Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 847

Wijziging van de Wet verlaging
maximumopbouw- en premiepercentages
pensioen en maximering pensioengevend
inkomen en het Belastingplan 2014

Nr. 24

VERSLAG VAN EEN WETGEVINGSOVERLEG
Vastgesteld 13 maart 2014
De vaste commissie voor Financiën en de vaste commissie voor Sociale
Zaken en Werkgelegenheid hebben op 3 maart 2014 overleg gevoerd met
Staatssecretaris Wiebes van Financiën en Staatssecretaris Klijnsma van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid over:
– het wetsvoorstel Wijziging van de Wet verlaging
maximumopbouw- en premiepercentages pensioen en maximering pensioengevend inkomen en het Belastingplan 2014
(novelle Witteveenkader) (Kamerstuk 33 847).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,
Van Nieuwenhuizen-Wijbenga
De voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
Van der Burg
De griffier van de vaste commissie voor Financiën,
Berck

kst-33847-24
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

1

Voorzitter: Van Nieuwenhuizen-Wijbenga
Griffier: Maas
Aanwezig zijn elf leden der Kamer, te weten: Dijkgraaf, Klaver, Klein,
Lodders, Madlener, Van Nieuwenhuizen-Wijbenga, Omtzigt, Schouten,
Ulenbelt, Vermeij en Van Weyenberg,
en Staatssecretaris Wiebes van Financiën en Staatssecretaris Klijnsma van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Aanvang 11.00 uur
De voorzitter: Goedemorgen. Ik heet iedereen van harte welkom bij dit
wetgevingsoverleg over de wijziging van de Wet verlaging
maximumopbouw- en premiepercentages pensioen en maximering
pensioengevend inkomen en het Belastingplan 2014. Dit wordt in de
volksmond het Witteveenkader genoemd. Ik constateer dat er vanuit de
Kamer gelukkig ruime belangstelling voor dit wetgevingsoverleg is. Ik stel
voor dat we snel van start gaan, omdat we behoorlijk wat met elkaar te
bespreken hebben. Er zijn indicatieve spreektijden afgesproken. Ik
herinner de leden er nog even aan dat die gelden voor de eerste en de
tweede termijn samen.
De heer Omtzigt (CDA): Ik neem aan dat het over richtspreektijden gaat.
We hebben vandaag een wetgevingsoverleg. Zoals ik al per e-mail heb
aangekondigd, zal ik wat langer spreken.
De voorzitter: Ik sprak al over indicatieve spreektijden. Volgens mij komt
dat overeen met een richttijd.
Het woord is allereerst aan de heer Madlener.
De heer Madlener (PVV): Voorzitter. We spreken vandaag over de
zoveelste kaalslag die door dit kabinet wordt gepleegd op het Nederlandse pensioenstelsel. Eerst laat dit kabinet de ouderen betalen: zero
indexatie maar wel inflatie, forse pensioenkortingen, langer werken en de
AOW-kortingen naast alle andere lastenverzwaringen waar Nederlanders
last van hebben. De MKOB wordt inkomensafhankelijk en de
AOW-partnertoeslag wordt dat voor bepaalde gevallen ook. Nu pakt het
kabinet op een schaamteloze manier de jongere generaties met een fors
lagere pensioenopbouw.
Nadat zowel de oppositie als de senaat gehakt maakte van het eerdere
wetsvoorstel ligt er nu opnieuw een flutplan. In plaats van de verlaging
naar 1,75% wordt nu 1,875 van het opbouwpercentage voorgesteld. Deze
versobering wil het kabinet enkel doorvoeren om belastinginkomsten naar
voren te halen. Een diepere strategie heb ik niet kunnen ontdekken. Dat er
in de toekomst minder geld over is, mag de pret voor Rutte II niet drukken.
Dat is een zorg voor later. Het kabinet schuift de problemen door. Dat
hiermee het Nederlandse pensioenstelsel om zeep wordt geholpen maakt
de coalitie en het kabinet kennelijk niets uit. Het is ronduit schandalig dat
het kabinet de pensioenvoorziening gebruikt als melkkoe om zijn blunders
elders te compenseren. De belastingdruk in Nederland is al enorm. Eerder
verhoogde het kabinet al de btw en werd de hypotheekrenteaftrek
drastisch beperkt. Niets blijft de burger bespaard. Nu wordt ook het
pensioensparen om zeep geholpen door dit kabinet. Het voorliggende
wetsvoorstel zorgt voor een enorm negatief effect op het uiteindelijke
pensioen. Wat gaan de mensen die nu pensioen opbouwen op hun oude
dag uiteindelijk inleveren aan koopkracht?
De PVV is fel tegen de voorgestelde versobering van de pensioenopbouw.
Het gaat van kwaad tot erger. De huidige fiscaalvrije pensioenopbouw is
vanaf dit jaar 2,15% van het middelloon door de verhoging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

2

AOW-leeftijd naar 67 jaar. Dat was 2,25%. Veel mensen betalen dit jaar
dezelfde pensioenpremie ten opzichte van vorig jaar, terwijl hun pensioenopbouw wel is verlaagd. De versobering gaat dus werknemers dubbel
treffen. Het gaat niet alleen om minder sparen maar ze krijgen het ook niet
terug in lagere premies. Het kabinet gaat daarnaast nog steeds uit van het
meest positieve scenario. Alsof mensen ieder jaar een loonstijging,
inflatiecorrectie op het pensioen en een doorlopend dienstverband
hebben! Het is totaal niet realistisch. En dan moeten de werknemers ook
nog langer werken, terwijl de Nederlanders hier totaal niet op zitten te
wachten. Maar liefst 40% van de werknemers denkt niet te kunnen
doorwerken tot 67 jaar en slechts 17% wil dat wel. Zelfs de oude grens
van 65 jaar vinden de meeste Nederlandse werknemers nog te hoog.
Deze resultaten staan haaks op het beleid van de overheid. Daarmee
wordt de kloof tussen de burger en de politiek aangetoond. Waarom
worden de mensen gedwongen om langer te werken?
Daarnaast is de werkloosheid onder ouderen dramatisch hoog. Onder
45-plussers waren vorig jaar 253.000 mensen werkloos, zo blijkt uit
onderzoek van ABN AMRO. Zonder verhoging van de AOW-leeftijd zal de
potentiële beroepsbevolking met ongeveer 800.000 mensen zijn
afgenomen. Het kabinet spreekt in een reactie over de inzet op een hoge
arbeidsparticipatie, maar hoe kan dit als de werkloosheid historisch hoog
blijft? Ook dat is een vraag aan het kabinet. Het kabinet jaagt ouderen
hiermee de bijstand in. Ik krijg graag een uitgebreide reactie op deze visie
op de toekomst.
Het kabinet dwingt pensioenfondsen om de pensioenpremies te verlagen.
De Nederlandsche Bank heeft een toets ontwikkeld waarmee eenvoudig
een indruk kan worden verkregen van de generatie-effecten. De PVV wil
precies weten waar de fondsen aan toe zijn. Het lijkt er nu sterk op dat de
Nederlandsche Bank op de stoel van de pensioenfondsbesturen gaat
zitten. Dat kan toch niet de bedoeling zijn? Het is natuurlijk aan de
pensioenfondsen zelf om goede belangenverdeling te laten plaatsvinden
en de pensioenpremie daarop af te stemmen.
Het nieuwe ftk kan niet worden losgezien van al deze bezuinigingsmaatregelen. Veel fondsen willen bovendien de buffers versterken, waardoor een
relatief hoge premie in de lucht blijft hangen. Wat is de reactie van de
Staatssecretaris hierop? Eerder heeft de Staatssecretaris hierover gezegd
dat de Nederlandsche Bank niet kan afdwingen dat de gewenste premieverlaging wordt gehaald. Wij zijn heel benieuwd naar de reactie op dit
punt, zeker ook gezien het feit dat uit een onderzoek van Mercer bleek dat
bijna 90% van de werkgevers de premievrijval geheel of gedeeltelijk zal
verhouden; dit terwijl de pensioenopbouw een secundaire arbeidsvoorwaarde is.
Ik kom te spreken over de aftoppingsgrens. De pensioenfondsen merken
terecht op dat een pensioen boven een ton niet integraal kan worden
aangeboden. Waarom is het kabinet geen voorstander van een
volwaardige pensioenoplossing in de tweede pijler, met de individuele
keuze voor deelnemers om boven de wettelijke aftoppingsgrens pensioen
op te bouwen en met de keuze waar dat wordt opgebouwd? De PVV is er
voorstander van om de nettolijfrenteregeling in zowel de tweede als de
derde pijler mogelijk te maken met een vrijstelling in box 4 in de inkomstenbelasting. Hierdoor wordt de keuzevrijheid groter. Is het kabinet
hiertoe bereid?
Het kabinet wil lagere uitvoeringskosten bij pensioenfondsen, maar
tegelijkertijd wordt de btw-koepelvrijstelling geschrapt. De verwachte
opbrengst daarvan wordt geraamd op 110 miljoen. Een keiharde korting
op het Nederlandse pensioenvermogen dus, hetgeen de kosten van de
pensioenfondsen zal doen oplopen. Deze maatregel treft vooral de buffers
van de kleinere en middelgrote pensioenfondsen die een koepelorganisatie vormen. Grote fondsen blijven buiten schot. Kan dit zomaar?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

3

Tot slot maakt dit kabinet structureel de verkeerde keuzes. Het kiest er nog
steeds voor, de pensioenopbouw naar beneden bij te stellen terwijl er nog
steeds bakken vol geld gaan naar zaken zoals de Europese Unie,
windmolens en ontwikkelingshulp. Ik maak die vergelijking graag, want de
miljarden uit het pensioenstelsel die nu bij de Nederlandse werknemers
worden opgehaald, vergroten de onzekerheid. Daardoor gaan mensen
weer meer sparen. Dat is allemaal slecht voor de Nederlandse economie,
terwijl er miljarden naar de Europese Unie vliegen die weer worden
besteed aan slechte doelen. Ik noemde al de windmolens. De ontwikkelingshulp is natuurlijk ook een doorn in het oog. Het kost miljarden en dat
is zonde van het geld. De Nederlandse werknemer draait hiervoor op en
ziet intussen de eigen koopkracht dalen, doordat de lasten worden
verhoogd en nu ook het pensioensparen steeds meer wordt beperkt.
Mensen worden daardoor onzeker en zullen dus meer zelf moeten gaan
sparen. Dat is niet goed voor de bestedingen van de Nederlandse
bevolking.
De heer Ulenbelt (SP): Voorzitter. Na het geklungel van de Staatssecretarissen Weekers en Klijnsma bij de vorige wet en in de Eerste Kamer, zitten
we nu met een wijziging van dit wetsvoorstel. De conclusie daarvan moet
toch zijn dat D66, ChristenUnie en SGP zich hebben aangesloten bij de
pensioenpotplunderpolitici, om het zo maar te noemen. Ze hebben zich
aangesloten bij een stelletje domme eekhoorns die voor de winter hun
wintervoorraad opeten. Mijn doel in dit debat is om ervoor te zorgen dat
die drie partijen weer bij de Knabbels en Babbels gaan horen, de
verstandige eekhoorns die wel goed voor hun voorraadje zorgen maar
door die akelige Donald Duck iedere keer weer van hun voorraden worden
beroofd. Ik heb daarvoor een ansichtkaart laten ontwerpen, die iedereen
heeft gekregen. Volgens mij wordt het daarop heel erg duidelijk uitgebeeld.
Als ik de Staatssecretaris aan het einde van dit debat Knabbel en Babbel
kan noemen, moet dat worden beschouwd als een compliment, want dan
is mijn missie in dit debat bereikt. Maar goed, daarvoor heb ik natuurlijk
argumenten nodig.
De heer Dijkgraaf (SGP): Ik voel mij ernstig tekortschieten. Ik krijg de
kaart nu toegeworpen, maar juist een van de drie partijen die de heer
Ulenbelt noemt, heeft die kaart niet ontvangen. Hoe kan dat als zijn doel
juist is, die drie partijen te overtuigen?
De voorzitter: Voor de mensen die alleen luisteren: de kaart wordt nu aan
de heer Dijkgraaf overhandigd.
De heer Ulenbelt (SGP): Het verlagen van de pensioenopbouw is op
termijn natuurlijk veel nadeliger voor de schatkist dan het verwachte
voordeel op de korte termijn. Belasting die je niet heft, komt in de
toekomst toch in veelvoud in de schatkist terug op het moment dat de
belasting over pensioenen wordt geheven? Pensioenfondsen hebben
belegd en maken rendementen, dus dit is toch stelen van de toekomst?
Het klopt toch, Staatssecretaris, dat je in de toekomst meer terugkrijgt dan
je er nu uithaalt? Het kabinet verwacht een bestedingsimpuls door deze
maatregel, want een lagere pensioenopbouw zou moeten leiden tot lagere
premies en vervolgens tot een hoger loon. Uit alles blijkt dat dit
wensdenken is. Een deel van het geld zal om goede redenen in de
pensioenfondsen blijven of komt terecht bij werkgevers, maar die
werkgevers hebben ons al laten weten dat zij helemaal niet zitten te
wachten op het doorgeven van dit voordeeltje in het brutoloon. Dat lijkt
het kabinet niet eens erg te vinden. Wij lezen in de nota naar aanleiding
van het verslag dat werkgevers niet gedwongen kunnen worden om het
brutoloon te verhogen als gevolg van de daling van de pensioenpremie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

4

Als dat niet gebeurt, gaat het geld naar de winsten en dalen de
loonkosten, wat weer goed is voor de export. En op termijn zullen de
lonen wel weer stijgen, volgens het kabinet. Nu koerste D66 sterk op het
terug laten komen van de premievrijval in de lonen, maar die partij krijgt
toch helemaal niet waarom zij heeft gevraagd? En wat is de prijs van het
wensdenken? Dat er in de toekomst lagere belastingen uit pensioenen
komen. Waarom? Alleen maar om aan die 3%-norm van Brussel te
voldoen. Als we die norm niet hadden gehad, hadden we deze ongein dan
allemaal uitgehaald? Ik denk het niet. Het ziet er een beetje naar uit dat de
politici die ik net noemde, de pensioenpot gebruiken als een pinautomaat
voor hun eigen bezuinigingsverslaving. Daar is de SP-fractie niet van
gediend. Het gevolg voor de gepensioneerden is groot. Dat zal namelijk
zijn dat de jongeren van nu die met pensioen gaan, 5% tot 25% minder
pensioen zullen hebben opgebouwd. Daarnaast zullen zij ook nog eens
vier tot zes jaar langer moeten werken. We creëren hier een toekomst die
heel erg nadelig is voor de jongeren van nu. Al die mensen die zeggen dat
de AOW-leeftijd omhoog moet en dat de pensioenen moeten worden
aangepakt om het pensioen voor de toekomst veilig te stellen, liegen.
Jongeren moeten én langer werken én bouwen minder pensioen op. De
werkelijkheid is dat mensen nu gemiddeld zo’n 29 jaar werken en over die
jaren pensioen opbouwen. Als je dat wil verhogen naar 40 of naar 51 in
het alleruiterste geval, dan ben je toch niet reëel bezig? Heel veel mensen
proberen hun pensioen bovendien te gebruiken om eerder te stoppen,
bijvoorbeeld mensen met zware beroepen. Hoe moet dat in de toekomst?
Niemand kan zich voorstellen dat een bouwvakker tot zijn 71 en een
halfste doorwerkt. Die mensen zullen hun pensioenopbouw nodig hebben
om eerder te kunnen stoppen. Als dat niet kan, zal het beroep op WW,
bijstand en arbeidsongeschiktheidsregelingen tegen die tijd natuurlijk
ongelooflijk toenemen. Heeft de regering hiermee rekening gehouden?
40 jaar aaneengesloten werken is een fictie. Met die fictie wordt wel
gerekend. Waarom is het een fictie? Mensen zitten in flexcontracten en
krijgen te maken met zwangerschap en werkloosheid. Als je dat allemaal
in die periode van 40 jaar overkomt, bouw je geen fatsoenlijk pensioen op.
D66 wilde de garantie dat de lagere opbouw leidt tot premiedaling. Maar
die garantie hebben ze toch niet? Er wordt verwezen naar het verantwoordingsorgaan, dat moet letten op evenwichtige premies. Hetzelfde D66
heeft echter met anderen geregeld dat er een onevenwichtige verdeling is
in de verantwoordingsorganen. De verhouding is daar overeenkomstig
het aantal werkenden en het aantal gepensioneerden. Ik neem aan dat in
verantwoordingsorganen ook een meerderheid van stemmen geldt. Dat
betekent toch dat je niet kunt rekenen op een evenwichtige afweging?
De heer Van Weyenberg (D66): Volgens mij moet de heer Ulenbelt het
wetsvoorstel over het pensioenfondsbestuur nog eens goed lezen. Anders
ben ik straks tien minuten bezig om uit te leggen wat er niet klopt in zijn
betoog.
De pensioenpremies bij het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds zijn dit
jaar fors gedaald, wat leidt tot heel veel koopkracht. Ik neem aan dat dit
volgens de heer Ulenbelt heel slecht is.
De heer Ulenbelt (SP): Dit is het bewijs dat D66 het domme eekhoorntje
is. Nu al het geld consumeren uit de spaarpot voor later, als je het
hartstikke hard nodig hebt: dat is precies het domme eekhoornenwerk dat
ik eerder in mijn betoog noemde. De heer Van Weyenberg houdt er een
pleidooi voor. Wat je nu uit de spaarpot haalt, heb je later niet.
De heer Van Weyenberg (D66): We gaan allemaal meer jaren werken. Als
je hetzelfde bedrag per jaar blijft opbouwen, ga je oversparen. Dat zeggen
het CPB, de Nederlandsche Bank en de commissie-Van Dijkhuizen. Ik
begrijp het wel: de SP kiest niet voor koopkracht. De SP kiest voor grote

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

5

potten geld waar vakbondsbestuurders over mogen beslissen, in plaats
van ruimte voor de mensen zelf. De kiezers weten het: als de SP het
voortaan over de koopkracht heeft, is dat een volstrekt ongeloofwaardig
verhaal. De SP wil graag zo veel mogelijk oppotten, oversparen en kiest er
niet voor om mensen keuzevrijheid in hun eigen inkomen te geven. Dat is
een opvallende constatering.
De heer Ulenbelt (SP): Het is stelen uit je eigen spaarpot en uit de
spaarpot van je kinderen. Dat wordt verkocht als koopkrachtverhoging.
Dommer kun je niet zijn. Laat ik het daarbij houden. De cijfers wijzen het
uit. Er wordt gezegd dat het goed is voor de jongeren van nu. Die
jongeren moeten echter langer werken en bouwen ook nog eens minder
pensioen op. Dat is gewoon diefstal van de toekomst. Daar staat de D van
D66 kennelijk voor: de D van diefstal.
De voorzitter: De heer Van Weyenberg wordt hier wel heel erg uitgedaagd. Ik geef de Kamerleden echter het volgende mee. Gezien het grote
aantal deelnemers aan het debat, sta ik maximaal twee onderlinge
interrupties toe. De heer Van Weyenberg moet nu dus de afweging maken
of hij zijn tweede interruptie wil besteden aan een reactie op deze
opmerking.
De heer Van Weyenberg (D66): Voorzitter, dit is geen interruptie. Ik word
direct aangesproken.
De voorzitter: Dan mag dat in één instantie.
De heer Van Weyenberg (D66): Het is heel helder. Mensen krijgen
keuzevrijheid. Blijkbaar vindt de heer Ulenbelt dat buitengewoon eng. Alle
sommen laten zien dat iemand die drie keer modaal verdient, straks geen
€ 230.000, maar € 200.000 pensioen heeft opgebouwd. Uit alle sommen
blijkt dat je nog 70% tot 100% van het gemiddelde loon kunt opbouwen,
als je werkt. Ik kies voor keuzevrijheid. Ik vind de woorden van de heer
Ulenbelt ongepast, maar ook buitengewoon onzinnig. Hij kiest ervoor om
mensen geen koopkracht te geven. Dat is zijn goed recht, maar laat hij
alstublieft niet zo met de waarheid aan de wandel gaan.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): De heer Ulenbelt noemde het
verlagen van het opbouwpercentage diefstal. Hoeveel procent van de
werknemers heeft op dit moment al een opbouwpercentage dat zelfs lager
is dan 1,75?
De heer Ulenbelt (SP): Die cijfers hebben wij. 68% van de pensioenfondsen heeft een opbouw die hoger is dan 1,875%. Dat betekent dat het
overgrote deel, twee derde van de pensioenfondsen, zal inleveren ten
opzichte van de huidige situatie. Er zijn ook fondsen die onder het
percentage zitten. Dat is waar. Het gemiddelde ligt op 1,9%. Maar dat is
slechts een gemiddelde. Moet ik nu de domme eekhoorntjes ook nog
uitleggen dat je in een rivier met een diepte van gemiddeld 20 centimeter
ook kunt verdrinken? Het antwoord op de vraag van mevrouw Schouten is
dus dat twee derde van de pensioenfondsen op dit moment een hogere
opbouw heeft dan in de novelle wordt voorgesteld. Daar gaat de
pensioenopbouw dus achteruit.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Mijn vraag was hoeveel mensen een
opbouwpercentage lager dan 1,75 hebben. Het antwoord is 20%. Als de
heer Ulenbelt consequent is, zegt hij ook tegen de sociale partners, die
ingestemd hebben met dit opbouwpercentage, dat zij diefstal hebben
gepleegd. Deelt de heer Ulenbelt die mening?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

6

De heer Ulenbelt (SP): Nee, die mening deel ik niet, want in het sociaal
akkoord hebben zij een ambitie van 2% afgesproken. Dat staat in het
sociaal akkoord. Onder druk van het kabinet hebben zij daarmee
ingestemd. De fractie van mevrouw Schouten heeft nog geklaagd over de
advertenties die de sociale partners gezet hebben ten tijde van het vorige
debat. Haar fractie heeft hen beschuldigd van het afstappen van dat deel
van het sociaal akkoord. Ik ga niet over hun agenda, maar ik stel vast dat
zij voor 2% gaan. Door dit wetsvoorstel wordt dat verder weg gebracht en
dat lijkt mij niet goed.
Op de vraag van mevrouw Schouten geef ik als antwoord dat voor twee
derde van de pensioenfondsen geldt dat dit een forse achteruitgang
betekent voor de mensen die bij deze pensioenfondsen zitten, zeker de
jongeren.
De heer Dijkgraaf (SGP): Dit leidt volgens mij tot de volgende conclusie.
Als wij hier zouden zeggen dat wij de in de novelle genoemde 1,875%
verdedigen, maar beloven om ergens in de toekomst, als het financieeleconomisch weer beter gaat, samen met de vakbonden richting de 2% te
gaan, dan zou de heer Ulenbelt dit een fantastische strategie vinden. Dat
is immers wat hij feitelijk zegt over de vakbonden.
De heer Ulenbelt (SP): Mijn fractie vindt dat 2% onder de huidige
omstandigheden binnen het Witteveenkader een fatsoenlijk percentage
voor de pensioenopbouw is. Als wij de crisis niet hadden gehad – laat ik
dit dan aan de heer Dijkgraaf vragen – dan had de heer Dijkgraaf dit toch
ook niet gewild? In het vorige debat zei ook hij dat hij liever een hoger
opbouwpercentage had.
De heer Dijkgraaf (SGP): En dat is gelukt, want ik heb toen een
amendement ingediend over die 1,85% en er daarna zelfs 0,025% gratis bij
gekregen van de regering. Als de heer Ulenbelt zegt hij voor die 2% gaat,
dan moet hij ook een vent zijn en zeggen dat de vakbonden er een potje
van hebben gemaakt, omdat die een akkoord hebben gesloten waarin
wordt uitgegaan van 1,75%. Wij zitten daar 0,125% boven, dus dan doen
wij het toch stukken beter dan de vakbonden gedaan hebben?
De heer Ulenbelt (SP): Ik ben helemaal niet gebonden aan dat sociaal
akkoord.
De heer Dijkgraaf (SGP): Dat is ook mijn punt.
De heer Ulenbelt (SP): In het sociaal akkoord staat de ambitie van 2%.
Daar help ik hen bij. Daar is mijn betoog op gericht; laat dat volstrekt
duidelijk zijn.
De voorzitter: Gelet op de tijd vraag ik u om tot afronding van uw betoog
te komen.
De heer Ulenbelt (SP): Zij hebben daar ook zelf afstand van genomen. Wij
hebben petities van hen gekregen. Dat telt toch.
Ik keer terug naar de verantwoordingsorganen. Tegen de heer Van
Weyenberg zeg ik dat daar de meerderheid van stemmen geldt. De vraag
is hoe wij daar een evenwichtige beoordeling van de premievaststelling
kunnen verwachten? De redding, de boei die D66 kennelijk is toegeworpen, is de generatietoets, maar die is absoluut onduidelijk. Het is een
toets op een proces, dus kennelijk niet op de inhoud. Het is een toets op
een open norm. Er wordt van geval tot geval getoetst. Ik vraag de regering
of dit niet een doorgeslagen beleidsvrijheid voor de toezichthouder is.
Graag hoor ik hoe die generatietoets zal werken en of fondsen op
voorhand kunnen weten waar zij rekening mee moeten houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

7

De heer Klaver (GroenLinks): Ik heb een vraag over de generatietoets,
waarmee ook ik in mijn maag zit. Vindt de heer Ulenbelt dat er sprake zou
moeten zijn van een grotere betrokkenheid van de overheid of De
Nederlandse Bank bij de bepaling van de hoogte van de premie?
De heer Ulenbelt (SP): De generatietoets is er alleen maar gekomen
vanwege de verlaging van de opbouwpremie. Ik ben niet voor de
verlaging van de opbouwpremie, dus ik heb die generatietoets ook niet
nodig. In de afgelopen periode is het toezicht van DNB – ik kom daar later
nog op terug – steeds meer op een wurggreep van de pensioenfondsen
gaan lijken. Het begon ooit met 4 miljoen toezichtskosten, maar dat is
inmiddels opgelopen tot 30 miljoen per jaar. In het voorstel van de heer
Klaver gaat dat nog meer kosten. Ik heb de generatietoets echter niet
nodig.
De heer Klaver (GroenLinks): Feit is dat wij nu een voorstel met elkaar
behandelen waar zo’n generatietoets in staat en de vraag is of dat
voldoende is. Ik dacht namelijk in het betoog van de heer Ulenbelt te
beproeven dat hij eigenlijk vindt dat de onderhandelingsvrijheid van de
sociale partners zou moeten worden ingeperkt, en dat de overheid over de
premiestelling zou moeten gaan. Is dat inderdaad wat de heer Ulenbelt
heeft betoogd? Is dat een weg die we verder zouden moeten onderzoeken?
De heer Ulenbelt (SP): Nee, voorzitter. Anders dan GroenLinks respecteert de SP de onderhandelingsvrijheid van werkgevers en werknemers in
dit land. Mijn vraag aan de regering was of er nu wel een toets is of dat er
nu geen toets is. Zonder antwoord daarop kan ik het niet beoordelen. Ik
kan mij goed voorstellen dat de generatietoets, als die alleen maar gaat
over het proces, in de praktijk helemaal niets voorstelt. Als dat zo is, zou ik
tevreden zijn. Dan is D66 weer minder tevreden, maar goed. Nu is er mist
over wat de generatietoets inhoudt. Dat wil ik opgehelderd krijgen in dit
debat. Dan weten we of er wel een toets is of dat er geen toets is, en of
iets alleen maar een toets wordt genoemd, terwijl het dat eigenlijk niet is.
Voorzitter. De coalitie met haar Bijbelse en humanistische vrienden is voor
lagere premies. Dat heeft de coalitie in ieder debat uitgestraald, maar
ondertussen leidt dit wetsvoorstel ertoe dat de kosten voor de fondsen
omhooggaan. Het nieuwe financiële toetsingskader zal hogere kosten met
zich brengen en de btw-koepelvrijstelling gaat eraf. Dat treft vooral
kleinere fondsen en zal leiden tot premieverhoging. Aan het kabinet vraag
ik of dat inderdaad leidt tot premieverhoging. Ik vind het bizar dat je aan
de ene kant aan de fondsen vraagt om hun kosten op het gebied van
administratie, beheer enzovoort te drukken, en tegelijkertijd een novelle
indient waarmee je ze extra kosten oplegt.
Tot slot. De aftopping wordt voor een belangrijk deel weer ongedaan
gemaakt. In het regeerakkoord stond: we toppen af. Een van de partijen
die zei: aftoppen, was de ChristenUnie. GroenLinks wilde aftoppen. De SP
wilde aftoppen. Toch wordt hier 145 miljoen gegeven aan de inkomens
van meer dan 100.000. Dat kun je met de beste wil van de wereld geen
aftopping noemen. Ik constateer dat er een politieke meerderheid is voor
aftoppen, en dat dit toch niet gebeurt. Ik weet niet of het al rond is
gedeeld, maar ik heb net een amendement ingediend om die aftopping
gewoon uit te voeren. Het mag in de krant: de SP voert op één punt het
regeerakkoord uit. Dat geld zou ik willen gebruiken om de
btw-premievrijstelling niet ongedaan te maken. Volgens mij is dat dan
keurig gedekt, in ieder geval structureel. Dan houd je, uit mijn hoofd, nog
35 miljoen over.
Ik kom tot mijn allerlaatste vraag. In het vorige overleg beriepen de
Staatssecretarissen zich op overleg met werkgevers en werknemers. Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

8

heb hier een informatieve vraag. Is er overleg met hen geweest over dit
verhaal en waren zij het ermee eens?
De voorzitter: Dank u wel. Uw amendement is inmiddels rondgedeeld.
Het heeft stuk nr. 13 gekregen, zeg ik tegen de Kamerleden.
Dan gaan we nu verder met de inbreng van de PvdA, mevrouw Vermeij.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Voorzitter. Mijn toon – dat verwachten de
meeste mensen ook – zal iets anders zijn dan die van de vorige sprekers.
De Partij van de Arbeid is verheugd dat de oppositiepartijen D66,
ChristenUnie en SGP, maar trouwens ook het CDA en GroenLinks, aan
tafel hebben gezeten en elkaar hebben gevonden om het pensioenstelsel
toekomstbestendiger te maken. En ja, omdat mensen steeds ouder
worden en langer doorwerken, hoeven zij jaarlijks minder premie af te
dragen om uiteindelijk een goed pensioen op te bouwen. Door deze
afspraken krijgen werknemers als het goed is hogere nettolonen. Die
waarborg hebben we vastgelegd. Dankzij die hogere lonen hebben zij
meer te besteden, dus meer koopkracht. Bovendien heeft een aantal
partijen de kans gegrepen om een aantal aanvullende afspraken in dit
pensioenplan neer te leggen, waaronder plannen om voor zzp’ers betere
pensioenen tot stand te brengen.
Dat plan komt later terug naar deze Kamer. Ik hoor graag wanneer wij dat
tegemoet kunnen zien.
In relatie tot de novelle en het wetgevingsoverleg van vandaag heb ik een
zevental vragen te stellen en opmerkingen te maken. Allereerst over de
nettolijfrente; dat punt is al aan de orde geweest. Die geldt voor een
inkomen hoger dan een ton. Het betreft maar een beperkt deel van de
beroepsbevolking. Ik ben er nog niet helemaal achter hoeveel precies,
maar in elk geval tussen de 1% en 2% van de belastingplichtigen in box 1.
We hebben het dus over een kleine groep; laten we dat vandaag voor
ogen houden want dat lijkt mij relevant. We hadden liever niets meer
fiscaal willen faciliteren voor de hoge inkomens, maar dit maakt nu
eenmaal onderdeel uit van het totaalpakket en het betreft een vrijwillige
regeling, een opt-in, een individuele keuze. We hebben er wel moeite mee
dat pensioenfondsen deze nettolijfrente niet kunnen aanbieden en alleen
de verzekeraars, de banken en de beleggingsinstellingen dat kunnen
doen. De nettospaarfaciliteit is zodanig vormgegeven dat die geen
pensioen is in de zin van de Pensioenwet. Daarom is deze niet uitgevoerd
binnen de tweede pijler. In de tweede pijler bestaan echter wel individuele
aanvullende bijspaarregelingen. Het kan dus wel. Mijn fractie vraagt de
regering waarom het niet op die manier is geregeld – eigenlijk dezelfde
vraag als de heer Madlener al eerder stelde – en of dit alsnog zo geregeld
kan worden.
De heer Ulenbelt (SP): Ik val nu bijna van mijn stoel vanwege de energie
waarmee de PvdA-fractie belastinggeld wil schenken aan de 1% tot 2%
rijksten in Nederland. Ik heb net gezegd dat een meerderheid voorstander
is van aftopping. Mevrouw Vermeij zegt echter: het moet gewoon
doorgaan. Dat is toch raar voor een sociaaldemocratische partij?
Mevrouw Vermeij (PvdA): Ik stel vast dat de heer Ulenbelt niets heeft
geregeld, ook geen plan heeft neergelegd voor hoe hij het wel zou willen
hebben en dat zijn betoog vol tegenstrijdigheden is. Er ligt nu een plan
voor aftopping op een ton. Dat is uniek in de Nederlandse geschiedenis.
Wij gaan dat nu voor het eerst doen. Ik nodig de heer Ulenbelt uit om dat
te steunen.
De heer Ulenbelt (SP): Het is helemaal geen aftopping als je 145 miljoen
naar de 1% tot 2% hoogste inkomens in Nederland brengt. Het enige wat
de PvdA voorstelt, is dat het ook nog door pensioenfondsen geregeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

9

moet worden. Ik zou zeggen: PvdA, hou je rug recht, hou je aan je eigen
regeerakkoord, top af bij € 100.00, want dan heb je die hele nettolijfrentegeschiedenis niet nodig.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Dat doen we dus ook. Ik stel vast dat de heer
Ulenbelt het sociaal akkoord steunt, sterker nog, dat punten daarvan in
het verkiezingsprogramma van de SP stonden. In dat verkiezingsprogramma stond ook een vrij ingewikkelde en ruimere excedentregeling. De
SP heeft dat punt de facto onderschreven met steun voor het sociaal
akkoord. Ik geef toe dat die later is veranderd in deze vrijwillige spaarregeling. We toppen af op een ton. Ik zou zeggen: puur SP-programma, kom
op mijnheer Ulenbelt, steun ons hierin.
De voorzitter: Ik moet echt even de tijd in de gaten houden. Mijnheer
Ulenbelt, u kunt uw tweede interruptie hieraan wijden. Anders kunt u
straks in tweede termijn nog de degens kruisen met mevrouw Vermeij.
Wat gaat het worden? Mevrouw Vermeij gaat verder.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Dank u voorzitter.
Ik was beland bij mijn tweede punt: de premiewaarborgen. Mijn fractie is
blij met de extra premiewaarborgen. Het is goed dat de Nederlandsche
Bank eind 2014 al gaat kijken naar de premievaststelling voor 2015. Wij
zijn overigens ook blij met ons eigen amendement – ik kom toch even
terug op die governancewet van de pensioenfondsen – dat ervoor zorgde
dat werkgevers kunnen toetreden tot het verantwoordingsorgaan naar
rato van werknemers en gepensioneerden. Het verantwoordingsorgaan
moet namelijk toezien op een evenwichtige belangenafweging en krijgt
hierin een zware taak. Bij een vergrijsd fonds zou dit tot eventuele
onevenwichtigheden kunnen leiden. Wat is de zienswijze van de regering
hierop? Als wij het goed begrijpen, en dat was nog wel een beetje een
puzzeltje, zijn er twee routes bij mogelijke onenigheid over de premievaststelling. In de eerste plaats kan het verantwoordingsorgaan bij een conflict
naar de Ondernemingskamer en de rechter stappen voordat het premiebesluit is genomen. In de tweede plaats is er de eerder genoemde toets
van de Nederlandsche Bank bij het premiebesluit. Die toets vindt echter
plaats nadat het pensioenfonds al een premiebesluit heeft genomen. Wat
is daarvan dan vervolgens de consequentie? Kan de Nederlandsche Bank
bij een eventueel conflict dat premiebesluit alsnog terugdraaien of komt
dat pas in het jaar erop?
Wij kregen de route niet helemaal in beeld naar aanleiding van de
memorie van toelichting.
De evaluatie van de premies vindt al in 2015 plaats. Dat is mooi, dat is
snel en de resultaten zien wij dan voor Prinsjesdag, aldus de memorie van
toelichting. Het is ook interessant om die premies en de eventuele daling
ervan in de jaren daarop te volgen om die ontwikkeling goed in kaart te
brengen. Kan die evaluatie niet alleen in 2015 plaatsvinden, maar ook in
de jaren daarop, zodat wij goed kunnen volgen wat het effect is van de
verlaging van de opbouwpercentages op de premies en de facto ook op
de onderhandelingstafel voor hogere nettolonen?
Naast de evaluatie van de beoogde premieverlagingen zijn er wel meer
onderwerpen in dit wetsvoorstel die wat ons betreft een evaluatie kunnen
krijgen, onder andere de uitvoeringskosten. De nettolijfrente is een stuk
eenvoudiger dan de excedentregeling, waarover wij al eerder hebben
gesproken. Het is echter nog onzeker wat de uitvoering hiervan met zich
meebrengt. Is de regering bereid dit te monitoren?
Het is goed dat fondsen nu aan deelnemers laten zien uit welke componenten de kostendekkende premie zal moeten bestaan en dat ze zich
moeten verantwoorden als de feitelijke premie hoger ligt. Deelnemers
hebben recht op dit overzicht. Dat geldt ook voor een wat heikel punt dat
ik hier toch maar even wil benoemen, te weten de vpl-premies, de vut- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

10

prepensioenregelingen. Als het goed is, zijn in het verleden de vermogens
voor de ouderdomspensioenen en de prepensioenregelingen gescheiden
gefinancierd. Het is niet toegestaan om het pensioenvermogen in te zetten
voor de financiering van vpl-toezeggingen. Uit onderzoek van DNB is
echter gebleken dat dit niet overal goed is afgesproken en geregeld. Begin
februari heeft de Nederlandsche Bank laten weten dat er nu goede
afspraken zijn gemaakt over het beheer en dat de financiering van de
vpl-regeling met pensioengelden teruggedraaid moet worden. Dat moest
ook, want in een enkel geval had het gevolgen voor de vpl-toezeggingen.
Graag krijg ik meer duidelijkheid over de evenwichtige belangenafweging,
ook op dit punt, van de prepensioenregelingen.
Ik heb tot slot nog twee vragen. Er wordt best nog veel geregeld via
onderliggende wet- en regelgeving, maar via een Algemene Maatregel
van Bestuur wordt verder ingegaan op het inzichtelijk maken van de
kosten van je pensioen in de drie categorieën. De heer Omtzigt heeft er al
meermalen aandacht voor gevraagd. Het gaat om het administratief
pensioenbeheer, het vermogensbeheer en de transactiekosten. Naar mijn
opvatting en die van de PvdA willen deelnemers, meer nog dan goede
cijferoverzichten, graag inzicht hebben in de gemaakte keuzes van
bepaalde fondsen. Ik vind nog steeds dat pensioenfondsen daarin
schromelijk tekortschieten. Overzichten zijn nauwelijks leesbaar en aan
cijfers alleen heb je onvoldoende. Je moet ook weten wat de achterliggende gedachte is op het moment dat er hogere transactiekosten of
hogere beheerkosten worden gemaakt en welke keuzes daarachter liggen.
Ik vraag de regering om nogmaals een oproep te doen, desnoods via de
pensioenkoepels, om er meer aandacht aan te besteden. Wij kunnen in de
Kamer voortdurend per motie oproepen om meer transparantie en meer
duidelijkheid, maar dat geldt niet alleen voor cijfers. Het geldt voor de
gemaakte keuzes.
Wij behandelen vandaag het hoofdbestanddeel van het pensioenakkoord
dat voor de kerst is afgesloten, maar er zijn meer onderwerpen die wij de
komende maanden en jaren te bespreken krijgen. Ik noem het ftk en de
bredere pensioendiscussie. Daarover is in het pensioenakkoord een
afspraak gemaakt en de SER zal ook aan de slag gaan. Wij zien uit naar die
bredere pensioendiscussie. Wij verheugen ons erop en wij vragen ons af
welke tijdspanne de regering daarbij voor ogen heeft.
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. In juni 2013 sprak de Kamer over de
voorliggende wet. Toen was er een voorstel om het opbouwpercentage
binnen het Witteveenkader te verlagen naar 1,75 en een excedentregeling
die voortkwam uit het sociaal akkoord. Wij zijn nu ruim een halfjaar verder
en er ligt een aangepast wetsvoorstel dat op brede steun in deze Kamer
kan rekenen. De VVD is blij dat de verschillende politieke partijen de
verantwoordelijkheid hebben genomen om met het kabinet in gesprek te
gaan en uiteindelijk met het voorliggende voorstel enerzijds de overheidsfinanciën op orde te brengen en anderzijds een adequate pensioenopbouw te faciliteren.
De afgelopen jaren is er veel gesproken over de pensioenen.
We zijn er nog niet. We krijgen nog te maken met de verhoging van de
AOW-leeftijd, het nieuwe ftk en de governance van pensioenfondsbesturen. De pensioenwereld is volop in beweging, en dat is noodzakelijk
om het Nederlandse pensioenstelsel toekomstproof te maken. Een van de
maatregelen die moet bijdragen aan het op orde brengen van de
overheidsfinanciën, is de afspraak in het regeerakkoord om de fiscale
facilitering van het aanvullende pensioen te beperken. We hebben het
over de versobering van de pensioenopbouw, een noodzakelijke
maatregel. Daarnaast speelt de verhoging van de AOW-leeftijd en de
koppeling aan de levensverwachting een rol in het beperken van de fiscale
opbouw. We werken immers steeds langer en dat betekent dat er meer tijd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

11

en ruimte is om aanvullend pensioen op te bouwen. Dat is een maatregel
die vanuit deze optiek te verdedigen is.
Tijdens het debat in juni heb ik aangegeven dat mijn fractie van mening
was dat met het toen voorliggende voorstel om het opbouwpercentage te
verlagen naar 1,75, nog steeds een adequaat pensioen opgebouwd kon
worden. We leven immers steeds langer en kunnen dus langer
doorwerken en langer pensioen opbouwen. Met het voorliggend voorstel
waarin het percentage niet 1,75 maar 1,875 is, wordt de mogelijkheid
geboden om meer pensioen op te bouwen. In het voorliggende voorstel is
het opbouwpercentage niet gekoppeld aan de levensverwachting. Hoe
kijkt het kabinet hiertegen aan? Kan de Staatssecretaris daarop ingaan?
Tijdens het vorige debat heb ik uitvoerig stilgestaan bij de premies. Bij een
lagere opbouw passen lagere premies. De ruimte gaat terug naar
werkgevers en werknemers, waarbij voor werknemers een hoger
nettoloon gerechtvaardigd kan zijn. In het voorliggende voorstel zijn een
aantal premiewaarborgen geïntroduceerd. Het is goed dat deze premiewaarborgen nu ook wettelijk verankerd worden. Een belangrijke rol is
daarbij weggelegd voor de Nederlandsche Bank. Op welke wijze gaat de
Staatssecretaris de voortgang monitoren en wanneer zal zij de Kamer
hierover informeren? Kan de Staatssecretaris aangeven wat de effecten
op de verwachte premiedaling zijn, nu het voorstel uitgaat van een hoger
opbouwpercentage ten opzichte van het oorspronkelijke voorstel?
Het ABP heeft inmiddels een verlaging van de premie doorgevoerd. Kan
de Staatssecretaris aangeven of er inmiddels meer fondsen zijn die de
premies verlaagd hebben?
Een van de premiewaarborgen is de generatie-evenwichtstoets. Dat is een
toets waarmee de Nederlandsche Bank kan ingrijpen, mocht blijken dat de
premie niet op een juiste manier tot stand is gekomen en niet in het
belang is van alle generaties. Dat is een belangrijk instrument om het
draagvlak voor ons pensioenstelsel te behouden. Het is dan ook belangrijk
dat niet een bepaalde generatie bevoordeeld of juist benadeeld wordt. De
Staatssecretaris geeft aan dat de Nederlandsche Bank een sectorbreed
onderzoek zal uitvoeren naar de generatie-effecten. Brengt de Staatssecretaris de uitkomsten hiervan onder de aandacht van de Kamer en, zo ja,
wanneer zijn deze te verwachten?
Voor mensen met een inkomen boven de ton wordt de vrijwillige lijfrente
in box 3 geïntroduceerd. Mijn fractie is blij met deze ruimte, maar heeft er
wel een aantal vragen over. Mijn fractie gaat ervan uit dat deze regeling
collectief kan worden aangeboden door de werkgever en dat mensen die
niet willen deelnemen, dit natuurlijk kunnen aangeven. Graag een
bevestiging van de Staatssecretaris. De regeling wordt aangeboden in de
derde pijler. Ik hoor graag van het kabinet waarom gekozen is voor alleen
de derde pijler, terwijl er al regelingen zijn op basis van vrijwilligheid in de
tweede pijler. Voorgaande sprekers hebben hier reeds aandacht voor
gevraagd. Door het alleen aan te bieden in de derde pijler, worden
pensioenfondsen uitgesloten om de regeling aan te bieden. Daarmee
ontstaat een ongelijk speelveld en worden bepaalde partijen dus
uitgesloten van het aanbieden van deze producten. Juist om de kosten
voor dit product laag te houden, zou je zo veel mogelijk aanbieders willen
hebben. Graag een toelichting van de Staatssecretaris. In de beantwoording van de vragen is het kabinet ingegaan op dit punt. Ik heb
gelezen dat er geen goede scheiding gemaakt kan worden tussen nettoen brutopensioen. Echter, dergelijke regelingen bestaan al in de tweede
pijler.
Naast het opbouwpercentage met de premiewaarborgen en de regeling
bij meer dan een ton zijn er nog een aantal belangrijke stappen gezet. Een
daarvan is de pensioenvoorziening voor zzp’ers. Mijn fractie is daar altijd
voorstander van geweest. Zzp’ers zijn een groeiende groep ondernemers,
voor wie het belangrijk is dat er voldoende mogelijkheden zijn om
pensioen op te bouwen, uiteraard op vrijwillige basis. Mijn fractie kijkt uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

12

naar het wetsvoorstel, dat naar onze mening niet snel genoeg kan komen.
Kan de Staatssecretaris aangeven wanneer dit naar de Kamer wordt
gestuurd? In aansluiting daarop: er is ook afgesproken om zzp’ers de
mogelijkheid te geven in geval van arbeidsongeschiktheid hun derdepijlerpensioen eerder te laten opnemen dan de pensioengerechtigde leeftijd.
Wordt dit voorstel gelijktijdig met het zzp-voorstel aan de Kamer
gestuurd?
Tot slot. Dit wetsvoorstel is één belangrijke stap om ons pensioenstelsel
toekomstproof te maken. Het komende jaar zal een fundamentele
discussie over het pensioenstelsel plaatsvinden. De eerste stappen
worden nu gezet. Mijn fractie kijkt uit naar die discussie. Voor nu benadruk
ik nogmaals dat ik blij ben met de politieke partijen die zich hebben
ingezet voor een akkoord op het pensioendossier. Het is goed dat we
samen in staat zijn om het pensioen van mensen op niveau te houden en
bovendien in staat zijn om daarmee een financiële besparing te realiseren.
De heer Van Weyenberg (D66): Voorzitter. In december 2013 sloten vijf
partijen het pensioenakkoord, nadat daar eerder met een aantal andere
partijen over was gesproken, in het bijzonder met het CDA en GroenLinks.
Dat was een belangrijke stap. Het kabinet was in volle vaart tegen de
muur gereden in de Eerste Kamer en was tot het inzicht gekomen dat de
plannen moesten worden bijgesteld. Er zijn dus afspraken gemaakt, over
waarborgen voor premieverlaging, over een gelijkwaardige pensioenopbouw voor zzp’ers en over een aanpassing van de pensioenopbouw:
veel meer geld voor een hogere opbouw dan oorspronkelijk het plan was.
Bovendien ging die vermaledijde excedentregeling, die woekerpolis, zoals
de Raad van State die regeling zelfs bijna noemde, van tafel. De heer
Omtzigt rekende al uit dat men € 11 per jaar aan die regeling overhield,
terwijl men er wel verplicht aan moest deelnemen, met alle kosten van
dien. Dit zijn grote verbeteringen.
Vandaag praten we over de pensioenopbouw, het opbouwpercentage. De
lijst van redenen om dat percentage aan te passen is lang. We werken
steeds langer en betalen daarom steeds meer jaren premie. Als je dan
niets doet aan de jaarlijkse opbouw, dwing je mensen om te veel te
sparen, meer dan nodig is. Dat belemmert de keuzevrijheid. Ik zag al het
enthousiasme van de heer Ulenbelt; dat stemt hoopvol.
De voorzitter: U had beter de andere kant op kunnen kijken, want de heer
Klein heeft een vraag voor u.
De heer Klein (50PLUS): Inderdaad, want de heer Van Weyenberg neemt
een aparte stelling in. Ten eerste. Waar haalt hij het vandaan dat men dat
daadwerkelijk kan opbouwen in 40 jaar bij een werkgever die valt onder
de pensioenregelingen? Is die garantie er? Ten tweede. Hoe kan worden
waargemaakt dat de pensioenen daadwerkelijk zo zullen zijn als wordt
beoogd door de heer Van Weyenberg?
De heer Van Weyenberg (D66): Het is goed om te bedenken dat de
huidige opbouw gemiddeld 1,95% is in plaats van de 2,15% waarmee
sommigen zo graag schermen. Dat plaatst de daling in de jaarlijkse
opbouw in perspectief. De AOW-leeftijd stijgt naar 71,5 jaar. Dat geeft
zesenhalf jaar extra om op te bouwen. Dat lijkt mij grote winst. Als je de
opbouw niet aanpast, ga je oversparen. Dat lijkt mij doodzonde. Mensen
hebben het geld nu veel harder nodig. Uit alle sommen blijkt dat je nog
een uitstekend pensioen kunt opbouwen. Dat is heel belangrijk.
De heer Klein (50PLUS): Het is wel erg prematuur om nu meteen al een
AOW-leeftijd van 71,5 jaar aan te houden. Op dit moment is de afspraak
dat er wordt doorgewerkt tot 67 jaar. De rest kan nog naderhand komen in
de loop van de jaren. Ik zie de heer Klaver, die naast mij zit, nee schudden,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

13

maar dat is wel zo. Nu is de AOW-leeftijd 67 jaar. De leeftijd van 71,5 jaar
kan op termijn gaan gelden. Wij willen dat uiteraard terugdraaien,
aangezien het helemaal niet verstandig is om het op die manier te doen. Ik
zie dat de heer Klaver er anders over denkt, maar goed, dat is weer een
andere discussie.
De voorzitter: De heer Klaver moet zich er tussendoor niet mee
bemoeien. De heer Klein stelt nu zijn vraag aan de heer Van Weyenberg.
De heer Klein (50PLUS): Het gaat erom dat de heer Van Weyenberg ervan
uitgaat dat er te veel wordt opgepot, dat er te veel pensioenpremie bij
elkaar wordt geharkt, waardoor men later een te hoog pensioen zou
kunnen krijgen. Uit alle actuariële berekeningen blijkt dat er helemaal
geen te hoog pensioen ontstaat. Er blijkt helemaal niet uit dat door in
plaats van 1,875% 2,15% te hanteren ineens een hoger pensioen zou
ontstaan. Alleen in de ultieme situatie ...
De voorzitter: Komt u tot een vraag, mijnheer Klein?
De heer Klein (50PLUS): Kan de heer Van Weyenberg toegeven dat er veel
jongeren zullen zijn die in veel verschillende fases in hun leven andere
keuzes maken, waardoor zij geen 40-jarige opbouw kunnen realiseren?
De heer Van Weyenberg (D66): De vragen van de heer Klein zijn langer
dan mijn eerste termijn, geloof ik. Het antwoord op die vraag is als volgt.
Als je kijkt naar de sommen die er liggen, kun je ervan uitgaan dat de
pensioenleeftijd voor de jongeren van vandaag inderdaad verder zal
stijgen. Er zijn allerlei aannames, op basis van de levensverwachting. We
hebben daar nu best aardig zicht op. Dat houdt in dat er toch al snel
ergens tussen 45 en 50 jaar pensioen kan worden opgebouwd. In die
sommen komt men uit op een pensioenhoogte van 100% van het
gemiddeld loon, als iedereen die hele periode zou werken, lees het
verslag erop na. Ik geef de heer Klein toe dat mensen ook een aantal jaren
niet zullen werken, om allerlei redenen, maar er is alle ruimte om in 40 of
42 jaar een uitstekend pensioen op te bouwen, als je bijna vijftig jaar kunt
opbouwen, dus ik deel de zorg van de heer Klein niet.
De voorzitter: Dan vervolgt u uw betoog.
De heer Van Weyenberg (D66): Voorzitter. Het Centraal Planbureau, de
Nederlandsche Bank, de commissie-Van Dijkhuizen...
De voorzitter: De heer Klaver heeft nog een vraag voor u, excuus.
De heer Klaver (GroenLinks): Het pensioendebat is altijd een mooi debat.
Als er nog mensen keken, denk ik dat minimaal de helft ervan is
afgehaakt. Dat komt doordat er heel veel verschillende cijfers met elkaar
worden vergeleken. Het maximumopbouwpercentage wordt vergeleken
met gemiddelde opbouwpercentages en de mogelijkheden hoelang
mensen kunnen werken. Volgens mij kloppen de sommen die het kabinet
gebruikt. Er wordt uitgegaan van een aantal zaken. Een daarvan is dat
men 46,5 jaar fulltime werkt. Nu zien we dat mensen doorgaans slechts 29
volle kalenderjaren pensioen opbouwen. Mijn vraag aan de heer Van
Weyenberg is waar hij het vertrouwen vandaan haalt dat er blijkbaar toch
40 of 50 volle pensioenjaren opgebouwd kunnen worden.
De heer Van Weyenberg (D66): De heer Klaver beschrijft een probleem
dat ook in het huidige pensioenstelsel zit. Mijn aanname is dat in die
cijfers wordt verwerkt dat vrouwen steeds meer werken. In die zin zit er
een stijgende trend in het aantal jaren dat mensen werken. Daar komt bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

14

dat er jaren bijkomen doordat de AOW-leeftijd omhoog gaat. Dat geeft mij
vertrouwen dat er een pensioen uitkomt dat nog heel mooi is. Tegelijkertijd wordt de pensioenopbouw boven een ton niet meer met belastinggeld gefaciliteerd. De heer Klaver is daar volgens mij ook buitengewoon enthousiast over.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik weet dat dit ook nu het geval is. Dat heb
ik ook helemaal niet proberen te bestrijden. In de sommen van het kabinet
wordt uitgegaan van 46,5 jaar. Ik vind de afstand tussen 29 volle opbouwjaren en 46 jaar tamelijk groot. Ik onderken de cijfers die de heer Van
Weyenberg noemt. Het zal zeker een stap vooruitgaan, maar ik vind het
fors om te rekenen met 46 jaar. Zou het niet beter zijn om daar nog een
keer naar te kijken, om een realistisch beeld te kunnen geven? In het
pensioendossier zijn er in de afgelopen jaren veel te vaak beloftes
gedaan ...
De voorzitter: Komt u tot uw vraag? Ik moet u allemaal even aansporen
om zo compact mogelijk te formuleren.
De heer Klaver (GroenLinks): Zeker. Ik kom tot een afronding van mijn
vraag. In de afgelopen jaren is vaak voorgespiegeld, waardoor het een
belofte leek, wat mensen zouden opbouwen. Zouden we er niet goed aan
doen om toch nog even te bekijken of die opbouwjaren echt kloppen?
De heer Van Weyenberg (D66): Ik ben het geheel met de heer Klaver
eens dat er in het verleden over pensioenen zekerheden zijn beloofd die
niet konden worden waargemaakt. Daarom moet je de cijfers die ik net
noemde, ook met een korrel zout nemen. Daarbij wordt inderdaad
uitgegaan van werken van 25 jaar tot de AOW-leeftijd van 71 jaar, dus dat
is 46 jaar. Overigens denk ik dat er veel mensen zijn die wel degelijk
eerder beginnen dan 25 jaar, dus misschien zijn dat nog wel wat extra
jaren. Daarom betoog ik ook niet dat iedereen een pensioen van 100% van
zijn gemiddeld loon zou kunnen opbouwen, zoals uit die cijfers komt. Ik
laat alleen zien dat er nog heel veel ruimte is. Ook als mensen vijf of
misschien wel tien jaar niet werken of andere dingen doen waardoor zij
geen pensioen opbouwen, dan resteert nog steeds een pensioen van
ongeveer 70% van het gemiddelde loon. Dat lijkt mij een heel net
pensioen. Ik zou mensen ook niet willen dwingen om meer pensioen op te
bouwen.
De voorzitter: Dan kunt u uw betoog nu afronden.
De heer Van Weyenberg (D66): Voorzitter. Het is ook belangrijk dat de
pensioenpremies niet hoger zijn dan nodig is. We geven dus extra ruimte
voor keuzevrijheid. Boven een ton hoeft men niet meer verplicht op te
bouwen. Doordat men meer jaren kan gaan werken, is een lagere opbouw
per jaar mogelijk. Daar hoort ook een lagere premie bij. Dat is al helemaal
zeker bij de premie die wordt betaald bij een inkomen boven een ton. Daar
mag je überhaupt niets over doen.
Er zijn ook afspraken gemaakt over de premiewaarborgen, en dat is maar
goed ook. In het vorige decennium zijn de pensioenpremies verdubbeld.
We hebben dit jaar gezien dat de pensioenpremies voor het eerst zijn
gedaald, door de eerste aanpassing van de opbouw van 2,25 naar 2,15%.
Bij het ABP gaat het om heel veel geld dat mensen nu extra overhouden.
Er zijn meer redenen om naar die opbouw te kijken. Mensen moeten een
integraal plaatje maken van de financiële planning na hun pensioen.
Dan is het goed om rekening te houden met het feit dat je om in
aanmerking te komen voor hypotheekrenteaftrek, de hypotheek op je
koophuis tegenwoordig binnen 30 jaar moet aflossen. Dat is belangrijk,
want dan heb je later extra vermogen. Dat betekent natuurlijk ook iets

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

15

voor de hoeveelheid pensioen die je dan nodig hebt. Er is ook sprake van
een toenemend aantal huishoudens met twee kostwinners. Als twee
partners werken, dan is het goed om te kijken hoeveel aanvullend
pensioen ieder van die partners dan verplicht moet sparen.
Het gaat uiteindelijk om 14 miljard die we elk jaar aan belastingsubsidie
op pensioensparen geven. Het herstellen van de balans tussen het
verplichte deel en het deel waarbij je mensen meer de ruimte geeft of de
uitspraak dat mensen met een inkomen van meer dan € 100.000 op dit
gebied niet langer fiscaal ondersteund worden, lijkt me ook in een tijd
waarin de overheidsfinanciën op orde moeten worden gebracht gerechtvaardigd. Mevrouw Lodders heeft hier ook al op gewezen.
We hebben dat doel dus ook altijd gesteund. In het eerste debat hierover
zeiden wij al dat wij ons konden vinden in de analyse die ten grondslag
ligt aan het wetsvoorstel. We maakten ons echter wel zorgen over die
premiedaling. De pensioenopbouw gaat omlaag. Dat is alleen maar eerlijk
voor jongeren als dan ook de premie zou dalen. Dat blijkt ook uit de
studies van het Centraal Planbureau. Ook de Raad van State was
bijvoorbeeld heel kritisch over de wetsvoorstellen. Ik constateer dat de
Raad van State na de aanpassingen als gevolg van het pensioenakkoord
alleen nog een aantal tekstuele opmerkingen maakt. Wat mij betreft is dat
een indicatie dat dit wetsvoorstel verbeterd is.
Een van die verbeteringen betreft die negen premiewaarborgen. Die
waarborgen geven bijvoorbeeld DNB de gelegenheid om in te grijpen
wanneer jongeren en werkenden worden benadeeld bij de premievaststelling. Er zijn afspraken die ervoor zorgen dat de boete dan ook stijgt
naar 1 miljoen. Ik noem voorts de niet-onbelangrijke afspraak dat de
overheid bij het ABP het goede voorbeeld zal geven. Dit alles geeft
voldoende vertrouwen dat de pensioenpremies ook omlaag kunnen en
zullen gaan. Nu de opbouw is verhoogd, gaat het volgens mij nu niet
meer om 6 miljard maar om ongeveer 4,5 miljard. Ik ga er dan ook van uit
dat de sociale partners hun verantwoordelijkheid nemen om de pensioenpremies te laten dalen. In deze zware tijden zou dat ook een zeer welkome
opsteker zijn voor de koopkracht, voor banen en voor de groei. Ik was dan
ook blij met de reactie van de werkgevers, die na het sluiten van het
pensioenakkoord in december zeiden dat de deur nu is opengezet voor
een substantiële premieverlaging.
En we hebben natuurlijk de excedentregeling gesloopt. Die was onuitvoerbaar, kostbaar en onbegrijpelijk voor deelnemers. Niemand werd echt
vrolijk van die regeling. Ik heb nog steeds een beetje medelijden met de
collega’s Lodders en Vermeij die tijdens de behandeling in het wetgevingsoverleg manmoedig hun best deden om dat onding, dat eigenlijk
onverdedigbaar was, nog te verdedigen. Het feit dat zij dat leuk vonden,
vind ik alleen maar te prijzen. Dan voel ik me iets minder schuldig, want ik
vond het destijds wel een wat pijnlijke exercitie. De regeling is nu echter
van tafel.
De opbouw is hoger geworden dan de opbouw in het oorspronkelijke
wetsvoorstel. Het is nu geen 1,75% maar 1,875%. Die opbouw is hoger
dan in het regeerakkoord staat en die is hoger dan de opbouw die
vakbonden en werkgevers in het sociaal akkoord afspraken. In 40 jaar kun
je een pensioen van 75% van je gemiddeld inkomen opbouwen. Als je
uitgaat van bijvoorbeeld 45 jaar, kom je op 84% uit.
Het is wel goed om ons te blijven realiseren dat niet iedereen nu 2,15%
pensioen per jaar opbouwt. Het gemiddelde is 1,95%. De eerdere sprekers
van de PVV en de SP hebben wat geschermd met cijfers waaruit bleek dat
het pensioen met een percentage tussen de 5 en de 35 zou dalen. Bij die
cijfers wordt echter uitgegaan van 2,15% opbouw per jaar.
Ik heet de Staatssecretaris overigens welkom in zijn eerste wetgevingsoverleg. Ik wens hem op dit dossier in ieder geval meer plezier dan zijn
voorganger. De gemiddelde opbouw daalt van 1,95% naar 1,875%. Dan
zou volgens mij het pensioen dat mensen met een, twee of drie keer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

16

modaal kunnen opbouwen, maximaal met enkele procenten kunnen
afnemen. Ik hoor hierop graag een reactie van de Staatssecretaris. Kan hij
met cijfers aangeven met welke daling van de pensioenopbouw mensen
te maken hebben die een, twee of drie keer modaal verdienen en die niet
aan die € 100.000 komen? Daarbij moet worden uitgegaan van huidige
1,95% pensioenopbouw.
Wij hebben ook geld uitgetrokken voor die hogere opbouw. Er is de
komende drie jaar in totaal 1,5 miljard extra beschikbaar. Dat zijn in de
woorden van de heer Ulenbelt 1,5 miljard echte beukennootjes. Die krijg
je door gewoon zaken te doen en dingen te verbeteren. Ik kan hem in die
zin van harte een wat constructievere houding aanbevelen.
Wij hebben uitgebreid over de wet gesproken. Er zijn twee schriftelijke
rondes geweest. Ik heb nog vier specifieke vragen. Mijn eerste vraag gaat
over de nettolijfrente. Eerdere collega’s hebben daar ook al over
gesproken. Die is echt vrijwillig. Je kunt dus nooit worden verplicht om
daaraan deel te nemen. Ik hoor graag nog een keer heel expliciet een
bevestiging van de bewindspersonen op dit punt. Je kunt dus nooit
worden gedwongen om daaraan mee te doen. Een werkgever kan mensen
die daar wel aan meedoen, nooit geld geven dat iemand niet krijgt als hij
niet vrijwillig meedoet.
Je kunt ook niet via bijvoorbeeld een cao alsnog worden gedwongen om
mee te doen. Ik krijg hierop graag een reactie.
Ik heb, net zoals alle eerdere sprekers, vragen over de optie om ook
pensioenfondsen de nettolijfrente te laten aanbieden. Dat heeft immers
het voordeel dat je de pensioenen en de nettolijfrente, die toch ook voor je
oude dag bedoeld is, in één hand houdt. Dat zou de uitvoeringskosten
kunnen drukken. Ik vraag mij toch af waarom het kabinet hier zo
halsstarrig nee tegen zegt. Ik ben tot nu toe nog niet overtuigd door de
beantwoording van het kabinet. Ik hoor in de reactie graag nader waarom
de bewindspersonen tot deze keuze zijn gekomen en wat zij vinden van de
suggestie om pensioenfondsen toch die gelegenheid te geven.
Mijn tweede punt gaat over het partnerpensioen op risicobasis. Bij een
normaal pensioen hebben mensen rechten opgebouwd. Bij het
nabestaandenpensioen is dat anders. Er wordt eigenlijk elk jaar een soort
verzekering afgesloten. Die nieuwe verzekering kan nu opeens onder dat
nieuwe opbouwkader vallen. Dat zou, zeker voor mensen die meer
verdienen dan een ton, een heel fors lager nabestaandenpensioen kunnen
betekenen. Voormalig Staatssecretaris Weekers heeft gezegd dat
pensioenfondsen een knip kunnen maken tussen het verleden, toen er
nog een hogere opbouw was, en nu. Dat voorkomt dat mensen opeens en
abrupt veel minder nabestaandenpensioen hebben. Pensioenfondsen
mogen daarvoor kiezen. Ik begrijp dat het kabinet zegt dat het niet op hun
stoel wil gaan zitten. Zou de Staatssecretaris wel in overleg willen met de
sector om te bekijken of men die knip wel echt wil maken? Wil hij of zij – ik
weet niet naar wie van de twee bewindslieden ik moet kijken – ook
inventariseren in hoeverre pensioenfondsen dat goed monitoren? Ik zou
het namelijk wel zorgelijk vinden als het opeens niet via de ruimte gaat die
het kabinet bewust heeft geboden met de knip.
Mijn derde punt betreft het afkopen van de nettolijfrente. Nu ben ik op
zich altijd voor keuzevrijheid en voor afkopen, maar het zou toch wat raar
zijn als mensen de faciliteit die we hebben gemaakt voor pensioenopbouw boven de € 100.000, kunnen gebruiken als een soort spaarpotje
waar je geld in stopt als je geld over hebt en waar je weer geld uit mag
halen als je het nodig hebt. Je krijgt er wel belastingvoordeel op; het is
een netto-nettoregeling. Dat is volgens mij helemaal niet de bedoeling.
Het is toch bedoeld als geld voor je pensioen? Het is geen fiscaal
gefaciliteerd spaarpotje voor mensen die meer dan € 100.000 verdienen.
Kan de Staatssecretaris nogmaals aangeven waarom hij onze vrees
blijkbaar niet deelt dat dit een soort nieuw spaarpotje wordt waar je met
belastingsubsidie vrolijk geld in stopt en er weer uithaalt als het je beter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

17

uitkomt? Het kabinet is het volgens mij met mijn fractie eens dat dit niet
de bedoeling is.
Tot slot kom ik te spreken over de premievrijstelling. De
AOW-leeftijdverhoging en de verhoging van de pensioenrichtleeftijd
lopen op dit moment niet gelijk. De pensioenrichtleeftijd is reeds 67. De
AOW-leeftijd groeit daar volgens de plannen van het kabinet naartoe,
maar bereikt dat in 2021. Nu zegt het kabinet: ach, mensen die nu
premievrijstelling krijgen, gaan toch wel vroeg met pensioen. Ik maak me
daar toch wel wat zorgen over, bijvoorbeeld als je nu in de arbeidsongeschiktheidsregelingen zit en een premievrij pensioen opbouwt. Dat loopt
nu af op 65 jaar en 2 maanden, wanneer de AOW ingaat. De richtleeftijd
voor het aanvullend pensioen is de komende jaren echter 67. Dan heb je
een soort pensioengat. Wil de Staatssecretaris nog eens ingaan op deze
problematiek en op de mogelijkheid om het, bijvoorbeeld via artikel 10,
aan te passen? Als hij dat niet wil, kan hij dan toelichten waarom hij dit
niet van belang vindt?
Kortheidshalve sluit ik mij graag aan bij de vragen van collega Vermeij
over de vpl-premie. Daar is een hele stap voorwaarts gezet, maar de
vragen die zij stelt ...
De voorzitter: Komt u wel tot een afronding, mijnheer Van Weyenberg?
De heer Van Weyenberg (D66): Zeker, voorzitter.
Ik ben ook nieuwsgierig wanneer het wetsvoorstel over de pensioenopbouw van zzp’ers er komt. Het telt niet meer mee als je in de bijstand
komt, waardoor je je pensioen moet opeten. Wij zijn heel blij met de
150 miljoen euro die daarvoor beschikbaar is gekomen. Ik ben ook heel
benieuwd naar het toekomstdebat dat we hebben afgesproken, zodat we
eindelijk toe kunnen naar een echte hervorming van het pensioenstelsel,
met meer keuzevrijheid, meer eigendomsrechten en wat mij betreft een
einde aan die vermaledijde doorsneepremie. Daarover gaat dan ook mijn
laatste vraag. Ik las in de nota naar aanleiding van het nader verslag
opeens dat de doorsneepremie kan worden betrokken bij de toekomstverkenning. Ik hoor graag van de Staatssecretaris dat ik dat natuurlijk moet
lezen als «zal worden betrokken bij de toekomstverkenning». Uit de
verbale en non-verbale communicatie van de Staatssecretaris krijg ik de
indruk dat dit zo is. Dat lijkt mij ook buitengewoon belangrijk.
Al met al is D66 tevreden met het gesloten akkoord. Minder verplicht
pensioen past bij het feit dat als je meer jaren werkt, je ook minder
pensioen hoeft op te bouwen. Er is meer keuzevrijheid en er zijn lagere
pensioenpremies, hetgeen een impuls geeft aan de koopkracht. Dit zijn
belangrijke stappen vooruit in een dossier dat een bijdrage levert aan het
gezond maken van de overheidsfinanciën.
De heer Dijkgraaf (SGP): Voorzitter. Ik begin met het welkom heten van
beide Staatssecretarissen, maar in het bijzonder van de nieuwe Staatssecretaris van fiscale zaken, van Financiën. Het is toch wel bijzonder om op
maandag dit soort activiteiten te mogen verrichten. De wethouder in
Amsterdam zal natuurlijk ook allerlei mooie dingen gedaan hebben, maar
fiscale wetgeving op maandagochtend is toch wel het summum van wat
je kunt bereiken.
Ik bedank ook de heer Ulenbelt voor het mooie kaartje. Ik heb het mogen
ontvangen en kunnen lezen. Een jaar of twintig geleden heb ik dat verhaal
van Donald Duck en Knabbel en Babbel gelezen. Wat de heer Ulenbelt er
niet bij vertelt, en dat is typisch SP, is dat het verhaal uitstekend afloopt,
want Knabbel en Babbel hebben aan het einde een notenvoorraad zoals
ze nooit eerder hebben gehad. Zo kunt u zien dat het lezen van de Donald
Duck ook zin heeft.
Nu ga ik naar de inhoud. Als je kijkt naar wat er allemaal in dit land
plaatsvindt, dus de crisis, de gestegen levensverwachting, de financiën

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

18

van dit land en de vraag rondom de solidariteit, dan zie je dat hervorming
van het pensioenstelsel noodzakelijk is. De vorige keer dat wij hier over dit
onderwerp spraken, hebben we een stevige discussie met het kabinet
gehad. Die herinner ik mij nog levendig. Uiteindelijk leidde een en ander
ertoe dat het wetsvoorstel alleen met steun van de coalitie door de
Tweede Kamer kwam, maar niet door de Eerste Kamer. Mijn partij had
toen drie grote bezwaren. Het eerste was dat het opbouwpercentage te
laag was. Het werd namelijk verlaagd naar 1,75, terwijl wij vonden dat het
minstens 1,85 moest zijn. Daarom heb ik toen een amendement ingediend
om er 1,85 van te maken. Dat amendement heeft het niet gehaald en werd
ten zeerste ontraden. En dat vind ik de mooiste amendementen: de
amendementen die ontraden zijn en het niet halen, maar uiteindelijk wel
in wetgeving terechtkomen. Vandaag is het percentage niet 1,85, maar
zelfs 1,875. Mijn partij is daarmee tevreden. 1,85 vond zij al genoeg, maar
1,875 is nog mooier. Nu leidt dat er wel toe dat de Staatssecretaris zijn
eerste wetgevingsactiviteit laat plaatsvinden rondom een wetsvoorstel dat
het kabinet gewoon geld kost. Ik stel hem dus de algemene vraag of dit
usance wordt, of dit zijn algemene lijn van regeren wordt en of hij wellicht
een andere visie heeft op hoe wij in de toekomst met fiscaliteit om
moeten gaan. Ik weet niet of hij op die uitnodiging wil ingaan, maar ik
vind het prima als er een betoog komt over een eerlijker en robuuster
belastingstelsel met lagere tarieven. Misschien komen we daar later
uitgebreid op terug. Mij lijkt van wel. Ten tweede had mijn partij een
bezwaar tegen de excedentregeling. Wij zeiden dat het een verschrikkelijk
ding was dat niets opleverde en per ongeluk in een overeenkomst met
sociale partners terecht was gekomen. Ik geloof dat niemand meer precies
wist waarom. Een enkeling was er nog voor, maar 99% van de mensen
vond het helemaal niets, dus het is mooi dat dat ding van tafel is en dat er
een nettolijfrente voor in de plaats komt die vrijwillig is en veel robuuster.
Ten derde vond mijn partij dat er meer waarborgen moesten komen
rondom de premiedaling. Als het opbouwpercentage naar beneden gaat,
kun je het niet aan de mensen in het land verkopen dat de premie niet
naar beneden gaat. Het is goed voor de economie als dat wel gebeurt.
Bovendien is het beloofd. Dan moeten dergelijke waarborgen er wel zijn.
Gelukkig zijn die er dankzij dit wetsvoorstel wel. Het komt dus tegemoet
aan de drie belangrijke punten die wij toen hadden en daarmee zijn wij
zeer tevreden. Ik heb dan ook maar drie vragen.
Mijn eerste vraag betreft de lijfrente. De regering zegt te gaan monitoren
hoe die wordt besteed. Waarom doet zij dat precies? Waarom is een
dergelijke monitoring nodig? De regering kondigt aan dat er aanvullende
maatregelen worden genomen als die negatief uitpakt. Waaraan denkt zij?
Als dit soort algemene teksten wordt uitgesproken, is het wel goed als er
een duiding wordt gegeven van de gevolgen.
Mijn tweede vraag betreft iets wat collega’s al naar voren hebben
gebracht: de uitvoering van de regeling voor 100.000-plusspaarders met
een lijfrente. Waarom kan die niet gewoon in pijler 2? Dat lijkt mij
essentieel. Ik zou niet weten waarom je in dit wetsvoorstel nu ineens een
andere kant op zou gaan. Eigenlijk hecht ik eraan om het in dit
wetsvoorstel te regelen. Ik weet niet of dat kan en of dat moet, maar ik
hoor de regering hier graag over. Een goede regeling die breed uitgevoerd kan worden, ook door pensioenfondsen, lijkt mij essentieel.
De derde vraag gaat over de premiewaarborgen. Wij hopen en gaan ervan
uit dat de premies voldoende gewaarborgd zijn. Helemaal zeker weet je
het echter nooit. Zijn er nog andere routes mogelijk, als wordt geconstateerd dat de premie onvoldoende daalt? Er wordt nu gerekend met een
daling van 11%. Dat zou mooi zijn, en een dergelijke daling is hard nodig
in deze periode van crisis. Het betekent immers dat mensen op hun
loonstrookje meer overhouden en dat zij meer kunnen besteden. Dat is
een essentieel punt, maar dan moet het wel gebeuren. Zijn er nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

19

mogelijkheden op het moment dat je zou constateren dat de premiedaling
onvoldoende plaatsvindt?
We gaan dit jaar nog uitvoerig met elkaar discussiëren over het nieuwe
pensioenstelsel. Er zijn nog veel belangrijke punten over de doorsneepremie en de keuzevrijheid. Ze zijn verbonden met het akkoord dat
gesloten is, maar we gaan er op een later tijdstip nog uitvoerig met elkaar
over in discussie. Wat ons betreft zijn dit dingen die echt moeten gaan
gebeuren.
De voorzitter: Ik geef de Staatssecretaris vast mee dat de vraag van de
heer Dijkgraaf over de brede toekomst van het belastingstelsel op een
ander moment beantwoord mag worden. Wellicht is hij geneigd om hier
enthousiast op in te gaan, maar gezien de tijd stel ik voor dat we dat even
uitstellen.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Voorzitter. Welkom aan beide
Staatssecretarissen, maar in het bijzonder aan de nieuwe Staatssecretaris
van Financiën. Hij valt met zijn neus in de boter bij dit mooie onderwerp,
waarover al veel gediscussieerd is. Tijdens de voorbereiding van de
novelle ben ik zelf nog eens teruggegaan naar de voorgaande discussies
over de wetsvoorstellen. Ik heb gelezen welke onderwerpen in het WGO
van 24 juni 2013 allemaal besproken zijn. Eigenlijk lag toen al duidelijk op
tafel wat de problemen waren met beide wetsvoorstellen. De excedentregeling viel iedereen zwaar. Het was een dure regeling om uit te voeren en
leverde nauwelijks resultaat voor de deelnemers, behalve als zij heel veel
geld verdienden. Ook de premiewaarborging was een probleem. Er kon
niet veel méér gezegd worden dan dat we het zouden gaan proberen. Dat
was het. Tot slot was de hoogte van het opbouwpercentage een punt
waarover iedereen zijn hoofd brak en waarover men zich afvroeg of het
voldoende was voor de jongeren en voor de waarborging van de
solidariteit van het stelsel.
We weten allemaal hoe het daarna is verlopen. De behandeling van de
wetsvoorstellen is in de Eerste Kamer opgeschort en het kabinet heeft
aangegeven dat het met een novelle zou komen. In de periode daarna
heeft mijn fractie meeonderhandeld om ervoor te zorgen dat er een plan
kwam dat wel breed draagvlak zou krijgen in de Eerste Kamer. Een aantal
punten was voor mijn fractie van belang. We wilden ervoor zorgen dat
jongeren kunnen rekenen op een goed pensioen, we wilden een eerlijke
verdeling van de premie over de generaties, maar we wilden ook
bijvoorbeeld dat zzp’ers meer mogelijkheden zouden krijgen voor het
opbouwen van pensioen.
Ik concludeer dat het ons gelukt is. Dat wil niet zeggen dat ik geen vragen
meer heb bij de zaken die nu geregeld zijn.
Mijn eerste vraag gaat over het opbouwpercentage. We gaan allemaal
langer doorwerken. Ik heb eerder al gezegd dat dit voor mijn fractie
rechtvaardigt dat het opbouwpercentage iets verlaagd wordt. Men kan
immers met een lagere opbouw dezelfde pensioenambitie realiseren. De
vraag was steeds hoe hoog het opbouwpercentage moest zijn om
daadwerkelijk hetzelfde pensioen te realiseren. Met de aanpassing van het
opbouwpercentage naar 1,875 zorgen we ervoor dat in 40 jaar tijd 75%
van het gemiddelde inkomen aan pensioen gespaard kan worden. Diverse
leden gaven aan dat we niet allemaal 40 jaar aan een stuk werken. Dat
klopt, maar dat probleem is er nu ook al. We hebben de pensioenrichtleeftijd verhoogd naar 42 jaar, dus er zit al enige marge in. Ook is 75%
hoger is dan de ambitie waarover we in het verleden hebben gesproken.
Al met al blijft het natuurlijk een individuele uitkomst, die afhankelijk is
van de keuzes die mensen in hun leven hebben gemaakt. Daarom heeft
mijn fractie erop gehamerd om in het debat breder te kijken naar de
pensioenen. We moeten niet alleen naar het opbouwpercentage kijken,
maar naar de vraag of het pensioenstelsel de maatschappelijke ontwikke-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

20

lingen volgt. Ik ben blij dat daar nu een SER-advies voor aangevraagd is.
Dat is namelijk de echte discussie die we moeten gaan voeren. Ik hoor
graag hoe het hiermee staat. Is de adviesaanvraag verstuurd en hoe heeft
de SER erop gereageerd?
Wordt ook de discussie over de doorsneepremie, waar ook de heer Van
Weyenberg over sprak, daarbij betrokken? Van het Centraal Planbureau
hebben wij daarover een doorwrochte studie ontvangen. Het lijkt mij goed
dat die in het SER-adviestraject wordt meegenomen.
Voor de aftoppingsgrens is vastgehouden aan € 100.000. Het is geen
geheim dat dit bedrag voor mijn fractie wat lager had gemogen. In ons
verkiezingsprogramma stond een grens van € 80.000 à € 90.000. Wij
snappen dat er in een akkoord soms compromissen moeten worden
gesloten en dat het voor andere fracties lastiger was om de grens van
€ 100.000 los te laten. Omdat er een aanzienlijk hoger opbouwpercentage
tegenover stond dan in het sociaal akkoord en in de wetsvoorstellen het
geval was, hebben wij die aftoppingsgrens geaccepteerd. Daarmee is wat
ons betreft een goede balans gevonden tussen die twee zaken.
Voor de hogere inkomens is er een nettolijfrenteregeling vormgegeven. Ik
sluit mij aan bij de vragen die daarover door vorige sprekers gesteld zijn,
maar ik vraag mij ook af waarom het kabinet eraan vasthoudt dat de
nettolijfrente alleen maar in de derde pijler kan worden opgebouwd.
Waarom kan die niet ook in de tweede pijler worden opgebouwd?
Mevrouw Vermeij merkte op dat in de tweede pijler al een aantal
aanvullende regelingen worden uitgevoerd. In de antwoorden van het
kabinet las ik dat het kabinet bang is voor een soort kruisbestuiving,
waarbij regelingen en de premies door elkaar gaan lopen, maar als er
momenteel al sprake is van aanvullende regelingen in de tweede pijler,
dan hebben wij dit toch al goed kunnen regelen? Waarom kan dat straks
opeens niet meer? Ik zie graag dat wordt bekeken of wij dit kunnen
regelen, omdat het voor de deelnemers overzichtelijk is als zij dit bij hun
fonds kunnen regelen. De keuzevrijheid blijft, want zij kunnen altijd nog
naar een verzekeraar, bank of andere beleggingsinstelling. Graag ontvang
ik op dit punt een reactie.
Over het niet hebben van een afkoopverbod – de mogelijkheid om de
nettolijfrente te kunnen afkopen – heb ik dezelfde vragen als de heer Van
Weyenberg. Als ik redenatie van de heer Ulenbelt over het Knabbel-enBabbelpotje voor boven € 100.000 volg, zou het potje aangewend moeten
worden voor het pensioen en niet bijvoorbeeld voor de caravan. Graag
hoor ik wat de overwegingen van het kabinet zijn om de mogelijkheid te
geven de nettolijfrente te kunnen afkopen. Kan bekeken worden of het
misschien andersom moet?
Wij hebben gezocht naar premiewaarborgen om aan de ene kant de
vrijheid voor de sociale partners te behouden en aan de andere kant meer
waarborgen in te bouwen dat de ene generatie niet meer voor de andere
generatie gaat betalen dan nodig is. Wij zijn blij dat de Nederlandsche
Bank de generatietoets zal uitvoeren en daarbij zelfs enkele sanctiemogelijkheden heeft. Wel ga ik ervan uit dat dit vooral een stok achter de deur is
en niet een instrument dat meteen ingezet zal worden, omdat ik hoop en
verwacht dat de pensioenfondsen daar heel redelijk mee zullen omgaan.
De vraag is nu wel of het voor de fondsen voldoende duidelijk is wat de
generatie-effectentoets precies zal inhouden. Straks worden de premies
vastgesteld en gaat DNB toetsen. Het kabinet zegt dat er nog een
aanpassing kan plaatsvinden als de toets niet voldoet, maar volgens mij
moeten wij voorkomen dat daarover discussie ontstaat. Volgens mij moet
het kabinet, of in elk geval DNB, daarom heel duidelijk aangeven op welke
wijze de fondsen getoetst zullen worden. Kan de Staatssecretaris van
Financiën zeggen of op dit punt meer transparantie gegeven zal worden,
opdat pensioenfondsen straks niet voor vervelende situaties gesteld
worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

21

Graag hoor ik wanneer de zzp-plannen naar de Kamer komen. Wij zijn blij
dat wij op dit punt iets hebben kunnen regelen. Ik verwacht dat wij
daarover snel kunnen spreken, omdat er grote behoefte aan is. Graag
ontvang ik daar meer toelichting op.
Ten slotte wil ik niet onvermeld laten dat wij blij zijn dat er serieus
gekeken wordt hoe de mensen met een eigenwoningschuld ook hun
premie- en werknemersdeel kunnen inzetten voor de aflossing van deze
schuld. Dat stukje flexibiliteit is nodig en wat ons betreft past dit in de
komende bredere discussie over de combinatie van pensioen, zorg en
wonen.
De voorzitter: Dank u wel. De volgende spreker is de heer Omtzigt van
het CDA.
De heer Omtzigt (CDA): Voorzitter. Voor ons ligt de post die in het
regeerakkoord van het kabinet-Rutte II, Rutte-Asscher zo u wilt, de
grootste besparing opleverde, bijna 300 miljard euro. Dat hadden wij
graag plenair behandeld, want wij achten dit – wat je er ook verder van
moge vinden – een belangrijk stuk wetgeving, al was het alleen maar
vanwege de omvang. Die omvang betekent forse ingrepen in het
pensioenstelsel, en wel op twee niveaus. Ten eerste op het niveau van een
aftopping en ten tweede op het fors terugbrengen van de pensioenpercentages die je kunt opbouwen.
Deze wetgeving is ietwat rommelig tot stand gekomen. Volgend jaar
zullen pensioenfondsen een aanpassing moeten plegen aan het Witteveenkader en ook aan het nieuwe financieel toetsingskader. Er was een al
drie keer uitgestelde deadline om het financieel toetsingskader voor
1 maart in de Kamer te laten landen. Dus mijn eerste vraag aan de
Staatssecretaris van SZW in dezen zou zijn: wanneer komt dat? Wij vinden
het toch zeer belangrijk om enige mate van inzicht te krijgen in wat de
gevolgen zijn van die twee ingrepen bij elkaar.
Het is ook een beetje raar dat we eerst een nieuw soort pensioen
introduceren, en daarna pas een adviesaanvraag uitdoen over hoe het
pensioenstelsel eruit zou moeten zien. Dit overigens vier jaar nadat we
een pensioenakkoord hadden bereikt dat nog steeds niet ingevuld is. Ik
denk dat er in het hele veld, inclusief de politiek, nog wel te bezien valt
hoe wij met deze buitengewoon belangrijke pensioenwetgeving omgaan.
Ik hecht eraan om ook nog even op het fiscale belang hiervan te wijzen.
Wat hier plaatsvindt, is allereerst een fiscale ingreep, wenselijk of niet. Er
is in Nederland 1.200 miljard euro in de pensioenfondsen. Dat is meer
geld dan de achttien eurolanden bij elkaar in het Europese noodfonds
hebben gestopt. Het is een omvangrijke spaarpot, waarvan er geen
tweede bestaat in Europa. Daar ligt een uitgestelde fiscale claim op in de
orde van grootte van 400 tot 500 miljard euro. Van alle uitgestelde fiscale
claims die de Staatssecretaris dient te beschermen, dient deze altijd
voorop te staan. Als je die fiscale claim zou verliezen of er per ongeluk een
foutje mee zou maken, loopt Nederland enorme schade op. Dat zou
namelijk betekenen dat je pensioenen in de toekomst ten dele of in het
geheel niet meer zou kunnen belasten. Zou dat gebeuren, dan zou dat een
probleem opleveren waarbij vergeleken het huidige budgettaire probleem
kinderspel is. Daarom zal ik er op terugkomen dat ik die claim graag goed
beschermd zie.
De regering heeft het in verband met die omkeringsregeling over een
fiscale faciliteit. Technisch gezien snap ik dat woord wel, maar wij vinden
deze benaming vreemd. De hypotheekrenteaftrek of, zo u wilt, de
vrijstelling groene beleggingen zijn fiscale faciliteiten. Je krijgt iets – we
kunnen hier een discussie voeren over de vraag hoe hoog dat zou moeten
zijn – en wordt ergens fiscaal in gefaciliteerd. Soms doen we dat zelfs voor
elektrische of semi-elektrische auto’s. Hiervan was echter juist de
bedoeling om, op het moment dat je inkomen geniet, er belasting over te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

22

kunnen heffen. Dat was onderdeel van het pensioenstelsel en dat is ook
wat onze Nederlandse samenleving bestand maakt ten opzichte van de
komende vergrijzing. Dan wil je belasting kunnen heffen over gepensioneerden. Ik hoor geen interruptie van 50PLUS, zelfs die fractie is het dus
ermee eens. Kun je dat namelijk niet, dan heb je een enorm fiscaal
probleem. Graag hoor ik zo meteen van de regering of zij dat deelt.
Ik ga nu even wat punten langs en kom later terug op het laatste punt. Ik
begin met een algemene vraag. Wat levert het wetsvoorstel precies op?
Kan de regering aangeven hoeveel premie er nu betaald wordt en hoeveel
premie er over vier jaar minder betaald zal worden? Mijn tweede vraag: is
er overleg gevoerd met het pensioenveld over het Witteveenkader en het
ftk? Daarover zou uitsluitsel gegeven worden. Dat uitsluitsel ontvangen
we graag zo spoedig mogelijk.
Mijn eerste punt: de verlaging benadeelt jongeren. De pensioenopbouw
wordt met zo’n 13% verlaagd, van 2,1% naar 1,875%. Dat is fors, want
jongeren betalen grotendeels de rekening. Ook hun pensioenopbouw is
fors gekort.
Wij zouden graag een aanvulling krijgen op het tabelletje in de nota naar
aanleiding van het nader verslag met gegevens over hoeveel de pensioenen gekort worden. In de nota staat een vergelijking, in relatie tot de
vervangingsratio, van AOW en pensioenen terwijl de AOW in dit
wetsvoorstel naar onze mening niet zo relevant is. Voor een modaal
persoon zou het een achteruitgang van 6% betreffen, maar hoeveel
achteruitgang is er in het pensioen sec, als zodanig? Is dat voor de
generatie 1958–1988, de rekensom die de regering gemaakt heeft, uit te
rekenen? Dan is precies helder hoeveel minder pensioen er wordt
opgebouwd.
De heer Van Weyenberg (D66): Al die sommetjes gaan uit van 2,15. Kan
de heer Omtzigt mij vertellen wat nu de gemiddelde pensioenopbouw is
van de Nederlandse werknemer?
De heer Omtzigt (CDA): De regering rekent zelf met het maximum, in alle
tabellen. Ik wijs in dit verband op een misverstand. Al mijn collegawoordvoerders, inclusief de heer Van Weyenberg, zijn uitgegaan van de
opbouwpercentages die in 2013 golden, met de spilleeftijd 65. Om de
spilleeftijd 65 te vergelijken met de spilleeftijd 67 moet een opbouwpercentage van ongeveer 1,875 vergeleken worden met ongeveer 1,6,
afhankelijk van hoe grijs het fonds is. Meer dan 90% van de mensen
bouwt meer dan 1,6 op. In vergelijking met wat men in 2013 opbouwde,
zal 90% van de mensen minder pensioen opbouwen in 2015. Dat is een
keuze waar ook het CDA gedeeltelijk achter staat. Ik loop daar niet voor
weg. Daarmee moet in elk geval vergeleken worden. Dat betekent dat ten
minste twee derde van de pensioenfondsen dit jaar gedwongen wordt om
de regeling aan te passen. Daar komt dan nog het probleem van het ftk
bij.
De heer Van Weyenberg (D66): Ik loop er ook helemaal niet voor weg dat
de jaarlijkse pensioenopbouw naar beneden gaat. Ik ben daar heel open
en eerlijk over. Je kunt er inderdaad de spilleeftijd bij houden; het CDA
was daar ook voorstander van, zoals de heer Omtzigt terecht stelt. Mijn
vraag blijft echter de volgende. Er wordt gerekend met 2,15. Ik heb de
Staatssecretaris gevraagd of hij dezelfde sommetjes kan laten zien
uitgaand van 1,95. Dat is volgens mij het gemiddelde, zoals de heer
Omtzigt volgens mij ook heel goed weet. Is hij het met mij eens dat het
gat tussen wat straks kan en nu in de praktijk gebeurt gemiddeld veel
kleiner is dan tussen 2,15 en 1,875?
De heer Omtzigt (CDA): Dat gat is kleiner dan tussen 2,1 en 1,875, maar
groter dan de heer Van Weyenberg nu doet voorkomen vanwege de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

23

verschuiving van de spilleeftijd, wat in principe een veel grotere korting
was – zo zeg ik in alle eerlijkheid – dan de verlaging van 2,25 naar 2,15.
Twee jaar geen pensioen in plaats van een volledig pensioen is forser.
Omdat dat iedere keer niet is meegenomen in de rekensommen hecht ik
eraan om de Staatssecretaris expliciet te verzoeken om dat aspect mee te
nemen in de sommen waar de heer Van Weyenberg om gevraagd heeft
zodat daarin inzicht ontstaat.
Ik kom op de beperking van de contractvrijheid. De Staatssecretaris
schrijft dat de fiscale regels ver voor de totstandkoming van de Pensioenwet de inhoud en het niveau van de pensioenregeling hebben
beïnvloed. Dat dit nu met dit wetsvoorstel weer gebeurt, zou met andere
woorden dus niet iets bijzonders zijn. Kan de Staatssecretaris één
voorbeeld noemen waarin fiscale wetgeving zo vergaand gebruikt is dat
niet alleen de inhoud en het niveau van de pensioenregeling worden
beïnvloed maar er ook feitelijk vergaand wordt genivelleerd, met grote
effecten voor jonge werknemers zoals 12% voor twee keer modaal? Ik kan
nog een ander politiek speeltje noemen: de inkomensafhankelijke
zorgpremie. Toen waren de grote inkomenseffecten nog wel aanleiding
om de kabinetsvoornemens te herzien. Die inkomenseffecten waren
overigens aanzienlijk kleiner dan in dit geval.
Ik kom te spreken over de nettolijfrente. Het is mogelijk om te kiezen – die
keuze kan ook fiscaal gedreven en opbrengstgedreven zijn – voor het
terugbrengen van het percentage naar 1,875. Wij hadden dat liever in de
buurt van de 2% gehouden. Die € 100.000 raakt echter aan een aantal zeer
principiële vraagstukken. Met een nettolijfrente krijgen mensen te maken
met twee vormen van pensioen, en eigenlijk met nog meer want ook met
huizen en een ander soort lijfrente is pensioen op te bouwen. Dat gaat
enorme uitvoeringsproblemen geven. Aan de ene kant zegt de regering
«we gaan kostentransparantie introduceren» en aan de andere kant
introduceert de regering een nieuwe nettolijfrente die alles twee keer zo
ingewikkeld maakt, tenminste voor de groep die boven die grens zit, die
overigens op dit moment ongeveer 130.000 mensen bedraagt plus
200.000 dga’s, dus 330.000 mensen. Die worden er ook door getroffen.
Ik zie mevrouw Vermeij «nee» zeggen, dus ik zal een punt naar voren
halen.
Voor de gemiddelde dga is de nieuwe nettolijfrente een fiscaal speeltje dat
een geweldig voordeel biedt. Je mag namelijk uit je netto-inkomen iets in
een geblokkeerde spaarrekening in box 3 plaatsen en je zegt dan: dat is
pensioen. Als je twintig jaar later zegt dat het geen pensioen meer is, is er
geen straf als je het haalt uit die box 3, waardoor het vrij is gebleven, en
het aan de caravan uitgeeft, zoals mevrouw Schouten net al niet wilde. Je
hebt dan twintig jaar een belastingvrijstelling genoten. Mijn inschatting is
dat bijna alle dga’s op deze wijze daarvan gebruik zullen maken. 200.000
mensen met een geblokkeerde spaarrekening die er geen box 3 over gaan
betalen, zullen dit tot het maximum gebruiken. Ik vraag de Staatssecretaris of hij dit gevaar ziet en of hij dit wenselijk vindt. Ik had het ook wel
aan de PvdA willen vragen. Dit kan volgens mij niet de bedoeling zijn. Wat
zo meteen verder ook mijn kritiek is, dit was niet de bedoeling. Als de
Staatssecretaris bij zijn idee blijft dat, op het moment dat je het niet meer
voor pensioen gebruikt, de enige fiscale straf het vanaf dan betalen van
een box 3-heffing is, dan zie ik al de fiscalisten hier volgend jaar met een
geweldige faciliteit klaarstaan voor die 300.000 mensen die het ook in het
voorstel van de heer Ulenbelt niet het allerhardst nodig hebben in
Nederland. Dat deel ik dan nog net wel.
Wij krijgen dus te maken met twee vormen van pensioen. Dat gaat in de
fiscaliteit enorme uitvoeringstechnische problemen geven. Deze Staatssecretaris heeft al wat problemen gezien bij de Belastingdienst. Het betekent
dat een categorie mensen – ik zal zo betogen dat die categorie nog veel
groter zal worden – te maken heeft met twee soorten inkomen, namelijk
een bruto-inkomen en een netto-inkomen. Dat bruto-inkomen zijn we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

24

gewend; dat noemen we verzamelinkomen. Dat netto-inkomen valt echter
buiten alle inkomensafhankelijke regelingen. Dat schrijft de regering ook
in de nota naar aanleiding van het nader verslag. U moet zich voorstellen
dat wij iemand volledig belasten en de huursubsidie, de huurtoeslag, de
zorgtoeslag en de kinderopvang en wat dan ook vaststellen op basis van
het verzamelinkomen, maar dat het netto-inkomen volledig buiten
beschouwing blijft. Dan zult u zeggen: kinderopvangtoeslag met mensen
boven de 65. Nou, het nabestaandenpensioen op risicobasis valt
daaronder. Je zou straks behoorlijk rijke weduwen kunnen hebben die een
volledige kinderopvangtoeslag krijgen omdat zij een nettopensioen
ontvangen. Dit leidt tot fiscale chaos. De regering heeft tot twee keer toe
de vragen hierover helemaal niet beantwoord. Daarom vraag ik of de
regering de inschatting deelt dat zij hiermee haar eigen Belastingdienst
iets buitengewoon moeilijks laat doen. Het enige wat in Nederland de
afgelopen tijd wel goed is gegaan, namelijk al die inkomensafhankelijke
regelingen standaardiseren en baseren op het verzamelinkomen, wordt
hiermee in één klap tenietgedaan. Dat betekent dat al die inkomensafhankelijke regelingen straks een probleem krijgen. Ziet de regering dit
probleem ook?
De reden waarom ik dit probleem nu benoem, is dat ik natuurlijk niet
geloof dat die grens van € 100.000 gehandhaafd blijft. Een aantal partijen
hier is ook zeer duidelijk. Zij zouden die grens het liefst terugschroeven.
Dat snap ik vanuit hun eigen perspectief. Als je het echter zou verlagen
naar twee keer modaal, dan zou het om een groep van meer dan
1,5 miljoen mensen gaan en om mensen die in inkomensafhankelijke
regelingen vallen. Ik snap dat sommigen nu denken: boven de € 100.000
zijn er niet heel veel inkomensafhankelijke regelingen meer. Nee, maar als
dit zich doorzet, hebben we twee vormen van inkomen. Dat gaat op
allerlei manieren problemen geven. Hebt u aan de belastingverdragen
gedacht, op basis waarvan pensioenen ofwel in het ene ofwel in het
andere land belast mogen worden? Dan mogen de nettopensioenen niet
meer in Duitsland of België belast worden, maar de brutopensioenen wel.
Geen enkel belastingverdrag ziet daar op dit moment op. Overigens is de
neiging van mensen met een hoger pensioen om ergens anders te gaan
wonen nog wat groter dan die van mensen met een lager pensioen. Met
meer dan 100.000 gepensioneerden over de grens is dit wel degelijk een
buitengewoon relevante vraag. Die vraag zal ook per 1 januari gewoon
spelen. Op welke wijze zal er indexatie van deze grens plaatsvinden?
Wordt die gewoon geïndexeerd aan de lonen, net als het wettelijk
minimumloon en het maximumdagloon? Ligt dat wettelijk goed vast? Wij
konden dat niet helemaal terugvinden.
Wij vinden het een groot bezwaar dat de nettolijfrente belastingopbrengsten naar voren haalt. Bas Jacobs schreef in zijn column heel helder
dat dit de belastingfaciliteit voor 100.000-plussers niet vermindert, want
die trekken af tegen 52% en betalen tegen 52%. De enige faciliteit die ze
gebruiken is de 1,2% van de rendementsheffing; die houden ze. Het enige
wat dit dus doet, is de belastingopbrengsten van de toekomst naar voren
halen. Daar waren wij altijd fundamenteel tegen. Deelt de Staatssecretaris
dit of kan hij vertellen op welke andere manier hierbij een bezuiniging
plaatsvindt? Dit gaat ook tegen alle internationale aanbevelingen in.
Duitsland gaat precies de andere kant op. Daar is het pensioen nu
vrijgesteld van belasting en gaat men toe naar een situatie waarin over
pensioenen belasting wordt geheven en de pensioeninleg belastingvrij is.
Echter, wij gaan nu voor een stukje, vooralsnog een relatief klein stukje,
het tegenovergestelde doen.
Dan kom ik op het punt dat de nettolijfrente in de derde pijler wordt
ondergebracht. Van alle dingen die ik heb gehoord, stemde mij enigszins
hoopvol dat de voorgaande vijf sprekers ervoor pleiten om dat naar de
tweede pijler over te brengen. Als het pensioen is, hoort het in de
Pensioenwet thuis en zou het in ieder geval in de tweede pijler moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

25

zitten. Is de Staatssecretaris daartoe in ieder geval bereid? Dan ontstaat er
ook meer competitie omdat er meer uitvoerders zijn. Nu zelfs de verzekeraars dat willen, is er niemand meer die dat niet wil.
Als het onder de tweede pijler valt, dan is in ieder geval de kostentransparantie van toepassing; dat stukje van de wetgeving waarderen wij ook
zeer. Als het onder de derde pijler valt, valt het onder de Wft en is een en
ander dus niet van toepassing. Wel denken wij dat de nettolijfrente een
kostenopdrijvend effect heeft. Wij hadden twee keer gevraagd om de
AMvB. Mevrouw Vermeij verwees daar ook naar. De bedoeling van onze
vraag was om die AMvB tijdens de behandeling te hebben en niet pas na
de behandeling. Wanneer denkt de Staatssecretaris de AMvB over
kostentransparantie aan de Kamer voor te leggen?
In de derde pijler mag je selecteren. Je mag dus medische keuringen doen
voordat iemand een nettolijfrente in mag. Die medische keuringen kunnen
van belang zijn voor arbeidsongeschiktheid en nabestaandenrisico. Een
verzekeraar of een pensioenfonds – we komen er zo nog over te spreken
welk pensioenfonds dit mag gaan uitvoeren – mag dus zieken weigeren,
omdat het bij overlijden nabestaandenpensioen moet uitbetalen. Dat vindt
de CDA-fractie buitengewoon ongewenst. Is de regering bereid om als zij
deze nettolijfrente handhaaft, in ieder geval in de Wet op de medische
keuringen een uitzondering te maken, net zoals een uitzondering voor
pensioenen is gemaakt, zodat keuringen niet van toepassing kunnen zijn?
Voor deelnemers met een premievrij voortgezet pensioen geldt vanaf
1 januari 2015 ook de aftoppingsgrens. Hoe kan de regering dit verantwoorden nu deze mensen zich niet meer voor de voortgezette opbouw
boven de aftoppingsgrens kunnen verzekeren? Waarom gaat de Staatssecretaris niet in op de mogelijkheid van reparatie voor deze groep die geen
kant op kan? Er wordt gesteld dat het niet geldig is wanneer er sprake is
van een uitgewerkte rechtsverhouding, maar het begrip «uitgewerkte
rechtsverhouding» wordt als zodanig niet gedefinieerd, noch in de nota
naar aanleiding van het verslag noch in de memorie van toelichting. Dat is
wel heel belangrijk. Er is dus een kleine groep mensen met een reeds
gedane toezegging die daarboven ligt. Omdat ze bijvoorbeeld volledig
arbeidsongeschikt zijn, hebben die mensen geen werkgever meer. De
pensioenverzekeraar heeft op zijn balans al een reservering gemaakt voor
wat zij dan noemen «schade die al ingetreden is», wat betekent dat ze nog
jarenlang iets moeten uitkeren. Alleen, dat moet nu gesplitst worden en
de vraag is hoe dat gesplitst moet worden.
Ik heb nog een opmerking over de afkoopmogelijkheid. Het is de taak van
de overheid om de fiscale grenzen van de pensioenopbouw te stellen en
te bewaken. Dat lijkt mij niet ter discussie te staan. De Pensioenwet regelt
dat gedane toezeggingen ook worden nagekomen. Door de afkoopbaarheid van een fiscaal bovenmatig pensioen grijpt de overheid nu in op
het wezen van het pensioen. Het pensioen is een oudedagsvoorziening en
per definitie levenslang en niet afkoopbaar. De afkoopmogelijkheid van
een nettolijfrente is een fundamentele wijziging van de pensioenregeling
die door de overheid wordt geregeld. Kan de regering aangeven waarom
zij dit noodzakelijk vindt? Ik heb net al aangegeven dat dit tot een
behoorlijk fiscale arbitrage kan gaan leiden voor ongeveer alle miljonairs
van Nederland.
Het wetsvoorstel Wet algemeen pensioenfonds, waarover we later nog
zullen spreken, maakt de gescheiden uitvoering van pensioenregelingen
in één pensioenfonds mogelijk door goede rechtelijke compartimentering.
Is hier geen aanvullende rechtshandeling voor nodig?
Denkt de regering echt dat het realistisch is om de inwerkingtreding te
laten plaatsvinden op 1 januari 2015, zeker nu er een enorme fiscale straf
lijkt te staan op het moment dat je je pensioenregeling niet tijdig
aangepast hebt? Over het bovenmatige deel moet je dan namelijk in één
keer fiscaal afdragen. Dat lijkt mij echt buitengewoon onwenselijk. Is daar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

26

overgangsrecht voor? Welk overleg heeft er plaatsgevonden om ervoor te
zorgen dat het uitvoerbaar is?
Ik kom te spreken over de generatie-evenwichtstoets.
De voorzitter: Mag ik u vragen om zo compact mogelijk uw vragen te
stellen en wat minder toelichting te geven?
De heer Omtzigt (CDA): Ja.
De heer Sleijpen van de Nederlandsche Bank gaf al aan dat in principe
artikel 105, lid 2 van de Pensioenwet voldoende is in dezen en dat fiscale
wetgeving niet noodzakelijk is. Kan de regering bevestigen dat zij op basis
van de Pensioenwet, en eventueel gedelegeerde regelgeving daaronder,
een generatie-evenwichtstoets laat plaatsvinden en niet op basis van de
fiscale wetgeving? Dat lijkt mij veel zuiverder. DNB geeft ook aan hiermee
uit de voeten te kunnen. Dat lijkt mij de netste manier om dit vorm te
geven.
Er moet 110 miljoen euro opgehaald worden door btw te heffen over
pensioenfondsen. Op 13 maart doet het Europees Hof van Justitie
uitspraak in de zaak-ATP PensionService. Dan zal duidelijk worden of de
uitvoering van de «defined contribution»-regelingen met btw mag worden
belast. Als dit niet zo is, moet er een week na de stemmingen over dit
wetsvoorstel, en misschien nog wel op dezelfde dag, een nieuw
wetsvoorstel ingediend worden. De kans daarop is overigens best groot,
want de advocaat-generaal vindt dat er geen btw geheven moet worden.
Heeft de Staatssecretaris kennisgenomen van de mening van de
advocaat-generaal? Is het verstandig om nog voor de uitspraak van het
Hof dit wetsvoorstel in de Kamer af te ronden?
Wat betreft het gelijke speelveld in het licht van de intrekking van de
koepelvrijstelling, zien we toch dat een behoorlijk aantal grote fondsen
een fiscale eenheid vormt met de uitvoerder en op die manier eronderuit
komt en kleine fondsen niet. Acht de regering dit gewenst? Denkt zij ook
niet dat er een heel aantal extra fiscale eenheden gevormd gaan worden,
waardoor de opbrengst van het opheffen van deze btw-koepelvrijstelling
eigenlijk een stuk lager zal zijn dan de 110 miljoen die op dit moment
geraamd wordt?
Wat het Europees recht betreft, geeft de regering in de nota aan dat een
buitenlands pensioenfonds met een IORP-vergunning geen nettolijfrente
mag uitvoeren, maar een beleggingsinstelling met een UCITS-vergunning
wel. Dat klinkt aannemelijk en bijna overzichtelijk, maar er zijn buitenlandse pensioenfondsen die noch IORP zijn, en noch de UCITS-status
hebben. Daarbij kan gedacht worden aan het Spaanse Fondo de
Pensiones Personal. Daarover is trouwens een hele studie van EIOPA
geweest.
De voorzitter: Voordat u weer te veel gaat uitweiden, verzoek ik u om u
echt te beperken tot de vragen die u echt wilt stellen.
De heer Omtzigt (CDA): Dit zou betekenen dat buitenlandse pensioenfondsen deze regeling wel zouden moeten aanbieden op het moment dat
het in de tweede en de derde pijler wordt gelaten en Nederlandse
pensioenfondsen niet. Acht de regering dat wenselijk?
De toegang van bijvoorbeeld een Spaans pensioenfonds wordt geregeld
in artikel 5.16a. Ik heb deze vraag al twee keer eerder gesteld en hoop dat
de Staatssecretaris nu een antwoord kan geven. Wat is de verhouding
tussen artikel 5.16a Wet IB en de Pensioenwet? Waarom kunnen een PPI,
een buitenlands pensioenfonds en zelfs een Nederlands pensioenfonds op
grond van artikel 5.16a de nettolijfrente wel aanbieden, maar op grond
van de Pensioenwet niet? Dat leidt Europeesrechtelijk gezien tot
problemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

27

Wij overwegen een aantal amendementen in te dienen. Die zullen gaan
over de opbouw van 2% in de nettolijfrente. We willen die misschien in de
tweede pijler onderbrengen. Mogelijk komt daar een nota van wijziging
over, als ik zo de Kamer hoor. De Wmk moeten we in ieder niet van
toepassing verklaren op pensioen, zodat er geen medische keuringen
kunnen plaatsvinden. Ook willen we zekerstelling van de indexatie en
willen we een voorhangprocedure.
Voorzitter.
De voorzitter: Tot slot, neem ik aan?
De heer Omtzigt (CDA): Tot slot. Dit is belangrijke wetgeving. Ook al is
mijn fractie geen voorstander van deze wetgeving – daar zal ik niet
omheen draaien – hecht zij wel belang aan uitvoerbare wetgeving. Ik heb
een aantal punten genoemd. Ik noemde net – ik zag toen een aantal
mensen verbaasd kijken – bewust even dat je er fiscaal op kunt arbitreren.
Op mijn vraag daarover zou ik uitvoerig antwoord hebben, nu, of
schriftelijk. Als je met een bezuiniging van 3 miljard bezig bent en je een
foutje in de wetgeving maakt, dan kunnen foutjes bijzonder duur zijn.
De heer Klaver (GroenLinks): Voorzitter. Ik las vanochtend in Het
Financieele Dagblad dat er een akkoord is met de oppositiepartijen D66,
de SGP, GroenLinks en de ChristenUnie. Nu ik ook word gezien als een
deel van de constructieve oppositie volgens het FD, dat over het
algemeen gelijk heeft, verwacht ik een zeer toeschietelijke houding van
het kabinet bij de wensen die wij naar voren zullen brengen bij dit
voorstel.
Ik heet de Staatssecretaris hartelijk welkom. Ik had het genoegen om al
eerder met hem te debatteren, over het belastingverdrag met Ethiopië,
maar dit is andere koek. Ik wens hem veel succes met de beantwoording
van alle vragen.
Dit voorstel kent een heel bijzondere geschiedenis. We hebben vorig jaar
een fantastisch debat gehad. Er lag een voorstel dat een uitwerking was
van het sociaal akkoord, waar niemand iets in zag. Als we te vaak van dat
soort debatten hebben, is dat eigenlijk het faillissement van de politiek,
omdat niemand gelooft in het voorstel dat er ligt. De coalitie was zeer
vrouwmoedig het voorstel aan het verdedigen. Het kabinet deed ook een
poging. We hebben geprobeerd om een debat met elkaar te voeren, maar
niemand zag het zitten.
Het is een pre dat er nu een grote meerderheid lijkt te zijn voor het
voorstel. Daarmee kunnen we vandaag een wat vruchtbaarder debat
hebben. Ik zeg dat er een meerderheid lijkt te zijn, omdat een van de
constructieve partijen heeft aangegeven dat de strafbaarstelling van
illegaliteit niet behandeld zal moeten worden in de Kamer. Gegeven het
feit dat wij vandaag dit wetsvoorstel met elkaar behandelen, ga ik er dan
ook van uit dat het kabinet niet voornemens is om dat wetsvoorstel in de
Kamer te brengen. Ik krijg daar graag een toezegging over van het
kabinet.
Je kunt erom lachen en ik houd er wel van om grappen te maken, maar dit
is een serieus punt. We hebben er al eerder over gedebatteerd. Toen bleek
er geen meerderheid te zijn in de Eerste Kamer. Door een van de partijen
is heel duidelijk aangegeven dat strafbaarstelling van illegaliteit voor hen
een no go is. Ik ga er dan ook vanuit dat het feit dat wij vandaag over dit
wetsvoorstel praten, betekent dat dat verschrikkelijke wetsvoorstel hier
niet behandeld zal worden.
Dan kom ik op de inhoud van het akkoord. Ik begin met te zeggen dat het
voorliggende pensioenakkoord een verbetering is ten opzichte van de
oorspronkelijke plannen. Die gekke excedentregeling is eruit en het
opbouwpercentage is gerepareerd. De vraag is echter of dat voldoende is.
Jongeren zullen naar verwachting minder pensioen opbouwen. Volgens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

28

sommige berekeningen gaat het om tientallen procenten. Wrang is ook
dat de reparatie van het opbouwpercentage wordt gefinancierd uit de
mobiliteitsbonus voor werkloze ouderen, en dat terwijl er een socialere
oplossing voorhanden was.
In plaats van werkloze ouderen te laten opdraaien voor de verhoging van
het opbouwpercentage had de rekening volgens GroenLinks betaald
mogen worden door de mensen met de hoogste inkomens. Op deze
manier was er een eerlijker akkoord tot stand gekomen, denk ik, met een
hoger opbouwpercentage, om te waarborgen dat ook jongeren een goed
pensioen hebben, betaald door de hogere inkomens. Ik heb het dus over
veel zwaarder aftoppen dan bij € 100.000, waarvoor nu is gekozen. Dat
had de solidariteit tussen jong en oud en tussen arm en rijk veel verder
versterkt.
Helaas hebben het kabinet en de gedogers voor een rechtsere koers
gekozen. Dat stelt mij teleur. Ik zie weinig kans om op dit punt nog veel
voor elkaar te krijgen. Wij weten allemaal dat de ruimte vrijwel nihil is als
vijf partijen zich daaraan gecommitteerd hebben. Daarom benut ik dit wgo
vooral om enkele aanvullende vragen over dit voorstel te stellen.
Op één punt doe ik een voorstel, omdat ik hoop dat de andere partijen
daar wel willen bewegen. Voor GroenLinks is het onacceptabel dat de
kwetsbare groep van oudere werklozen opdraait voor de financiering van
de pensioenopbouw van de rijkste paar procent in dit land. Daarom dien
ik een amendement in om de aftoppingsgrens iets te verlagen: naar
€ 90.000. Met het geld dat dan vrijkomt, kunnen wij ervoor zorgen dat er
weer maatregelen worden genomen om mensen tussen 50 en 56 jaar aan
het werk te helpen. Ik hoor graag hoe de Staatssecretaris hiertegenover
staat.
Het kabinet berekent in zijn sommen de maximaal mogelijke fiscale
pensioenopbouw, maar gaat daarbij voorbij aan de pensioenrisico’s die
zich in de praktijk voordoen. Belangrijke pensioenrisico’s zijn
echtscheiding en een onvolledige opbouw door werkloosheid of ziekte. De
werkelijke pensioenbouw zal dus nog wel veel lager uitvallen dan het
kabinet berekent. Jongeren moeten vrezen voor een pensioen dat
tientallen procenten lager zal uitvallen.
We hebben er zojuist al een kort debat over gevoerd. Ook nu is dat
natuurlijk al het geval. Ik heb een heel concrete vraag aan het kabinet: is
het bereid om daar een wat realistischere inschatting van te maken? De
praktijk is nu dat iemand 29 volle jaren pensioen kan opbouwen, maar we
gaan nog steeds uit van de fictie dat dat straks 46,5 jaar is. Ik vind die
afstand veel te groot. Ik denk dat dit door mensen zal worden opgevat als
een belofte die we straks niet gestand kunnen doen. Ik denk dat dit het
vertrouwen in de politiek maar ook het vertrouwen in ons pensioenstelsel
ondergraaft. Mijn heel concrete vraag luidt: zouden er niet wat nieuwe
sommen gemaakt kunnen worden waarbij wordt uitgegaan van een
realistischer beeld van het aantal jaren dat mensen zullen werken? Dan
hoeven wij hier niet met elkaar een strijd te voeren over de vraag welke
som het meest correct is. Het gaat uiteindelijk allemaal over aannames en
we hebben allemaal een andere aanname. Misschien moeten we daar met
elkaar het debat over voeren.
Ik kom te spreken over de premiewaarborg door de Nederlandsche Bank.
DNB heeft in een beleidsregel bepaalt dat pensioenfondsen met een
dekkingstekort een premie moeten hanteren die bijdraagt aan herstel. Dit
lijkt op gespannen voet te staan met de gewenste premievrijval. Hoe
worden beide doelstellingen gecombineerd? Wanneer krijgt herstel van de
dekkingsgraad de voorkeur boven premieverlaging? Welke criteria zal
DNB daarbij hanteren?
Ik kom te spreken over het financieel toetsingskader. Wij wachten met
smart. Is de Staatssecretaris het met mij eens dat aanpassingen van het
ftk en het Witteveenkader evenwichtig zullen moeten plaatsvinden? Voor
een evenwichtige belangenafwachting is voldoende tijd voor afstemming

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

29

en overleg nodig. Waarop is het standpunt van het kabinet gebaseerd dat
pensioenfondsen deze aanpassingen nog per 1 januari 2015 kunnen
doorvoeren als het ftk voor de zomer is behandeld door de Tweede
Kamer? Is er voor de haalbaarheid van deze planning bevestiging
gekomen vanuit de pensioensector of de sociale partners? Ik hoor
namelijk tegenovergestelde geluiden. Kunnen wij er eigenlijk nog wel van
uitgaan dat het financieel toetsingskader voor de zomer door de Tweede
Kamer behandeld is, gezien het feit dat we keer op keer met uitstel
worden geconfronteerd? Ik vraag dit ook, omdat we in procedurevergaderingen regelmatig met elkaar in de clinch liggen over de snelheid die
betracht moet worden met wetsvoorstellen. Er moet ook sprake zijn van
zorgvuldigheid. Het kan zijn dat we nog mensen willen horen of dat we
nog een schriftelijke ronde willen doen. Ik zou niet willen dat straks het ftk
weer op het allerlaatste moment komt, waardoor we allemaal onder druk
staan om het zo snel mogelijk te behandelen. Ik hoop gewoon echt dat het
voorstel hier op tijd is, zodat ook de Kamer alle ruimte heeft om het
wetsvoorstel te behandelen op de manier die zij wil. We moeten niet
onder druk staan van de planning van een kabinet. Ik begrijp dat goed
vanuit de coalitiepartijen, maar we hebben nu nog de tijd om hier snel
mee te beginnen.
Ik kom ten slotte te spreken over het pensioensparen boven de aftoppingsgrens van € 100.000. Ik vind het werkelijk van de zotte dat mensen
die meer dan € 100.000 verdienen, gefaciliteerd pensioen moeten kunnen
sparen, dus dat zij een belastingvrijstelling kunnen krijgen. Dat geld
kunnen we volgens mij veel beter en socialer gebruiken. Het kabinet heeft
het over de participatiesamenleving, maar mensen die meer dan
€ 100.000 verdienen moeten toch nog geholpen worden, zodat ze kunnen
participeren in de pensioenopbouw. Ik vind het van de zotte, maar ik vind
het ook zorgwekkend.
Er is al eerder over gesproken. We spreken hier over een nettoregeling.
Leidt het ontbreken van een afkoopverbod niet tot nieuwe deuren voor
belastingontwijking? Het kabinet merkt op dat de nettolijfrente is bedoeld
om te voorzien in een inkomen voor de oudedag voor het inkomensgedeelte boven de aftoppingsgrens van de € 100.000. Het kabinet schrijft dat
het niet de bedoeling is dat de nettolijfrente eerder wordt opgenomen. In
het onderhavige wetsvoorstel is daarom geregeld dat in het geval dat de
nettolijfrente geheel of gedeeltelijk wordt afgekocht, op dat tijdstip voor
de volledige aanspraak de toepassing van de vrijstelling voor box 3
vervalt. Het lijkt erop dat de enige sanctie straks is dat er eenmalig 1,2%
belasting moet worden betaald, terwijl er feitelijk over alle voorgaande
jaren onterecht is geprofiteerd van een belastingvrijstelling. Is dit
inderdaad de bedoeling? Leidt dit dan niet tot een nieuwe mogelijkheid
voor belastingontwijking? In dat geval lijkt een afkoopverbod op zijn
plaats. Ik hoor hierop graag een reactie. Ook op dit punt overweeg ik een
amendement in te dienen.
De heer Klein (50PLUS): Voorzitter. Ik had de richttijd van negen minuten
als minimumtijd genoteerd.
De voorzitter: Een minimumtijd hoeft nooit, hoor. U hoeft de tijd niet per
se vol te maken.
De heer Klein (50PLUS): Het is voor mij een richttijd. Ik heb maar een
beperkt aantal punten om door te nemen: zestien!
Voorzitter. Als we kijken naar de geschiedenis van het voorstel met
betrekking tot de pensioenopbouw, gaat het er in eerste instantie eigenlijk
helemaal niet zozeer om wat nu een goed pensioen is en hoe je dat regelt
in je werkzame leven. Het gaat eigenlijk alleen om de vraag hoe we een
bezuinigingsdoelstelling van het kabinet kunnen realiseren. Het kabinet
heeft daarbij een dubbel belang: enerzijds fiscaal, omdat je minder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

30

vrijstelling hebt, en anderzijds omdat de overheid als werkgever een hele
hoop minder premie zal betalen. Het is dus ingegeven als een pure
bezuinigingsmaatregel. Vervolgens zie je een hele doelredenering
ontstaan, namelijk dat je eigenlijk blij moet zijn omdat het ook leidt tot een
veel beter pensioen en omdat je nog een heel goede pensioenopbouw
kunt realiseren. 50PLUS volgt die redenering niet. Je moet uitgaan van de
vraag wat op een gegeven ogenblik een goed pensioen is. Wat betekent
het om in je werkzame leven te werken naar een goed pensioen? Dat moet
het uitgangspunt zijn voor het beleid.
Als je dan gaat kijken naar de redenen die op dit moment worden
gegeven voor het huidige voorstel, leidt de bezuiniging tot de fiscale
situatie en de pensioenpremieafdracht van de overheid als werkgever. Het
betekent ook dat de andere werkgevers minder premie zullen hoeven te
betalen. Dat was ook een van de voordelen die werden gezien door de
werkgevers, omdat ze dan minder kosten zouden hebben. Dat zouden ze
vervolgens moeten uitrekenen naar ofwel de werknemers ofwel de
bedrijven zelf. De pensioenafspraken blijven echter natuurlijk altijd een
onderdeel van de pensioenfondsen, waarin werkgevers, werknemers en
tegenwoordig ook gepensioneerden zitten. Zij bepalen op een gegeven
moment de pensioenpremies. Je hebt dus eigenlijk drie stappen. Ten
eerste zijn er de pensioenfondsen zelf, die op een gegeven ogenblik de
premiehoogte moeten bepalen in relatie tot hun verwachtingen en
wensen om uiteindelijk te komen tot een goede pensioengarantie. Ten
tweede zijn er de werkgevers, die een belang hebben bij premieverlaging
zodat ze hun eigen bedrijfsresultaten kunnen verbeteren. Ten derde heb je
eventueel de mogelijkheid om de premieverlaging te gebruiken voor de
verhoging van de lonen van de werknemers, waardoor extra koopkracht
zou kunnen ontstaan.
Heeft het kabinet nu daadwerkelijk zicht op een verlaging van de premies
en op de vraag of dit ook ten goede zal komen van de mensen? De worst
was namelijk dat dat extra loon bij de werknemers terecht zou komen
zodat de koopkracht verbeterd zou worden. Dit lijkt 50PLUS, met het oog
op de broos herstelde economie, hoop tegen beter weten in. Bedrijven
zullen dit volgens Mercer, zoals de heer Madlener al zei, helemaal niet
gaan uitgeven. Ze gaan het gewoon gebruiken voor het herstel van het
eigen bedrijf. Dat is ook goed. Sterker nog, dat is beter, want het leidt tot
een verbetering van bedrijven en tot een verbetering van de werkgelegenheidspositie. Met een verbetering van de werkgelegenheidspositie
schieten we uiteindelijk financieel veel meer op, omdat we dan veel
minder uitkeringen zullen hebben. Eigenlijk zou je je dus daarop moeten
richten.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Ik probeer even duidelijk te krijgen
welke kant de heer Klein op wil. Hij zegt dat het prima is als de werkgeverspremie omlaaggaat, omdat daarmee de bedrijfseconomische positie
van de bedrijven wordt verbeterd. Tegelijkertijd is hij tegen een verlaging
van het opbouwpercentage en daarmee dus tegen de mogelijkheid om die
premies te verlagen. Wat wil de heer Klein nu?
De heer Klein (50PLUS): Daarmee speelt u goed in op de volgende zin die
in mijn bijdrage staat, namelijk dat in het hele voorstel wordt uitgegaan
van de gedachte dat er negen waarborgen zijn waardoor je deze verslechtering van het opbouwpercentage kunt doorvoeren. Het zou veel
voordelen hebben voor onze economie, omdat bedrijven minder premie
zouden betalen. Daardoor zou het bedrijfsresultaat verbeteren. Ook zou de
premieverlaging kunnen worden besteed aan een koopkrachtverbetering,
doordat het geld direct naar de werknemers zou gaan. Dat zijn de
waarborgen die worden genoemd. Het zijn echter geen waarborgen; het
gaat in feite alleen om een soort «idee», waar je helemaal niets mee
oplost en dat ten koste gaat van degenen die daadwerkelijk een goede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

31

pensioenopbouw willen hebben. Het gaat dan om de vraag hoe wij gaan
rommelen met die 1,75%, 1,85%, of 1,875%, dan wel het huidige
percentage.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Volgens mij kan ik er nog niet zo heel
veel chocola van maken, want het is volgens mij het één of het ander. Of
je bent tegen verlaging van het opbouwpercentage, wat op zichzelf
genomen heel goed verdedigbaar zou kunnen zijn, helemaal vanuit de
positie van de heer Klein en dan zeg je: wij willen gewoon dat er meer
ruimte is om fiscaal vriendelijk te sparen. Of je zegt: het is juist heel goed
dat de premies omlaag gaan, zowel voor de werknemer als de werkgever.
Daarvoor heeft de heer Klein zojuist ook een heel pleidooi gehouden. Er
moet een keuze worden gemaakt: het is het één of het ander. Wat kiest de
heer Klein? Is hij voor premieverlaging of voor een hoger opbouwpercentage?
De heer Klein (50PLUS): Mijn volgende passage gaat erover dat ik voor
een hoger opbouwpercentage ben. Dit is een wetgevingsoverleg met het
kabinet. Het kabinet geeft een aantal punten aan waarom het verstandig is
om dit te doen. Een van die punten betreft de negen waarborgen die
gegeven worden in verband met de premievrijval die mogelijk zou kunnen
ontstaan. Dat vind ik heel slecht, omdat een opbouwpercentage van 2 veel
beter zou zijn. De argumenten daarvoor zou ik graag nog even willen
spiegelen aan die van het kabinet, zodat het kabinet kan aangeven: kijk,
het was zeer onzinnig en wij hebben geen enkele waarborg. Er is geen
enkele wijze waarop je op een gegeven ogenblik tegemoet kunt komen
aan de wensen die bijvoorbeeld door D66 naar voren zijn gebracht in de
eerdere discussie, namelijk dat het geld dat vrijkomt door een premievrijval daadwerkelijk ten goede komt aan de werknemers. Als dat niet aan
de orde is, is dat voor mij duidelijk nog een extra argument naar D66 toe
om überhaupt dit onzinnige voorstel niet te volgen. Voor u geldt dat
wellicht ook, mevrouw Schouten.
Ik vervolg mijn betoog over het opbouwpercentage zelf. Ik wil graag een
reactie op de negen waarborgen van het kabinet. Wij rommelen nu naar
1,875%. Het gaat om de vraag of wij kunnen regelen dat er straks een
goed pensioen is. Er wordt iedere keer gerommeld. Wij hebben nu 2,15%.
Vervolgens is door de coalitiepartijen een aantal maanden geleden gezegd
dat 1,75% ook een zeer acceptabel, goed pensioen is. De heer Dijkgraaf
vond 1,85 eigenlijk ook wel heel erg mooi. Nu wordt het 1,875 en wordt
het ook nog steeds een mooi en goed pensioen genoemd. Het is dus
iedere keer de vraag, welke kwalificatie je geeft aan «goed pensioen». Wij
hebben het over een middelloonsysteem van 100% – het eindloonsysteem
is al verslechterd naar een middelloonsysteem – en vervolgens gaan wij
daar weer wat vanaf knabbelen, door te zeggen: 70% bij een middelloonsysteem kan eigenlijk ook wel. 75% van het middelloon wordt ook wel
goed gevonden. Kortom, er is in dat verband eigenlijk altijd sprake van
een verslechtering.
Natuurlijk kun je zeggen dat met de huidige verhoging minder opbouw
onrealistisch is als je een bepaald aantal jaren gaat werken. Maar dat doe
je niet, dus met dit voorstel word je in feite blij met een minder slechte
verslechtering, in de trant van: eerst word je van € 1.000 beroofd, maar
nu, dankzij D66, de ChristenUnie en de SGP, word je maar van € 900
beroofd. Dat je voor € 100 minder wordt beroofd, kun je inderdaad als een
verbetering zien.
Alle berekeningen overziend, zie je duidelijk dat 2% op zichzelf genomen
wordt gezien als een goed opbouwpercentage, om minimaal tot een goed
pensioen te komen.
Het belang is dan ook extra groot en wordt groter, omdat je in de
toekomst steeds meer mensen zult vragen wanneer zij gepensioneerd zijn,
omdat zij zorgkosten voor hun eigen rekening nemen. Dan is het helemaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

32

niet onrealistisch om te stellen dat voor een goed pensioen moet worden
uitgegaan van 2% en niet van 1,857%.
Wij zijn huiverig over de nieuwe aftoppingsregeling en de grens van
€ 100.000, want die kan de speelbal van volgende kabinetten of zelfs al in
volgende bezuinigingsrondes worden. De heer Klaver en mevrouw
Schouten zeggen bijvoorbeeld al dat aan die grens kan worden gemorreld
en dat er ook wel € 90.000 of € 80.000 van kan worden gemaakt. Kortom,
dit wordt weer een speelbal bij de volgende bezuinigingen. «Weet je wat,
laten we dat maar een beetje verlagen». Dat levert uiteraard financieel
voordeel op. Op zichzelf zien wij wel iets redelijks in die aftoppingsregeling, maar waar leg je de grens en hoe kun je de garantie inbouwen dat
men zich daadwerkelijk daaraan houdt? Ik krijg graag een reactie van het
kabinet.
Artikel 117 van de Pensioenwet geeft aan dat pensioenfondsen de
mogelijkheid hebben om een vrijwillige pensioenregeling boven op het
aangeboden basispensioen te hebben. Dat heeft niets met het Witteveenkader of fiscaliteit te maken, maar biedt pensioenfondsen de mogelijkheid
om de nu ineens zo genoemde nettolijfrenteregeling uit te voeren.
Daarom is het onlogisch om het begrip nettolijfrente alleen maar te
koppelen aan de verzekeraars. Juist vanuit de gedachte aan een gelijk
speelveld zou je voor de huidige pensioenfondsen de ruimte moeten
creëren om een vrijwillige pensioenregeling aan te bieden. Die ruimte is
er eigenlijk al, maar niet alle pensioenfondsen maken ervan gebruik. In
aansluiting op wat eerdere woordvoerders hebben gezegd, merk ik dus op
dat het mij logisch lijkt om een en ander te verruimen.
Een pensioenregeling voor zzp’ers lijkt ons een goed idee, een goed plan,
al is het een vrijwillige regeling. Wij vragen ons daarom af of het geen
blijmaker-met-een-dooie-mus wordt. De derde pijler biedt nu al mogelijkheden om vrijwillig iets te doen. Wij zullen de uitwerking dus bestuderen
om na te gaan of het echt een verbetering is en of zij geen concurrentievervalsing kan opleveren met de verzekeraar.
De heer Van Weyenberg (D66): Is de heer Klein zich ervan bewust dat we
nu vooral dat derdepijlerpensioen regelen, dat, net zoals het huidige
tweedepijlerpensioen voor werknemers, niet hoeft te worden opgegeten
als je in de bijstand komt? Volgens mij gaat het daarom. Is hij het met mij
eens dat zijn zorg daarmee is weggenomen?
De heer Klein (50PLUS): Ik wacht het voorstel graag af. Als dat inderdaad
het belangrijkste punt is, dan is mijn zorg helemaal weggenomen.
Het argument om de btw-koepelvrijstelling af te schaffen is dat zodoende
concurrentievervalsing wordt tegengegaan. Dat argument mag het
kabinet mij nog eens goed uitleggen, want het is volstrekt onlogisch wat
de grote pensioenfondsen betreft die met een fiscale eenheid van
pensioenfonds en pensioenuitvoerder werken, waardoor er geen
btw-relatie bestaat. Die zou nu wel gaan ontstaan bij de middelgrote en
kleine pensioenfondsen. Dat leidt uiteraard tot een verhoging van de
lasten. In de Kamer en de politiek worden regelmatig discussies gevoerd
over de vraag hoe pensioenfondsen en pensioenuitvoerders hun kosten
kunnen reduceren, zodat ze meer geld overhouden om te besteden aan de
versterking van hun positie, hun dekkingsgraad en mogelijkheden om
pensioenen uit te betalen. Dan wordt er gezegd dat ze moeten besparen.
Vervolgens brengen ze 110 miljoen aan kosten in rekening. Dat kan alleen
maar ergens vandaan komen, dus uit een verlaging van de pensioenen of
uit een verhoging van de premies. Hoe denkt het kabinet over deze rare
contradictie?
De heer Ulenbelt (SP): De regering zegt dat sommige partijen hebben
geklaagd over concurrentievervalsing. Is de heer Klein het met mij eens
dat wij van de regering moeten horen welke partijen daarover geklaagd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

33

hebben en welke klachten zij precies hadden, zodat wij kunnen beoordelen wat daar aan de hand is?
De heer Klein (50PLUS): Ik denk dat dit een goede aanvulling is op de
vraag die ik aan het kabinet heb gesteld. Ik vroeg immers hoe het kabinet
denkt over de rare contradictie. Als dit leidt tot het argument van
concurrentievervalsing, zou ik graag willen dat dit geconcretiseerd wordt:
waar gaat het in feite over? Maak dat dan ook helder. Ik zou de vraag van
de heer Ulenbelt dus graag doorspelen aan het kabinet.
De heer Klaver heeft terecht heel wijze woorden gezegd over de ondeugdelijke dekking, de mobiliteitsheffing. Zijn alternatieve dekkingsvoorstel
vond ik wat minder. De kosten die gemoeid zijn met de gewijzigde
pensioenopbouw zijn eerst verhoogd en daarna verlaagd ten opzichte van
het eerste niveau. Deze kosten worden over de rug van de werklozen en
de 50-plussers gemaakt. Het zal duidelijk zijn dat dit voor 50PLUS absoluut
onacceptabel is. We hebben dit al eerder aangegeven. Het betekent
immers dat het kabinet geen oog heeft voor de belangen van de
50-plussers en voor de mensen die in de WW zitten. Het is toch veel
belangrijker om hen uit de WW te halen, zodat daar de kosten uiteindelijk
veel minder worden?
Ik kom op het onderwerp van interim governance. Er staat een heel
verhaal over het verantwoordingsorgaan en over de mogelijkheden om de
verantwoording te regelen. Er komen verschuivingen richting verzekeraars. Als mensen hun pensioenmogelijkheden onderbrengen bij de
verzekeraars, is het de vraag in hoeverre het verantwoordingsdeel ook bij
de verzekeraars zou moeten gelden.
De voorzitter: Komt u tot een afronding?
De heer Klein (50PLUS): Ik ben bij puntje 13, dus het schiet op. Over de
beoordeling van de evenwichtige belangenbehartiging wordt een hele
passage geschreven. Het kabinet heeft volgens dit verhaal meer
vertrouwen in de Nederlandsche Bank dan in de pensioenfondsbesturen,
die op zichzelf in de Pensioenwet al een verantwoordingsplicht hebben en
daar juist al rekening mee moeten houden. Nu moet DNB dat gaan doen.
Ten eerste is het voor ons volstrekt de vraag hoe het kabinet kan
definiëren wanneer er sprake is van evenwicht. Ten tweede is het zeer
merkwaardig dat wordt gesproken over een toetsing vooraf of achteraf.
Als het een toetsing vooraf is, is deze absoluut bureaucratisch, regelzuchtig en niet passend bij de rol van DNB als een soort waakhond. De
Nederlandsche Bank wordt een controleur vooraf, wat de vrijheid
ontneemt van de pensioenfondsbestuurders Als de toetsing achteraf
plaatsvindt, is dit een uitermate vreemde aangelegenheid, omdat het
betekent dat premies aangepast moeten worden of dat er boetes
opgelegd moeten worden. Als er boetes opgelegd worden, leidt dit tot
een verhoging van de kosten voor de pensioenfondsen, wat ten koste gaat
van de ruimte die ze hebben om aan de pensioengerechtigden uit te
keren.
Een van de laatste puntjes die ik wil bespreken, is het voorstel dat eraan
dreigt te komen om het generatie-effect tegen te gaan. Het is het nieuwe
konijn dat uit de hoge hoed getoverd gaat worden. Ik heb nog niemand
erover gehoord, maar ik bedoel het nog te maken voorstel over de
aanscherping van de indexaties. Dat lijkt ons een uitermate slecht idee.
Het voorstel houdt in dat je niet meer mag indexeren op het moment dat
je denkt dat er een generatieprobleem zou kunnen ontstaan. Je gaat dus
eerst de pensioenopbouw verlagen. Vervolgens kom je erachter dat het te
weinig is, en verlaag je het pensioen door indexaties achterwege te laten.
Dat lijkt ons behoorlijk absurd en onrechtvaardig. De pensioencontracten
blijken al weinig garantie te bieden om de indexaties te laten doorvoeren,
maar nu gaan we het nog eens aanscherpen door een aanvullende wet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

34

Het lijkt ons uitermate merkwaardig en slecht. Mijn vraag aan het kabinet
is hoe het dit voor zich ziet en of het niet veel verstandiger is om het
achterwege te laten.
Ik rond af. We zijn eigenlijk van mening dat het in feite gaat om bezuinigingsvoorstellen voor het op orde brengen van de overheidsfinanciën. De
werkelijke discussie gaat echter over de vraag wat een goed pensioen is
en hoe kun je dat realiseren. In dat opzicht sluit ik me aan bij de woorden
van de heer Omtzigt die zegt dat we dit op elkaar moeten afstemmen, en
dat het nog veel te vroeg is, omdat je te maken hebt met de toekomstige
discussie over het pensioenstelsel en het nieuwe financiële toetsingskader. In dat opzicht denk ik dat we nog een paar keer op dit onderwerp
terugkomen.
De voorzitter: Hiermee is een einde gekomen aan de eerste termijn van
de zijde van de Kamer.
De vergadering wordt van 13.18 uur tot 14.15 uur geschorst.
De voorzitter: Welkom terug allemaal. We gaan verder in dit wetgevingsoverleg over het Witteveenkader met de eerste termijn, de beantwoording
door de regering. Als eerste is het woord aan Staatssecretaris Wiebes.
Staatssecretaris Wiebes: Dank, voorzitter. Ik heb in de eerste termijn van
de Kamer minstens zo veel geleerd als in de voorbereiding. Er is
gesproken over eekhoorns in caravans, over konijnen in hoeden en over
paarden achter wagens. Het was een bont schouwspel met een aantal
heel heldere vragen. Ruwweg vijf partijen scharen zich achter de
hoofdlijnen maar er zijn ook veel verschillen van opvatting. Enerzijds
pleiten sommigen, aan weerszijden van de tafel, voor een heel andere
richting, anderzijds zijn er punten waarover iedereen het eens is. Dat zijn
evenwel nu juist dingen die niet per se in het wetsvoorstel staan. Daarop
moeten wij even terugkomen.
Er is veel gezegd over de twee algemene kenmerken van dit voorstel. Het
eerste is die aftopping. Het CDA vond die helemaal niet nodig. Zowel de
SP als GroenLinks vindt de grens te hoog. De heer Klaver ging zelfs zo ver
dat hij zei dat de introductie van de aftoppingsgrens neerkomt op een
subsidie aan mensen met een inkomen hoger dan een ton. Beginnen met
aftoppen kan naar mijn mening niet betekenen dat een subsidie wordt
geïntroduceerd. Hooguit wordt voor de groep een deel van die subsidie
weggenomen. Ik vond dat in elk geval wat kras gesteld.
Het tweede algemene kenmerk van het voorstel betreft de verlaging van
het opbouwpercentage. Een aantal sprekers heeft daar stevig stelling
tegen genomen. De heer Ulenbelt sprak over het stelen van de toekomst
en de heer Klein voelde zich zelfs beroofd. Ook voor de CDA-fractie had de
verlaging van het opbouwpercentage niet gehoeven. Het idee dat wij op
een ongeoorloofde manier belastinginkomsten naar ons toehalen,
onderschrijf ik echt niet. Nederland is de wereldkampioen belastingopbrengsten naar achteren schuiven. In dat opzicht ben ik het geheel eens
met het getal dat de heer Omtzigt noemde; ook ik heb berekend dat het
gaat om ongeveer 400 miljard aan latente belastinginkomsten, wat
aanzienlijk meer is dan de aardgasbel. Die inkomsten zijn ongeveer gelijk
aan het Europese noodfonds, dus het gaat om gigantische bedragen. Via
dit voorstel verschuiven wij niet per se nog meer belastingopbrengsten
naar de toekomst.
De vraag is dan wel of het opbouwpercentage klopt.
De voorzitter: Ik zie dat de heer Klein een interruptie heeft. Overigens wil
ik het aantal interrupties beperken tot drie.
De heer Klein (50PLUS): Per Staatssecretaris, neem ik aan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

35

De voorzitter: Per Staatssecretaris.
De heer Omtzigt (CDA): Een punt van orde. Dit is een ingewikkeld
wetgevingsoverleg. Heel bewust heb ik geen vragen aan collega’s gesteld,
om te voorkomen dat wij hier een debat voeren. Wel hecht ik eraan om
een aantal technische punten uitgezocht te krijgen. Ik zal mijn interrupties
tot het minimum beperken, maar ik kan niet verzekeren dat het bij drie
interrupties zal blijven.
De voorzitter: Dan doe ik het tussenvoorstel om het aantal interrupties
tot maximaal zes te beperken. Op die manier kan men zo nodig bij één
Staatssecretaris meer dan drie keer interrumperen, maar anders komen
wij er vanmiddag echt niet doorheen. Laten wij dat zo proberen.
De heer Klein (50PLUS): De Staatssecretaris heeft mijn opmerking over
roof niet helemaal goed begrepen. Ter aanvulling merk ik op dat mijn
opmerking niet ging over de roof door de Belastingdienst, maar over de
roof die ontstaat doordat er minder pensioenopbouw mogelijk is. Ik neem
aan dat de Staatssecretaris aanstonds nog terugkomt op het percentage.
Staatssecretaris Wiebes: In dat geval vind ik het woord «roof» helemaal
niet op zijn plaats, want als mensen minder pensioen hebben opgebouwd,
hebben zij ook minder aan premies betaald, waardoor zij een hoger
brutoloon hebben overgehouden. Als er dus al sprake is van roof, gaat het
erom dat men zichzelf heeft beroofd en dan is het minder erg.
De heer Klein (50PLUS): Dat is dus ...
De voorzitter: Mijnheer Klein, u had zojuist ook geen vraag. Ik wil u
nogmaals het woord geven, maar dat geldt dan als uw tweede interruptie.
De heer Klein (50PLUS): Een heel korte opmerking. Ik heb gesproken over
«beroven». Beroven betekent dat je naar de toekomst toe minder over
hebt.
Staatssecretaris Wiebes: Wij geven een andere invulling aan het woord
«beroven».
Veel woordvoerders stellen de belangrijke vraag – dat is een van de twee
hoofdpunten van het hele voorstel – of wij met het uitgaan van 40 jaar iets
zindelijks of iets onzindelijks doen. Sommige partijen zeggen dat wij
realistisch moeten zijn. De vergelijking wordt getrokken met het uitgaan
van 29 jaar. Voor zover ik kan achterhalen, is de 29 jaar het huidige
gemiddelde van het ABP. Dit betekent dat pensioen dat iemand daarvoor
of daarna heeft opgebouwd buiten het ABP, niet wordt meegeteld. Ik ben
daar zelf een voorbeeld van: ik heb een paar jaar in het ABP gezeten, maar
daarvoor en daarna in andere fondsen. Ik trek het gemiddelde dus sterk
naar beneden, zonder van mijzelf te zeggen dat ik geen pensioen heb
opgebouwd. Die 29 jaar is dus als benchmark niet erg waardevol.
Bovendien is er ook een autonome toename. Door de toename van de
arbeidsparticipatie neemt die 29 jaar toe, zonder dat wij daarvoor iets
doen en ongeacht het feit dat wij ouder worden en er nog allerlei andere
dingen gebeuren. Al met al gaan wij al meer in de richting van die 40 jaar.
Daarnaast hadden wij vroeger de regel dat je op je 25ste begon met
opbouwen. Dat wordt nu 21 jaar, zodat je er opeens vier jaar bij hebt.
Iedere zeven jaar komt er vervolgens een jaar bij. Al met al, als je tussen je
21ste en straks je 71ste pensioen kan opbouwen, zit je op 50 jaar.
We hebben geen 50 genomen, we hebben 40 genomen. Natuurlijk kunnen
er mensen zijn die zeggen: «40 jaar werken? Ik maak wel andere keuzes».
Dat is waar. Iemand die andere keuzes maakt, is daartoe gerechtigd. Dan
moet je echter ook accepteren dat je geen pensioen opbouwt over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

36

jaren waarin je hebt besloten om andere dingen te doen. Dat is geen
onzindelijk aspect van deze wet, het is een individuele keuze die te
respecteren is, maar waarover je geen pensioen opbouwt.
Theoretisch gaan we dus richting de 50. Dan vind ik rekening houden met
40 absoluut niet onrealistisch en ook geen verkeerde veronderstelling.
Sterker nog, laten we hier eens een van de zegeningen van het Nederlandse stelsel vieren. Ik durf namelijk wel te stellen dat wij vermoedelijk
een van de weinige landen zijn die bij elk jaar stijging van de levensverwachting ook een jaar de pensioengerechtigde leeftijd naar achteren
schuiven. Dat betekent dus dat de verhouding tussen werken en pensioen
genieten, die de afgelopen jaren ongunstiger is geworden, in de komende
jaren juist gunstiger wordt. Al met al laat dat ruimte voor een opbouwpercentage dat lager ligt dan tot nu toe. Laten we wel wezen, als we het getal
van 29 zouden accepteren, dan was dat eigenlijk iets geks. Dan zouden we
zeggen: we worden straks 85 en dan vinden we het normaal dat we ons
pensioen allemaal bij elkaar moeten sparen in 29 jaar. Ik verwijs naar de
twee helden van dit debat, Knabbel en Babbel. Ook zij zijn hun hele leven
lang nootjes aan het verzamelen, en niet slechts een derde van hun leven.
Wat dat betreft, is het normaal om bij een levensverwachting die straks 85
is, te zeggen dat je ten minste over 40 jaar je pensioen moet kunnen
opbouwen.
Voorzitter. Ik zie mensen verwachtingsvol naar u kijken.
De voorzitter: Een interruptie van de heer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks): De Staatssecretaris legt nu even uit hoe de
berekening van het kabinet in elkaar zit. Ik heb gezegd dat wat we nu zien,
die 29 jaar, en de keuze van het kabinet ver uit elkaar liggen. Ik heb heel
concreet gevraagd of het kabinet dat nog een keer tegen het licht zou
willen houden. Ik ben het eens met wat de Staatssecretaris zegt over
mensen die andere keuzes maken, maar wil het kabinet nog een keer
nieuwe berekeningen maken om te achterhalen op welk percentage
mensen uitkomen als zij niet op basis van eigen keuzes geen vol pensioen
opbouwen, maar bijvoorbeeld omdat ze ziek worden of omdat ze
werkloos worden, buiten hun schuld om? Dan bouwen zij immers ook
minder pensioen op.
Staatssecretaris Wiebes: Ik denk dat ik de berekening net op hoofdlijnen
heb weergegeven. Wie het bandje afluistert, weet evenveel als wanneer ik
het straks op papier zet. We komen nominaal – noem het bruto, al is het
een beetje gek om over delen van je leven als bruto en netto te spreken –
op 50. Rekening houdend met allerlei verschillende motieven of redenen
om een tijdje niet te werken, willen we de opbouw baseren op 40 jaar. Dat
is de marge die erin zit. Die is uiteindelijk enigszins arbitrair, maar hierin
mijns inziens voldoende ruim.
De heer Klaver (GroenLinks): Dat is precies mijn punt. Ik snap en deel de
wil om te zeggen: je moet minimaal 40 jaar werken. Je denkt ook dat het
kan. Op basis daarvan zijn de berekeningen gemaakt. Wat ik nu echter zo
interessant vind, is de vraag of we kunnen kijken naar wat de realiteit is.
Dat is waar mijn vraag over ging. Volgens mij gaat de Staatssecretaris
daar nu wat te gemakkelijk overheen, want hij zegt nu wat hij graag zou
willen. Hij beredeneert dat op zich logisch, maar de vraag is wat de
realiteit is. Als de cijfers van het ABP niet kloppen, zoals hij dat zelf zei,
dan ben ik benieuwd of hij zelf betere cijfers kan aanleveren.
Staatssecretaris Wiebes: Ik weet niet of wij betere cijfers kunnen vinden,
want dan moet je zo ongeveer alle pensioenfondsen volgen en je moet
mensen door pensioenfondsen heen kunnen volgen. Ik weet werkelijk niet
of dat mogelijk is. Hoe gaan we dat doen? Ik zeg de Kamer toe dat ik kijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

37

of het getal beschikbaar is. Als het niet beschikbaar is, gaan we daar ook
geen heel grote kunsten voor uithalen, want ik blijf zeggen dat het verschil
tussen 50 en 40 voldoende significant is. Als het getal beschikbaar is, zorg
ik dat de Kamer het krijgt.
De heer Ulenbelt (SP): Het is toch bizar dat dat cijfer niet beschikbaar is?
Dat betekent namelijk dat de Staatssecretaris zich ontpopt als een
tekentafeltovenaar. Hij noemt 40. Het serieuze getal is 29. Hoe dan ook, als
29 niet klopt, is het gat heel groot.
Dat moet de Staatssecretaris toch op zijn minst erkennen. Hij probeert de
vergelijking met Knabbel en Babbel te maken. Het gaat om de werkende
Knabbel en Babbel en over de periode waarin je tijd hebt om je noten te
verzamelen. Die periode is veel korter dan de tekentafeltovenaar ons wil
doen geloven. Ik zou zeggen: laten we dit debat schorsen, eerst die cijfers
op tafel en dan weer verder.
Staatssecretaris Wiebes: Nu gaan we van Knabbel en Babbel naar
Titatovenaar. De stelling is dat, als je 85 wordt, het langs elke maatstaf
volstrekt onrealistisch is om te zeggen dat je tot in lengte van jaren in 29
van die 85 jaar je pensioen bij elkaar moet verdienen. Ik heb geen
schorsing nodig om dat te durven stellen.
De heer Ulenbelt (SP): De Staatssecretaris houdt dus het beeld overeind
dat je straks met 71 jaar en 6 maanden nog een ambulance kunt doen. Dat
worden toch politiemannen op een scootmobiel? Dat kan toch niet? Die
mensen zullen toch eerder met pensioen moeten? Daarvoor moet je toch
nu geld reserveren zodat zij straks niet in de arbeidsongeschiktheid of wat
ook terechtkomen? Kijk naar de realiteit en niet alleen maar naar
rekenvoorbeelden die je achter een bureautje maakt.
Staatssecretaris Wiebes: 71 min 21 is 50 en wij gaan uit van 40. Ik vind
dat een heel gezonde marge die je niet in pure tekentafelwijsheid
reflecteert.
Verschillende sprekers hebben ook nog even de macro-economische
effecten hiervan aangehaald. Laten wij die als gunstige bijkomstigheid
toch erbij halen. De Nederlandsche Bank schat in dat de consumptie met
meer dan 2% kan stijgen, dat het bruto binnenlands product 0,5% groter
kan worden en dat de werkloosheid erdoor kan dalen. Wij willen natuurlijk
een verbetering van het EMU-saldo realiseren en dat is waardevol. Je
leest nog steeds in de krant dat Nederlanders zo veel sparen en zo veel
oppotten. Dat is al een tijdje echt niet meer waar. Nederlanders sparen
niet. Huishoudens ontpotten omdat ze minder te besteden hebben. Dit zou
net die bestedingsimpuls kunnen geven. Daarbij wordt gebruikgemaakt
van het feit dat mensen ouder worden. Hier helpt de natuur ons en daar
moeten wij niet tegen protesteren.
Al met al zorgt dit voor lagere premies en daarmee voor een hoger
uitgekeerd loon. Het zorgt voor keuzevrijheid voor die groep waarvoor wij
in deze samenleving echt niet paternalistisch hoeven te zijn, te weten de
groep boven de ton. Laat ze in hemelsnaam zelf kiezen wat ze sparen. Dat
zorgt voor een impuls voor de economie.
De heer Madlener (PVV): Met dit dramatische kabinetsbeleid in ons
achterhoofd zien wij dat de werkloosheid toeneemt. Er zijn economen
– vandaag nog is er een statement over geweest – die zeggen dat de
economie gaat veranderen: er komt steeds meer automatisering,
robotisering, een nieuwe automatiseringsgolf. Ik heb hier een rapport van
ABN AMRO waarin de vraag wordt gesteld of er wel banen zijn voor die
mensen. Als je nu eerder met pensioen gaat, kom hetzij jij als niet meer
gepensioneerde langer in de werkloosheid of komt een jongere erdoor in
de werkloosheid. De potentiële beroepsbevolking mag dan stijgen, maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

38

het gaat natuurlijk om de vraag of er genoeg banen zijn voor die mensen.
In ons achterhoofd hebben wij dit kabinetsbeleid, waarvoor de Staatssecretaris ook verantwoordelijk is. We kunnen de potentiële beroepsbevolking wel laten groeien door de pensioenleeftijd te verhogen en ook nog
eens de grenzen wagenwijd open te zetten voor allerlei Oost-Europese
werknemers, maar ondertussen zitten steeds meer Nederlandse jongeren
en ook ouderen in de bijstand. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?
Staatssecretaris Wiebes: Daarom is het prettig dat wij niet alleen aan de
aanbodzijde van arbeid werken, maar ook aan de vraagzijde. Deze
bestedingsimpuls is precies, maar dan ook precies daarvoor geschikt.
De heer Madlener (PVV): Dit is een beetje wishful thinking. De Staatssecretaris hoopt dat het zo is, maar dat blijkt helemaal nergens uit. Sterker
nog, volgens een heleboel vooruitzichten moet Nederland misschien wel
rekening houden met een structureel lagere groei. Kijk naar de Europese
Unie en de transferunie waarmee Nederlands geld verdwijnt naar
Zuid-Europa. De partij van de Staatssecretaris wil dat structureel maken
en daar jaren mee doorgaan.
Het kan dus zijn dat dit heel anders uitpakt dan de wishful thinking van de
Staatssecretaris. In dat geval is er door het kabinet voor heel veel mensen
dus een rampzalig scenario in het vooruitzicht gesteld.
Staatssecretaris Wiebes: Ik constateer dat de heer Madlener het niet eens
is met de berekeningen van de Nederlandsche Bank. Dat zou kunnen. Daar
is hij het niet mee eens, maar voorlopig ga ik liever uit van de berekeningen van de Nederlandsche Bank dan van de vooralsnog ook niet
onderbouwde veronderstellingen van de heer Madlener. Ik volg nog even
de Nederlandsche Bank, als hij het niet erg vindt.
De heer Klein (50PLUS): De Staatssecretaris verwijst naar de berekeningen van de Nederlandsche Bank. Dat zijn allemaal aannames. Het zijn
scenario’s die op een gegeven ogenblik zouden kunnen betekenen dat er
een bestedingsimpuls is. Als hij daarvan overtuigd is, vraag ik mij af op
welke wijze de Staatssecretaris dat denkt te kunnen garanderen.
Staatssecretaris Wiebes: Garanties over bestedingsimpulsen bestaan
niet; dat weet de vragensteller ook. Iedereen die vraagt naar garantie in
deze Kamer, weet welk antwoord hij krijgt. Wat ik zeg, is dat de Nederlandsche Bank hier serieus naar gekeken heeft. DNB denkt, misschien in
tegenstelling tot een aantal anderen in deze zaal, dat hieruit een bestedingsimpuls kan voortvloeien. Dat is ook heel logisch, want Nederlanders
krijgen netto meer te besteden. Uit alles blijkt ook dat ze in deze tijd bereid
zijn om extra inkomen extra te besteden. Dat zou dus een bestedingsimpuls kunnen betekenen. Ik ben dus niet verbaasd over de berekeningen
van de Nederlandsche Bank, maar het staat ieder van de leden vrij om aan
die berekeningen te twijfelen. Dat is mijn stelling en dit komt uit deze
modellering; daar ga ik voorlopig op af.
De heer Klein (50PLUS): Het gaat niet om het in twijfel trekken van
berekeningen. Het gaat om de vraag welke garanties je hebt. De Staatssecretaris zegt dat een bestedingsimpuls zou kunnen plaatsvinden. Echter,
de Staatssecretaris kan helemaal niet afdwingen dat de premies daadwerkelijk verlaagd worden. Dat staat ook in de memorie van toelichting. Hij
kan niet afdwingen dat de bedrijven de premies omzetten in een
verhoging van het nettoloon. Dat kan niet. Of heeft hij een andere
oplossing?
Staatssecretaris Wiebes: Mijn collega zal straks ingaan op de premiewaarborgen. Dan kan de heer Klein zijn zorgen ook tegen haar betoog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

39

aanhouden. De premiewaarborgen zouden ervoor moeten zorgen dat het
nettoloon daadwerkelijk stijgt. Of mensen dat dan echt uitgeven, weten
we ook nooit zeker, want daar gaan mensen lekker zelf over. Het is wel erg
waarschijnlijk; dat is ook wat de Nederlandsche Bank denkt.
De heer Ulenbelt (SP): Deze Staatssecretaris gaat ook over de stamrechtbv’s. Die voorziening is opgeheven. Dat zou 1,2 miljard opleveren voor de
belastingen. Heeft de Staatssecretaris dat geld eigenlijk al binnen? Dat
was namelijk ook zo’n spaarpotje dat eraan moest vanwege een
vermeende bestedingsimpuls.
Staatssecretaris Wiebes: Laten we het debat over de stamrecht-bv op een
ander moment voeren. Als de heer Ulenbelt een vraag heeft over de
stamrecht-bv, dan moet hij die schriftelijk stellen en krijgt hij een
onderbouwd antwoord. In dit debat wil ik proberen in de beperkte tijd die
ons nog rest, zo veel mogelijk van de door de Kamerleden gestelde
vragen te beantwoorden.
De heer Ulenbelt (SP): Nee, daar neem ik geen genoegen mee. De
redenering achter het opheffen van de stamrecht-bv was om het innen
van belastinggeld naar voren te halen. Dat is toch ook de redenering bij de
pensioenfondsen? Als er een discussie is over de mate van zekerheid
waarin het gaat lukken om die bestedingsimpuls te realiseren, zou de
Staatssecretaris moeten zeggen: dat gaat gebeuren, want bij de
stamrecht-bv is het gelukt. En als het niet gelukt is, horen we dat ook
graag. Dat is parate kennis.
Staatssecretaris Wiebes: Dit zijn volstrekt onvergelijkbare zaken. Het gaat
hierbij om de premiewaarborgen in de pensioenensfeer. Wij hebben nooit
stamrechtuitkeringswaarborgen gegeven. Wij hebben iets vergemakkelijkt
vanuit bv’s. Of mensen dat doen, is geheel hun eigen zaak. In dit kader
hebben we iets meer waarborgen geschapen omtrent een daadwerkelijke
verlaging van de premie en de navenante verhoging van het loon op dit
moment.
De leden verschillen over allerlei zaken van opvatting, maar er is sprake
van opvallende eensgezindheid over twee dingen die op dit moment juist
niet in het wetsvoorstel voorkomen. Er is gevraagd of we dit niet kunnen
organiseren in de tweede pijler en wat we met betrekking tot de afkoop
moeten doen. Dat is heel breed door de leden naar voren gebracht.
Ik begin met de keuze tussen de derde en de tweede pijler. Staan we
daarvoor te trappelen? Nou nee, want dan hadden we het zelf wel
opgeschreven. Ik heb de brede en gemeenschappelijke interesse gehoord,
maar voor de compleetheid haal ik nog even terug waarom we hier niet
voor hebben gekozen. De reden daarvoor is dat het elkaar fiscaal kan
bijten. Als je in één fonds netto en bruto geld hebt, en dat geld lekt naar
de ene of de andere kant, dan doe je, als het geld naar de ene kant wordt
overgeheveld, óf de pensioengerechtigde tekort, óf creëer je, als het geld
naar de andere kant lekt, een witwasmachine. Je zult de twee potten, de
netto- en de brutocomponent, hygiënisch van elkaar moeten scheiden om
dit mogelijk te maken. Dat is geen vanzelfsprekende operatie. Het is
complex. Dat is de eerste reden waarom hier niet voor gekozen is.
Daarnaast kun je dit in de tweede pijler wensen, maar zoals het dier
eruitziet, hoort het eigenlijk net niet in dat hok thuis. Het is geen arbeidsrechtelijk instrument; het is vrijwillig. De werkgever levert geen bijdrage.
Het heeft eigenlijk niks weg van dieren die in de tweede pijler leven. Het
lijkt er helemaal niet op. Er is van buitenaf helemaal geen reden om dit te
doen. Natuurlijk bestaat het hier en daar, maar het bestaat dan wel zonder
de fiscale facilitering. Dat is ook een ander geval. Het is ook niet overal
probleemloos. Het levert hier en daar hoofdbrekens op. Je zou het kunnen
omkeren door te zeggen dat sommige voorbeelden voorbeelden zijn van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

40

waar het wringt en complexiteit oproept. We hebben er dus niet voor
gekozen, maar het is toch mooi dat we in deze tijd zo veel overeenstemming in het hele politieke spectrum kunnen krijgen. Misschien
moeten we daarom van de nood een deugd maken. De vraag is of het kan.
Ja, wij denken van wel. De mensen die er heel veel van weten, denken dat
dit geregeld kan worden. Maar we moeten dan wel een manier vinden om
het fiscaal hygiënisch te doen. Bovendien moet de vrijwilligheid gewaarborgd blijven. In die zin kan het.
Er is geen groter genoegen voor het kabinet dan het volgen van een brede
Kamerwens. Daar moet aan gewerkt worden, maar er is één
waarschuwing bij. Het vergt namelijk nog wat engineering. We zijn er nog
niet helemaal uit. Als je vraagt aan de mensen die er echt verstand van
hebben om een letterlijke wijziging van de tekst voor te leggen – vertel
eens hoe het precies moet in artikel zus tot en met artikel zo – dan zijn zij
nog niet zover. De heer Omtzigt zei: het is tot nu toe flodderig gegaan. Die
flodderigheid moeten we hier vermijden. Het moet netjes. Na enig beraad
stel ik voor om de Kamer ten eerste toe te zeggen dat we hiermee aan het
werk gaan, dat we dit gaan regelen. De wens is immers duidelijk. Dit
betekent dat we nog moeten uitzoeken in welk wetstraject dit moet
gebeuren. Dat kan bijvoorbeeld in het Belastingplan geregeld worden. Er
zijn allerlei momenten voor. Er zijn ook nog verschillende manieren om
het te doen, dus we moeten ook nog even de goede vorm vinden. Mijn
voorstel zou zijn om bij dezen toe te zeggen dat we dat gaan regelen. De
Kamer wil niet in het ongewisse blijven hoe dat dan gebeurt. Ten tweede
zeg ik daarom toe dat ik voor 1 april of, om de geloofwaardigheid te
vergroten, voor 2 april – anders wordt er misschien iemand heel boos; dit
scheelt toch weer een dag – een richtinggevende brief hierover stuur,
samen met mijn collega, waarin staat hoe we dit willen regelen en via
welk traject. Dan is misschien de wetstekst er nog niet helemaal, maar het
is dan een richtinggevende brief waarin staat uitgelegd hoe dit ongeveer
gaat gebeuren. De Kamer krijgt dan nog meer zekerheid dan zij nu al heeft
dat dit daadwerkelijk gaat gebeuren. Dat voorstel doe ik aan de Kamer.
De heer Omtzigt (CDA): Dank voor de toezegging. Ik denk dat het
daardoor inderdaad een beter voorstel wordt, laat ik daar helder over zijn.
Maar dit levert een wat vreemde situatie op. Er komt dan voor de tweede
keer een wetsvoorstel in stemming. Dit is al een novelle op een ander
wetsvoorstel. Dan zou er een derde wetsvoorstel achteraan komen,
waardoor een tijdlang de verkeerde wetstekst van kracht zou zijn. Dan
weten we niet waarop we ons precies moeten voorbereiden. Ik kan me
voorstellen dat de Eerste Kamer dan ook het hele pakketje wil hebben. Ik
zeg maar hoe het hier werkt. Kan de regering een mogelijkheid voorzien
om dat nog bij nota van wijziging de komende twee weken te doen? Dan
zou het in dit wetstraject passen. Dan heeft de Eerste Kamer ook een
integraal afwegingsmoment. Dat zou wetstechnisch veel netter zijn. Dan
kan iedereen in het veld ook verder met de uitvoering, richting volgend
jaar.
Staatssecretaris Wiebes: Het levert misschien een wat wonderlijke
situatie op, maar op zich kan het de regering toch niet kwalijk worden
genomen dat zij zo goed naar de wensen van de Kamer luistert? Dat deze
wens nu boven komt en dat wij het uiterste doen om daaraan tegemoet te
komen, daar kan geen kwaad in schuilen. Ik ben het wel met de heer
Omtzigt eens dat het nog fantastischer was geweest als we dit twee
maanden geleden in het voorstel hadden kunnen verwerken, of nog
langer geleden, maar de twee weken die hij nu voorstelt, dat lukt ook niet
helemaal. Was dat wel mogelijk geweest, dan had ik dat toegezegd, want
dat had een hoop gescheeld.
Mijn voorstel is om nu voort te gaan met dit voorstel, met de toezegging.
Op 2 april ontvangt de Kamer die richtinggevende brief. Dan zorgen wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

41

ervoor dat voordat de wet in werking treedt, er nog een wijziging komt,
bijvoorbeeld bij het Belastingplan, maar er zijn ook andere mogelijkheden.
Dan is het geregeld op het moment dat het ingaat.
Partijen kunnen zich daar nu rustig op voorbereiden. Of het nu in de
tweede of de derde pijler geschiedt, de onderhandelingen over de
arbeidsvoorwaarden en de premieberekening worden hierdoor niet
beïnvloed. Dat zou ook gek zijn, want dan gebeurde er iets vreemds.
Dat betekent dat partijen gewoon door kunnen gaan met de voorbereiding. Daarvoor is geen enkele belemmering. Voordat het in werking
treedt, is het dan geregeld.
De heer Omtzigt (CDA): Ik waardeer de bereidwilligheid, maar ik zit hier
echt met een probleem. Ik ben van mening dat die partijen niet
verdergaan met de voorbereiding, want het is niet duidelijk wie de
uitvoerder is van enige regeling. Er zijn ook tal van wetstechnische
vragen, waarvan ik er een aantal heb gesteld, die ik kan herhalen. Dan is
het gewoon fijn als de wetgeving hier ligt.
Ik doe echt een klemmend beroep op de Staatssecretaris om te kijken of
het in dit wetsvoorstel kan. Laat ik het voorzichtig zeggen. Er zijn de
afgelopen jaren bij de Belastingdienst weleens wat dingen fout gegaan
met wetgeving die drie weken of drie dagen voor het jaareinde erdoor
ging. Dat heb ik liever niet bij de pensioenwetgeving.
Ook zou het leiden tot het novum dat de pensioenwetgeving wordt
veranderd bij het Belastingplan en op een niet zo mineur punt. Dit is
helemaal geen onderdeel van het Belastingplan. Het van de derde naar de
tweede pijler brengen heeft niets te maken met de fiscaliteit, want die
verandert niet, maar met een verandering van de pensioenwetgeving. Ook
vanuit dat oogpunt lijkt dit mij niet het juiste traject.
Staatssecretaris Wiebes: De heer Omtzigt refereert aan haastwerk. Juist
om dat te voorkomen, precies vanwege dat argument, willen wij er iets
meer tijd voor nemen. Ik kan het woord «willen» vermijden, want er is iets
meer tijd voor nodig. Het is wel zo dat men een zekere, korte tijd niet
precies weet waar men aan toe is, maar alle stappen die bij de voorbereiding nodig zijn, zoals de onderhandelingen over de vorm en de
maatvoering, kunnen gewoon doorgaan. Dan kan het wetsvoorstel ook
door.
Laten we even vaststellen dat de groep die hiervoor in aanmerking komt,
minder dan 1,5% is van de werknemers. Het is een wetsvoorstel met een
groot budgettair belang, dat voor alle werkende Nederlanders van belang
kan zijn. Dat wordt dan opgehouden en de implementatie ervan bemoeilijkt, alleen maar omdat we voor 1,5% een pijlerwisseling willen, die
overigens geen invloed heeft op de bedragen en de premies enzovoorts.
Laten we ons richten op de grote stappen die met dit wetsvoorstel worden
gedaan, die ook nodig zijn om de begroting op orde te krijgen. Laten we
de dingen die, althans numeriek gezien, kleiner zijn – die voor sommige
partijen heel belangrijk zijn, maar die over het geheel genomen een klein
deel van de pensioengerechtigden betreffen – erin fietsen, voordat het
wetsvoorstel van kracht wordt. Dat is mijn voorstel.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Ik waardeer de bereidwilligheid van
de Staatssecretaris om aan dit punt tegemoet te komen, maar ik voorzie
ook wel een beetje dat het op dit moment onduidelijke wetgeving gaat
worden. De Eerste Kamer moet zich ook over deze novelle buigen. Zij
krijgt dan te horen dat er een brief naar de Tweede Kamer zal worden
gezonden en dat het bij het Belastingplan definitief zal worden geregeld.
Het wordt nu gewoon ergens in de fiscale regelgeving geschoven. Is er
echt geen mogelijkheid om dat op een wat meer prudente wijze te doen?
Een deel is inderdaad fiscaal, maar een deel betreft ook puur de Pensioenwet. Dat heeft de heer Omtzigt ook gezegd. Ik vind het dan niet zo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

42

fraai om het in fiscale regelgeving op te nemen. Is er echt geen
tussenmogelijkheid?
Staatssecretaris Wiebes: De indruk zou kunnen ontstaan dat als we dit zo
zouden doorzetten, het een rommelige wet zou worden. Dat is niet het
geval. Er is niets rommeligs aan deze wet. Hij biedt op één punt nog niet
de faciliteit waar mevrouw Schouten om vraagt. Die faciliteit kan later
worden aangebracht. Maar er is niets rommeligs aan de wet. Het wordt
pas rommelig als we nu haastwerk gaan verrichten en ervoor zouden
zorgen dat er straks een wet komt te leggen die net niet in orde is. Het is
niet helemaal «oncomplex», om het zo maar te zeggen.
Mevrouw Schouten spreekt ook haar zorgen uit over de behandeling in de
Eerste Kamer. Die brief ligt er zeer waarschijnlijk voordat de behandeling
in de Eerste Kamer plaatsvindt. De Eerste Kamer kent dus niet alleen deze
toezegging, maar zij kent ook, net als de Tweede Kamer, de richtinggevende brief. Zij kan zien dat dit wetsvoorstel nu intern consistent en
kloppend is en dat het doet wat wij dachten dat het moest doen. Zij kan
zien dat er naar aanleiding van een wens vanuit de Tweede Kamer nog
één verandering aan wordt toegevoegd, die op een zeer klein deel van de
doelgroep betrekking heeft en die op zich ook weer gewoon netjes door
de Kamers kan. Er is dus aan de inhoud niks flodderigs. Het wordt pas
flodderig op het moment dat het haastwerk dreigt te worden.
Ik ben hier een beetje aan het goochelen, omdat ik denk dat het belangrijk
is om een duidelijke Kamermeerderheid te volgen. Ik wil er ook alles aan
doen om dat juist te faciliteren. Maar het moet niet inhoudelijk flodderig
worden, want dan hebben we een probleem. Dat is de waarschuwing die
de heer Omtzigt al heeft gedaan. Hij zegt: het gaat hier om veel geld, laten
we hierin geen fouten maken. Daarin volg ik dus graag zijn advies.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Ik denk dat deze Kamer ook deelt dat
er geen fouten gemaakt moeten worden, maar het gaat er natuurlijk met
name om dat ook de Eerste Kamer straks precies weet waar zij aan toe is.
Er ligt straks op 2 april een richtinggevende brief. Stel dat daarin zaken
staan waarover in de Tweede Kamer nog discussie is. Er kunnen immers
nog best wel wat losse eindjes zijn waar nog over gesproken zal worden.
Als het hier dan ook nog behandeld moet worden, weet de Eerste Kamer
nog steeds niet waar zij aan toe is. In die zin vind ik het wel rommelig dat
er een soort mix van behandelingen ontstaat van allerlei zaken die op
deze ene novelle betrekking hebben. Is het wellicht een idee om dit hele
punt uit de novelle te halen en dan te bezien hoe we dat in één keer goed
organiseren? Ik heb het dan dus over zowel de derde als de tweede pijler.
Dan kunnen we dat later ook in één keer naar de Eerste Kamer sturen.
Staatssecretaris Wiebes: Dan ben je bijna aan het zeggen dat het in begin
helemaal niet in een pijler zit. De nettolijfrente is nu opgeschreven als een
derdepijlerproduct. Hij moet ergens in en hij is nu zo vormgegeven. Daar
is op zich ook gewoon technisch niets op tegen. Er ligt een Kamerbrede
wens om het anders te doen, maar er is niks rommeligs aan datgene wat
er nu ligt. Het kan gewoon op zijn merites beoordeeld worden door de
Tweede en de Eerste Kamer. En er is een toezegging om nog een apart
wetstraject te organiseren voor die 1,5% van de pensioengerechtigden.
Ook dat komt gewoon bij de Tweede en de Eerste Kamer in bespreking. Zij
kunnen daar ook inhoudelijk weer alles van zeggen wat politiek van
belang is. Uiteindelijk leidt dat dus tot een democratisch vastgestelde
wijziging conform datgene wat er nu wordt gevraagd.
De heer Madlener (PVV): Ik wil me aansluiten bij de vragenstellers.
Misschien bedenkt de Staatssecretaris zich nog in de loop van deze dag
en besluit hij om een ander traject in te slaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

43

Staatssecretaris Wiebes: We zijn hier wel verenigd in één ding. Dat kan
het beste worden beschreven als «flink gas geven». Alle vaart die mogelijk
is met behoud van de zorgvuldigheid zal ik nastreven.
Ik moet wel waarschuwen dat mensen tijd nodig hebben om dingen op
een nette manier af te ronden. Het uiterste wordt dus gedaan, maar meer
dan het uiterste lijkt mij weer onverantwoord.
De heer Klaver (GroenLinks): Laat ik eerst zeggen dat het een verademing
is om de Staatssecretaris te horen spreken. Ik ben ook blij dat hij zo goed
naar de Kamer luistert, omdat daar toch een brede wens ligt. Ik ben ook
blij met zijn toezegging. Ik snap heel goed dat er tijd nodig is. Volgens mij
heeft geen van de sprekers voor mij gezegd dat het allemaal per se sneller
zou moeten. We zouden alleen wel willen dat het in samenhang met
elkaar wordt behandeld. Die samenhang zit hem op het punt van de
lijfrenteregeling. Ik sluit me echt aan bij mevrouw Schouten: is het een
idee om de lijfrenteregeling nu uit het voorstel te halen? Het gaat namelijk
maar om 1,5% van de mensen die ervan gebruikmaakt. Het zorgt ervoor
dat de Staatssecretaris gewoon de bezuiniging kan binnenhalen die hij
voor de begroting zal moeten binnenhalen. Het stond in de krant dat wij
constructief zijn, hè, en dan is het waar! Op die manier kunnen we er toch
voor zorgen dat er zorgvuldige wetgeving plaatsvindt. Uiteindelijk denk ik
dat het ook voor de Eerste Kamer erg belangrijk is als zij alles in
samenhang met elkaar kan beoordelen. Door het zo op te knippen, kan
alles gewoon zijn gang vinden.
Staatssecretaris Wiebes: Hoe nog meer opknippen leidt tot meer
samenhang, is op zich ook wel mysterieus. We stellen nu dat het mogelijk
is om de nettolijfrentefaciliteit in de derde pijler te ontwikkelen. Wat de
heer Klaver aanvullend wil, is om haar ook in de tweede pijler te ontwikkelen. Ik denk niet dat we de pensioenopbouwer en de pensioenwereld
blij maken door het nu allebei niet mogelijk te maken om daarmee de
samenhang te waarborgen. Ik probeer de wens van de Kamer om meer
mogelijkheden te creëren, te honoreren. In afwachting van «meer»
moeten we het echter ook niet met minder willen doen.
De heer Klaver (GroenLinks): Het klinkt vreemd als je zegt dat er meer
samenhang ontstaat door iets op te knippen, maar volgens mij is het
logisch. Dat heeft ermee te maken dat de nettolijfrentemogelijkheid in dit
voorstel op zich niet zo veel te maken heeft met de beperking van het
Witteveenkader die we nu behandelen. De vraag of je het nu in de derde
of de tweede pijler met elkaar regelt, hangt heel erg samen met de
nettolijfrente. Dat zouden we in samenhang met elkaar moeten behandelen. Ik denk dat het verstandiger is om het op die manier te doen dan
om het te betrekken bij de beperking van het Witteveenkader. Nogmaals,
volgens mij zou dit de planning van het kabinet, die ik heel goed snap,
niet in de wielen rijden. Als ik het een klein beetje proef, is dit een redelijk
breed gedeelde wens in de Kamer.
Staatssecretaris Wiebes: Dan dreig ik voor vijf partijen te gaan spreken,
wat ik niet moet doen. In elk geval maakt deel uit van het hier overeengekomen voorstel dat er juist wel vanaf het begin een nettolijfrenteproduct
zou bestaan. Dat zit hierin. Dat is voor veel partijen aan tafel belangrijk
geweest. De pensioenwereld zelf zal het ook belangrijk vinden. Die vindt
het ook belangrijk dat het dan ook nog in de tweede pijler wordt ingericht.
Daarvoor gaan we op het gaspedaal trappen. Ik zie echter niet in dat de
weg naar de tweede pijler gemakkelijker of sneller wordt als we het eerst
uitstellen voor de derde pijler. Ik ben dus niet overtuigd van de knip die de
heer Klaver voorstelt. Hij schudt heftig nee; hij heeft daar andere
gedachten over. De voorzitter zal hem het woord geven als er een verdere
toelichting op nodig is, maar ik denk dat we dit nu gevaarloos kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

44

doorzetten. Het staat er keurig. Voor 1,5% van de werknemers is dit keurig
geregeld. De heer Klaver heeft een wens voor iets aanvullends. Dat gaan
we doen. Dat fietst er halverwege in, overigens ook weer in een ordentelijk parlementair traject.
Mevrouw Lodders (VVD): Ik dank het kabinet voor de toezegging om gas
te geven. Ik hoorde de Staatssecretaris dat nadrukkelijk aangeven. Ik denk
dat dit een heel mooie weg is. Ik ben het ook zeer eens met de beantwoording aan het adres van de heer Klaver om het niet te knippen. Het is
namelijk wel degelijk onderdeel van het akkoord dat er ligt.
Ik heb een aanvullende vraag. Mag ik ervan uitgaan dat het kabinet kijkt
naar het onderbrengen ervan binnen alle pensioenfondsen, dus niet
alleen bij algemene pensioenfondsen maar bij alle pensioenfondsen? Ik
neem aan dat we dat kunnen teruglezen in de brief.
Staatssecretaris Wiebes: Dat is het nadeel als je iets nog niet helemaal
scherp hebt. Als ik het helemaal scherp had, zou ik het ook sneller gaan
regelen. Het gaat om zo veel mogelijk typen pensioenvoorzieningen, maar
onder de twee genoemde voorwaarden. De ene is door de heer Van
Weyenberg veelal aangehaald als de vrijwilligheid. De andere is de fiscale
hygiëne. Onder die twee voorwaarden moet dit zo breed mogelijk worden
geregeld; zo heb ik de wens van de Kamer gehoord.
Mevrouw Lodders (VVD): Ik kan heel kort zijn. Dat is inderdaad de
nadrukkelijke wens van de VVD-fractie, dus nogmaals dank voor de
toezegging.
De heer Dijkgraaf (SGP): Ik interpreteer het zo, dat wat wij nu doen niet
in strijd is met wat wij straks aanvullend gaan doen, omdat het echt een
aanvulling betreft. Ik zou van het kabinet wel de garantie willen hebben
dat, als het wetsvoorstel bij de Eerste Kamer komt, die brief er ligt. Ik denk
wel dat wij gedoe gaan krijgen als die helderheid er voor de Eerste Kamer
absoluut niet is. Als die combinatie gemaakt zou kunnen worden, denk ik
dat het goed zou moeten kunnen gaan.
Staatssecretaris Wiebes: Daar wil ik twee keer ja op zeggen.
Voorzitter. Er was nog iets wat niet in het voorstel stond, maar waar alle
leden het over eens waren. Weer vieren wij dus brede parlementaire
consensus. Velen van u vonden namelijk de afkoop vreemd. Nu staat er
dat je zonder vermogensrendementsheffing te betalen een bedrag kunt
sparen. Op een gegeven moment kun je dat afkopen. Vanaf dan geldt wel
de vermogensrendementsheffing, maar tot die tijd niet. Dat is eigenlijk
inconsistent. De heer Omtzigt maakte de problematiek nog iets groter
door de dga’s erbij te halen, maar het gaat alleen om box 1-inkomens.
Laten wij de dga’s er daarom buiten houden. Het gaat dan om de 110.000
mensen die werden aangehaald. Het is natuurlijk gek dat je onder het
mom van pensioen een faciliteit biedt, die je spaarders niet biedt, maar
iedereen wel de mogelijkheid geeft om het als een spaarpot te gebruiken.
Velen van u hebben gezegd: dat is eigenlijk niet netjes. Weet u, daar heb ik
nu geen enkel ander antwoord op dan dat ik niet anders kan dan dit
helemaal met u eens te zijn. Het slaat eigenlijk nergens op. Ik kan er niets
anders van maken.
Het gaat natuurlijk alleen over uitkeringen onder de pensioengerechtigde
leeftijd. Daarboven is de uitkering precies waarvoor die bedoeld is. Het
gaat om mensen die, in de woorden van mevrouw Schouten, nog voor
hun pensioengerechtigde leeftijd een caravan kopen. Ik denk dat die groep
uit nul mensen bestaat, maar goed: de belastingwetgeving is niet
discriminerend, dus mocht iemand dat willen, dan moet dat toch ook
netjes gefaciliteerd worden. Laten wij het zo doen. Ook op dit punt heb ik
de oplossing nog even niet, maar dit kan best enige tijd hebben, want

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

45

iedereen weet dat, als wij nu beginnen met de nettolijfrente, het even
duurt voordat er significante vermogens zijn opgebouwd en voordat er
sprake is van ontpotten op een fiscaal onzindelijke manier. Wij hebben
hiervoor even de tijd. Mijn voorstel is om het met dezelfde vaart als het
eerdere in een richtinggevende brief te verwerken en het bijvoorbeeld bij
het Belastingplan erin te fietsen. Het punt is inhoudelijk goed en eet op
korte termijn geen brood. Het is pas een gevaar over vele jaren. Laten wij
proberen het er vanaf het begin in te krijgen. Laat ik dan in dezelfde brief
waarvan ik al heb gezegd dat die voor de behandeling door de Eerste
Kamer komt, hierover een paragraaf opnemen, waarin richtinggevend
komt te staan hoe wij dit willen wijzigen. Dat komt dan weer via de
normale parlementaire netten en kanalen naar u toe. Daarna gaat het naar
de Eerste Kamer en dan moet het voor 1 januari zijn opgenomen in de
wet. Ik zie de leden aarzelend kijken. Wij maken het steeds innovatiever.
Het daalt nu even in.
Dan gaan we naar de btw-koepelvrijstelling. De heer Madlener had het
over een keiharde korting. Ik heb me daar ook wel even zorgen over
gemaakt, want tot nu toe waren de teksten daarover nogal kwalitatief: je
betaalt iets extra’s, het kost een 110 miljoen. Dan vraag je je al gauw af
wat dat betekent. Waar hebben we het dan over in termen van
rendement? Thuis op de bank kwam ik tot de conclusie dat het ongeveer
0,01% van het rendement betekent. Dat vind ik iets anders dan een
keiharde korting. Laten we ook realistisch zijn. Nu ga ik iets zeggen
waarmee de heer Madlener niet blij is, maar anderen wel. Er is gewoon
Europese regelgeving die stelt dat dit onder voorwaarden mag. Aan die
voorwaarden voldoen wij niet. Dat is een feit. Er hebben zich ook partijen
gemeld. Zij hebben daarover geklaagd. Die partijen ga ik niet bij naam
noemen, maar ze bestaan. We voldoen feitelijk niet aan die voorwaarden,
dus dit is niet echt een keuze. Je kunt je afvragen of dit de mening is van
het kabinet. Nee. Dit is een regel waaraan wij nu niet voldoen. Daaraan
gaan wij wel voldoen. De regel is niet raar, want over veel activiteiten in
de keten bestaat een dergelijke btw-plicht, alleen niet voor dit specifieke
onderdeel. Dat wordt nu gelijkgetrokken. Het aantal keuzes is zeer beperkt.
De heer Madlener (PVV): Dan stel ik voor dat we de Europese Unie
uitgaan.
Dan kunnen we dit wel regelen. Misschien kunnen we elkaar daarop
vinden.
Staatssecretaris Wiebes: Ik heb geen vraag gehoord.
De heer Ulenbelt (SP): Ik ben toch wel benieuwd welke partijen zich
hebben gemeld. Dit moet al veel langer bestaan, maar komt nu pas aan de
orde om wat geld te vinden. Kan de Staatssecretaris een omschrijving
geven van de partijen die zich hebben gemeld met de stelling dat hier
sprake is van concurrentievervalsing? Ik geloof het gewoon niet.
Staatssecretaris Wiebes: Dit is een beetje ingewikkeld. Zou het met een
beschrijving wel geloofwaardig worden, mijnheer Ulenbelt? Het zijn
natuurlijk de partijen die nu tegen het btw-nadeel aan lopen, terwijl zij zien
dat andere partijen dat niet doen. Die partijen zijn het. De heer Ulenbelt
kijkt niet alsof hij mij gelooft, maar daaraan kan ik niet zo veel doen.
De heer Ulenbelt (SP): Waarom moet de btw-vrijstelling dan worden
afgeschaft? Dit leidt tot hogere kosten voor met name de kleinere
pensioenfondsen, terwijl de overheid zegt dat de kosten van pensioenfondsen omlaag moeten. Die 115 miljoen wordt niet over alle fondsen
tegelijk verdeeld, want de grote vallen er niet onder. Het komt dus vrij
hard aan bij de kleine. Ik verzoek de Staatssecretaris om dit in te trekken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

46

Als partijen zich melden, laten zij dan ook zo ruiterlijk zijn om dat met
open vizier te doen. Dan zien we het wel.
Staatssecretaris Wiebes: Het open vizier dat ik in gedachten had, was
gewoon de constatering dat wij nu feitelijk niet aan die voorwaarden
voldoen en dat we dat gewoon moeten rechttrekken. Numeriek gezien
slaat dat geen significant gat in de premies dan wel de pensioenopbouw.
Op allerlei andere terreinen heffen wij ook gewoon btw over zaken die we
op zichzelf belangrijk vinden. Dat kan ik hierover zeggen. Het gaat niet om
een keuze. Die indruk moeten we ook niet wekken.
De heer Klein (50PLUS): Volgens mij hebben we wel degelijk een keuze. Ik
heb hier een bijdrage van professor Wolf, hoogleraar aan de VU en
btw-specialist, waarin wordt gesteld dat de redenering van de Staatssecretaris op drijfzand is gebaseerd en juist in strijd met het EU-recht lijkt. Er
ontstaat in feite wel een concurrentieprobleem, omdat vooral de kleinere
fondsen getroffen worden en de pensioenpremies omhoog gaan. Het is in
die visie Europeesrechtelijk dus wel degelijk onverstandig om die
vrijstelling op te heffen.
Dan gaan de geleerden naar elkaar kijken. De Staatssecretaris heeft al een
paar keer Titatovenaar opgevoerd. Wellicht is het verstandig om de
deskundigen nog eens een goed licht te laten werpen en een daadwerkelijk gedegen verhaal te laten houden, waaruit blijkt dat het niet zo
zwart-wit is als het nu wordt gesteld. Kan de Staatssecretaris dat in de
brief opnemen?
Staatssecretaris Wiebes: De heer Klein schermt met een professor die ik
niet ken. Als hij even zou kunnen melden waar die kennis vandaan komt,
dan gaan we daarnaar kijken.
De heer Klein (50PLUS): Het staat in Het Financieele Dagblad van
13 februari 2014.
Staatssecretaris Wiebes: Dank u.
De heer Omtzigt (CDA): De Staatssecretaris heeft op het artikel
gereageerd.
De voorzitter: We spreken hier alleen via de voorzitter, mijnheer Omtzigt.
De Staatssecretaris heeft het woord.
Staatssecretaris Wiebes: De heer Omtzigt heeft nog een andere geleerde
aangeroepen, de advocaat-generaal van de Hoge Raad. We moesten heel
snel googelen, want hij noemde een zaak over de btw-koepelvrijstelling.
Hij suggereerde dat deze zaak ook de andere kant op zou kunnen gaan. Ik
neem aan dat hij doelt op de zaak waarover op 29 april 2014 uitspraak
wordt gedaan. Deze zaak gaat echter niet over pensioenadministratiediensten, maar over administratiediensten voor scholen.
De voorzitter: In het kader van de snelheid onderbreek ik u even, want ik
zie de heer Omtzigt al «nee» schudden.
De heer Omtzigt (CDA): Het gaat om het Europees Hof van Justitie en het
is de zaak ATP PensionService, waarover op 13 maart 2014 uitspraak
wordt gedaan. Aangezien het hier gaat om een Europeesrechtelijk
dwingende uitspraak gaat, zou het relevant zijn.
Staatssecretaris Wiebes: Ik zal deze opmerking van de heer Omtzigt
opvatten als nieuw huiswerk voor tweede termijn. Kan hij daarmee leven?
Het zou helpen om wat meer details over het «wat» en «waar» te krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

47

Dan kunnen we het inhoudelijk beoordelen, anders praten we langs elkaar
heen en dat verdient de heer Omtzigt niet.
De heer Omtzigt (CDA): Dat is goed.
Staatssecretaris Wiebes: De fiscale eenheid is niet zomaar tot stand
gebracht. Ze moet voldoen aan strenge voorwaarden. Voor zover het
realistisch wordt geacht, is er rekening gehouden met het budgettair
effect. Dat zal dus geen gat slaan in de dekking, tenminste niet bovenop
het getal dat al geraamd is.
Verschillende leden hebben hun zorgen geuit over het tijdpad. Ikzelf heb
die zorgen natuurlijk ook weleens gehad. Is het tijdpad haalbaar? Mijn
collega zal straks over de contacten met de branche en met de pensioenfondsen spreken. Laten we eerst kijken wat ervoor nodig is om het
Witteveenkader te implementeren. Hoe complex is het eigenlijk? Waar
hebben we het over? Er moet natuurlijk onderhandeld worden over een
nieuw pensioencontract en over arbeidsvoorwaarden. Er gaat iets van de
premie af en de vraag is welk deel dat is. Je kunt het heel precies
uitrekenen, maar daarna kun je besluiten om bepaalde zaken aan andere
onderdelen van de pensioenvoorziening te besteden. In principe is dat
geld beschikbaar en zou elders in de arbeidsvoorwaarden terecht moeten
komen. Dat is op zich een exercitie met een heel beperkte complexiteit.
Partijen kunnen daar al mee begonnen zijn, sterker nog: wij weten van een
aantal partijen dat zij er al mee begonnen zijn. Het pensioenreglement
moet voor 31 december 2014 worden aangepast. De hele implementatie
in de computersystemen hoeft nog niet direct te gebeuren. Dat kan ook in
2015. Het belangrijkste is dat alles op 31 december juridisch geregeld is.
Of het al operationeel en administratief geregeld is, is niet wezenlijk. Al
met al lijkt het goed te kunnen, maar we kunnen nog wel wat extra dingen
doen. Het Ministerie van SZW kan bijvoorbeeld uniform toepasbare
beschikbare premiestaffels publiceren.
De Belastingdienst zet zijn beste beentje voor in de vorm van een
taskforce. Er worden 25 pensioenmedewerkers beschikbaar gehouden om
fondsen en bedrijven te helpen met het «fiscaalproof» maken van nieuwe
regelingen, voor zover dat nodig is. Verder is er de wettelijke mogelijkheid
om een op tijd voorgelegde pensioenregeling met terugwerkende kracht
aan te passen aan het Witteveenkader. Wij denken dat dit kan. Het leidt tot
een andere premie, maar het is geen hogere wiskunde. Dit zou moeten
kunnen.
De heer Omtzigt spreekt over de tabel waarin het maximaal op te bouwen
pensioen omlaag gaat met een percentage van het gehele pensioendeel,
dus het AOW-deel en het pensioendeel. Hij vraagt welk percentage van
het kale pensioendeel dit is. Dat is de heer Omtzigt natuurlijk als geen
ander toevertrouwd. Men kan dit voor elk afzonderlijk rijtje in die matrix
uitrekenen door het pensioendeel door een ander getal te delen. Hij kan
dit dus voor elk geval uit de tabel halen.
Het woordgebruik van de heer Omtzigt wil ik nog wel even ter discussie
stellen. Toen hij sprak over de lagere op te bouwen pensioenuitkering, zei
hij: «ze worden gekort». Er was volgens hem zelfs sprake van «verregaande nivellering». Daar protesteer ik tegen.
De heer Omtzigt (CDA): Ik heb dat niet gezegd.
Staatssecretaris Wiebes: Dan heb ik wellicht scheef geschreven en heeft
een collega van de heer Omtzigt dit gezegd. Ik begrijp nu dat ik de
woorden van de heer Klaver aan de heer Omtzigt heb toegeschreven. Ik
stel vast dat de heer Klaver een groot probleem heeft met de verregaande
nivellering. Laat ik het zo zeggen: men bouwt minder op, maar men heeft
er ook minder aan bijgedragen en men heeft op dit moment dus meer te
besteden. Wij moeten het niet zien als iets wat van mensen wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

48

afgenomen. Er wordt alleen op een andere manier besteed. Per jaar wordt
er minder voor later gespaard. In totaal gaat het om dezelfde orde van
grootte, maar per jaar wordt het minder, wat betekent dat er per jaar meer
te besteden overblijft. Er is dus geen sprake van overheveling, korten of
iets dergelijks.
De heer Omtzigt merkt voorts op dat de twee inkomensbegrippen wel erg
door elkaar lopen. Netto- en brutogeld bestonden natuurlijk altijd al. Dit is
een soort spaarpot en een spaarpot is ook nettogeld. Ik ben het hartstochtelijk eens met de heer Omtzigt dat er erg veel wordt gevraagd van de
Belastingdienst, gelet op de zeer complexe toeslagen en zeer complexe
belastingwetgeving. Daarover zijn wij het waarschijnlijk roerend eens en
daar moet dan ook goed naar gekeken worden. Er is misschien één punt
waar de Belastingdienst wel mee overweg kan, namelijk als er een keer
niet hoeft te worden geheven over een bepaalde inkomensstroom. Dat
kan nooit het meest complexe zijn dat de Belastingdienst moet doen. Er is
een netto-inkomensstroom en dat is een netto-inkomensstroom. Dat is
ongeveer het enige waar de Belastingdienst niet iets mee hoeft te doen.
Wij denken dat dit wel hanteerbaar is. Er zijn veel complexe problemen
die de Belastingdienst krijgt opgelegd, maar laat dit nu net niet een
daarvan zijn.
Over de grensoverschrijdende pensioenen is een intelligente vraag
gesteld. Die vraag was ook opmerkelijk, want de afkoop was ervoor
bedoeld dat partijen de nettolijfrente kunnen omzetten in een spaarpot als
zij naar het buitenland vertrekken, waardoor zij zeker hebben gesteld dat
er onder geen enkel belastingverdrag nog iets over hoeft te worden
afgedragen. Wij moeten die afkoop dus wel mogelijk houden, maar die
moet natuurlijk wel redelijk worden, gemeten naar de een of andere
maatstaf. Ik heb net toegezegd dat wij die redelijkheid er meer in zullen
brengen, maar dat afkoop nuttig is, juist om dit probleem te voorkomen.
Dat is helder.
Mevrouw Lodders heeft gezegd dat het opbouwpercentage niet is
gekoppeld aan de levensverwachting. Dat had eigenlijk best gekund. Als
wij dat doen, dan is de consequentie dat het opbouwpercentage vanaf nu
elk jaar naar beneden zal gaan. Ik interpreteer het zodanig dat met de vijf
partijen is afgesproken om dat nu even niet te doen, wetend dat deze
democratie ook na ons nog overleeft en dat er anderen zullen zijn die dat
misschien wel zullen doen, of die in elk geval een keer, als daar aanleiding
voor bestaat, het percentage zullen aanpassen omdat de levensverwachting zo enorm is opgelopen.
Daarvoor bestaan geen garanties, en daarmee ben ik weer terug bij de
heer Klein. Dat wilde ik in eerste termijn aan u kwijt.
De voorzitter: Dan is nu het woord aan Staatssecretaris Klijnsma.
Staatssecretaris Klijnsma: Voorzitter. We hebben de beantwoording
inderdaad verdeeld, collega Wiebes en ik. Ik wil vooral ingaan op de
premiewaarborgen, waarover natuurlijk ook vragen gesteld zijn, en op de
interactie tussen Witteveenkader en ftk. Voorts is er nog een aantal losse
vragen gesteld.
Deze novelle is de uitwerking van de brief van het kabinet van
18 december. Ook van mijn kant ben ik er blij mee dat vijf fracties en het
kabinet tot overeenstemming zijn gekomen en dat eigenlijk alle leden van
uw commissie aandacht hebben gevraagd voor de versterking van de
positie van zzp’ers op het gebied van pensioenvoorzieningen. Dat is
immers in genoemde brief ook aan de orde gesteld. Er komt een
pensioenregeling voor zzp’ers. Dat zal een regeling zijn die door de
zzp-organisaties zelf is gemaakt. De overheid zal regelen dat het
gespaarde pensioenvermogen in beginsel niet onder de vermogenstoets
van de bijstand valt. Dat is de essentie, want daar heeft eigenlijk iedereen
voor gepleit. Zeker in geval van faillissement is dat natuurlijk heel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

49

wezenlijk. In heb de Kamer op 15 januari een brief geschreven waarin ik
daarop nader ben ingegaan. In mijn brief van 4 februari heb ik aangegeven dat ik zeer voornemens ben om dit wetsvoorstel in de tweede helft
van dit jaar bij de Kamer in te dienen, zodat het op 1 januari 2015 van
kracht kan worden. Daarin neem ik ook de afkoop van de arbeidsongeschiktheidsregeling mee – daar vroeg mevrouw Lodders naar – want die
hoort daarbij. Eigenlijk heeft iedereen hier aandacht voor gevraagd.
Eveneens een punt van aandacht van veel commissieleden is de vraag
hoe we het in de toekomst doen, de toekomstdiscussie. Het kabinet heeft
al aangegeven – dat is ook een onderdeel van het akkoord dat er ligt – dat
het een brede dialoog zal starten over de langetermijntoekomst van ons
pensioenstelsel. Als onderdeel hiervan wordt een SER-advies gevraagd.
We gaan de SER vragen om dat advies uiterlijk eind 2014 klaar te hebben.
Daar maakt inderdaad ook de doorsneepremie deel van uit. De heer Van
Weyenberg heeft daar specifiek naar gevraagd. De doorsneepremie zal
daarbij betrokken worden, met de nadruk op het woordje «zal». Ik hecht er
zeer aan om te vertellen dat ik een actieoverzicht aan de Kamer zal doen
toekomen. Ik heb gezien dat de Kamer een algemeen overleg heeft
gepland op 20 maart, maar ook eentje op 16 april, zeg ik uit mijn hoofd.
Op 16 april heeft de Kamer de toekomstdiscussie geagendeerd. Ik zal
ervoor zorgen dat het actieoverzicht voor 16 april bij de Kamer ligt.
Dan kom ik op de lagere opbouwpercentages. Is premiedaling aan de
orde, ja of nee? Dat is ook een vraag die eigenlijk bij alle sprekers aan de
orde was. Het is zaak dat de verlaging van de opbouwpercentages de
mogelijkheid tot lagere premies biedt. Lagere premies dragen bij aan
lagere kosten en daarmee komt er een hogere koopkracht. Acht van de
negen waarborgen uit de brief van 18 december zijn in deze novelle al
verwerkt. Waarborg nummer vijf – de toekomstbestendige indexatie –
wordt in het wetsvoorstel ftk opgenomen. De heer Ulenbelt heeft
gevraagd of er overleg geweest is met werkgevers en werknemers over
deze novelle. De heer Ulenbelt weet dat in de context van het sociaal
akkoord ook de pensioenwetgeving aan de orde is geweest. Het gaat om
een akkoord met enkele fracties uit uw Kamer. Werkgevers en werknemers
hebben niet meegedaan aan de onderhandelingen daaromtrent. Dat is al
heel erg duidelijk. Uit contacten is echter wel gebleken dat met name de
werknemers liever een nog iets hoger opbouwpercentage hadden gezien.
Ze zijn al blij dat het iets hoger is dan het oorspronkelijk was, maar ze
hadden het liever nog iets hoger gezien.
De sociale partners hebben ook aangegeven dat ze de nettolijfrente graag
ook in de tweede pijler zouden laten uitvoeren. Collega Wiebes heeft
daarover al het een en ander opgemerkt. Kortheidshalve sluit ik mij
daarbij aan.
Dan kom ik bij de heer Klein...
De voorzitter: Voordat u verder gaat, een vraag van de heer Van
Weyenberg.
De heer Van Weyenberg (D66): Wat de tweede pijler betreft, worden de
sociale partners op hun wenken bediend, want dat is ook wat ongeveer de
hele Kamer wil. Ik wil even terugkomen op de opbouw. Kan de Staatssecretaris mijn sommetje bevestigen dat door de afspraak die vijf partijen
hebben gemaakt, in de periode 2015–2017 in totaal 1,5 miljard extra
beschikbaar is ten opzichte van de afspraak die met sociale partners is
gemaakt in het sociaal akkoord?
Staatssecretaris Klijnsma: Het is natuurlijk zo helder als glas dat in het
sociaal akkoord het percentage van 1,75 aan de orde was. Dat is nu niet
meer het geval, dus dat is duidelijk.
De heer Klein heeft de zzp-regeling aan de orde gesteld en vraagt of het
geen dode mus is. Het antwoord daarop is neen. Dat zal de heer Klein niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

50

verbazen, want wij doen wat de zzp-organisaties zelf voorstellen. Zij zijn er
ook oprecht verguld mee. Met name het feit dat het pensioenvermogen
buiten de bijstand wordt gehouden, vinden zij absoluut geen dode mus.
De heer Klein (50PLUS): Dank voor dit antwoord. Ik heb nog een vraag
over het vorige punt, met name de premiewaarborgen, want dat ging wel
heel snel. Er is helemaal geen premiewaarborg. Op het moment dat de
premie verlaagd zou kunnen worden, is er helemaal geen enkele garantie,
geen enkele waarborg dat de premie daadwerkelijk naar de werknemers
gaat. De Staatssecretaris van Financiën heeft er al even op gewezen dat
deze Staatssecretaris hierop zou terugkomen.
Staatssecretaris Klijnsma: Uit een heel recente enquête van de Nederlandsche Bank, van een week of twee geleden, blijkt dat de gemiddelde
pensioenpremie in 2014 al fors is gedaald van 19,2% naar 17,6% van het
salaris. De verlaging hangt nauw samen met de versobering van de
pensioenopbouw van 2,25 naar 2,15 als gevolg van het Witteveenkader
voor 2014. Deze uitkomst sterkt het kabinet in de overtuiging dat de
versobering van de pensioenopbouw naar 1,875 per 2015 ook tot lagere
pensioenpremies zal leiden. De gemiddelde pensioenpremie over de
jaarschijf 2014 gaat echt over 25 grote fondsen, dus het is substantieel.
Sociale partners noch pensioenfondsen hebben belang bij het onnodig
hoog houden van pensioenpremies. Waar nodig kunnen medezeggenschapsorganen van de fondsen en de Nederlandsche Bank dat premiebesluit ook toetsen.
Het antwoord op de vraag hoe die toets van de Nederlandsche Bank er
precies uitziet, is dat de Nederlandsche Bank de pensioenfondsen vóór de
vaststelling van de pensioenpremies in 2015 zal informeren over het
beoordelingskader voor een premiebesluit. Dat zal de Nederlandsche
Bank in het najaar doen, zodat alle fondsen weten waaraan ze zich te
houden hebben. Het is dan ook van wezenlijk belang dat de Nederlandsche Bank de generatie-evenwichttoets case by case, dus een voor
een zal toepassen. Die eerlijkheid wordt voor alle generaties betracht.
De heer Klein (50PLUS): Nu worden heel veel argumenten erbij
gehouden. Dat is heel goed, maar het ging even over de premie. Dat die
premie naar beneden gaat, is een onderlinge afspraak. Vervolgens is de
worst voorgehouden, ook door D66, dat die premieverlaging ook leidt tot
een verhoging van je besteedbaar inkomen, omdat je dan meer geld zou
kunnen krijgen. Dat kan echter helemaal niet door dit kabinet gegarandeerd worden.
Staatssecretaris Klijnsma: Als je koopkracht stijgt, kun je ook meer
worsten kopen en dat is fijn. Het is heel simpel. Als je minder premie hoeft
te betalen van je salaris, houd je op de onderhandelingstafel van de
cao-partners natuurlijk ruimte over om te bekijken hoe je je koopkracht
kunt verbeteren.
Ik hoor ook van de sociale partners dat men daar zeer mee bezig is en dat
men dat ook zeer de moeite waard vindt, omdat men natuurlijk op zoek is
naar ruimte om die koopkracht te kunnen versterken. Ook sociale partners
hebben er dus geen enkel belang bij om die premie onnodig hoog te
houden. Daar waar je het opbouwpercentage verlaagt, kun je de premie
dus ook navenant verlagen. Wat dat betreft heeft D66 dus echt een punt.
De heer Ulenbelt (SP): Doordat de AOW-leeftijd naar 67 is gegaan, gaan
die premies omlaag. Maar de vraag was natuurlijk bij wie die premieverlaging terechtkomt. De Nederlandsche Bank zegt wel dat er sprake is van
een verlaging. Twee derde wordt betaald door werkgevers en een derde
door werknemers. Is die twee derde van de werkgevers bij de werknemers
terechtgekomen? Bij Philip Morris moesten ze ervoor staken. Zo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

51

eenvoudig gaat het dus allemaal niet. Is die premieverlaging dus bij de
werknemers terechtgekomen, ja of nee?
Staatssecretaris Klijnsma: Een goed voorbeeld is natuurlijk het ABP, waar
de premieverlaging wel degelijk ook bij de werknemers is terechtgekomen. Het gaat er natuurlijk om dat beide partners tijdens de onderhandelingen nauwgezet kijken naar wat die ruimte precies in zich draagt en
hoe je die op de onderhandelingstafel kunt benutten. Daarnaast zijn niet
voor niets negen waarborgen afgegeven, op basis waarvan de Nederlandsche Bank met argusogen bekijkt hoe die premieverlaging precies
gestalte krijgt. Het is dus wel degelijk zo dat premieverlaging bij
werknemers terechtkomt.
De heer Ulenbelt (SP): Ik vraag niet naar die waarborgen maar naar wat
er met de afgelopen premieverlaging is gebeurd. De Staatssecretaris kan
gewoon nagaan waar dat is terechtgekomen.
Staatssecretaris Klijnsma: Ik heb net niet voor niets gezegd dat je dat aan
de hand van bijvoorbeeld het ABP mooi inzichtelijk kunt maken. Het is aan
werkgevers en werknemers – zo hoort het ook in ons land – om de
loonruimte die je krijgt goed te verdisconteren. Ik weet zeker dat de
vakbeweging daar als een bok op de haverkist zit.
De heer Van Weyenberg (D66): We maken het bijzondere moment mee
dat de Staatssecretaris veel meer vertrouwen lijkt te hebben in de
onderhandelingskwaliteiten van de vakbeweging dan de heer Ulenbelt.
Dat heb ik dan genoteerd.
Ik heb een vraag over het ABP met betrekking tot het volgend jaar. Een
van de afspraken is natuurlijk dat het kabinet zich ervoor zal inzetten dat
de premie ook volgend jaar naar beneden gaat. Wanneer gaat dit spelen?
Kan de Staatssecretaris, om bijvoorbeeld de heer Klein te overtuigen, in
tweede termijn misschien laten zien hoeveel keiharde euro’s koopkrachtstijging een ambtenaar die bij het ABP zit en die modaal of twee keer
modaal verdient, door de pensioenafspraken in 2014 heeft ontvangen?
Staatssecretaris Klijnsma: Beide vragen wil ik gaarne beantwoorden in
tweede termijn. Dan kan ik ook nauwgezet nagaan wanneer de volgende
tranche in de onderhandelingen met het ABP aan de orde is. Een van de
negen waarborgen is dat wijzelf als werkgever de afspraken gestand
moeten doen.
Mevrouw Vermeij heeft gevraagd of het kabinet het effect van de
voorgestelde maatregelen met betrekking tot de hoogte van de pensioenpremies niet alleen maar in 2015 kan evalueren maar ook daarna. Het
antwoord op die vraag is: ja, dat zal het kabinet doen.
De heer Madlener heeft gevraagd of de Nederlandsche Bank op de stoel
van de fondsen gaat zitten. Het antwoord daarop is: nee, want de fondsen
gaan over de vaststelling van de premies, maar de Nederlandsche Bank
kijkt natuurlijk wel over hun schouders mee. Daar heb ik net het een en
ander over gezegd. De verantwoordelijkheid ligt echter bij de fondsen zelf.
De heer Ulenbelt vraagt hoe het precies zit met de verdeling rond het
verantwoordingsorgaan. Bewerkstelligt dat wel een evenwichtige
belangenafweging? Het bestuur is natuurlijk wettelijk gehouden aan die
evenwichtige belangenafweging. Daarover wordt verantwoording
afgelegd aan het verantwoordingsorgaan waarin alle partijen zijn
vertegenwoordigd. Ik heb daar vertrouwen in. We hebben vorig jaar in
beide Kamers de governancediscussie gevoerd. De governancewetgeving
is door beide Kamers bekrachtigd en wordt per 1 juli van kracht. Ik zie dat
de partijen daar zeer mee bezig zijn. Overigens toetst natuurlijk ook de
raad van toezicht nog of er sprake is van een evenwichtige afweging.
Kortom: die balans zit er goed in.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

52

De heer Ulenbelt heeft gevraagd hoe het precies zit met de generatietoets.
Hij heeft gevraagd of er geen sprake is van doorgeslagen beleidsvrijheid
voor de toezichthouder. We hebben in het nader rapport aangegeven dat
de Nederlandsche Bank in een later stadium nader zal aangeven wat van
pensioenfondsen wordt verwacht. Pensioenfondsen horen dat tijdig. DNB
heeft al ervaring met dergelijke toetsen, want hij doet die natuurlijk ook bij
de kortingen. In de praktijk werkt dat goed.
Mevrouw Vermeij en de heer Klein hebben gevraagd of de toets van DNB
plaatsvindt na het premiebesluit. Hier ben ik net op ingegaan. De toets
vindt plaats voor het premiebesluit.
De heer Dijkgraaf heeft gevraagd of er nog andere opties zijn als de
premie onverhoopt straks niet naar beneden gaat. Het is natuurlijk logisch
dat ik daar niet op vooruit kan lopen. We hebben immers niet voor niets
de waarborgen afgesproken. Als die situatie zich onverhoopt voordoet – ik
ga daar niet van uit – moeten we eerst heel goed vaststellen hoe dat komt
en kijken we daarna wat eraan kan worden gedaan. Nogmaals, die
waarborgen komen eerst aan snee.
De heer Dijkgraaf (SGP): Hieruit begrijp ik dat als onverhoopt blijkt dat
de premies onvoldoende naar beneden gaan – ook ik ga ervan uit dat de
waarborgen voldoende zijn – het verhaal niet af is. Er zal met inzet
gekeken worden hoe we de premies alsnog naar beneden kunnen krijgen.
Staatssecretaris Klijnsma: Nou en of.
Voorzitter. De heer Omtzigt vroeg of de regering kan bevestigen dat de
generatie-evenwichtstoets plaatsvindt op basis van de Pensioenwet en
niet op basis van de fiscale wetgeving. Het antwoord hierop is ja. De
toetsing vindt inderdaad plaats op basis van artikel 105 van de Pensioenwet. Het bestuur maakt een evenwichtige belangenafweging in dat
kader.
De heer Omtzigt vroeg wanneer de Kamer de AMvB over de kostentransparantie krijgt, aangezien daarbij een voorhangbepaling is afgesproken. Ik
verwacht dat dit in april zal zijn. Overigens moet ik erbij vertellen dat de
Pensioenfederatie de regels al hanteert. De transparantie is al aan de orde
bij 84% van de fondsen, waarbij ook de grote fondsen zitten. Het moet
natuurlijk wel voor de volle 100% gaan gelden. In april kom ik daar graag
mee. Het gaat om een technische uitwerking die de behandeling van dit
wetsvoorstel niet hoeft op te houden.
Veel leden hebben gevraagd naar de relatie tussen Witteveen en het ftk.
Dat onderwerp hebben we ook in vorige sessies aan de orde gehad. Ik
hecht er zeer aan om hier te melden dat het kabinet de zorg van de
pensioenuitvoerders begrijpt. Daarom hebben we in de nota naar
aanleiding van het nader verslag toegezegd dat het kabinet in overleg
treedt – daar zijn we mee bezig – met de pensioenuitvoerders om te kijken
hoe het ftk per 1 januari 2015 kan worden ingevoerd zonder dat er grote
uitvoeringsproblemen ontstaan. In de nota naar aanleiding van het nader
verslag is ook aangegeven dat de bedoelde gesprekken op dit moment
worden gevoerd. Ik hecht eraan om te melden dat het ftk niet leidt tot
aanpassing van het Witteveenkader.
Mevrouw Vermeij wil dat deelnemers goed inzicht krijgen in de keuzes die
fondsen maken. Zij heeft mij gevraagd om een oproep te doen om daar
meer aandacht aan te besteden. Ik ben dat van harte met haar eens. Ik wil
die oproep graag doen. Overigens zal ik die oproep doen aan de verantwoordingsorganen, aangezien het hun taak is. Ik zal aan de fondsen
vragen om hun keuzes heel goed uit te leggen aan de achterban.
Mevrouw Vermeij en de heer Van Weyenberg hebben een vraag gesteld
over het vpl-vermogen. Zij willen daar meer duidelijkheid over. Die
duidelijkheid is als volgt. Het vpl-vermogen valt niet onder de Pensioenwet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

53

De evenwichtige belangenafweging is dus ook niet van toepassing. Het
vpl-vermogen en het pensioenvermogen moeten gescheiden zijn.
Gelukkig heeft de Nederlandsche Bank de fondsen nu ook echt
gedwongen om daarover goede afspraken te maken. Daar hoort een
keurige scheiding tussen te zitten.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Dat ben ik van harte met u eens, maar dat is
niet altijd gebeurd. Daar ging mijn vraag ook over. Dit is wel een groot
zorgpunt. Als dat in de toekomst ook het geval blijkt te zijn, is de vraag
wat de regering daaraan gaat doen.
Staatssecretaris Klijnsma: De Nederlandsche Bank zit er als een bok op
de haverkist bovenop en vindt dat heel belangrijk. Hij dwingt de fondsen
om die schotten goed te hanteren. Wij kijken daar natuurlijk ook naar. Dat
is nu zeer aan de orde.
De heer Van Weyenberg heeft gevraagd of het kabinet kan bevestigen dat
deelnemers never-nooit worden gedwongen om aan een lijfrenteverplichting deel te nemen. Partijen kunnen besluiten om een vrijwillige
regeling in een cao op te nemen. Dat is waar. Maar partijen kunnen
individuele deelnemers nooit verplichten om daaraan deel te nemen. In
dat geval vervalt de box 3-vrijstelling voor het product. Deelnemers
kunnen nooit verplicht worden.
De heer Omtzigt heeft een vraag gesteld over de keuring bij de nettolijfrente. We hebben net een hele discussie gehad over de situatie dat de
nettolijfrente een derdepijlerproduct blijft. Het kabinet heeft gezegd dat we
proberen om er zo snel mogelijk een tweedepijlerproduct van te maken.
Als het een derdepijlerproduct is, dan is er geen reden om het anders te
behandelen dan andere derdepijlerproducten waarbij gekeurd mag
worden en uitsluitingen mogen worden gesteld. Daarom ligt een
keuringsverbod voor de nettolijfrente in de derde pijler niet voor de hand.
Nogmaals, wij doen onze uiterste best om mogelijk te maken dat de
nettolijfrente in de tweede pijler kan worden uitgevoerd. Dan geldt
automatisch dat het keuringsverbod niet van kracht is. Dat staat ook in de
Wet op de medische keuringen.
De heer Omtzigt (CDA): Wel van kracht.
Staatssecretaris Klijnsma: Oh, sorry. Het verbod is wel van kracht. Neem
me niet kwalijk. Dat was een dubbele ontkenning.
De heer Omtzigt (CDA): Als er straks een keuzemogelijkheid is tussen de
tweede en de derde pijler, is het dan niet wenselijk in de ogen van de
regering om het ook in de derde pijler onder de Wmk te brengen, zodat
dat keuringsverbod ook geldt als het niet via de tweede pijler wordt
uitgevoerd?
Staatssecretaris Klijnsma: Ja, maar dat geldt ook voor andere
niet-verplichte producten in de derde pijler. Ik zou daarin wel eenduidigheid overeind willen houden. Daarom moet ik ook zeggen dat ik het
niet verkeerd vind, om het op zijn Gronings te zeggen, dat de Kamer erop
aandringt om de tweedepijlermogelijkheid te creëren. Daarmee heb je dit
probleem ook getackeld.
Ik ben er bijna doorheen.
De voorzitter: Dat moet ook, gezien de tijd.
Staatssecretaris Klijnsma: De heer Van Weyenberg heeft nog gevraagd
hoeveel euro’s voordeel een modale ambtenaar heeft van de premieverlaging van het ABP. De premie daalt van 25,4 naar 21,6%. Bij een modaal
salaris gaat de premie € 760 per jaar omlaag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

54

De heer Van Weyenberg vroeg ook wanneer er meer duidelijkheid komt
over de gesprekken van het ABP over 2015. Dat moet uiterlijk in het najaar
rond zijn in verband met de premievaststelling.
Daarmee ben ik aan het eind gekomen van mijn betoog in eerste termijn.
De voorzitter: Ik kijk even naar de klok en stel voor dat elk Kamerlid in
tweede termijn twee minuten heeft om zijn of haar meest prangende
vragen te stellen. Er zijn tien Kamerleden aanwezig. Dan hebben de
bewindslieden nog ongeveer 20 tot 25 minuten om te antwoorden.
De heer Omtzigt (CDA): Er is een aantal vragen van mij niet beantwoord.
Ik kan me best voorstellen dat we nu een tweede termijn houden, maar ik
kan me ook voorstellen dat de vragen niet allemaal beantwoord kunnen
worden. Ik zou zeer hechten aan een korte plenaire afronding, al was het
alleen maar omdat dan in de tussentijd de ingediende amendementen
kunnen worden voorzien van een advies. Dan wordt dat niet alleen maar
schriftelijk afgehandeld. Zou dat mogelijk zijn? Dat zou aanstaande
dinsdag of donderdag kunnen plaatsvinden. Dan kunnen we er daarna zo
snel mogelijk over stemmen.
De voorzitter: U kunt morgen bij de regeling een plenaire afronding
aanvragen. Ik denk dat het verstandig is om eerst deze tweede termijn te
houden. Dan heeft iedereen het overzicht of dat wel of niet nuttig is.
De heer Dijkgraaf (SGP): Ik kan me de vraag van de heer Omtzigt over de
amendementen voorstellen. Het is goed om het oordeel over de amendementen te hebben voordat de stemming plaatsvindt. Wat mij betreft,
wordt dat oordeel dan zo meteen in tweede termijn gegeven.
Staatssecretaris Wiebes: We hebben er maar één!
De heer Omtzigt (CDA): We hebben technische assistentie gevraagd. De
amendementen zijn nog niet binnen. Het lijkt me gewoon prettig om daar
nog een discussie over te kunnen hebben.
De voorzitter: Ik stel voor dat we gewoon gaan beginnen met de tweede
termijn. Dat moeten we sowieso doen. Dan kijken we wel hoever we in de
tussentijd zijn.
Het woord is allereerst aan de heer Madlener.
De heer Madlener (PVV): Ik zal nog afgezien van de amendementen toch
tot een soort conclusie komen. Dit debat heeft natuurlijk weinig
opgeleverd. Dat was ook de verwachting met dit akkoord tussen vijf
partijen. De PVV vindt deze afbraak van het pensioenstelsel onacceptabel.
Ook in het macro-economisch licht, zoals met de Staatssecretaris nu is
besproken, zien wij dat een verhoging van de pensioenleeftijd eigenlijk
vooral leidt tot meer werkloosheid. Vroeger werd de VUT nog in het leven
geroepen toen de werkloosheid hoog was. Ik kan mij dat nog herinneren.
Wij hebben inmiddels ook een hoge werkloosheid en we gaan dat nog
erger maken. Dat is een beetje tekenend voor dit kabinet: precies de
verkeerde dingen doen in een economisch slechte tijd.
We hebben ook gehoord dat Europa weer dwarsligt bij een aantal zaken.
Dat betreur ik. Dat kunnen wij ook niet accepteren. Europa heeft zich niet
te bemoeien met onze pensioenen. Dit is de grootste bezuinigingsoperatie
van dit kabinet. Er gaat gewoon bijna 3 miljard uit de pensioenpot. Dat
wordt gewoon door het kabinet opgeslorpt. En wat gebeurt daar
vervolgens mee? Ik zie dat de uitgaven aan de EU enorm stijgen, die
stijgen de komende jaren met miljarden. Ik zie dat de ontwikkelingshulp,
die verkeerd terechtkomt, ook in stand blijft met miljarden per jaar. Er
gaan ook nog eens miljarden per jaar naar onzinnige windmolens.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

55

Ik maak toch die koppeling, want ik denk dat heel veel mensen in het land
voelen dat onze economie lijdt onder een vergrote onzekerheid over onze
pensioenen en minder koopkracht en dat het geld Nederland uit vliegt.
Dat is typerend voor dit kabinet. Dat is ook het grote plaatje dat ik een
beetje vond ontbreken vandaag. Dit was een erg technisch debat. Ik
begrijp dat dat gebeurt in een wetgevingsoverleg. Voor de PVV is de weg
die dit kabinet blijft bewandelen in ieder geval onacceptabel. Wij hopen
op zo spoedig mogelijke verkiezingen en een nieuwe regering waar wij
deel van uitmaken, die deze onzinnige maatregelen terug kan draaien. Wij
zullen dus ook tegen deze wetgeving stemmen.
De heer Ulenbelt (SP): Voorzitter. De afgelopen week werden weer heel
veel mensen opgeschrikt door een korting op hun pensioen die er op
1 april zit aan te komen.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Dat valt wel mee.
De heer Ulenbelt (SP): De Partij van de Arbeid is kennelijk heel erg blij
met die kortingen.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Nee.
De voorzitter: Mevrouw Vermeij had het woord niet. Zij had zojuist haar
mond niet open moeten doen. De heer Ulenbelt heeft het woord.
De heer Ulenbelt (SP): Heel veel jongeren verkeren in de veronderstelling
dat de potten leeg zijn als zij aan de beurt zijn voor pensioen. In plaats van
dat de regering nu maatregelen neemt om het vertrouwen in het
Nederlandse pensioenstelsel te herstellen, worden er maatregelen
afgekondigd waarbij én jongeren vier tot zes jaar langer moeten werken
én zij dan ook nog eens een lager pensioen zullen opbouwen. Ik
beschuldig het kabinet van een grenzeloze ondermijning van wat het
beste stelsel van de wereld was. Dat is een heel kwalijke politiek. Het
kabinet weet zich nu gesteund door drie gedoogpartijen. Het aantal
pensioenpotplunderaars is dus gegroeid.
Dat spijt mij heel erg. Misschien nog wel het allerverbazingwekkendste is
dat vrijwel alle partijen aftopping willen, maar dat er in dit debat heel lang
is gesproken over de wijze waarop we 145 miljoen toch weer terecht
kunnen krijgen bij 1% van de hoogbetaalde werknemers, namelijk de
mensen die boven de € 100.000 verdienen. Dat is heel bedroevend. We
weten wie er verantwoordelijk zijn voor het ondermijnen van het
vertrouwen in het pensioenstelsel. Dat is gelukkig niet mijn partij.
De voorzitter: Dank u wel, mijnheer Ulenbelt. Dan is nu wel het woord
aan mevrouw Vermeij.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Voorzitter. Ik had me voorgenomen om me in
dit debat in te houden. Dat is zojuist niet helemaal gelukt. Nu ik eenmaal
bezig ben, maak ik van de gelegenheid gebruik om de heer Ulenbelt erop
te wijzen dat geen enkele van zijn bijdragen ooit heeft geleid tot herstel
van het vertrouwen in het pensioenstelsel. Je kunt maar beter nadenken
over de wijze waarop je het stelsel toekomstbestendig kunt maken, ook in
tijden van hevige financiële crisis, ook in tijden van zwaar weer, dan
onheil afroepen over een stelsel dat je toekomstbestendig wilt maken. Dat
vergt soms enige verbouwing. Daar zijn we vandaag volgens mij op
constructieve wijze mee bezig.
Verder merk ik op dat er net een persbericht is verschenen waaruit blijkt
dat iets minder pensioenfondsen moeten korten. Dat is desalniettemin
naar nieuws voor de fondsen die het wel moeten doen, maar toch ook wel
weer heuglijk nieuws voor de mensen die het op dit moment niet treft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

56

Ik dank de bewindslieden voor hun antwoorden. Ik dank met name
Staatssecretaris Wiebes voor zijn toezeggingen. Ik denk dat de weg
ernaartoe misschien niet altijd even mooi is geweest, maar dat zorgvuldigheid in dit voorstel echt vooropstaat. Ik kan dus ook leven met de weg
die wij gaan bewandelen via een verzamelwet of een herstelwet inzake de
afkoop en het mogelijk maken van de nettolijfrente voor de tweede pijler.
Ik denk dat dit de juiste weg is. Ik hoop wel dat alles op alles wordt gezet
om dit snel te doen. Het mag dus ook voor 2 april; dat vinden wij helemaal
niet erg! Ik denk dat het kan en ik denk ook dat er partijen in het veld zijn
die bereid zijn om daarover mee te denken. Er is ongelooflijk veel kennis
in het land om hierbij te helpen.
Ik heb verder geen vragen, want echt al mijn vragen zijn beantwoord. Ik
ben ze punt voor punt nagegaan. Hartelijk dank daarvoor.
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. Ook wat mij betreft zeer veel dank
voor de beantwoording in eerste termijn. Ik sluit me aan bij de woorden
van mevrouw Vermeij als het gaat om het onderbrengen in de tweede
pijler. We hadden heel graag snelheid gezien, maar zorgvuldigheid gaat
voor. Ik denk dat de toezegging die we van het kabinet hebben gekregen,
op dit moment de meest correcte vorm is. Daar kijken we dus zeer naar
uit.
Ik heb nog een aanvullende vraag aan de Staatssecretaris van SZW over
het tijdpad waarlangs «Witteveen» straks moet worden geïmplementeerd.
Pensioenfondsen hebben aangegeven dat het hard werken wordt, maar
dat het gaat lukken. Kan de Staatssecretaris nog eens ingaan op de
verzekeraars? Zij moeten per 1 januari 2015 binnen drie maanden conform
de Pensioenwet communiceren. Zij hebben natuurlijk te maken met zo’n
70.000 regelingen. In hoeverre geldt die communicatieplicht? Wil de
Staatssecretaris daar nog eens op ingaan? Voor het overige zal ik mijn
fractie voorstellen om in te stemmen met het voorliggende voorstel.
De heer Van Weyenberg (D66): Voorzitter. Ik dank de bewindslieden voor
hun beantwoording. Uiteindelijk ligt er een pakket dat de pensioenopbouw per jaar wat beperkt, maar waarin je – zoals de Staatssecretaris
van Financiën liet zien – in 40 jaar nog steeds een heel goed pensioen kunt
opbouwen. Aangezien jongeren straks in totaal 50 jaar hebben om dat te
doen, denk ik dat hier een veilige marge is ingebouwd. Er zijn waarborgen
voor premieverlaging. Daar is mijn fractie heel erg blij mee.
Ik heb de antwoorden op twee specifieke vragen gemist, als ik goed heb
meegeluisterd. De eerste vraag ging over het partnerpensioen op
risicobasis en de knip. Ik heb gevraagd of de Staatssecretaris dat wilde
monitoren. Tenzij ik me vergis, heb ik het antwoord daarop niet gehoord.
Mijn tweede vraag ging over de mensen met een premievrijstelling. Als
dit wetsvoorstel wordt aangenomen, komen wij daarmee aan het einde
van een lang debat over het Witteveenkader, maar pas aan het begin van
het echt grote toekomstdebat over ons pensioenstelsel, een stelsel dat
meer keuzevrijheid nodig heeft, een aanpak van de doorsneepremie en
het beter definiëren van eigendomsrechten. Er moet voor worden gezorgd
dat mensen al met al echt wat te kiezen hebben. Ik vind dat het
wetsvoorstel past in een tijd waarin je mensen een grotere ruimte geeft
om hun eigen financiële planning te maken. Ik zie buitengewoon uit naar
het echte toekomstdebat, om te beginnen met de reactie op het plan van
de RMU voor bijvoorbeeld het meer aflossen van je hypotheek uit je
pensioenpremie. Daarna voeren wij wat mij betreft een veel breder debat
over pensioensparen en de relatie met ander vermogen.
De heer Dijkgraaf (SGP): Voorzitter. Ik vind het een heuglijk moment, om
twee redenen. De eerste is dat wij na zo veel onzekerheid duidelijkheid
hebben over de vraag hoe het met dit pensioenplan gaat. De tweede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

57

reden is het feit dat D66 nu reclame aan het maken is voor de RMU, de
Reformatorisch Maatschappelijke Unie. Dat geeft hoop voor de toekomst.
De heer Van Weyenberg (D66): Ik werk heel graag constructief samen
aan een plan dat tot meer keuzevrijheid voor mensen leidt. Ik ben heel blij
met het plan van de RMU en zal meer plannen van de SGP op dat vlak
met belangstelling volgen.
De heer Dijkgraaf (SGP): Dat is precies mijn punt, namelijk dat
constructief samenwerken soms ook aparte coalities vergt. Dat doen wij in
dit geval ook. Het kan. Op andere punten zijn wij het weer volstrekt
oneens; dat mag ook.
Voorzitter. Het enige waar ik mij enigszins zorgen over maak, is toch die
brief die naar de Eerste Kamer gaat. Volgens mij kiest het kabinet wel de
juiste route, maar ik vraag het kabinet om het met grote zorgvuldigheid te
doen. Hoe het daar landt, zal wel van die brief afhangen. Men houdt er
eigenlijk niet van dat dingen wettelijk niet zijn afgerond. Maar goed,
zorgvuldigheid is voor de Eerste Kamer zelf ook van belang. Als er
voldoende informatie in staat, moet het goed gaan, lijkt mij.
Al mijn vragen zijn beantwoord, dus mij rest niet meer dan de bewindslieden te danken en uit te zien naar de discussies over het pensioenstelsel
in zijn geheel. Dat worden nog heel mooie discussies.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Voorzitter. Ook ik dank de bewindslieden. Ik herinner mij nog het gevoel waarmee wij vorig jaar op 24 juni
midden in de nacht de zaal verlieten. Dat was echt een rotgevoel. Iedereen
besefte dat er een wetsvoorstel lag waar veel tijd in zat van de Kamer,
maar waarvan iedereen wist dat dit het gewoon niet zou worden. Wat een
verschil met het gevoel dat wij nu hebben. Ik denk dat wij nu eindelijk
duidelijkheid kunnen bieden aan de sector en aan de deelnemers wat nu
het Witteveenkader gaat worden. Op die duidelijkheid heeft men heel lang
zitten wachten, dus het is goed dat die duidelijkheid er nu echt is
gekomen.
Op een aantal punten is er nog wat onduidelijkheid. Ik sluit mij aan bij de
woorden van de heer Dijkgraaf. Het is niet vanuit het gevoel dat wij het
moeilijker maken dan het is, maar de Eerste Kamer moeten wij wel netjes
meenemen in het proces, ook omdat er al het nodige is gezegd over dit
wetsvoorstel. Ik vertrouw erop dat de bewindslieden dit in hun oren
knopen.
Ik zou nog één ding willen zeggen. Het spijt mij een beetje om te
constateren dat de Staatssecretaris van Financiën denkt dat mensen die
meer dan € 100.000 verdienen, niet van kamperen houden. Dat lijkt mij
een wat voorbarige stelling en ik zou hem willen vragen of hij op dat punt
in het vervolg wat zorgvuldiger wil formuleren.
De heer Ulenbelt (SP): De heer Klaver heeft vanochtend een vraag
gesteld aan de regering over de strafbaarstelling van illegaliteit in relatie
tot dit onderwerp. Er is van die kant geen antwoord op gekomen.
Misschien kan de ChristenUnie ons dat geven.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): U hebt mijn fractievoorzitter vorige
week goed gehoord. Hij heeft gezegd: op het moment dat er allerlei
stukken liggen en de behandeling door het kabinet wordt doorgezet, gaan
wij eens goed nadenken. Ik constateer dat ik van het weekend niets anders
heb gezien dan wat er al bekend was rondom dit wetsvoorstel. Wij kunnen
het gewoon beoordelen zoals het er ligt.
De heer Ulenbelt (SP): Dit betekent dus dat, als het kabinet dat
wetsvoorstel als allerlaatste wetsvoorstel in zijn periode indient, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

58

ChristenUnie tot die tijd gewoon meewerkt aan alle plannen van dit
kabinet, en dat de woorden van uw fractiewoorden gewoon loos zijn.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie): Ik denk dat het kabinet mijn
fractievoorzitter goed heeft verstaan.
De heer Omtzigt (CDA): Ik dank de bewindspersonen voor de beantwoording. De CDA-fractie kan zich niet vinden in dit wetsvoorstel, omdat
dit het Witteveenkader te zeer beperkt. Verder heeft mijn fractie vragen
over de aftopping. Zij vindt die onverstandig, omdat die straks gaat
indalen. Die € 100.000 wordt ooit weer verlaagd en daar krijgen we wel
degelijk een zeer ingewikkeld fiscaal stelsel van. Ik denk dat de regering
onderschat wat het betekent als je een bruto- en een netto-inkomen naast
elkaar hanteert. Niet alleen worden alle pensioenoverzichten onbegrijpelijk en niet bij elkaar optelbaar, maar ook zal de Belastingdienst grote
moeite hebben om uit te vissen wanneer zij wel en wanneer zij niet mag
belasten. Wij zien dat nu al. Ook inkomensafhankelijke regelingen zullen in
de uitvoering een heel stuk ingewikkelder worden.
Mijn fractie vindt het goed dat de Staatssecretaris naar de tweede pijler
kijkt en dat het ook in de tweede pijler kan. Ik heb best begrip voor het feit
dat dit niet morgen al het geval is, maar wetgevingstechnisch had ik het
wel fraai gevonden. Daarom geef ik de Staatssecretaris twee dingen in
overweging. Allereerst vraag ik hem om in overleg met de Eerste Kamer
na te gaan of de nettoregeling uit dit wetsvoorstel kan worden geknipt en
alsnog in een later wetsvoorstel kan worden verwerkt. Dat is dan het
gedeelte van de wetgeving waarop het slaat, terwijl de bezuinigingsdoelstelling in de beperking van het Witteveenkader en de btw-vrijstelling
schuilt. Over die vrijstelling heb ik nog een vraag. Hoe dan ook, die zou je
nu in het wetsvoorstel in stemming brengen. Mijn tweede verzoek is om
goed met de sociale partners te overleggen over de uitvoerbaarheid van
de tweedepijlerregeling. Als hier straks een voorstel ligt dat zodanig
onuitvoerbaar is dat niemand het kan uitvoeren, terwijl wij de wet formeel
al hebben goedgekeurd, is er niet voldaan aan de wens van een groot deel
van de Kamer dat de wet uitvoerbaar is. Voor die uitvoerbaarheid kan
volgens mij het best worden gezorgd door tijdig met sociale partners,
uitvoerders, verzekeraars en pensioenfondsen te overleggen over hoe een
en ander werkbaar kan zijn.
Een paar vragen zijn blijven liggen, maar die kunnen ook schriftelijk
worden beantwoord. Dat zeg ik er maar meteen bij. Een vraag betrof de
uitvoering door die Europese pensioenfondsen die bijvoorbeeld geen
IORP zijn, dus artikel 5.16 versus de Pensioenwet. Verder vroegen wij net
als de heer Van Weyenberg om een precieze definitie van de uitgewerkte
rechtsverhoudingen. Daarbij gaat het om die groep mensen die bijvoorbeeld volledig arbeidsongeschikt is en in wier pensioen gesneden zou
worden, maar die formeel geen relatie met een werkgever meer heeft.
Voor hen ligt het gereserveerd bij de verzekeraar. Wat gebeurt daarmee?
Ik ben blij dat de Staatssecretaris heeft toegezegd om opnieuw naar de
afkoopbaarheid te kijken. Dat was de helft van het probleem. De andere
helft school in artikel 60 van de Pensioenwet. Ik kan mij voorstellen dat
een oplossing daarvoor niet binnen twee dagen te verzinnen is. Wil de
Staatssecretaris het probleem dat je het fiscaal bovenmatige pensioen in
de tweede pijler niet op elk moment kunt afkopen, ook meenemen in de
brief? Dat andere ging over de derde pijler. Zeker nu we een oplossing via
de tweede pijler krijgen, zal dat veel belangrijker zijn. Ik ben ook zeer
benieuwd naar de vragen over de knip in het partnerpensioen die ik daar
vond.
Het doet mij wel pijn om te zien dat met elke wetgeving over de Pensioenwet die hier komt, de wetgeving op pensioenen ingewikkelder wordt.
Dit hebben wij ook gehad bij de bestuursmodellen. We kwamen met vijf
bestuursmodellen. Daaraan waren wij medeschuldig. Nu voeren we een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

59

nettopensioen naast een brutopensioen in. Het is eenvoudiger dan het
voorstel van vorig jaar, maar het is een stuk ingewikkelder dan wat wij nu
hebben, zeker als de grens omlaag gaat. De andere vraag die nog niet is
beantwoord gaat over de indexatie. Ik neem aan dat die goed geregeld
wordt. Maar goed, dit doet de CDA-fractie pijn. Straks hebben we namelijk
een pensioenstelsel waarvoor je specialist moet zijn wil je het begrijpen.
Dat kan niet de bedoeling zijn. Mijn fractie roept de regering, maar ook de
sociale partners die over de toekomst van het stelsel praten, op tot het
zorgen voor uitlegbaarheid, niet voor de specialist, maar voor de
deelnemer die gewoon zijn pensioen wil opbouwen en geen zin heeft om
vijf uur lang naar een Kamerdebat te kijken. Die mensen zijn er namelijk
ook in dit land. Zij moeten ook kunnen begrijpen wat er met dit stelsel
gebeurt.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik dank beide bewindspersonen voor hun
beantwoording. Ik vond dit een prettig debat. Het was fijn om eindelijk
weer eens zo over de pensioenen te kunnen spreken met elkaar. Ik kijk de
toekomstdiscussie die we nog gaan voeren dan ook met vertrouwen
tegemoet. Ik denk dat die nodig is, want volgens mij zijn we bij deze
wijziging van de pensioenen wel echt tegen de grenzen van het stelsel aan
gelopen. Omwille van de rust, niet alleen in de sector, maar ook voor de
mensen die nu een pensioen genieten of straks een pensioen gaan
genieten, doet de Kamer er in mijn ogen goed aan om over de toekomst
te spreken en niet over hoe een en ander twintig jaar geleden was
georganiseerd. Hoe gaan de pensioenen er de komende twintig, dertig,
veertig jaar eruitzien?
Hoe gaan we langzaam de veranderingen stapsgewijs invoeren en ervoor
zorgen dat niet de wal het schip moet keren, zoals eerder het geval was?
Ik heb nog een aantal vragen, te beginnen bij de strafbaarstelling van
illegaliteit. Ik had hierover een vraag gesteld aan het kabinet. De
ChristenUnie heeft zich heel helder over dit onderwerp uitgesproken. Uit
het feit dat we dit wetsvoorstel vandaag behandelen, maak ik op dat het
kabinet het voorstel over de strafbaarstelling illegaliteit niet naar de
Kamer zal sturen.
Over de nettolijfrente sluit ik me aan bij collega Omtzigt, die vroeg
waarom we het onderwerp niet uit het voorstel halen en het later apart
behandelen. Ik denk dat dit een belangrijke stap zou zijn naar meer
overzichtelijkheid van de wetgeving.
De heer Klein (50PLUS): Voorzitter. Hoe je het wendt of keert, de
meningen verschillen als het gaat over de kwalificatie van een goed
pensioen en een goede pensioenopbouw. Je kunt erover twisten of
1,875% opbouw voldoende oplevert, of dat 2% nodig is. We hebben heel
duidelijk gehoord dat 2% meer ruimte geeft. De FNV heeft ook aangegeven dat dit beter is. De Staatssecretaris geeft aan dat 1,875% in de
huidige situatie een goed percentage zou zijn. Uiteindelijk komt het erop
neer dat het percentage is ingegeven door de financiële doelstelling.
Daarom dien ik de volgende motie in.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de regering met het wetsvoorstel Wet verlaging
maximumopbouw- en premiepercentages (novelle Witteveenkader) de
overheidsfinanciën weer op orde wenst te brengen;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

60

constaterende dat burgers, met name jongeren, door de verlaging van de
opbouwpercentages naar 1,875 beduidend minder pensioen kunnen gaan
opbouwen;
overwegende dat minimaal 2% nodig is om een deugdelijk pensioen te
kunnen opbouwen;
verzoekt de regering, de ruimte binnen de overheidsfinanciën iedere vijf
jaar te evalueren en indien de overheidsfinanciën er weer voldoende goed
voor staan, de opbouwpercentages weer naar 2 te verhogen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid Klein. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 14 (33 847).
De heer Klein (50PLUS): Tot slot staat in de memorie van toelichting op
pagina 4 een heel onzinnelijke passage over de indexatie en de mogelijkheden voor het aanscherpen ervan. Ik heb geen reactie gekregen op mijn
opmerkingen hierover. Daarom dien ik de volgende motie in.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de regering als waarborg voor een verlaging van de
pensioenpremies de bevoegdheden van pensioenfondsen om pensioenrechten en -aanspraken te indexeren, wil aanscherpen;
overwegende dat dit onterecht is in tijden dat pensioenindexaties al vele
jaren achterwege zijn gebleven en gepensioneerden met kortingen op de
pensioenen zijn geconfronteerd;
verzoekt de regering, de bevoegdheden tot indexatie niet verder aan te
scherpen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid Klein. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 15 (33 847).
De heer Van Weyenberg (D66): Nu breekt mijn klomp. Eerst heeft de heer
Klein een ongelooflijk grote mond over de mogelijke gevolgen voor de
pensioenen van jongeren. Uit de cijfers blijkt dat het allemaal reuze
meevalt, maar goed, hij mag zijn eigen mening hebben. Maar nu dient hij
deze motie in. Het kabinet wil ervoor zorgen dat je alleen mag indexeren
als je dat ook voor toekomstige jongeren kunt doen. Deze maatregel is
bedoeld om de jongeren te helpen. Dat vindt de heer Klein dus zo
schandalig dat hij een motie indient om dit te stoppen. Daarmee is hij zelf
de grootste graaier in de pensioenpotten van jongeren geworden die ik
ooit heb gezien. Wat is dit voor gekke motie?
De heer Klein (50PLUS): Het is verstandig om de motie even goed door te
lezen en goed te kijken naar de memorie van toelichting. Het is namelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

61

niet de bedoeling om iets met de huidige pensioenopbouw te doen. Het
gaat juist om de huidige contracten die op een gegeven moment leiden
tot een pensioen. Voor die pensioenen zou geen verdere aanscherping en
geen indexatie moeten plaatsvinden vanwege de dekkingsgraad, maar om
andere redenen, zoals hier aangegeven staat. Deze maatregel zou moeten
voorkomen dat de pensioenfondsen de huidige generatie in vergelijkbare
mate van toekomstige indexaties laat profiteren. Dat is nu net het punt:
daarover moet je met elkaar de discussie aangaan en dat moeten we niet
op voorhand doen, want dan wordt de indexatie op oneigenlijke manier
achterwege gelaten, en dat is volgens mij niet verstandig.
De heer Van Weyenberg (D66): Dat is helemaal niet wat het kabinet
beoogt. Wat wordt beoogd is ervoor te zorgen dat we niet nu al gaan
indexeren op een manier dat jongeren straks geen geld meer in de pot
hebben. Dat is wat de maatregel van het kabinet en de premiewaarborg
beogen.
Hij is daar blijkbaar geen voorstander van. Dan zegt hij eigenlijk: geef dat
toekomstige pensioen van de jongeren nu maar uit. Dat lijkt mij hoogst
onverstandig. Misschien wil de heer Klein nog eens goed zijn eigen motie
doorlezen en kijken naar het indexatie-instrument. Ik hoop dat hij dan tot
de conclusie komt dat hij zijn motie beter kan intrekken.
De heer Klein (50PLUS): Ik wacht de reactie van het kabinet graag af. Ik
kijk naar hoe het er nu staat. Als een en ander leidt tot extra indexatiekortingen boven de gebruikelijke indexatie, moeten wij dat niet doen. Mocht
in de discussie blijken dat ik dit veel te kort door de bocht heb gelezen,
dan moeten wij daar natuurlijk de discussie over aangaan. Ik laat mij altijd
graag overtuigen; zo constructief en wijs is een 50PLUS’er.
De voorzitter: Dan gaan wij nu over tot de inbreng van de regering in
tweede termijn. Ik geef eerst het woord aan Staatssecretaris Wiebes.
Staatssecretaris Wiebes: Voorzitter. Als rugzaktentkampeerder kon ik een
klein grapje over caravans niet nalaten, maar men heeft mij nimmer een
negatieve opmerking horen maken over kamperen in het algemeen,
behalve misschien over kamperen in de wildernis als het heel lang regent.
De heer Omtzigt roept mij op te overwegen om alsnog iets uit het voorstel
te knippen. Hij heeft zich op dit punt hetzelfde uitgedrukt als de heer
Klaver. Ik zal mij permanent bezinnen op de snelste route naar het door
hen gewenste eindproduct. Dit is misschien een wat algemener antwoord
dan men gewild had, maar dat is wel de toezegging die ik doe. Het eruit
knippen van iets wat voor vijf andere fracties heel belangrijk is, zal
waarschijnlijk niet tot snelheid, maar eerder tot vertraging leiden.
De heer Klaver (GroenLinks): Ter correctie merk ik op dat wij niet zozeer
vragen om snelheid, maar meer om zorgvuldigheid. Ik heb de indruk dat
de Staatssecretaris de brief snel wil sturen, maar het gaat ons om de
zorgvuldigheid en de samenhang. Om die reden stellen wij voor om te
knippen.
Staatssecretaris Wiebes: De zorgvuldigheid tijdens het opstellen van het
voorliggende wetsvoorstel is niet in het geding. Het wetsvoorstel is op
zorgvuldige wijze tot stand gekomen. Men heeft een additionele wens en
die proberen wij zorgvuldig in het wetsvoorstel te verwerken. Daarvoor
hebben wij even tijd nodig.
Voor het overige heeft de heer Omtzigt een betoog gehouden dat mij zeer
aanspreekt. In feite moet alles voor iedereen duidelijk zijn. Dat geldt altijd
voor het belastingstelsel en voor de wetten die wij opstellen. Wij willen
altijd dat de Nederlanders het gewoon begrijpen. De woorden van de heer
Omtzigt zijn mij dus uit het hart gegrepen. Ik denk echter dat Nederlanders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

62

goed kunnen begrijpen dat een fiscale faciliteit voor de oude dag een
grens kent. Dat is wat wij nu regelen. Dat lijkt mij op zich goed te
begrijpen.
Ik heb grote waardering voor de kennis en het gevoel van de heer
Omtzigt. Soms echter lijken zijn vragen bijna tot een overhoring van de
Staatssecretaris te leiden. Dat bedoelt de heer Omtzigt natuurlijk niet,
maar dat is waar zijn vragen soms toe leiden. Daarom stel ik voor om er
een schriftelijke overhoring van te maken. Ik wil het liefst nog vandaag,
maar anders morgenochtend, de drie resterende vragen van de heer
Omtzigt beantwoorden. Het zal de kwaliteit van de beantwoording nog
verhogen als hij nog meer precisie in zijn vragen legt. Dat kan wat mij
betreft na deze vergadering gebeuren.
De voorzitter: De laatste toevoeging onderstreep ik graag.
De heer Omtzigt (CDA): Dat is precies wat ik heb voorgesteld. Ik snap dat
enkele vragen zeer technisch zijn. Ik ga ervan uit dat in het antwoord ook
het arrest van het Europees Hof, dat ik ondertussen aan de staf van de
Staatssecretaris heb gestuurd, wordt betrokken, evenals de mening van
de a-g en de mogelijke gevolgen voor onder meer de btw. Ik zal ervoor
zorgen dat er later vandaag een mailtje in de richting van de Staatssecretaris gaat.
Staatssecretaris Wiebes: Ik dank de heer Omtzigt. Dat is een goede ruil.
Op een goed gedocumenteerde vraag volgt een prompt antwoord. Ik zeg
toe dat de aanvullende brief binnen een aantal uren zal volgen.
Er ligt nog een vraag van de heer Klaver over de strafbaarstelling van
illegaliteit. Voor het antwoord op die vraag verwijs ik hem door naar
collega Teeven, die daar ongetwijfeld op kan ingaan. Dit punt zit in zijn
portefeuille en niet in de mijne. In elk geval wordt de nettolijfrente
binnenkort niet strafbaar gesteld.
De voorzitter: Er is een vraag van de heer Klaver.
Staatssecretaris Wiebes: Sorry, ik heb nog een motie liggen.
De voorzitter. De heer Klaver is nog bezig. U hebt het woord nog niet.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik ben benieuwd wat mijn collega’s van de
ChristenUnie van dat compromis vinden. De vraag die ik stelde, was heel
serieus. Ik neem aan dat het kabinet met één mond spreekt. Ik heb deze
vraag ook al in mijn eerste termijn gesteld. Er is voldoende tijd geweest
om even bij de collega’s te informeren. Ik vind het wel degelijk een
relevante vraag, omdat één fractie, die in ieder geval in de StatenGeneraal nodig is voor een meerderheid op dit punt, heeft aangegeven
dat de meerderheid voor wetsvoorstellen in gevaar komt, indien de
strafbaarstelling van illegaliteit toch op tafel komt. Dat lijkt mij ook
relevant voor de behandeling van dit wetsvoorstel. Daarom snap ik niet
waarom deze Staatssecretaris moet verwijzen naar een andere collega. Dit
had gewoon opgezocht kunnen worden.
Staatssecretaris Wiebes: Het kabinet spreekt inderdaad met één mond,
maar in dit dossier spreekt het niet met deze mond, maar met een andere.
En daar moet u het aan vragen.
Ik heb nog een kleine reactie...
De heer Klein (50PLUS): Voorzitter.
De voorzitter: Ik dacht: laten we de Staatssecretaris zijn beantwoording
helemaal laten afmaken, dan kunt u daarna, als er toch nog iets is blijven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

63

liggen, nog een slotvraag stellen. Of ging uw vraag over de strafbaarstelling van illegaliteit?
De heer Klein (50PLUS): Nee, over de brief die is toegezegd aan de heer
Omtzigt. De Staatssecretaris wilde zijn tweede termijn afronden met een
motie, maar zou daarvoor nog even ingaan op de Europeesrechtelijke
situatie van de btw van professor Wolf. Misschien kan hij dat meenemen
in dezelfde brief?
Staatssecretaris Wiebes: Dat is een goede toevoeging. Dat klopt. Dank.
De motie die de heer Klein heeft ingediend, roept op om het opbouwpercentage weer te verhogen. Andere leden van dit gezelschap hebben er
juist op gewezen dat dit percentage met het verder omhooggaan van de
levensverwachting weer naar beneden zou kunnen. Dit lijkt mij dus niet
een heel logische motie. Het moet in elk geval niet op de voorgestelde
manier verankerd worden. Ik ontraad de motie.
De voorzitter: Dan gaan wij verder met de beantwoording van Staatssecretaris Klijnsma.
Staatssecretaris Klijnsma: Voorzitter. Dank voor de tweede termijn van de
kant van de Kamer. Ik loop even de verschillende woordvoerders langs en
kom dan bij de heer Ulenbelt, die een amendement heeft ingediend. Het
lijkt mij wijs om het amendement even van een reactie te voorzien. Het
amendement strekt ertoe dat de voorgestelde faciliteit van de nettolijfrente komt te vervallen, ten faveure van het overeind houden van de
mobiliteitsbonus ook voor hen die jonger zijn dan 56 jaar. Ik wil dit
amendement ontraden. Het kabinet – dat zal de Kamer niet bevreemden –
staat de faciliteit van de nettolijfrente immers voor en wil de mobiliteitsbonus richten op de groep ouderen die deze ondersteuning het hardst
nodig hebben, namelijk de ouderen met de grootste afstand tot de
arbeidsmarkt. Dat zijn de ouderen vanaf 56 jaar.
De voorzitter: Ik zie lichte verbijstering op het gezicht van de heer
Ulenbelt, dus voordat we verdergaan, lijkt het mij verstandig dat hij die
even toelicht.
De heer Ulenbelt (SP): Ik krijg nu een amendement in de schoenen
geschoven dat ik niet heb ingediend, voorzitter.
Staatssecretaris Klijnsma: Neem me niet kwalijk! Amendement van het
lid Ulenbelt.
De heer Ulenbelt (SP): Jawel, maar dan moet de Staatssecretaris het wel
lezen, want het gaat helemaal niet over de mobiliteitsbonus. Het gaat om
de btw-vrijstelling.
Staatssecretaris Klijnsma: Oh! Wacht even, dat is een andere!
De heer Ulenbelt (SP): Voorzitter. Als de Staatssecretaris niet kan lezen,
dan doet mij dat ernstig twijfelen aan de toekomst van ons pensioenstelsel.
Staatssecretaris Klijnsma: De koepelvrijstelling van de btw is inderdaad
iets dat bij Staatssecretaris Wiebes thuishoort. De achterkant had ik nog
niet gezien. Dan moet de heer Ulenbelt even netjes zeggen dat ik de
achterkant niet heb gezien, want ik was in de veronderstelling dat het een
amendement betrof om de mobiliteitsbonus overeind te houden.
Voorzitter. Dan hoef ik daar niet verder op in te gaan en kan ik gelijk door
naar de motie van de heer Klein over de indexatie. Die motie heb ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

64

opgeschreven, want ik heb haar nog niet op papier voorliggen. De motie
hoort bij de behandeling van het ftk, want daarbij zal de indexatie aan de
orde zijn. Ik moet die motie hier dan ook ontraden.
De voorzitter: Ik geef nog even het woord aan Staatssecretaris Wiebes.
Staatssecretaris Wiebes: Sorry, ik heb inderdaad een amendement van de
heer Ulenbelt verzwegen, maar niet expres. Excuses aan de heer Ulenbelt.
Hij zegt: laat die nettolijfrente maar zitten en die btw-koepelvrijstelling
schaffen we ook niet af. Ik ben op beide punten voldoende ingegaan. Bij
het ene is het een uitdrukkelijke keuze om precies het omgekeerde te doen
en bij het andere is er in het geheel geen keuze. Daarom ontraad ik dit
amendement.
De heer Van Weyenberg (D66): Tenzij ik mij vergis, heb ik in eerste
termijn en ook in tweede termijn geen antwoord gekregen op mijn vraag
over het monitoren van die knip wat betreft pensioenen. Zou dat kunnen
worden toegevoegd aan de brief?
Hetzelfde geldt voor de AOW-leeftijd en de pensioenrechtleeftijd en het
feit dat er een aantal jaren een gat tussen zit. Komt dat allebei in de brief?
Dan ben ik tevreden. Ik zie de Staatssecretaris knikken, dus dank daarvoor.
Mevrouw Lodders (VVD): Misschien heb ik het gemist, maar ik had nog
een vraag gesteld aan de Staatssecretaris van SZW over de verzekerende
regelingen, de uitvoerbaarheid en met name de communicatie na
1 januari.
Staatssecretaris Klijnsma: Voorzitter. Het ging inderdaad over de
communicatie door verzekeraars over de aanpassing van de pensioenovereenkomsten. De wettelijke termijn is krap, maar de ACM zal per geval
bekijken of er iets meer tijd kan worden gegeven. Dat is afhankelijk van de
inspanning die de verzekeraar pleegt. Zo ging het ook bij Witteveen 2014,
dus dat behoort tot de mogelijkheden.
De heer Ulenbelt (SP): Er werd eerder gezegd dat er nog amendementen
onderweg zijn. Hoe denkt de voorzitter daarmee om te gaan? Krijgen wij
dan alsnog een plenaire afronding?
De voorzitter: Dat is niet aan de voorzitter. De amendementen kunnen
nog worden ingediend tot voor de stemmingen. Ik heb begrepen dat u er
deze week nog over wilt stemmen. Mochten partijen er andere opvattingen over hebben, dan is de koninklijke weg dat zij bij de regeling een
verzoek daartoe indienen. Iets anders kan ik er niet van maken. Dat is de
koninklijke weg.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik begrijp heel goed dat er deze week over
het voorstel moet worden gestemd. Het zou alleen fijn zijn als dat op
donderdag zou kunnen en dat het niet morgen al hoeft. Dan hebben wij
net iets meer tijd voor de amendementen en kan daarop gereageerd
worden. Het is prima om het deze week te doen, maar alstublieft niet
morgen.
De voorzitter: Ik kan het als voorzitter alleen aanmelden. U kunt bij de
regeling verzoeken om dat op donderdag te doen. Dan kan daarvan kennis
worden genomen. Ik kan het niet anders verzinnen.
De heer Omtzigt (CDA): Het is zelfs goed gebruik dat de stemmingen
over zaken die op maandag worden besproken, over het algemeen pas de
dinsdag daarop plaatsvinden. Ik hoop dat die bereidheid bestaat. Ik zou
het zelf prettig vinden om bijvoorbeeld woensdag aan het eind van de dag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

65

dit kort plenair af te ronden. Dan is de brief van de Staatssecretaris er. Als
er onbeantwoorde vragen zijn of als er nog korte discussies nodig zijn,
zou ik de collega’s oproepen om dat op dat moment nog even te doen.
De voorzitter: Ik concludeer dat wij het gewoon aanmelden voor de
stemmingen. Eenieder die specifieke wensen heeft, kan dat bij de regeling
aanvragen.
De heer Omtzigt (CDA): Ik stel gewoon voor dat wij het aanmelden voor
een korte plenaire afronding en dan voor stemmingen. Dat kan beide deze
week. Dat is ook het voorstel dat ik nu wil voorleggen in plaats van het nu
aan te melden voor de stemmingen.
De voorzitter: Het is niet gebruikelijk om in een commissievergadering
iets aan te melden voor een plenaire behandeling, als er niet een
algemeen gedragen voorstel voor ligt. Dat zie ik hier niet, dus ik meld het
aan voor stemming. Als u er iets anders mee wilt, kunt u daarvoor
morgen de koninklijke weg bewandelen via de plenaire zaal.
De heer Van Weyenberg (D66): Het verzoek van de heer Omtzigt om het
plenair af te ronden, moeten we dan maar plenair bespreken, maar voor
het verzoek van de heer Klaver proef ik wel brede steun. Ik proef brede
steun om niet morgen te stemmen. Het lijkt mij goed om dat even vast te
stellen.
De voorzitter: Prima. Dan gaan wij ervoor dat het in principe aangemeld
wordt. De leden hebben allemaal te kennen gegeven dat het op
donderdag zou moeten gebeuren, omdat zij de collega’s en eventueel de
bewindslieden ook de ruimte willen geven, mochten er nog amendementen nagezonden worden in de komende dagen. Nogmaals: ieder die
andere wensen heeft, kan een plenair debat aanvragen.
Ik dank alle leden voor hun inbreng. Ik vind dat zij allen constructief bezig
zijn geweest.
Sluiting 16.28 uur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 847, nr. 24

66