Eindverslag expertsessie
Mogelijkheden voor het beperken van
aanbiedingen en marketing voor ongezonde
producten

17 december 2020

Schuttelaar & Partners, in opdracht van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn & Sport

Inhoud

Introductie
•
•
•

Aanleiding
Doel en afbakening
Genodigde experts

Expertsessie
•
•
•
•

2

Samenvatting discussie
Adviezen
Conclusie
Aanbevolen literatuur

Introductie

Aanleiding
Overgewicht (en obesitas) behoren tot de belangrijkste
volksgezondheidsproblemen van dit moment. Met het
Nationaal Preventieakkoord werken vele partijen eraan
om richting 2040 het overgewicht- en obesitasniveau
terug te brengen naar het niveau van 1995. De huidige
COVID-19 pandemie maakt het belang van een
gezonde leefstijl nog duidelijker. Ondertussen is de
verleiding voor ongezond voedsel enorm. Deze
hoeveelheid terugdringen ziet Dhr. Blokhuis,
staatsecretaris van VWS, als een belangrijk
aandachtspunt om overgewicht te verminderen.
Daarom wil hij graag verkennen welke (combinaties
van) maatregelen mogelijk zijn op het gebied van het
beperken van aanbiedingen en marketing op
ongezonde producten.
4

Doel en
afbakening
•

•

•
•

5

Doel: Verkennen welke (combinaties van)
maatregelen haalbaar en effectief zijn op het gebied
van het beperken van aanbiedingen en marketing
op ongezonde producten.
Kader: Dit soort maatregelen zijn in allerlei vormen
denkbaar. Deze expertsessie richtte zich primair op
de fysieke omgeving (verkooppunten zoals o.a. de
winkelvloer, inclusief online variant daarvan, op
straat/ in de wijk en op stations).
Definitie gezond/ ongezond: Binnen/ buiten de
Schijf van Vijf
Doelgroep: volwassenen en kinderen

Genodigde
experts
•

6

Er is een combinatie van experts uitgenodigd met
kennis op het gebied van marketing en gedrag,
gekoppeld aan voeding en gezondheid.

Aanwezige
experts

7

Naam

Organisatie

Chantal Nederkoorn

Maastricht University

Ellen van Kleef

Wageningen Universiteit

Elly Steenbergen

RIVM

Ingrid Steenhuis

Vrije Universiteit

Koert van Ittersum

Rijksuniversiteit Groningen

Leonie Barelds-Cramer

UNICEF Nederland

Maartje Poelman

Wageningen Universiteit

Marleen Gillebaart

Universiteit Utrecht

Odette Bruls

Tilburg University

Roel Hermans

Voedingscentrum

Wilma Waterlander

Universiteit van Amsterdam

Samenvatting
discussie

Leeswijzer

In de volgende slides leest u een samenvatting van de discussiepunten, een
overzicht van de adviezen die de experts tijdens de online bijeenkomst
genoteerd hebben, en de door de experts genoemde randvoorwaarden en
kanttekeningen.
Tot slot volgt een conclusie met punten waar de meeste overeenstemming
over bestond.

9

Samenvatting discussie (1/5)
Maatregelen om aanbiedingen en marketing van ongezonde voeding te beperken.
• Veel van de aanwezige experts adviseren een wettelijk gereguleerd, breed pakket maatregelen om overgewicht
tegen te gaan. Dit pakket gaat dus verder dan alleen maatregelen gericht op aanbiedingen en marketing. Een
breed pakket is volgens hen noodzakelijk om daadwerkelijk stappen te zetten en de doelstellingen van het
Nationaal Preventieakkoord te kunnen halen. De strekking van zo’n pakket is al grotendeels beschreven in de
literatuur (zie slide ‘aanbevolen literatuur’).

10

Samenvatting discussie (2/5)
Maatregelen om aanbiedingen en marketing van ongezonde voeding te beperken.
• Al dan niet starten met/ focussen op kinderen was een discussiepunt. Er gingen veel stemmen op om te beginnen
bij kinderen, maar niet iedereen vond dat voldoende.
• Een aantal experts geeft aan dat het goed zou zijn te starten met kinderen. Namelijk: de noodzaak is er, het is
gemakkelijker te rechtvaardigen (o.a. beschermingsplicht, ontwikkelende hersenen) de maatschappelijke
acceptatie is naar verwachting hoog, jong geleerd is oud gedaan, het is een investering die zich terugbetaalt en er
is voldoende wetenschappelijke onderbouwing. Er zijn op dit moment nog geen maatregelen tegen
kindermarketing vanuit de overheid.
• Echter, volgens anderen is het niet voldoende je alleen op kinderen te richten. Want er is ook onder volwassenen
veel overgewicht en (met name bij lage SES) gebrek aan kennis over gezonde voeding. Ouders zijn
verantwoordelijk voor het creëren van een gezonde omgeving en hebben een voorbeeldfunctie. Voor bredere
(prijs)maatregelen is ook draagvlak, denk aan suikertaks op suikerhoudende dranken. Bovendien geldt dat als je
start met het beperken van reclame voor kinderen, je ook algemene reclame voor ongezonde voeding aan moet
pakken. Kinderen worden hier immers ook door beïnvloed.

11

Samenvatting discussie (3/5)
Maatregelen om aanbiedingen en marketing van ongezonde voeding te beperken.
Wanneer de experts specifiek gevraagd werd in te gaan op mogelijke maatregelen, kregen de volgende, in de
introductie benoemde maatregelen* wel wat steun, maar bij voorkeur als onderdeel van het genoemde brede pakket,
en met de nodige kanttekeningen (zie slide 13 en 14).
1. Het verbieden van prijsaanbiedingen voor ongezonde producten
2.

Het verbieden van ongezonde producten op strategische locaties, zoals bij de kassa in supermarkt of kantine,
of aan het einde van het gangpad in de supermarkt.

3.

Het verbieden van voor kinderen aantrekkelijke afbeeldingen op verpakkingen van en promotiematerialen voor
ongezonde producten

4.

Het verbieden van reclame voor/ promotie van ongezonde voedingsmiddelen in publieke ruimten

*Gebaseerd op in het buitenland bestaande maatregelen.

12

Samenvatting discussie (4/5)
Genoemde randvoorwaarden en kanttekeningen m.b.t. maatregelen om aanbiedingen
en marketing van ongezonde voeding te beperken.
• Regel het niet via zelfregulering, dit is niet effectief gebleken.
• Let op ongewenste bijeffecten, wees daarop voorbereid. Bijvoorbeeld: het beperken van prijsaanbiedingen kan
leiden tot goedkopere producten. Twee voor de prijs van één verbieden, leidt misschien tot grotere verpakkingen.
Bij een stapsgewijze introductie, wordt de exposure aan marketing wellicht juist groter omdat er naar uitwegen
gezocht wordt. Dit is ook de ervaring met maatregelen tegen kindermarketing. In Zuid-Amerika ziet men een
toename in het gebruik van zoetstoffen door het daar geldende beleid.
• Het moet ook haalbaar zijn, het reguleren van aanbiedingen en marketing is complex, er zijn veel (zowel
technische als maatschappelijke) haken en ogen.
• Het lange termijn effect van veel maatregelen is onzeker. Chili is het enige beschikbare voorbeeld van een land
waar al een breed pakket wettelijke maatregelen geldt.
• Het terugdringen van overgewicht vraagt om maatregelen die de consumptie (en dus verkoop) van ongezonde
voedingsmiddelen verlagen. De economische impact is potentieel fors, breng dat in kaart (zie ook impact
assessment UK). Het zal tot veel weerstand leiden van diverse stakeholders, omdat het ingaat tegen het huidige
paradigma. Om verandering te bereiken, is het van belang op deze weerstand te anticiperen.
13

Samenvatting discussie (5/5)
Genoemde randvoorwaarden en kanttekeningen m.b.t. maatregelen om aanbiedingen
en marketing van ongezonde voeding te beperken.
• Een van de experts merkte op dat het verbieden van ongezonde voeding raakt aan persoonlijke vrijheden, waarbij
het de vraag is hoever je daarin wilt gaan. Dit geldt minder voor het verbieden van de marketing ervan. Wel moet
ook hierbij goed nagedacht worden over het effect op verschillende consumentengroepen. Zo worden lage
inkomens onevenredig geraakt, met welke gevolgen?
• Het beschermen van burgers is een rol van de overheid, we moeten af van het idee dat wettelijke maatregelen
betuttelend zijn.
• Aanvullend op wettelijke maatregelen zijn campagnes en educatie belangrijk in het totaalpakket.
• Besteed aandacht aan de communicatie rond eventuele invoering van maatregelen, om te vermijden dat de rol
van de overheid als betuttelend gezien wordt.
• Betrek ook andere ministeries, vanwege de potentieel brede consequenties.

14

Adviezen (1/2)
Na afloop van de discussieronde is aan de experts gevraagd adviezen te (laten)
noteren, over welke maatregel of combi van maatregelen de voorkeur heeft.
• Kies voor een wettelijk gereguleerd, breed pakket maatregelen zoals beschreven in de literatuur (zie slide
‘aanbevolen literatuur’*). Dit is noodzakelijk om overgewicht te reduceren.
• Beperk prijspromoties. Zorg voor minimaal evenveel promoties voor gezond en ongezond, voor een betere
balans.
• Beperk promotie van alle voedingsmiddelen die buiten de Schijf van Vijf vallen. Laat de ambitie zien om door te
pakken, om naar een goede balans te gaan.
• Beperk meerdere typen reclame, niet alleen tv/ folders, maar ook plaatsing van producten in de supermarkt, en
reclame op sociale media. Kies een brede combinatie van beperkingen in prijsaanbiedingen, 1 plus 1 gratis,
grootverpakkingen.

*De scope van deze rapporten varieert van aanbevelingen voor een wereldwijde systeemverandering om overgewicht, ondergewicht en
klimaatverandering tegen te gaan, tot concrete adviezen om kindermarketing voor ongezonde voeding in Nederland te stoppen, of om de
Nederlandse supermarkten gezonder te maken.
15

Adviezen (2/2)
Na afloop van de discussieronde is aan de experts gevraagd adviezen te (laten)
noteren, over welke maatregel of combi van maatregelen de voorkeur heeft.
• Tref duidelijke maatregelen op kindermarketing in zijn geheel, met heldere doelen en controle op naleving. Geen
zelfregulering, want dit is niet effectief gebleken. Voorbeeld: stop met kindermarketing voor ongezonde producten
op point of sale-materialen. Hiervoor is voldoende onderbouwing. Diverse experts pleitten voor het verhogen van
de leeftijd voor kindermarketing naar 18 jaar.
• Focus op de supermarktomgeving. Denk aan aanbiedingen, gezonde check-outs, displays, ed. In deze omgeving
kun je heel veel doen, zie rapport Superlijst Gezondheid 2020.
• Geef prioriteit aan eetomgevingen die met gezondheid geassocieerd worden, maak een stappenplan voor het
implementeren van maatregelen (zowel op aanbod als promoties). Voorbeelden: schoolkantines, ziekenhuizen,
sportomgevingen. Kijk hier wat voor maatregelen mogelijk zijn. Start bij ziekenhuizen, dat is een omgeving die je
associeert met gezond.

16

Conclusie

De punten waarover met name veel overeenstemming bestond, waren:
•

•
•

17

Kies voor een breed pakket maatregelen om overgewicht tegen te gaan.
Dit is zowel in algemene zin genoemd, als binnen de scope van deze
discussie namelijk aanbiedingen en marketing van ongezonde voeding.
Begin bij kinderen en hun directe sociale omgevingen zoals ouders/
gezin.
Vermijd zelfregulering.

Door de experts aanbevolen literatuur
• The Global Syndemic of Obesity, Undernutrition, and Climate Change: The Lancet Commission on Obesity, 2019
• A future for the world’s children? A WHO-UNICEF-Lancet Commission, 2020
• The Healthy Food Environment Policy Index (Food-EPI): Een overzicht van rijksoverheidsbeleid met betrekking tot
de voedselomgeving in Nederland, 2020
• Position paper M. Poelman t.b.v. hoorzitting/rondetafelgesprek 'Voedsel: Duurzame en gezonde keuzes voor
consumptie' d.d. 5 april 2018
• Superlijst Gezondheid 2020, Questionmark
• UNICEF- / WHO implementatiegids voor het beschermen van kinderen tegen de schadelijke gevolgen van
kindermarketing voor voedingsmiddelen (verwacht Q1 2021).
• Aanbevelingen van de Alliantie Stop kindermarketing ongezonde voeding

18

The
Agency
for a
Healthy
World