ONTWIKKELINGEN IN DE
OMVANG EN DE GEMEENTELIJKE
FINANCIERING VAN HET
PEUTERSPEELZAALWERK

ONTWIKKELINGEN IN DE OMVANG
EN DE GEMEENTELIJKE
FINANCIERING VAN HET
PEUTERSPEELZAALWERK

- eindrapport -

dr. M. de Weerd
dr. M.C. Paulussen-Hoogeboom

Amsterdam, februari 2012
Regioplan publicatienr.
Regioplan Beleidsonderzoek
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
Tel.: +31 (0)20 - 5315315
Fax : +31 (0)20 - 6265199

Onderzoek, uitgevoerd door Regioplan
Beleidsonderzoek in opdracht van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

INHOUDSOPGAVE

1

Inleiding ...........................................................................................
1.1
Achtergrond en doelstelling van het onderzoek.................
1.2
Onderzoeksvragen .............................................................
1.3
Opzet van het onderzoek ...................................................
1.4
Leeswijzer ..........................................................................

1
1
1
2
4

2

Aanbod en capaciteit .......................................................................
2.1
Inventarisatie aantal instellingen ........................................
2.2
Capaciteit ...........................................................................

5
5
7

3

Ontwikkelingen in de gemeentelijke financiering.........................
3.1
Inleiding ..............................................................................
3.2
Structurele gemeentelijke subsidies ..................................
3.3
Incidentele gemeentelijke subsidies ..................................
3.4
Besteding van vve-middelen ..............................................

9
9
9
11
12

4

Ontwikkelingen in het gemeentelijk peuterspeelzaalwerk...........
4.1
Inleiding ..............................................................................
4.2
Organisatorische ontwikkelingen .......................................
4.3
Financiële ontwikkelingen ..................................................

13
13
13
19

5

Samenvatting en conclusies ...........................................................

21

1

INLEIDING

1.1

Achtergrond en doelstelling van het onderzoek
De ontwikkelingen in en rondom het peuterspeelzaalwerk zijn voor het laatst
grootschalig in beeld gebracht in 20071 en 20092. In deze onderzoeken werd
vastgesteld dat de capaciteit en bezettingsgraad van de peuterspeelzalen aan
het afnemen was.
De directie Kinderopvang van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) heeft in het kader van de evaluatie van de Wet
kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen (WKO) behoefte aan een
actueel beeld van de omvang en financiering van het peuterspeelzaalwerk.
Het onderzoek waarvan in deze rapportage verslag wordt gedaan, had dan
ook twee doelstellingen. De eerste doelstelling was het verkrijgen van inzicht
in de ontwikkeling van het budget dat gemeenten gezamenlijk beschikbaar
stellen aan peuterspeelzaalwerk en voor- en vroegschoolse educatie (vve).
De tweede doelstelling behelsde het in beeld brengen van de ontwikkeling van
het aantal peuterspeelzalen.

1.2

Onderzoeksvragen
Dit onderzoek is opgezet als een herhaling van het onderzoek uit 2007, dat
eveneens door Regioplan is verricht. Op grond van de aanvraag en in overleg
met de opdrachtgever zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd:
1. Hoe heeft het aantal instellingen voor peuterspeelzaalwerk zich sinds 2007
ontwikkeld?
2. Hoe heeft de capaciteit van het peuterspeelzaalwerk zich sinds 2007
ontwikkeld?
3. Hoeveel budget hebben gemeenten in 2010 aan het peuterspeelzaalwerk
beschikbaar gesteld in de vorm van algemene, structurele subsidies?
4. Hoeveel budget hebben gemeenten in 2010 aan het peuterspeelzaalwerk
beschikbaar gesteld in de vorm van algemene, incidentele subsidies?
5. Hoe verhoudt het totaal aan vve-middelen dat in 2010 door gemeenten is
ingezet, zich tot het totaal aan vve-middelen dat gemeenten in 2010 van
het Rijk hebben ontvangen voor voorschoolse educatie?

1

Gemmeke, M. & M.J. van Gent (2007). Regelgeving en financiering kinderopvang en
peuterspeelzalen. Amsterdam: Regioplan Beleidsonderzoek.

2

Van der Vegt, A.L., IJ. Jepma, B. Cuelenaere, J. Siegert & V. Thio (2009). Trends in en
rondom het peuterspeelzaalwerk. Utrecht/Rotterdam: Sardes/ECORYS.

1

6. Wat kan uit de inzet van vve-middelen door gemeenten worden afgeleid
over de eventuele bijdrage van gemeenten uit (extra) eigen middelen aan
het peuterspeelzaalwerk, en vice versa (Wat kan uit de inzet van (extra)
eigen peuterspeelzaalwerkmiddelen worden afgeleid over de eventuele
bijdrage van gemeenten aan voorschoolse educatie)?
7. Welke redenen noemen gemeenten als verklaring voor de wijze waarop de
subsidies voor het peuterspeelzaalwerk zich hebben ontwikkeld?
8. Welke ontwikkelingen hebben zich in de afgelopen jaren in gemeenten
voorgedaan op het gebied van samenwerking tussen organisaties?

1.3

Opzet van het onderzoek
Het onderzoek bestond uit twee delen: een internetenquête onder beleidsmedewerkers van gemeenten en, in het verlengde daarvan, een aantal
verdiepende telefonische interviews.
Internetenquête
Beleidsmedewerkers die zich bezighouden met peuterspeelzaalwerk, zijn door
ons per e-mail uitgenodigd om de internetenquête in te vullen. Net als de in
2007 afgenomen telefonische enquête, bevatte deze internetenquête vragen
over de aantallen organisaties en de capaciteit van het peuterspeelzaalwerk in
de gemeente, vragen over algemene structurele en algemene incidentele
subsidies voor peuterspeelzaalwerk en vragen over bestede vve-middelen. De
enquête sloot af met enkele vragen over samenwerking tussen organisaties.
Steekproef
Net als bij het onderzoek uit 2007 is voor dit onderzoek gebruikgemaakt van
een gestratificeerde steekproef waarin grote, middelgrote en kleine gemeenten
voldoende zijn vertegenwoordigd. Bij het trekken van de steekproef hebben
we ernaar gestreefd zoveel mogelijk gemeenten op te nemen die in 2007 ook
aan het onderzoek hebben meegedaan.
Tabel 1.1 geeft een overzicht van de omvang van de populatie, de steekproef
en de uiteindelijke respons. In de grote steden Amsterdam en Rotterdam
wordt de aansturing van het beleid rondom peuterspeelzaalwerk niet centraal,
maar decentraal door deelgemeenten ontwikkeld en uitgevoerd. Om deze
reden zijn de steden Amsterdam en Rotterdam, net als in het onderzoek van
2007, op het niveau van stadsdelen dan wel deelgemeenten vertegenwoordigd in de steekproef. In tabel 1.1 wordt in de kolom ‘populatieomvang’ bij
de gemeentecategorie ‘250.000 inwoners of meer’ dan ook aangegeven dat er
sprake zou zijn van 24 gemeenten. Dit zijn Den Haag en Utrecht plus de
deelgemeenten van Amsterdam en Rotterdam. Van de acht deelgemeenten
van Amsterdam en de veertien deelgemeenten van Rotterdam zijn
respectievelijk vijf en zes deelgemeenten opgenomen in de steekproef.

2

Tabel 1.1

Steekproefkader

Minder dan 10.000 inwoners
10.000 -< 20.000 inwoners
20.000 -< 50.000 inwoners
50.000 -< 100.000 inwoners
100.000 -< 250.000 inwoners
250.000 inwoners of meer
Totaal

Populatieomvang (N)
39
117
191
46
21
24
438

Steekproef
(n)
22
66
107
26
12
13
246

Respons
(n)
8
38
42
17
7
8
120

Respons
In totaal hebben beleidsmedewerkers van 120 gemeenten de internetenquête
ingevuld (een respons van 49%). Naast Utrecht hebben drie deelgemeenten
van Amsterdam en vier deelgemeenten van Rotterdam aan het onderzoek
deelgenomen.
Analyse
Bij de analyse van het databestand met enquêtegegevens is een weging
toegepast (zie tabel 1.2 voor de gegevens waarop deze weegfactor is
gebaseerd). Bij de constructie van deze weegfactor zijn de 22 deelgemeenten
van Amsterdam en Rotterdam weer meegenomen als waren het afzonderlijke
steden. Met behulp van de weegfactor is bij de analyse van het bestand
gecorrigeerd voor de scheve verdeling als gevolg van de gestratificeerde
steekproef. Ook is onderzocht of de groep responderende gemeenten
representatief is qua geografische spreiding. Dat blijkt het geval te zijn. De
resultaten uit dit rapport kunnen daarom worden gegeneraliseerd naar alle
gemeenten in Nederland.

Tabel 1.2

Constructie weegfactor
Populatie Populatie
(N)
(%)
Minder dan 10.000
39
8,9%
inwoners
10.000-<20.000
117
26,7%
inwoners
20.000-<50.000
191
43,6%
inwoners
50.000-<100.000
46
10,5%
inwoners
100.000-<250.000
21
4,8%
inwoners
250.000 inwoners of
24
5,5%
meer
Totaal
438
100

Respons
(N)

Respons
(%)

Weegfactor

8

6,7%

1,3356164

38

31,7%

0,8435472

42

35,0%

1,2459230

17

14,2%

0,7413376

7

5,8%

0,8219178

8

6,7%

0,8219178

120

100

3

Verdiepende interviews
Om een beeld te krijgen van de keuzes die gemeenten maken bij de inzet van
de verschillende middelen voor peuterspeelzaalwerk zijn vijftien telefonische
interviews (van ongeveer 30 minuten) met beleidsmedewerkers gehouden. In
deze interviews werd zowel nader ingegaan op de ontwikkelingen met
betrekking tot de financiering van peuterspeelzaalwerk en vve, als op de
ontwikkelingen op het gebied van organisatorische samenwerking. Tabel 1.3
laat zien hoe de geïnterviewde beleidsmedewerkers zijn verdeeld over de
verschillende gemeentegroottecategorieën.

Tabel 1.3 Verdiepende interviews
Gemeentegrootte
Minder dan 20.000 inwoners
20.000-<50.000 inwoners
50.000-<100.000 inwoners
100.000-<250.000 inwoners
250.000 inwoners of meer
Totaal

1.4

Aantal interviews
4
5
4
0
2
15

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 rapporteren we de bevindingen uit de enquête over het aanbod
en de capaciteit van het peuterspeelzaalwerk. Vervolgens gaan we in
hoofdstuk 3 in op de financiering van het peuterspeelzaalwerk. In hoofdstuk 4
beschrijven we de organisatorische ontwikkelingen van het
peuterspeelzaalwerk in de afgelopen jaren op basis van de enquêtegegevens
en de gehouden interviews. Hoofdstuk 5 vormt met de samenvatting van de
uitkomsten en de conclusies van het onderzoek het slothoofdstuk.
Populatieschattingen
In hoofdstuk 2 en 3 worden voor een aantal belangrijke variabelen
populatieschattingen gepresenteerd.3 Dit zijn schattingen met een onder- en
bovengrens. Bij de berekening van de onder- en bovengrens zijn
symmetrische 95 procent betrouwbaarheidsintervallen gehanteerd. Dat wil
zeggen dat de werkelijke waarde van de variabele in de populatie zich met 95
procent zekerheid binnen de ‘bandbreedte’ tussen onder- en bovengrens
bevindt.

3

Met de gegevens uit de steekproef kunnen schattingen worden gemaakt van kenmerken in
de populatie. De gegevens uit de enquête in dit onderzoek zijn representatief voor alle
gemeenten van Nederland. Via extrapolatie kan zo het totale subsidiebedrag of het totale
aantal instellingen voor peuterspeelzaalwerk worden berekend.

4

2

AANBOD EN CAPACITEIT

2.1

Inventarisatie aantal instellingen
Peuterspeelzaalwerk wordt door verschillende typen organisaties
aangeboden. Er kan onderscheid worden gemaakt naar vier typen, namelijk:
zelfstandige organisaties voor peuterspeelzaalwerk; brede welzijnsorganisaties; kinderopvangorganisaties en onderwijsinstellingen.
Tabel 2.1 laat het totale aantal instellingen voor peuterspeelzaalwerk in
Nederland zien. Per gemeentegroottecategorie is aangeven hoeveel procent
van de instellingen voor peuterspeelzaalwerk tot een bepaald type behoort.
Deze cijfers zijn gebaseerd op extrapolaties van de gegevens uit de enquête
onder beleidsambtenaren van 120 gemeenten.

Tabel 2.1

Schatting aantal en percentage instellingen voor peuterspeelzaalwerk
in 2011

Zelfstandige
organisaties
Gemeentegrootte
N
%
< 10.000
34
63
10.000-<20.000
132
55
20.000-<50.000
246
56
50.000-<100.000
135
67
100.000-<250.000
57
58
>250.000*
27
26
Totaal
631
55
*

Welzijnsorganisaties
N
%
5
9
22
9
50
11
11
5
12
12
39
38
139
12

Kinderopvang- OnderwijsTotaal
organisaties
instellingen
N
%
N
%
N
%
15
28
0
0
54 100
77
32
9
4
240 100
127
29
18
4
441 100
46
23
11
5
203 100
27
27
3
3
99 100
15
15
21
21
102 100
307
27
62
5
1139 100

De deelgemeenten zijn in deze berekening als afzonderlijke gemeenten meegenomen.

Wanneer we deze uitkomsten vergelijken met de eerdere rapportage van
Regioplan (zie tabel 2.2), valt allereerst op dat het totale aantal instellingen dat
peuterspeelzaalwerk aanbiedt de afgelopen jaren fors is gedaald, namelijk van
1727 naar 1139.1 Dat is een daling van 34 procent. De daling in het aantal
instellingen blijkt het grootst te zijn in de kleinste categorie gemeenten (57%
daling bij gemeenten met minder dan 10.000 inwoners). Ook in de grootste
categorie gemeenten is de daling echter relatief sterk (44% daling bij
gemeenten met meer dan 250.000 inwoners). Voor de categorie gemeenten
met 100.000 tot 250.000 inwoners geldt overigens een stijging van het aantal
instellingen voor peuterspeelzaalwerk van 18 procent.

1

De brandbreedte van deze schatting ligt tussen de 1002 en de 1296 instellingen.

5

Tabel 2.2

Schatting aantal en percentage instellingen voor peuterspeelzaalwerk
in 2007

Zelfstandige
Welzijnsorganisaties
organisaties
Gemeentegrootte
N
%
N
%
< 10.000
64
51
4
3
10.000-<20.000
280
73
31
8
20.000-<50.000
397
67
96
16
50.000-<100.000
113
49
21
9
100.000-<250.000
35
42
7
8
>250.000
95
31
75
24
Totaal
984
57
234
14
*

DagopvangOrganisaties
N
%
57
46
51
13
75
13
79
34
21
25
45
15
328
19

Onderwijsinstellingen
N
%
0
0
23
6
25
4
17
7
21
25
95
31
181
10

Totaal
N
125
385
593
230
84
181
1727

De deelgemeenten zijn in deze berekening als afzonderlijke gemeenten meegenomen.

De daling van het aantal instellingen voor peuterspeelzaalwerk heeft zich
relatief het sterkst voorgedaan bij onderwijsinstellingen (66% daling), gevolgd
door de welzijnsorganisaties (40% daling) en zelfstandige organisaties (36%
daling). Het aantal kinderopvangorganisaties dat peuterspeelzaalwerk
aanbiedt, is slechts licht gedaald (6% daling).
In de verhouding van de verschillende typen instellingen ten opzichte van het
totale aantal instellingen, hebben zich sinds 2007 nauwelijks veranderingen
voorgedaan. Alleen het aandeel van kinderopvangorganisaties is enigszins
toegenomen (27% van de instellingen in 2011, 19% van de instellingen in
2007) en het aandeel van onderwijsinstellingen is enigszins afgenomen (14%
van de instellingen in 2011, 5,5% van de instellingen in 2007). Net als in 2007
wordt het grootste deel van instellingen voor peuterspeelzaalwerk in 2011
gevormd door zelfstandige organisaties (55,5% van de instellingen in 2011,
57% van de instellingen in 2007).
Ten slotte valt uit tabel 2.1 op te maken dat het percentage zelfstandige
organisaties groter is naarmate de gemeente kleiner is. Wat het percentage
welzijnsorganisaties betreft, is het precies andersom: in de grote gemeenten is
het percentage welzijnsorganisaties met peuterspeelzaalwerk beduidend
groter dan in de middelgrote en kleine gemeenten. Opvallend is ook dat in de
(deel)gemeenten met meer dan 250.000 inwoners het aantal onderwijsinstellingen dat peuterspeelzaalwerk aanbiedt, veel hoger ligt dan in
gemeenten van andere categorieën.2 Deze bevindingen komen overeen met
die van 2007.

2

In grote steden zijn veel peuterspeelzalen verbonden aan de basisschool vanwege het
fenomeen ‘voorschool’.

6

%
100
100
100
100
100
100
100

2.2

Capaciteit
De capaciteit van het peuterspeelzaalwerk in Nederland hebben we
gedefinieerd aan de hand van het aantal kindplaatsen. In het
peuterspeelzaalwerk komt een kindplaats overeen met een plek van twee
dagdelen per week van gemiddeld 2,9 uur per dagdeel (MOgroep, 2007).3
In de enquête is aan beleidsmedewerkers gevraagd een schatting te geven
van het aantal kindplaatsen in het peuterspeelzaalwerk in de gemeente.4 Bij
112 gemeenten was hierover informatie beschikbaar gesteld. In 2011 is in heel
Nederland naar schatting sprake van 150.280 kindplaatsen.5 In het onderzoek
uit 2007 kwam de schatting van het aantal kindplaatsen uit op 235.658. Dit
betekent dat het aantal kindplaatsen in de afgelopen vier jaar met ongeveer
een derde (36%) is gedaald.
Gemiddeld genomen is het aantal kindplaatsen in het peuterspeelzaalwerk de
afgelopen vier jaar daarmee met negen procent per jaar afgenomen. Dit is een
sterkere daling dan te verwachten viel op grond van de resultaten van het
onderzoek uit 2009.6 Daarin werd geconstateerd dat het aantal gerealiseerde
kindplaatsen in het peuterspeelzaalwerk tussen 2007 en 2008 met vijf procent
was afgenomen, en werd door tweederde van de instellingen voor
peuterspeelzaalwerk de verwachting uitgesproken dat deze daling zich zou
voortzetten in jaren 2009 en 2010.7

3

MOgroep (2007). Kengetallen bedrijfsvoering 2005 en expertmodellen bedrijfsvoering 2007
voor het peuterspeelzaalwerk. Een kindplaats in de kinderopvang is overigens van een
totaal andere orde. Daar verstaat men onder een kindplaats tien dagdelen van circa 4,5 uur.

4

Er is in de vraagstelling van dit onderzoek, net als in het onderzoek in 2007, niet specifiek
gedefinieerd wat wij verstaan onder een kindplaats. Het is mogelijk dat bij de beantwoording
gemeenten een eigen definitie hanteren en dat deze niet direct overeenkomt met de
standaarddefinitie. De standaarddefinitie van een kindplaats in het peuterspeelzaalwerk is
een plek van twee dagdelen per week van gemiddeld 2,9 uur per dagdeel (MOgroep, 2007).

5

De brandbreedte van deze schatting ligt tussen de 128.709 en de 171.851 kindplaatsen.

6

Van der Vegt, A.L., IJ. Jepma, B. Cuelenaere, J. Siegert & V. Thio (2009). Trends in en
rondom het peuterspeelzaalwerk. Utrecht/Rotterdam: Sardes/ECORYS.

7

In dezelfde periode is het aantal kindplaatsen in de dagopvang sterk toegenomen (zie
Paulussen-Hoogeboom & Dekker (2011). Monitor capaciteit kinderopvang 2008-2010. Amsterdam: Regioplan). In hoeverre de daling van de capaciteit van het peuterspeelzaalwerk
oorzaak of gevolg is van de stijging van de capaciteit van de dagopvang is niet onderzocht.

7

8

3

ONTWIKKELINGEN IN DE GEMEENTELIJKE FINANCIERING

3.1

Inleiding
Middelen voor peuterspeelzaalwerk en vve
Gemeenten ontvangen van het Rijk middelen om het peuterspeelzaalwerk en
het voorschoolse deel van vve te financieren. Middelen voor de financiering
van het peuterspeelzaalwerk worden door het Rijk, in de vorm van een
algemene uitkering, toegevoegd aan het Gemeentefonds. Middelen voor de
financiering van vve werden in 2010 door het ministerie van OCW aan
gemeenten uitgekeerd in de vorm van een decentralisatie-uitkering.1 2
Extra middelen voor peuterspeelzaalwerk
Sinds april 2010 is er, in verband met de voorbereidingen op de Wet Oke,
structureel 35 miljoen euro aan extra middelen voor het peuterspeelzaalwerk
beschikbaar gesteld. Deze extra middelen zijn bedoeld voor versterking van
de basisinfrastructuur van het peuterspeelzaalwerk, zoals verbeteringen op
het gebied van leidster-kindratio, groepsgrootte en het opleidingsniveau van
leidsters. Deze extra middelen worden uitgekeerd in de vorm van een
decentralisatie-uitkering.
Communicerende vaten
Bij de middelen voor de financiering van vve gaat het om macrobedragen die
op gemeentelijk niveau binnen marges kunnen worden ingezet. De (extra)
middelen voor peuterspeelzaalwerk daarentegen, kunnen door gemeenten vrij
worden ingezet, waarbij geldt dat de wettelijke verplichting die ermee gepaard
ging wel blijft staan. In de bestuurlijke afspraken die het Rijk en de VNG
maakten in het kader van de Wet Oke is opgenomen dat de VNG de
gemeenten stimuleert om vrijvallende middelen, of deze nu afkomstig zijn uit
peuterspeelzaalwerk of uit vve, beschikbaar blijven voor de groep nul- tot
vierjarigen.3 Beide soorten middelen kunnen in de praktijk dus
communicerende vaten zijn.

3.2

Structurele gemeentelijke subsidies
In de enquête hebben we aan de beleidsmedewerkers gevraagd wat in hun
gemeente het totaalbedrag aan structurele subsidies voor peuterspeel1

De G31-gemeenten vormen hierop een uitzondering. Bij deze gemeenten worden de vvemiddelen toegevoegd aan de brededoeluitkering.

2

Ongeveer zeventig procent van alle gemeenten ontving in 2010 vve-middelen. Gemeenten
gebruiken deze om de vve-doelstellingen te behalen, zoals deze zijn geformuleerd in de Wet
Oke.

3

Bestuurlijke afspraken over kinderopvang en peuterspeelzaalwerk, 23 april 2008.

9

zaalwerk voor het jaar 2010 was. Hierbij hebben we expliciet aangegeven dat
het ging om het bedrag exclusief de eventuele vve-middelen en exclusief
incidentele subsidies voor peuterspeelzaalwerk (waaronder uitgaven specifiek
voor de verlaging van de ouderbijdrage voor doelgroepkinderen).
In tabel 3.1 geven we een overzicht van het gemiddelde bedrag aan
structurele subsidie voor het peuterspeelzaalwerk per gemeente in 2006 en
2010, uitgesplitst naar de verschillende gemeentegroottecategorieën.
Gemiddeld is in 2010 per gemeente 300.140 euro besteed aan structurele
subsidies. Het geschatte overall totaalbedrag aan structurele subsidies in 2010
bedraagt 131 miljoen euro.4 Dit is een daling van 21 procent ten opzichte van
2006. Toen lag het geschatte overall totaalbedrag aan structurele subsidies op
167 miljoen euro.

Tabel 3.1

Geschat bedrag in euro’s aan gemeentelijke structurele subsidies
voor peuterspeelzaalwerk in 2006 en 2010
2006
2010
GemeenteGemiddeld
Geschat
Gemiddeld
Geschat
grootte
bedrag*
totaalbedrag
bedrag*
totaalbedrag
Minder dan
53.160
2.817.499
87.652
3.418.418
10.000 inwoners
10.000-<20.000
84.914
11.548.343
109.086
12.763.056
inwoners
20.000-<50.000
223.099
41.942.604
265.710
50.750.619
inwoners
50.000-<100.000
516.673
21.183.576
475.556
21.973.380
inwoners
100.000-<250.000
2.136.765
44.872.072
1.176.747
24.711.678
inwoners
250.000 inwoners
1.498.458
44.953.750
747.577
17.941.839
of meer
Totaal
356.754
167.317.844
300.140
131.558.990

*

Het gemiddelde bedrag van gemeenten in de categorie 100.000 tot 250.000 inwoners
ligt hoger dan dat van gemeenten in de categorie 250.000 inwoners of meer. Dit wekt in
eerste instantie misschien verbazing, maar in de laatste categorie wordt het gemiddelde
berekend op basis van Utrecht en zeven deelgemeenten. Deze deelgemeenten
besteden natuurlijk gemiddeld veel minder, wat drukt op het gemiddelde bedrag. In de
extrapolatie valt dit verschil weg.

Uit de tabel valt op te maken dat het geschatte totaalbedrag aan structurele
subsidies in de kleinere gemeenten (tot 50.000 inwoners) sinds 2007 is
toegenomen. Voor gemeenten met 50.000 tot 100.000 inwoners geldt dat het
totaalbedrag aan structurele subsidies ongeveer gelijk is gebleven. De daling
in het totaalbedrag aan structurele subsidies blijkt dan ook veroorzaakt te
worden door de grotere gemeenten (100.000 tot 250.000 inwoners en 250.000
inwoners of meer).

4

De bandbreedte van dit bedrag ligt tussen de 110 en de 153 miljoen euro (zie ook
hoofdstuk 1, paragraaf 1.4).

10

3.3

Incidentele gemeentelijke subsidies
We hebben de beleidsmedewerkers ook gevraagd naar het totaalbedrag aan
incidentele subsidies voor peuterspeelzaalwerk in het jaar 2010. Hieruit bleek
dat een ruime meerderheid van de gemeenten (78 van de 120), naast de
structurele subsidies, in 2010 geen incidentele subsidies aan het
peuterspeelzaalwerk heeft verstrekt.
Gemiddeld werd er per gemeente in 2010 zo’n 20.345 euro incidenteel
gesubsidieerd (zie tabel 3.2). Deze tabel laat echter ook zien dat de geschatte
totaalbedragen aan incidentele subsidies, anders dan in 2006, nogal
schommelen naar gelang de verschillende gemeentegroottecategorieën.

Tabel 3.2

Geschat bedrag in euro’s aan gemeentelijke incidentele subsidies
voor peuterspeelzaalwerk in 2006 en 2010
2006
2010
GemeenteGemiddeld
Geschat
Gemiddeld
Geschat
grootte
bedrag
totaalbedrag
bedrag
totaalbedrag
Minder dan
9.157
485.329
69
2.681
10.000 inwoners
10.000-<20.000
2.739
372.488
14.206
1.662.065
inwoners
20.000-<50.000
4.945
929.744
16.701
3.189.918
inwoners
50.000-<100.000
25.376
1.040.426
1.438
66.125
inwoners
100.000-<250.000
433.333
9.100.000
167.618
3.519.972
inwoners
250.000 inwoners
459.181
13.775.425
17.475
419.400
of meer
Totaal
54.805
25.703.412
20.345
8.860.161

In totaal hebben gemeenten in 2010 bijna negen miljoen euro aan incidentele
subsidies aan het peuterspeelzaalwerk verstrekt.5 Dat is aanzienlijk minder
dan in 2006, toen lag het bedrag aan incidentele subsidies nog op circa 25
miljoen euro. Dit betekent dat er sprake is van een daling van 65 procent.
Wanneer we de bedragen aan verstrekte structurele en incidentele subsidies
bij elkaar optellen, zien we dat gemeenten in 2010 naar schatting 140 miljoen
euro aan structurele en incidentele subsidies (exclusief vve-gelden)
beschikbaar hebben gesteld aan het reguliere peuterspeelzaalwerk. Dit is
aanzienlijk minder dan het geschatte totaalbedrag aan structurele en
incidentele middelen van 193 miljoen dat in 2006 door gemeenten beschikbaar

5

De bandbreedte van dit bedrag ligt tussen de 3 miljoen en de 15 miljoen euro.

11

werd gesteld. In vergelijking met 2006 is er door gemeenten dus ruim 50
miljoen euro minder aan subsidies voor het peuterspeelzaalwerk verstrekt.6

3.4

Besteding van vve-middelen
In de enquête hebben wij de beleidsmedewerkers gevraagd naar het
totaalbedrag dat de gemeente in 2010 aan vve heeft besteed (zowel voor
peuterspeelzalen als voor kinderdagverblijven). Hier moesten ook de
eventuele andere gemeentelijke kosten die verband houden met vve bij
worden opgeteld. Tabel 3.3 laat de gemiddelde bestede bedragen en de
geschatte totaalbedragen voor vve in 2010 per gemeentegroottecategorie
zien. Het geschatte totaalbedrag aan bestede vve-middelen in 2010 bedraagt
206,7 miljoen euro.7

Tabel 3.3

Geschat bedrag in euro’s aan bestede vve-middelen in 2010

Gemeentegrootte
Minder dan 10.000 inwoners
10.000-<20.000 inwoners
20.000-<50.000 inwoners
50.000-<100.000 inwoners
100.000-<250.000 inwoners
250.000 inwoners of meer*
Totaal
*

Gemiddeld bedrag
31.088
65.185
157.608
753.091
1.660.336
4.095.217
438.588

Geschat totaalbedrag
1.212.413
7.626.657
30.103.137
34.642.205
34.867.063
98.285.211
206.736.686

Bij de deelgemeenten van Rotterdam bestaat mogelijk geen volledig accuraat beeld van
de besteding van de vve-middelen. Gedurende het onderzoek is namelijk gebleken dat
deze deels centraal (op stadsniveau) plaatsvindt. Hierdoor is er mogelijk sprake van een
onderschatting van de bestede vve-middelen in deze gemeentegroottecategorie.

Dit bedrag is hoger dan de 187 miljoen euro die gemeenten in 2010
gezamenlijk aan vve-middelen hebben ontvangen. Aangezien de vvemiddelen, de eigen peuterspeelzaalwerkmiddelen en de 35 miljoen die aan het
gemeentefonds zijn toegevoegd in de praktijk communicerende vaten kunnen
zijn, kan worden verondersteld dat ongeveer 20 miljoen van de eigen middelen
van gemeenten ten goede is gekomen aan vve.

6

Het is niet mogelijk om een gemiddeld bedrag per kindplaats te berekenen dat
vergelijkbaar is met het bedrag per kindplaats uit het onderzoek van 2007. De reden
hiervoor is dat er geen duidelijkheid bestaat over de verhouding van het het aantal vveplaatsen tot het aantal reguliere peuterspeelzaalplaatsen in beide onderzoeken.

7

De bandbreedte van dit bedrag ligt tussen de 106 miljoen en de 278 miljoen euro.

12

4

ONTWIKKELINGEN IN HET GEMEENTELIJK
PEUTERSPEELZAALBELEID

4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we de ontwikkelingen in het gemeentelijk
peuterspeelzaalbeleid op basis van de enquête onder beleidsmedewerkers
van gemeenten en de verdiepende interviews die met vijftien van hen zijn
gehouden.

4.2

Organisatorische ontwikkelingen
De Wet Oke beoogt een kwaliteitsslag in het peuterspeelzaalwerk te
realiseren. Met deze wet zijn de kwaliteitseisen voor peuterspeelzaalwerk en
kinderopvang zoveel mogelijk, maar niet volledig, met elkaar in lijn gebracht.
Voor organisaties die peuterspeelzaalwerk aanbieden geldt nu een landelijk
kwaliteitskader, waardoor de kwaliteitseisen voor peuterspeelzaalwerk
duidelijker dan zijn voorheen, maar minder vergaand dan voor organisaties die
kinderopvang aanbieden.
In 2009 zijn verschillende trends in en rondom het peuterspeelzaalwerk
gesignaleerd, die vermoedelijk het gevolg waren van de toen nog in
voorbereiding zijnde wet Oke.1 Een deel van die trends is meegenomen in
onderhavig onderzoek. Dat betreft:
- de fusie van peuterspeelzaalorganisaties;
- de samenwerking van peuterspeelzaalorganisaties en
kinderopvangorganisaties;
- het overgaan van peuterspeelzaalwerk naar kinderopvangorganisaties;
- het omzetten van peuterspeelzaalwerk in halve dagopvang;
- het fysiek bij elkaar brengen van peuterspeelzaalwerk, kinderopvang en
onderwijs.
In vrijwel alle gemeenten doen zich momenteel een of meer van de genoemde
ontwikkelingen voor of hebben zich een of meer van de genoemde
ontwikkelingen voorgedaan (zie tabel 4.1). De wet Oke lijkt daarmee een
aanzienlijk effect te hebben. Uit de interviews komt naar voren dat
maatregelen in het kader van deze ontwikkelingen vaak in samenhang met
elkaar genomen worden.

1

Van der Vegt, A.L., IJ. Jepma, B. Cuelenaere, J. Siegert & V. Thio (2009). Trends in en
rondom het peuterspeelzaalwerk. Utrecht/Rotterdam: Sardes/ECORYS.

13

Tabel 4.1

Aantal afgeronde of zich voordoende ontwikkelingen

Aantal ontwikkelingen dat zich
voordoet of heeft gedaan
0 ontwikkelingen
1 ontwikkeling
2 ontwikkelingen
3 ontwikkelingen
4 ontwikkelingen
5 ontwikkelingen
N

Percentage gemeenten waarin dit
aantal ontwikkelingen zich voordoet of
heeft gedaan
4%
5%
22%
26%
24%
19%
103

In tabel 4.2 is te lezen in hoeverre de afzonderlijk ontwikkelingen zich in
gemeenten voor hebben gedaan, zich op dit moment voordoen, in
voorbereiding zijn of zich niet voordoen en niet in voorbereiding zijn.
De ontwikkelingen die momenteel het meest spelen of al hebben gespeeld
binnen gemeenten zijn de samenwerking van peuterspeelzaalorganisaties en
kinderopvangorganisaties (in 74% van de gemeenten) en het fysiek bij elkaar
brengen van peuterspeelzaalwerk, kinderopvang en onderwijs (in 81% van de
gemeenten).
De ontwikkelingen die zich tot nog toe het minst voordoen of hebben gedaan
betreffen het omzetten van peuterspeelzaalwerk in halve dagopvang en de
fusie van peuterspeelzaalorganisaties. In twintig procent van de gemeenten is
peuterspeelzaalwerk omgezet in halve dagopvang of wordt dat momenteel
gerealiseerd. Ruim twintig procent van de gemeenten bereidt zich voor op
deze ontwikkeling. In iets meer dan de helft van de gemeenten is men niet op
deze ontwikkeling gericht.2
Op elk van deze ontwikkelingen gaan we hieronder dieper in.

Tabel 4.2

Ontwikkelingen in het peuterspeelzaalwerk

Ontwikkeling

Fusie van peuterspeelzaalorganisaties
Samenwerking van
peuterspeelzaalorganisaties en
kinderopvangorganisaties
Overgaan van peuterspeelzaalwerk
naar kinderopvangorganisaties
Omzetten van peuterspeelzaalwerk in
halve dagopvang
Fysiek bij elkaar brengen van
peuterspeelzaalwerk, kinderopvang
en onderwijs
2

Is afgerond
24%

Vindt nu
plaats
7%

Is in
voorbereiding
4%

Doet zich niet
voor en is niet
in voorbereiding
64%

Weet
niet
1%

13%

42%

19%

22%

4%

22%

8%

19%

47%

5%

7%

13%

22%

52%

8%

12%

30%

39%

18%

1%

De kwantitatieve uitkomsten van ons onderzoek zijn niet een-op-een vergelijkbaar met de
kwantitatieve resultaten van het onderzoek van Sardes aangezien in dat onderzoek
kwantitatieve gegevens zijn gebaseerd op dataverzameling onder aanbieders van
peuterspeelzaalwerk.

14

Fusie van peuterspeelzaalorganisaties
In bijna een kwart van de gemeenten zijn in de afgelopen jaren peuterspeelzaalorganisaties gefuseerd. Dat is met name gebeurd in gemeenten met
minder dan 50.000 inwoners. Dat is in die zin logisch omdat in gemeenten met
minder dan 50.000 inwoners het peuterspeelzaalwerk meer dan in grotere
gemeenten wordt aangeboden door zelfstandige organisaties voor peuterspeelzaalwerk. Dat is ondanks de fusies die hebben plaatsgevonden
momenteel overigens nog steeds het geval (zie hoofdstuk 2).
In gemeenten met meer dan 100.000 inwoners zijn zelfstandige organisaties
voor peuterspeelzaalwerk nauwelijks gefuseerd.
Aan de fusies van peuterspeelzaalorganisaties lijkt binnenkort een einde te
komen. Er zijn nauwelijks gemeenten waar momenteel nog fusies van
peuterspeelzaalorganisaties plaatsvinden of waar dat in voorbereiding is.
Uit de interviews die we hebben gehouden komt naar voren dat met de fusie
van zelfstandige peuterspeelzaalorganisaties vaak een professionaliseringsslag is gemaakt. Zelfstandige organisaties voor peuterspeelzaalwerk zijn vaak
klein en werken met een bestuur dat uit vrijwilligers bestaat. Dat is niet langer
van deze tijd. Daarnaast wordt de fusie van zelfstandige organisaties voor
peuterspeelzaalwerk benoemd als een efficiency slag. Grotere organisaties
kunnen kostenefficiënter werken dan kleine organisaties.

“De gemeente heeft fusies zoveel mogelijk gestimuleerd. Vanaf 2012 hebben we nog
maar twee organisaties voor peuterspeelzaalwerk. Twee tot drie jaar geleden waren
dat er nog zes….
Ondanks bezuinigingen en een stijging van de loonkosten moet met hetzelfde budget
in de kosten worden voorzien. Dit is mogelijk door een efficiëntere inzet van de
middelen, als gevolg van een grotere organisatie, een betere bezettingsgraad van de
groepen, het samenvoegen van organisaties en het meer gebruik maken van
mogelijkheden om samen met de kinderopvang combigroepen te gaan vormen. Dit
betekent voor de peuterspeelzalen een verdere professionaliseringsslag en de vraag
naar een duidelijke toekomstvisie die in samenwerking met de gemeente wordt
opgesteld”.
Beleidsmedewerker van een gemeente met 20.000 tot 50.000 inwoners

Samenwerking van peuterspeelzaal- en kinderopvangorganisaties
In ruim veertig procent van de gemeenten wordt momenteel de samenwerking
tussen peuterspeelzaal- en kinderopvangorganisaties vormgegeven. De
grotere gemeenten zijn hier al langer mee bezig dan de kleinere gemeenten.
In een groot deel van de kleinere gemeenten (minder dan 10.000 inwoners) is
de samenwerking van peuterspeelzaal- en kinderopvangorganisaties in
voorbereiding.
De mate van samenwerking verschilt, zo blijkt uit de interviews. Zij loopt uiteen
van het gezamenlijk ontwikkelen van een overdrachtsformulier voor het
onderwijs en het gezamenlijk zitting hebben in een overleg met de gemeente
tot het gebruik maken van elkaars voorzieningen.

15

“Peuterspeelzaalwerk en kinderopvang zijn niet geïntegreerd. Men vindt elkaar wel in
het kader van vve, er is afstemming over openingstijden en er is contact in het kader
van overdrachten. In al deze gevallen is ook het onderwijs betrokken. Deze partijen
zitten ook een keer per kwartaal aan in het overleg met de gemeente.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met minder dan 20.000 inwoners

In ruim een vijfde van de gemeenten speelt deze ontwikkeling helemaal niet.
De gemeenten met minder dan 50.000 inwoners en gemeenten/stadsdelen in
de G4 zijn relatief sterk binnen deze groep gemeenten vertegenwoordigd.
Overgaan van peuterspeelzaalwerk naar kinderopvangorganisaties
In ruim een vijfde van de gemeenten is peuterspeelzaalwerk overgegaan naar
kinderopvangorganisaties. Dat betreft iets vaker gemeenten met tussen de
10.000 en 50.000 inwoners dan gemeente uit de andere groottecategorieën.
In ruim de helft van de gemeenten waar peuterspeelzaalwerk is overgegaan
naar kinderopvangorganisaties wordt ook nog peuterspeelzaalwerk door
zelfstandige organisaties voor peuterspeelzaalwerk aangeboden. In de meeste
van deze gemeenten is dus een deel van het peuterspeelzaalwerk naar
kinderopvangorganisaties gegaan.

In de gemeente waarvan een beleidsmedewerker onderstaande uitspraken deed,
wordt het peuterspeelzaalwerk door een zelfstandige organisatie voor
peuterspeelzaalwerk aangeboden.
“We willen in de toekomst niet meer met die ene organisatie voor
peuterspeelzaalwerk werken omdat deze erg duur is door de manier waarop zij het
peuterspeelzaalwerk aanbiedt, omdat de meerwaarde van deze organisatie ten
opzichte van de kinderopvangorganisaties niet meer duidelijk is en omdat de
organisatie voor peuterspeelzaalwerk zelf ook commercieel is geworden. Sinds 2011
is deze organisatie namelijk ook buitenschoolse opvang aan gaan bieden. Wanneer
de gemeentelijke subsidies alleen voor deze organisatie beschikbaar blijven,
ontstaat een situatie waarin sprake is van oneerlijke concurrentie. We denken er
daarom over na om ook plaatsen bij de kinderopvangorganisaties te subsidiëren
wanneer die aan bepaalde voorwaarden voldoen.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met 20.000 tot 50.000 inwoners

Ongeveer een kwart van de gemeenten is momenteel bezig met het
overdragen van peuterspeelzaalwerk naar kinderopvangorganisaties of met de
voorbereiding daarvan. Onder deze gemeenten zijn de gemeenten met
100.000 tot 250.000 inwoners enigszins oververtegenwoordigd.

16

“In onze gemeente waren twee peuterspeelzalen. Door het teruglopende aantal
kinderen en stijgende personeelskosten teerden de peuterspeelzaalorganisaties
steeds verder in op hun eigen vermogen, waardoor een failliet dreigde. De enige
aanbieder van kinderopvang (een stichting) die in de gemeente actief is, wilde de
helpende hand bieden omdat zij het van belang vond dat het bestaande
voorschoolse aanbod bleef bestaan. De peuterspeelzalen zijn overgenomen door de
kinderopvangorganisatie, de peuterspeelzaallocaties zijn blijven bestaan en de
leidsters van de peuterspeelzalen zijn gebleven. De gemeente heeft extra middelen
ingezet voor de verbouw van de peuterspeelzalen zodat die kinderopvangproof
werden en voor de scholing voor de peuterspeelzaalleidsters zodat op de
peuterspeelzalen voortaan vve kon worden geboden. De kinderopvangorganisatie
werkte al met een vve-programma.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met minder dan 20.000 inwoners

In de gemeenten waar men het peuterspeelzaalwerk en kinderopvang niet wil
laten integreren, vormen de kwaliteit van het peuterspeelzaalwerk en het
willen behouden van die kwaliteit de reden om niet tot integratie over te willen
gaan.

“De gemeente heeft in het kader van de Wet Oke wel nagedacht over samenwerking
en integratie maar wil dat niet omdat ze heel tevreden is met de huidige kwaliteit en
omdat de angst bestaat dat in geval van integratie van kinderopvang en
peuterspeelzaalwerk die kwaliteit minder goed kan worden gemonitord”.
Beleidsmedewerker van een gemeente met meer dan 250.000 inwoners

Omzetten van peuterspeelzaalwerk in halve dagopvang
In zeven procent van de gemeenten is inmiddels peuterspeelzaalwerk
omgezet in halve dagopvang. In dertien procent van de gemeenten vindt die
ontwikkeling nu plaats en in 22 procent van de gemeenten wordt het omzetten
van peuterspeelzaalwerk in halve dagopvang voorbereid. De gemeenten met
10.0000 tot 250.000 inwoners zijn hierbij oververtegenwoordigd.

“De verschillen tussen peuterspeelzaalwerk en kinderopvang worden steeds kleiner.
Binnenkort organiseert de gemeente een miniconferentie met het onderwijs,
peuterspeelzaalwerk, kinderopvang, de jeugdgezondheidszorg, de ggd het centrum
voor jeugd en gezin en de zorgadviesdienst waarin we verder gaan praten over
verdergaande integratie zodat de scheidingen tussen peuterspeelzaalwerk en
kinderopvang opgeheven kunnen worden en er vloeiende lijnen ontstaan naar het
onderwijs. De gemeente is daarin organiserend en faciliterend. We denken dat de
integratie van peuterspeelzaalwerk en kinderopvang binnen 2 à 3 jaar gerealiseerd
zal zijn.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met minder dan 20.000 inwoners

17

“Per september 2011 is het peuterspeelzaalwerkbeleid omgezet naar
peuteropvangbeleid. Peuteropvang wordt geboden door organisaties die voldoen
aan de eisen van de Wet kinderopvang en waarvan de medewerkers opgeleid zijn in
het vve-programma Startblokken. Het bedrag dat voor peuteropvang wordt
uitgetrokken ligt lager dan het bedrag dat in het verleden voor peuterspeelzaalwerk
werd uitgetrokken maar met dit beleid denkt de gemeente uiteindelijk meer peuters
te kunnen bereiken. Daarnaast krijgen alle peuters een basis aanbod vve.
Uiteindelijk gaat het om een bezuiniging van 150.000 euro welke bereikt moet zijn in
2014. De essentie van het peuteropvangbeleid is dat iedereen in aanmerking komt
voor peuteropvang binnen de kinderdagopvang. Wanneer ouders onder de Wet
kinderopvang vallen betalen zij volgens de tabel van deze wet. Andere ouders
kunnen gebruik maken van een subsidieplaats van de gemeente. Deze ouders
betalen een ouderbijdrage die gelijk is aan de ouderbijdrage die ouders betalen die
onder de Wet kinderopvang vallen. De kosten van een subsidieplaats van de
gemeente bedragen € 1780 euro voor twee dagdelen. Doelgroeppeuters krijgen een
3e en 4e vve-dagdeel aangeboden. Deze kosten komen volledig voor rekening van
de gemeente en worden bekostigd uit aparte budgetten. Positief aan het nieuwe
beleid is dat het geld beter bij de kinderen terecht komt en minder bij de
peuterspeelzaalorganisaties."
Beleidsmedewerker van een gemeente met 50.000 tot 100.000 inwoners

Fysiek bij elkaar brengen van peuterspeelzaalwerk, kinderopvang en
onderwijs
In twaalf procent van de gemeenten zijn peuterspeelzaalwerk, kinderopvang
en onderwijs fysiek bij elkaar gebracht. De gemeenten met minder dan 10.000
inwoners zijn hierbij sterk oververtegenwoordigd. In dertig procent van de
gemeenten vindt die ontwikkeling nu plaats en in 39 procent van de
gemeenten wordt die ontwikkeling voorbereid.

“We willen komen tot 1 voorschoolse voorziening per wijk (1 aanbod voor alle
kinderen). Achtergrond is dat er nu sprake is van segregatie die als onwenselijk
wordt gezien. Er is nu een aantal vve-zalen waarop bijna honderd procent doelgroepkinderen zitten. Op een aantal van deze zalen komen bijna alleen kinderen die
niet tot nauwelijks Nederlands spreken. Op deze zalen komt men helemaal niet toe
aan de gerichte taalactiviteiten. Door meer spreiding te realiseren wordt dit knelpunt
weggenomen. In sommige wijken zullen bijvoorbeeld kinderopvang en peuterspeelzalen en vve-speelzalen fysiek samengaan. In andere wijken kan misschien een
netwerkvoorziening gecreëerd worden waarin de organisaties bijvoorbeeld
afspraken maken over de overdracht naar het onderwijs of over het gebruik maken
van elkaars voorzieningen. Achter deze keuze zit geen bezuinigingsdoelstelling.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met 50.000 tot 100.000 inwoners

18

4.3

Financiële ontwikkelingen
Uit hoofdstuk 3 werd duidelijk dat de structurele subsidies voor peuterspeelzaalwerk in de gemeenten met minder dan 50.000 inwoners zijn gestegen
sinds 2007. In de gemeenten met meer dan 50.000 inwoners zijn de gemeentelijke structurele subsidies voor peuterspeelzaalwerk daarentegen gedaald.
Uit de interviews die met beleidsmedewerkers van 15 gemeenten zijn gehouden ontstaat met betrekking tot de subsidies voor het peuterspeelzaalwerk in
de toekomst het volgende beeld:
In een deel van de gemeenten zijn de budgetten voor het komend jaar nog
gelijk aan voorgaande jaren. Wat er daarna gaat gebeuren is nog onduidelijk.

“Het is nog niet duidelijk hoe de budgetten voor peuterspeelzaalwerk zich de
komende jaren gaan ontwikkelen. Het College heeft voorgesteld om de budgetten
voor peuterspeelzaalwerk helemaal te schrappen. De Raad heeft daarover nog geen
besluit willen nemen. Er komt nu een onderzoek naar wat de gevolgen zijn als de
peuterspeelzaalbudgetten blijven bestaan en wat de gevolgen zijn als de
peuterspeelzaalbudgetten worden geschrapt.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met 20.000 tot 50.000 inwoners

“De bedragen die zijn uitgegeven aan peuterspeelzaalwerk en vve zijn constant
gebleven over de jaren. Er is wel over gediscussieerd of het misschien minder kon,
maar de conclusie was steeds dat peuterspeelzaalwerk en vve belangrijk zijn en dat
daar niet op bezuinigd moest worden.
Ook voor de komende jaren is het uitgangspunt dat er niet bezuinigd wordt op de
budgetten voor peuterspeelzaalwerk. Omdat de gemeente in 2013 gaat fuseren met
twee andere gemeenten wordt nu onderzocht op welk subsidiestelsel deze
gemeenten over zullen gaan. Zo wordt onderzocht of een deel van de ouders een
vergoeding vanuit de Wet Kinderopvang kan krijgen. Niet vanuit een
bezuinigingsidee maar vanuit de visie dat de leefbaarheid in de kleine kernen
gestimuleerd moet worden, voortvloeiend uit de WMO en de Wet Oke.
De gemeente heeft veel kleine kernen en in ieder van deze wil de gemeente een
voorschoolse voorziening hebben. De budgetten blijven in principe hetzelfde maar
moeten misschien anders verdeeld gaan worden. Mogelijk moet een deel van het
geld naar een kinderopvangorganisatie.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met minder dan 20.000 inwoners

Verschillende gemeenten zullen gaan bezuinigen op vve. Dat doen ze door
met een strakkere definitie van doelgroepkinderen te gaan werken.

“Er gaat minder uitgegeven worden aan vve doordat met een strakkere definitie
gewerkt gaat worden. Nu komen naast gewichtenpeuters ook risicopeuters in
aanmerking voor vve. Naast de opleiding van de ouders vormt disbalans in de
gezinssituatie ook nog een indicatie voor vve. Dat is binnenkort niet langer het geval.
Momenteel komen 43 peuters op grond van de gewichtenregeling in aanmerking
voor vve en zijn er ongeveer 50 risicopeuters.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met 20.000 tot 50.000 inwoners
19

“Volgens de gewichtenregeling komen we uit op 25 doelgroepkinderen, met onze
eigen definitie komen we uit op ongeveer 50 doelgroepkinderen.”
Beleidsmedewerker van een (andere) gemeente met 20.000 tot 50.000 inwoners

Maar er zijn ook gemeenten die juist meer aan vve uit willen geven.

Het vve-budget groeit nog. De vve-doelstelling van 95 procent bereik wordt daar
verder mee nagestreefd. Dat percentage wordt wel al bereikt in de zwakkere wijken
maar nog niet in de gemengde wijken en ook nog niet in de sterkere wijken waar
soms toch een zwakkere buurt deel van uitmaakt. Uitbreiding van de vve dus
kwantitatief maar vooral ook kwalitatief door de inzet van een zorgconsulent die
leidsters begeleidt op het omgaan met kinderen met een zorgvraag, en door
coaching on the job met inzet van Video-interactie begeleiding. Dat heeft betrekking
op het werken met vve-programma’s en de vaardigheden die daarvoor nodig zijn.
Deze vaardigheden blijken na enige tijd weg te zakken. We gaan de basiscursus
inkorten en de vaardigheden dus herhalen met behulp van coaching on the job.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met meer dan 250.000 inwoners

Een aantal beleidsmedewerkers verwacht dat door de bezuinigingen op de
kinderopvangtoeslag, de vraag naar peuterspeelzaalwerk weer zal toenemen
of ziet dat al gebeuren. Gemeenten die ook geïnvesteerd hebben in het
aanbieden van vve in de kinderopvang vrezen de effecten van de
bezuinigingen op de kinderopvangtoeslag.

“Omdat in dit stadsdeel veel doelgroepkinderen naar de kinderopvang gaan, is ook
een voorschools aanbod op twintig kinderdagverblijven gerealiseerd. De kinderdagverblijven krijgen hiervoor een vergoeding van de meerkosten die zij moeten maken,
zoals kosten voor trainingen en materiaal.
Als gevolg van de bezuinigingen op de kinderopvangtoeslag ontvangen we nu
signalen van kinderdagverblijven dat kinderen van de kinderopvang af gaan. Bij de
peuterspeelzalen komen nu meer aanmeldingen binnen. Een deel van de kinderen
wordt opgevangen door familie. Die bereiken we dan niet meer met een voorschools
aanbod. We krijgen ook signalen dat er voor sommige kinderen helemaal geen
opvang meer is en dat ze rondzwerven op de markt. Het is tragisch om te zien dat
nu we zo hebben geïnvesteerd in het realiseren van een voorschools aanbod op de
kinderdagverblijven, het aantal kinderen dat gebruik maakt van kinderopvang als
gevolg van de bezuinigingen terugloopt en dus niet meer met de voorschool bereikt
wordt.”
Beleidsmedewerker van een gemeente met meer dan 250.000 inwoners

20

5

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

In het kader van de evaluatie van de Wet kinderopvang en kwaliteitseisen
peuterspeelzalen (WKO) heeft Regioplan onderzoek gedaan naar de actuele
omvang en financiering van, en ontwikkelingen in het peuterspeelzaalwerk. Dit
onderzoek is grotendeels een herhaling van een eerder Regioplanonderzoek
uit 2007.
De gegevensverzameling heeft plaatsgevonden in oktober 2011 middels een
internetenquête onder beleidsmedewerkers van gemeenten. Daarnaast zijn ter
verdieping van de enquêtegegevens, vijftien beleidsmedewerkers kort
telefonisch geïnterviewd. De internetenquête is ingevuld door 120
beleidsmedewerkers. De groep gemeenten die daarmee in dit onderzoek
vertegenwoordigd is, is representatief voor alle gemeenten in Nederland.
Aanbod en capaciteit
Peuterspeelzaalwerk wordt door verschillende typen organisaties
aangeboden: zelfstandige organisaties voor peuterspeelzaalwerk; brede
welzijnsorganisaties; kinderopvangorganisaties en onderwijsinstellingen. Het
aantal instellingen voor peuterspeelzaalwerk is sinds 2007 met 34 procent
gedaald (van 1727 naar 1139). Deze daling van het aantal instellingen heeft
vooral plaatsgevonden in gemeenten van de kleinste categorie (57% daling bij
gemeenten met minder dan 10.000 inwoners), maar ook bij gemeenten van de
grootste categorie (44% daling bij gemeenten met meer dan 250.000
inwoners). Wanneer we kijken het type instellingen, zien we de relatief sterkste
daling bij de onderwijsinstellingen (66% daling).
De totale capaciteit van het peuterspeelzaalwerk, gemeten aan de hand van
het aantal kindplaatsen, is de afgelopen jaren met een ongeveer een derde
gedaald (van, naar schatting, 235.658 kindplaatsen in 2007 naar 150.280 in
2010: een daling van 36%).
Ontwikkelingen in de financiering
Gemeenten ontvangen van het Rijk (extra)1 middelen om het peuterspeelzaalwerk en het voorschoolse deel van vve te financieren. (Extra) middelen
voor de financiering van het peuterspeelzaalwerk worden door het Rijk
toegevoegd aan het gemeentefonds. Middelen voor de financiering van vve
worden door het ministerie van OCW aan gemeenten uitgekeerd in de vorm
van een decentralisatie-uitkering.2

1

Sinds april 2010 is er, naast de ‘reguliere’ middelen voor peuterspeelzaalwerk, structureel
35 miljoen euro aan extra middelen voor het peuterspeelzaalwerk beschikbaar.

2

De G31-gemeenten vormen hierop een uitzondering. Bij deze gemeenten worden de vvemiddelen toegevoegd aan de brede doel uitkering..

21

Bestede middelen peuterspeelzaalwerk
Sinds het onderzoek uit 2007 is zowel het totaalbedrag aan door gemeenten
verstrekte algemene structurele subsidies, als het totaalbedrag aan door
gemeenten verstrekte algemene incidentele subsidies, gedaald.
Gemeenten hebben in 2010 naar schatting 140 miljoen euro aan structurele
en incidentele subsidies (exclusief vve-gelden) beschikbaar gesteld. Dit is
aanzienlijk minder, 53 miljoen, dan het geschatte totaalbedrag aan structurele
en incidentele middelen van 193 miljoen dat in 2006 door gemeenten
beschikbaar werd gesteld. De daling in de structurele algemene subsidies
heeft plaatsgevonden in de grotere gemeenten, vooral in gemeenten met
250.000 inwoners of meer.
Bestede vve-middelen
In 2010 ontvingen de gemeenten gezamenlijk 187 miljoen voor het
voorschoolse deel van de vve-middelen. Het geschatte totaalbedrag aan door
gemeenten bestede vve-middelen in 2010 bedraagt 207 miljoen euro.
Aangezien de vve-middelen en de (extra) eigen peuterspeelzaalwerkmiddelen
in praktijk communicerende vaten kunnen zijn, kan worden verondersteld dat
ongeveer 20 miljoen van de (extra) eigen peuterspeelzaalwerkmiddelen van
gemeenten ten goede is gekomen aan vve.
Totale bestede middelen peuterspeelzaalwerk
Sinds 2010 ontvangen gemeenten jaarlijks 35 miljoen euro extra van het Rijk
ter versterking van het peuterspeelzaalwerk. Uitgaande van een gelijkblijvend
bestedingsniveau ten opzichte van 2007 van 193 miljoen euro, betekent dat,
dat gemeenten in 2010 ongeveer 228 miljoen euro aan peuterspeelzaalwerk
zouden moeten hebben besteed. Het daadwerkelijk bestede bedrag komt uit
op ongeveer 160 miljoen euro die is opgebouwd uit 140 miljoen euro besteed
aan structurele en incidentele subsidies en 20 miljoen extra besteed aan vve.
Gemeenten lijken daarmee niet alleen 53 miljoen minder vanuit de eigen
middelen aan peuterspeelzaalwerk te hebben besteed, maar ook een deel van
de extra 35 miljoen die het Rijk jaarlijks sinds 2010 ter versterking van het
peuterspeelzaalwerk aan gemeenten heeft verstrekt, niet ten behoeve van het
peuterspeelzaalwerk (regulier dan wel vve) te hebben ingezet.
Organisatorische ontwikkelingen
Ontwikkelingen die momenteel het meest spelen of al hebben gespeeld
binnen gemeenten zijn de samenwerking van peuterspeelzaalorganisaties en
kinderopvangorganisaties en het fysiek bij elkaar brengen van peuterspeelzaalwerk, kinderopvang en onderwijs. De wet Oke lijkt hiermee vruchten af te
werpen. Ontwikkelingen die zich tot nog toe het minst voordoen of hebben
gedaan betreffen het omzetten van peuterspeelzaalwerk in halve dagopvang,
de fusie van peuterspeelzaalorganisaties en het overgaan van
peuterspeelzaalwerk naar kinderopvangorganisaties.

22

Verwachte financiële ontwikkelingen
Op grond van de interviews met vijftien gemeenten ontstaat het beeld dat veel
gemeenten vanaf volgend jaar zullen gaan bezuinigen op het peuterspeelzaalwerk en op vve. De intentie van veel gemeenten lijkt wel om het
aanbod van voorschoolse voorzieningen op peil te houden. Bezuinigingen op
vve zullen vooral gerealiseerd worden door voortaan uit te gaan van de
definitie van doelgroepkinderen van het Rijk in plaats van de bredere definitie
van doelgroepkinderen waarmee sommige gemeenten tot nog toe werkten.
Bezuinigingen op peuterspeelzaalwerk zullen vooral worden gerealiseerd door
samenwerking met kinderopvangorganisaties.
Een aantal gemeenten verwacht dat de belangstelling voor peuterspeelzaalwerk toe zal nemen als gevolg van de bezuinigingen op de kinderopvangtoeslag.
Conclusie
De afname van de capaciteit van het peuterspeelzaalwerk heeft zich in de
afgelopen jaren in nog sterkere mate voortgezet dan in de daaraan
voorafgaande periode. Ook de bestedingen van gemeenten aan het (reguliere)
peuterspeelzaalwerk zijn, ondanks de extra middelen die gemeenten voor de
versterking het peuterspeelzaalwerk ontvangen hebben, gedaald. De daling
van de bestedingen van gemeenten aan het peuterspeelzaalwerk zal zich de
komende jaren nog versterkt voortzetten.
Gemeenten hebben zo’n 20 miljoen meer aan voorschoolse educatie besteed
dan zij van het rijk hebben ontvangen. Gemeenten lijken daarvoor een deel
van de 35 miljoen die het rijk jaarlijks sinds 2010 extra aan het gemeentefonds
heeft toegevoegd te hebben ingezet.
Een deel van de gemeenten lijkt geen onderscheid meer te willen of kunnen
maken tussen organisaties voor peuterspeelzaalwerk en organisaties voor
kinderopvang. In steeds meer gemeenten zal in de toekomst ook
peuterspeelzaalwerk worden aangeboden door kinderopvangorganisaties of
zullen (van oudsher) peuterspeelzaalorganisaties steeds vaker kinderopvang
aan gaan bieden.

23

24

Regioplan Beleidsonderzoek
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
T 020 531 531 5
F 020 626 519 9
E info@regioplan.nl
I www.regioplan.nl