Het Bio-Initiative rapport: een
pleidooi voor lagere
blootstellingslimieten
Kennisbericht over een publicatie op internet:
Sage C en D Carpenter, Eds., Bio-Initiative Report: A Rationale for a Biologically-based Public
Exposure Standard for Electromagnetic Fields (ELF and RF), August 2007. [Online].
www.bioinitiative.org.

Beschrijving van de publicatie
De auteurs van het

De auteurs van het Bio-Initiative rapport vinden dat de huidige internationale

Bio-Initiative rapport

blootstellingslimieten voor elektromagnetische velden burgers en werknemers niet voldoende

vinden dat de huidige

beschermen. In het rapport geven ze argumenten voor die mening en stellen ze voor om de

internationale

limieten te verlagen. In het rapport wordt ingegaan op de gezondheidsaspecten van

blootstellingslimieten

laagfrequente velden (bijvoorbeeld voorkomend bij hoogspanningslijnen) en hoogfrequente

voor

velden (bijvoorbeeld voorkomend bij mobiele telefonie).

elektromagnetische

Het Bio-Initiative rapport bestaat uit twee delen. Het eerste deel bevat een pleidooi voor

velden burgers en

wijziging van de limieten. De auteur van het eerste deel gebruikt daarvoor resultaten uit

werknemers niet

onderzoeken die in de ondersteunende hoofdstukken in deel twee worden besproken.

voldoende
beschermen.

Oordeel van het Kennisplatform over de publicatie
Een goede weergave van de stand van de wetenschap is alleen mogelijk door een
systematische beoordeling van alle beschikbare literatuur over een onderwerp. Het
Kennisplatform vindt dat het Bio-Initiative rapport daarin niet volledig is.
Het pleidooi bevat daarnaast conclusies die stelliger zijn dan in de ondersteunende
hoofdstukken. Bovendien zijn biologische effecten onterecht doorvertaald naar
gezondheidseffecten.
Het Kennisplatform is van mening dat de conclusie in het rapport niet wordt onderbouwd vanuit
een evenwichtige beoordeling van de beschikbare wetenschappelijke kennis, maar dat
selectief wetenschappelijke informatie en argumenten zijn gekozen om tot de conclusie te
komen.

Nationale relevantie en context
Nederland hanteert de internationale blootstellingslimieten. Als de internationale gemeenschap
de blootstellingslimieten verlaagt, dan kan dit gevolgen hebben voor de geldende limieten in
Nederland. Dit geldt zowel voor de limieten voor hoog- als voor laagfrequente velden.

Kennisbericht 2008-001 - 1 / (3)

Kritische beschouwing van de publicatie
In dit kennisbericht kijkt het Kennisplatform vooral of het pleidooi voor wijziging van de
blootstellingslimieten vanuit de ondersteunende hoofdstukken wetenschappelijk goed is
onderbouwd. Hierbij is het belangrijk dat de informatie over gezondheidseffecten van
elektromagnetische velden in de ondersteunende hoofdstukken volledig is en dat de
inhoudelijke conclusies correct zijn overgenomen in het pleidooi. Er is niet gekeken of alle
conclusies in de ondersteunende hoofdstukken wetenschappelijk correct zijn. Die
hoofdstukken en conclusies zal het Kennisplatform wel betrekken bij het opstellen van
kennisberichten over afzonderlijke onderwerpen.
Opzet rapport
De auteurs van het rapport houden een pleidooi voor het verlagen van de bestaande
blootstellingslimieten voor elektromagnetische velden. Volgens de auteurs treden biologische

Biologische effecten en gezondheidseffecten

en gezondheidseffecten ook op bij blootstelling die lager is dan
de huidige limieten. Deze stelling wordt in de eerste vier
hoofdstukken (deel 1 ) in een pleidooi uitgewerkt. In het pleidooi

Er is een onderscheid tussen biologische effecten en

wordt ondersteunende informatie gebruikt uit de onderliggende

gezondheidseffecten.

elf hoofdstukken (deel 2). In deze elf hoofdstukken wordt een

Een biologisch effect is niet automatisch schadelijk

breed scala aan gezondheidsgerelateerde onderwerpen

voor de gezondheid. Zo is bijvoorbeeld zweten bij

besproken. Volgens de auteurs van deel 1 geeft het een

hardlopen een biologisch effect maar geen

overzicht van de wetenschappelijke aanwijzingen voor

gezondheidseffect. Het menselijke lichaam heeft

biologische en gezondheidseffecten die meegenomen zouden

immers een groot vermogen om allerlei invloeden

moeten worden in een internationaal debat over aanpassing van

adequaat te verwerken en, indien nodig, zich daartegen

de bestaande limieten.

te verweren of zich aan te passen.
Een negatief gezondheidseffect ontstaat als het

Kritische beschouwing van de opzet

lichaam niet adequaat kan reageren op een biologisch

Het bijeenbrengen van verschillende vakgebieden is een sterk

effect, en daardoor de gezondheidstoestand

argument om een beter totaalbeeld van de problematiek te

vermindert.

krijgen. Uit het rapport valt echter niet op te maken of en hoe de
auteurs van deel 1 een evenwichtige keuze uit de gehele
wetenschappelijke literatuur hebben gemaakt.
De ondersteunende hoofdstukken geven naar de mening van het Kennisplatform geen volledig
beeld van de beschikbare wetenschappelijke informatie. Vaak wordt alleen die informatie
besproken die aansluit bij het pleidooi voor verlaging van de limieten. Dit leidt tot een
vertekend beeld.
Beschrijving van de analyse
In het rapport worden zowel laagfrequente als hoogfrequente elektromagnetische velden

Het pleidooi bevat

behandeld. Laagfrequente velden treden vooral op rond hoogspanningslijnen. Hoogfrequente

daarnaast conclusies

velden zijn afkomstig van apparatuur zoals mobiele telefoons, draadloze telefoons (DECT),

die stelliger zijn dan in

zendmasten voor telefonie en draadloze computernetwerken.

de ondersteunende

De auteurs van deel 1 betrekken de volgende onderwerpen in hun pleidooi: leukemie bij

hoofdstukken.

kinderen, hersentumoren als gevolg van mobiele telefoons, andere vormen van kanker in

Bovendien zijn

relatie tot elektromagnetische velden, aandoeningen van het zenuwstelsel, effecten op

biologische effecten

celniveau en medische toepassingen.

onterecht doorvertaald
naar gezondheids-

Kritische beschouwing van de analyse

effecten.

In deel 1 (‘het pleidooi’) ontbreekt de nuancerende context van de oorspronkelijke
hoofdstukken en bredere literatuur. Het pleidooi bevat conclusies die stelliger zijn dan in de
ondersteunende hoofdstukken. Daarnaast worden biologische effecten onterecht doorvertaald
naar gezondheidseffecten (zie kader).

Kennisbericht 2008 – 001 - 2 / (3)

Beschrijving van de conclusie
De voornaamste conclusie in het rapport is dat de huidige blootstellingslimieten burgers en
werknemers niet voldoende beschermen tegen elektromagnetische velden. Gesteld wordt dat
de limieten moeten beschermen tegen blootstelling aan veldsterkten die het normaal
biologisch functioneren kunnen beïnvloeden of verstoren. De auteur van deel 1 stelt dat de
limieten niet alleen gebaseerd mogen zijn op energieabsorptie en verwarmingseffecten.
Volgens de auteurs moet bij het vaststellen van blootstellingslimieten uitgegaan worden van
het voorzorgsprincipe.
Kritische beschouwing van de conclusie
… de conclusie niet
wordt onderbouwd
vanuit een
evenwichtige
beoordeling van de
beschikbare
wetenschappelijke
kennis. In plaats
daarvan zijn selectief
wetenschappelijke

Een aantal conclusies die de auteur van het pleidooi (deel 1) trekt uit de ondersteunende
hoofdstukken van het rapport (deel 2) is, hoewel scherper geformuleerd, correct overgenomen.
Voor de overige conclusies geldt dat echter niet. Vaak zijn de nuances van de oorspronkelijke
auteurs weggelaten. Juist in die nuances wordt in de meeste gevallen besproken dat
negatieve gezondheidseffecten, en dus ziekte, niet zomaar uit de gevonden biologische
effecten kunnen worden afgeleid.
Het Kennisplatform is van mening dat in het rapport de conclusie niet wordt onderbouwd vanuit
een evenwichtige beoordeling van de beschikbare wetenschappelijke kennis. In plaats
daarvan zijn selectief wetenschappelijke informatie en argumenten gekozen om tot de
conclusie te komen.

informatie en
argumenten gekozen …

Nota Bene
Het is een politieke en geen wetenschappelijke afweging of de blootstellingslimieten moeten
worden aangepast en of daarbij het voorzorgsprincipe moet worden toegepast. Het is niet de
taak van het Kennisplatform om hier een uitspraak over te doen.

Verantwoording
Kennisberichten beschrijven het standpunt van het Kennisplatform Elektromagnetische Velden
en Gezondheid over een specifieke (wetenschappelijke) publicatie of een onderwerp.
Kennisberichten zijn het resultaat van overleg tussen deskundigen uit de organisaties die
deelnemen aan het Kennisplatform. Alle deelnemende organisaties staan achter de inhoud
van de kennisberichten.
Kennisberichten komen tot stand via bespreking in het wetenschapsforum en
communicatieforum van het Kennisplatform. Fora leden vertegenwoordigen de aan het
kennisplatform deelnemende organisaties. De leden van de fora staan vermeld op de website
van het Kennisplatform (WWW.kennisplatform.nl).

Kennisbericht 2008 – 001 - 3 / (3)