Stresstest 2016
derivatenportefeuille
bij corporaties

Stresstest 2016 derivatenportefeuille
corporaties

Datum

19 september 2016

Stresstest l2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

●

Colofon

Uitgegeven door

Inspectie Leefomgeving en Transport
ILT/ Autoriteit woningcorporaties
Graadt van Roggenweg 500 Utrecht
Postbus 16191, 2500 BD Den Haag
088 489 00 00
www.ilent.nl
@inspectieLenT | @ILenT_Aw

Pagina 5 van 39

Stresstest liquiditeitsrisico derivatenportefeuille bij 115 corporaties | 19 september 2016

Inhoud

●

Colofon

5

●

Samenvatting en conclusies

9

Inleiding

14

Samenstelling naar aantal en omvang derivatenportefeuilles van
115 corporaties

17

2

Leningen met embedded derivaten

20

3

Vergelijking derivatenportefeuilles maart 2016 en ultimo 2013

22

4

Ontwikkeling marktwaarde bij 1% en 2% rentedaling

25

5

Buffers die corporaties aanhouden om aan margin calls te
kunnen voldoen

27

Uitkomst stresstest liquiditeitsrisico uit hoofde van de
derivatenportefeuille van individuele corporaties

29

7

Ontwikkeling break clauses

30

8

Tijdigheid indiening van de gegevens en kwaliteit van de
aangeleverde informatie

34

Ontwikkeling van de totale portefeuille per ultimo 2016 van de
vijfendertig corporaties die ultimo 2014 geselecteerd waren
voor de stresstest derivaten

35

Toezicht door de Aw

36

Bijlage Tabellen

37

1

6

9

10

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

●

Samenvatting en conclusies
De Autoriteit woningcorporaties (Aw) heeft in 2016 een stresstest uitgevoerd onder
alle 350 woningcorporaties. Alle woningcorporaties met een derivatenportefeuille
kunnen voldoen aan de liquiditeitsverplichtingen die voortvloeien uit hun
derivatencontracten. Extra aandacht voor derivaten vanuit het toezicht door de Aw
en de corporaties blijft echter nodig omdat de risico’s die samenhangen met het
bezit van derivaten groot blijven. De uitslag van de stresstest bevestigt dat
corporaties hun risicobeheersing op dit vlak in het algemeen goed op orde hebben,
mede door regelgeving en actief toezicht. Het proces van aanleveren door de
corporaties van de benodigde gegevens verliep echter moeizaam. De Aw gaat
onderzoeken of dit samenhangt met de aanwezige kennis en kwaliteit bij de
corporaties.
Eerder werden stresstesten uitgevoerd door het voormalig Centraal Fonds
Volkshuisvesting (CFV). De laatste stresstest was met peildatum ultimo 2014 en
betrof een risicogerichte steekproef onder vijfendertig woningcorporaties. De laatste
integrale stresstest dateert van ultimo 2013. Deze cijfers worden hier gebruikt voor
de trendanalyse. De peildatum van dit onderzoek is 31 maart 2016 waarbij alle
woningcorporaties zijn benaderd.
Er zijn 115 corporaties die over losstaande derivatencontracten beschikken waarvan
47 derivatencontracten hebben met tussentijdse marktwaardeverrekening. Er zijn
167 corporaties die leningen hebben met embedded derivaten1.
De nominale waarden van leningen met embedded derivaten zijn in totaal € 14,2
miljard, waarvan € 11,5 miljard aan basisrenteleningen en € 2,7 miljard aan
extendible/overige leningen, een daling van € 0,9 miljard ten opzichte van ultimo
2013. Deze embedded derivaten leveren geen direct liquiditeitsrisico op.
De totale onderliggende waarde (notional) van de derivatenportefeuille (losstaande
contracten) bedraagt € 13,7 miljard, een afname ten opzichte van 2013 met € 2,3
miljard. De marktwaarde van deze derivatenportefeuille is op 31 maart 2016 € 6,1
miljard negatief. Een substantiële mutatie ten opzichte van ultimo 2013, toen was
de marktwaarde € 2,7 miljard negatief. Dit ondanks dat de omvang van
derivatenportefeuille is afgenomen met € 2,3 miljard. Uiteraard is de scherp
gedaalde rente hiervan de belangrijkste oorzaak.

1

Als een derivaat als contractuele voorwaarde is besloten in een basiscontract (bijvoorbeeld van een lening), dan wordt gesproken van een
embedded derivaat.

Pagina 9 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Bij de 115 corporaties met derivatencontracten is onderzocht of de buffers
toereikend zijn om aan de bijstorting te voldoen bij een rentedaling van zowel 1%punt als van 2%-punt2.
Alle corporaties hebben deze stresstest doorstaan. De aanvullende collatoral
verplichtingen (buffer) zijn € 2,3 miljard (in 2013 was dit nog € 1,9 miljard). De
buffer bestaat voor € 1,5 miljard aan kredietfaciliteiten en € 0,8 miljard
aangehouden banksaldi en deposito’s.
Op sectorniveau was minimaal € 1,1 miljard nodig om de stresstest te kunnen
doorstaan. De aanvullende buffers worden aangehouden om rentefluctuaties te
kunnen opvangen. Daarnaast worden de buffers alvast opgebouwd om een
verrekening van de marktwaarde op te kunnen vangen als banken een tussentijdse
marktwaardeverrekening eisen.
Alle corporaties doorstaan de stresstest
Uit de stresstest blijkt dat alle corporaties voldoen aan de 2%-buffereis. Deze
uitslag bevestigt dat de corporaties hun risicobeheersing op dit vlak in zijn
algemeenheid goed op orde hebben. Dat neemt niet weg dat de extra aandacht
vanuit het toezicht door de Aw onverminderd van kracht blijft. De risico’s die
samenhangen met het bezit van derivaten blijven groot. Vooral de corporaties die
derivatencontracten hebben met breakclausules zullen door de Aw nauwlettend
gevolg worden. Deze clausules maken het immers mogelijk dat de bank het contract
tussentijds kan beëindigden tegen afrekening van de marktwaarde3.
Hoewel het goed is om te kunnen constateren dat de corporaties de stresstest
hebben doorstaan, is het proces niet altijd soepel verlopen. Te veel corporaties
hadden moeite om tijdig en kwalitatief goed de gevraagde gegevens op te leveren.
Deze corporaties zullen hierop worden aangesproken binnen het reguliere toezicht
van de Aw.
Derivatenportefeuille en liquiditeitsrisico zijn afgenomen
De totale onderliggende waarde (notional) van de derivatenportefeuille bedroeg
€ 13,7 miljard. Deze portefeuille is ten opzichte van ultimo 2013 (laatste integrale
stresstest) afgenomen met € 2,3 miljard (-14,5%) notional waarde.
De portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening is qua omvang in
notional waarde het grootst, namelijk € 10,5 miljard. De afname in de portefeuille
mét tussentijdse marktwaardeverrekening (margin calls) is relatief iets groter dan in
de portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening.

2

Beide eisen zijn vastgelegd in de per 1 oktober 2012 van kracht geworden beleidsregels derivaten en opgenomen in het
op 1 juli 2015 van kracht geworden Besluit Toegelaten Instellingen Volkshuisvesting (BTIV).

3

De waarde die een rentederivaat krijgt als de marktrente voor de resterende looptijd afwijkt van de vaste rente van het derivaat.

Pagina 10 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Aard van de derivatenproducten uit de bestaande derivatenportefeuilles
De samenstelling van de derivatenportefeuille is iets veranderd ten opzichte van
ultimo 2013. De huidige sectorale derivatenportefeuille bestaat voor 12% uit
derivaten die naar aard (voor nieuwe transacties) niet meer geoorloofd zijn binnen
de beleidsregels derivaten. In 2013 was dat nog 14%. Een afname van € 2,3 miljard
naar € 1,6 miljard.
De contracten die hieraan ten grondslag liggen, hoeven op grond van de
beleidsregels derivaten overigens niet verplicht te worden afgestoten. Hieronder een
tabel met onderliggende waarden die inzicht geeft onder meer in de verdeling
tussen de portefeuilles met- en zonder marktwaardeverrekening.
Vergelijking omvang en aard derivatenportefeuille 2015 t.o.v. 2013
Overzichtportefeuille (in € 1.000,-)
Portefeuille met tussentijdse
Portefeuille zonder tussentijdse
marktwaarde2013
verrekening
verrekening
2016 marktwaarde2013
2016

Renteswaps payer
Caps
Derivaten niet meer passend binnen de wet

3.042.557
9.588
526.418

2.749.282
0
394.031

9.764.354
925.388
1.746.868

8.879.026
427.503
1.248.945

Totaal

3.578.563

3.143.313

12.436.610

10.555.474

Leningen met embedded derivaten
Bij de stresstest zijn de nominale waarden opgevraagd van leningen met embedded
derivaten4. Het betreft in totaal circa € 14,2 miljard, waarvan € 11,5 miljard aan
basisrenteleningen en ruim € 2,7 miljard aan extendible/overige leningen met
embedded derivaten. Deze portefeuille is met € 0,9 miljard gedaald, al is niet uit te
sluiten dat vermoedelijk in 2013 enkele corporaties deze leningen nog niet juist
hebben gerubriceerd. Door een aanscherping van Richtlijn 290 van de Richtlijnen
voor de Jaarverslaggeving, komen deze leningen eerder in aanmerking voor
verwerking in de balans en winst en verliesrekening. Dit is zichtbaar geworden met
ingang van de jaarrekeningen over verslagjaar 2014. Deze embedded derivaten
leveren geen direct liquiditeitsrisico op. In totaal hebben 167 corporaties opgave
gedaan van leningen met embedded derivaten.
Buffers op sectorniveau ruim toereikend
Corporaties met derivaten met tussentijdse marktwaardeverrekening in de
portefeuille, zullen bij een rentedaling van 1%-punt € 611 miljoen aan aanvullend
collateral moeten storten. Bij een 2%-punt rentedaling zal dit € 1,1 miljard zijn. Dat
zijn fors hogere bedragen dan ultimo 2013. Corporaties beschikten maart 2016
gezamenlijk over een buffer van € 2,3 miljard om margin calls en beëindiging van
contracten uit hoofde van breakclausules op te kunnen vangen. Bij de stresstest
ultimo 2013 hielden corporaties daarvoor nog een buffer aan van € 1,9 miljard.
4

Als een derivaat als contractuele voorwaarde is besloten in een basiscontract (bijvoorbeeld van een lening), dan wordt gesproken van een
embedded derivaat.

Pagina 11 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Op sectorniveau is de opgegeven buffer ruimschoots voldoende om de genoemde
€ 1,1 miljard aan collateral verplichtingen op te kunnen vangen bij 2%-punt
rentedaling.
De hogere buffer is te verklaren doordat corporaties rentefluctuaties ten opzichte
van de 2% buffereis willen opvangen om compliant te blijven aan de buffereis uit de
wet en om de verrekening van de marktwaarde bij verplichte beëindiging van een
contract. De hogere buffer van € 1,2 miljard heeft voor € 926 miljoen betrekking op
corporaties met breakclausules in de contracten. Het merendeel daarvan is bezig
met het aanleggen van een buffer om de verrekening van de marktwaarde op te
kunnen vangen als banken ontbinding op een breakdatum eisen.
De buffer bestaat voor € 1,5 miljard aan kredietfaciliteiten, zoals leningen met een
variabele hoofdsom waarvan een deel nog niet door de bank is afgestort. Ruim € 0,7
miljard betreft aangehouden banksaldi en deposito’s.
Contracten met break clauses en toezicht daarop
Corporaties hebben per portefeuille afzonderlijk (met- en zonder tussentijdse
marktwaardeverrekening), inzicht verschaft in de omvang van contracten met break
clausules. In de portefeuille met tussentijdse marktwaardeverrekening houdt een
corporatie in de buffer (deels in verband met threshold) al rekening met de
marktwaarde inclusief 2%-punt rentedaling. Op basis van de beleidsregels derivaten
moeten corporaties een verplichte buffer aanhouden voor de contracten met een
breakclausule in de portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening als de
breakdatum minder dan een jaar vooruit ligt. Er zijn 36 corporaties die hebben
opgegeven contracten te hebben met break clauses tot en met het jaar 2020. De
opgaven van deze corporaties geven een aanzienlijke toename (in notional
bedragen) te zien van contracten die mogelijk beëindigd kunnen worden als de bank
dat wil. In die jaren gaat het om contracten met een notional waarde van € 1,8
miljard. De marktwaarde van deze contracten is op de peildatum € 1,3 miljard
negatief. 34 van deze 36 corporaties hebben breakplannen bij de Aw ingeleverd
waaruit blijkt welke maatregelen zij nemen, of voornemens zijn te nemen, om de
risico’ s te mitigeren en een toereikende buffer aan te leggen. Dat laatste blijkt zoals
hiervoor al aangegeven uit de opgave van de buffers van deze corporaties. Twee
corporaties zijn nog bezig met het maken van een plan. Deze plannen worden door
de Aw beoordeeld en gemonitord. Corporaties tonen aan de risico’s te beseffen en
actief maatregelen te nemen, zoals onder andere de opbouw van buffers.
Desalniettemin is er sprake van een aanzienlijke inspanning.

Pagina 12 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Effect ontwikkeling swaprentes ten opzichte van de vorige stresstest
In onderstaande tabel zijn de rentestanden van de Intrest Rate Swaps weergegeven
voor de verschillende looptijden op de peildata dat er door CFV (en vanaf 2016 de
Aw) stresstesten derivaten zijn uitgevoerd.
Ontwikkeling swaprentes

Uit de tabel valt af te leiden dat de rente ten opzichte van het niveau eind 2011
aanzienlijk is gedaald. Het peilmoment 2013 gaf ten opzichte van 2012 een stijging
te zien, wat zich vertaalde in minder negatieve marktwaarden.
Onzorgvuldigheid bij tijdigheid en indiening van de gegevens
De tijdige indiening van de gegevens en de kwaliteit van de ingediende gegevens
krijgt nog steeds niet bij alle corporaties voldoende aandacht. In de meeste gevallen
dat er sprake was van een niet tijdige indiening of onvolledige en/of foute gegevens,
had dat te maken met onachtzaamheid en onzorgvuldigheid.
Corporaties zijn hier door de Aw op aangesproken en verzocht maatregelen te
nemen. Vanuit het reguliere toezicht wordt daar aandacht aan besteed.
Beleidsmaatregelen en toezicht
Als corporaties op enig moment een ontoereikende buffer hebben, zijn zij verplicht
om dit direct te melden aan de Aw. Op het moment van deze rapportage is er géén
melding van corporaties ontvangen dat zij niet voldoen aan de buffereis. Vanuit het
reguliere toezicht wordt er extra aandacht besteed aan de beheersing van de risico’s
van derivatenportefeuilles van corporaties waaronder de breakplannen. Zij worden
gemonitord en nader op kwaliteit beoordeeld. Aandacht wordt tevens besteed aan
tijdige en de juistheid van de indiening van gegevens.

Pagina 13 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Inleiding
Het gebruik van derivaten is niet zonder risico’s gebleken en is mede aanleiding
geweest voor de Parlementaire enquête Woningcorporaties. Derivaten kunnen een
prima instrument zijn om renterisico’s af te dekken, tegelijkertijd zijn het complexe
financiële producten waar niet lichtvaardig mee moet worden omgegaan. De kennis,
checks, balances en risicomanagement moeten op een hoog niveau zijn om
dergelijke complexe financiële producten goed te beheren. Het is niet voor niets dat
het afsluiten van bepaalde type derivaten inmiddels niet meer is toegestaan door de
wet. Daarnaast gaat het bij derivaten vrijwel altijd om aanzienlijke bedragen. Om
deze redenen besteedt de Aw in het toezichtprogramma extra aandacht aan de
bestaande derivatenportefeuilles van corporaties.
De Aw heeft op peildatum 31 maart 2016 een stresstest uitgevoerd bij corporaties
met een derivatenportefeuille om na te gaan of corporaties voldoende middelen
aanhouden om aan de met derivatencontracten verband houdende
liquiditeitsverplichtingen te kunnen voldoen. Voor de stresstest is artikel 8 van deze
beleidsregels betreffende het gebruik van derivaten (opgenomen in het per 1 juli
2015 van kracht geworden BTIV) relevant5, daarin is bepaald dat:


corporaties een liquiditeitsbuffer aanhouden om de uit de derivatenportefeuille
voortvloeiende liquiditeitsverplichtingen ten gevolge van een daling van de vaste
rente in de markt met 2%-punt te kunnen voldoen;



indien de liquiditeitsbuffer niet voldoet aan de eis, bedoeld in het eerste lid,
dient de toegelaten instelling:
o

dit direct te melden aan de Aw;

o

in overleg met de Aw een beleidslijn op te stellen gericht op het weer
kunnen voldoen aan deze eis.



indien en zolang de liquiditeitsbuffer, bedoeld in het eerste lid, te klein is om de
uit de derivatenportefeuille voortvloeiende liquiditeitsverplichtingen ten gevolge
van een daling van de vaste rente in de markt met 1%-punt te kunnen voldoen,
mag de betreffende toegelaten instelling geen payer swaps aantrekken.

Embedded derivaten in basisrente- en extendible leningen vallen ook onder de
beleidsregels. Omdat deze leningen niet onderhevig zijn aan tussentijdse
marktwaarde verrekeningen en er over deze producten vanuit dat oogpunt geen
direct liquiditeitsrisico wordt gelopen, zijn bij deze stresstest uitsluitend de nominale
waarden hiervan opgevraagd. Dit om inzicht te houden in de omvang van leningen
met embedded derivaten in de sector. Het onderzoek richt zich derhalve
voornamelijk op de liquiditeitsrisico’s van de losstaande derivatencontracten.
5

De bepalingen uit de beleidsregels zijn van kracht totdat voor een corporatie een door de Aw goedgekeurd financieel reglement van kracht is.
Daarna worden de in het BTIV vertaalde regels rond het gebruik en aanschaf van derivaten van kracht.

Pagina 14 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Bij de stresstest op peildatum 31 maart 2016 is ten opzichte van de eerder door CFV
uitgevoerde stresstesten gedetailleerder informatie opgevraagd over contracten met
break clauses. Dit omdat de komende jaren de volumes van deze contracten en
daarmee de risico’s en noodzaak tot risicobeheersingsmaatregelen toenemen.
Corporaties hebben deze contracten nu per portefeuille (met- en zonder tussentijdse
marktwaardeverrekening) moeten specificeren en zijn tevens de marktwaarden van
deze contracten opgevraagd evenals de marktwaarden bij 2% rentedaling. Dat geeft
inzicht in de (liquiditeits)consequenties als de contracten daadwerkelijk op de
breakdatum moeten worden ontbonden. Corporaties zijn tevens gevraagd om een
actuele versie van hun zogenoemde breakplannen aan te leveren. Deze
breakplannen geven inzicht in de maatregelen die men zich voorneemt en/of
verkent om de risico’s te mitigeren.
Corporaties moeten voor contracten met break clauses met een breakdatum
voortschrijdend een jaar vooruit vanaf de peildatum van de stresstest een buffer
aanhouden om de marktwaarde met de bank te kunnen afrekenen.
Corporaties moeten daarbij ook rekening houden ook met een daling van de rente
van 2%-punt. Corporaties hebben zoals hiervoor aangegeven een gespecificeerde
opgave gedaan voor de jaren 2016 tot en met 2020.
Uit hoofde van een adequaat risicomanagement moeten corporaties met
derivatencontracten de marktwaardeontwikkeling en de daaraan verbonden
(liquiditeits)risico’s periodiek monitoren. De frequentie daarvan hangt af van een
aantal factoren, zoals het hebben van contracten waar de marktwaarde tussentijds
van moet worden verrekend en het aanwezig zijn van contracten met break clauses.
Het compliant moeten zijn aan de regelgeving en het moeten aanhouden van een
buffer die toereikend is om een rentedaling van 2% op te kunnen vangen,
dwingt corporaties tot het actief monitoren van de risico’s uit de
derivatenportefeuille. Corporaties die de stresstest doorstaan, tonen daarmee aan
het liquiditeitsrisico uit hoofde van de derivatenportefeuille te beheersen. Als een
corporatie niet meer aan de buffervereiste uit de wet kan voldoen, moeten de
corporaties dat direct melden bij de Aw en aantonen afdoende maatregelen te gaan
nemen om op korte termijn weer te voldoen aan de buffereis uit de wet.
Tegelijkertijd is dat een signaal voor de Aw dat een corporatie zijn governance op
dat onderdeel mogelijk niet goed op orde heeft.
De uitkomst van de stresstest met peildatum 31 maart 2016 leert of corporaties hun
buffers toereikend houden bij gewijzigde marktomstandigheden casu quoin hoeverre
men voldoet aan de 2%-punt-norm in de beleidsregels derivaten.
Ten opzichte van de eerdere stresstesten van CFV zijn de swaprentes met looptijden
tussen de 10, 20, 30 en 50 jaar, met meer dan 1,5% aanzienlijk gedaald.

Pagina 15 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

De swaprentes op peildatum maart 2016 zijn voor de genoemde looptijden
(afgerond) respectievelijk 0,6%, 1,0%, 1,1% en 1,0%.
De analyse door de Aw in dit rapport is ontleend aan de opgaven van corporaties en
de uitkomsten hiervan hebben betrekking op deze gegevens. De ingediende
gegevens zijn door de bestuurders van de corporaties verstrekt. Daar waar er
zichtbaar sprake was van onjuiste gegevens zijn deze geverifieerd en in afstemming
met de corporatie zo nodig bijgesteld.
In dit rapport komen de volgende hoofdstukken aan de orde:


samenstelling naar aantal en omvang derivatenportefeuilles van 115
corporaties;



vergelijking derivatenportefeuilles ultimo 2015 en ultimo 2013;



vergelijking derivatenportefeuilles bij 35 corporaties ultimo 2015 en ultimo
2014;



ontwikkeling marktwaarde bij 1% en 2% rentedaling;



buffers die corporaties aanhouden om margin calls of verzoeken om zekerheden
te verstrekken;



uitkomst van de stresstest liquiditeitsrisico uit hoofde van de
derivatenportefeuille van individuele corporaties;



break clauses, omvang, risico’s en risicobeheersing;



tijdigheid en kwaliteit ingediende gegevens en toezicht op interne beheersing
door de Aw.

Pagina 16 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

1

Samenstelling naar aantal en omvang derivatenportefeuilles van 115
corporaties

Uit onderstaande tabel kan worden afgeleid hoeveel corporaties er
derivatenportefeuilles hebben en welke portefeuilles dat zijn. Ook kan worden
afgeleid wat de ontwikkeling is geweest van het aantal corporaties dat bij de
stresstest in 2013 opgaf over een derivatenportefeuille te beschikken.
Tabel 1 Onderzoekscorporaties stresstest ultimo 2016 in aantal
gerangschikt naar aard van de derivatenportefeuille
Tabel 1: Onderzoekscorporaties stresstest ultimo 2016 in aantal gerangschikt naar aard van de derivatenportefeuille

Samenstelling onderzoekscorporaties naar in bezit zijnde derivatenportefeuille

Aantal
corporaties

Corporaties met derivaten in stresstest ultimo 2013

147

Niet in huidige stresstest (door fusie of geen derivaten meer), wel in stresstest ultimo 2013

-36

Wel in huidige stresstest (corporatie zonder derivaten fuseert met corporatie met derivaten), niet in stresstest
ultimo 2013
Corporatie met onvolledige opgave in 2013

3
1

Corporaties met derivaten (uitsluitend losse contracten) in stresstest 31 maart 2016

115

Waarvan alleen derivaten in portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening

68

Waarvan alleen derivaten in portefeuille met tussentijdse marktwaardeverrekening

12

Waarvan derivaten zowel in portefeuille zonder- als met tussentijdse marktwaardeverrekening

35

Corporaties zonder derivatenportefeuille

235

Totaal aantal corporaties maart 2016

350

Er zijn 115 corporaties die over losstaande derivatencontracten beschikken waarvan
47 (12 + 35) derivatencontracten hebben in portefeuille met tussentijdse
marktwaardeverrekening. In tabel 2 is de totale portefeuille aan losstaande
derivatencontracten weergegeven.

Pagina 17 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Tabel 2: Overzicht totale derivatenportefeuille per 31 maart 2016
(x
€ 1.000,-)
Tabel
2: Overzicht totale derivatenportefeuille per 31 maart 2016 (X € 1.000, -)
Totaal van de onderliggende
w aarde (notional)

Totaal van de m arktw aarde

Caps

427.503

Floors

9.750

-154

Collar

36.175

-5.202

Renteswaps payer

11.628.308

-5.417.903

Renteswaps receiver

339.931

80.929

Forward Rate Agreements (FRA's)
Gekochte swaptions payer

3.196

0

0

99.220

582

Gekochte swaptions receiver

0

0

Verkochte swaptions payer

182.800

-152.822

Verkochte swaptions receiver

109.500

-53.980

Futures of andere op een beurs verhandelde derivaten

0

0

Gestructureerde derivaten - Constant Maturity Swaps

179.500

-17.927

Gestructureerde derivaten
derivaten -- Swaps
Swaps gelinked
gelinked aan
aan een
een index
Gestructureerde
gespecificeerde formule

448.900

-338.573

152.500

-138.993

Anders

84.700

-19.644

Totaal

13.698.787

-6.060.491

De notional waarde van de derivatenportefeuille met losstaande contracten is € 13,7
miljard en de marktwaarde daarvan is ruim € 6,0 miljard negatief. Zeven van de
115 corporaties met losstaande contracten bezit bijna 50% van de totale sectorale
omvang (notional waarde) van de derivatenportefeuille.
Als nader ingezoomd wordt op de samenstelling van de derivatenportefeuille in
relatie tot de producten die zijn toegestaan in wet, ziet die er uit zoals weergegeven
in de volgende grafiek.
Grafiek 1: Samenstelling derivatenportefeuille naar aard passend binnen de
wet

12%

3%
Caps
Renteswaps payer
Derivaten niet meer passend
binnen de wet

85%

Pagina 18 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Ten opzichte van de vorige stresstest is de omvang van de portefeuille naar rato van
de notional waarde per saldo afgenomen met ruim 14%. Uit de grafiek valt op te
maken hoe de verdeling is van de huidige derivatenportefeuille, naar aard van de
producten. In relatieve zin deed de grootste afname zich voor bij de Caps, Floors en
Collars vanwege de vaak korte looptijden. In absolute zin nam de portefeuille payer
swaps het meest af. Een en ander heeft ook effect op de relatieve samenstelling van
de derivatenportefeuille naar aard of deze al dan niet passen binnen de wet. De
verdeling ten opzichte van ultimo 2013 is iets gewijzigd. Van de producten is 12%
(in 2013 was dit 14%) naar aard niet passend binnen de wet6. Hoewel de payer
swaps van de bestaande portefeuilles naar aard zijn toegestaan, heeft een
belangrijk deel daarvan een langere looptijd dan de in de wet voorgeschreven
maximum termijn van tien jaar. De onderliggende (notional) waarde van de
derivaten van de bestaande portefeuilles, die nu naar aard niet meer zouden zijn
toegestaan, is € 1,6 miljard, dat betekent een afname van € 0,7 miljard ten opzichte
van 2013.

6

Corporaties zijn niet verplicht deze contracten in de bestaande portefeuille af te bouwen. Dat geldt vanzelfsprekend ook voor de payer swaps met
een langere looptijd dan tien jaar.

Pagina 19 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

2

Leningen met embedded derivaten

Er zijn 167 corporaties die leningen hebben met embedded derivaten zoals
basisrente- en extendible leningen. Een embedded derivaat is een component van
een samengesteld financieel instrument dat voldoet aan de definitie van een
derivaat en als contractuele voorwaarde is besloten in een basiscontract.
Voorbeelden van contracten met embedded derivaten in bezit van corporaties zijn
zogenoemde basisrenteleningen en extendible leningen. Door de aanscherping van
Richtlijn 290 van de Richtlijnen voor de Jaarverslaggeving komen de embedded
derivaten in deze leningen eerder in aanmerking voor verwerking in de balans en
winst en verliesrekening. Dit is zichtbaar geworden met ingang van de
jaarrekeningen over verslagjaar 2014. Corporaties moeten vanwege de
aanscherping van de richtlijn, contracten met embedded derivaten beoordelen en
afzonderlijk waarderen. Als er geen nauw verband bestaat tussen de economische
kenmerken en risico’s van het in het contract besloten derivaat en de economische
kenmerken en risico’s van het basiscontract (de lening), moet het derivaat tegen de
lagere reële waarde (dan de kostprijs) apart worden gewaardeerd.
Bij extendible leningen, waarbij de bank de keuze heeft op de
renteherzieningsdatum te kiezen voor een variabele of vooraf overeengekomen
vaste rente is er geen nauw verband tussen het derivaat en de lening en moet de
waarde van het derivaat apart worden gewaardeerd en verwerkt in de winst- en
verliesrekening vanaf Jaarrekening 2014.
Bij basisrentelening is er wel een nauw verband tussen de genoemde economische
kenmerken en risico’s. Met een embedded swap in een basisrentelening heeft de
bank de basisrente in de lening gehedged voor de looptijd van de lening en wordt
uitsluitend de kredietopslag op de in de contracten vastgelegde momenten herzien.
De keuze om dergelijke leningen op de renteherzieningsdatum te beëindigen, is
contractueel uitsluitend voorbehouden aan de corporatie. Dat betekent dat als er op
het moment van beëindiging sprake is van een negatieve marktwaarde, deze
waarde moet worden vergoed aan de bank en ook de nominale waarde van de
lening moet worden afgelost. Corporaties zullen deze bedragen op dat moment
moeten kunnen herfinancieren7.

7

Zij zullen dat zo nodig ook kunnen omdat het hun eigen keuze is. Omdat banken die keuze niet hebben, loopt een corporatie bij deze leningen
geen financierings-/liquiditeitsrisico.

Pagina 20 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Bij een extendible lening heeft de corporatie het recht aan de bank gegeven op een
in het leningcontract vastgelegd tijdstip de rente (vast of variabel) naar keuze van
de bank te herzien. Dit is vergelijkbaar met een verkochte receiver swaption. Beide
soorten leningen zijn er in diverse varianten. Met deze afspraak loopt de corporatie
het risico dat zij bij de herziening een hogere rente moet gaan betalen dan de
marktwaarde op het moment van renteherziening. In ruil voor deze afspraak in het
contract was de aanvangsrente gebruikelijk lager dan de marktrente van dat
moment.
167 corporaties beschikken volgens hun opgave voor € 14,2 miljard aan leningen
met embedded derivaten. Daarvan betreft het voor ruim € 11,5 miljard aan
basisrenteleningen en € 2,7 miljard aan extendible leningen en/ of overige leningen
met embedded derivaten. Ultimo 2013 hadden corporaties nog opgegeven € 15,1
miljard aan leningen met embedded derivaten te hebben en is deze portefeuille met
€ 0,9 miljard afgenomen. De afname van de extendible/overige leningen met
embedded derivaten is circa € 0,5 miljard.

Pagina 21 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

3

Vergelijking derivatenportefeuilles maart 2016 en ultimo 2013

Wanneer de portefeuilles ultimo 2013 en maart 2016 worden vergeleken, ontstaat
het in tabel 3 weergegeven beeld.
Tabel 3 Vergelijking derivatenportefeuille losstaande contracten ultimo
2013
en
maart 2016
(x € 1.000,-) losstaande contracten ultimo 2013 en maart 2016 (X € 1.000, -)
Tabel 3:
Vergelijking
derivatenportefeuille
Verschil Notional Verschil Marktw aarde
Caps, Floors en collars
Rentesw aps (payer en receiver)

-711.992

-4.232

-1.348.614

-2.944.242

Forw ard Rate Agreements (FRA's)
Gekochte sw aptions (payer en receiver)

-43.000

2.258

-5.780

-3.137

Verkochte sw aptions (payer en receiver)

-166.500

-130.039

Gestuctureerde derivaten

-18.000

-153.051

Anders

-65.300

-78.672

-2.359.186

-3.311.115

Totaal verschil 31 maart 2016 ten opzichte van 31 december 2013

De totale derivatenportefeuille bestaat qua volume voor voornamelijk uit gekochte
payer swaps die doorgaans tot doel hebben het renterisico af te dekken. Contracten
waar geen sprake is van een (volledige) hedgerelatie worden in de jaarrekening
gewaardeerd tegen de marktwaarde en het verschil met de vorige waardering in de
winst- en verliesrekening verwerkt.
De totale notional waarde van de derivatenportefeuille van alle corporaties samen is
ten opzichte van de stresstest van 31 december 2013 met € 2,3 miljard (14,4 %)
afgenomen, waarvan 8,6% komt door afname van de payer swaps. De omvang van
de Caps, Floors en Collars daalde ten opzichte van 2013 relatief gezien het sterkst
met 60,1%, door afloop van deze veelal kortdurende contracten.
Bij een ten opzichte van 2013 gelijk gebleven rente zou door de afname van de
portefeuille en de kortere restantlooptijd ook de marktwaarde van de
derivatenportefeuille minder negatief zijn geworden. Echter door de ten opzichte
van 2013 scherp gedaalde rente is de marktwaarde € 3,3 miljard negatiever
geworden, daar waar in 2013 ten opzichte van 2012 nog een verbetering van de
marktwaarde van in totaal bijna € 1,1 miljard te zien was.
De marktwaardedaling heeft voor € 2,9 miljard betrekking op payer swaps. Er is een
groot verschil in omvang (notional waarde) van derivaten tussen de portefeuille
zonder- en – met tussentijdse marktwaardeverrekening (zie bijlage tabellen). De
portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening heeft een omvang van
€ 10,5 miljard en de portefeuille met tussentijdse marktwaardeverrekening een
omvang van € 3,1 miljard. Deze laatste is in omvang daarom ruim drie keer kleiner.

Pagina 22 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Bij de portefeuille met tussentijdse marktwaardeverrekening is een afname van
12,2% te zien en bij de portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening
een afname van 15,1%. In enkele gevallen is er sprake geweest van verplaatsing
van contracten naar de portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening.
Dit na nadere bestudering van de contracten en overleg met de bank daarover.
Bij de vergelijking moet in ogenschouw worden genomen dat de portefeuilles qua
omvang gemeten naar onderliggende waarden (notionals) aanzienlijk verschillen.
De portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening is met een omvang van
€ 10,5 miljard (notional waarde) het grootst en levert vooralsnog (met uitzondering
van contracten met break clauses en termination events) geen direct
liquiditeitsrisico op.
Het liquiditeitsrisico in de portefeuille zonder marktwaardeverrekening beperkt zich
tot de contracten met break clauses en ad hoc omstandigheden die zich kunnen
voordoen (zoals de in de contracten opgenomen early termination events,
waaronder de genoemde toezichtbelemmerende bepalingen8) waarbij de bank het
recht heeft om een contract tegen verrekening van de marktwaarde te ontbinden. In
hoofdstuk 7 van deze rapportage wordt teruggekomen op de risico’s uit hoofde van
break clauses én de beheersing daarvan.
De meeste corporaties (68) hebben derivaten in de portefeuille zonder dat er sprake
is van een tussentijdse marktwaardeverrekening. In totaal zijn er 47 corporaties een
portefeuille met daarin contracten met tussentijdse marktwaardeverrekening9. De
totale marktwaarde van de portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening
uitgedrukt in een percentage van de onderliggende (notional) waarde is relatief
gezien iets negatiever dan die van de portefeuille met tussentijdse
marktwaardeverrekening (42,6% ten opzichte van 44,7%). De marktwaarde van de
producten die niet of slechts in beperkte mate dienstig zijn aan het afdekken van
het renterisico (verkochte/geschreven swaptions en gestructureerde producten), zijn
uitgedrukt in een percentage van de notional waarde aanzienlijk negatiever
(70,8%), wat duidt op een grotere rentegevoeligheid. Een gering percentage van
20,9% van deze producten bevindt zich in de portefeuille met tussentijdse
marktwaardeverrekening. De marktwaarde van deze producten in deze portefeuille
is minder negatief (30,5%) ten opzichte van de notional waarde van deze
producten.

8

Toezichtbelemmerende bepalingen zijn bepalingen in een derivatencontract die de bank het recht geeft om het contract(en) te ontbinden als door
of namens de minister een toezichtmaatregel jegens de corporatie neemt, zoals bijvoorbeeld het geven van een aanwijzing. Vanwege de impact
(afrekenen van de marktwaarde) van het ontbinden contracten kan dat belemmerend werken bij de uitvoering van een toezichtmaatregel.

9

Zie de ook onderverdeling in hoofdstuk 1.

Pagina 23 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Naarmate payer swaps een langere looptijd hebben, is het liquiditeitsrisico
(basispunt gevoeligheid) groter. Het verkorten van de looptijd van contracten
verkleint daarmee het liquiditeitsrisico en is door diverse corporaties toegepast.
De medewerking van de bank is daarbij wel vereist. Daarnaast zal de corporatie bij
haar afweging de prijs betrekken die de bank voor het aanpassen van de looptijd
berekent. Het ministerie staat het verkorten van de looptijd van contracten, ook al
is de looptijd daarna nog langer dan de maximale looptijd van tien jaar uit de
beleidsregels derivaten, toe. Deze uitzondering en de voorwaarden die daarbij
gelden, zijn vastgelegd in de Q&A-lijst bij de beleidsregels derivaten die op de
website van de Aw is gepubliceerd.

Pagina 24 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

4

Ontwikkeling marktwaarde bij 1% en 2% rentedaling

In onderstaande tabel 4 wordt het effect op de marktwaarde ultimo 2016 gegeven
bij een rentedaling van zowel 1%- als 2%-punt.
Tabel 4 Ontwikkeling marktwaarde bij 1% en 2% rentedaling (x € 1.000,-)

Uit de tabel kan worden opgemaakt dat de marktwaarde van de portefeuille met
tussentijdse marktwaardeverrekening bij een rentedaling van 1%-punt € 756
miljoen negatiever wordt. Bij de stresstest van ultimo 2013 was dat nog ruim € 543
miljoen. Hieruit blijkt dat rentegevoeligheid bij het huidige renteniveau groter is
geworden en niet volledig wordt gecompenseerd door onder andere de afname van
de contracten en verkorting van de looptijden. Bij een rentedaling van 2%-punt
wordt de marktwaarde € 1,7 miljard negatiever, bij de stresstest ultimo 2013 was
dat nog € 1,3 miljard negatiever.
Om te bepalen welke bedragen aan collateral10 corporaties theoretisch zouden
moeten storten bij deze renteniveaus, moet rekening gehouden worden met
thresholds11, al gestort collateral en overige afspraken met banken zoals het
maximeren van het te storten collateral in de vorm van een soort cap. Uit de opgave
van de corporaties samen (zie bijlage tabellen) valt op te maken dat er op
peildatum maart 2016 sprake is van een totaal aan threshold van € 833 miljoen en
is er op dat vlak ten opzichte van 2013 nauwelijks iets gewijzigd. Het bedrag aan
gestort collateral is maart 2016 echter door de sterk gedaalde rente en daardoor
gedaalde marktwaarde wel substantieel gewijzigd. Namelijk € 587 miljoen, waar dat
in 2013 nog maar € 145 miljoen betrof.
Uit de opgave van de corporaties blijkt dat er bij 1% rentedaling ten opzichte van de
marktwaarde ultimo maart 2016 € 610 miljoen (in 2013 € 321 miljoen) aan
collateral moet worden gestort. Dat is € 289 miljoen meer dan bij de stresstest
ultimo 2013.

10

Te storten onderpand als waarborg (afdekken debiteurenrisico).

11

Dit is de drempelwaarde voor de verrekening van de margin call. Het is een onderhandelingsresultaat en geeft weer hoeveel kredietrisico de
partijen bereid zijn te aanvaarden op elkaar, voordat men tot tussentijdse verrekening overgaat.

Pagina 25 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Geen enkele corporatie geeft op dat er andere zekerheden moeten worden
aangebracht dan cash collateralstortingen als gevolg van daling van de
marktwaarde. Alle derivatencontracten uit de portefeuille waar tussentijds de
marktwaarde wordt verrekend vergen cashstortingen bij rentedalingen. Corporaties
verwachten gezamenlijk bij 2%-punt rentedaling (op moment van de peildatum
maart 2016) theoretisch een bedrag van € 1,1 miljard extra aan collateral te
moeten storten.

Pagina 26 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

5

Buffers die corporaties aanhouden om aan margin calls te kunnen
voldoen

Om te kunnen vaststellen of corporaties voldoende middelen aanhouden om aan
margin calls en/of verzoeken tot het verstrekken van zekerheden te kunnen
voldoen, moeten corporaties hiervoor maatregelen treffen (buffers aanleggen).
De wet (artikel 8 lid 1 van de beleidsregels derivaten) schrijft voor dat Toegelaten
Instellingen de uit de derivatenportefeuille voortvloeiende liquiditeitsverplichtingen
ten gevolge van een daling van de vaste rente in de markt met 2%-punt moeten
kunnen opvangen.
Corporaties hebben opgave gedaan van middelen die daartoe aangehouden worden.
In onderstaande tabel is de door corporaties aangehouden buffer weergegeven.
Tabel 5 Middelen die corporaties aanhouden voor het opvangen van margin
calls

Uit de tabel valt af te leiden dat de corporaties met derivaten gezamenlijk ruim
€ 2,3 miljard aan faciliteiten achter de hand houden om onder andere aan de (in de
vorige paragraaf genoemde) € 1,1 miljard aan verplichtingen uit hoofde van margin
calls bij 2%-punt rentedaling te kunnen voldoen. Ultimo 2013 gaf men een buffer op
van bijna € 1,9 miljard. Ondanks de extra collateral stortingen hebben de
corporaties de buffer goed kunnen aanvullen. Een aantal corporaties maakt gebruik
van de mogelijkheden die het Eigen Middelenbeleid van WSW biedt voor de aanleg
van een buffer. Daarnaast wordt ook gebruik gemaakt van variabele
hoofdsomleningen die bij het aangaan van de lening slechts voor een beperkt deel is
afgestort en waar corporaties volstorting kunnen eisen als dat nodig is voor
collateral stortingen. Uit de tabel valt op te maken dat kredietfaciliteiten, waaronder
de variabele hoofdsomlening behoort, € 1,5 miljard van de buffer betreft en voor
het banksaldi en deposito’s € 738 miljoen betreft.

Pagina 27 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Uit de uitslag van de stresstest blijkt dat alle corporaties op de peildatum voldoende
buffer hebben. De meeste corporaties hebben een hogere buffer opgegeven dan
strikt genomen noodzakelijk om aan eventuele collateralverplichtingen bij 2%
rentedaling te kunnen voldoen. Dat is een verstandig beleid en houdt ook verband
met de aanleg van buffers voor contracten met een breakclause (zie hoofdstuk 7),
zoals ook die uit de portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening.
Volgens de opgaven van alle corporaties samen is op peildatum 31 maart 2016 en
rekening houden met een rentedaling van 2%-punt, een buffer nodig van € 1,1
miljard. Op sectorniveau is er sprake van een beschikbare buffer die € 1,2 miljard
hoger is, waarvan € 926 miljoen vooral betrekking heeft op corporaties met
contracten met een breakclausule.
Een hogere buffer om tussentijdse marktwaardeverrekeningen te kunnen opvangen
is ook nodig om renteschommelingen op te kunnen vangen om permanent aan de
wet (de buffereis uit artikel 8 van de beleidsregels derivaten) te kunnen voldoen.
Als een corporatie net toereikende buffer heeft en geen aanvullende maatregelen
meer in petto heeft, zal men bij een rentedaling op enig moment niet meer
compliant zijn aan de wet. De corporatie moet dit direct melden bij de Aw via de
meldingsapplicatie van CorpoData. Een corporatie moet dan binnen vier weken een
plan van aanpak opstellen om op korte termijn weer aan de buffereis uit de wet te
kunnen voldoen. Vanuit toezicht zal dan ook gekeken worden in hoeverre de
governance/interne beheersing op orde is.

Pagina 28 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

6

Uitkomst stresstest liquiditeitsrisico uit hoofde van de
derivatenportefeuille van individuele corporaties

Bij de opgave van de gegevens over de derivatenportefeuille hebben corporaties
direct na het invullen van de gegevens de uitslag van de stresstest te zien
gekregen.
Uit de op de peildatum 31 maart 2016 uitgevoerde stresstest komt naar voren dat
alle corporaties compliant zijn aan de wet (artikel 8 van de beleidsregels derivaten)
en over een buffer beschikken om margin calls bij een rentedaling van 2%-punt, op
te kunnen vangen.
Dat betekent dat alle corporaties voldoende maatregelen hebben genomen om de
buffervoorziening overeenkomstig artikel 8 van de beleidsregels op peil te houden,
ondanks de ten opzichte van ultimo 2013 sterk gedaalde rente.
De maatregelen die genoemde corporaties hebben kunnen nemen om te kunnen
voldoen aan de stresstest betroffen onder meer:


het gebruik maken van het Eigen Middelenbeleid van WSW en het aanvullen van
hun buffers al dan niet met variabele hoofdsomleningen;



het verkorten van de looptijd van derivatencontracten;



afspraken met een bank voor (tijdelijke) vrijstelling en/of afkoop van margin call
verplichtingen boven een bepaalde drempelwaarde;



het verkrijgen van een commerciële lening/kredietfaciliteit tegen zekerheid van
niet-DAEB bezit en/of niet bij WSW als zekerheid ingebrachte DAEB bezit.



het unwinden van contracten

Een ander middel om het liquiditeitsrisico te verkleinen is het laten doorzakken van
derivaten in een nieuwe lening. Het derivatencontract wordt daarbij ontbonden en
de (negatieve) marktwaarde ervan wordt verwerkt in het rentetarief van een
basisrentelening en daarmee uitgesmeerd over de looptijd van de lening. De af te
rekenen marktwaarde van het derivaat wordt dan in principe gefinancierd door de
hogere rente dan de marktrente in de nieuwe lening.
Basisrenteleningen bevatten een embedded derivaat en zijn eerst na wijziging van
de beleidsregels derivaten toegestaan in specifieke situaties, namelijk als ze worden
ingezet in het kader van een door de Aw goedgekeurd herstelplan gericht op het
weer kunnen voldoen aan artikel 8, eerste lid, van de beleidsregels derivaten of op
het afbouwen van derivaten met toezichtbelemmerende clausules conform artikel
10, eerste lid van dezelfde beleidsregels derivaten.

Pagina 29 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

7

Ontwikkeling break clauses

Bij de huidige stresstest met peildatum 31 maart 2016 is een gedetailleerdere
opvraag gedaan van contracten met een breakclause12 in de periode maart 2016 tot
en met 2020. Corporaties hebben voor de twee te onderscheiden portefeuilles, meten zonder tussentijdse marktwaardeverrekening zowel de notionalwaarden als de
marktwaarden moeten opgeven en eveneens rekeninghoudend met 2% rentedaling.
Ook uit de opgaven bij de vorige stresstesten bleek al dat vanaf 2018 het volume
(notional waarde) en daarmee ook het liquiditeitsrisico van de contracten met een
breakclause in de betreffende jaren ten opzichte 2016 en 2017, substantieel
toeneemt. De opgevraagde marktwaarden geeft nu een direct inzicht in het
liquiditeitsrisico op het renteniveau van de peildatum en eveneens als de rente
vanaf dat niveau nog eens met 2% zou dalen. De reden om een opgave te vragen
voor de afzonderlijke portefeuilles is gelegen in het feit dat voor contracten met een
breakclause die verder dan een jaar vooruit ligt in principe nog geen wettelijk
verplichte buffer hoeft te worden aangehouden. Voor contracten met een
breakclause in de portefeuille met tussentijdse marktwaardeverrekening moet dat
wel. Voor deze laatste contracten is dan al wel een buffer aangelegd, maar kan het
zijn dat die nog moet worden aangevuld vanwege het bedrag aan treshold13 waar de
buffer mogelijk nog geen rekening mee houdt voor de contracten met een break
langer dan een jaar vooruit.
Bij de opgave is geen onderscheid gemaakt tussen een mutual- en een mandatory
breakclause. Bij een mutual breakclause heeft de bank het recht om het contract op
te zeggen, maar laat dat afhangen van omstandigheden die de bank daarbij
afweegt. Bij een mandatory breakclause wordt op een vooraf afgesproken tijdstip
het contract ontbonden. Uit hoofde van risicobeheersing, moet een corporatie er te
allen tijde vanuit gaan dat een bank een contract op de betreffende breakdatum
ontbindt. Als een contract wordt ontbonden is dat tegen de op dat moment geldende
marktwaarde. Dit levert een liquiditeitsrisico op voor corporaties.

12

Een contractuele bepaling over de (eventuele) ontbinding van het contract op een vooraf bepaalde datum tegen afrekening van de marktwaarde
van het contract.

13

Bij een tussentijdse marktwaardeverrekening (storten collateral) wordt rekening gehouden met een eventuele threshold afspraak. Als de
marktwaarde zich boven de treshold afspraak beweegt, moet het verschil als collateral worden gestort. Bij het ontbinden van een contract door
een break moet de corporatie de (op dit moment) negatieve marktwaarde direct met de bank afrekenen.

Pagina 30 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Tabel 7 Overzicht contracten met een breakclause in de totale
derivatenportefeuille (in € 1.000, -)

Uit tabel 7 kan worden afgeleid dat de omvang van contracten met break clauses in
de betreffende jaren tot en met 2017 nog gering is. Vanaf 2018 neemt de omvang
van contracten met een breakclause in de betreffende jaren substantieel toe.
Verschillen met voorgaande jaren kunnen te maken hebben met het feit dat diverse
corporaties met instemming van de bank ervoor gekozen hebben om de breakdata
van contracten naar latere jaren te verschuiven en/of op te knippen in kleinere
delen. Een en ander is toegestaan als uitzondering op de beleidsregels derivaten,
ook is het daarbij geoorloofd om mutual break clauses om te zetten in mandatory
break clauses. Dat laatste wordt vaak als voorwaarde door banken gesteld in ruil
voor medewerking aan het aanpassen van de breakdata.
Uit de tabel kan ook worden opgemaakt wat het liquiditeitsbeslag/-risico is als de
contracten in een betreffend jaar moeten worden ontbonden, uitgaande van het
renteniveau op de peildatum. Ook wat de marktwaarde is en het daaraan verbonden
liquiditeitsbeslag/risico bij 2%-punt rentedaling. In 2018 zou dat bij het renteniveau
op de peildatum, € 437 miljoen zijn minus het al gestorte collateral.
Als de rente ten opzichte van het niveau op de peildatum nog 2%-punt zou zakken,
dan zou ruim € 1 miljard aan marktwaarde moeten worden verrekend. Als de jaren
2018 en 2019 worden vergeleken, dan is te zien dat bij een grotere omvang in
notionalwaarde in 2019 per saldo een minder negatieve marktwaarde wordt
opgegeven dan in 2018. De verklaring daarvoor ligt vermoedelijk in de looptijd en
de overeengekomen rentes van de contracten. Vermoedelijk hebben de contracten
in 2018 een langere looptijd dan de opgegeven contracten in 2019.
Ook kan een verschil in contracten een rol spelen. De rentegevoeligheid van
gestructureerde derivaten (veelal gekoppeld aan een index, geïntegreerde optie of
formule om de rente te bepalen), blijkt veelal groter te zijn dan die van de
standaard plain-vanilla payer swaps, die uitsluitend een vaste en variabele rente
hebben.

Pagina 31 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

De volgende tabellen geven inzicht in de verdeling van de derivatencontracten met
break clauses in de beiden te onderscheiden portefeuilles zonder en met
tussentijdse marktwaardeverrekening. Dat inzicht is van belang omdat voor
derivatencontracten in de portefeuille met tussentijdse marktwaardeverrekening al
een verplichte buffer14 moet worden aangehouden en er uit dien hoofde al een
voorziening aanwezig is die (deels) ook toereikend is om de marktwaarde van deze
contracten bij een break af te rekenen. Dat geldt niet voor de contracten in de
portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening.
Tabel 8 Overzicht contracten met een breakclause in de portefeuille uit de
portefeuille zonder tussentijdse marktwaardeverrekening (in € 1.000,-)

Tabel 9 Overzicht contracten met een breakclause in de portefeuille uit de
portefeuille met tussentijdse marktwaardeverrekening (in € 1.000, -)

Als de twee tabellen worden vergeleken, dan komt hier ook tot uiting dat de
omvang van de contracten in de portefeuille zonder tussentijdse
marktwaardeverrekening aanmerkelijk groter is.
Voor de derivatencontracten met een breakclause in die portefeuille moet een
corporatie specifieke voorzieningen treffen om de marktwaarde met een bank af te
kunnen rekenen als deze het contract op de breakdatum wil ontbinden.
Voor contracten met een breakdatum kleiner dan een jaar vooruit moet een
corporatie vanuit de regelgeving een buffer aanhouden ter grootte van de
marktwaarde en tevens rekening houdend met een rente die 2%-punt lager ligt.

14

Rekening houdend met threshold en andere afspraken met de bank zoals eerder genoemd.

Pagina 32 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Uit risicobeheersing wordt van corporaties verwacht dat zij maatregelen nemen om
ook de gevolgen van het afbreken van contracten met een latere breakdatum te
beheersen. De Aw heeft van corporaties met derivatencontracten met break clauses
(tot en met 2020) zogenoemd breakplannen ontvangen met maatregelen om deze
risico’s te mitigeren en op te kunnen vangen.
Zoals aangegeven hebben corporaties met breakcontracten in de portefeuille met
tussentijdse marktwaardeverrekening (deels) al een buffervoorziening om ook bij
een break de marktwaarde met een bank af te kunnen rekenen.
Het hebben van een breakplan met adequate maatregelen is van groot belang om
het liquiditeitsrisico van het tussentijds beëindigen van contracten te mitigeren.
Er zijn 36 corporaties die derivatencontracten hebben met een breakclause in de
jaren tot en met 2020. 34 van deze corporaties beschikken over een breakplan,
twee zijn deze nog aan het maken. Naarmate de breakmomenten in de tijd gezien
dichterbij liggen, is de uitvoering van de maatregelen concreter.
Naast (binnen de regelgeving geoorloofde) aanpassingen in de contracten zelf
(breakmomenten verdelen en naar achteren schuiven in de tijd) wordt ook een
voorziening opgebouwd om het liquiditeitsbeslag bij een break te kunnen
financieren. Corporaties zijn in veel gevallen zichtbaar bezig financieringsfaciliteiten
hiervoor op te bouwen. De Aw beoordeelt deze plannen of ze adequaat genoeg zijn
om de risico’s afdoende te mitigeren casu quo dat de uitvoering van deze plannen
voorkomen dat corporaties door het moeten afrekenen van de marktwaarde bij een
break, in de liquiditeitsproblemen komen. De uitvoering de komende jaren wordt
door de Aw scherp gemonitord.
Na het unwinden van een derivatencontract dat in de meeste gevallen gehedged is
met een variabele lening zal er een renterisico ontstaan dat kan worden opgelost
door herstructurering van de variabele lening in een voor een bepaalde looptijd
vastrentende lening. Bij gelijktijdige unwinding van het derivatencontract en de
herfinanciering van de onderliggende lening, zijn de rentelasten van de nieuwe
lening (bij het renteniveau op het moment van de stresstest) lager dan die
voortvloeiden uit het derivatencontract. De economische schade van het unwinden
van het derivatencontract wordt hiermee beperkt, deze is uiteraard ook afhankelijk
van de condities waaronder de herfinanciering kan plaatshebben. In de stresstest
maart 2016 hebben drie corporaties een opgave gedaan van een breakclause
(waarvan één met een contract in de portefeuille zonder tussentijdse
marktwaardeverrekening) binnen een jaar na peildatum. Uit de opgave van deze
corporaties blijkt dat men daar in de buffers toereikende voorzieningen voor heeft
getroffen.

Pagina 33 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

8

Tijdigheid indiening van de gegevens en kwaliteit van de aangeleverde
informatie

Corporaties moesten de gegevens uiterlijk 25 april 2016 bij de Aw indienen.
Op 26 april had 9,4% (33) van de 350 corporaties nog geen opgave gedaan.
De meeste corporaties die dat betrof hadden geen losstaande derivatencontracten,
maar moesten dat door middel van een bestuursverklaring wel aangeven, terwijl
ook een actuele opgave wel werd gevraagd van leningen met embedded derivaten.
Bij een uitgevoerde plausibiliteitscontrole bleek bij verschillende corporaties een
onvolkomenheid in hun opgave, meest door onzorgvuldigheid en onvoldoende
doornemen van de gegevensopvraging. Bij enkele corporaties was dat het gevolg
van onvoldoende aanwezige kennis. Dit krijgt nadrukkelijk aandacht bij de
beoordeling van (de governance) van de corporatie als onderdeel van de interne
beheersing van de derivatenportefeuille, zoals daar ook eisen zijn gesteld in de
beleidsregels derivaten/ het BTIV.

Pagina 34 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

9

Ontwikkeling van de totale portefeuille per ultimo 2016 van de
vijfendertig corporaties die ultimo 2014 geselecteerd waren voor de
stresstest derivaten

Het voormalig CFV heeft in 2014 op basis van een risicogerichte benadering, 35
corporaties geselecteerd voor een stresstest derivaten met peildatum
31 december 2014. Op peildatum 31 december 2014 was al sprake van een
aanzienlijke rentedaling ten opzichte van ultimo 2014.
In de bijlagetabellen bij deze rapportage is de ontwikkeling opgenomen van de
portefeuilles en buffers van deze 35 corporaties.
Het aandeel van de portefeuilles van deze 35 corporaties ten opzichte van de totale
derivatenportefeuille van alle 115 corporaties is niet noemenswaardig veranderd.
Ultimo 2016 is deze in de portefeuilles zonder – en met tussentijdse
marktwaardeverrekening respectievelijk 22,3% en 61,5%. Ook sinds 2014 is bij
deze 35 corporaties ten aanzien van de genoemde portefeuilles een afname waar te
nemen, respectievelijk met 10% en 2,9%. De afname in de portefeuille met
tussentijdse marktwaardeverrekening is dus duidelijk geringer.
De buffer om liquiditeitsrisico’s op te vangen is toegenomen met € 115,5 miljoen
naar ruim € 1,2 miljard. Ook rekening houdend met een rentedaling van 2%-punt is
het bufferoverschot toegenomen van € 226,1 miljoen naar € 412,4 miljoen.
De verdere opbouw van de buffer heeft in belangrijke mate te maken met het
treffen van een voorziening voor derivatencontract met een break in de komende
jaren.
Ten opzichte van 2014 is vanwege de verdere rentedaling een bedrag van € 138,7
miljoen extra aan collateral gestort. Het totaal bedrag aan collateralstorting op
peildatum 13 maart 2016 is € 412,4 miljoen.

Pagina 35 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

10

Toezicht door de Aw

Derivaten zijn complexe financiële producten, die niet zonder risico zijn en waar
grote bedragen mee zijn gemoeid. Daarom houdt de Aw gericht toezicht op de
risicobeheersing door corporaties ten aanzien van hun derivatenportefeuilles. Extra
aandacht wordt daarbij gegeven aan de 36 corporaties met breakclausules in de
derivatencontracten en de plannen die ze hebben om de risico’s te mitigeren en op
te kunnen vangen. Daarnaast gaat de Aw ook in de toekomst na of de corporaties
de, volgens de regelgeving voorgeschreven, buffers aanhouden.

Pagina 36 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Bijlage

Tabellen

Derivaten met tussentijdse marktwaardeverrekening
(bijstortverplichting of anderzijds) Overzicht portefeuille (in € 1.000,-)

Derivaten zonder tussentijdse marktwaardeverrekening
(bijstortverplichting of anderzijds) Overzicht portefeuille (in € 1.000,-)

Pagina 37 van 39

Stresstest 2016 derivatenportefeuille bij corporaties | 19 september 2016

Tabellen vergelijking stresstest derivaten ultimo 2014 bij 35 corporaties
Portefeuille zonder tussentijdse marktwaarde verrekening (in € 1.000,-)

Portefeuille met tussentijdse marktwaarde verrekening (in € 1.000,-)

Threshold, gestort collateral en buffer (in € 1.000,-)

Onderzochte populatie 2014 in relatie tot volledige populatie 2016
(in € 1.000,-)

Pagina 38 van 39

Dit is een uitgave van de
Inspectie Leefomgeving en Transport
Postbus 16191 | 2500 BD Den Haag
088 489 00 00
www.ilent.nl
augustus 2016