9
Schaliegas
Aan de orde is het debat over schaliegas.
De voorzitter:
Ik heet de minister van Economische Zaken van harte welkom. Ik dank hem voor zijn geduld, want hij is al enige tijd
aanwezig. Ik heet ook de mensen op de publieke tribune
van harte welkom, evenals natuurlijk de deelnemers aan
dit debat. Wij hebben een spreektijd van vier minuten per
fractie afgesproken. Ik stel voor dat wij, zoals gebruikelijk,
interrupties proberen te beperken tot een vraag en één
vervolgvraag.
Als eerste in dit debat geef ik het woord aan mevrouw Van
Tongeren, die het debat heeft aangevraagd. Mevrouw Van
Tongeren is lid van de fractie van GroenLinks.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Voorzitter. Dit debat draait slechts om één vraag: welk
probleem lost de winning van schaliegas in Nederland op?
Kan deze minister ons een heldere uitleg geven van de
reden dat hij schaliegaswinning in Nederland mogelijk wil
maken? Tot nu toe lezen wij slechts dat Nederland misschien een paar jaar langer gas kan exporteren en dat het
Rijk misschien wat extra inkomsten krijgt. Dat is toch geen
reden om honderden boortorens neer te zetten in NoordBrabant of Flevoland? Dat is toch geen reden om honderden
vrachtauto's af en aan te laten rijden over provinciale
wegen? Dat is toch geen reden om risico's te nemen met
ons drink- en grondwater? Dat is toch zeker geen reden om
op World Environment Day — jullie weten het vast allemaal
— te besluiten om nog meer fossiele grondstoffen naar
boven te halen in tijden van klimaatverandering?
Is de minister het met GroenLinks eens dat bij schaliegaswinning eigenlijk de totaal verkeerde volgorde is gehanteerd?
Eerst zijn er vergunningen verleend. Nu is deze minister
bezig om te bezien op welke plekken in Nederland schaliegaswinning mogelijk zou zijn. Vervolgens komt er nog een
onderzoekje naar het eventuele nut en de eventuele noodzaak. Dat moet toch andersom? Wanneer start deze minister
de brede discussie over de vraag of schaliegas in het belang
is van alle Nederlanders? Wanneer bereikt de minister een
akkoord met de partners van het energieakkoord over
schaliegas? Ik heb het over het energieakkoord waar de
minister zo trots op was en dat voor meerdere decennia
zou moeten aangeven waar het in de toekomst in Nederland
heen moet met energie. Hoe past schaliegaswinning in de
uitvoering van het regeerakkoord, dat het immers over
duurzame groei heeft? De minister gaat zich er hopelijk niet
van afmaken met de opmerking dat hij een zorgvuldig
proces wil. 170 gemeenten, 9 provincies en verder waterschappen, bierbrouwers, boeren en heel veel bezorgde
burgers — we zien ze hier ook op de publieke tribune zitten
— verdienen een echt inhoudelijk en overtuigend antwoord
van de verantwoordelijk minister.
Wat is de dringende noodzaak om nu vooruit te lopen met
een Structuurvisie Schaliegas om deze vervolgens weer te
proppen in een Structuurvisie Ondergrond? Gemeenten en
provincies zijn wel te spreken over de manier waarop de

Tweede Kamer

Schaliegas

minister van I en M dat proces aanpakt. Kan de minister,
als hij het meent met zijn zorgvuldige proces, uitleggen wat
er zorgvuldig is aan twee structuurvisies op een- en dezelfde
ondergrond? Kan de minister wel vrij kiezen uit voor of
tegen? Mijn fractie wil daar graag een helder antwoord op.
Kan de minister eigenlijk nog wel nee zeggen? Wat zijn
grofweg de financiële gevolgen als hij nee zou zeggen? Is
dat misschien de echte reden waarom hij wel door moet:
de miljoenenclaims van bedrijven die al een frackvergunning op zak hebben?
GroenLinks roept de minister op om in elk geval de stop
op schaliegaswinning te verlengen totdat hij de aangenomen motie van GroenLinks over het aanpassen van de
Mijnbouwwet heeft uitgevoerd. Provincies en gemeenten
moeten kunnen meebeslissen over wat er in hun ondergrond gebeurt. Dat heeft immers directe effecten op hun
bovengrond. Er moeten meer wegingsgronden in de wet
komen. Denk aan het belang van drinkwater en schone
energie. Kan de minister hierover een toezegging doen?
Als dit kabinet een echt ambitieus klimaat- en energiebeleid
niet aandurft, dan moet de minister in elk geval vanuit het
voorzorgsprincipe een pas op de plaats maken. Het is een
overschatting van ingenieurs dat risico's van schaliegaswinning of van de winning van olie op de Noordpool of uit de
diepzee vermeden kunnen worden. Als er een kans is dat
er iets misgaat, gaat het vroeg of laat ook mis. Dat weten
we uit ervaring. We hebben dat ook gezien bij schaliegaswinning in Argentinië, in Polen, in de VS en ook in het Verenigd
Koninkrijk. De extra schaliegasinkomsten, voor zover die
er al zijn, jagen we er in een paar jaar door, maar de problemen voor het klimaat en het milieu hebben we generaties
lang in Nederland. Dat moeten we niet doen.
De heer Klein (50PLUS/Klein):
Ik heb een vraag over de timing van dit debat. We hebben
nog het NRD-verhaal met de inspraakreacties. We krijgen
nog het werkbezoek aan de Verenigde Staten. U hebt zich
daarvoor ook aangemeld. Daar zullen we ons laten informeren over de voors en tegens en alles wat ermee samenhangt. Zouden we dat niet eerst moeten afwachten voordat
uw vragen aan de orde zijn?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik ben heel blij met deze vraag. GroenLinks heeft langer
dan een jaar geleden, namelijk in mei 2013, dit debat aangevraagd. Toen viel de begeleidingscommissie uit elkaar
die de eerste onderzoeken van de minister zou begeleiden
en toetsen op onafhankelijkheid en wetenschappelijk
karakter. Deze Kamer — ik kijk hier vooral de regeringspartijen op aan — heeft het voor elkaar gekregen dat dit
onderwerp een jaar lang niet aan de orde is gekomen in de
Kamer. Nu is de minister stappen verder zonder dat de
Kamer richtinggevende uitspraken heeft kunnen doen en
zonder dat we met zijn allen een brede maatschappelijke
discussie over nut en noodzaak hebben kunnen voeren.
De heer Klein (50PLUS/Klein):
Mijn vervolgvraag is dan: dan is het toch veel nuttiger om
eerst voor onszelf te bepalen wat nut en noodzaak zijn? We
kunnen toch beter ons werkbezoek in oktober afwachten
en bekijken wat dat betekent, zonder vooringenomenheid?

5 juni 2014
TK 90

90-9-1

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Rustig afwachten tot oktober? Deze minister is een van de
vakbekwaamste ministers in dit kabinet. Hij zet stap na stap.
Tegen die tijd zijn we al zo ver dat het onomkeerbaar is
geworden dat de minister toestemming gaat geven voor
boringen op plekken in Nederland. Het is nu eigenlijk al te
laat voor deze discussie, maar in elk geval hebben we nu
een discussie. Graag hoor ik van mijn collega's of ze vinden
dat we wel achterover kunnen leunen en deze minister de
ruimte kunnen geven, of dat we moeten opkomen voor het
klimaat en de leefbaarheid in Nederland.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Het is goed om hier zo veel mensen op de
publieke tribune te zien. Het kan zijn dat in de toekomst
dusdanige informatie en technieken beschikbaar komen
dat onze inwoners het vertrouwen kunnen hebben dat
schaliegas schoon en veilig kan worden gewonnen. Tot die
tijd lijkt het ons beter om het schaliegas mooi in de grond
te laten zitten. De CDA-fractie heeft er beslist geen haast
mee. Zij adviseert de regering om eerst goed te kijken naar
de ervaringen die elders worden opgedaan. Laten we
daarvan leren. Daarbij willen we ook onze kennisinstellingen
een belangrijke rol laten spelen. Is de minister dat met ons
eens?
In de ogen van het CDA moet bij de afweging van nut en
noodzaak van schaliegaswinning een scheiding worden
gemaakt tussen onze eigen energiebehoefte en het genereren van overheidsinkomsten. Het gebruiken van de gasbaten
om het overheidstekort terug te dringen, wordt in het buitenland ook wel "the Dutch disease" genoemd. Ten aanzien
van de noodzaak blijkt uit het in mei verschenen EBN-rapport dat Nederland nog tot 2025 exporteur van aardgas is.
We hebben dat schaliegas dus niet direct nodig. In hoeverre
overweegt de minister van EZ om de gasexport misschien
toch sneller te verminderen? Immers, ook onze afnemers
zullen tijdig op zoek moeten naar alternatieven. Welke
mogelijkheden ziet de minister van EZ op termijn voor bijvoorbeeld de import van lng? Welke geopolitieke afwegingen spelen bij de import van gas mee? Hoe ziet de minister
de transitie naar duurzame energie en de rol van gas daarin?
Ik kom op het draagvlak. Er zijn flinke verbeteringen nodig
vanuit het kabinet, of het nu om windmolens, gaswinning
in Groningen of schaliegas gaat. Voor het CDA is draagvlak
van essentieel belang. In onze ogen is er alleen draagvlak
mogelijk als schaliegaswinning schoon en veilig kan zijn
en als onze inwoners meeprofiteren van de lusten, als ze
niet alleen de lasten voor de kiezen krijgen. Dat laatste is
geen wenkend perspectief. De opdracht tot onderzoek naar
een tegemoetkomingsmodel is in ieder geval een stap in
de goede richting, zo zeg ik tegen de minister. Daarin moet
sprake van maatwerk zijn en moet het voordeel voor de
regio duidelijk worden. Van het Rathenau Instituut hoorden
we bijvoorbeeld dat in Zweden twee gemeenten met elkaar
de concurrentie aangingen om — jawel! — de opslag van
kernafval te verzorgen. Dat zou je niet direct verwachten.
Ze kregen echter een wenkend perspectief voor hun lokale
gemeenschap mee. Hoe denkt de minister hierover? Zou
het een wenkend perspectief kunnen zijn als het schoon en
veilig zou kunnen?

We vinden het van belang dat goed wordt gekeken naar de
ondergrond. Wat doen we daar wel en wat niet? De CDAfractie vindt het dan ook onbegrijpelijk dat het kabinet
ervoor kiest om de structuurvisie voor schaliegas los te
koppelen van de structuurvisie voor de ondergrond. Hoe
kun je dan nog een integrale afweging maken tussen de
ondergrondse activiteiten? In de conceptnotitie Plan-MER
Schaliegas is sprake van een begrenzing van de gesloten
drinkwaterwingebieden tot 1.000 meter. Het CDA wil duidelijke communicatie van de minister op dit punt. Waarborgt
hij nu wel of niet de drinkwaterwingebieden? Dat geldt ook
voor het boringsverbod. Geldt dat alleen voor het drinkwaterwingebied zelf of ook voor een groter gebied daaromheen? En wat verstaat de minister precies onder "potentiële
schaliegaswinningsfaciliteit"? Gaat het om één boorput of
om een dozijn boorputten? Gaat het om leidingen, verwerkingsinstallaties, afvalwaterinjectielocaties, wegen, boorputten of noem maar op?
Ik heb nog één laatste punt. In hoeverre wordt rekening
gehouden met breukzones, waarbij winning kan leiden tot
ontsnappend methaan en aardbevingen, zoals in Engeland
bij Cuadrilla is gebeurd? Graag ontvangen we daarop een
toelichting.
De voorzitter:
Mevrouw Mulder, u loopt weg, maar de heer Vos heeft nog
een vraag voor u.
De heer Jan Vos (PvdA):
Als ik het goed heb begrepen, begon mevrouw Mulder haar
betoog met het inventariseren van een aantal duurzame
technieken met behulp waarvan schaliegas wél plaats zou
kunnen vinden. Is dat correct?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wij hebben geen glazen bol. Wij kunnen daar niet in kijken.
Het kan zomaar zijn dat de techniek zo voortschrijdt dat er
in de toekomst wel mogelijkheden zijn waardoor het schoon
en veilig kan. Dat sluiten wij niet uit.
De heer Jan Vos (PvdA):
Denkt mevrouw Mulder dan aan biologische chemicaliën
of aan lpg-fracking? Heeft zij concrete oplossingen voor
ogen?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Nee, die zien wij op dit moment nog niet. Daarom zeggen
wij nu: laat maar mooi zitten in de ondergrond.
De heer Jan Vos (PvdA):
Hypothetisch.

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter. Ik hoop dat mijn stem het houdt, maar ik ga het
proberen.
D66 is kritisch over de impact van schaliegas op milieu en
maatschappij. Wij zijn van mening dat schaliegas geen

Tweede Kamer

Schaliegas

5 juni 2014
TK 90

90-9-2

antwoord is op het grote vraagstuk van de energietransitie
die deze eeuw moet plaatsvinden. Ook vinden wij dat een
besluit door de politiek moet worden genomen en niet aan
de bestuurstafel van een gasbedrijf. Vandaag is niet het
moment waarop wij een definitief besluit nemen over wel
of geen schaliegasboringen in Nederland. Dit is echter een
heel belangrijk debat om de kaders helder te schetsten.
Welke informatie willen wij hebben om die discussie dit
najaar zorgvuldig te kunnen voeren? Op dit punt maak ik
een aantal opmerkingen bij de voorstellen van de minister.
Kan de minister hier nogmaals benadrukken dat hij geen
besluit over proefboringen aan de Kamer zal voorleggen
voordat de discussie over de Structuurvisie Ondergrond,
inclusief de Structuurvisie Schaliegas, is afgerond zodat
wij echt kunnen spreken van een integrale afweging tussen
verschillende soorten van gebruik? Hoe staat het in dit kader
met de herziening van de Mijnbouwwet?
Dan ga ik in op de voorgestelde ruimtelijke afbakening van
mogelijke schaliegasboringen. Klopt het dat de desbetreffende uitsluiting alleen betrekking heeft op de bovengrondse activiteiten, zodat dus ook onder steden en onder
natuurgebieden kan worden geboord? Dit kabinet heeft in
het regeerakkoord opgenomen dat het de originele ecologische hoofdstructuur zal realiseren. Hoe passen boorputten
in de ehs binnen die visie? Waarom krijgt de Brusselse
natuur wel bescherming, maar krijgen de gebieden die wij
zelf aanwijzen, geen bescherming? Of kunnen provincies
nog aanvullende gebieden vrijwaren?
In de brief over de planning van de structuurvisie wordt
gewezen op de mogelijkheden voor provincies om het
gebruik van de ondergrond vast te leggen. Houdt dit in dat
provincies de uitvoering van de rijksstructuurvisie kunnen
tegenhouden door geen vergunning af te geven? Hoe
worden gemeenten daarbij betrokken en wat is hun rol
daarbij? Wat is de reactie van de minister op de brief van
Vewin waarin staat dat de waterwingebieden volstrekt
onvoldoende zijn beschermd?
Schaliegas leeft sterk in dit land. Gemeenten en provincies
verklaren zich schaliegasvrij omdat zij er tot nu toe geen
vertrouwen in hebben dat een echte discussie over risico's,
nut en noodzaak wordt gevoerd. Het is belangrijk dat wij
die discussie zorgvuldig voeren in de Kamer. Daar hoort
een MER bij, maar ook een brede economische effectrapportage. Daarvoor waarschuwt de begeleidingscommissie
ook. Ik stel daarom een aantal vragen over zowel de MER
als over de contouren van het onderzoek naar nut en
noodzaak.

eigenlijk voor? Volgens mij zouden die dit jaar aan Brussel
moeten worden aangeleverd.
De voorbeeldwinning waarvan in de planMER wordt uitgegaan, is naar de mening van mijn fractie geheel onduidelijk.
Waar slaat het getal 13 op? Alleen al op de boorlocatie
Boxtel zijn er 37 boorputten met 4 tot 8 boringen per boorput. Dat zijn dus zo'n 250 boringen. Dat geeft toch een heel
ander gevoel over wat er gebeurt dan wanneer je zegt dat
er 13 putten zijn. D66 wil bovendien dat ook wordt gekeken
naar het effect van al die honderden kleine industriegebiedjes samen, inclusief de aan- en afvoer van water en de
eventuele aanleg van nieuwe infrastructuur die nodig is.
Zit dat erin? Ik ben benieuwd naar de reactie van de minister
op de uitspraak van de beoordelingscommissie over de
verhouding met de Wet milieubeheer. Kan hij garanderen
dat de Plan-MER niet smaller wordt uitgevoerd en dat
hierbij ook alternatieven worden onderzocht?
Ik ga nog heel kort in op de discussie over nut en noodzaak.
Ik heb hierover twee korte vragen. Het nulscenario houdt
niet in dat de mensen niks doen. We kunnen dat dus niet
als nul berekenen. De fictieve klimaatkosten moeten worden
meegenomen. Wat als wij het schaliegas niet verbranden?
Waarom wordt geen inschatting gemaakt van mogelijke
economische schade als gevolg van winningsactiviteiten,
minder recreatie, veel vrachtwagens, mogelijke waardedaling van huizen en agrarische producten, uitkoop en proceskosten? Waarom hebben wij de factor tijd niet meegenomen? Hebben wij het schaliegas over tien jaar al nodig of
nog wel nodig? Voorzitter, dank voor de antwoorden.
De voorzitter:
Ik telde iets meer dan twee vragen en de antwoorden op
die vragen heb ik niet gegeven.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik heb mijn vragen al aan de minister gegeven, omdat ik
dacht dat het misschien krap zou worden met mijn spreektijd en ik zo snel zou moeten praten dat de minister het niet
meer zou kunnen volgen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
In het verlengde daarvan vraag ik of de D66-fractie zich ook
zorgen maakt over de periode na beëindiging van de activiteiten in het kader van de schaliegaswinning. Hoe gaat het
dan? Hoe zit het met de monitoring? Dat hoor ik graag van
de D66-fractie.

De minister heeft het vaak over het in samenhang beoordelen van ondergronds en bovengronds gebruik en kiest
daarom een laag van 1.000 meter. Die laag van 1.000 meter
is belangrijk. Daarom vraag ik waarom bij de MER alleen
is gekozen voor de indeling in landschapstypen. Wordt niet
meer rekening gehouden met de geologische of hydrologische gesteldheid van de bodem, inclusief breuklijnen in die
laag? Die 1.000 meter is natuurlijk een heel zwart-witte
grens. 999 meter is goed, maar 1.001 meter is fout. Doet
dat wel recht aan de situatie? Dat zegt namelijk niets over
de afstand tussen de boorgaten en bijvoorbeeld de grondwaterlaag. Waarom is niet gekozen voor een minimale
buffer? Kan de minister andere activiteiten onder de 1.000
meter uitsluiten? Hoe zit het bijvoorbeeld met de ondergrondse opslag voor kernafval? Welke plannen zijn daar

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Dat is een heel belangrijk punt. Ook ik stel de vraag hoe
lang er in een dergelijk gebied sprake is van overlast. In de
rapportage lezen wij dat het ongeveer twee à tweeënhalve
maand duurt om alle boringen te doen. Dan moet er nog
gefrackt worden. In de stukken vond ik niet terug hoe lang
dat duurt. Wel wordt gezegd dat wij daarna een plekje
overhouden waar af en toe onderhoud gepleegd moet
worden of nogmaals gefrackt moet worden om de put
optimaal te laten renderen. Hoe intensief gebeurt dat? Hoe
wordt vervolgens gemonitord hoe de put zich houdt in de
tussenliggende periode? En hoe wordt ervoor gezorgd dat
alles weer keurig wordt als men eenmaal klaar is met een
put? Laten wij niet dezelfde fout maken die wij met aardgas

Tweede Kamer

5 juni 2014
TK 90

Schaliegas

90-9-3

hebben gemaakt, waarbij wij er uiteindelijk achter kwamen
dat het allemaal veel ernstiger was dan wij hadden voorzien
toen wij eraan begonnen. Laten wij niet tegen de mensen
zeggen dat zij rustig kunnen gaan slapen, maar de winning
actief monitoren, als wij al zo ver komen om te gaan winnen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Deze zorgen zijn voor onze fractie heel herkenbaar. Het is
goed om te horen dat ook D66 deze zorgen heeft.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik dank mevrouw Mulder dat zij mij de gelegenheid gaf die
zorgen nog even te uiten.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik heb een korte vraag. Terecht vroeg mevrouw van Veldhoven of er slechts wordt gekeken naar dertien boringen. Hoe
beoordeelt de D66-fractie de financiële kant van de zaak die
in de stukken wordt weergegeven? Zijn de cijfers in de
stukken gebaseerd op die dertien boringen, of wordt in de
stukken gekeken naar een mogelijke totale opbrengst van
schaliegas voor de schatkist?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ook daar zijn allerlei kritische vragen over te stellen. De
begeleidingscommissie zegt er het volgende over. Als je
naar een economische-effectenrapportage kijkt, moet je
zorgen dat het een brede rapportage wordt. In dat geval
moeten wij dus heel goed kijken naar de punten die
mevrouw Van Tongeren aansnijdt, maar moeten wij ook
wat breder kijken. Dat probeerde ik te zeggen toen ik de
vraag stelde wat schaliegaswinning doet met recreatie en
met de waarde van woningen en oogsten. Wij hadden hier
in de Kamer boeren die zich zorgen maakten over de
mogelijke waardevermindering van hun oogst. Al deze
dingen moeten wij meenemen, ook het punt dat mevrouw
Van Tongeren aansnijdt.

stellen dat wij in het kader van het vinden van een goede
energiemix alle mogelijkheden bekijken. Dat uitzoekwerk
is echter niet gratis. Als wij zien dat de risico's van schaliegaswinning zo enorm zijn en ook een enorm obstakel kunnen
vormen voor de overgang naar echt duurzame energie, dan
zouden wij op een gegeven moment, na al het onderzoek,
alle inspanningen van de ambtenmaren die zich ermee
hebben beziggehouden en alle tijd die de Kamer erin
gestoken heeft, ook kunnen zeggen: wij doen het niet; wij
zien het niet zitten. Dat voorkomt tijdverspilling en geldverspilling. Hoe ziet D66 dat?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik snap de vraag van mevrouw Ouwehand. De energietransitie waar wij voor staan, is een enorme uitdaging. Ik denk
niet dat schaliegas de oplossing is voor de energietransitie.
Wel zeggen wij, gelet op de verlaging van de CO2-uitstoot
in onze maatschappij, die heel hard nodig is als onderdeel
van de energietransitie, dat een transitie van kolen naar gas
nodig is. Tegen die achtergrond vind ik het de moeite waard
om alles te onderzoeken. Mevrouw Ouwehand is er al van
overtuigd dat de risico's heel groot zijn. Ik ga met het in het
najaar geplande werkbezoek mee omdat ik van de mensen
die ermee te maken hebben wil horen welke overlast zij
zullen ondervinden. Ik wil dat graag horen en eerst alle feiten op tafel hebben. Ik wil de mensen echter ook geen angst
aanpraten. Wij moeten in het najaar een zorgvuldige discussie voeren. Ik wacht daarop alvorens conclusies te trekken.
In elk geval hebben wij geen haast. Dat kan ik alvast zeggen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Deze vraag is ook aan de minister en de regeringspartijen
gericht, maar D66 behoort tot de constructieve oppositie.
Dingen uitzoeken is natuurlijk altijd goed, maar op een
gegeven moment speelt dan ook een rol het kabinetsbeleid
omtrent een kleinere overheid en bezuinigingen. Dan denk
ik: die schaliegasdiscussie kost ons wel heel veel. Ik dank
mevrouw Van Veldhoven voor haar antwoord. Ik hoop dat
we niet te veel tijd en geld hebben verspild voordat we
concluderen dat we het gewoon niet gaan doen.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Er zal ofwel gekeken moeten worden naar de opbrengsten
van die dertien boringen, ofwel gekeken moeten worden
naar de opbrengsten van een bredere winning in verschillende provincies. Vervolgens moet in kaart gebracht worden
wat dit aan de andere kant zal doen. Je kunt niet aan de
ene kant …

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
D66 gaat altijd voor een zorgvuldige discussie gebaseerd
op de feiten. Daar hoort onderzoek bij en wij vinden het
dan ook de moeite waard om daar geld aan uit te geven,
hier en op veel andere plekken.

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Appels met peren vergelijken. Precies.

De heer Smaling (SP):
Voorzitter. Schalie is een heel mooi type gesteente. In
Nederland zien we dat echter nooit, omdat we een land zijn
van losse sedimenten. Je moet bij de minister zo'n beetje
de grens over om in Bad Bentheim eindelijk gesteente aan
de oppervlakte te zien. Dus veel mensen hebben bij schalie
niet het besef wat een mooi, oud gesteente het is.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Dan denk ik dat onze fracties op dit punt hetzelfde standpunt
hebben.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Allereerst wens ik mevrouw Van Veldhoven beterschap. De
vragen die zij stelt over schaliegas, zijn allemaal zeer terecht.
Ik wil een fundamentele vraag opwerpen. Ik kan mij voor-

Tweede Kamer

Schaliegas

Schaliegas is een ander verhaal. Een aantal jaren is er een
discussie gaande om dat te gaan winnen en de minister is
nu bezig een traject uit te zetten waarbij de conceptnotitie
Reikwijdte en detailniveau is verschenen en er een PlanMER gemaakt zal worden. Ook zal er in dat kader een nuten-noodzaakdiscussie gevoerd moeten worden. Dat is ook

5 juni 2014
TK 90

90-9-4

tevens de essentie van het debat: nut en noodzaak. Is er
een moment waarop we concluderen of die nut en noodzaak
er zijn?
Kijkend naar het energieakkoord met zijn verschillende pijlers zou je kunnen concluderen dat er meerdere knoppen
zijn om op te drukken. Zo is er de knop die leidt tot het
terugdringen van het energiegebruik. De tweede knop leidt
tot het efficiënter omgaan met energie die zich binnen het
productieve systeem bevindt: hergebruik en verliezen
tegengaan. De derde knop betreft het op peil houden van
het aanbod. Die derde knop heeft dan weer een duurzame
en een fossiele kant. Er zit ook nog een schaalkant aan. In
Heerhugowaard heb je de Stad van de Zon, die redelijk
energieneutraal is. Je kunt ook praten over een NoordwestEuropese alliantie waar ik dan Noorwegen nadrukkelijk bij
wil rekenen. Je zou op die schaal naar een duurzameenergiezekerheid kunnen werken. Heeft de minister een
model voor ogen aan de hand waarvan je deze zaken goed
kunt wegen? Als je op de ene knop drukt, behoef je dan niet
meer op de andere knop te drukken?
We praten nu over schaliegas, maar ik kijk ook naar de tien
pijlers in het energieakkoord en zaken die daar wellicht nog
niet in staan. Ontwikkelingen in de komende tien, twintig
jaar op wetenschappelijk gebied, bijvoorbeeld ten aanzien
van zonne-energie en algen, kunnen misschien leiden tot
een oordeel over nut en noodzaak dat we wellicht binnenkort kunnen vellen.
Over schaliegas is mijn fractie niet erg enthousiast als we
alle mogelijkheden ter zake naast elkaar leggen. Ik noem
de korte levensduur van de beoogde velden. Bovendien
zijn er veel putten nodig, meer dan de dertien die in het
voorstel staan. Er is ook veel water nodig. Tevens is sprake
van bijvangst van materiaal uit de diepere ondergrond.
Verder zijn er risico's van drinkwatervervuiling. Bovendien
is er het risico van het niet voldoen aan de Kaderrichtlijn
Water. Waarschijnlijk zal het ook moeite kosten om Natura
2000 te ontzien. De discussies rond de Programmatische
Aanpak Stikstof lopen ook nog. De Mijnbouwwet geeft
lagere overheden op dit moment geen stem en de Waterwet
gaat niet dieper dan 500 meter. Dat fracken heeft ook nog
risico's ten aanzien van breuksystemen die we misschien
nog niet goed begrijpen. Via de nieuwsprogramma's komen
nou niet bepaald verhalen en beelden over Polen, Amerika,
het Verenigd Koninkrijk en Argentinië die erg vrolijk stemmen.
Belangrijkste punt is misschien nog wel de vraag of
Nederland niet domweg te dichtbevolkt is. Waar het gaat
om Boxtel en Haaren praat je wel over een gebied dat kort
geleden nog een Q-koorts voor de kiezen heeft gehad. Je
stapelt eigenlijk leed en ellende. In de Noordoostpolder
zullen de mensen moeten wennen aan de hoge windmolens. Als je daar dan ook nog gaat boren naar schaliegas,
dan is dat het stapelen van ellende. Zo zijn er meer zaken.
Nederland is gewoon te vol. Ook als er in oost-Nederland
straks tientallen goederentreinen moeten rijden door Goor,
waar de mensen nog nauwelijks bekomen zijn van de
asbestproblemen, stapel je ellende. Ik denk dat we dat niet
moeten doen. Wel zullen we constructief meedenken met
de minister, zoals hij van ons gewend is.

nut en noodzaak er niet zijn? Hoever gaat het redelijke
alternatieve onderzoek in de Plan-MER? Wat zijn de directe
en indirecte baten en lasten? Ik denk bijvoorbeeld aan
mensen in een omgeving waarin geboord wordt, die een
burn-out krijgen, niet meer productief zijn, of hun humeur
verliezen. Je kunt een soort verzamelde ellende krijgen in
regio's waar geboord zal worden.
Ten slotte: kan de Plan-MER leiden tot het afblazen van het
voornemen, of komt de structuurvisie er sowieso? Wat is
de rol van medeoverheden bij het vaststellen van de structuurvisie? Moet er niet eerst een structuurvisie over de
ondergrond worden vastgesteld?
Paul Simon zong over fifty ways to leave your lover. Er zijn
ook fifty ways to get your energy. Een daarvan is schaliegas.
Dat staat wat ons betreft vrij laag op het lijstje.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Het is Wereldmilieudag vandaag. De minister
doet privé — dat weet ik toevallig — al het beste wat je voor
het milieu kunt doen: hij eet geen vlees. Dat is prachtig. Een
vegetariër in een Hummer is milieuvriendelijker dan een
vleeseter in een Toyota Prius. Maar die milieuwinst gaat
natuurlijk wel verloren als je de deur openzet voor schaliegas. Laten wij dus even kijken wat wij kunnen doen voor
het milieu vandaag.
Jammer genoeg is al tijden duidelijk welke kant dit kabinet
op wil met het schaliegas in onze bodem. De minister gaat
voor economische winst op de korte termijn en lijkt niet te
malen om de negatieve gevolgen die schaliegaswinning
voor ons land met zich zal brengen. Die kunnen groot zijn:
risico's voor de veiligheid van ons drinkwater, aantasting
van natuurgebieden en ons landschap, aardbevingen, een
gatenkaas in de bodem vol met chemicaliën, benzeen en
zware metalen. Dat is allemaal niet misselijk. Daar komt bij
dat schaliegasboringen de energietransitie naar duurzame
energie ernstig zullen belemmeren en dus vooruitgang
zullen tegenhouden. Het leegpompen van Nederland ten
behoeve van de schatkist van het Rijk en de aandeelhouders
van Cuadrilla & Co. lijkt deze minister meer waard dan wat
ook. Omdat de achterban van de Partij van de Arbeid zich
echter wel zorgen maakt om die negatieve gevolgen, doet
de minister braaf studie na studie om de PvdA een excuus
te bieden om toch akkoord te gaan. Dat zijn schaliegasmassages. Als opmaat voor het echte fracken, worden we murw
gebeukt met rapport na rapport.
Ook deze week verscheen weer een notitie: de Conceptnotitie reikwijdte en detailniveau Plan-MER. Dat dit klinkt als
Haags jargon, is precies mijn punt in deze discussie. Ik kan
mij voorstellen dat je naar alle mogelijke manieren van
energiewinning kijkt, maar als de signalen zo duidelijk op
rood staan, vraag ik mij echt af of het niet zonde is van de
tijd, het geld en de energie die wij er met ons allen in steken,
om uit te zoeken of wij met die schaliegaswinning moeten
beginnen. Wij zouden ook vandaag kunnen concluderen:
wij doen het niet. Dat stelt de Partij voor de Dieren vandaag
voor.

Ik heb nog een paar concrete vragen tot slot. Is het zinvol
op schaliegas in te zetten? Is er eigenlijk wel een businesscase? Welk punt in de tijd kan leiden tot de conclusie dat

Helaas lijkt het erop dat het kabinet een fossiele tunnelvisie
heeft. Fracken rondom de beschermde natuurmonumenten
en de ecologische hoofdstructuur moet gewoon kunnen,
volgens het kabinet. Zones met breuklijnen worden niet

Tweede Kamer

5 juni 2014
TK 90

Schaliegas

90-9-5

uitgesloten. Zelfs boren in verstedelijkt gebied wordt een
mogelijkheid. Wensen van provincies en gemeenten om
boringen te verbieden, worden genegeerd. De economische
baten worden overschat en milieurisico's worden onderschat. De nut-en-noodzaakdiscussie over de vraag of wij
überhaupt wel moeten gaan fracken, wordt ergens diep
weggemoffeld.
Is de minister ook nog van plan om de Structuurvisie
Schaliegas, de proefboringen en/of de uiteindelijke winning
onder het regime van de Crisis- en herstelwet te scharen?
Daarmee worden milieuwaarborgen en inspraakprocedures
buitenspel gezet om controversiële projecten erdoorheen
te drukken. Ik vraag mij af wat de plannen van de minister
zijn op dit punt. Wij zagen het eerder gebeuren bij de gasopslag in de Bergermeer, waar de gemeente simpelweg
buitenspel werd gezet onder het mom van het landsbelang:
de gasrotonde die Russische gasimporten noodzakelijk
maakt. Mochten wij niet besluiten om op te houden met
die zinloze zoektocht naar de mogelijkheden van schaliegas,
dan wil ik in elk geval de toezegging van de minister dat hij
eventuele boringen niet onder de Crisis- en herstelwet zal
scharen, om in elk geval nog de schijn van een normale
inspraakprocedure overeind te houden.

De heer Leegte (VVD):
Voorzitter. Vandaag hebben wij het over aardgas, CH4. Soms
zit dat in zandsteen, dat ziet er zo uit, en soms zit dat in leisteen. De heer Smaling mag straks komen kijken hoe dat
er in detail uitziet. Leisteen heet in het Engels "shale". Soms
wordt dat slecht vertaald als "schalie". Dit zijn de weinige
harde feiten die wij vandaag hebben. Het debat vandaag
gaat dan ook over nieuwsgierigheid, over vertrouwen in
wetenschap. Het debat vandaag gaat over partijen met
geharnaste, vooringenomen stellingen en partijen die de
waarde van alternatieven en energietransitie willen onderzoeken. Het debat gaat tussen partijen die een onderzoek
willen aanvragen, maar voor de start van het onderzoek al
een conclusie hebben getrokken, en partijen die onderzoek
aanvragen en nieuwsgierig met vertrouwen in de wetenschap de resultaten van het onderzoek afwachten.
De VVD-fractie vindt dat minister Kamp een verstandig
besluit heeft genomen door onderzoeksboringen uit te
stellen en eerst nader onderzoek te doen naar de gaswinning.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Gaat het vandaag ook niet om de zorgen van mensen?
De heer Leegte (VVD):
Absoluut. Dat is ook een van de redenen waarom ik zo boos
ben over dit debat. Ik kom daar straks op terug. Wij hebben
geen enkele andere informatie dan een jaar geleden, wij
weten niets meer dan dat het onderzoek is begonnen. Wat
gaan we doen? Wij gaan hier met ons allen een debat voeren, doende alsof er al geboord gaat worden, doende alsof
we zaken weten en wij weten het niet.

zoals ik ook andere sprekers heb horen zeggen. Als je weet
dat je feitelijk niet afhankelijk bent van schaliegas, zoals ik
net in mijn betoog heb onderbouwd, waarom wil de VVDfractie daarmee dan nu zo graag vlot van start?
De heer Leegte (VVD):
Als er een brug instort in de Verenigde Staten, is dat geen
reden om een nieuwe brug in Nederland te bouwen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik hoor tot mijn verbazing de heer Leegte zeggen dat hij dit
debat overbodig vindt. Waarom heeft de VVD-fractie dan
in juni 2013 mijn verzoek om een plenair debat zo enthousiast gesteund?
De heer Leegte (VVD):
Omdat ik het goed vind dat wij hier debatten voeren. Een
keer of acht hebben wij het hierover gehad in procedurevergaderingen. Ik heb steeds gezegd: laten wij dit debat voeren
op het moment dat het onderzoeksresultaat er is, zodat wij
weten waar wij het over hebben. Mevrouw Van Tongeren
had haast en nu staan wij hier met dezelfde informatie als
anderhalf jaar geleden. Dat vind ik jammer, want dat geeft
verwarring.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Dat is geen antwoord op mijn vraag waarom de VVD-fractie
het verzoek om een debat gesteund heeft. In juni 2013 heb
ik dit debat aangevraagd naar aanleiding van het uiteenvallen van de begeleidingscommissie bij het wetenschappelijk
onderzoek. De heer Leegte zegt dat wetenschappers het
netjes volgens wetenschappelijke regels moeten doen. Als
de begeleidingscommissie zegt dat het niet netjes gebeurt,
lijkt mij dat aanleiding om hier een debat te voeren. De VVD
steunde het verzoek plenair in deze zaal. De videotapes
hiervan zijn beschikbaar. Vervolgens heeft de VVD-fractie
het achter de schermen voor elkaar gekregen om het debat
een jaar lang tegen te houden.
De heer Leegte (VVD):
Ik zou die videotapes nog een keer nakijken als ik u was.
De voorzitter:
De beelden zijn digitaal beschikbaar.
De heer Leegte (VVD):
Voor de mensen thuis: debatgemist.tweedekamer.nl.
De voorzitter:
Mijnheer Leegte, ik hou niet zo van flauwigheden in het
debat. Het woord is aan mevrouw Van Veldhoven.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik ben mevrouw Van Tongeren.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wij hebben natuurlijk al kennis kunnen nemen van een
aantal ervaringen uit het buitenland. Die zijn niet zo positief,

Tweede Kamer

Schaliegas

5 juni 2014
TK 90

90-9-6

De voorzitter:
Ik was een beetje in de war, maar …
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik probeerde nog een derde vraag te stellen, maar dat mag
niet.
De voorzitter:
Misschien kan dat op een ander moment.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Als de heer Leegte zegt dat er echt niets nieuws is, dan
wordt het tijd dat hij zijn mailbox raadpleegt. Daar zitten
namelijk een heleboel nieuwe stukken in. Ik noem de brief
van de minister. Ik noem de conceptnotitie reikwijdte en
detailniveau milieuonderzoek schaliegas, inclusief onderliggend stuk. Ik noem de brieven van de Vewin, IPO,
gemeenten. Hoe kan de heer Leegte hier nou zeggen dat
er niets nieuws is? Wij proberen hier met elkaar het debat
op een zorgvuldige manier en serieus te voeren over de
gegevens die wij willen hebben om in het najaar een eindconclusie te kunnen trekken. Houdt de heer Leegte vol dat
er niets nieuws is?
De heer Leegte (VVD):
Wat ik gezegd heb, is dat er geen nieuwe feiten zijn. Dat is
het geval. Er zijn onderzoeken gedaan. Er zijn ervaringen
in de Verenigde Staten, in Polen en in Engeland. Er is overal
ervaring opgedaan met het winnen van schaliegas. Sommige ervaringen zijn goed, sommige zijn minder goed,
sommige zijn zelfs slecht. Wij hebben in Nederland gezegd:
wij willen geen slechte voorbeelden; als wij het doen, moet
het op een goede manier kunnen. Daarvoor hebben wij
onderzoek uitgezet. Tussen het moment dat wij als Kamer
hebben gezegd dat wij onderzoek willen doen — de minister
heeft dat onderzoek uitgezet — en nu, is er geen ander
onderzoek verricht naar de Nederlandse situatie. Er zijn
brieven gekomen. Die heb ik allemaal gelezen, maar ze
bevatten geen nieuwe informatie. Dezelfde informatie
hebben wij anderhalf jaar geleden gekregen van precies
dezelfde stakeholders.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik vind het echt heel jammer om te moeten constateren dat
de heer Leegte het punt van dit debat totaal heeft gemist.
Er ligt hier een kans voor de Kamer om te voorkomen dat
wij hier in september moeten zeggen: dit onderzoek is niet
goed uitgevoerd, wij hadden deze informatie nog willen
hebben en wij hadden dit of dat erbij moeten betrekken.
Die kans moeten wij met elkaar grijpen. Daarvoor moeten
wij het debat serieus voeren. Er ligt een heel uitgebreid
voorstel van de minister voor de manier waarop hij de
milieueffectrapportage wil inrichten en voor de manier
waarop hij de economische analyse wil inrichten. Het minste
wat de heer Leegte kan doen, is serieus zeggen: het is een
feit dat dit er ligt, het is een feit dat het nieuwe informatie
is waar de Kamer zich over kan uitspreken. Ik hoop dat hij
hier in de rest van zijn betoog op terugkomt en daarmee
laat zien dat ook hij het als een feit beschouwt dat er nieuwe
stukken zijn om vandaag te bespreken.

Tweede Kamer

Schaliegas

De heer Leegte (VVD):
Het is de uitnodiging van de minister om tot 9 juli te komen
met zienswijzen op het onderzoek dat wordt gedaan. Dat
staat iedereen vrij, ook de fractie van D66. De Kamer heeft
tijd gehad om aan te geven wat voor onderzoek zij wil. Wij
hebben in het debat in de Kamer gezegd dat het onderzoek
ook moest gaan over nut en noodzaak. Dat is nieuw en dat
is relatief bijzonder in een MER-procedure. Ik roep iedereen
daartoe op. Het is het begin van de dialoog. Dat is goed,
want uit een dialoog, als mensen met elkaar spreken, leren
wij dingen en komen vanzelf feiten naar voren, die wij vervolgens op hun waarde kunnen wegen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De heer Leegte kan toch niet serieus menen dat hij vindt
dat het parlementaire werk in dit huis moet worden gedaan
via zienswijzen die wij moeten indienen op de stukken van
de minister? Dat lijkt mij een heel bijzondere invulling van
onze parlementaire taak. Mijn fractie ziet dat in ieder geval
anders.
De heer Leegte (VVD):
Dat kan zijn. Ik doe dat bij zienswijzen bij groenboeken van
Europese voorstellen en ik doe dat bij zienswijzen bij witboeken van Europese voorstellen. Parlementariërs hebben
dus allerhande mogelijkheden. D66 kan, net zoals ieder
ander, een zienswijze indienen als dit voor haar fractie een
zwaarwegend punt is.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
De heer Leegte (VVD):
Voor de VVD is het belangrijk dat alle aspecten van de
gaswinning worden onderzocht. Zonder onderzoeksresultaten blijven wij een emotionele discussie voeren, terwijl de
VVD-fractie haar beslissing juist wil kunnen baseren op
feiten. Ik zit er heel neutraal in; het kan alle kanten opgaan.
Het goede van het onderzoek is dat er een brede dialoog
tot stand komt waarbij wij zorgen en kansen met elkaar
kunnen bespreken.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik had het ook liever over de inhoud gehad. Toch moet ik
deze vraag even stellen. Waarom is de heer Leegte hier
aanwezig als hij dit debat zinloos vindt? Waarom is hij zijn
zienswijze dan niet aan het invullen?
De heer Leegte (VVD):
Ik wil hier ook graag kunnen zeggen wat ik vind en wat er
is. Ik wil graag kunnen zeggen waarom ik het een gemiste
kans vind dat wij nu een debat voeren en onszelf niet in
acht hebben kunnen nemen door dat een jaar later te doen,
of althans op het moment dat de onderzoeksresultaten er
zijn.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Dat hebt u nu gezegd, dus dan kunt u nu vertrekken.

5 juni 2014
TK 90

90-9-7

De voorzitter:
De heer Leegte mag nog twee minuten praten krachtens
de afspraken die wij hebben gemaakt. Gaat u verder met
uw betoog, mijnheer Leegte.
De heer Leegte (VVD):
Zoals wij allemaal kunnen zien, is het debat zo gepolitiseerd
dat zelfs neutrale wetenschappers in een voor- en tegenkamp worden gezet. Van de vele mensen die ik in het debat
over de gaswinning ben tegengekomen, is René Cuperus
de enige die zichzelf omschreef als een ontkenner. Een
onwetende, moet ik zeggen. Hij bekende dat hij het niet
wist, dat hij de feiten niet kent en dat hij niet weet waar hij
aan toe is. René heeft daarmee de rol van het jongetje dat
roept dat de keizer geen kleren aanheeft. Wij weten het nog
niet. Misschien is de kwaliteit van de Nederlandse kleisteenlaag niet goed genoeg. Misschien is het wel een fantastische
grondstof voor de chemische industrie en levert het veel
banen op. Misschien kan het schoon en veilig worden
gewonnen, maar misschien kan dat ook helemaal niet. Die
vragen zullen wij moeten beantwoorden en daarvoor is het
onderzoek nodig. Het is een motie van wantrouwen tegen
het onderzoek als iemand vandaag claimt te weten hoe het
zit. Hoe kun je met droge ogen een onderzoek aanvragen
en vervolgens al voor de uitvoering daarvan je conclusies
klaar hebben? Ik ben daar boos om.
Mijn zorgen liggen bij de bewoners, die hier op de tribune
zitten en het niet meer snappen. Zij zullen zich door dit soort
debatten afvragen hoe het nu echt zit met de discussie over
het gas. Mijn zorg is ook dat Nederland nooit een innovatieve economie wordt als wij tegen alles nee blijven zeggen.
Wij willen windmolens, maar wij zijn erop tegen als ze
ergens geplaatst moeten worden. Wij willen geen kernenergie, wij willen geen kolen. Wij willen wel gas, maar geen
schaliegas of gas uit Rusland. Wij willen geen biobrandstoffen maar, voorzitter, alleen op zonnepanelen blijft het licht
niet aan.
De VVD is optimistisch en nieuwsgierig. Wij willen op basis
van feiten een beslissing nemen. Wie op voorhand tegen
de resultaten van een grondig onderzoek is, had dat
onderzoek niet moeten aanvragen. In die zin snap ik de
haast van het debat, want feiten zijn lastig als ze je even
niet uitkomen. Mijn hartenkreet is dan ook dat wij onze rol
als parlementariërs serieus moeten nemen en op basis van
feiten een rationele afweging moeten maken. Het negeren
van feiten en van dat wat is, is net zo zinvol als een kat leren
blaffen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Was die opmerking speciaal voor mij? Ik wil de heer Leegte
even vragen naar zijn verantwoordelijkheid voor de inzet
van ambtenaren en het geld dat wij uitgeven aan onderzoek.
Ik zei zojuist al dat ik mij kan voorstellen dat je dat onderzoek wilt doen, maar ergens wil de VVD ook de overheid
verkleinen. Je kunt toch ergens in het proces wel zeggen:
zinloos, wij houden ermee op, als alles er voortdurend op
wijst dat het zoeken naar 100% veiligheid voor schaliegas
ongeveer hetzelfde is als kiezers €1.000 beloven in verkiezingstijd. Dat gaat gewoon niet werken en dan moet je weer
op je website zetten dat je dat misschien anders had
bedoeld.

Tweede Kamer

Schaliegas

De heer Leegte (VVD):
De kern van mijn betoog is juist dat wij dingen willen weten,
dat wij nieuwsgierig en optimistisch moeten zijn — dat
vraagt onderzoek — en dat je het resultaat van dat onderzoek afwacht. Dat brengt ons uiteindelijk verder.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat snap ik wel, maar de VVD is ook de partij die voortdurend tegen kiezers zegt dat de overheid te veel geld uitgeeft,
dat we te veel ambtenaren hebben, dat de Kamer heus wel
kleiner kan. Het is de VVD die ervoor pleit dat we ons niet
zo veel werk op de hals halen, toch? Dus dat snap ik niet.
De heer Leegte (VVD):
Het een sluit het ander niet uit. Je kunt best een kleinere
overheid hebben en toch goede onderzoeken doen.
Bovendien doet de overheid het onderzoek niet, dan doen
onafhankelijke wetenschappers. Precies dat is ook de
waarde van dergelijk onderzoek: het wordt niet gedaan door
iemand die partij is of er belang bij heeft, maar we besteden
het uit aan onafhankelijke mensen, zodat we echt weten
wat we eraan hebben. Dan komen er feiten en kunnen wij
een afweging maken. Dan kan het wel of niet, dan kan het
zus of zo. Dat staat allemaal open. Ik sta daar volstrekt
neutraal in. Het leuke van onderzoek is dat je het niet weet.

Mevrouw Klever (PVV):
Voorzitter. De discussie over schaliegas in Nederland is al
enige tijd bezig. Ondertussen gaat de minister door met de
voorbereidingen om de winning van schaliegas te onderzoeken en mogelijk te maken. Voor de duidelijkheid herhaal
ik vandaag het PVV-standpunt over de winning van schaliegas. De PVV staat voor een betrouwbare en betaalbare
energievoorziening, die kan rekenen op draagvlak onder
de bevolking. Om draagvlak te krijgen voor de winning van
schaliegas in Nederland moet de minister niet alleen overtuigend aantonen dat die winning veilig kan plaatsvinden.
Hij moet ook de zorgen van de bevolking serieus nemen.
Omdat Nederland een dichtbevolkt land is, zullen de veiligheidseisen hier hoger liggen dan in bijvoorbeeld de Verenigde Staten.
Wat ons betreft is de huidige stand van zaken dat de
minister geen draagvlak heeft onder de bevolking in de
gebieden waar mogelijk schaliegas kan worden gewonnen.
De minister stapelt onderzoek op onderzoek, maar simpele
vragen van de bevolking worden door al die onderzoeken
niet klip-en-klaar beantwoord. Wat gebeurt er als de risico's
hoger blijken te zijn dan verwacht? Hoe wordt omgegaan
met schade, verzakking of waardedaling van mijn huis? Hoe
snel en daadkrachtig grijpt de minister in als er iets misgaat?
Kortom, staat de bewoners van onder andere Boxtel en
Haaren dezelfde problematiek te wachten als we in Groningen zien? De minister zal met een antwoord moeten komen
op deze begrijpelijke vragen van de bevolking, om voldoende draagvlak te winnen voor de door dit kabinet met
steun van de PvdA gewenste schaliegaswinning.
Wij zijn ook benieuwd naar de argumenten van de minister
in de nut- en noodzaakdiscussie. Als de minister schaliegas
ziet als een mogelijkheid om energie betaalbaar te houden,
waarom is hij dan akkoord gegaan met het energieakkoord

5 juni 2014
TK 90

90-9-8

dat onze energievoorziening maar liefst 3 miljard euro per
jaar duurder maakt?
Tot slot. De ervaringen in Groningen met de conventionele
aardgaswinning maken het beeld er niet beter op. Waar we
heel lang hebben gedacht dat de risico's van conventionele
aardgaswinning beperkt en beheersbaar waren, bleek het
afgelopen jaar dat deze gedachte niet klopte. Dezelfde fout
maken met schaliegaswinning en de zorgen van de bevolking niet serieus nemen, is wat ons betreft geen optie.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Terwijl in heel Nederland wordt gewerkt aan
meer schone energie wil deze minister het aanboren van
nieuwe fossiele bronnen mogelijk maken. Hij doet alsof we
met schaliegas een stap vooruit doen, maar eigenlijk gaat
hij terug in de tijd. Fossiele energie is niet meer van deze
tijd. 170 gemeenten en negen provincies hebben zich
schaliegasvrij verklaard. Dat is niet voor niets. Naast de
vervuiling die het mogelijk met zich brengt, ligt ook het
gevaar van de carbon bubble op de loer. De minister lijkt
zich rijk te rekenen met moeilijk winbaar gas, terwijl grote
overwaardering van de mondiale olie- en gasreserves
dreigt. Investeren in hernieuwbaar is economisch en ecologisch gezien de enige verstandige keuze.
Terwijl de minister via de plangebieden al op weg is naar
schaliegaswinning in Nederland, is er nog steeds geen
onderbouwing voor nut en noodzaak van die schaliegaswinning. Sterker nog, schaliegaswinning kan de omslag naar
schone energie zelfs vertragen. In het onderzoek van CE
Delft wordt uitgegaan van een minimaal en maximaal
winningsscenario. Wat echter niet wordt meegewogen is
een scenario zonder schaliegas. Wil de minister ook dit
scenario meewegen, waarbij de investeringen naar hernieuwbare energie en naar energiebesparingen gaan?
Weegt de minister bij nut en noodzaak ook de schade voor
de agrarische exportpositie mee? Ik noem de gemeente
Noordoostpolder, Agri Valley, exporteur van pootaardappelen naar 74 landen wereldwijd. In de VS wordt voedsel uit
schaliegasgebieden al geweerd uit industrie en horeca. De
schade van schaliegas kan dus groter worden dan de baten.
Voor het plangebied lijkt de minister in de conceptnotitie
veel gebieden bij voorbaat uit te sluiten, zoals de drinkwatergebieden. Voor de ChristenUnie wordt het zoekgebied
echter wel heel ruim opgevat. Het lijkt mij voor de hand
liggen om goed te luisteren naar het advies van de waterbedrijven. Het gaat hier immers om bescherming van ons
drinkwater. Zij zetten er grote vraagtekens bij. Waarom
geldt de uitzondering alleen voor de 25 jaar-beschermingsgebieden? Waarom is gekozen voor een diepte van 1.000
meter als grens en niet voor de volledige diepte? Dit levert
grote risico's op voor milieu en volksgezondheid. Er zou bij
wijze van spreken op 1.001 meter onder de grond bij een
drinkwaterbron geboord kunnen worden. Wil de minister
ook buiten de drinkwatergebieden kijken naar de impact
op grondwater? Zelfs de boringvrije zones, ingesteld door
de provincies, worden niet bij voorbaat uitgesloten. Dit zijn
toch niet voor niets boringvrije zones? Neemt de minister
de provinciale regelgeving eigenlijk wel serieus?
De ecologische hoofdstructuur en beschermde natuurmonumenten worden niet uitgesloten van schaliegasboringen.

Tweede Kamer

Schaliegas

Waarom heeft de minister gekozen voor definitie "stedelijke
gebied" en niet "verstedelijkt gebied" of het instrument van
de rode contouren, waardoor ook dorpen zoals Lopik en
Bunnik beschermd worden?
Het boren bij breuklijnen wordt door deskundigen afgeraden. Dit zou ook bij Boxtel tot een negatief advies moeten
leiden. Cuadrilla lijkt luchtig te doen over het direct stopzetten van boringen wanneer aardbevingen worden geconstateerd. Maar is dit wel verantwoord? We weten nog weinig
van de bevingsrisico's van schaliegasboringen. Wordt ook
het Staatstoezicht op de Mijnen betrokken bij onderzoek en
toezicht op schaliegasboringen, ook om te adviseren over
de risico's op aardbevingen?
In de onderzoeksopzet lijkt een onrealistisch scenario
gekozen te zijn voor de voorbeeldwinning. Er wordt uitgegaan van dertien boorlocaties. Dit lijkt gunstig uit te pakken
voor het milieu. Bij de discussie over nut en noodzaak wordt
echter gesproken over een maximaal winningsscenario. Dit
heeft een veel groter milieu-impact, omdat het dan misschien wel om honderden boorlocaties gaat. Hanteert de
minister ook voor het onderzoek naar milieu-impact een
realistisch scenario?
Bij veel gemeenten, provincies en waterschappen leeft nog
veel onduidelijkheid over de verhouding tussen de Structuurvisie Ondergrond en de Structuurvisie Schaliegas. Het
ligt voor de hand dat de Structuurvisie Ondergrond het
kader schept voor de Structuurvisie Schaliegas. Waarom
kiest de minister dan voor afzonderlijke processen? Het valt
op dat medeoverheden en andere belanghebbenden nauw
betrokken zijn bij de Structuurvisie Ondergrond, maar
nauwelijks bij de Structuurvisie Schaliegas. Kan de minister
toezeggen dat hij medeoverheden nauw betrekt bij beide
structuurvisies?
Ik zie tot mijn spijt dat mijn tijd op is. Ik had nog een enkele
opmerking willen maken over de Mijnbouwwet. Ik hoop
dat de minister de positie van lokale overheden en waterschappen ook in de Mijnbouwwet wil opnemen.

De heer Dijkgraaf (SGP):
Mevrouw de voorzitter. Ik zag het debat op de agenda staan
en het ging net al even over de vraag of je op dit moment
dit debat moet voeren of niet. Eerlijk gezegd had ik ook nog
wel willen wachten, maar ik vond het op zich prima dat
mevrouw Van Tongeren het debat aanvroeg. We kunnen
een ding mevrouw Van Tongeren niet verwijten en dat is
dat ze geen geduld heeft, want ze heeft volgens mij een
jaar moeten wachten voordat het debat er werkelijk was.
In de tussentijd is er een hoop gebeurd.
Volgens mij is de kernvraag deze middag of wij nu genoeg
weten om een keuze te maken. Voor een aantal fracties
geldt dat, maar voor de meeste geldt dat niet. De SGP staat
hier niet principieel in. Dat is best bijzonder voor onze partij.
Wij zijn niet voor, wij zijn niet tegen. Dan zullen mensen
zeggen: dat is geen hom en geen kuit. Dat is echter niet
waar. Wij zijn erg geïnteresseerd in de vraag wat nu precies
de balans is tussen de private kosten en baten aan de ene
kant en de milieueffecten aan de andere kant. Het eerlijke
verhaal is volgens mij dat we nog veel meer gegevens nodig
hebben om dat goed in kaart te brengen, voordat we die

5 juni 2014
TK 90

90-9-9

afweging kunnen maken. Wij zijn daarin geïnteresseerd en
hebben eigenlijk twee vragen.
De eerste vraag is of we schaliegas nodig hebben. Iedereen
die naar de komende jaren kijkt, weet dat we nog tientallen
jaren fossiele brandstoffen nodig hebben. Maar de vraag
is dan welke. Je zou schaliegas dan kunnen zetten, niet
tegenover windmolens, maar tegenover kolen en Russisch
gas. Dan krijg je een heel andere afweging. Hoe ziet de
minister dat? Ziet hij schaliegas als een transitiebrandstof
naar een duurzame economie of ziet hij schaliegas als een
duurzame vorm van energieopwekking? Wat ons betreft,
is het het eerste. Zou je niet duurzame verrassingen kunnen
krijgen als je de baten van schaliegaswinning inzet voor
verduurzaming van de energievoorziening?
De heer Jan Vos (PvdA):
Heb ik het goed begrepen dat de vraag aan de minister is
of schaliegas duurzaam is of een onderdeel van de duurzame transitie?
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ja, dat is een correcte samenvatting.
De heer Jan Vos (PvdA):
Schaliegas is binnen vijf jaar op, zo hebben we vorige week
gehoord van het ECB. Dat is toch niet duurzaam?
De heer Dijkgraaf (SGP):
Dat hangt erg af van de hoeveelheid schaliegas. Dat is ook
een vraag die ik aan de minister stel. Ik probeer nu maar
meteen mijn tekst in de antwoorden te verwerken. Hoe ga
je daar precies mee om? Ik begrijp dat het er nogal van
afhangt. In sommige landen valt het tegen, in sommige
landen valt het mee. Hoe kijkt de minister daartegen aan?
Als het tegenvalt, zou het scenario van de heer Vos op
kunnen treden, als het meevalt, kun je misschien wel twintig
jaar met schaliegas doen, hoewel niet op volle sterkte,
vergeleken met aardgas. Het ligt er dus maar aan wat de
potentie is. Moeten er daarom niet op diverse locaties
proefboringen worden gedaan? Internationale ervaringen
leren namelijk dat het nogal uitmaakt wat de potentie is,
omdat het soms meevalt en soms tegenvalt.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik mag toch nog een keer? Ik heb nog maar een keer iets
gezegd.
De voorzitter:
Ik telde het anders, mijnheer Vos, maar u kijkt zo ontzettend
smekend, ik geef u die derde vraag nog.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik zal het nog eens nakijken in de Handelingen.

Tweede Kamer

Schaliegas

Schaliegas is een fossiele grondstof. Laat ik dat dan toch
maar meteen meedelen. Het is dus ook gewoon niet duurzaam. Als de heer Dijkgraaf denkt dat dat wel zo is, dan zit
hij echt helemaal verkeerd. Dat hoeft hij niet aan de minister
te vragen, dat is gewoon een feit.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Het is toch bijzonder dat de heer Vos een vraag opvat als
zou ik de mening hebben dat schaliegas wel duurzaam is.
Ik vraag juist hoe de minister dat ziet. Mijn punt is dat als
het een fossiele brandstof is — zo zie ik het ook; daar zijn
we het dus over eens — de grote vraag is of je de fossiele
brandstof schaliegas vergelijkt met een windmolen of
zonne-energie of dat zeg je: wacht even, op het traject naar
een duurzame economie, waar we overal heen willen, zullen
we duurzame brandstoffen moeten gebruiken en dan hebben we de keuze uit kolen, gas en schaliegas. Dan moeten
we die drie onderling vergelijken wat betreft hun kosten,
hun baten en hun risico's ten aanzien van het milieu. Je
moet dan niet de vergelijking maken of het duurzaam is ten
opzichte van zonne-energie en windenergie. Nee, het gaat
om de kosten en de baten ten opzichte van de andere fossiele brandstoffen. Dat is een ander vergelijkingsmodel.
Voorzitter. Wij vinden dat de nadelen en risico's beter in
beeld gebracht moeten worden. Het rapport van Witteveen+Bos was een eerste stap. TNO gaf aan dat de aardbevingsrisico's te laag zijn ingeschat en dat de afstand tot
breuklijnen bepalend is. Andere, al dan niet zelfbenoemde
experts hebben bij andere onderdelen van het rapport weer
kritische vragen gesteld. Dat is een goede zaak. Kan de
minister toezeggen dat deze vragen in de MER-procedure
niet genegeerd maar daadwerkelijk beantwoord worden?
Wat wil de minister met de MER en de structuurvisie? Eerdere brieven duidden erop dat in principe al ja gezegd is,
maar uit latere brieven blijkt dat de vraag nu open ligt. Dat
lijkt mij een betere insteek. Onderzoek van Witteveen+Bos
was, zoals gezegd, een eerste stap. Ook wordt in de MER
nog gekeken naar nut en noodzaak van schaliegas. Hakt de
minister pas knopen door als deze issues beter in beeld zijn
gebracht? Gaat de minister ook zorgen voor een nauwe
betrokkenheid van decentrale overheden en waterbedrijven,
die zich terecht grote zorgen maken? Die moeten natuurlijk
worden meegenomen in het proces, zodat hun vragen ook
in het proces een plaats krijgen.
Ik heb nog een vraag over proefboringen. Het zijn essentiële
dingen om te kijken wat de potentie is. De potentie is
essentieel als je gaat kijken wat de nettobaten zijn. Kan de
minister al een inschatting maken wat we na de proefboringen wel of niet weten? Of weten we dat echt pas achteraf?
Dat maakt natuurlijk wel uit. Er is een hoop onzekerheid —
daar ben ik mijn betoog mee begonnen — maar de grote
vraag is wat de proefboringen en allerlei onderzoeken gaan
opleveren ten opzichte van de onzekerheid die we nu hebben. Kunnen we de inschatting maken dat die onzekerheid
drastisch vermindert?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik kom ook uit een kleine fractie en heb ook niet altijd helemaal de tijd om mij overal op in te lezen. Wat verstaat de
heer Dijkgraaf onder een proefboring? Vindt hij met de
GroenLinks-fractie dat de Mijnbouwwet veranderd zou
moeten worden? Of vindt hij dat als een proefboring suc-

5 juni 2014
TK 90

90-9-10

cesvol is, het bedrijf gewoon door mag? Dat is namelijk de
stand van zaken onder de huidige Mijnbouwwet. We kennen
eigenlijk niet het fenomeen proefboring.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Nee. Ik heb net de vraag van mevrouw Van Tongeren aan
minister Kamp gehoord, mede naar aanleiding van de
aangenomen motie-Van Tongeren. Het is een heel interessante vraag. Daarop krijg ik graag eerst het antwoord van
de minister. Overal moet een wettelijke basis voor zijn,
linksom of rechtsom.

exploitatie doorgaat. De Mijnbouwwet biedt de politiek nu
eigenlijk geen gronden om geen vergunning te geven voor
de winning, als ze de proefboringen eerder heeft toegestaan. Dat betekent dat, zodra er een proefboring is gestart,
het besluit over de exploitatie, dus het gaan winnen, bij het
bedrijf op tafel ligt. Los van de vraag of de SGP proefboringen al dan niet wil — want ik begrijp dat u die nuttig vindt
— vraag ik u het volgende: vindt u ook dat die zaken zouden
moeten worden losgeknipt, dus dat wij als politiek op basis
van dergelijke informatie erover zouden moeten discussiëren of we dit wel of niet zouden moeten doen, en dat zo'n
besluit dus niet bij een bedrijf hoort?

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Het klinkt heel aannemelijk om eerst te kijken waar het gas
in Nederland zit, maar zo'n boring kost 1 à 2 miljoen. Dat
gaat een bedrijf niet doen om voor de Kamer even in kaart
te brengen of er al dan niet gas is. Op het moment dat je
dat doet, ben je al voorbij het punt om te zeggen: wij gaan
nog eens nut en noodzaak afwegen. Ik zou daar toch graag
een reactie op willen. Wat de SGP-fractie vraagt, klinkt
logisch, maar het kan eigenlijk niet onder de huidige wetgeving.

De heer Dijkgraaf (SGP):
Dank voor deze vervolgvraag, waardoor dit nog scherper
is neergezet. Mijn punt is dat het antwoord op die vraag
afhankelijk is van het antwoord van de minister op de vraag
of zo'n proefboring nodig is om een goed beeld te krijgen
van de kosten, baten en risico's. Als dat antwoord ja is,
moet die knip worden gemaakt, want vóór de proefboring
kan die afweging niet worden gemaakt. Als je de kosten,
baten en risico's van tevoren met voldoende zekerheid kunt
inschatten, is dat mogelijk.

De heer Dijkgraaf (SGP):
Het is altijd de uitdaging in de politiek om wat logisch klinkt,
daadwerkelijk werkbaar te maken. Daar gaan wij hard mee
door. Ik zie vele bedrijven allerlei boringen doen terwijl ze
niet zeker weten wat de potentie is. Dat gebeurt permanent
in deze industrie. Daar gaat heel veel geld in om. Daar zit
voor mij niet het punt. Het punt voor mij is dat er linksom
of rechtsom overal een wettelijke basis voor moet zijn. Ik
vind dat mevrouw Van Tongeren wat dat betreft een punt
heeft. Voor de rest is het aan bedrijven samen met de
overheid om na te gaan of het rendabel is om de proefboringen te doen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik wil nog even doorgaan op dit punt. Begrijp ik goed dat
de SGP zegt: overal moet een wettelijke basis voor zijn,
maar zo'n proefboring moet je los zien van een besluit over
de exploitatie en tussen die twee momenten moet er een
moment van weging zitten? Klopt dat? Je doet een proefboring — dat is een los geheel — en neemt daarna een apart
besluit over de winning. Zou de SGP het zo willen?
De heer Dijkgraaf (SGP):
Dat heeft wel mijn voorkeur. Daarom vraag ik de minister
of het klopt dat we proefboringen nodig hebben om de
potentie goed in te kunnen schatten. In andere landen zien
we immers dat de potentie, die van tevoren met modellen
was ingeschat, ná proefboringen een heel andere is, waardoor de verhouding tussen enerzijds de kosten en baten
en anderzijds de risico's voor milieu en mensen verandert.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik stelde mijn vraag precies zo, vanwege hetgeen zo-even
werd gezegd in de interruptie met mevrouw Van Tongeren
en omdat ik me afvroeg of dat helder was. De wetgeving
is nu eigenlijk zo dat, als een proefboring eenmaal is toegestaan, het aan het bedrijf is om te bepalen of het met de

Tweede Kamer

Schaliegas

Tot slot. De SGP is niet principieel voor of tegen schaliegas.
Wij pleiten voor een zorgvuldige afweging tussen baten en
lasten van schaliegas. Daarvoor is een goede, open en breed
uitgevoerde MER-procedure nodig. Daarna kunnen we een
afgewogen keuze maken.

De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter. De fractie van de Partij van de Arbeid is voor
een energietransitie naar duurzame energie. In het regeerakkoord en later in het energieakkoord hebben we verregaande, maar in Nederland breedgedragen oplossingen
neergelegd, die het aandeel van duurzame energie in onze
nationale energiemix omhoog zal brengen van ruim 4% nu
naar 14% in 2020 en 16% in 2023. De minister en dit kabinet
voeren deze agenda ambitieus en volgens de afspraak uit,
en dat is prijzenswaardig.
Wij zijn voorstander van die duurzame energie, omdat die
nodig is vanwege de uitstoot van CO2 en methaan, die onze
aarde langzaam opwarmt. Ze is nodig omdat wij geopolitiek
niet afhankelijk willen zijn van autocratische staten. Ze is
ook nodig om onze industrie, vooral onze offshore-industrie,
een consistent investeringsbeleid te bieden, dat een mondiaal concurrentievoordeel oplevert. Het gaat alleen al in
het energieakkoord om zo'n 15.000 banen. Energie van
eigen bodem en het gebruik van grondstoffen van eigen
bodem zijn voor de Partij van de Arbeid een belangrijk
aandachtspunt, zodat onze energievoorziening kostenefficiënt en met de grootst mogelijke leveringszekerheid voor
onze burgers kan worden gerealiseerd. Mijn fractie sluit
schaliegas in die energiemix niet uit, maar de winning van
schaliegas in Nederland is er in het afgelopen jaar niet
waarschijnlijker op geworden.
Wij hebben eerder helder verwoord onder welke voorwaarden het gas volgens de Partij van de Arbeid kan worden
gewonnen: de winning moet schoon en veilig, en anders
niet; en de winning moet het sluitstuk zijn van een ambitieus
en duurzaam energiebeleid en moet daardoor een maat-

5 juni 2014
TK 90

90-9-11

schappelijk draagvlak hebben. Het maatschappelijk draagvlak kalft in Nederland en in de ons omringende landen af.
In Duitsland is een algeheel verbod afgekondigd. In België
werden grote vraagtekens gezet bij nut en noodzaak. In
Engeland werd gisteren het huis van premier Cameron
afgezet door actievoerders.
De heer Smaling (SP):
Ik hoor de heer Vos zeggen dat de waarschijnlijkheid van
schaliegas in het afgelopen jaar niet groter is geworden. Ik
hoorde de heer Leegte zeggen dat er in het afgelopen jaar
helemaal geen nieuwe inzichten bij zijn gekomen. Daar zit
toch wel een behoorlijk verschil tussen. Kan de heer Vos
mij uitleggen waar dat in zit?
De heer Jan Vos (PvdA):
De vraag aan de heer Leegte zult u aan de heer Leegte
moeten stellen. Ik constateer dat de milieuministers in
Duitsland hebben besloten om geheel Duitsland tot waterwingebied te verklaren, waardoor de winning van schaliegas
in Duitsland niet zal worden toegestaan. Ik constateer dat
er een groot maatschappelijk debat in België is. En ik constateer dat er behoorlijke acties in het Verenigd Koninkrijk
zijn. Dat zijn feiten. Burgers en politieke ambtsdragers in
die landen wensen dat schaliegas niet. Die feiten representeer ik hier. Ik wilde net gaan vertellen dat, zoals u ook weet,
in Nederland ook bijna 170 gemeenten en 9 provincies
zichzelf schaliegasvrij hebben verklaard. Heel veel Nederlanders willen gewoon die chemicaliën niet, die willen niet
dat er in onze ondergrond geboord wordt. Dat is een feit.
Ik denk dat iedereen die de krant leest, dat begrijpt.
De heer Smaling (SP):
Misschien is het naïef, maar ik denk dat u als coalitiepartners toch probeert om een beetje samen op te trekken. Ik
hoor u hier nu iets heel anders zeggen dan wat ik net de
heer Leegte heb horen zeggen. Dan heb ik toch lichte hoop
dat we dit debat kunnen afsluiten met een afblaasmotie die
is ingediend door de heer Vos.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik heb eerder een motie ingediend en gezegd dat schaliegas,
wat mij betreft, onder drie voorwaarden kan worden
gewonnen. De eerste voorwaarde is dat het schoon en
veilig moet zijn. De tweede voorwaarde is dat het het sluitstuk moet zijn van een duurzaam en ambitieus energiebeleid. De derde voorwaarde is dat er daardoor in Nederland
draagvlak ontstaat. Als aan die drie voorwaarden is voldaan,
kan mijn fractie instemmen met de winning van schaliegas.
Waarom is dat belangrijk? Omdat het hier om tientallen
miljarden euro's gaat, omdat het om veel werkgelegenheid
gaat en omdat het om onze industrie gaat. Dat zijn argumenten die ook voor de achterban van de SP van belang zijn.
Die zijn voor ons land van belang. We moeten daar zorgvuldig mee omgaan. Ik heb het dan nog niet eens over de
geopolitieke situatie. We hebben gezien wat er de afgelopen
maanden op gasgebied is gebeurd. Ik wil graag dat zorgvuldig wordt bekeken wat hier aan de hand is. Daarna kunnen
we met z'n allen een afgewogen besluit nemen. Dat is waar
mijn partij voor staat.

Tweede Kamer

Schaliegas

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik probeer al ruim twee jaar het standpunt van de PvdA op
schaliegas te pakken te krijgen. Dat lukt me elke keer maar
niet. Ik dacht net een helder rijtje met toetsingscriteria te
krijgen: schoon en veilig, een sluitstuk van een ambitieus
en duurzaam energiebeleid en die twee zaken moeten
draagvlak creëren. Is dat nu de toetssteen voor de PvdA of
schaliegaswinning door mag gaan of niet?
De heer Jan Vos (PvdA):
Mevrouw Van Tongeren geeft daarmee een redelijk adequate samenvatting. Zij is van een partij die zegt: wij zijn
tegen. Mijn collega van 50PLUS/Klein verwoordde dat heel
correct toen hij vroeg: waarom gaat u eigenlijk in oktober
mee naar Amerika; wat moet u daar nog onderzoeken, want
u bent al tegen? Ik vond dat een interessante vraag. Mijn
partij wil graag dat dit onderwerp heel zorgvuldig wordt
bestudeerd. Zij heeft grote aarzelingen, zij ziet het draagvlak
afbrokkelen en vindt desalniettemin dat het om dusdanige
bedragen gaat en om een dusdanig belangrijk onderwerp
— onze energievoorziening — dat we dat heel zorgvuldig
moeten bestuderen voordat we daar een besluit over
nemen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Kan de heer Vos iets meer zeggen over het draagvlak? Hij
zei het al: er zijn 170 gemeenten en 9 provincies tegen.
Welke verhouding zou er moeten zijn? Wanneer is er wel
of geen draagvlak in de regio? Het provinciebestuur dient
een zienswijze in en zegt eigenlijk dat het niet moet
gebeuren. Het IPO komt met een aanbeveling om het niet
te doen. De waterschappen zeggen dat we het niet moeten
doen. Wat voor draagvlak moet er dan zijn bij de werkgevers
of de industrie die er wel een voorstander van zijn? Kan de
heer Vos daar meer inzicht in geven of horen we dat pas
later?
De heer Jan Vos (PvdA):
Mevrouw Van Tongeren spreekt nu voor heel veel organisaties, terwijl ik denk dat die organisaties het zelf op een
andere manier zouden verwoorden. Daarin onderscheidt
zij zich ook in haar standpunt en haar opstelling ten opzichte
van het standpunt dat ik hier inneem. Zij zegt gewoon: ik
ben tegen. Dat is legitiem. De Duitse milieuministers hebben
hetzelfde gezegd. Zij bevindt zich dus in goed gezelschap.
Maar ik ben van de Partij van de Arbeid en ik zeg: alleen als
het schoon en veilig kan, als het het sluitstuk is van een
ambitieus en duurzaam energiebeleid en als er daardoor
voldoende draagvlak is ontstaan in de Nederlandse
samenleving, zal ik schaliegaswinning in Nederland toestaan. Op dit moment is daar geen sprake van. Op dit
moment ben ik daar niet van overtuigd. Maar loop ik het
kabinet daarmee voor de voeten? Dat zoekt inderdaad een
beetje naar een muizengaatje; zover wil ik ook nog met
mevrouw Van Tongeren meegaan. Misschien loop ik het
kabinet daarmee een beetje voor de voeten. Ga ik ervoor
liggen? Nee, op dit moment niet. Ik vind dat we het zorgvuldig moeten bestuderen en de mogelijkheid open moeten
houden.

5 juni 2014
TK 90

90-9-12

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik hoorde de heer Vos van de PvdA aangeven dat hij belang
hecht aan het bedrijfsleven. Er is bijvoorbeeld een heel
aantal bedrijven in Brabant die juist aangeven dat zij heel
veel moeite hebben met de schaliegaswinning, omdat
daarmee het drinkwater in gevaar wordt gebracht. Hoe kijkt
de heer Vos van de PvdA daartegen aan?
De heer Jan Vos (PvdA):
Het drinkwater is een heel belangrijk onderwerp bij schaliegaswinning. Met de kwaliteit en de veiligheid van het
drinkwater mag natuurlijk geen enkel onaanvaardbaar risico
worden genomen. Mijn fractie overweegt zelfs een motie
op dit punt, waar ik later nog op zal terugkomen, om te kijken hoe wij dit echt volledig zeker kunnen stellen. Dat
drinkwater moet gegarandeerd worden.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dat is goed om te horen, want wij zouden het heel jammer
vinden als er grote en ook mooie bedrijven zouden vertrekken uit Brabant en misschien wel helemaal uit ons land en
dat dit werkgelegenheid zou kosten. Aan de andere kant
creëer je misschien werkgelegenheid. Wij vinden het
belangrijk dat daar heel goed naar wordt gekeken en dat je
niet het kind met het badwater weggooit. De PvdA vindt
dat dus net zo?
De heer Jan Vos (PvdA):
Ja, dat zijn uw woorden. Ik heb al gezegd wat ik ervan vind.
De drinkwatervoorziening in Nederland moet gewoon veilig
zijn en gegarandeerd worden. Drinkwaterwingebieden en
beschermingsgebieden worden uitgesloten, net als overigens Natura 2000-gebieden en de grote wateren, maar
winning onder deze gebieden, dieper dan 1.000 meter,
wordt dan weer niet uitgesloten. Dat is dan ook mijn vraag
aan het kabinet: kunt u verzekeren dat daarmee ons drinkwater veilig is? We weten dat die boorputten in Nederland
goed gecementeerd worden en dat daar in principe de juiste
veiligheidsmaatregelen worden genomen, maar we hebben
ook gezien dat het in andere landen wel eens mis is gegaan.
Heeft de minister hiernaar voldoende onderzoek gedaan?
Heeft hij hiervoor voldoende aandacht? Is dit misschien iets
wat wij in de toekomst nog eens goed zouden moeten
bekijken?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik hoor de PvdA twee dingen zeggen, aan de ene kant dat
het draagvlak voor schaliegas afbrokkelt en aan de andere
kant dat er voor de PvdA voldoende draagvlak moet zijn.
In mijn oren komt dat een beetje tegenstrijdig over. Kan de
PvdA nu heel helder aangeven wanneer er voldoende
draagvlak is?
De heer Jan Vos (PvdA):
Als de winning van schaliegas inderdaad schoon en veilig
zou kunnen plaatsvinden, als dat onderdeel is van een
ambitieus en duurzaam energiebeleid, dan kan er sprake
zijn van voldoende draagvlak. Dat zal dan op zekere wijze
ook ontstaan in de samenleving omdat mensen zich, als
dat zo is, ervan kunnen vergewissen dat dit op een goede
manier gebeurt. Als dat niet zo is, zullen mensen ertegen

Tweede Kamer

Schaliegas

in opstand komen. Dat is ook wat je nu overal ziet, omdat
mensen daar niet van overtuigd zijn. Ik ben daar ook niet
van overtuigd.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
In de loop van de tijd worden steeds meer zaken bekend
rondom de winning van schaliegas. Het vertrouwen en het
draagvlak voor schaliegas brokkelt af. Hoe kan de PvdA nu
dan toch zeggen: we gaan gewoon stappen verder zetten
en dan zal dat vertrouwen vanzelf wel weer toenemen? Ik
zie dat nog niet helemaal. Ik heb het gevoel dat we met de
stappen die deze minister zet eigenlijk de verkeerde volgorde kiezen. We gaan eerst het traject inzetten richting een
structuurvisie, waarmee schaliegas mogelijk wordt gemaakt,
en pas daarna gaan we nog eens een discussie voeren over
draagvlak, nut en noodzaak. Ik hoor de PvdA dat ook een
beetje zeggen. Hoe kan dat?
De heer Jan Vos (PvdA):
U vat mij nu samen zoals ik het niet heb verwoord. Ik heb
hier gezegd dat ik constateer dat in Nederland en in de ons
omringende landen het draagvlak voor de winning van
schaliegas afneemt. Ik zie dat het kabinet in zekere zin op
zoek is naar een muizengaatje om die winning alsnog
mogelijk te maken. Ik heb daar begrip voor, want het gaat
om grote economische belangen. Het gaat om energiepolitiek, waarvan wij heel recent nog hebben gezien, aan de
wijze waarop Rusland omgaat met de levering van zijn gas,
dat het heel belangrijk kan zijn, zelfs in situaties van oorlog
en vrede. Dus ik vind dat daar heel goed naar moet worden
gekeken en dat er een heel zorgvuldige afweging moet
plaatsvinden. Maar ik constateer ook, blijkbaar met u, dat
heel veel mensen in Nederland en in de ons omringende
landen dat schaliegas gewoon niet willen, dat het draagvlak
dus afbrokkelt en dat de kans dat we daadwerkelijk schaliegas gaan winnen het afgelopen jaar niet is toegenomen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik hoor in het betoog van de heer Vos duidelijk dat hij ook
vindt dat er een goede discussie over nut en noodzaak moet
worden gevoerd wanneer wij de feiten hebben. Is hij het
dan ook met D66 eens dat we moeten zorgen dat de knip
er echt komt tussen de opsporingsvergunning en de winningsvergunning? Dan creëren we ook voor onszelf de tijd
om die discussie te voeren op basis van de gegevens die
uit een eventuele proefboring zouden komen, als wij daartoe
zouden besluiten op basis van de discussie die wij in het
najaar voeren. Is hij het ermee eens dat die knip er in ieder
geval moet zijn?
De heer Jan Vos (PvdA):
Op die vraag wil ik graag in tweede termijn terugkomen. Ik
wacht even de antwoorden van het kabinet af op de vragen
die ik in deze eerste termijn heb gesteld en nog zal stellen.
Als ik het plaatje helemaal compleet heb, kom ik graag nog
even terug op dit punt.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Dat is prima.

5 juni 2014
TK 90

90-9-13

De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter. Ik dank de minister voor de nota reikwijdte en
detailniveau, waarin de contouren worden geschetst van
het Plan-MER, het milieuonderzoek voor de Structuurvisie
Schaliegas. Dat is inderdaad Haags jargon. Ik zit hier nu
twee jaar, maar ik moest echt even vijf minuten studeren
op de tijdlijn voordat ik begreep hoe het allemaal in elkaar
zat. Het is dus begrijpelijk als de publieke tribune het niet
in één keer in de gaten had. Kamerleden begrepen het ook
niet meteen. Uiteindelijk is het heel begrijpelijk en zorgvuldig verwoord door de minister. Ik dank hem daarvoor.
Een aantal gebieden worden uitgesloten. We hebben ze al
genoemd: de drinkwaterwingebieden, de beschermingsgebieden maar ook de Natura 2000-gebieden en het stedelijk
gebied. Maar als ik die plaatjes over elkaar heen leg en bijvoorbeeld kijk naar Boxtel of de Noordoostpolder, waar ik
ben geweest, zie ik dat zowel in Boxtel als in de Noordoostpolder nog steeds schaliegas zou kunnen worden gewonnen
met de huidige uitsluitingsgronden. Is die constatering van
mij correct? Is de minister het met mij eens dat we nog niet
helemaal zijn waar we moeten zijn?
Ik ben in Boxtel geweest. Daar zouden we gaan boren naast
een heel groot datacenter van de Rabobank. De Rabobank
heeft geklaagd en ik denk dat die klacht wel een beetje
terecht is, gezien de risico's op een aardbeving. Het gaat
om relatief kleine aardbevingen, maar in andere landen is
gebleken dat die aardbevingen er wel degelijk zijn. Ik denk
dat terecht wordt bekeken of we het wel naast dat datacenter van de Rabobank moeten doen. In de Noordoostpolder
is het nog iets erger. Daar zouden we gaan boren naast een
gebied van Natuurmonumenten. Willen we dat dan? Ik ben
daar niet buitengewoon enthousiast over. Heb ik het allemaal correct begrepen?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Maakt de heer Vos zich met D66 ook zorgen over de periode
van het boren zelf? Sommige bedrijven zijn heel erg
gevoelig voor trillingen. Weet de heer Vos al voldoende of
vraagt hij zich net als D66 af of er ook in de periode van het
boren zelf — het zal tweeënhalve maand of misschien wel
langer in beslag nemen — trillingen kunnen ontstaan die
tot schade kunnen leiden bij bedrijven? Zou hij het nuttig
vinden als de minister die vraag beantwoordt?
De heer Jan Vos (PvdA):
Dat is eigenlijk wel duidelijk. Bij schaliegas is het anders
dan bij conventioneel gas. Bij conventioneel gas haal je het
gas uit de grond. Dan zet die grond zich opnieuw. Daardoor
ontstaan op termijn, met een grote vertraging, aardbevingen, waarvan niet goed is in te schatten hoe sterk ze zijn.
Bij de winning van schaliegas wordt de beving geïnduceerd
door het boren zelf. Die houdt per direct op als je stopt met
boren. De termijn van het boren is dus niet zo relevant.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Misschien heb ik mijn vraag niet duidelijk geformuleerd.
Elke boring duurt per locatie, per put ongeveer twee
maanden tot tweeënhalve maand. Dat is dus tweeënhalve
maand trillingen van boringen. Er kunnen bedrijven zijn
waarop trillingen effect hebben. Ik denk bijvoorbeeld aan
datacenters. De trillingen van het boren zelf zouden al effect

Tweede Kamer

Schaliegas

kunnen hebben op hun locatie. Vindt de heer Vos ook dat
dit zorgvuldig moet worden onderzocht wanneer eventueel
een besluit zou worden genomen over boren?
De heer Jan Vos (PvdA):
Dat is precies wat ik heb gezegd. Ik ben in Boxtel geweest.
Als je daar dat datacenter ziet staan, vraag je je af: moet
hier naast het datacenter geboord worden? Gelet op de
criteria die zijn geformuleerd in de notitie, zou dat mogelijk
zijn, althans als ik die notitie goed heb gelezen. Ik denk dat
we er toch nog niet helemaal zijn. Die twee voorbeeldlocaties heb ik getoetst aan al het papier dat nu op tafel ligt.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De heer Vos vraagt in mijn ogen terecht naar een aantal
verschillende situaties bovengronds die effect zouden
kunnen hebben op schaliegaswinning. Hoe kijkt de heer
Vos aan tegen de ondergrond? Is het handig om één blik
te werpen op de ondergrond die alleen is gericht op schaliegas, terwijl een ander departement, Infrastructuur en
Milieu, bezig is met een totale blik en een totale afweging
van alles en nog wat in de ondergrond? Voordat ik in de
Kamer zat, dacht ik: die ondergrond is voornamelijk
ondergrond. Maar daar zit ongelofelijk veel in in Nederland.
Er moet ook heel veel in, maar we willen er ook nog wat
uithalen. Zou het niet voor de hand liggen om in één keer
al die wensen, belangen, mogelijkheden en onmogelijkheden met betrekking tot die ondergrond af te wegen?
De heer Jan Vos (PvdA):
Er is gekozen voor een pad om nu eerst te kijken naar de
Structuurvisie Schaliegas en die dan te betrekken bij de
Structuurvisie Ondergrond. Ik heb daarbij geen overwegende bezwaren.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De heer Vos zei net dat ambitieus duurzaam energiebeleid
een van de toetsstenen was. Behalve het winnen van
schaliegas — dit is een eindige fossiele bron en onze partijen delen de problemen daarmee — heb je ook geothermie. Dit is een schone bron van permanente warmte. Als
je eenmaal, bijvoorbeeld, half Brabant hebt voorzien van
vloerverwarming op 4 kilometer diepte door al die buizen
en fracken, dan sluit dat uit dat je daar nog geothermietoepassingen kan hebben. Geothermie wordt waarschijnlijk
pas afgewogen bij de algemene bodem en dan hebben wij
nu al besloten waar de schaliegaswinning komt. Hoe kijkt
de PvdA daar tegenaan?
De heer Jan Vos (PvdA):
Mijn fractie is een groot voorstander van geothermie.
Hiermee wordt ook geëxperimenteerd. In de SDE-plusregeling wordt geothermie ook gesubsidieerd. Dit kabinet heeft
daarvoor grote bedragen beschikbaar gesteld. Ik ben daar
erg blij mee. Tegen iedereen die in Brabant geothermische
warmte wil gaan winnen, zeg ik: gaat uw gang. Iedereen
die schaliegas wil gaan winnen, vindt mij op zijn pad. Ik
denk dat wij eigenlijk dezelfde mening hebben.
Waarom is de ehs niet uitgesloten door het kabinet? Daarvoor moet je toch heel goede argumenten hebben? Waarom

5 juni 2014
TK 90

90-9-14

is de 1.000-metergrens gekozen? Is die niet een beetje
arbitrair? De Commissie voor de m.e.r. wijst er in de structuurvisie onder nut en noodzaak op dat de winning van
schaliegas zou moeten worden toegelicht. Problematisch
is dan wel dat zolang er geen proefboringen zijn verricht,
er geen zicht is op de winbare reserves schaliegas in de
Nederlandse bodem. Hoe kijkt de minister hier tegenaan?
De Commissie voor de m.e.r. adviseert ook om brede participatie toe te passen. Hoe kijkt de minister daartegenaan?
Een structuurvisie biedt geen doorzettingsmacht, maar dit
zou met een AMvB geregeld kunnen worden. Is de minister
van plan een AMvB op te stellen? Tot slot geeft de minister
aan dat hij bij de beoordeling van vergunningaanvragen
voor proefboringen decentrale overheden zal betrekken.
Die overheden willen dat in grote mate niet. Hoe ziet de
minister dan de winning tot stand komen?
Mijn fractie zal de winning van schaliegas in Nederland
alleen toestaan als dat schoon en veilig kan.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De Partij van de Arbeid merkte zojuist op dat doorzettingsmacht alleen maar per AMvB kan en vroeg of de minister
van plan is een AMvB op te stellen. Vindt de PvdA dat de
minister een AMvB moet opstellen om doorzettingsmacht
te creëren?
De heer Jan Vos (PvdA):
Er is sprake van een paradox in het zoeken naar het
gevraagde lokale draagvlak, ook door het Rathenau Instituut. Enerzijds is er de wijze waarop de minister erover
schrijft in zijn stukken en anderzijds is er het feit dat 165
gemeenten en 9 provincies hebben gezegd dat zij dat niet
willen. Ik zou graag een toelichting van de minister horen
op deze paradox. Daarbij hoort dan mijn vraag of hij van
plan is door middel van een AMvB iets anders te gaan doen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De paradox is iedereen helder en daarom stel ik ook de
vraag aan de heer Vos. Vindt hij dat er een AMvB moet
komen om doorzettingsmacht te creëren?
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik denk dat het belangrijk is dat er lokaal draagvlak is voor
de winning van schaliegas. Dit draagvlak moet ontstaan
doordat wij ervan overtuigd kunnen zijn dat het schoon en
veilig gebeurt en dat de schaliegaswinning het sluitstuk is
van een ambitieus energietransitiebeleid.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Het staat de heer Vos natuurlijk vrij om geen antwood te
geven op onze vragen. Ik ben nog steeds zoekende naar
het standpunt van de PvdA. Het was net iets duidelijker,
maar bij de uitsmijter kreeg ik weer een verdrietig gevoel.
Kan de heer Vos mij één activiteit in Nederland noemen
waarvoor de regering toestemming geeft die niet schoon
en niet veilig zou zijn?

Tweede Kamer

Schaliegas

De heer Jan Vos (PvdA):
Het gaat om de winning van schaliegas. Wij winnen dit op
dit moment nog niet in Nederland. Het is onduidelijk wat
de gevolgen van schaliegas zijn voor de ondergrond en
daarom discussiëren wij hierover met elkaar. Er zijn risico's
met betrekking tot chemicaliën die ons grondwater kunnen
vervuilen. Er zijn risico's op het gebied van aardbevingen.
Mijn collega van de SP wees er heel terecht op dat het
grootste risico in Nederland natuurlijk is dat wij met al die
boortorens gaan treden in een heel dichtbevolkt gebied. In
Duitsland was dat de belangrijkste afweging om het niet te
willen. Het geeft heel veel overlast voor mensen. Dit zijn
allemaal zaken die heel goed bestudeerd moeten worden.
Daarom spreken wij er hier met elkaar over en daarom
hebben wij dit heel zorgvuldige besluitvormingstraject met
al die notities. Ik complimenteer het kabinet met die zorgvuldigheid. Ik denk dat het een heel belangrijk onderwerp
is waarover wij vandaag debatteren, mede op verzoek van
GroenLinks en met mijn instemming. Ik denk dat dit heel
goed is. Ik denk ook dat het goed is om er niet tegen te zijn
totdat alle argumenten op een rij staan en vervolgens
gezamenlijk een besluit te nemen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik probeerde te zeggen dat in Nederland zeggen dat een
activiteit schoon en veilig moet, in mijn ogen een betekenisloos cliché is. Het kabinet heeft toch niet een tijdje overwogen dat iets best onveilig en vuil mocht, maar dat het
dankzij een interventie van de PvdA is gaan denken: vooruit,
deze keer doen we het maar schoon en veilig? Het is toch
gewoon een inhoudsloos cliché?
De heer Jan Vos (PvdA):
Het is een inhoudsloos cliché om te zeggen dat je tegen
bent voordat je de stukken goed hebt gelezen. Het is een
nog veel groter inhoudsloos cliché om vervolgens naar de
Verenigde Staten op studiereis te gaan. Ik begrijp echt niet
wat u daar gaat doen!
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Dit is echt uitlokking.
De voorzitter:
Ik zie niet in dat dit uitlokking is.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik wil nog een vraag stellen naar aanleiding van het tot twee
maal toe …
De voorzitter:
Ik snap wel dat u nog steeds een vraag wilt stellen, maar
volgens mij hebt u dat reeds diverse keren aan de heer Vos
gedaan. U bent het niet met elkaar eens.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik heb nog niets kunnen zeggen over de studiereis en
waarom ik het belangrijk vind om naar de Verenigde Staten
te gaan.

5 juni 2014
TK 90

90-9-15

De voorzitter:
Dat kunt u in de tweede termijn doen. Daarin hebben we
ook nog spreektijd.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Dat gaat natuurlijk niet lukken met het voorlezen van moties.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Smaling.
De heer Smaling (SP):
Voorzitter. Ik zit ook nog een beetje te zoeken. Ik denk dat
de heer Vos in zijn vorige leven een kameleon was, want
het voor- en tegengevoel gaat zo'n beetje door zijn bijdrage
heen. Hij sluit Boxtel uit op basis van het datanetwerk van
Rabo en de Noordoostpolder ook. Straks doet Schokland
zijn naam nog eer aan. Dat willen we allemaal niet. Wat
blijft er over als je alle uitsluitingsgronden die de heer Vos
te berde brengt, optelt? Is de heer Vos hier zijn eigen muizengaatje aan het creëren?
De heer Jan Vos (PvdA):
U geeft eigenlijk heel goed weer hoe de situatie in elkaar
zit. U zegt dat ik zoek. Natuurlijk zoeken wij! Wij zoeken hier
allemaal. Het doel van het traject dat wij met elkaar doorlopen is het inwinnen van informatie met het oog op een
zorgvuldige afweging. Daarom zijn we inderdaad zoekende.
Ik zeg dat ik zie dat het kabinet een muizengaatje zoekt en
dat meen ik. Zoals ik tijdens het debat in verschillende
bewoordingen heb aangegeven, zie ik niet veel redenen
om over te gaan tot het winnen van schaliegas. Op dit
moment stemt mijn fractie daarmee niet in. Als het kabinet
door wil gaan en een zorgvuldige afweging wil maken,
steun ik het, gezien de grote economische en geopolitieke
belangen die hiermee gediend zijn.
De heer Smaling (SP):
Het klinkt verstandig, maar ik heb nog steeds de indruk dat
de heer Vos een wit voetje bij iedereen in deze zaal probeert
te halen door zijn betoog zo te larderen met voors en
tegens. Hij vindt schaliegas belangrijk voor de economie
en voor zijn achterban. Even later vindt hij het onwenselijk
en is eigenlijk geen vierkante meter in Nederland geschikt
om te boren. Ik blijf dus in vertwijfeling over het standpunt
van de PvdA ondanks het feit dat het betoog van de heer
Vos inhoudelijk helemaal niet zo verkeerd is.

dat aan onze energiebehoeften voldoet. Per slot van rekening kunnen we de mensen niet in de kou laten staan.
50PLUS heeft vaker aangegeven zeer kritisch te staan
tegenover de winning van schaliegas. In Boxtel hebben we
ook meegedaan met de acties. De reden van onze kritische
houding is dat we vanwege onze verantwoordelijkheid voor
de volgende generaties geen nadelige, onomkeerbare
maatregelen willen nemen. Aan de andere kant is het de
vraag of dit debat niet te vroeg is, want er loopt natuurlijk
een aantal zaken vooral betreffende de concept-NRD, dus
het traject rondom de milieueffectrapportage. De nut- en
noodzaakdiscussie is nodig. Zij moet ook gevoerd worden
op basis van de wetenschap dat het milieutechnisch
mogelijk is. De procedure waarin mensen hun mening
kunnen geven, loopt nog tot 1 juli. In ambtelijke taal heet
dit een zienswijze.
Bovendien maken wij zelf in oktober nog een studiereis om
de effecten en de mogelijkheden te bekijken. Wij gaan
daarbij zowel met voor- als met tegenstanders praten. Dan
proberen wij antwoord te krijgen op de vraag wat dit betekent en wellicht kunnen wij daar conclusies aan verbinden.
Voor ons is eigenlijk maar één ding belangrijk. We moeten
zorgen dat wij niet in een fuik terechtkomen waar wij niet
meer uit kunnen komen. Onze vraag aan de minister is dan
ook of er in het hele traject geen onomkeerbare beslissingen
worden genomen.
De voorzitter:
De minister heeft aangegeven dat hij niet veel tijd nodig
heeft om zijn antwoord voor te bereiden. Ik schors de vergadering even.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering en geef het woord aan de
minister van Economische Zaken voor zijn beantwoording
in eerste termijn.

Minister Kamp:
Voorzitter. Ik weet dat ik mijn laatste restje krediet bij
mevrouw Ouwehand verspeel, maar ik ben na zes jaar
vegetariërschap weer wat gevarieerder gaan eten. Ze kan
gelukkig nog lachen, dat is een geruststelling.

De heer Klein (50PLUS/Klein):
Voorzitter. Uitgangspunt moet het realiseren van een
duurzaam en schoon energiebeleid zijn met een aanbod

Als kabinet en parlement hebben wij veel en grote verantwoordelijkheden. Wij moeten namelijk opkomen voor het
algemeen belang. Wij hebben de pretentie — misschien
kan ik beter zeggen: de durf — om op te komen voor het
algemeen belang. Dat betekent dat wij voortdurend keuzes
moeten maken. Een van de verantwoordelijkheden die wij
hebben, is dat wij moeten zorgen dat de levering van
energie in ons land verzekerd is. Dat gaat in het bijzonder
om gas en elektriciteit, maar ook om olie. Het is een grote
verantwoordelijkheid: het spreekt absoluut niet vanzelf,
want er kan rondom energie van alles gebeuren. Aan ons
is die verantwoordelijkheid toevertrouwd. Wij moeten
ervoor zorgen dat de burgers in ons land in bijna alle
omstandigheden gebruik kunnen maken van energie en
dat zij energie tot hun beschikking hebben.

Tweede Kamer

5 juni 2014
TK 90

De heer Jan Vos (PvdA):
Hartelijk dank voor de steun van de SP voor mijn betoog.
De voorzitter:
Als laatste spreker in de eerste termijn van de Kamer geef
ik het woord aan de heer Klein van de 50PLUS/Klein-fractie.

Schaliegas

90-9-16

Een belangrijke bron van energie voor de burgers is aardgas. De heer Leegte zei het al: gas is gewoon gas. Het maakt
eigenlijk niet uit of het nu in poreus gesteente zit of in vaster
gesteente, zoals schaliegesteente. Gas is belangrijk voor
alle inwoners van ons land. 98% van de huishoudens
gebruikt gas voor verwarming en/of koken. Het is een heel
grote verantwoordelijkheid die wij moeten dragen. Ik vind
dat wij deze verantwoordelijkheid niet kunnen waarmaken
als we maar categorisch nee blijven zeggen tegen alle
concreet wordende ontwikkelingen op energiegebied. We
zijn tegen windmolens, want windmolens zijn lelijk en
mensen willen ze niet in hun achtertuin. Windmolens op
zee zijn te duur, dus daar zijn we ook tegen. We zijn tegen
kernenergie, want dat vinden we te gevaarlijk. Kolen zijn te
vervuilend, daar zijn we tegen. Van gas uit Rusland willen
we niet afhankelijk zijn, dus daar zijn we tegen. We zijn
tegen de levering van olie door Saoedi-Arabië. Er wordt
zelfs actief geprobeerd om de relatie met deze staat te verstoren. We zijn tegen aardgas uit Groningen, omdat de
mensen in Groningen met aardbevingen te maken hebben.
Op allerlei onderdelen kunnen wij iedere keer nee zeggen.
Maar als we dat doen, negeren we onze verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat mensen in Nederland in alle
omstandigheden de beschikking houden over aardgas. We
zullen ook daar weer keuzes moeten maken en steeds
moeten kijken wat de voor- en nadelen zijn, hoe we die
inschatten en welke beslissingen we nemen over olie uit
het Midden-Oosten, gas uit Rusland, gas uit Rusland onder
de Noordpool, kolen uit Colombia, toch doorgaan met de
gaswinning in Groningen, de kerncentrale in Borssele
openhouden, windmolens plaatsen op land ondanks het
verzet, en windmolens plaatsen op zee ondanks de hoge
kosten. Iedere keer moeten wij een zorgvuldige afweging
maken.
Ik ben blij dat de Kamer de zaak niet te zeer onder druk zet.
De Kamer is samen met mij bezig geweest om een reeks
zorgvuldige onderzoeken te doen en daarna een besluit te
nemen over Groningen, omdat daar het aardbevingsrisico
speelde. Daar zat dus echt forse druk achter. Voor het besluit
over schaliegas hebben we wat meer tijd. De tijd die de
Kamer mij de gelegenheid heeft gegeven om mijn werk te
doen, alvorens zij het debat erover voert, laat zien dat de
Kamer de nodige rust heeft betracht.
De ene woordvoerder is wat neutraler dan de andere. Persoonlijk voel ik mij het meest aangesproken door de heer
Leegte. Hij zegt dat hij er neutraal in staat en afwacht hoe
de afweging uitpakt. Het kan zijn dat het positief is en het
kan zijn dat het negatief is. Zo zit ik er ook in. Ik werk absoluut niet toe naar een positief besluit over schaliegaswinning, maar ik wil het graag goed bekijken. Ik wil de vooren nadelen op een rijtje zien. Dan kan het een ja of een nee
worden. Die neutrale houding van de heer Leegte spreekt
mij het meeste aan. Anderen, zoals de heer Smaling, de
heer Vos, mevrouw Mulder en anderen, hebben, allemaal
met een verschillende toonzetting, de bezwaren, de nadelen
en het verzet geschetst dat er is bij veel mensen in het land,
maar ze geven toch ruimte om een aantal onderzoeken te
gaan doen en daarna op een geordende manier een besluit
te nemen. Ik stel dat zeer op prijs. Ik denk ook dat de Kamer
op deze wijze de verantwoordelijkheid waarmaakt die ze
heeft ten opzichte van de inwoners in ons land wat betreft
de zekerheid van hun energielevering.

Tweede Kamer

Schaliegas

Ik denk ook dat als wij beslissingen willen nemen over zoiets
belangrijks als die schaliegaswinning, we moeten zorgen
dat we voldoende informatie hebben. Het gaat namelijk
niet om niks. Ik hoorde de heer Vos zeggen dat het om vijf
jaar gas gaat. Laten we dat even bekijken. We verbruiken
3
in Nederland per jaar 40 miljard m gas. De ruwe schattingen op dit moment van mogelijke schaliegashoeveelheden
in de Nederlandse bodem, lopen uiteen van 200 tot 500
3
3
miljard m . Als het 500 miljard m is, is dat nogal wat, ver3
geleken met die 40 miljard m . Maar ook als je op het
minimum zou gaan zitten, die 200 miljard, is dat van substantiële betekenis. Dat geldt ook voor de opbrengsten. Een
kubieke meter gas levert ongeveer €0,25 op. De kosten van
schaliegas worden, op basis van ervaringen in het buitenland, geschat op zo'n €0,12. Je houdt dan dus €0,13 over.
65% daarvan, ofte wel €0,09 is de opbrengst voor de Staat.
Als je dat met 200 miljard vermenigvuldigt, praat je over
18 miljard euro. Dat is toch geld dat je dan niet via belastingen hoeft binnen te halen of dat je niet hoeft bij te lenen.
Als je keuzes maakt, is dat iets waar je rekening mee moet
houden. Dus zowel de hoeveelheid als het geld zijn substantieel, zelfs als je uitgaat van die minimumhoeveelheid.
Ik denk dan ook dat het goed is om hier een goed voorbereide beslissing over te nemen. Daar hoort bij dat je een
aantal onderzoeken doet. Dat is ook precies wat we nu aan
het doen zijn, waar ik al mee begonnen ben en waar ik graag
nog enige tijd mee door wil gaan. Ik wil kwalitatief hoogwaardige informatie vergaren, op grond waarvan ikzelf en
het kabinet een standpunt in kunnen nemen en waar ik hier
in de Kamer over kan praten om te zien of daar voldoende
draagvlak voor is. Natuurlijk, voordat het kabinet een
standpunt inneemt, zal er nog heel veel moeten worden
gedaan aan overleg met alle betrokkenen. Daar zal ik zo
nader op ingaan.
Prioriteit voor het kabinet is, zoals de heer Vos en anderen
ook zeiden — mevrouw Van Tongeren benadrukte dat ook
sterk — de hernieuwbare energie. Wij willen forse groei
van de hernieuwbare energie. Wij zijn zeer ambitieus, zegt
het Planbureau voor de Leefomgeving. Wij halen alles eruit
wat erin zit. We hebben een energieakkoord en hopen in
het jaar 2023 tot 16% hernieuwbare energie te kunnen
komen. Dan houden we echter nog wel 84% niet-hernieuwbare energie over in dat jaar 2023. Dat zal ook in de jaren
daarna nog een tijd doorgaan. Wij hebben dus voor die
leveringszekerheid voor de Nederlandse bevolking fossiele
energiedragers nodig. Als ik al die fossiele energiedragers
bezie die er zijn — bruinkool, steenkool, gas, olie — is de
minst schadelijke daarvan gas. Als het mogelijk is om op
een verantwoorde manier behalve het aardgas in Nederland
ook het schaliegas te winnen, zou dat een rol kunnen spelen
in de overgang die we uiteindelijk moeten maken naar
geheel afhankelijk zijn van hernieuwbare energie. Een vorm
van gas die daarbij dan in beeld is, is schaliegas.
De heer Dijkgraaf zei dat je dat schaliegas misschien niet
af moet zetten tegen de hernieuwbare energie, maar tegen
bijvoorbeeld gas uit Noorwegen of lng uit Rusland of lng
uit Qatar. Zo is het natuurlijk precies. Wij zullen zo snel
mogelijk, zo veel mogelijk duurzame energie moeten hebben. Daarnaast zijn we van fossiele energiedragers afhankelijk. Gas is daar een belangrijk onderdeel van. Als we op
een verantwoorde manier schaliegas zouden kunnen
gebruiken — ik weet niet of dat kan — dan hebben we

5 juni 2014
TK 90

90-9-17

minder gas uit Rusland en Qatar nodig. Die afweging maken
we.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De opbouw van het betoog van de minister is logisch. Zo
hebben we het al vaker gehoord. De grote vraag is echter
of de minister zegt dat we, als we schaliegas gaan winnen,
dat schaliegas absoluut niet gaan exporteren omdat we het
nodig hebben om de Nederlandse huishoudens van gas te
voorzien zodat we de huizen kunnen verwarmen en de
aardappels gaar krijgen.
Minister Kamp:
Ik voorzie geen export van schaliegas. Ik denk dat we vanaf
2025 netto-importeur worden van gas. Als we dan nog gas
overhebben in Groningen, we nog gas op de Noordzee en
in kleine velden in Nederland hebben en we eventueel
schaliegas hebben dat gewonnen kan worden, dan is dat
gas nodig voor binnenlandse consumptie.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Als de minister zich dan zo'n zorgen maakt over het gas in
de periode 2025-2035, waarom exporteren we op dit
moment dan meer dan de helft van het gas dat in Nederland
gewonnen wordt? Waarom is de minister niet met volle
kracht bezig om ervoor te zorgen dat die exporten zo snel
mogelijk afnemen, dat we het gas dat we in Nederland
hebben, gebruiken voor eigen consumptie en om in
Nederland de aardappels gaar en de huizen warm te krijgen?
Minister Kamp:
Dat doe ik. Ik sluit geen enkel aardgascontract voor export
meer af. Niet één. Ik heb dat nog niet gedaan zolang ik hier
zit en ik ga het ook niet meer doen.
Voorzitter. We zijn nu informatie aan het verzamelen. Ik heb
gezegd dat het kabinet inzet op hernieuwbare energie en
dat we het gas voorlopig nog nodig hebben. Het kabinet
wil zorgen voor een verantwoorde mix in onze energievoorziening. Ik ben niet graag afhankelijk van Qatar, Rusland of
Saudi-Arabië. We proberen daarom een diversiteit aan
fossiele-energiedragers te hebben, die we uit zo veel
mogelijk verschillende bronnen laten komen. Ondertussen
sturen we aan op het zo snel mogelijk vergroten van het
aandeel duurzame energie.

koers van schaliegas, maar op de koers om te onderzoeken
of schaliegas op een verantwoorde manier kan worden
gewonnen. Op basis daarvan wil ik een verantwoord besluit
daarover nemen. In de tweede plaats heb ik nooit iets achter
de hand. Als wat mevrouw Van Tongeren suggereert, zo
zou zijn, dan zou ik het gewoon vertellen. Dat is immers de
manier waarop ik met het parlement moet omgaan. Ik kan
mevrouw Van Tongeren verzekeren dat wat er aan mogelijke verplichtingen zou zijn aan degenen die op dit moment
over vergunningen beschikken, niet in verhouding staat tot
de omvang van de belangen waar we over spreken. Dat is
voor mij geen enkele overweging. Mocht er sprake zijn van
iets wat vergoed moet worden, dan wordt dat vergoed. De
orde van grootte waar we dan over spreken, is echter niet
relevant in het verband van waar we het vandaag over
hebben. Dat speelt absoluut niet.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
We kennen de openheid van de minister. Als hij een keer
in een AO laat vallen dat er wellicht iets gaat gebeuren met
saldering achter de meter of als hij het heeft over het
openhouden van Borssele, dan kunnen wij onze agenda
trekken, want dan komt het binnenkort een keer op de
agenda. Ik heb een verduidelijkende vraag aan de minister
over zijn opmerking "als de structuurvisie is afgerond". Over
welke structuurvisie heeft hij het dan, over de Structuurvisie
Schaliegas of de bredere structuurvisie op de ondergrond?
Minister Kamp:
Mevrouw Van Veldhoven en anderen zeiden dat je het moet
doen in het verband van de Structuurvisie Ondergrond. Ik
heb ook overwogen om dat te doen. De hele discussie rond
schaliegas is toch behoorlijk belastend voor het parlement
en voor het ministerie. Maar veel belangrijker: voor de
mensen in de gemeenten waar dat speelt, voor de waterleidingbedrijven en de provincies, die er allemaal mee bezig
zijn. Ik vind het nodig om een gericht, afgerond proces te
hebben, om tot een goed besluit over schaliegas te komen.
Er is veel voor te zeggen om het in verband met de Structuurvisie Ondergrond te doen, maar ik weet niet hoe het
gaat lopen met die structuurvisie. Daarbij spelen ook nog
heel veel andere belangen. Het kan best zijn dat er bij een
van die andere belangen iets op gaat spelen, waardoor de
zaak in de vertraging komt. Daarmee is dat heldere, gerichte
proces naar een besluit over schaliegaswinning verstoord.
Ik wil het niet langer laten duren dan nodig is.

Schaliegaswinning is op dit moment niet aan de orde. We
hebben wat schaliegas betreft alles gestopt. Dit houdt in
dat er geen vergunningen benut mogen worden en dat er
geen proefboringen verricht mogen worden. We zetten dit
door totdat we uiteindelijk een structuurvisie klaar hebben
waarin een aantal conclusies zijn getrokken. Als de structuurvisie nadat zij is vastgesteld door het kabinet de steun
krijgt van de meerderheid van de Tweede Kamer en als de
structuurvisie de mogelijkheden biedt voor de winning van
schaliegas, dan komen proefboringen en boringen aan de
orde. Eerder gebeurt er helemaal niets.

Daarom heb ik, afwegende of je dat onderdeel laat zijn van
de Structuurvisie Ondergrond of een aparte structuurvisie,
besloten om dat met een aparte structuurvisie te doen.
Ondertussen werken we wel door aan die Structuurvisie
Ondergrond. Zodra deze klaar is, en dat zou in het beste
geval ongeveer gelijktijdig met die andere structuurvisie
kunnen zijn, kunnen we het in elkaar schuiven. Beter gezegd:
dan wordt schaliegas ondergebracht in ondergrond. Nu
geeft het mij, het parlement en de mensen in het land, de
gelegenheid om zich op dat schaliegas te concentreren.

Mevrouw Van Tongeren vermoedde dat ik misschien op
de koers zit van schaliegaswinning vanwege de financiële
verplichtingen aan Cuadrilla en andere bedrijven. Dat is om
twee redenen niet zo. In de eerste plaats zit ik niet op de

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De minister complimenteerde de Kamer ermee dat wij hem
de ruimte en de tijd gaven voor een zorgvuldig proces. Mijn
fractie geeft hem die ruimte graag, om ook zorgvuldig om

Tweede Kamer

5 juni 2014
TK 90

Schaliegas

90-9-18

te gaan met die volgende stap. Dan is het meest zorgvuldige
toch om een integrale afweging te maken. Wat mijn fractie
betreft wachten we daarop en maken wij een integrale
afweging. Ik heb het gevoel dat de mensen in het land liever
een echt integrale afweging hebben dan nu een snel besluit.
Laten we de tijd nemen voor een zorgvuldig proces, zoals
de minister daarnet ook zelf zei.

informatie die we eigenlijk nodig hebben en die in een ander
verband beschikbaar is, niet zouden krijgen. Alle informatie
die we nodig hebben en die beschikbaar is, krijgen we en
die kunnen we dus meewegen. Het feit dat wij dit nu in een
aparte structuurvisie doen, wil op geen enkele manier zeggen dat de integrale afweging daardoor in het gedrang
komt.

Minister Kamp:
Zoals gezegd heb ik respect voor die opvatting. Ik heb zelf
ook overgewogen om het zo te gaan doen. Wat ik net heb
gezegd, heeft mij ertoe gebracht om het niet zo te gaan
doen. De discussie over schaliegas speelt al twee jaar, of
misschien wel langer. Die speelt misschien nog wel anderhalf of twee jaar, voordat het allerlaatste besluit genomen
is. Ik vind het goed om het in een rechte lijn te laten doen
en het niet ingewikkelder en complexer te maken dan nodig
is. Ik ga zo aangeven hoe ik denk dat we op een zeer verantwoorde manier tot het besluit over wel of niet schaliegas
kunnen komen.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik ga toch nog even door op het punt dat nu snel een besluit
moet worden genomen. De minister laat nadrukkelijk open
dat het een "nee" kan worden. Hij zegt: ik voel geen druk
van vergunninghouders die dreigen met claims, en als zij
met claims komen, kan ik die rustig betalen. Waar komt dan
die noodzaak om het snel te doen vandaan? Ik kan de
minister vertellen dat de 170 gemeenten, de 9 provincies,
de Unie van Waterschappen en het IPO het helemaal niet
erg vinden als ze pas een jaar later horen dat er geen
schaliegas gewonnen gaat worden.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Hoe wordt dan geborgd dat er een integrale afweging wordt
gemaakt van wat je in die ondergrond wilt doen? Ik snap
dat de minister er behoefte aan heeft om een afgerond
proces te hebben. Tegelijkertijd knelt dat met een integrale
afweging. Als deze afweging eerder wordt gemaakt, neem
je eigenlijk een besluit vooruitlopend op de rest. Mijn fractie
heeft daar heel veel moeite mee, maar misschien heeft de
minister er op een andere manier dan ik naar gekeken.
Minister Kamp:
We hebben dat samen met mijn collega van Infrastructuur
en Milieu bekeken. We hebben vastgesteld dat er twee
mogelijkheden zijn. We kunnen het onderdeel laten zijn van
de Structuurvisie Ondergrond, maar het is ook mogelijk om
het op een verantwoorde manier te doen zoals we nu
gezegd hebben. Bij het werken aan de structuurvisie voor
schaliegas wordt alle beschikbare informatie, waar ook
vandaan, meegenomen, zowel in de Plan-MER als in de
structuurvisie zelf, dus alle informatie wordt benut. Informatie die beschikbaar is voor die Structuurvisie Ondergrond
wordt ook gebruikt voor deze structuurvisie, maar we
koersen hier aan op een duidelijk besluit over dit belangrijke
onderwerp. We zullen kijken wanneer die Structuurvisie
Ondergrond tot stand komt. Op het moment dat het kan,
zullen we de uitkomsten van beide structuurvisies in elkaar
schuiven. Ik heb wat ervaring, in verschillende functies, met
dit soort processen. Neemt u van mij aan dat ik mij er goed
in verdiept heb. Wat wij hier doen, is verantwoord en leidt
tot duidelijkheid, op een redelijk korte termijn.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Hoe borgt de minister dan die integrale afweging?

Minister Kamp:
Mevrouw Van Tongeren doelt nu waarschijnlijk op degenen
die al nee gezegd hebben. Zij hebben deze onderzoeken en
deze afweging helemaal niet nodig en maken zich niet druk
om die verantwoordelijkheid voor de leveringszekerheid
waar ik in het begin over heb gesproken. Zij zeggen gewoon
nee als het woord "schaliegas" op de een of andere manier
naar voren komt. Die mensen kunnen wel zeggen dat ze er
geen probleem mee hebben als het één of twee jaar langer
duurt, maar ik heb er wel een probleem mee. Ik zeg immers
niet bij voorbaat nee. Ik zeg niet bij voorbaat ja. Ik zeg wel
dat de overheid niet na vijf jaar een besluit moet nemen als
dat na twee jaar kan, en niet na zeven jaar als het na drie
jaar kan. Je moet er gewoon voor zorgen dat je zo snel als
redelijkerwijs mogelijk is, het best mogelijke besluit neemt.
Daar heb ik nu het tijdpad voor uitgezet. Ik wil over dat
tijdpad nu wel iets meer zeggen, ook naar aanleiding van
de vraag van mevrouw Van Tongeren.
De voorzitter:
Mevrouw Van Tongeren wil nog een interruptie plaatsen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Hoor ik de minister nu echt zeggen dat hij de leveringszekerheid aan Nederlandse huishoudens, en ik neem aan ook
het Nederlandse bedrijfsleven, niet kan garanderen zonder
schaliegas? De minister weet net zo goed als ik dat er bakken vol scenario's liggen waarin Nederland op een andere
wijze op een goede manier van energie voorzien kan worden. Er zijn een heleboel landen die zowel geen schaliegas
hebben als geen aardgas, maar de huishoudens zijn daar
wel gewoon aangesloten op elektriciteit. De minister kan
dan toch niet met droge ogen beweren dat we dat schaliegas nodig hebben voor leveringszekerheid en dat dit er
nu daarom snel doorheen moet voordat de Structuurvisie
Ondergrond gereed is?

Minister Kamp:
Daar hebben we de procedure van de Plan-MER voor en
de procedure voor de structuurvisie voor. Dat betekent dat
we in beide gevallen alle beschikbare informatie tot ons
nemen en verwerken, waardoor de zaak tot besluitvorming
kan worden gebracht. Het is dus niet zo dat we bepaalde

Minister Kamp:
Wat mevrouw Van Tongeren nu zegt, heb ik toch allemaal
niet gezegd. Ik heb wel het volgende gezegd. Als je tegen
kernenergie bent, als je vindt dat gaswinning in verband

Tweede Kamer

5 juni 2014
TK 90

Schaliegas

90-9-19

met de aardbevingen niet in Groningen kan plaatsvinden,
als je tegen windmolens op zee bent, als je tegen Noordzeeolie bent, als je tegen olie en gas uit Rusland bent, als je
vindt dat je eigenlijk niet met Qatar zaken kunt doen, als je
vindt dat je niet met Saudie-Arabië zaken kunt doen, als je
tegen windmolens bent, als je tegen duurzame energie bent
en als je tegen schaliegas bent, dan is er geen leveringszekerheid.
Wat ik in algemene zin zeg, is dat ik op al die onderdelen
een verantwoorde afweging wil maken. Bij kernenergie
betekent dit bijvoorbeeld dat wij in Nederland één kerncentrale hebben die tot in de jaren dertig van deze eeuw mag
blijven draaien en dat het daarna is afgelopen. Er zijn op
dit moment geen plannen om iets nieuws te doen. Over
Groningen hebben wij gezegd dat wij, ondanks het feit dat
er forse risico's op aardbeving zijn, onder bepaalde voorwaarden toch doorgaan. Wij hebben gezegd dat wij,
ondanks de nadelen die daaraan verbonden zijn, toch kiezen
voor windmolens. Wij zeggen ja tegen gas uit Rusland,
maar over het winnen van olie onder de Noordpool hebben
wij weer andere opvattingen. Iedere keer nemen wij na een
afweging een besluit. Ik pleit ervoor om dat ook hierbij te
doen, om niet bij voorbaat nee te roepen als je het woord
"schaliegas" hoort, maar om eerst de zaken op een rijtje te
zetten en ervoor te zorgen dat je voldoende informatie hebt
en dan een verantwoord besluit te nemen.
De heer Smaling (SP):
De minister kan een rap maken waar twintig keer het woord
"tegen" in voorkomt. Dat levert, denk ik, een aardig liedje
op. Wij hebben gewoon een probleem met het ruimtebeslag
in Nederland. Er wonen 17 miljoen mensen en wij hebben
2
33.000 km grond. Dat zijn drie mensen per voetbalveld.
Wij hebben nu een beetje de pik op Rusland, maar Poetin
zit er niet tot in alle eeuwigheid. Misschien is Maria Sharapova daar over tien jaar president, en dan willen wij het
gas misschien wel weer importeren. Hoe sterk moet je nu
op basis van de huidige internationale situatie besluiten
om de energiezekerheid helemaal binnen de eigen landgrenzen te realiseren?
Minister Kamp:
Dat kan ook absoluut niet. Ik vind dat de heer Smaling daar
een afgewogen betoog over heeft gehouden. Hij heeft
benadrukt dat er in een land dat zo dicht bevolkt is als
Nederland belangrijke belemmeringen zijn voor de winning
van schaliegas. Daar heeft hij gewoon gelijk in. In een
gebied zonder natuurwaarde en zonder mensen is het veel
gemakkelijker om een positief besluit over schaliegas te
nemen dan in Nederland. Ik ben het dus eens met de
beoordeling van de situatie door de heer Smaling. Alleen,
net zo min als hij dat doet, zeg ook ik niet bij voorbaat
categorisch nee. Ik wil het eerst uitzoeken, dan een afweging
maken en vervolgens kijken wat we gaan doen. En het klopt
ook allemaal voor wat Rusland betreft; dus dat je daar voor
of tegen kunt zijn. In al die dingen heeft hij gelijk. Wij zorgen
er daarom voor dat wij een goede spreiding hebben van
allerlei verschillende fossiele-energiedragers, en een
spreiding over duurzame energie, die wij zo snel mogelijk
sterker en groter willen maken. Wij willen de verschillende
energiedragers ook uit zo veel mogelijk verschillende
bronnen en landen halen. Op die manier maken we ons zo

Tweede Kamer

Schaliegas

min mogelijk kwetsbaar en kunnen we zo veel mogelijk
leveringszekerheid bieden aan de inwoners van ons land.
De heer Smaling (SP):
Dat is een helder antwoord, maar het gaat een beetje in de
richting van protectionisme, wat ik van een liberale minister
niet had verwacht. Niet alle landen in de wereld kunnen
een handelsoverschot hebben. Rusland neemt heel veel
goederen af, van ons en van andere Europese landen. In
die zin zou ik daarom wat lenigheid in de minister willen
pompen, evenals het besef dat de optie om dit allemaal
binnen onze eigen grenzen op te lossen, geen optie is die
we zouden moeten omarmen.
Minister Kamp:
Absoluut, ik ben dat helemaal eens met de heer Smaling.
Naar mijn huidige inschatting kunnen we tot het jaar 2025
nog een netto-exporteur van gas zijn; vanaf dat moment
zijn we daarvan een netto-importeur. We zijn al een
importeur van kolen en van olie. Dat betekent dat we dan
alle fossiele-energiedragers moeten importeren. Het wordt
daarom ook steeds dringender om ervoor te zorgen dat we
onze duurzame energie hebben versterkt. Ik voorzie dat er
na het jaar 2023 nog een verdere versterking op het punt
van duurzame energie zal moeten komen. Ik wijs hiervoor
op het regeerakkoord, waarin staat dat we wat betreft
energie en duurzaamheid in het jaar 2050 een evenwicht
zullen moeten hebben bereikt.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De ChristenUnie vindt leveringszekerheid ook heel belangrijk, maar volgens mij zal schaliegas hooguit 5% leveren
van wat nu jaarlijks in Groningen naar boven wordt gehaald.
De minister heeft dit zelf eerder naar voren gebracht in een
issue in een van de kranten, dus ik denk dat hij dat percentage wel zal herkennen. Als dat percentage zo gering is,
kunnen we dan nog wel volhouden dat schaliegas nodig is
voor onze leveringszekerheid? Moeten we dan niet zeggen:
dat is zo'n klein percentage, laten we er maar van afzien?
Minister Kamp:
Ik ga niet zeggen dat onze leveringszekerheid afhangt van
schaliegas. Onze leveringszekerheid hangt af van het zakelijk
bekijken van alle mogelijkheden die er zijn, van het afwegen
van de voor- en nadelen en er zodoende voor zorgen dat
we een goede mix hebben. Ik pleit ervoor om op al die
onderdelen een zorgvuldig besluit te nemen. Ik wil dus niet
bij de woorden "Saoedi-Arabië", "Rusland", "windmolens"
of "schaliegas" altijd meteen "nee" horen; ik wil dat we het
iedere keer gewoon zakelijk bekijken. Als we dat altijd zo
doen, zullen we een verantwoorde uitkomst krijgen. Maar
mevrouw Dik-Faber heeft groot gelijk als zij zegt dat schaliegas, omdat het moeilijker winbaar is, in kleinere hoeveelheden beschikbaar zal komen en dus aanmerkelijk minder
betekenis zal hebben dan, bijvoorbeeld, de aardgaswinning
die ons land op dit moment in Groningen kan doen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Over dat laatste zijn we het helemaal eens. Ik wil de minister
nog een passage voorleggen uit het rondetafelgesprek dat
de Kamer eerder organiseerde. CE Delft stelde daarin dat

5 juni 2014
TK 90

90-9-20

schaliegas eigenlijk niet nodig is voor onze energievoorziening, en dat het eerder waarschijnlijk is dat schaliegas de
transitie naar een duurzame energievoorziening zal vertragen. Ik hoor daarop graag een reactie van de minister,
temeer omdat CE Delft het nut en de noodzaak van schaliegas verder zal onderzoeken. In het licht van de energietransitie vind ik het niet onbelangrijk dat ook deze organisatie grote twijfels heeft over schaliegas.
Minister Kamp:
Dat bureau heeft een opvatting en het mag die ook hebben.
Ik vind het een interessant bureau. Ik wil er daarom graag
naar luisteren; vandaar dat ik het de opdracht heb gegeven
om de verschillende aspecten met betrekking tot nut en
noodzaak van de eventuele schaliegaswinning in beeld te
brengen. Juist dit bureau onderzoekt voor mij wat de plussen, de voordelen, van schaliegaswinning zijn en wat de
nadelen ervan zijn. Het bureau maakt geen afweging; dat
doe ik en dat doet u. Dat doen wij dus, als verantwoordelijke
bestuurders, die weer verantwoording zullen moeten
afleggen aan de burgers. Wij maken de afwegingen, wij
nemen die beslissing. Dat bureau zet de zaken voor mij op
een rijtje. Het feit dat dit een kritisch bureau is op het punt
van schaliegas, weerhoudt mij er niet van om het de gelegenheid te geven om die plussen en minnen, het nut en de
noodzaak, netjes op een rij te zetten.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
Minister Kamp:
Schaliegaswinning is op dit moment dus nog niet aan de
orde. We moeten eerst weten of het er is en of het op een
verantwoorde manier is te winnen. Daarvoor zijn proefboringen nodig. Voordat we die proefboringen mogelijk willen
maken, willen we eerst bekijken of dat op zichzelf wel verantwoord is. Vandaar dat we de weg hebben gekozen om
eerst al die onderzoeken te doen; dan komt de structuurvisie
en pas daarna komen die proefboringen aan de orde. Met
name mevrouw Van Veldhoven zei dat ze een knip wil
hebben tussen de proefboringen en de winning, die daar
eventueel achteraan komt. Ik vind ook dat die knip er moet
zijn, en hij is er ook. Als je een vergunning voor proefboringen hebt, betekent dat dat je een opsporingsboringvergunning hebt. Daar zit aan vast dat als daarbij economisch
winbaar gas wordt aangetroffen, je als eerste in aanmerking
komt voor een winningsvergunning. Dat wil dus niet zeggen
dat je dan die winningsvergunning hebt of automatisch
krijgt. Nee, die moet je dan aanvragen; daarna wordt er een
procedure gevolgd en krijg je al dan niet die vergunning.
Er moet echter ook nog een winningsplan komen, dat moet
worden goedgekeurd. Er is dus een perfecte knip: je mag
boren; als je hebt geboord en wat hebt aangetroffen, kom
je als eerste aan de beurt; vervolgens gaan we bekijken of
je mag winnen, maar dan moet je wel aan alle daarvoor
geldende voorwaarden voldoen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Dat is mij bekend, maar niet mijn definitie van een perfecte
knip. De minister zegt terecht dat het gaat om de vraag of
er economisch winbaar gas is aangetroffen. Maar dat is
natuurlijk niet de enige discussie. Bij een winst van een

Tweede Kamer

Schaliegas

halve cent per kubieke meter gas is het economisch winbaar, maar daar staan de maatschappelijke kosten nog niet
tegenover. Dat is precies waarom ik al eerder heb gezegd
dat er een knip gemaakt zou moeten worden. Dat kan de
minister zich nog wel herinneren. Deze beslissing moet niet
op de bestuurstafel van een bedrijf komen te liggen. Hier
moet de maatschappelijke discussie over nut en noodzaak
van winning ook een plek krijgen. Als je eenmaal op
bepaalde gronden een vergunning hebt afgegeven voor
opsporing, kun je niet zomaar een vergunning voor winning
daarna afwijzen, want dan strand je bij de rechter. Daarom
is een aanpassing van de Mijnbouwwet nodig om een
zorgvuldige knip te maken. Ik ga de minister niet vertellen
hoe hij dat moet doen, want hij heeft veel mensen in huis
die daar goed over kunnen nadenken. Ik vraag hem wel om
daar goed over na te denken. Ik vind echt dat de beslissing
niet op de bedrijfstafel moet liggen, maar dat er een weging
van maatschappelijke belangen moet zijn. Dat is iets anders
dan economische winbaarheid.
Minister Kamp:
Ik heb daar volop over nagedacht. Daar hoeft mevrouw Van
Veldhoven zich absoluut geen zorgen over te maken. Zij
spreekt over een voordeel van een halve cent per kubieke
meter aardgas dat we zouden hebben. Dan zal dat schaliegas niet gewonnen worden. Ik heb net uitgerekend dat,
gegeven de huidige kosten en prijzen — voor zover we die
kunnen overzien — de netto-opbrengst in de orde van
grootte van dertien cent is, waarvan dan 65% naar de Staat
gaat. Dat zal natuurlijk heel erg meespelen bij het onderzoek
naar nut en noodzaak dat we doen. Vervolgens is dat weer
een onderdeel van de afweging die we bij de structuurvisie
maken. Als het in maatschappelijk opzicht alleen maar
ellende oplevert, en geen winst, dan wordt er geen schaliegas gewonnen. Dat is natuurlijk duidelijk. Dat is geen
enkel probleem.
Mevrouw Van Veldhoven zegt dat ik mensen heb die daarover na kunnen denken en dat de Mijnbouwwet moet worden veranderd. Het is natuurlijk glashelder dat dat moet
gebeuren. Ik ben druk bezig om die Mijnbouwwet te veranderen. De Kamer zal dat voorstel ook krijgen. Ik denk dat
dit voorstel door beide Kamers zodanig in procedure kan
worden genomen, dat op het moment dat de structuurvisie
er ligt, ook de wijziging van de Mijnbouwwet is vastgesteld.
Dan kan het dus heel goed op elkaar aansluiten.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Dat is fijn om te horen. Het is ook fijn om te horen dat het
synchroon loopt. We zullen dit debat met elkaar nog veel
verder voeren dan in de context van die wetswijziging. Mijn
punt over de economische winbaarheid als een te smal
criterium wil ik graag nog een keer onderstrepen. Als er 13
cent winst te halen is, maar er 15 cent aan maatschappelijke
kosten tegenover staat, is het economisch winbaar, maar
is het ook de grote vraag of het maatschappelijk wenselijk
is. Als je alleen op economische winbaarheid gaat, en je
daarna een vergunning eigenlijk niet meer kunt tegenhouden omdat die op dezelfde gronden wordt afgegeven, gaan
we, volgens mij, met elkaar de verkeerde kant op. Dat is
het punt dat ik heb willen onderstrepen.

5 juni 2014
TK 90

90-9-21

Minister Kamp:
We gaan die kant absoluut niet op. Ik ben het volstrekt met
mevrouw Van Veldhoven eens dat de economische winbaarheid maar één aspect is. Daarnaast heb je ook nog wat je
met natuur en landschap doet, wat je met de verkeersveiligheid doet, wat je met de gevoelens van de mensen in
het gebied doet. Dat is allemaal aan de orde. Als er uiteindelijk in de structuurvisie een afweging gemaakt wordt, zijn
de economische winbaarheid en de leveringszekerheid
belangrijke aspecten. Maar die andere aspecten zijn ook
belangrijk. Het is heel goed denkbaar dat het economisch
interessant is om het te gaan doen, maar dat wij toch
besluiten om het niet te gaan doen. Dan zeg ik ook tegen
de mensen die op grond van de oude Mijnbouwwet een
vergunning hebben gekregen: jammer, maar we hebben
besloten om het niet te gaan doen; het feest gaat dus niet
door. Daarover heb ik geen verschil van mening met
mevrouw Van Veldhoven.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Wij horen de minister het een en ander zeggen over wat er
misschien in de nieuwe Mijnbouwwet komt. Komt daarin
ook een mechanisme waardoor provincies en gemeenten
erbij betrokken worden?
Minister Kamp:
Vanzelfsprekend. Alle procedures die we opzetten, zijn niet
alleen gericht op inspraak van burgers, bedrijven, instellingen en instanties, maar zeker ook op die van waterschappen, gemeenten en provincies. Ook in dit proces is het van
groot belang dat wij overleg voeren met de overheden,
maar breder ook met de bedrijven die erbij betrokken zijn,
met bijvoorbeeld Schaliegasvrij Nederland, Milieudefensie,
Vitens en de andere waterleidingbedrijven, met de organisaties van gemeenten en provincies maar ook met de direct
betrokken gemeenten en de direct betrokken provincies.
Dat gebeurt op twee niveaus. Er is al ambtelijk overleg
gevoerd en er zal nog meer ambtelijk overleg worden
gevoerd. Ik zal zelf aan het eind van de periode van de PlanMER ook bestuurlijk overleg gaan voeren met de instanties
die ik net heb genoemd. Ik zal bij het eind van de ontwerpstructuurvisie, voordat er wordt besloten over de inhoud
van die structuurvisie, ook weer de ronde maken langs al
die betrokkenen om ze de gelegenheid te geven om los van
alle wettelijke procedures ook in bestuurlijk overleg met
mij dit onderwerp te bespreken. Dus ik zie dat bestuurlijke
overleg als iets wat nog bovenop de wettelijke procedures
komt.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik weet niet of de minister mij per ongeluk of misschien
toch wat bewuster verkeerd begrepen heeft. Ik sloot
namelijk aan op een discussie over de nieuwe Mijnbouwwet, waarover mijn collega van D66 vragen stelde. De
minister gaf aan dat er meer wegingsgronden komen in die
nieuwe wet. Mijn collega noemde daarvan een aantal,
waarna de minister ook een aantal noemde. Vervolgens
ging ik door op de nieuwe Mijnbouwwet, dus niet op het
huidige proces maar op de vraag wat er in die nieuwe wet
komt. Komt daar, naast meer wegingsgronden om toe te
kennen of af te wijzen, ook een rol in voor provincies en
gemeenten?

Tweede Kamer

Schaliegas

Minister Kamp:
Die weging vindt plaats bij de structuurvisie. Wanneer wij
als kabinet en Kamer bij die structuurvisie uiteindelijk tot
de conclusie komen dat we geen schaliegas gaan winnen
in Nederland, dan heb ik met die Mijnbouwwet verder niets
meer te maken. Dan wordt er geen schaliegas gewonnen.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
Minister Kamp:
Wij moeten dus voordat we gaan besluiten over schaliegas
een aantal onderzoeken doen. Ik denk dat het goed is om
aan te geven over welke onderzoeken ik het dan heb.
Eén onderzoek is al gedaan, zoals de Kamer weet. Dat was
een heel gedegen en breed van Witteveen+Bos, die hebben
bekeken welke gevolgen en risico's allemaal verbonden
zijn aan de winning van schaliegas. Zij hebben de conclusie
getrokken dat die gevolgen en die risico's beheersbaar zijn
en dat zij binnen de bestaande wettelijke kaders afdoende
kunnen worden geadresseerd. Dat onderzoek heb ik sinds
augustus 2013 tot mijn beschikking.
Het tweede onderzoeksrapport dat ik wil hebben, betreft
de inventarisatie van de innovatieve technieken, het punt
dat de heer Vos sterk heeft benadrukt. Hij heeft zijn opvatting gegeven over de milieueffecten van de huidige technieken en hij heeft daarbij zijn eisen gesteld. Hij heeft gezegd,
wat ik ook heb beaamd, dat wij moeten weten wat er op dit
moment allemaal beschikbaar is aan innovatieve technieken
en wat misschien ook beschikbaar kan komen binnen
afzienbare tijd. De inventarisatie van al die innovatieve
technieken laat ik doen door TNO. Die is naar verwachting
in september van dit jaar beschikbaar.
Het derde onderzoek dat ik ga doen, is het tegemoetkomingsmodel. Ik ben even kwijt wie daarover heeft gesproken. Er
werd gezegd dat in Zweden de gemeenten er zelfs voor
vechten om kernafval in de ondergrond te mogen opslaan.
Men heeft daar een model om andere overheden in een
zodanige positie te brengen dat medewerking voor hen
interessant wordt. Dat is ook België gebeurd en het gebeurt
ook in het Verenigd Koninkrijk en op andere plaatsen. Wat
wij nu doen, is alles wat er op dat punt aan voorbeelden is
verzamelen en beoordelen. Dat wordt gedaan door bureau
Twijnstra Gudde, dat in het tweede halfjaar van dit jaar met
het resultaat daarvan zal komen. Dan kunnen wij zien hoe
we ook in Nederland een situatie zouden kunnen creëren
waarin het voor een gemeente, een regio, een provincie
aantrekkelijk is om hieraan mee te werken.
Het vierde onderzoek dat speelt, is het onderzoek waar ik
net over heb gesproken, door CE Delft, dat alle relevante
voor- en nadelen van opsporing en winning van schaliegas
op een rij gaat zetten. Het gaat niet die afweging maken
maar wel die totale inventarisatie. Hiervan verwacht ik het
resultaat in december van dit jaar.
Het vijfde onderzoek is misschien wel het belangrijkste. Dat
wordt allemaal in die Plan-MER uitgezocht. Het resultaat
daarvan verwacht ik in november van dit jaar.

5 juni 2014
TK 90

90-9-22

Dat betekent dat ik in december zal beschikken over in totaal
vijf onderzoeken. Ik denk dat ik dan over voldoende informatie beschik om te beginnen aan de ontwerpstructuurvisie.
Die zal in het eerste halfjaar van 2015 gemaakt worden. Als
die ontwerpstructuurvisie er is, wil ik graag dat iedereen
die daar een opvatting over heeft, in de gelegenheid wordt
gesteld die opvatting naar voren te brengen. Dan ga ik een
voorlichtingscampagne houden die gericht is op de mensen
in het land, de mensen in de gebieden waar het over gaat.
In de structuurvisie staat welke gevolgen dat heeft voor de
mensen en de omgeving en welke aspecten daarbij spelen.
In begrijpelijke taal zullen we de mensen inzicht bieden in
wat die structuurvisie voor hen betekent. Vervolgens krijgt
iedereen de gelegenheid om met zienswijzen te komen. Die
kunnen dan bestudeerd en overwogen worden. Gelijktijdig
zal ik bestuurlijk overleg voeren met de organisaties die ik
net heb genoemd.
Als dat allemaal is gebeurd, kan het kabinet een opvatting
hebben over die structuurvisie. Die zal ook met de Kamer
gewisseld worden. Dan kan de Kamer het geheel bezien.
Vervolgens wordt er beslist of we wel of niet met schaliegas
verdergaan. Stel dat de uitkomst positief is. Dan kunnen,
op grond van wat er in de structuurvisie staat, de concrete
boorlocaties in beeld komen. Het is namelijk niet zo dat uit
de structuurvisie blijkt in welke gemeente of in welk dorp
geboord mag worden. Nee, er worden gebieden aangegeven waarin het onder bepaalde voorwaarden zou kunnen.
Als er een concrete aanvraag is, wordt er op grond van de
structuurvisie beoordeeld of die concrete aanvraag gehonoreerd kan worden. Stel dat we in de zomer van 2015 het
proces van de structuurvisie kunnen afronden. Daarna moet
de besluitvorming plaatsvinden over concrete aanvragen.
Het volgende zeg ik om het beeld compleet te maken. Straks
krijgen we een structuurvisie. Op dit moment doen we
daarvoor onderzoeken. Een van die vijf onderzoeken is de
Plan-MER. We spreken nu over de conceptnotitie reikwijdte
en detailniveau. Dat is de eerste stap om tot de Plan-MER
te komen. Die conceptnotitie is afgerond en is gepubliceerd.
Mensen kunnen tot 9 juli daarop reageren. Dan zal bekeken
worden hoe er gereageerd is, wat de overwegingen en
argumenten zijn. Vervolgens zullen we een en ander wegen
en bekijken of die conceptnotitie aangepast moet worden
en of de notitie al dan niet in gewijzigde vorm vastgesteld
kan worden. Dat besluit zullen we nemen in september.
Ik vind dat het hele proces van onderzoeken en met name
van de Plan-MER — dat is het belangrijkste — door deskundigen moet worden begeleid. Dat heb ik ook zo gedaan in
Groningen, met een aparte begeleidingscommissie. Hier
wordt dat ook gedaan met een kleine commissie die bestaat
uit deskundigen van TNO, het RIVM en Deltares. Die commissie komt onder leiding te staan van Annemarie Moons,
oud-gedeputeerde milieu van de provincie Noord-Brabant.
Gelet op wat ik zojuist heb geschetst, denk ik dat we op een
verantwoorde manier verstandige onderzoeken doen, die
tot informatie leiden op basis waarvan er een goede structuurvisie kan worden opgesteld. Aan het eind van de procedure om tot die structuurvisie te komen, kunnen we als
kabinet en als parlement over dit onderwerp een verantwoord besluit nemen.

Tweede Kamer

Schaliegas

De heer Smaling (SP):
Het is heel helder, maar er zijn meerdere rapporten. Om
het even te contrasteren: het zijn allemaal brokken die op
een gegeven moment leiden tot meer inzicht in wat er staat
te gebeuren. Maar wat is het moment dat je duidelijk maakt
of je wel of niet een businesscase hebt? Waar is het "go/no
go"-moment? Wanneer zullen de stappen die de minister
nu beschrijft, achter de rug zijn?
Minister Kamp:
Aansluitend op wat ik net tegen mevrouw Van Veldhoven
zei, zie ik een businesscase niet alleen maar als iets wat je
in geld kunt uitdrukken. Bij het bestuderen van nut en
noodzaak door CE Delft moet ook gekeken worden naar de
situatie dat wij niets doen en er helemaal geen schaliegas
wordt gewonnen. Een andere situatie is het winnen van
schaliegas op een verantwoorde manier. De minimumschat3
ting van TNO gaat op dit moment uit van 200 miljard m .
Hoe ziet het er dan uit en wat zijn de kosten en de te verwachten opbrengsten? Wat zijn de kosten en de opbreng3
sten als het om 500 miljard m gaat, de maximumschatting
van TNO? De antwoorden op deze vragen worden met
elkaar vergeleken en dan heb je waardevolle informatie,
tenminste wat betreft de getallen en de economische
opbrengst. Er is ook waardevolle informatie die uit de PlanMER en de andere onderzoeken naar voren komt. Die is net
zo belangrijk en uiteindelijk wordt alle informatie bij elkaar
gebracht in een structuurvisie en je zou kunnen zeggen dat
uit die structuurvisie een businesscase moet komen, die
niet alleen over de centen gaat, maar over alle aspecten:
leveringszekerheid, centen, effecten voor het milieu, het
verkeer, de mensen en de omgeving. Dit moet allemaal bij
elkaar komen en afgewogen worden. Mijn antwoord op de
vraag van de heer Smaling is: aan het einde van de structuurvisie heeft u het plaatje compleet.
De heer Smaling (SP):
Het lijkt mij toch wel complex, want veel onderzoeken zijn
technisch van aard. Geeft het eindresultaat van alle onderzoeken dan een gecombineerd beeld van alle technische
mogelijkheden en onmogelijkheden? Je bent daarmee nog
niet op het punt beland dat de eventuele stress bij de
bevolking in de gebieden waar geboord gaat worden, kan
worden weggenomen. Alle zachte kanten zitten er niet in
verdisconteerd. Het beoordelingskader van de Plan-MER is
opgebouwd uit criteria die deels kwalitatief en deels kwantitatief zijn. Ik vind het moeilijk om er een voorstelling bij
te ontwikkelen wat onder een ja of een nee komt te liggen.
Minister Kamp:
Ik vind dat ook moeilijk. Stress bij de mensen ontstaat door
onzekerheid, gebrek aan informatie en onbegrip voor
besluiten die worden genomen. Het is heel goed mogelijk
dat als gevolg van de zorgvuldige onderzoeken die wij doen
en de zorgvuldige afwegingen die wij van plan zijn te
maken, niet alleen wij hier, maar ook de mensen in het land
tot de conclusie komen dat het inderdaad verantwoord is
om nee of ja tegen schaliegas te zeggen. Als wij dat op een
zorgvuldige manier doen, kunnen wij daarvoor begrip krijgen van de mensen. De heer Smaling weet net zo goed als
ik dat wij een heleboel mensen gelukkig kunnen maken
door nu nee tegen schaliegas te zeggen en nee tegen
windmolens. Daar schieten wij echter niets mee op. De

5 juni 2014
TK 90

90-9-23

afweging moet worden gemaakt. Wij durven dat te doen
en daarvoor zitten wij in de politiek. Wij moeten dat dan
ook waarmaken. Met dit proces gaan wij dat op een zorgvuldige manier doen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik wil even terugkomen op de twee structuurvisies. Ik begrijp
het nog niet helemaal. Dit najaar — in september als ik het
goed gehoord heb — verschijnt de Structuurvisie Schaliegas
en begin volgend jaar de Structuurvisie Ondergrond. Heb
ik dit goed begrepen? In feite is er dan sprake van twee
gescheiden trajecten. Het zou mijn ideaal zijn om eerst de
Structuurvisie Ondergrond te hebben om daarna een integrale afweging te kunnen maken of schaliegas daar goed
binnen past. De minister geeft aan dat dit in tijd twee
gescheiden trajecten zijn.
Minister Kamp:
Mevrouw Dik-Faber heeft, met respect voor haar, niet goed
geluisterd. Het is niet zo dat in september de Structuurvisie
Schaliegas verschijnt. Wij doen dit jaar een aantal onderzoeken. De resultaten van het laatste onderzoek zullen in
december beschikbaar komen. In januari gaan wij beginnen
aan het opstellen van de Ontwerpstructuurvisie Schaliegas
en ik verwacht dat wij het resultaat beschikbaar hebben in
de zomer van 2015. Wij zullen er vervolgens over gaan
spreken met alle betrokken gemeenten en provincies en
met alle betrokken partijen die in het bestuurlijk overleg —
dit wordt nu al gevoerd — in beeld zijn. Dat is het tijdpad
dat wij nu doorlopen. Het is erop gericht dat wij in de
tweede helft van volgend jaar een besluit hebben over de
structuurvisie en mogelijk een besluit kunnen nemen over
een concreet vervolg daarop, zoals het verlenen van vergunningen voor boringen. Als wij besluiten niet met schaliegas
door te gaan, komt dit laatste zelfs helemaal niet aan de
orde. Daarnaast loopt de procedure om tot een Structuurvisie Ondergrond te komen al. Zij kan gelijktijdig met de
Structuurvisie Schaliegas tot stand komen, maar de Structuurvisie Ondergrond gaat over veel meer belangen,
waardoor er dingen kunnen opspelen die tot vertraging
leiden. In ieder geval wil ik het proces tot deze structuurvisie
volgens genoemd tijdpad afronden. De uitkomst daarvan
wordt ingepast in de Structuurvisie Ondergrond. Bij de
totstandkoming van de Structuurvisie Schaliegas benut ik
voorts de voor de Structuurvisie Ondergrond beschikbare
informatie.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik dank de minister voor de heldere uiteenzetting van het
tijdpad. Dat is mij nu helder. Ik begrijp ook dat beide structuurvisies volgens het beste scenario gelijk op lopen, maar
dat het waarschijnlijker is dat eerst de Structuurvisie Schaliegas gereed is en pas daarna de Structuurvisie Ondergrond. In mijn visie moeten we eerst een integrale afweging
maken. We moeten dus wachten met de Structuurvisie
Schaliegas tot de Structuurvisie Ondergrond gereed is,
anders kunnen we een dergelijke integrale afweging nooit
maken. De Structuurvisie Ondergrond zou immers kaderstellend moeten zijn, niet andersom.

Tweede Kamer

Schaliegas

Minister Kamp:
Er zijn altijd mogelijkheden om te wachten, maar het is ook
nodig om eens door te gaan. Bij de Structuurvisie Ondergrond spelen er veel zaken met betrekking tot de opslag
van kernafval. We hebben een opslag voor maximaal 100
jaar bij Cofra B.V. in Borssele. Voorlopig is er dus helemaal
geen noodzaak om iets te doen voor wat betreft de ondergrond, maar besloten kan ook worden om in het kader van
de Structuurvisie Ondergrond na te gaan wat er op termijn
in de grond moet gebeuren, mede ten aanzien van de
opslag van kernafval. Je kunt er allerlei dingen bijhalen en
die verschillend inschatten. Ik zie veel mogelijkheden
waardoor complicaties en vertragingen ontstaan bij de
Structuurvisie Ondergrond, ook afhankelijk van dingen die
zich voor kunnen doen, maar ik vind het niet verantwoord
om de besluitvorming inzake schaliegas langer te laten
duren dan noodzakelijk is. Mijn planning lijkt me verantwoord. Ook lijkt me dat we hierbij alle voor de Structuurvisie
Ondergrond beschikbare informatie goed kunnen gebruiken.
Daarom wil ik het op deze manier doen. Zo maken we allemaal onze eigen afwegingen en schattingen. Ik heb de mijne
gemaakt. Ik ben verantwoordelijk voor het nemen van een
besluit. Dat heb ik genomen zoals het genomen is. Ik wacht
af of een meerderheid van de Kamer daarmee kan instemmen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Natuurlijk neemt de minister het besluit, maar kan hij
daarvoor een paar argumenten geven? De enige argumenten voor de versnelling die wij horen is dat het maar eens
helder moet worden en dat het verantwoord is, maar
waarom moet het nu eens helder zijn? Wie zit er nu zo
dringend te wachten op dat besluit? Welke grote financiële
belangen spelen er? Wat is het belang van het Rijk bij het
snel uitbrengen van deze Structuurvisie Schaliegas in plaats
van te wachten op het degelijke, bredere proces waarvoor
veel meer draagvlak bestaat bij andere bestuurlijke lagen?
Waarom wordt het niet bij dat proces betrokken? Ik hoor
de minister geen enkel argument aandragen. Hij zegt alleen
maar: ik besluit dat. Dat mag, maar wat is het argument?
Minister Kamp:
Dit is vreemd, want ik heb hierover al drie keer iets gezegd.
Ik vind het dus wel wat teleurstellend dat mevrouw Van
Tongeren concludeert dat ik met geen enkel argument komt.
Ik zeg dat er in de Kamer, bij gemeenten, drinkwaterbedrijven en provincies allang een discussie gaande is. Mensen
in het land maken zich ongerust. Het lijkt mij derhalve verstandig om zo snel als redelijkerwijs een verantwoord
besluit kan worden genomen, een besluit te nemen in plaats
van uit te stellen. Het is onze bestuurlijke taak om het zo te
doen. Dat is mijn eerste argument.
Een ander argument is dat ons aardgas opraakt, waardoor
we in 2025 netto-importeur worden. Dan gaat het dus om
Rusland, Algerije en Qatar. Het is van belang om te weten
of we dan zelf nog iets in handen hebben waarmee we iets
kunnen doen. Daar komt een financieel belang bij. Ik heb
al genoemd dat ik uitga van 200 miljard. Dan praat je over
18 miljard voor de overheid. Ook daarmee moeten we
rekening houden. Verder heeft de Europese Commissie er
bij de lidstaten op aangedrongen dat ze zich snel met het
onderwerp schaliegas bezighouden, zeker in het licht van
het feit dat de aardgasproductie in de Europese Unie

5 juni 2014
TK 90

90-9-24

afneemt. Daarbij kijken ze ook naar Nederland. De Europese
Commissie zegt dat het vanwege de risico's qua leveringszekerheid, onder andere in beeld gekomen door toedoen
van de crisis in Oekraïne, gewenst is dat de lidstaten zich
verdiepen in schaliegas en nagaan wat er al dan niet
mogelijk is. Om die argumenten vind ik dat we dit moeten
doen. Ik vind dat het verantwoord kan om de redenen die
ik net al heb aangevoerd.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De minister zegt dat het moet vanwege de inkomsten voor
de schatkist. Dat is geen overwegend rijksbelang, want dan
zou alles doorgedrukt kunnen worden. De tweede reden is
de leveringszekerheid. Die hadden we zojuist al ontkracht,
want wij exporteren energie en hebben veel meer energieproductiecapaciteit in Nederland dan we gebruiken. Schone
gascentrales gaan op dit moment dicht, dus dat kan het
ook niet zijn. De derde reden waarom het zo snel moet,
vóór het degelijke proces van de Structuurvisie Ondergrond,
is dat de bewoners die geen schaliegas willen, graag snel
zouden willen horen waar het schaliegas gewonnen kan
worden. Ik weet niet of de minister inmiddels al met deze
bewoners heeft gesproken, maar zij zijn blij met elke week
uitstel. Zij zitten er in elk geval niet op te wachten dat er
heel snel besloten wordt waar in Nederland de regering
schaliegas gaat winnen.
Minister Kamp:
Mevrouw Van Tongeren zegt dat zij iets heeft ontkracht,
maar zij heeft helemaal niets ontkracht. Mevrouw Van
Tongeren zegt dat ik iets aan het doordrukken ben, maar ik
druk helemaal niets door. Ik druk niet door dat we gaan
besluiten om geen schaliegas te winnen. Ik druk ook niet
door dat we wel schaliegas gaan winnen. Ik probeer alleen
de Kamer ervan te overtuigen dat het verstandig is om
onderzoeken te doen en op grond daarvan een besluit te
nemen, na een zorgvuldige afweging. Dat besluit kan alle
kanten opgaan. Ik vind het voor de discussie niet zinvol om
woorden en bedoelingen anders weer te geven dan ze uitgesproken zijn. Ik denk dat we daar niet veel verder mee
komen. De mensen in het gebied schieten er ook niets mee
op. Deze mensen hebben er iets aan dat nu duidelijk wordt
dat wij niet ergens op aankoersen, maar dat we alleen willen
dat er op grond van zorgvuldig onderzoek een verantwoord
besluit wordt genomen. Dat besluit kan twee kanten opgaan:
ja of nee. Daar hebben de mensen wat aan, denk ik.
Mevrouw Van Tongeren zei dat we eerst vergunningen
geven en daarna gaan onderzoeken. We handelen op grond
van een oude mijnbouwwet die op voorstel van het kabinet
is vastgesteld door het parlement. Volgens deze wet moet
elke vergunningaanvraag die wordt gedaan, in behandeling
worden genomen. Dat is nu eenmaal een feit. Het kan niet
anders. We kunnen moeilijk zeggen dat het in de wet staat,
maar dat we het toch niet doen. We hebben wel met de
betreffende bedrijven afgesproken dat de zaak bevroren
wordt en dat wij rustig ons werk kunnen doen, voordat er
besluiten genomen worden. Die bedrijven hebben er ook
belang bij dat er bij uitstel niet méér tijd wordt genomen
dan noodzakelijk is. Dat is het proces waarmee we nu bezig
zijn.

op dit moment, hoewel ze in Japan een veel hogere prijs
voor lng willen betalen dan in Europa. De technische
mogelijkheid om lng te kopen is er. Ik denk dat er in de
wereld zo veel gas beschikbaar is dat vloeibaar gemaakt
kan worden, dat het aanbod van lng zal toenemen en dat
de prijzen naar elkaar toe zullen komen. Ik denk dat er uiteindelijk meer lng in de vorm van vloeibaar gemaakt schaliegas vanuit de Verenigde Staten van Amerika beschikbaar
komt. Wij hebben in Rotterdam een nieuwe, zeer grote terminal staan waardoor wij lng kunnen ontvangen. Het is ook
nog denkbaar dat er in Nederland, in Rotterdam of op een
andere plek, een terminal bij komt. Voor lng is ook veel
belangstelling bij het bedrijfsleven. Zij willen er kleinschalig
gebruik van maken om er vrachtwagens en schepen op te
laten draaien, wat veel beter voor het milieu is dan de diesel
die nu gebruikt wordt. Voor lng zie ik veel mogelijkheden.
De relatie tussen duurzame energie en gas is mevrouw
Mulder volgens mij wel duidelijk. Wij hebben nu 4% duurzame energie. We willen in 2023 op 16% zitten. In 2023
hebben we nog 84% fossiele energie nodig en de minst
vervuilende van alle fossiele energiedragers is gas.
Mevrouw Mulder sprak over Zweden. Wat ik daarover
gezegd heb, was in het bijzonder voor haar bedoeld. Zij
vroeg zich af wat wij met de drinkwatergebieden doen.
Anderen hebben daar ook over gesproken. Misschien is het
goed om daar even op door te gaan. Als wij in de conceptnotitie die nu voorligt van alles en nog wat gaan uitsluiten
— zoals bewoonde gebieden, Natura 2000-gebieden, ehs,
industrieterreinen en waardevolle landschapsgebieden die
eventueel nog door provincies aangewezen kunnen worden
— dan blijft er maar een kleine hoeveelheid over. Daarmee
zeggen we eigenlijk al dat, als we eventueel gaan boren,
daar geboord moet worden. Het is veel beter om in het
begin alleen het allernoodzakelijkste uit te sluiten.
Je moet niet doen wat op grond van de wet niet mag. Je
kunt niet midden in een woonwijk gaan boren. Het is ook
raar om te gaan boren in de hoogst gekwalificeerde
natuurgebieden in ons land, de Natura 2000-gebieden. Je
kunt ook niet midden in een drinkwatergebied gaan boren.
Die dingen sluiten we dus uit. De rest gaan we nog bekijken.
Ik heb heel veel begrip voor argumenten met betrekking
tot de ecologische hoofdstructuur. Ik kan me ook heel wat
voorstellen bij andere gebieden waarover je de conclusie
zou kunnen trekken dat we daar niet moeten boren. Ik sta
ervoor open om dit bij de Plan-MER naar voren te laten
komen. Nu sluiten we een aantal dingen bij voorbaat uit.
Andere zaken worden afgewogen bij de Plan-MER. Het is
heel goed denkbaar dat de ecologische hoofdstructuur en
andere zaken daarbij ook afvallen. Laten we dat afwachten.
Daar is zo'n Plan-MER juist voor bedoeld.

Mevrouw Mulder heeft gevraagd welke mogelijkheden er
zijn voor de import van lng. Die mogelijkheden zijn vrij groot

Mevrouw Mulder en de heer Vos spraken in relatie tot de
drinkwatergebieden over de diepte van 1.000 meter waarbinnen wij niet willen gaan winnen. De vraag is waarom je
dat juist tot 1.000 meter niet doet. Een vraag was ook of het
mogelijk is dat je onder een drinkwatergebied of een Natura
2000-gebied terechtkomt als je aan de rand van dat gebied
gaat boren. Onder gebieden boren hebben we in Nederland
tot dusver nooit bij voorbaat helemaal uitgesloten. Als
voorbeeld noem ik de Waddenzee. Dat is het hoogst
gekwalificeerde beschermde gebied in Nederland. We
hebben afgesproken dat we aan de rand daarvan aardgas

Tweede Kamer

5 juni 2014
TK 90

Schaliegas

90-9-25

winnen. Dat wordt dus ook onder de Waddenzee weggehaald. We volgen welke effecten dat heeft. Als het nodig
is, stoppen we met die winning. Ik denk dus dat het niet
nodig is om bij voorbaat uit te sluiten dat we dat gaan doen.
Wel is het nodig om daar grote marges voor in te bouwen.
Die 1.000 meter moet als volgt worden gezien. Binnen 1.000
meter is er geen schaliegas. Schaliegas is samengeperst
en zit in een gesteente. Binnen de eerste 1.000 meter is er
nog geen sprake van een zodanige samenpersing dat je
daar van schalie en dus van schaliegas kunt spreken.
Schaliegas zit daar dus onder.
De diepste drinkwatergebieden in ons land liggen op 400
meter diepte. Dat is in Limburg het geval. Er zijn ook nog
drinkwaterhoudende lagen die dieper liggen dan deze 400
meter. Die laag is er dan nog wel, maar het grondwater niet
meer. Deze lagen gaan nog tot 900 meter diep, met name
in Brabant.
Wij denken dat wij met deze 1.000 meter een verstandig
besluit hebben genomen, zowel wat betreft het niet-vóórkomen van schaliegas als wat betreft het nemen van voldoende ruimte tot het drinkwater. Het is een besluit dat we
alleen in het kader van de conceptnotitie hebben genomen.
Dat betekent dat we het gesprek zullen afwachten. We zullen
goed luisteren in de gesprekken die we voeren, onder
andere met de drinkwaterbedrijven. We zullen ook kijken
welke zienswijzen er op dit punt binnenkomen. Ook zullen
we daarbij kijken of die 1.000 meter op zichzelf verstandig
is, dan wel of het verstandig is om een relatie te leggen
tussen de drinkwatervoerende laag en de afstand die je tot
die laag in acht neemt. Dat ligt wat mij betreft open. Ik stel
voor dat we kennisnemen van de bezorgdheid van de Kamer
op dit punt, dat we vaststellen dat we al een ruime marge
in acht nemen, maar dat we zullen kijken of er uit de zienswijzen en het overleg nog argumenten naar voren komen
om op dit punt een verandering door te voeren.
De voorzitter:
Minister, hoe lang denkt u nog bezig te zijn met uw antwoord?
Minister Kamp:
Over tien minuten ben ik klaar.
Er is gesproken over boringvrije zones in verband met
drinkwatergebieden. De heer Vos heeft gezegd dat men in
Duitsland het hele land als boringvrije zone heeft aangemerkt in verband met drinkwater. Ik heb gehoord dat dit in
Brabant ook overwogen wordt. Daarmee wordt het zeer
zorgvuldige proces dat ik zojuist heb beschreven, doorkruist.
Je moet kijken wat er nodig is aan boringvrije zones. Die
gebieden moet je respecteren en de daarbij benodigde
marges in acht nemen. Het lijkt mij niet goed om alle
gebieden die tot boringvrije zone worden verklaard, helemaal uit te sluiten. Dat past niet in het zorgvuldige proces
en dat moeten wij dan ook niet doen.
Wij moeten zeer voorzichtig zijn met de breukzones. Wij
mogen geen aardbevingen veroorzaken door naar schaliegas te boren. We hebben echter nog geen compleet
overzicht van de breuklijnen in Nederland. In het proces
van de Plan-MER en straks in de structuurvisie houden wij

Tweede Kamer

Schaliegas

daar zo goed mogelijk rekening mee. Stel dat er ruimte
komt voor schaliegas en de concrete vergunningen komen
in beeld, dan zal ik eisen dat er eerst een duidelijk beeld is
van de ondergrond om te zien of er risico's op aardbevingen
zijn. Als dat het geval is, is dat een belangrijk argument om
die vergunning niet te verlenen. Wij houden hier op twee
momenten rekening mee. Dat is nu op grond van de
beschikbare informatie en straks op grond van extra informatie die beschikbaar moet komen als er een concreet
verzoek wordt gedaan.
De voorzitter:
Ik wil de minister nu eerst zijn antwoord af laten maken.
Daarna kunnen de laatste vragen gesteld worden.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik heb een vraag over het vorige onderwerp.
De voorzitter:
Dat snap ik, maar de minister rondt nu zijn antwoord af en
daarna is er ruimte voor de vragen die nog openstaan.
Anders kan de minister zijn belofte van tien minuten niet
nakomen.
Minister Kamp:
Mevrouw Van Veldhoven vraagt of gemeenten boringen
tegen kunnen houden door geen vergunning te geven. Als
wij na het hele proces dat ik zojuist beschreven heb, tot de
conclusie komen dat de winning van schaliegas mogelijk
moet zijn, dan nemen wij vergunningaanvragen in behandeling. Vervolgens gaan wij daar met de gemeenten die
het betreft over spreken en dan hopen wij dat de gemeenten
doen wat nodig is om die vergunningprocedures te doorlopen en dat zij een positieve beslissing nemen als dat verantwoord is. Ik zal daar dus met de desbetreffende gemeenten
over spreken. Ik hoop dat er dan voldoende draagvlak is
gecreëerd. Ik heb al gezegd dat de compensatiemogelijkheden voor regio's, provincies en gemeenten worden bestudeerd. Wij zullen kijken of daar overeenstemming met
gemeenten over te bereiken is. Ik denk dat dit mogelijk is.
Dat is de lijn die ik kies. Als gemeenten niet willen wat wij
willen dat zij doen, zijn er natuurlijk mogelijkheden om hen
te overrulen. Daar ben ik echter niet op uit. Die weg moet
ik niet gaan. Ik probeer het op een andere manier te doen.
Ik heb er vertrouwen in dat het lukt als er al besloten wordt
om schaliegas te gaan winnen.
Mevrouw Van Veldhoven heeft gesproken over de voorbeeldwinning waar in de Plan-MER van wordt uitgegaan.
Daarbij gaat het om dertien winningen in een bepaald
gebied. Zij wijst erop dat er alleen in Boxtel sprake is van
37 boorputten. Het aantal van dertien klopt volgens haar
niet. Waar we van uitgaan in die voorbeeldwinning — dat
is een voorbeeldwinning die internationaal ook wordt
gebruikt in dit soort situaties — zijn dertien locaties, met
ieder gemiddeld tien boorputten. We gaan in dat referentiemodel dus uit van 130 boorputten. Ik denk dat dat een
redelijk voorbeeld is. Je hebt wel grotere complexen, maar
je hebt ook kleinere complexen. Ik denk dat we daar het
goede mee doen.

5 juni 2014
TK 90

90-9-26

Mevrouw Van Veldhoven heeft ook gesproken over een
aantal punten dat volgens mij in de discussie over nut en
noodzaak moet worden meegenomen. Ze heeft gesproken
over de fictieve klimaatkosten en mogelijke economische
schade als gevolg van winningsactiviteiten, bijvoorbeeld
voor de recreatieve sector. Ze heeft ook gesproken over de
factor tijd die er is als je schaliegas gaat winnen. Over welke
periode doe je dat dan? En hoe is dan de verhouding tussen
de economische voordelen en alle nadelen die daaraan
verbonden zijn? Ik denk dat het allemaal relevante punten
zijn, die ze naar voren heeft gebracht. Ik zal dan ook met
CE Delft overleggen om te zorgen dat bij de inventarisatie
die wordt gemaakt, die punten ook worden meegenomen.
De heer Smaling heeft gevraagd of er als het gaat om de
energiebehoefte ook een model is met knoppen waaraan
je kunt draaien. Dat model is er in zoverre dat wij een beeld
hebben van de verhouding tussen duurzaam en niet-duurzaam, de verschillende energiedragers en de spreiding wat
betreft de leveranciers. We hebben dat heel precies in beeld,
maar het belangrijkste is dat we ook in beeld hebben dat
wij vanaf 2025 voor alles netto-importeur worden. Dan is
de situatie zo dat wat je ook draait, gaat om het verschil
tussen of je het uit Qatar haalt of uit Rusland, of je de olie
uit het ene land haalt of uit het andere land, of je de kolen
uit Australië haalt of uit Colombia. Wij komen in een situatie
dat we netto-importeur worden en dat we kunnen draaien
wat we willen, maar dat we gewoon moeten importeren.
De vragen over de businesscase heb ik beantwoord aan
mevrouw Van Veldhoven, maar dat antwoord was zeker
ook bedoeld voor de heer Smaling, die dit punt met nadruk
naar voren heeft gebracht. De heer Smaling heeft ook van
mij begrepen dat niet zozeer de Plan-MER, maar met name
de structuurvisie tot zowel een positief als een negatief
besluit kan leiden.
Mevrouw Ouwehand heeft gezegd dat volgens haar schaliegas de energietransitie gaat verhinderen. Ik denk dat
mevrouw Dik-Faber al duidelijk heeft gemaakt, dat je het
belang van schaliegas ook moet relativeren. Ik denk dat die
energietransitie naar duurzame energie sowieso door moet
gaan. Wat mij betreft, is de energietransitie naar duurzame
energie en schaliegas geen verhouding. Er is een veel grotere en veel belangrijkere opgave wat betreft de transitie
naar duurzame energie. Dat is mijn prioriteit. Daar ben ik
het grootste deel van mijn tijd mee bezig. Schaliegas is een
van de diverse aspecten die het ook verdient om daar een
zorgvuldig besluit over te nemen.
Mevrouw Ouwehand dacht dat er sprake was van tunnelvisie. Ze zal inmiddels gezien hebben dat daar geen sprake
van is. Ze heeft ook al begrepen dat het niet zo is dat de
gemeenten overruled worden. Ik ga het proces juist in met
de bedoeling om ook draagvlak bij de gemeenten te creëren.
Als er eenmaal een besluit genomen is en stel dat het een
besluit is dat schaliegaswinning mogelijk maakt, dan ga ik
met de gemeenten spreken over de concrete uitwerking
daarvan.

moet worden. Dat ben ik ook zeer met haar eens. Ik vrees
dat de grote verschillen van mening die er in de regel met
mevrouw Klever zijn, er op dit punt tijdelijk even wat minder
zijn.
Mevrouw Dik-Faber heeft gezegd dat investeren in hernieuwbare energie de enige goede weg is. Ik denk dat er verschillende goede wegen zijn. Je hebt een goede weg met lngterminal. Je hebt een goede weg met op een verantwoorde
manier in Groningen nog blijven winnen. Mogelijk is schaliegas ook een verantwoorde weg. Dat zullen we zien.
Mevrouw Dik-Faber sprak verder over schade aan de agrarische sector. Dit onderwerp moet zeker in beeld komen bij
de discussie over nut en noodzaak en bij de inventarisatie
van nut en noodzaak door CE Delft.
Over het erbij betrekken van medeoverheden denken
mevrouw Dik-Faber en ik hetzelfde.
Op de vraag van de heer Dijkgraaf ben ik ingegaan door te
zeggen dat schaliegas inderdaad geen alternatief is voor
duurzame energie, maar voor andere fossiele-energiedragers. We moeten zien of het een aanvaardbaar alternatief
is.
De heer Dijkgraaf vroeg zich af of we de opbrengsten van
schaliegas kunnen gebruiken voor investeringen in duurzame energie. Dat kan. De opbrengsten voor de Staat komen
allemaal in dezelfde pot. We krijgen eventueel geld van
schaliegaswinning binnen en moeten uitgaven doen voor
duurzame energie. De heer Dijkgraaf zei dat we bij het
bepalen van de hoogte van de subsidiëring van duurzame
energie en de dekking van de subsidie rekening kunnen
houden met schaliegas. Ik denk dat deze mogelijkheid in
beeld kan komen indien de structuurvisie tot de uitkomst
leidt dat schaliegaswinning mogelijk is.
De heer Dijkgraaf heeft van mij begrepen dat de zaak nog
open ligt en dat de drinkwaterbedrijven erbij betrokken
worden. Daarnaast zei hij dat we pas weten of schaliegaswinning in Nederland interessant is als er proefboringen zijn
gedaan. Het is waar dat we het dan pas echt weten, maar
we kunnen wel met die drie modellen werken: een model
3
van nulwinning, een model van 200 miljard m en een
3
model van 500 miljard m . Het lijkt mij dat we dat maar
moeten doen. Eerst gaan proefboren en de informatie
daarvan bij onze besluitvorming betrekken, is maatschappelijk niet goed te doen. Het lijkt mij beter om de proefboringen, net als de winningsboringen, aan het eind van het
traject te laten plaatsvinden en niet vooraf.

Mevrouw Klever vindt dat het veilig moet kunnen. Dat ben
ik met haar eens. Ze zegt dat de bevolking serieus genomen

Ik ben het eens met wat de heer Vos heeft gezegd over het
belang van de afwegingen en wat daar allemaal bij speelt.
Ik heb zijn vraag over de ecologische hoofdstructuur
beantwoord. De heer Vos heeft goede argumenten voor de
stelling om niet te gaan boren bij de ecologische hoofdstructuren, als er al geboord gaat worden. Het is goed om dat
af te wegen tegen de andere belangen. Het belang van de
natuur is groot, het belang van de mensen is groot, het
belang van de bedrijven is groot. Allerlei belangen zijn
groot. Het is goed om die goed tegen elkaar af te wegen.
We moeten niet bij voorbaat zaken uitsluiten. Het is echter
goed denkbaar dat het op enig moment toch uitgesloten
zal worden; dat ben ik met de heer Vos eens.

Tweede Kamer

5 juni 2014
TK 90

Ik heb al aangegeven dat ik er zo in zit als de heer Leegte
heeft verwoord. Hij zegt dat hij er neutraal in zit en dat het
alle kanten op kan gaan. Zo is het ook en zo zie ik het ook.

Schaliegas

90-9-27

Ik heb gesproken over de afstand van 1.000 meter en wat
daar rondom speelt.
De heer Vos wil dat de kwaliteit en de veiligheid van het
drinkwater zo benadrukt worden dat de risico's uitgesloten
worden. De heer Vos is een praktisch man. Hij realiseert
zich dat in dit land, waarin we met 17 miljoen mensen dicht
op elkaar wonen met heel gevarieerde grote belangen en
waarin hoge welvaart is, geen enkel risico helemaal uitgesloten is. Het gaat erom of de risico's uiteindelijk als aanvaardbaar worden beoordeeld. Wat aanvaardbaar is, maken
we uit na een afweging. Die afweging kunnen we goed
maken nadat we de onderzoeken hebben gedaan, de
structuurvisie hebben ingevuld en dat proces hebben
doorlopen. Ik begrijp heel goed dat de fractie van de Partij
van de Arbeid daar een eigen afweging in zal maken; dat
is onderdeel van de totale besluitvorming.
De heer Vos heeft ook gesproken over het belang van een
bredere participatie. Het Rathenau Instituut adviseerde zelfs
al dat er zeggenschap op lokaal niveau moet zijn. Ik vind
die brede participatie van het grootste belang. Dat houdt
in dat zowel alle burgers als de overheden formele en
informele mogelijkheden moeten hebben om geïnformeerd
te worden, om ons te informeren over hun mening en om
overleg te voeren. Overleg voeren met alle burgers gaat
praktisch gezien niet, vandaar dat we de methodiek van de
zienswijze hebben. Maar er wordt wel overleg gevoerd met
de genoemde instanties, zoals de gemeenten, de actiegroepen en de bedrijven die erbij betrokken zijn. Dat zal plaatsvinden op de manier die ik net heb toegelicht. Ik heb al
gesproken over de doorzettingsmacht en de Algemene
Maatregel van Bestuur. Dat zijn allemaal dingen die je kunt
organiseren, zoals ik al zei, maar dat is niet de weg waar ik
op zit.
Dan denk ik dat ik kan afronden. Ik had gezegd: half zeven,
maar het is vijf over half zeven geworden, waarvoor mijn
verontschuldigingen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De minister en ik verschillen misschien van mening over
de vraag hoe snel wij van fossiele brandstoffen af willen,
maar vast niet over hoe belangrijk schoon water is voor al
het leven in Nederland. Kan de minister toch nog even
reflecteren op het voorzorgprincipe? Ik noemde een paar
voorbeelden van wat je overal, op de hele wereld, ziet.
De voorzitter:
Een korte vraag.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ja, ik begrijp het, maar even een kleine inleiding.
De voorzitter:
Stel maar gewoon de vraag, want iedereen wil nog.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Bij de zoutcavernes in Duitsland was het ook volstrekt helder. Daar is ook diep geboord. Die leidingen werden goed
gecontroleerd. Er zou niets gebeuren. Uit voorzorg voor

Tweede Kamer

Schaliegas

ons water zou je moeten zeggen dat er geen schaliegasboringen komen in de watergebieden, ook niet onder de grens
van een kilometer van de minister.
Minister Kamp:
Uit de Plan-MER kan naar voren komen dat dit verstandig
is, maar het zou ook kunnen dat er een relatie gelegd wordt
met de Waddenzee, waar het wel op een verantwoorde
manier kan. Het zou ook kunnen dat er wordt gezegd: het
drinkwater zit tot maximaal 300 meter onder de grond. Als
je dan onder 1.000 meter gaat, of op nog grotere afstand,
dan heeft dat geen negatieve effecten. Dat zou kunnen. Ik
sta voor beide mogelijkheden open. Ik vind dat we heel
voorzichtig moeten zijn met het grondwater en het drinkwater. Ik respecteer wat daaruit komt. Laten we dat goed
bekijken. Het is een heel belangrijk onderwerp.
Voorzitter. Mag ik van u toestemming hebben om, nu
mevrouw Van Tongeren hier staat …
De voorzitter:
Nou, heel eerlijk gezegd, wil ik proberen om dit gedeelte
van het debat, deze eerste termijn, nu af te ronden. Ik wil
iedereen de kans geven om nog een vraag te stellen. Volgens mij hebt u antwoord gegeven op de vraag die
mevrouw Van Tongeren stelde.
Minister Kamp:
Zeker.
De voorzitter:
Zij heeft nog een vervolgvraag.
Minister Kamp:
Ik heb nog een feitelijke onjuistheid te corrigeren. Als u mij
de gelegenheid wilt geven om dat te doen na die vervolgvraag, dan graag.
De voorzitter:
Natuurlijk. Ik weet niet of die feitelijke onjuistheid over
hetzelfde onderwerp gaat als de vervolgvraag. Gaat uw
gang, met uw vervolgvraag.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De minister zegt dat het beide kanten op kan gaan, maar
als een belangrijk bedrijf als de Unie van Waterschappen
— dat zijn geen milieuactivisten, maar mensen die zich niet
vaak uitspreken in dit type debatten — zo heftig de noodklok
luidt, wat zou het dan kosten om te zeggen dat die gebieden
in elk geval worden uitgesloten? Dan zijn zij gerust en dan
zijn mensen er geruster op dat schaliegas het drinkwater
niet gaat aantasten. Zou dat niet kunnen?
Minister Kamp:
Ik ben ervan overtuigd dat we met het besluit om alleen
dieper te gaan dan 1.000 meter en met het besluit om niet
in die gebieden te gaan zitten, doen wat nodig is. Mocht

5 juni 2014
TK 90

90-9-28

blijken dat het toch nog anders moet, dan sta ik daarvoor
open.
Dan de feitelijke onjuistheid. Ik heb gezegd dat er geen
exportcontracten worden afgesloten, maar ik had moeten
zeggen dat wij geen langetermijnexportcontracten afsluiten.
Wij hebben voor Groningen voor de komende jaren een
plafond vastgesteld van 42,5 miljard. Daarbinnen worden
wel kortetermijncontracten afgesloten. Dank voor de gelegenheid om dat te corrigeren.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Volgens mij wilde mevrouw Van Tongeren nog de vraag
stellen waarom die nog wel worden gesloten. Dat doe ik
dan maar even namens haar.
Voorzitter. We hadden het over het getal 13. Het gaat erom
dat we met deze studie een representatief beeld krijgen van
wat het voor Nederland betekent. Dan is ook de vraag
relevant of die 13 representatief is. De minister zei: 13 putten
op 10 locaties. Ik leid daaruit af dat er maximaal 130 putten
zijn voor Nederland, maar alleen in Boxtel hebben we het
al over 37 boorputten. Ik vraag de minister om in tweede
termijn nader in te gaan op die getallen. Hoe is het representatief voor Nederland? Ik denk dat het anders te ingewikkeld wordt voor een interruptie.
De voorzitter:
Dank u wel.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Er waren twee vragen die nog niet beantwoord waren. Ik
vraag de minister om daar nog kort op in te gaan. Deze
gingen over cumulatieve effecten en over de opmerking
van de begeleidingscommissie of de Plan-MER niet smaller
wordt uitgevoerd dan in de Wet milieubeheer staat.
De voorzitter:
Misschien kan de minister de antwoorden op die twee vragen in de tweede termijn geven.
Minister Kamp:
Laten wij dat doen. Ik heb gezegd dat je een realistisch
model moet hebben om goed te kunnen inschatten wat de
effecten van de winning van schaliegas zijn. Wij kunnen
dat model zelf bedenken, maar er is een internationaal
model dat algemeen toegepast wordt. Het lijkt me verstandig om dat toe te passen. Op basis van dat model gaan we
ervan uit dat in die gebieden waar schaliegas wordt
gewonnen dat op 13 plekken wordt gedaan en dat dit op
iedere plek gebeurt met 10 putten. In zo'n gebied heb je
dan 130 putten. Dat is echt geen klein veld of klein complex.
Dat is een realistisch complex. Als uit de zienswijze naar
voren komt dat dit niet realistisch is, en dat het gewenst is
om een kleiner of een groter complex te nemen, sta ik
daarvoor open en kunnen we dat alsnog bekijken.

Tweede Kamer

Schaliegas

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Hartelijk dank. Ik hoor dan misschien in tweede termijn nog
de antwoorden op de twee vragen die ik gesteld heb. Ik zal
ze nog even schriftelijk aan de minister doen toekomen.
De voorzitter:
Dat heeft de minister net ook al toegezegd.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Mijn vraag is misschien een beetje in lijn met de vragen die
mevrouw Van Veldhoven eerder heeft gesteld over de
potentiële schaliegaswinningsfaciliteiten. Wat valt er allemaal nu precies wel en niet onder? Het antwoord op deze
vraag mag van mij ook in tweede termijn gegeven worden.
Het andere punt dat ik nog wil inbrengen, zijn de gevolgen
voor de lange termijn. Stel dat we schaliegas gaan winnen
en daar ook weer mee ophouden, wat gebeurt er dan met
die putten? Hoe zit het dan met de monitoring? Stel dat
door die schaliegaswinning schade ontstaat, kan de
bewijslast dan worden neergelegd bij het bedrijf dat schaliegas wint? Hoe denkt de minister daarover?
Minister Kamp:
Daar heb ik zo geen reactie op. We weten nog helemaal
niet of er überhaupt zal worden geboord; we zijn nog tot
eind volgend jaar bezig om dat allemaal af te wikkelen. Stel
echter dat er geboord kan worden, stel dat in een gebied
activiteiten plaatsvinden die na enige jaren zijn afgelopen
en dat dit gebied dan wordt verlaten, dan lijken mij twee
dingen heel logisch. Het eerste is dat je het gebied netjes
achterlaat. Het tweede is dat je de schade vergoedt die je
hebt veroorzaakt. Dat zijn de uitgangspunten. Hoe we dat
precies invullen, is een tweede. Op beide punten ben ik het
met mevrouw Mulder eens. We moeten het netjes achterlaten en schade vergoeden.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De minister zei nu niet te veel gebieden uit te sluiten. We
hebben het over de ehs, woongebieden en bedrijventerreinen gehad. De minister raakt naar mijn mening daarmee
wel een kern, want als wij al die gebieden uitsluiten, blijft
er niet veel over. Dat klopt, want Nederland is een gebied
met heel veel functies. Naar de mening van onze fractie is
er wat dat betreft weinig ruimte voor de winning van
schaliegas. In mijn termijn heb ik gevraagd naar de definitie
van "stedelijk gebied". Hoe moet ik dat nou precies zien?
In de conceptnotitie wordt over stedelijk gebied gesproken.
Betreft dat nou echt alleen de grote steden, of bedoelen we
daarmee ook de dorpen en de kleine kernen?
Minister Kamp:
Met stedelijk gebied bedoelen we vooral de woongebieden.
In een stedelijk gebied kun je ook een grootschalig industrieterrein hebben. Dat hoort dan wel tot het stedelijk gebied,
maar ik kan me heel goed voorstellen dat je juist op een
industrieterrein op een heel verantwoorde manier gedurende een aantal jaren naar schaliegas kunt boren. Ik kan
mij heel goed voorstellen dat dit juist een voorkeurslocatie
is. Wat wij doen, is met name het bewoonde gebied uitslui-

5 juni 2014
TK 90

90-9-29

ten. Wij gaan niet tussen de bebouwing naar schaliegas
zoeken.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dat is heel verhelderend. Het lijkt me goed om dat in vervolgnotities te verhelderen, want dat blijkt niet uit de notitie
die nu voorligt.
Mijn andere vraag die nog was blijven liggen, gaat over het
onderzoek van CE Delft. Zij gaan uit van een minimaal en
een maximaal winningsscenario, maar niet van een scenario
zonder schaliegas. Is de minister bereid om ook die onderzoeksopdracht aan CE Delft mee te geven?
Minister Kamp:
Ik moet mevrouw Dik-Faber op dit punt tegenspreken. Er
worden drie situaties vergeleken: de ene is het zogenaamde
"referentiemodel", het nulmodel, waarin er geen schaliegas
3
wordt gewonnen; de tweede is 200 miljard m in totaliteit;
3
de derde is 500 miljard m in totaliteit. Daarmee doe ik wat
mevrouw Dik-Faber wil.
De voorzitter:
Hiermee is een eind gekomen aan de eerste termijn van de
regering. Ik constateer dat er bij de leden behoefte is aan
een tweede termijn. Mijn inschatting is dat een aantal leden,
namelijk degenen die hebben geïnterrumpeerd, behoefte
hebben aan een tweede termijn.
Ik stel daarom voor om dit debat nu nog vóór de dinerpauze
af te maken. Mevrouw Van Tongeren krijgt als eerste het
woord voor haar tweede termijn. Hierin geldt een spreektijd
van twee minuten. In het algemeen adviseer ik de leden
om eerst hun moties voor te lezen; daarna kunnen we
bekijken of er nog tijd is om iets te zeggen. Dit is slechts
een advies, dus men kan ermee doen wat men wil.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Voorzitter, een punt van orde. Ik heb andere verplichtingen.
Gezien de duidelijkheid van de antwoorden van de minister
heb ik geen behoefte aan een tweede termijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Ook de heer Klein heeft mij laten weten dat hij
vanwege andere verplichtingen niet deelneemt aan de
tweede termijn.
Het woord is nu aan mevrouw Van Tongeren.

overwegende dat een brede maatschappelijke discussie
over nut en noodzaak van schaliegas vooraf moet gaan aan
het besluitvormingsproces over de locatie en randvoorwaarden voor proefboringen en winning;
overwegende dat hierin ook de rol van schaliegaswinning
in de transitie naar schone energie moet worden opgenomen;
verzoekt de regering het besluitvormingsproces op te
schorten en eerst de discussie te voeren over nut en noodzaak van schaliegas,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Tongeren. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 2 (33952).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het verbieden van schaliegaswinning in
uitsluitend grondwaterbeschermingsgebieden ontoereikend
is voor de veiligstelling van de Nederlandse drinkwatervoorziening;
constaterende dat provincies een wettelijke taak hebben
om gebieden aan te wijzen voor de bescherming van de
drinkwatervoorziening;
verzoekt de regering om schaliegaswinning volledig uit te
sluiten in alle grondwaterbeschermingsgebieden, alle
boringvrije zones en alle gebieden aangewezen als strategische toekomstige grondwatervoorraden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Tongeren,
Dik-Faber en Van Veldhoven. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 3 (33952).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Voorzitter, hierbij mijn moties.

Motie

overwegende dat de noodzaak en dus de rechtvaardiging
van schaliegaswinning alleen bestaat wanneer het een
sluitstuk is van een ambitieus energiebeleid, en dus geen
alternatief kan zijn voor het gebrek aan ambitieus energiebeleid;

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Tweede Kamer

Schaliegas

5 juni 2014
TK 90

90-9-30

overwegende dat de winning van schaliegas bovendien
alleen toelaatbaar is onder de voorwaarde dat die op een
zo schoon en veilig mogelijke wijze plaatsvindt;
overwegende dat draagvlak van de regio slechts kan worden
gevraagd wanneer aan de voorwaarden van rechtvaardiging
en veiligheid is voldaan;
verzoekt de regering, tot daaraan is voldaan geen toestemming te geven om schaliegas te winnen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Tongeren,
Van Veldhoven en Dik-Faber. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 4 (33952).
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik heb nog één kleine vraag. De minister zei dat, als ertoe
wordt besloten om niet over te gaan tot schaliegaswinning,
de afkoop van de drie huidige vergunninghouders niet zo'n
groot bedrag zal zijn. Ik zou graag een bandbreedte willen
horen. Iets tussen de 0 en 18 miljard is mij een iets te grote
bandbreedte, dus misschien kan de minister dat iets preciseren.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn heel heldere
beantwoording.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik heb de minister nog een vraag gesteld over de rol van
kennisinstellingen. Hoe ziet de minister die rol? Er komt
meer duidelijkheid van de minister over de drinkwaterwingebieden. We moeten voorts zeer voorzichtig zijn met
betrekking tot breukzones en ontsnappend methaan. Daar
zijn we het natuurlijk van harte mee eens. Het is goed dat
de minister de suggestie van het Rathenau Instituut overneemt om te kijken hoe lokale en regionale gemeenschappen op een andere manier benaderd kunnen worden.
Ik heb nog een vraag over de grensoverschrijdende effecten,
ook richting Duitsland en België. Tijdens de demonstratie
was er ook iemand uit Duitsland aanwezig. Mensen maken
zich werkelijk zorgen over de wijze waarop wij er in Nederland mee omgaan. Het lijkt mij dat de minister hierover
goede contacten heeft met de Duitse Länder. Als dat niet
het geval is, zouden we de minister daar heel actief toe
willen oproepen.
We krijgen nog een antwoord op de vraag over de boorputten en hoe breed dat nu eigenlijk allemaal is.

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter. Ik heb twee moties en nog een paar opmerkingen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De Kamer,

verzoekt de regering, na sluiting van de inspraaktermijn
voor de conceptnotitie de Kamer te berichten over de uitkomsten en eventueel aan te geven op welke punten het
onderzoek zal worden aangepast,

gehoord de beraadslaging,

en gaat over tot de orde van de dag.

constaterende dat de Structuurvisie Ondergrond het ruimtelijk afwegingskader voor alle ondergrondse activiteiten
zal zijn;

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Veldhoven. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

overwegende dat schaliegas een van de activiteiten is die
wordt afgewogen ten opzichte van andere ondergrondse
activiteiten;

Zij krijgt nr. 6 (33952).

verzoekt de regering, in één traject te komen tot één structuurvisie voor de ondergrond waar schaliegas deel van
uitmaakt zodat een integrale, zorgvuldige afweging van alle
ondergrondse activiteiten mogelijk is,

Motie

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Agnes Mulder,
Van Veldhoven, Dik-Faber, Van Tongeren, Smaling en Klever.
Zij krijgt nr. 5 (33952).

Tweede Kamer

Schaliegas

overwegende dat andere overheden dan het Rijk nauwelijks
invloed hebben op de besluitvorming in het kader van de
Mijnbouwwet, zoals het verlenen van vergunningen voor
schaliegasboringen;
overwegende dat de opsporing en winning van schaliegas
mogelijk raken aan een veelheid van lokale en regionale
belangen, zoals drinkwatervoorziening en natuurbeleid, en
daarmee ook aan taken van andere overheden dan het Rijk;

5 juni 2014
TK 90

90-9-31

verzoekt de regering, bij de komende herziening van de
Mijnbouwwet ook een rol voor decentrale overheden bij
besluitvorming te overwegen;
verzoekt de regering tevens, bij de opstelfase van de
Structuurvisies Ondergrond en Schaliegas ook decentrale
overheden te betrekken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Veldhoven,
Agnes Mulder, Dik-Faber, Van Tongeren, Jan Vos en Smaling.

Rompuy wil een energie-unie voor de Europese Unie. Of
we dat nu meteen op dat niveau moeten afkondigen weet
ik niet. Je kunt ook naar Noordwest-Europa kijken. We
hebben het over een stopcontact op zee. Er gebeurt lokaal
van alles, dus ik denk ik dat toch wel wat optimistischer ben
dan de minister over de toekomst. Daarom voel ik me toch
niet zo aangesproken door het "tegen, tegen, tegen, tegen",
want ik realiseer me ook dat er wel wat op het spel staat.
Ik hoop ook dat de minister zijn initiatief voortzet om een
nationaal investeringsinstituut in te zetten om duurzame
energievoorziening en duurzame groei ook dichterbij te
brengen. Dan kunnen we misschien toch nog wel een tijdje
prettig van dit land genieten.

Zij krijgt nr. 7 (33952).
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik wil de minister danken voor zijn antwoorden. Het is een
lastig debat. Ik denk dat de minister de Kamer vandaag op
een adequate wijze informatie heeft gegeven. Ik bedank
hem vooral voor de verheldering van het proces. Dat geeft
ons duidelijkheid en dat geeft ook de mensen duidelijkheid.
Of we het helemaal met elkaar eens zijn over de snelheid,
is één ding, maar ik denk dat voor iedereen helder is wat
de stappen zijn. Voor mij is er ook een verduidelijking
gekomen als het gaat om de vraag, wanneer we wat mee
kunnen nemen.
Ik bedank de minister ook voor de toezegging dat hij een
groot aantal punten meeneemt in het onderzoek van CE
Delft. We moeten de economische analyse voldoende breed
trekken, zodat mensen het gevoel hebben dat de discussie
over nut en noodzaak echt gevoerd wordt. Dat zal ook
draagvlak geven voor de conclusie die we uiteindelijk met
elkaar zullen trekken, wat die conclusie ook zal zijn!
Ik heb een aantal punten genoemd. Ik wil de minister vragen
om zich in aanvulling daarop te realiseren dat ook nietgerealiseerde economische activiteiten soms een punt
kunnen zijn. Ik hoorde dat het NLR zich bijvoorbeeld niet in
de Noordoostpolder wil gaan vestigen als daar schaliegasboringen zouden plaatsvinden, omdat zijn proces zo
kwetsbaar is. Dat zou dan een verlies zijn voor de regio.

De heer Smaling (SP):
Voorzitter. Ik zal het kort houden. Ik heb geen moties. Ik
bedank de minister, die altijd heel helder is. Het is altijd wel
prettig debatteren met hem. We zullen zien. We zitten in
een proces. Mijn fractie hoopt dat het niet nodig zal zijn om
naar schaliegas te boren. Ik heb de nadelen opgesomd. Die
ga ik niet herhalen. Wij realiseren ons ook dat de energiezekerheid op het spel staat en dat dit tot actie noopt. Maar
welke actie, dat is natuurlijk ook de discussie hier. In die zin
hoop ik dat we de komende tijd het ambitieniveau op peil
kunnen houden en dat we ook een beetje kunnen loskomen
van het klassieke idee van groei zoals we dat gewend zijn
geweest. Duurzame groei is ook groei, zoals in een boek
als Prosperity Without Growth is neergezet. We moeten
geen alarmbellen laten rinkelen als we in 2025 geen nettoimporteur van energie meer zijn.
De vraag die ik nog heb aan de minister is op welk schaalniveau het netto importeurschap zich nu afspeelt. Van

Tweede Kamer

Schaliegas

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Een compliment aan de minister voor zijn grondige beantwoording van alle vragen die leven op dit dossier.
Dat neemt niet weg dat de Partij voor de Dieren van mening
is en blijft dat we beter nu kunnen zeggen: we gaan het niet
doen. Het is ook zonde van de tijd van de minister dat hij
zoveel rapporten moet laten maken en tot zich moet nemen.
Ik kan me zomaar voorstellen dat hij die tijd liever gebruikt
om vegetarisch te koken voor zijn vrienden.
Ik heb twee moties. In de ene vraag ik om nu te besluiten
dat we niet overgaan tot de winning van schaliegas. Voorzitter, ik vraag u of die motie als eerste in stemming kan
worden gebracht. Mocht de Kamer besluiten die motie niet
aan te nemen, wat ik erg jammer zou vinden, dan kan ik de
moties van de andere partijen met scherpe vragen over het
vervolg van het proces nog ondersteunen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat schalie- en steenkoolgaswinning in
Nederland de transitie naar duurzame energie ernstig zal
belemmeren;
overwegende dat ervaringen in het buitenland leren dat de
winning van schaliegas niet schoon en veilig is;
van mening dat verder onderzoek naar de winning van
schaliegas in Nederland een verspilling is van tijd en energie;
verzoekt de regering, nu het besluit te nemen om niet over
te gaan tot de winning van schaliegas in Nederland,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ouwehand. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 8 (33952).
Ik zal zorgen dat deze motie als eerste in stemming wordt
gebracht.

5 juni 2014
TK 90

90-9-32

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dank u, voorzitter. Dan heb ik zelf ook nog een motie, mocht
de eerste onverhoopt niet worden aangenomen.

Motie

overwegende dat niet is onderbouwd dat met een verticale
begrenzing van uitsluitingsgebieden tot 1.000 meter minus
maaiveld risico's op schade aan het grondwater kan worden
voorkomen;
verzoekt de regering, de verticale begrenzing voor uitsluiting
van schaliegaswinnig in drinkwatergebieden te schrappen,

De Kamer,
en gaat over tot de orde van de dag.
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering, te garanderen dat eventuele
(proef)boringen naar schaliegas in Nederland niet onder
het regime van de Crisis- en herstelwet zullen worden
geplaatst,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Ouwehand en Van
Veldhoven. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Dik-Faber en Van
Tongeren. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 10 (33952).
De voorzitter:
De heer Vos is de laatste spreker in deze tweede termijn
van de Kamer.

Zij krijgt nr. 9 (33952).

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik bedank de minister voor alle antwoorden die
hij heeft gegeven en voor de toezeggingen die hij heeft
gedaan. Ik pak er een uit die ook relevant is voor zijn
ministerie, namelijk dat het belang van de agrarische sector
in Nederland ook goed zal worden meegewogen. Er zijn
veel meer toezeggingen gedaan. Daar ben ik heel blij mee,
maar deze wil ik er specifiek even uitlichten.
De minister heeft ook aangegeven: laten wij het belang van
schaliegas relativeren. Dat zijn woorden waar ik zeer veel
belang aan hecht. Wij komen vervolgens wel tot een andere
conclusie, namelijk dat de minister zegt: laten we verdergaan met het onderzoek. Daarvan zeggen wij dat we, als
dat belang dan zo gering is, misschien dan vooral moeten
inzetten op energietransitie en dat schaliegas maar in de
grond moeten laten zitten.
Daarover blijven wij helaas van mening verschillen. Ik zal
de minister niet kunnen overtuigen, maar ik blijf me daarvoor inzetten. Ik dien één motie in.

De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter. De minister heeft aangegeven dat er wordt
geboord onder de Waddenzee. Het gaat daarbij om conventioneel gas. Bij schaliegas gaan we een soortgelijk traject
in. Zoals het er nu naar uitziet, wil de minister het boren
onder de 1.000 meter toestaan. Ik vraag mij af of dat de
juiste weg is, met name ten aanzien van drinkwater. Daarom
dien ik de volgende motie in.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat in Nederland 60% van het drinkwater uit
grondwater wordt geproduceerd;
constaterende dat de duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening van nationaal belang is;
overwegende dat er geen onaanvaardbare risico's mogen
worden genomen die kunnen leiden tot vervuiling van
huidige en toekomstige grondwaterbronnen voor de
drinkwatervoorziening;
verzoekt de regering om onaanvaardbare risico's ten aanzien van het grondwater uit te sluiten in de Structuurvisie
Schaliegas en te onderzoeken of de 1.000 meter-grens deze
risico's adequaat uitsluit,

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

en gaat over tot de orde van de dag.
constaterende dat boren naar schaliegas mogelijk ernstige
gevolgen heeft voor het grondwater en voor de drinkwatervoorziening;
constaterende dat in de conceptnotitie reikwijdte en detailniveau waterwingebieden en grondwaterbeschermingsgebieden daarom al op voorhand worden uitgesloten voor
de winning van schaliegas, maar dat de verticale begrenzing
van deze uitsluiting slechts geldt tot een diepte van 1.000
meter minus maaiveld;

Tweede Kamer

Schaliegas

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Jan Vos, Jacobi,
Agnes Mulder en Van Veldhoven. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 11 (33952).

5 juni 2014
TK 90

90-9-33

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik heb toch nog een vraag over een studiereis naar de Verenigde Staten. Is de PvdA-fractie van mening dat je niet op
werkbezoek of op studiereis gaat als je vanuit de partijpositie al ergens een mening over hebt?
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik weet niet waar dit over gaat. Het gaat in ieder geval niet
over mijn motie. Moet ik hierop antwoorden?
De voorzitter:
U kunt het proberen. U kunt bijvoorbeeld ook zeggen dat
u het een onzinnige vraag vindt.
De heer Jan Vos (PvdA):
Deze vraag gaat niet over mijn motie. De partijpolitiek van
de Partij van de Arbeid bespreken we in een ander verband,
namelijk op partijcongressen. Ik nodig mevrouw Van Tongeren van harte uit om daar een keer naartoe te komen.
Daar is een heel interessante verzameling mensen aanwezig. Daar vinden heel interessante processen plaats. Ik ben
ook weleens bij GroenLinks geweest. Dat vond ik heel erg
leuk. Op het partijcongres kan mevrouw Van Tongeren zich
verder informeren over hoe wij omgaan met het beleid ten
aanzien van studiereizen.
In het algemeen wil ik haar het volgende advies geven. Als
mevrouw Van Tongeren eruit is, en weet of zij ervoor of
ertegen is, en zegt dat zij er verder niet meer over na hoeft
te denken, adviseer ik haar om zich op andere onderwerpen
te richten. Ik kan mij namelijk voorstellen dat zij het druk
genoeg heeft in haar fractie.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik begrijp dat de heer Vos op het einde …
Mijnheer Vos, het is misschien wel netjes om even te blijven
staan als ik u toespreek.
De voorzitter:
Het is een vervolgvraag. Ik zorg voor de orde. U mag
gewoon uw vraag stellen, mevrouw Van Tongeren. Het
moet wel een vraag zijn.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik zie de PvdA regelmatig op werkbezoek bij sociale werkplaatsen, die zij open wil houden. Dan wordt er ook niet
gezegd: we hebben die positie al. Ik vind het heel flauw dat
ik in dit debat al twee keer word aangevallen omdat ik
bereid ben om mij goed te informeren, terwijl zowel de
PvdA als mijn partij een voorstander is van het afkicken van
fossiele energie. Dat was en is de positie van GroenLinks.
Die positie dragen wij ook uit als het gaat om schaliegas.
Ik zou het op prijs stellen als het gewaardeerd wordt dat
een kleine partij ook probeert om zich te informeren op een
werkbezoek.
De voorzitter:
In dit geval heb ik geen vraag gehoord.

Tweede Kamer

Schaliegas

De heer Jan Vos (PvdA):
Ik heb ook geen vraag gehoord. Ik neem kennis van de
opmerking.
De voorzitter:
Hiermee is er een einde gekomen aan de tweede termijn
van de Kamer. De minister heeft gevraagd om een korte
schorsing, opdat hij zich goed kan voorbereiden op de
beantwoording.
De vergadering wordt van 19.02 uur tot 19.12 uur geschorst.
De voorzitter:
Het woord is aan de minister voor zijn reactie op de ingediende moties. Er zijn ook nog enkele vragen gesteld die
een antwoord verlangen.

Minister Kamp:
Voorzitter. Mevrouw Van Tongeren heeft gevraagd naar de
bandbreedte voor de schadevergoeding die mogelijk
betaald moet worden. Ik ga niet bedelen om eisen tot
schadevergoeding te krijgen. Bovendien is het daarvoor
nog veel te vroeg, want wij moeten het hele proces nog
doorlopen. Ter indicatie zeg ik tegen mevrouw Van Tongeren dat ik eerder in tonnen denk dan in miljoenen.
Mevrouw Van Tongeren verzoekt de regering in de motie
op stuk nr. 2 om het besluitvormingsproces op te schorten.
Ik ontraad deze motie, want ik vind dat wij met dit besluitvormingsproces moeten doorgaan.
In de motie op stuk nr. 3 verzoekt mevrouw Van Tongeren
de regering om schaliegaswinning volledig uit te sluiten in
alle grondwaterbeschermingsgebieden. Met de argumenten
die ik heb gegeven, lijkt mij dat niet verstandig. De grondwatergebieden en de drinkwatervoorziening zijn van het
grootste belang. Wij moeten daar verstandige dingen doen.
Ik heb de overtuiging dat wij dat ook gedaan hebben. Ik sta
open voor wat in de zienswijzen naar voren wordt gebracht
en heb de overtuiging dat hieraan recht zal worden gedaan.
Ik ontraad om die reden deze motie.
In de motie op stuk nr. 4 wordt de regering verzocht om
geen schaliegas te winnen totdat er aan voorwaarden is
voldaan. Dit is niet in overeenstemming met de lijn die ik
net heb verdedigd. Ik ontraad daarom deze motie.
Mevrouw Mulder heeft gevraagd wat er met de achtergebleven putten gebeurt. Ik heb daarop al een reactie gegeven.
Aanvullend zeg ik dat wij ervoor zullen zorgen dat, behalve
dat de zaak wordt opgeruimd, er strikte regels zullen gelden
voor het achterlaten van de gebieden en dat wij daarop
toezicht zullen laten houden door het Staatstoezicht op de
Mijnen.
In de motie op stuk nr. 5 verzoekt mevrouw Mulder de
regering om in één traject te komen tot één structuurvisie.
Ik ben van mening dat wij dat niet moeten doen, vanwege
de redenen die ik net een paar keer heb aangegeven. Het
is een verschil van mening tussen mij en mevrouw Mulder,
mevrouw Van Tongeren en de andere medeondertekenaars.
Ik ontraad het aannemen van deze motie.

5 juni 2014
TK 90

90-9-34

Mevrouw Van Veldhoven verzoekt mij in de motie op stuk
nr. 6 om na de sluiting van de inspraaktermijn voor de
conceptnotitie de Kamer te informeren over de uitkomsten.
Tevens verzoekt ze mij om aan te geven op welke punten
de notitie zal worden aangepast en het vervolgonderzoek
zal worden bijgestuurd. Ik laat het oordeel over deze motie
graag aan de Kamer.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik meld even dat mevrouw Van Veldhoven deze motie
meeondertekent. We brengen haar in stemming.

In de motie-Van Veldhoven c.s. op stuk nr. 7 wordt de
regering verzocht om bij de opstelfase van de Structuurvisie
Ondergrond en de Structuurvisie Schaliegas ook decentrale
overheden te betrekken. Dit is ook mijn bedoeling. Ik vind
de opvatting van de Kamer van belang, zeker gelet op de
situatie die nu is ontstaan. Er zal draagvlak verworven
moeten worden, zowel voor een beslissing om wel te boren
als voor een beslissing om niet te boren. Het draagvlak zal
in het land moeten worden gewonnen. Het oordeel van de
Kamer daarbij is van belang en daarom laat ik het oordeel
over deze motie aan de Kamer.

Via de motie op stuk nr. 10 verzoekt mevrouw Dik-Faber de
regering om de verticale begrenzing voor uitsluiting van
schaliegaswinning in drinkwatergebieden te schrappen.
Dat vind ik een interessant punt. Wij hebben daarvoor onze
argumenten. Ik zal het overleg en de zienswijze afwachten
alvorens daarover een definitief standpunt in te nemen. Op
dit moment vind ik het te vroeg om dat te doen. Sowieso
vind ik het uitsluiten van dingen en het doen van stellige
uitspraken terwijl je met een zorgvuldig proces bezig bent,
niet zo verstandig. Daarom ontraad ik de motie van
mevrouw Dik-Faber en mevrouw Van Tongeren.

Mevrouw Ouwehand heeft via haar motie op stuk nr. 8
aangegeven dat de regering niet moet besluiten om over
te gaan tot de winning van schaliegas. Dat ben ik ook
helemaal niet van plan. Ik ben alleen maar van plan om een
zorgvuldige procedure te voeren om te zijner tijd tot een
verantwoord besluit te komen. Ik weet niet goed wat er met
deze motie wordt bedoeld, dus ik kan haar beter ontraden.

In zijn motie op stuk nr. 11 zegt de heer Vos dat er geen
onaanvaardbare risico's mogen worden genomen met
betrekking tot huidige en toekomstige grondwaterbronnen
en dat er in dat kader opnieuw moet worden nagegaan of
de diepte van 1.000 meter de risico's adequaat uitsluit. Gelet
op het belang van de drinkwatervoorziening, denk ik dat
het moet zoals hier staat. Het oordeel over deze motie laat
ik dan ook aan de Kamer, zodat ik haar oordeel hierover
kan vernemen.

De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand gaat de motie toelichten.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Via de motie vraag ik de minister iets anders, wat hij zeker
gaat ontraden, ben ik bang. Ik vraag hem om nu te besluiten
om het niet te doen, dus om niet over te gaan tot winning
in plaats van nu niet te besluiten om wel over te gaan tot
winning.
Minister Kamp:
O ja. Mag ik bij mijn standpunt blijven dat ik de motie ontraad?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik had al zo'n vermoeden.
Minister Kamp:
Dan heb ik mevrouw Ouwehand op een punt in ieder geval
niet teleurgesteld.
Via de motie op stuk nr. 9 wordt de regering verzocht om
te garanderen dat proefboringen en boringen naar schaliegas in Nederland niet onder het regime van de Crisis- en
herstelwet worden geplaatst. Die motie ontraad ik, omdat
de wetgever een aantal mogelijkheden heeft vastgelegd. Ik
denk dat we moeten proberen, geen gebruik te maken van
dit soort mogelijkheden. In deze situatie ben ik dat ook niet
van plan. Om het bij voorbaat uit te sluiten, getuigt mijns
inziens niet van respect voor de wetgever. Ik vind het ook
niet nuttig om dat te doen. Deze motie ontraad ik dus.

Minister Kamp:
Dat is een extra reden om haar ontraden.

Mevrouw Van Veldhoven heeft mij gevraagd of rekening
wordt gehouden met het cumulatieve effect dat optreedt
als er vanuit de wens om op grotere schaal schaliegas te
winnen, in veel kleine industriegebiedjes, zoals zij ze noemt,
dus plekken met een oppervlakte van ongeveer 0,5 hectare
en tien boorputten, gedurende enkele jaren naar schaliegas
wordt geboord, waarna weer naar een andere locatie wordt
gegaan. Het antwoord daarop is ja. Het cumulatieve effect
wordt betrokken bij de Plan-MER.
Mevrouw Van Veldhoven heeft verder opgemerkt dat de
lijst met punten in hoofdstuk 5 van de conceptnotitie niet
in overeenstemming is met de punten die in de Wet milieubeheer worden genoemd. Dat is juist. Mijn lijst in hoofdstuk
5 van de conceptnotitie geeft het alleen in hoofdlijnen weer,
maar de bedoeling is om het precies te doen zoals in de
Wet milieubeheer staat.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik ben blij dat het feit dat ik deze vraag heb gesteld, geen
reden voor de minister is om haar niet te beantwoorden.
Wil hij onderstrepen dat er naar alternatieven wordt
gezocht? Dit is een van de elementen van de Wet milieubeheer die verband houden met een Plan-MER. Ik zag dit niet
terug in het lijstje, terwijl het er een belangrijk onderdeel
van is.
Minister Kamp:
Ik heb op geen enkele wijze de bedoeling om formeel of
materieel af te wijken van de Wet milieubeheer.
Mevrouw Mulder legt altijd belangstelling voor buurlanden
aan de dag en zegt dat ze in Duitsland en België opvattingen
over schaliegaswinning hebben. Zij vraagt hoe met deze

Tweede Kamer

Schaliegas

5 juni 2014
TK 90

90-9-35

buurlanden wordt omgegaan als Nederland dingen doet
die de situatie aldaar beïnvloeden. Ik kan haar zeggen dat
er regels zijn voor de wijze waarop wij met de buurlanden
omgaan. Die zullen we sowieso opvolgen. Gelet op de
gevoeligheid van het onderwerp, ben ik het met haar eens
dat een apart bestuurlijk overleg nuttig is. Ik ben bereid om
dat te doen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dank, dat was een van de nog openstaande vragen. De
andere betreft de rol van de kennisinstellingen bij het
onderzoek.
Minister Kamp:
Sorry, voorzitter, dat ik dat punt heb laten liggen. Ik vind
de kennisinstellingen van het grootste belang. TNO heeft
daarom de opdracht gekregen om een van de onderzoeken
uit te voeren. Vandaar dat TNO iemand in de begeleidingscommissie heeft gezet. Deltares zet ook iemand in de
begeleidingscommissie. Ik heb geprobeerd om de
opdrachten voor de onderzoeken zodanig uit te zetten dat
de capaciteiten van de kennisinstellingen optimaal worden
benut, maar dat de private bedrijven ook de gelegenheid
krijgen om de kennis die zij in huis hebben, te benutten en
te gelde te maken.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Stemming over de ingediende moties zal volgende week
dinsdag plaatsvinden.
De vergadering wordt van 19.24 uur tot 20.10 uur geschorst.
Voorzitter: Vermeij

Tweede Kamer

Schaliegas

5 juni 2014
TK 90

90-9-36