Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

32 847

Integrale visie op de woningmarkt

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 1048

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR VOLKSHUISVESTING EN RUIMTELIJKE ORDENING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 juni 2023
Op 26 april heeft Minister Jetten de Kamer geïnformeerd over een
aanvullend pakket aan klimaatmaatregelen en het gebruik van het
klimaatfonds.1 Dit pakket ondersteunt zowel de noodzakelijke versnelling
naar een klimaatneutrale samenleving, als rechtvaardig klimaatbeleid, ook
in de gebouwde omgeving.
Om de doelen voor 2030 te kunnen halen zullen we komende jaren alle
natuurlijke momenten voor verduurzaming in de gebouwde omgeving
moeten benutten, zowel op collectief niveau als individueel niveau.
Bijvoorbeeld bij wijkverbeteringen, grootschalige renovaties en de
vernieuwing van infrastructuur, bij verhuizingen en verbouwingen, en bij
het vervangen van een oude mono cv-ketel. Investeren in verduurzaming
van de woning via goede isolatie, een (hybride) warmtepomp en/of
zonnepanelen heeft voor bewoners grote voordelen. Een duurzaam huis
verlaagt de energierekening, en verhoogt de woningwaarde en het
wooncomfort. Met het aanvullende pakket aan maatregelen zorgen we
ervoor dat iedereen mee kan doen en verdere stappen in verduurzaming
kan zetten, zowel klein als groot, zodat voor steeds meer mensen de
voordelen van een duurzaam huis en lagere energierekening voelbaar
worden.
In deze brief kijken we terug op de voortgang van het PVGO in het
afgelopen jaar en werpen we een blik op de toekomst.
Prioriteit voor kwetsbare huishoudens, wijken en dorpen met
energiearmoede
We zullen huishoudens hierbij actief ondersteunen via onder meer de
lokale isolatieaanpak en energiefixers. En prioriteit geven aan degenen die
de meeste hulp nodig hebben, zoals mensen die nog in slecht geïsoleerde
1

kst-32847-1048
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 32 813, nr. 1230.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

1

woningen wonen met lage in inkomens, en aan wijken en dorpen met veel
energiearmoede. We zullen ervoor zorgen dat deze groepen zo veel als
mogelijk met voorrang kunnen verduurzamen. Hiermee wordt hun
energierekening lager en zijn ze beter beschermd tegen hoge en volatiele
energieprijzen én stellen we hen in staat om ook actief mee te doen in de
warmtetransitie.
Aanvullend pakket biedt betere ondersteuning en brengt doelen binnen
bereik
Sinds 2019 zijn er verschillende belangrijke klimaatpakketten vastgesteld;
het Klimaatakkoord, het beleidsprogramma Klimaat en het Programma
Versnelling Verduurzaming Gebouwde Omgeving (PVGO) specifiek als
onderdeel van het beleidsprogramma Klimaat. Net als deze pakketten is
het aanvullende maatregelenpakket dit voorjaar samengesteld uit de
noodzaak om meer te doen om klimaatverandering tegen te gaan2 en
daarbij bewoners en gebouweigenaren nog beter te ondersteunen en
ontzorgen. Dit doen we vanuit het besef dat deze transitie een enorme
omvang heeft en vele jaren in beslag zal nemen. We hebben daarom geen
tijd te verliezen in de strijd tegen klimaatverandering. Met de aanvullende
maatregelen zorgen we ervoor dat de klimaatdoelen binnen bereik komen
en dat de route daarnaar toe op een rechtvaardige manier wordt ingericht,
zodat iedereen kan deelnemen.
1. Voortgang programma verduurzaming gebouwde omgeving
(PVGO)
Versnelling verduurzaming goed zichtbaar in de cijfers
Afgelopen jaar is, mede aangejaagd door de hoge energieprijzen, de
verduurzaming van de gebouwde omgeving versneld en dat zien we terug
in de cijfers. In 2022 werd ruim 80.000 keer Investeringssubsidie
Duurzame Energie en Energiebesparing (ISDE) toegekend voor isolatiemaatregelen of warmtepompen in een woning. Dat is ruim een verdubbeling ten opzichte van 2021. Het budget van de ISDE moest tot twee keer
toe worden opgehoogd om te voldoen aan de sterk gestegen vraag.
We zien dat de subsidie zowel werkt om woningen met slechte labels te
isoleren als om woningen die al goed geïsoleerd zijn stappen richting
aardgasvrij te laten zetten. Subsidie voor isolatiemaatregelen is vooral
toegekend voor woningen met een slecht energielabel, subsidie voor
warmtepompen vooral voor woningen met betere energielabels. Deze
versnelling ten opzichte van voorgaande jaren zet zich zichtbaar door. In
de eerste vier maanden van 20233 is al voor ca. 90.000 woningen ISDE
aangevraagd, tegenover ca. 80.0000 woningen waarvoor in heel 2022 is
verstrekt. Een deel van deze stijging is naar verwachting het gevolg van
de nieuwe mogelijkheid om ook voor één isolatiemaatregel subsidie te
krijgen.
Verder zien we dat het aantal aardgasvrije woningen, het aantal warmtenetaansluitingen en geïnstalleerde warmtepompen is gestegen en het
aantal woningen met een E, F of G-label is gedaald4. In de bijlage wordt
uitgebreid op deze ontwikkelingen ingegaan. Hoewel er nog veel
inspanningen nodig zijn om in 2030 1,5 miljoen koopwoningen geïsoleerd
te hebben en 1 miljoen hybride warmtepompen te plaatsen, laten de
stijgende aantallen zien dat woningeigenaren en isolatie- en installatiebe-

2

Bijlage bij Kamerstuk 32 813, nr. 1112.
www.rvo.nl
4
Voor details: zie de voortgangsrapportage PVGO.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

2

drijven met de genoemde stijgende aantallen maatregelen serieuze
stappen maken om deze doelen te realiseren.
Ook het aardgasverbruik is in 2022 sterk gedaald ten opzichte van 2021.
Bij huishoudens is die daling ca. 25%, waarvan 10% is veroorzaakt door de
milde winter en 15% door verminderd verbruik.5 Dit wordt deels veroorzaakt door een gedragsverandering door de hoge energieprijzen
(ca. 13 procentpunt), waarvan het PBL inschat dat ca. 5% een structureel
effect is. De overige ca. 2 procentpunt is het gevolg van verduurzamingsmaatregelen aan woningen zelf. Dit markeert een duidelijke versnelling
ten opzichte van voorgaande jaren, waar jaarlijks ca. 1% werd gereduceerd. De ontwikkelingen zijn ook zichtbaar in de energielabels in
woningen en in de utiliteitsbouw. Het aantal groene energielabels neemt
veel sterker toe dan op basis van de nieuwbouw verwacht kan worden. Bij
utiliteitsbouw is het aantal geldige geregistreerde energielabels gestegen,
waarbij het aandeel gebouwen met een beter label dan C is toegenomen.
Er is nog een forse reductieopgave te realiseren richting 2030
De doelstelling voor de gebouwde omgeving is aangepast naar 13.2 Mton
restemissie in 2030, zonder de nog te verwachten bijdrage van de inzet
van groen gas in de gebouwde omgeving en het effect van een
aanpassing van de energiebelasting hierin mee te rekenen6. Het doel van
13,2 Mton restemissie betekent ca. 56% reductie ten opzichte van het
emissieniveau in 1990. In 2021 was de uitstoot nog 24,5 Mton (KEV2022).
Er is dus nog een forse reductieopgave om het doel van 2030 te realiseren.
Wij monitoren de voortgang aan de hand van vier kernindicatoren: 1. het
energiegebruik in woningen en utiliteitsbouw, 2. het aantal woningen en
utiliteitsgebouwen per energielabel, 3. het aantal maatregelen dat wordt
genomen, en 4. woningen per type warmtevoorziening (mono cv-ketel,
hybride warmtepomp, elektrische warmtepomp of warmtenet).
2. Een eerlijke transitie, zorgen dat iedereen kan mee kan doen
Rechtvaardig klimaatbeleid betekent zorgen dat echt iedereen mee kan
doen
Klimaatrechtvaardigheid betekent dat we de lagere inkomens en
middeninkomens extra ondersteunen en we wat meer vragen van
huishoudens met sterke schouders. Dit kabinet heeft daarom aanzienlijke
middelen gereserveerd ten behoeve van deze inkomensgroepen bij de
verduurzaming van de gebouwde omgeving. Tot en met 2030 wordt in
totaal ca. 13 mld. euro geïnvesteerd in verduurzamingsmaatregelen; een
groot deel daarvan is voor de lagere en middeninkomens, zoals het
nationaal isolatieprogramma voor eigenaren van koopwoningen in
kwetsbare wijken met veel energiearmoede, subsidie voor lokale
bewonersinitiatieven en doe-het-zelf-initiatieven, het warmtefonds met
maatwerkfinanciering voor degenen zonder leenruimte, de aanpak van
energiearmoede en ondersteuning door energiefixers. Daarnaast zorgen
we voor extra financiële ruimte voor woningcorporaties door de verhuurderheffing af te schaffen. Omdat veruit de meeste huishoudens met een
laag inkomen in een (sociale) huurwoning wonen is specifieke aandacht
voor deze doelgroep van extra belang voor rechtvaardig klimaatbeleid. De
manier van uitkeren van middelen is specifiek gericht op de lagere
inkomensgroepen, bijvoorbeeld via de verhuurder of via de gemeente via

5
6

Gasverbruik Nederland in 2022 laagste in 50 jaar (cbs.nl).
Effect van de aangepaste energiebelasting wordt bij Klimaatnota 2023 bezien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

3

de lokale aanpak, omdat generieke maatregelen voor deze doelgroep vaak
ontoereikend zijn, of deze doelgroep om andere redenen niet bereiken.7
Aanvullend pakket van 900 miljoen euro voor klimaatrechtvaardigheid
Boven op de reeds gereserveerde middelen voor lage en middeninkomens is bij de voorjaarsbesluitvorming van 2023 een aanvullend
rechtvaardigheidspakket van 900 miljoen euro gereserveerd. Hiervan is
425 miljoen euro bestemd voor betere ondersteuning en een intensievere
collectieve aanpak in kwetsbare wijken en dorpen, 100 miljoen euro voor
extra zonnepanelen op huurwoningen, 300 miljoen euro voor 0% rente bij
financiering voor lage- en middeninkomens via het warmtefonds,
25 miljoen euro ter ondersteuning van VvE’s die willen verduurzamen en
50 miljoen euro voor doe-het-zelf-subsidie voor bewoners die zelf aan de
slag willen.
Verduurzaming wordt lonender en laagdrempelig
Om verduurzaming lonend te maken, gaan we de energiebelasting
slimmer inrichten, op een rechtvaardige manier. We zorgen voor een
betaalbaar basisverbruik voor alle huishoudens, waardoor kwetsbare
huishoudens beschermd worden, maar zorgen tegelijk dat hoger verbruik
meer wordt belast om verduurzaming te stimuleren. Zo zorgen we voor
een gerichte prikkel om te verduurzamen zonder kwetsbare huishoudens
uit het oog te verliezen.
Daarnaast moet verduurzaming ook laagdrempelig worden, moeten
subsidies goed vindbaar en makkelijk aan te vragen zijn. Wij werken
continue aan de verbetering van die instrumenten. Bovendien kan
iedereen terecht bij het Warmtefonds voor laagdrempelige financiering,
ook voor degenen zonder eigen mogelijkheid tot financiering, waarmee
we ook garanderen dat iedereen die wil of in de wijkaanpak van de
gemeente zit, mee kán.8
3. Duidelijkheid van gemeenten biedt handelingsperspectief
Er komt duidelijkheid over wijken die overstappen naar duurzaam warmte
Gemeenten spelen een cruciale rol in de (gebiedsgerichte) aanpak van de
warmtetransitie. Ze zijn verantwoordelijk voor het uitwerken van de
plannen uit transitievisies warmte (Tvw’s), waarin staat welke wijken voor
2030 worden verduurzaamd. Dit biedt helderheid en zekerheid, waardoor
alle betrokken partijen weten wat er van hen verwacht wordt. Bouwbedrijven kunnen gerichte proposities maken, woningcorporaties kunnen
hun renovatieplannen hierop afstemmen, netbeheerders kunnen
prioriteiten stellen bij het versterken van de infrastructuur, en eigenaarbewoners hebben duidelijkheid over welke keuzes zij nu kunnen maken.
Uit het PBL-onderzoek9 blijkt dat we hier nog werk te doen hebben.
Ongeveer 1/3e van de transitievisies warmte biedt voldoende duidelijkheid, 2/3e doet dat nog niet. Het is wenselijk dat die duidelijkheid er wel
komt. Ik wil hierover met de gemeenten in gesprek en hen ondersteunen
bij de verdere uitwerking.

7

Recente gegevens uit de monitor voor de ISDE en Warmtefonds laat zien dat hogere (midden)
inkomens ca. 2 keer zo vaak gebruik maken van deze instrumenten als lagere inkomens met
een koopwoning. Over deze monitor volgt voor de zomer een brief aan de Tweede Kamer.
8
De Energiebespaarhypotheek – Warmtefonds.
9
Molen, F. van der, J. Langeveld, C. Herbstritt, W. Poorthuis, & N. Hoogervorst (2023), Overzicht
Transitie-visies Warmte: Signalen, obstakels en potentieel, Den Haag: Planbureau voor de
Leefomgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

4

Samen met de gemeenten kunnen we ervoor zorgen dat deze duidelijkheid snel en ondubbelzinnig wordt geboden waar dit nog niet het geval
is, zowel voor bewoners binnen de aangewezen wijken als voor bewoners
buiten deze wijken.
Randvoorwaarden worden ingevuld en we blijven leren en verbeteren
Gemeenten worden ondersteund in hun regierol in de warmtetransitie.
Die rol is niet eenvoudig. Afgelopen jaren zijn er grote stappen gezet om
de randvoorwaarden op orde te krijgen zodat gemeenten die rol ook
kunnen pakken. De middelen voor uitvoering door medeoverheden zijn
beschikbaar gesteld10 en het ondersteunende nationale programma lokale
warmtetransitie (NPLW)11 komt inmiddels ook goed van de kant. De
benodigde juridische handvatten voor gemeenten komen er op korte
termijn aan. De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw),
wordt binnenkort aan uw Kamer aangeboden en zal naar verwachting op
1 juli 2024 van kracht worden, terwijl ook de wijziging van de Warmtewet
(Wcw) snel in procedure gaat. Tot slot is de verhuurderheffing afgeschaft,
waardoor woningcorporaties ook de benodigde investeringsruimte
hebben om in de wijkaanpak mee te kunnen. Daarmee zijn de belangrijkste condities geschapen voor de gemeenten om door te kunnen
pakken.
Komende jaren blijven we ook actief werken aan het verder verbeteren
van de condities voor de gemeenten om hun rol te kunnen vervullen. Het
NPLW heeft hier een belangrijke rol in.
Subsidiezekerheid en onderzoeken hoe we subsidies kunnen bundelen
Er zijn aanzienlijke subsidiebudgetten beschikbaar., waaronder voor de
Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE), de Stimuleringsregeling
Aardgasvrije Huurwoningen (SAH) en de Subsidieregeling Verduurzaming
en Onderhoud Huurwoningen (SVOH). Belangrijk is ook de ondersteuning
van collectieve warmteoplossingen. Via de SDE++12 worden de warmtetechnieken ondersteund en de infrastructuur wordt ondersteund met de
openstelling van de Warmtenetten investeringssubsidie (WIS)13 per 1 juni.
Daarnaast kunnen gemeenten aan de slag met de lokale aanpak van het
Nationaal Isolatieprogramma14, die versneld opgeschaald wordt om de
meest kwetsbare wijken op zo kort mogelijke termijn te kunnen ondersteunen bij isolatiemaatregelen. Dit is een belangrijke steun in de rug voor
gemeenten bij het opstellen van de plannen voor de wijkaanpak. We
onderzoeken verder hoe we subsidies kunnen bundelen om het proces
van planning en uitvoering te ondersteunen.
We geven duidelijkheid over verduurzamingsdoelen en handelingsopties
Eigenaar-bewoners, verhuurders en bedrijven en instellingen geven we
zoveel mogelijk duidelijkheid over wat noodzakelijke verduurzamingsstappen zijn en welke aanvullende opties er zijn. We geven duidelijkheid
door normen te stellen, zoals via de normering van verwarmingsinstallaties15, de isolatiestandaard voor woningen16, normering van huurwo-

Ruim € 1 miljard voor uitvoering klimaatbeleid gemeenten en provincies | Nieuwsbericht |
Rijksoverheid.nl.
Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie | Programma Aardgasvrije Wijken (nplw.nl).
12
Meer kansen SDE++ 2023 voor minder rendabele technieken (rvo.nl).
13
Warmtenetten Investeringssubsidie (WIS) (rvo.nl).
14
Specifieke Uitkering (SpUk) Lokale Aanpak Isolatie (rvo.nl).
15
Warmtepomp de norm vanaf 2026: goed voor klimaat en de energierekening | Nieuwsbericht |
Rijksoverheid.nl.
16
Standaard en streefwaarden voor woningisolatie (rvo.nl).
10

11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

5

ningen en utiliteitsbouw en de energiebesparingsplicht.17 Ook verbeteren
we continue de informatievoorziening via het centrale informatiepunt
www.verbeterjehuis.nl en via de website van RVO.
4. Optimale benutting natuurlijke momenten in de koopsector
Natuurlijke momenten niet verloren laten gaan
Eigenaren van koopwoningen worden gestimuleerd om aan de slag te
gaan en geen natuurlijk moment verloren te laten gaan om verduurzamingsmaatregelen te nemen. Bijvoorbeeld bij de koop van een andere
woning of een grote verbouwing. Dat is hét moment om de woning
duurzamer te maken, door te isoleren tot de isolatiestandaard en door een
(hybride)warmtepomp te plaatsen als er nog geen zicht is op een
warmtenet de komende jaren. Zo kan iedereen op natuurlijke momenten
van verandering en vervanging bij gaan dragen aan de klimaatopgave en
wordt de energierekening lager en minder risicovol.
Een belangrijk deel van de investeringen verdient zichzelf terug.
Verduurzamingsmaatregelen richting een aardgasvrije woning vergen
vaak een forse investering voor mensen, die soms niet te overzien lijkt.
Wij zorgen er daarom op verschillende manieren voor dat mensen
ontzorgd worden én dat de maatregelen ook betaald kunnen worden.
Door de combinatie van een subsidie met spaargeld, een (duurzame)
hypothecaire financiering, of een energiebespaarlening van het Warmtefonds kan in principe iedereen meedoen in de warmtetransitie. Meedoen
levert ook veel voordelen op. De investeringen leiden tot een hogere
woningwaarde18 en verdienen zich veelal (ruim) binnen de levensduur
van de duurzame installatie of isolatie terug. De maandelijkse financiering
betaalt zich steeds vaker ook terug via de besparing op de maandelijkse
energielasten. Dat geldt des te meer bij een financiering via de 0% rente
van het warmtefonds. En voor de meeste kwetsbare groepen binnen de
wijkaanpak is er een mogelijkheid tot maatwerkfinanciering zonder
maandlasten en restschuldrisico.
Bij de energieloketten van gemeenten kan iedereen terecht voor (gratis)
advies en in kwetsbare wijken met veel energiearmoede worden mensen
geholpen via de lokale aanpak van het nationaal isolatieprogramma. Met
subsidies beperken we het benodigde investeringsbedrag, gemiddeld
ca. 15% voor één isolatiemaatregel en ca. 30% voor twee of meer
isolatiemaatregelen19 of voor een (hybride) warmtepomp. Hiermee
worden terugverdientijden verkort en wordt de maandelijkse besparing op
de energierekening vergroot. Om dit te ondersteunen is er tot en met 2030
ca. 4,4 mld. euro aan subsidiemiddelen beschikbaar via de ISDE en
SVVE20, wat zekerheid biedt aan eigenaar-bewoners en bedrijven die
verduurzamen.
Differentiatie in de leennormen gaat extra ruimte voor verduurzaming
geven
Via de regeling hypothecair krediet worden de randvoorwaarden
verbeterd voor verduurzaming. Voor de zomer worden de aangepaste
leennormen in consultatie gebracht. Hierin wordt een differentiatie
17

Wat is de energiebesparingsplicht? (vanaf 2023) (rvo.nl).
Meerwaarde beter energielabel neemt verder toe – brainbay.
ISDE: Wat wijzigt er vanaf 2023? (rvo.nl).
20
Waarvan ca. 1.200 mln. is gereserveerd in het klimaatfonds voor het meerjarenprogramma
2025.
18
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

6

voorgesteld, waarbij enerzijds de leenruimte voor de aanschaf voor een
woning met een groen label wordt verhoogd. Tegelijk wordt de ruimte
voor de aanschaf voor woningen met een slecht label beperkt, maar wordt
hierbij de ruimte voor het nemen van verduurzamingsmaatregelen
verhoogd. Dit zorgt voor verantwoorde verruiming van de mogelijkheid
om de nodige verduurzaming te financieren. Daarnaast wordt bij het
afsluiten van een hypotheek een gesprek over de mogelijkheden van
verduurzaming verplicht zodat keuzes op basis van goede informatie
gemaakt kunnen worden.
Warmtefonds: 0% rente voor inkomens tot 60.000 euro en rentekorting
voor Vve’s
Huishoudens met een inkomen tot 60.000 euro per jaar kunnen bij het
Warmtefonds een financiering afsluiten tegen 0% rente en vve’s krijgen
een rentekorting van 1.5%, waarmee voor vve’s de kosten voor verduurzaming worden verlicht. Dit gaat middeninkomens helpen. Voor
huishoudens zonder leenruimte biedt het Nationaal Warmtefonds
bovendien financiering tot 10.000 euro met maandlasten naar draagkracht, 0% rente en zonder restschuldrisico.
Tot slot zijn de eerste ervaringen met de 0% rente bij het Warmtefonds
voor lage inkomens tot 48.525 euro positief en leidt de maatregel tot een
sterke stijging van de verstrekkingen van verduurzamingsfinanciering aan
die doelgroep21. De bedoeling is met de ophoging van de inkomensgrens
naar 60.000 euro een vergelijkbaar effect te creëren bij middeninkomens.
Op deze manier verdient hóéft financiering geen probleem te zijn.
5. Versnelling verduurzaming huursector
Inzet is geen huurverhoging bij isoleren, geen energielabels EFG meer in
2029
Huurwoningen worden zo snel mogelijk verduurzaamd en het verbod op
verhuur van woningen met slechte labels (E, F en G) gaat al in per 2029,
een jaar eerder dan eerder gecommuniceerd in het PVGO. Dat is nodig om
de doelen in 2030 met meer zekerheid te kunnen halen. Daarbovenop is
besloten dat verhuurders vanaf 2029 verplicht worden bij grootschalige
renovatie direct naar de isolatiestandaard te isoleren. Daarmee zijn de
woningen in één keer klaar voor duurzame warmte, hebben huurders
comfortabelere woningen én bieden we betere bescherming tegen hoge
en onzekere energieprijzen.
Afschaffing verhuurderheffing en subsidie particuliere verhuurders
Verhuurders krijgen financiële ruimte en steun om deze verduurzaming
mogelijk te maken. Woningcorporaties via het afschaffen van de verhuurderheffing per 202322, private verhuurders via de SVOH en beiden via de
SAH bij aansluiting aan een warmtenet. Bovendien is met corporaties
afgesproken dat isolatiemaatregelen niet tot huurverhoging mogen leiden
voor zittende huurders.
Energielabel groter gewicht in huurprijs, subsidie voor zonnepanelen
Verder gaat vanaf 2024 het energielabel zwaarder meewegen in het
woningwaarderingsstelsel, zodat betere energielabels de standaard
worden en slechte energielabels tot aftrekpunten leiden, en dus ook tot
21
22

https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2023/20/monitor-warmtefonds-0-leningen-2021-2023
Meer nieuwbouw, verduurzaming en lagere woonlasten voor sociale huur door afschaffing
verhuurderheffing | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

7

lagere huren kunnen leiden. Hiermee geven we verhuurders nog een extra
prikkel om te verduurzamen.
Daarnaast moeten meer huurders ook kunnen profiteren van zonnepanelen op hun dak. Daarom heeft het kabinet 100 mln. euro gereserveerd
voor het plaatsen van zonnepanelen door corporaties en particuliere
verhuurders in het gereguleerde segment. Hiermee nemen de investeringskosten af en kunnen verhuurders een lagere vergoeding rekenen aan
hun huurders voor het plaatsen van panelen.23
6. De versnellingsagenda voor verenigingen van eigenaren gaat
verschil maken
Praktische ondersteuning en aanpassing besluitvormingsregels
Extra aandacht en inzet zijn nodig om ook de 1,2 miljoen woningen in
vve’s te verduurzamen. Het gaat om een grote groep koop- en huurwoningen waar verduurzaming complex is, maar waar de potentie om die
reden ook nog zeer groot is. Het kabinet maakt hier werk van met de
Agenda versnelling verduurzaming gebouwen VvE’s.
De kern van de agenda bestaat uit vijf concrete uitdagingen:
Gezamenlijke inzet van alle betrokken partijen om grote VvE’s de komende
jaren grotere stappen te laten maken naar verduurzaming; Ondersteunen
van (vooral kleine) VvE’s, met voorrang in kwetsbare wijken, die nog geen
functionerende VvE-organisatie hebben; Aanpassing van besluitvormingsregels voor VvE’s bij verduurzaming, zodat zij sneller tot besluiten over
verduurzaming kunnen komen;
Verbetering informatievoorziening en ontzorging. Hiervoor is in het
klimaatpakket van april jl. 25 miljoen euro ter beschikking gesteld. In het
Klimaatpakket is verder een belangrijke stap gezet met de rentekorting
voor VvE’s bij financiering via het Warmtefonds. Voor de zomer van 2023
ontvangt u een brief met hierin de volledige uitwerking van deze agenda.
7. We vragen meer van professionele gebouweigenaren
We scherpen energiebesparingsplicht aan en faseren labels DEFG uit
Van professionele gebouweigenaren vragen we om sneller aan de slag
gaan met de verduurzaming van hun vastgoed. We doen dat door enkele
bestaande verplichtingen aan te scherpen en door nieuwe verplichtingen
te introduceren. Dat doen we ambitieus, maar met oog voor wat er kan.
Slechte labels in de utiliteitsbouw worden versneld uitgefaseerd. De
slechtste 15% per gebruiksfunctie (gemiddeld EFG) eind 2026 en de
volgende 10% (gemiddeld D) eind 2029. Dit is aanvullend ten opzichte van
de bestaande label C verplichting24 bij kantoren. Daarnaast introduceren
we ook een energieprestatie-eis voor gebouwen met een industriefunctie.
Dat doen we vooruitlopend op verwachte besluitvorming over Europese
regelgeving ten aanzien van energieprestaties van gebouwen25.
De Minister voor Klimaat en Energie scherpt vanaf 2027 de huidige
energiebesparingsplicht26 aan voor bedrijven en instellingen, zodat meer
gezonde investeringen in energiebesparing zullen worden gedaan. Vanaf
2027 moeten gebouwmaatregelen die zich in zeven jaar of minder
terugverdienen worden genomen, eerder was dit vijf jaar. Het toezicht en
de handhaving is in 2022 uitgebreid en wordt de komende jaren verder
23

Voor de voorwaarden bij deze en andere reserveringen, zie Kamerstuk 32 813, nr. 1230.
Energielabel C kantoren (rvo.nl).
25
EPBD IV.
26
Energiebesparingsplicht vanaf 2023 (rvo.nl).
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

8

geïntensiveerd. Tegelijk zorgen we voor ondersteuning van het MKB bij de
verduurzaming en de energiebesparingsplicht, komt er een vervolg van de
portefeuilleaanpak voor eigenaren van grote vastgoedportefeuilles en
ondersteunen we de verduurzaming van bedrijventerreinen. Hier liggen
belangrijke kansen voor verdere verduurzaming.
We gaan versnellen in verduurzaming maatschappelijk vastgoed
Voor maatschappelijke organisaties met vastgoed (scholen, zorg,
gemeenten, etc.) is het handelingsperspectief anders dan voor bedrijven.
Daarom gaat de bovengenoemde uitfasering van slechte labels pas in op
het moment dat dit volgens de EPBD moet en ondersteunen we de
eigenaren van maatschappelijk vastgoed met 1,9 mld. euro voor de
subsidieregeling Duurzaam Maatschappelijk Vastgoed (DuMaVa)27 tot en
met 2030 en wordt een financieringsfonds onderzocht en uitgewerkt.
Hiermee lossen we aantal knelpunten op voor de bekostiging en het
verkrijgen van financiering, met name voor kleinere maatschappelijke
organisaties. Ook helpen we in het proces van verduurzaming middels
een ondersteuningsprogramma, speciaal voor het maatschappelijk
vastgoed.
8. De bouw- en installatiebranche gaan innoveren en opschalen
We gaan innovaties, digitalisering en industrialisatie verder versnellen en
opschalen
Onlangs hebben we uw kamer een brief gestuurd over de opschaling van
de bouwcapaciteit.28 Het streven is niet alleen om gebouwen duurzamer
te maken, maar ook om duurzaamheid en innovatie in de bouwsector zelf
te bevorderen. We zien nu al veranderingen op dit gebied. Om voldoende
ruimte te creëren voor investeringen in innovatieve oplossingen, is het
van cruciaal belang dat opdrachtnemers langdurige zekerheid hebben en
dat duurzaamheid in de gehele bouwketen verder wordt gefaciliteerd en
gestimuleerd. Daarbij is het belangrijk dat we leren van ervaringen op
sector- en organisatieniveau, in plaats van alleen op projectniveau. Om de
bouwprocessen te versnellen jagen we de toepassing van innovaties
verder aan. In de voorbereiding gaan we meer met digitale hulpmiddelen
werken om te standaardiseren en de voorbereiding te versnellen. In de
productie zal er meer prefab worden gemaakt in fabrieken, waardoor er
op de bouwplaats zelf sneller en met minder uitstoot kan worden gewerkt.
We ondersteunen overgang van traditionele naar meer natuurlijke
bouwmaterialen
Een andere belangrijke verandering is het gebruik van natuurlijke
(biobased) bouwmaterialen. We gaan meer met hout gebruiken bij
constructies als alternatief voor bijvoorbeeld staal en beton en we gaan
isoleren met vezelgewassen als alternatief voor bijvoorbeeld steenwol. De
productie van traditionele bouwmaterialen gaat gepaard met aanzienlijke
CO2-uitstoot, terwijl de productie van natuurlijke bouwmaterialen tot veel
minder emissies leiden. Om deze overgang te versnellen, zullen we de
normering van de Milieuprestatie Gebouwen (MPG) aanscherpen en
sterker gaan sturen op de vermindering van CO2-emissie van materialen.
Tegelijkertijd zetten we in op het grootschalig beschikbaar krijgen van
deze meer duurzame materialen. Dat doen we door ondersteuning te

27
28

Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) (rvo.nl).
Kamerbrief structureel opschalen (ver)bouwcapaciteit | Kamerstuk 32 847, nr. 1045.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

9

bieden aan de gehele keten, van boer tot bouwer, met als doel een
vliegwiel te realiseren en gezonde markt in 2030 voor deze materialen.29
Daarnaast werken we samen met de bouwsector aan het vergroten van de
productiecapaciteit en de productiviteit. Deze inspanningen worden
besproken in initiatieven zoals het actieplan groene en digitale banen30,
het (nog te sluiten) bouwmaterialenakkoord, evenals samenwerkingen
met organisaties zoals Techniek Nederland, die zich richten op de
installatie en productie van warmtepompen.
9. Ondersteuning van de transitie via aanpassing van de energiebelasting
We scherpen prijsprikkels voor verduurzaming aan, met oog voor
betaalbaarheid
Om energiebesparing aantrekkelijker te maken, zowel bij het verduurzamen van woningen en gebouwen als bij het bewust verminderen van
eigen energieverbruik, passen we de energiebelasting aan. Later dit jaar
volgt definitieve besluitvorming over de precieze vorm en invulling. De
contouren zijn echter wel duidelijk: rechtvaardig, met versterking van
goede prikkels.
Het basisgebruik voor aardgas zal tegen een verlaagd tarief worden
belast, terwijl het verbruik daarboven juist zwaarder belast wordt. Deze
aanpassing zorgt ervoor dat verduurzaming meer loont, zonder dat het
ten koste gaat van huishoudens die pas later de overstap van aardgas
naar een duurzaam alternatief kunnen maken. We zorgen zo voor een
betaalbaar basisverbruik, ook voor kwetsbare huishoudens.
Daarnaast wordt er naar verwachting in 2027 een nieuw emissiehandelssysteem voor de gebouwde omgeving en andere sectoren geïntroduceerd
(ETS2). Dit systeem schetst een duidelijk pad van aanvullende heffing op
de uitstoot van CO2 voor de levering van energie. Het stimuleert niet
alleen energieleveranciers om meer groene energie aan te bieden, maar
ook eindgebruikers om minder energie te verbruiken. Bij al deze ontwikkelingen houden we rekening met de totale impact en belasting, zodat de
prikkels voor verduurzaming niet ten koste gaan van de betaalbaarheid
van de energierekening.
Tot slot
Met dit pakket komen de doelstellingen binnen bereik, versnellen we de
transitie en verbeteren we de ondersteuning voor lage en middeninkomens. We verduurzamen woningen zowel via collectieve aanpakken van
gemeenten, als door individuele eigenaren en verhuurders te ondersteunen met praktische informatie en het geven van duidelijkheid. Er is
ook een aparte aanpak voor utiliteitsgebouwen, want hier is veel winst te
behalen. We bieden duidelijkheid door middel van standaarden en
regelgeving, zoals isolatiestandaarden, renovatienormen en de normering
van utiliteitsgebouwen en huurwoningen. We vragen gemeenten om
dezelfde duidelijkheid te bieden aan bewoners van wijken en bedrijventerreinen via hun transitievisies warmte en uitvoeringsplannen en dit ook
uitdragen.

29

Hiermee geven we invulling aan de gewijzigde motie van het lid Grinwis c.s., Kamerstuk
36 200 XIII, nr. 83. Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat (XIII) voor het jaar 2023 | Tweede Kamer der Staten-Generaal.
30
Kamerbrief met Actieplan groene en digitale banen | Kamerstuk 29 544, nr. 1173.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

10

De benodigde randvoorwaarden, zoals financiering, wet- en regelgeving,
ondersteuning en informatievoorziening, worden steeds verder verbeterd
en concreet ingevuld, waardoor we ons steeds meer kunnen richten op de
uitvoering en het behalen van onze doelen in de praktijk, met de betrokkenheid van marktpartijen, professionals en burgers. Met dit pakket
leggen we een stevig fundament voor het behalen van de klimaatdoelen
voor 2030 en kunnen we voortbouwen op de transitie naar een klimaatneutrale samenleving in 2050.
Samen zetten we stappen richting een duurzame toekomst, waarin we
onze energiebronnen efficiënter benutten, de impact op het klimaat en het
milieu verminderen en tegelijkertijd zorgen voor betaalbaarheid en
rechtvaardigheid.
De Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 1048

11