministerie van szw.
Tiessen-Raaphorst, A., J. Lucassen, R. van den Dool en J. van Kalmthout (2008). Weinig
over de schreef; een onderzoek naar onwenselijk gedrag in de breedtesport. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
tk (2007/2008a). Motie van het lid Van Geel c.s., 20 september 2007. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2007/2008, 31200, nr. 16.
tk (2007/2008b). Motie van het lid Bouchibti, 22 november 2007. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2007/2008, 31200 xvii, nr. 19.
Verweel, P. (2007). Respect in en door de sport (Oratie). Amsterdam: bv Uitgeverij swp.
Vrooman, Cok, Gerda Jehoel-Gijsbers en Arjan Soede (2007). Armoede en sociale
uitsluiting van kinderen. In: C. Vrooman, S. Hoff, F. Otten en W. Bos, Armoedemonitor
2007. Den Haag/Voorburg: Sociaal en Cultureel Planbureau/Centraal Bureau voor de
statistiek.
vws, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2006). Koersen op het kind 2006.
Nota jeugdbeleid. Den Haag: ministerie van vws.
Zeijl, Elke (red.), Marianne Beker, Koen Breedveld, Andries van den Broek, Jos de Haan,
Lex Herweijer, Frank Huysmans, Karin Wittebrood (2003). Rapportage Jeugd 2002.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Literatuur

95

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
Werkprogramma
Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelt twee keer per jaar zijn Werkprogramma vast.
De tekst van het lopende programma is te vinden op de website van het scp: www.scp.nl.

scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Plan­
bureau. Deze publicaties zijn verkrijgbaar bij de boekhandel, of via de website van het scp.
Een complete lijst is te vinden op deze website: www.scp.nl.

Sociale en Culturele Rapporten
Investeren in vermogen. Sociaal en Cultureel Rapport 2006. isbn 90-377-0285-6
Betrekkelijke betrokkenheid. Studies in sociale cohesie. Sociaal en Cultureel Rapport 2008. isbn 97890-377-0368-9

scp-publicaties 2008
2008/1
2008/2
2008/3
2008/4
2008/5
2008/6
2008/7
2008/8
2008/9
2008/10
2008/11
2008/12
2008/13
2008/14
2008/15

Vrijwillig verzorgd. Over vrijwilligerswerk voor zorgbehoevenden en mantelzorgers buiten de
instellingen (2008). Jeroen Devilee. isbn 978-90-377-0353-5
Vroeger was het beter. Nieuwjaarsuitgave 2008 (2008). isbn 978-90-377-0344-3
Facts and Figures of the Netherlands. Social and Cultural Trends 1995-2006 (2008). Theo
Roes (ed.). isbn 90-377-0211-8
Nederland deeltijdland. Vrouwen en deeltijdwerk (2008). Wil Portegijs en Saskia
Keuzenkamp (red.). isbn 978-90-377-0346-7
Het dagelijks leven van allochtone stedelingen (2008). Andries van den Broek en Saskia
Keuzenkamp (red.). isbn 978-90-377-0336-8
De openbare bibliotheek tien jaar van nu (2008). Frank Huysmans en Carlien
­Hillebrink. isbn 978-90-377-0351-1
De openbare bibliotheek tien jaar van nu. De hoofdlijnen (2008). Frank Huysmans en
Carlien Hillebrink. isbn 978-90-377-0373-3
The future of the Dutch public library: ten years on (2008). Frank Huysmans en Carlien
Hillebrink. isbn 978-90-377-0380-1
De virtuele cultuurbezoeker. Publieke belangstelling voor cultuurwebsites (2008). Jos de
Haan en Anna Adolfsen. isbn 978-90-377-0357-3
Gestruikeld voor de start. De school verlaten zonder startkwalificatie (2008). Lex Herweijer.
isbn 978-90-377-0339-9
Sociale veiligheid ontsleuteld. Veronderstelde en werkelijke effecten van veiligheidsbeleid
(2008). Lonneke van Noije en Karin Wittebrood. isbn 978-90-377-0349-8
Grijswaarden. Monitor ouderenbeleid 2008 (2008). Cretien van Campen (red.).
isbn 978-90-377-0376-4
Overwegend onderweg. De leefsituatie en de mobiliteit van Nederlanders (2008).
Lucas Harms. isbn 978-90-377-0377-1
De sociale pijler. Ambities en praktijken van het grotestedenbeleid (2008). Jeroen
Hoenderkamp. isbn 978-90-377-0378-8
De school bestuurd. Schoolbesturen over goed bestuur en de maatschappelijke opdracht van de
school (2008). Monique Turkenburg. isbn 978-90-377-0338-2

97

2008/16 Weinig over de schreef. Een onderzoek naar onwenselijk gedrag in de breedtesport (2008).
Annet Tiessen-Raaphorst, Jo Lucassen, Remko van den Dool, Janine van
Kalmthout. isbn 978-90-377-0360-3
2008/17 Meedoen en gelukkig zijn. Een verkennend onderzoek naar de participatie van mensen met een
verstandelijke beperking of chronisch psychiatrische problemen (2008). M.H. Kwekkeboom
en C.M.C. van Weert. isbn 978-90-377-0369-6
2008/18 Values on a grey scale. Elderly Policy Monitor 2008 (2008). Crétien van Campen (red.).
isbn 978-90-377-392-4
2008/19 Overgebleven dorpsleven. Sociaal kapitaal op het hedendaagse platteland (2008). Lotte
Vermeij (scp) en Gerald Mollenhorst (uu). isbn 978-90-377-0367-2
2008/20 Het platteland van alle Nederlanders. Hoe Nederlanders het platteland zien en gebruiken
(2008). Anja Steenbekkers, Carola Simon, Lotte Vermeij, Willem-Jan Spreeuwers.
isbn 978-90-377-0366-5
2008/21 Portretten van Mantelzorgers (2008). Sjoerd Kooiker en Alice de Boer.
isbn 978-90-377-0347-4
2008/22 De staat van de publieke dienst. Het oordeel van de burger over de kwaliteit van overheidsdien­
sten (2008). Evert Pommer, Hetty van Kempen en Evelien Eggink.
isbn 978-90-3770370-2
2008/23 Maten voor gemeenten 2008 (2008). Bob Kuhry, Jedid-Jah Jonker, Frans Knol, Ab van
der Torre, m.m.v. Bureau Zenc. isbn 978-90-377-0396-2
2008/24 Verdeelde tijd. Waarom vrouwen in deeltijd werken (2008). Wil Portegijs, Mariëlle Cloïn,
Saskia Keuzenkamp, Ans Merens, Eefje Steenvoorden. isbn 978-90-377-0397-9
2008/25 Rapportage Sport 2008 (2008). Koen Breedveld, Carlijn Kamphuis, Annet TiessenRaaphorst. isbn 978-90-377-0361-0
2008/26 Betrekkelijke betrokkenheid; Studies in sociale cohesie. Sociaal en Cultureel Rapport 2008.
Paul Schnabel, Rob Bijl, Joep de Hart. isbn 978-90-377-0368-9

scp-publicaties 2009
2009/1
2009/2
2009/3

2009/4

2009/5

2009/6
2009/7
2009/8

98

Nooit meer dezelfde. Gevolgen van misdrijven voor slachtoffers (2009). Willemijn Lamet en
Karin Wittebrood. isbn 978-90-377-0402-0
Emancipatiemonitor 2008 (2009). Ans Merens en Brigitte Hermans (red.).
isbn 978-90-377-0406-8
Goede buren kun je niet kopen. Over de woonconcentratie en woonpositie van niet-westerse
allochtonen in Nederland (2009). Jeanet Kullberg, Miranda Vervoort en Jaco Dagevos.
isbn 978-90-377-0401-3
De jeugd een zorg. Ramings- en verdeelmodel jeugdzorg 2009 (2009). John Stevens, Evert
Pommer, Hetty van Kempen, Elke Zeijl, Isolde Woittiez, Klarita Sadiraj, Rob Gilsing, Saskia Keuzenkamp. isbn 978-90-377-0355-9
Mantelzorg. Een overzicht van de steun van en aan mantelzorgers in 2007 (2009). Alice de
Boer, Marjolein Broese van Groenou en Joost Timmermans (red.).
isbn 978-90-377-0408-2
At a glance. Summaries of 16 scp research projects in 2008. isbn 978-90-377-0413-6
Vrijwilligerswerk in meervoud. Civil society en vrijwilligerswerk 5. Paul Dekker en Joep de
Hart. isbn 978-90-377-0348-1
Cultuurbewonderaars en cultuurbeoefenaars. Trends in cultuurparticipatie en mediagebuik (2009). Andries van den Broek, Jos de Haan en Frank Huysmans.
isbn 978-90-377-0400-6

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

scp-essays
1		
2		
3		
4		
5		

Voorbeelden en nabeelden (2005). Joep de Hart. isbn 90-377-0248-1
De stem des volks (2006). Arjan van Dixhoorn. isbn 90-377-0265-1
De tekentafel neemt de wijk (2006). Jeanet Kullberg. isbn 90-377-0261-9
Leven zonder drukte (2006). Tjirk van der Ziel met een naschrift van Anja Steenbekkers
en Carola Simon. isbn 90-377-0262-7
Otto Neurath en de maakbaarheid van de betere samenleving (2007). Ferdinand Mertens.
isbn 978-90-5260-260-8

Overige publicaties
		
		
		
		
		
		
		
		
		

		
		
		
		
		
		

		
		
		
		
		

		
		

Ondersteunende voorzieningen (2008). Roelof Schellingerhout. isbn 978-90-3770354-2
Wel of niet aan het werk (2008). Patricia van Echtelt en Stella Hoff . isbn 90-377-0364-1
Ontwikkeling van awbz-uitgaven 1985-2030 (2008). Evelien Eggink, Evert Pommer en
Isolde Woittiez. isbn 90-377-0365-8
Veranderlijkheid van opvattingen over de eu (2008). Charlotte Wennekers.
isbn 978-90-377-0382-5
Advies over het macrobudget huishoudelijke WMO-hulp voor 2009 (2008). Evert Pommer,
Ab van der Torre. isbn 90-377-0383-2
Informatievoorziening integratie niet-westerse allochtonen. Inventarisatie van de beschikbare
bronnen en voorstellen voor verbetering (2008). Jaco Dagevos en Mérove Gijsberts.
isbn 978-90-377-0388-7
De ongrijpbare nonrespondent (2008). Josine Verhagen. isbn 978-90-377-0359 7.
Europa’s buren. Europees nabuurschapsbeleid en de publieke opinie over de Europese Unie (2008).
Paul Dekker, Albert van der Horst, Suzanne Kok, Lonneke van Noije en Charlotte
Wennekers. isbn 978-90-377-0381-8
Minderheden meer gewicht. Over overgewicht bij Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen
en het belang van integratiefactoren (2008). Jaco Dagevos en Hans Dagevos.
isbn 978-90-377-0394-8
Maatschappelijke organisaties in beeld. Grote ledenorganisaties over actuele ontwikkelingen op
het maatschappelijk middenveld (2008). Esther van den Berg en Joep de Hart.
isbn 978-90-377-0391-7
Dubbele nationaliteit en integratie (2008). Jaco Dagevos. isbn 978-90-377-0398-6
Werk en tevredenheid onder chronisch zieken met een langdurig lichamelijke beperking (2008).
Mieke Cardol, Mieke Emmen en Mieke Rijken (Nivel), met medewerking van Cretien
van Campen (scp). isbn 978-90-377-0409-9
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2008. Deel 1 (2008). Paul Dekker en
Eefje Steenvoorden. isbn 978-90-377-0384-9
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2008. Deel 2 (2008). Paul Dekker en
Eefje Steenvoorden. isbn 978-90-377-0393-1
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2008. Deel 3 (2008). Paul Dekker,
Tom van der Meer en Eefje Steenvoorden. isbn 978-90-377-0410-5
Wmo Evaluatie. Eerste tussenrapportage. De invoering van de Wmo: gemeentelijk beleid in 2007
(2008). Gijs van Houten, Mathijs Tuynman en Rob Gilsing. isbn 978-90-377-0390-0
Wmo Evaluatie. Tweede tussenrapportage. Ondersteuning en participatie van mensen met een
lichamelijke beperking (2009). Anna Maria Marangos, Mieke Cardol en Mirjam de Klerk.
isbn 978-90-377-0399-3
m/v. scp-nieuwjaarsuitgave 2009 (2009). isbn 978-90-377-0411-2
Definitief advies over het Wmo-budget huishoudelijke hulp voor 2009 (2009). Evert Pommer,
Ab van der Torre, Evelien Eggink. isbn 978-90-377-0415-0

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

99

		

		
		

100

tbo/eu en tbo/nl. Een vergelijking van twee methoden van tijdbestedingsonderzoek (2009).
Carlijn kamphuis, Remko van den Dool, Andries van den Broek, Ineke Stoop, Patty
Adelaar, Jos de Haan. isbn 978-90-377-0423-5
Kunnen alle kinderen meedoen? Onderzoek naar de maatschappelijke participatie van arme kinde­
ren (2009). Gerda Jehoel-Gijsbers. isbn 978-90-377-0416-7
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2009. Deel 1 (2009). Eefje Steenvoorden, Peggy Schijns en Tom van der Meer. isbn 978-90-377-0417-4

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau