> nationaal actieplan
Bedrijfsleven en
Mensenrechten

&

>

2|

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Inhoud
Samenvatting

4

Inleiding

18

Pijler 1: De plicht van de staat om mensenrechten te beschermen

24

Pijler 2: De verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven om mensenrechten te respecteren 53

>

Pijler 3: Het bieden van effectieve remedie

61

Monitoring en rapportage

78

Bijlagen

79

>

3|

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

	Samenvatting
Nederland zet zich wereldwijd in voor de
bescherming en bevordering van mensenrechten.
Zonder bescherming en respect voor mensenrechten
zijn duurzame ontwikkeling en het behalen van
de duurzame ontwikkelingsdoelen niet mogelijk.
Dit is een taak van de overheid, het bedrijfsleven
en de burger.

>

Nederland heeft zich in VN-verband gecommitteerd aan de United Nations
Guiding Principles on Business and Human Rights (UNGP’s). Dit kader zet de principes
uiteen voor staten en bedrijven om zich in te spannen voor mensenrechten.
Voor de implementatie van de UNGP’s stellen veel staten een Nationaal Actieplan
Bedrijfsleven en Mensenrechten (NAP) op. Nederland deed dit in 2014 voor het
eerst. De actiepunten uit het Nederlandse NAP van 2014
zijn ondertussen uitgevoerd of vormen nu doorlopende verplichtingen.
In dit herziene NAP zet het kabinet daarom uiteen wat het bestaand beleid
is en welke stappen de komende jaren worden gezet om de UNGP’s in de
huidige context toe te passen.

De actiepunten uit het Nederlandse
NAP van 2014 zijn ondertussen
uitgevoerd of vormen
nu doorlopende verplichtingen

>

4|

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Het actieplan is ingedeeld volgens de drie pijlers van de UNGP’s:
PIJLER 1 ‘De verplichting van staten om mensenrechten te beschermen’
besteedt aandacht aan de (verdere) incorporatie van het thema
‘bedrijfsleven en mensenrechten’ in het nationaal-, Europees- en
buitenlandsbeleid van Nederland, beleidscoherentie en een aantal thema’s
waarvoor de overheid een bijzondere verantwoordelijkheid heeft in de
beleidsuitvoering.

PIJLER 2 ‘De verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven om mensenrechten
te respecteren’ is gericht op de maatregelen die volgen uit de herziening
van het beleid met betrekking tot Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen (IMVO), met extra aandacht voor de gepaste
zorgvuldigheidsverplichting, sectorale samenwerking en het
IMVO-steunpunt.

PIJLER 3 ‘Het recht op effectieve remedie’ heeft in dit NAP een grotere
nadruk dan in het vorige NAP, met aandacht voor verschillende vormen
van toegang tot remedie en het verband daartussen.

>

Om dit NAP zo concreet mogelijk te maken zijn per pijler bij elk thema één of
meerdere actiepunten weergegeven met doelstellingen, eigenaars en tijdslijnen.
Deze thema’s komen voort uit de UNGP’s, het National Baseline Assessment (NBA)
en de reactie van het toenmalige kabinet op het NBA. Deze thema’s en de daarbij
behorende actiepunten zijn hieronder weergegeven.
Het proces om te komen tot dit herziene actieplan is gecoördineerd door het
Ministerie van Buitenlandse Zaken. De interdepartementale samenwerking
met zes andere ministeries (BZK, EZK, Fin, IenW, JenV, en SZW) zal ook in de
toekomst voortgezet worden voor monitoring van de implementatie van de
actiepunten en om de aandacht voor bedrijfsleven en mensenrechten hoog
te houden.

Om dit NAP zo concreet mogelijk te
maken zijn per pijler bij elk thema één
of meerdere actiepunten weergegeven
met doelstellingen, eigenaars en
tijdslijnen

>

5|

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Pijler 1
ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Voorkomen misstanden
bij arbeidsmigranten

SZW (coördinerend departement),
Interdepartementaal Projectteam
Arbeidsmigranten jaagt aan
en monitort

Jaarlijkse rapportage EU-arbeidsmigratie aan TK, waarin gerapporteerd
wordt op de voortgang op
verschillende aanbevelingen,
allemaal met eigen tijdslijn.

Verbeteren van de vervolging
van daders.

JenV (coördinerend departement
gehele artikel 273f Sr), SZW
verantwoordelijk voor aanpak
arbeidsuitbuiting

De Tweede Kamer wordt
hierover voor de zomer van
2022 geïnformeerd.

Tegengaan van misstanden rondom arbeidsmigranten

Uitvoeren rapport Aanjaagteam
Bescherming Arbeidsmigranten

Modernisering artikel 273f van
Wetboek van Strafrecht.

>

>

6|

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Tegengaan van arbeidsmarktdiscriminatie

>

Bij eventuele vervolgactiviteiten
gericht op het tegengaan van arbeids
(markt)discriminatie (o.a. wetgeving,
onderzoek of communicatie) wordt
waar passend verwezen naar relevante
kaders voor bedrijfsleven en
mensenrechten: de UNGP’s
en de OESO-richtlijnen.

Integratie relevante internationale
kaders en actieplannen.

SZW

Vanaf 2022

Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie
opstellen en waar relevant wordt
gerefereerd aan de UNGP’s en de
OESO-richtlijnen.

Integratie relevante internationale
kaders en actieplannen.

SZW

2022

>

7|

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Versterken toepassing ISV

IenW (namens de
MVI-departementen)

Start in voorjaar 2022,
looptijd t/m 2025.

MVI-effectmonitor.

RIVM, in opdracht van IenW,
mede namens de andere
MVI-departementen

2-jaarlijkse monitor

Implementatie van OESO-richtlijnen
in het EZK-instrumentarium.

Subsidiekaders in lijn brengen met de
verplichtingen en verantwoordelijkheden die passen bij IMVO.

EZK, RVO in opdracht van EZK

Eind 2022 IMVO-kader doorgevoerd
in pilot met 16 (sub)instrumenten.
Vanaf 2023 IMVO-kader implementeren
overige EZK-instrumenten

Indien nodig aanpassen van kaderwet
EZK LNV subsidies.

Subsidiekaders in lijn brengen met de
verplichtingen en verantwoordelijkheden die passen bij IMVO.

EZK

2022

Rijksinkoop
Toepassing ISV in hernieuwd
Maatschappelijk Verantwoord Inkopen
(MVI)-manifest 2022-2025.

Meten effect van MVI door alle
Nederlandse overheden.

Bedrijfsleveninstrumentarium

>

>

8|

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Bescherming van mensenrechtenverdedigers

>

Versterking van de aandacht voor
mensenrechtenverdedigers op het
gebied van Bedrijfsleven en Mensenrechten binnen al bestaande mensenrechten-beschermingsprogramma’s.

Integreren van mensenrechtenverdedigers-beschermingsprogramma’s en risicopreventie
in private sector development
programma’s.

BZ

2022-2024

Het opstellen van een plan van aanpak
om met ambassades, NL bedrijfsleven en mensenrechtenverdedigers
een dialoog te starten om milieu-,
sociale en veiligheidsrisico’s beter in
kaart te brengen (early warning) om ze
vroegtijdig te kunnen adresseren
(early action).

Integreren van beschermingsprogramma’s en preventie van milieu-,
sociale en veiligheidsrisico’s i.s.m.
mensenrechtenverdedigers in
meerjarenstrategie van ambassades.

BZ

Vanaf 2022

>

9|

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Ondernemen in conflictgebieden en fragiele gebieden

>

UNGP’s en conflictsensitiviteit
opnemen in de meerjarenstrategie
van ambassades in fragiele staten,
middels dialoog tussen ambassades/
uitvoerders/ bedrijfsleven en lokale
stakeholder betrokkenheid.

Conflictsensitiviteit nog beter
integreren in het buitenlandbeleid.

BZ

Vanaf 2022

Conflictsensitiviteitsrichtlijn
ontwikkelen voor Nederlands
bedrijfsleven i.s.m. bedrijven,
NGO’s en uitvoeringsorganisaties
en verspreiden via IMVO-steunpunt.

Bedrijven informeren over
conflictsensitiviteit.

BZ, i.s.m. uitvoeringspartners en
relevant bedrijfsleven in NL en
buitenland

Vanaf 2022

>

10 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Duurzame handel met en investeringen in ontwikkelingslanden

>

Structureel interdepartementaal
overleg over verduurzaming van handel
en investeringen gericht op specifieke
(risico)ketens waarop Nederland
een sterke voetafdruk heeft om
samenwerking tussen departementen
te versterken, middels een
interdepartementale werkgroep.

Lerend vermogen t.b.v. beleidscoherentie op verduurzaming
van handel en investeringen en
bedrijfsleven en mensenrechten.

Alle betrokken departementen op
initiatief van BZ

Vanaf 2022

Onderzoeken, monitoren en evalueren
van de impact op OS/productielanden van nationale, Europese en
internationale kaderstelling en
standaarden t.b.v. verduurzaming
van handel en investeringen, waar
mogelijk in EU verband en met behulp
van (lokale) stakeholderconsultaties.

Lerend vermogen t.b.v. beleidscoherentie op verduurzaming
van handel en investeringen en
bedrijfsleven en mensenrechten.

BZ

Bij nieuwe voorstellen en gedurende
implementatie.

>

11 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Tijdens onderhandelingen over een
nieuwe APS-verordening inzetten
op het behouden van het genereuze
karakter en op versterking van de
sociale, arbeids- en klimaataspecten
van het stelsel.

Integratie relevante internationale
kaders op Bedrijfsleven en Mensenrechten in APS-verordening.

BZ

Tot en met 2023

Tijdens onderhandelingen over
nieuwe en afgesloten EU-handelsakkoorden inzetten op ambitieuze
afspraken en goede naleving daarvan
over handel en mensenrechten,
arbeidsomstandigheden en milieu.

Integratie relevante internationale
kaders op Bedrijfsleven en Mensenrechten in EU-handelspolitieke
strategie.

BZ

Begin 2022 – einde onderhandelingen

Buitenlandse handel en investeringen

>

>

12 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Pijler 2
ACTIEPUNTEN PIJLER 2

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Gepaste zorgvuldigheidsverplichting en CSRD

>

Onderhandelen binnen vastgestelde
kaders over ambitieuze gepaste
zorgvuldigheidswetgeving op
EU-niveau.

Invoering gepaste zorgvuldigheidswetgeving op EU-niveau.

BZ

Vanaf 2022

Ontwikkeling nationale IMVOwetgeving die rekening houdt met een
gelijk speelveld met de omringende
landen en implementatie van
mogelijke EU-regelgeving.

Verbeterde toepassing IMVO door
bedrijven via zowel EU-, als nationale
wetgeving.

BZ

2022-2025

Onderhandeling over de Corporate
Sustainability Reporting Directive
(CSRD).

Implementatie (nationaal) van een
rapportageverplichting conform CSRD.

JenV, FIN

De richtlijn wordt naar
verwachting door de EU-wetgever
vastgesteld in 2022

>

13 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 2

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Ondersteunen van sectorale
samenwerking t.b.v. het toepassen
van gepaste zorgvuldigheid.

BZ

2022

In samenwerking met RVO de
elementen en ontwikkeling van het
IMVO-steunpunt nader invullen.

Ondersteuning van bedrijven bij het
toepassen van gepaste zorgvuldigheid.

BZ

Maart - augustus 2022

Opstarten van het IMVO-steunpunt.

Ondersteuning van bedrijven bij het
toepassen van gepaste zorgvuldigheid.

RVO

Vanaf september 2022

Sectorale samenwerking
Definiëren van de kaders voor
sectorale samenwerking als onderdeel
van de IMVO-beleidsmix.
IMVO Steunpunt

>

>

14 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Pijler 3
ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

BZ

2022-2023

Verbetering informatievoorziening voor betrokkenen
Ontwikkelen van een toegankelijke
digitale gids voor rechthebbenden die
in meerdere talen wordt aangeboden
en actief wordt verspreid.

Informatievoorziening verbeteren
m.b.t. mogelijkheden om toegang
tot herstel en verhaal te krijgen in
Nederland.

Verbeteren informatievoorziening over remedie aan bedrijven

>

Toegang tot remedie onderdeel
maken van de informatie die wordt
aangeboden in het IMVO-steunpunt
(zie pijler 2).

Informatie bijeenbrengen en
ontsluiten over toegang tot remedie.

BZ

Vanaf september 2022

Ondersteunen van de
World Benchmarking Alliance.

Inzicht bieden in voortgang van multinationale ondernemen in enkele risicosectoren m.b.t. toegang tot remedie.

BZ

2022-2026

>

15 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Verstevigen van klachten- en geschillenmechanismen
Tijdens EU-onderhandelingen inzetten
op het opnemen van alle zes stappen
uit OESO-RL in wetgeving.

Toegang tot remedie (stap zes
gepaste zorgvuldigheid) een integraal
onderdeel maken van EU-gepaste
zorgvuldigheidswetgeving.

BZ

Vanaf 2022

Samenwerken bevorderen op stap
zes gepaste zorgvuldigheid (klachtenmechanisme) en betrekken bij
het beleidskader voor sectorale
samenwerking nieuwe stijl.

Bevorderen dat bedrijven stap zes van
gepaste zorgvuldigheid zetten.

BZ

2022

BZ

2021-2025

Versterken maatschappelijk middenveld
Strategische samenwerking
voortzetten met maatschappelijk
middenveld in OS-landen.

>

Versterken maatschappelijk
middenveld t.b.v. toegang tot
remedie.

>

16 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

BZ

2023-2024

Versterken niet-juridische statelijke mechanismen
Meewerken en opvolgen van
aanbevelingen door bedrijven aan
een Nationaal Contactpunt voor de
OESO-richtlijnen (NCP)-procedure
wordt gestimuleerd.

Effectiviteit van het NCP m.b.t. bieden
van remedie vergroten.

Toegankelijkheid juridische mechanismen vergroten

>

Wet Afwikkeling Massaschade in
Collectieve Actie (WAMCA) jaarlijks
monitoren en een evaluatie uitvoeren
in 2025 waarin toegankelijkheid tot de
Nederlandse rechter voor buitenlandse
rechthebbenden expliciet bekeken wordt.

Toegankelijkheid van het
Nederlandse recht voor buitenlandse
rechthebbenden monitoren.

JenV

2020-2025

In Europees traject inzetten voor het
opnemen van mensenrechten als
uitzonderingsgrond in de Rome IIverordening.

Rome II-verordening op termijn
herzien waarbij mensenrechten een
uitzonderingsgrond worden met als
doel om het recht van de betreffende
Europese lidstaat het toepasselijk
recht te laten zijn.

JenV

2022-2030

>

17 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Toegankelijkheid juridische mechanismen vergroten

>

Onderzoek doen naar de toepassing
van bevoegdheidsgronden.

Helderheid verschaffen over
bevoegdheidsgronden forum necessitatis.

JenV, BZ

2022-2023

Informatievoorziening m.b.t.
mogelijkheden verbeteren en
monitoring aantal aanvragen in int.
aansprakelijkheidszaken met een
mensenrechtencomponent.

Mogelijkheden van reguliere rechtsbijstand bekender maken en inzicht
verkrijgen in het huidige gebruik van
het instrument.

JenV, BZ, Raad voor Rechtsbijstand

2022-2025

>

18 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

	Inleiding
Achtergrond
Nederland zet zich wereldwijd in voor de
bescherming en bevordering van mensenrechten.
Zonder bescherming en respect voor mensenrechten
zijn duurzame ontwikkeling en het behalen van
de zeventien duurzame ontwikkelingsdoelen van
de Verenigde Naties of Sustainable Development Goals
(SDG’s) niet mogelijk. Dit is zowel een taak van de
overheid; als ook het bedrijfsleven en de burger.

Nederland heeft zich in VN-verband gecommitteerd aan een aantal principes
om zich in te spannen voor mensenrechten in relatie tot het bedrijfsleven. Deze
principes liggen vast in de United Nations Guiding Principles on Business and Human
Rights (UNGP’s)1. Dit is een wereldwijd kader waarmee de VN-Mensenrechtenraad
(United Nations Human Rights Council, UNHRC) in 2011 unaniem instemde. Dit
kader zet de principes uiteen voor staten en bedrijven om zich in te spannen
voor mensenrechten. Sinds 2011 zijn de UNGP’s uitgegroeid tot een wereldwijd
gezaghebbend raamwerk voor het voorkomen en aanpakken van nadelige
gevolgen van bedrijfsactiviteiten voor de rechten van de mens. Zo werden de
UNGP’s onder andere opgenomen in de OESO-richtlijnen voor Multinationale
Ondernemingen2 (OESO-richtlijnen) en in de (herziene) Tripartite
Beginselverklaring van de Internationale Arbeidsorganisatie betreffende
multinationale ondernemingen en sociaal beleid (MNO-verklaring)3.
Ook op Europees niveau hebben de UNGP’s een plaats gekregen in
het beleid, zoals in de richtlijn voor niet-financiële rapportage4, en de
conflictmineralenverordening5. Het Shell-vonnis uit 20216 laat zien dat de
UNGP’s inmiddels meer zijn dan alleen soft law. De rechtbank stelt vast dat
1
2
3
4
5
6

>

United Nations Human Rights Office of the High Commissioner, Guiding Principles on Business and Human Rights (2011).
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), OECD Guidelines for Multinational Enterprises (2011),
Nederlandse vertaling: Ministerie van Buitenlandse Zaken, De OESO-richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen (2014).
Internationale Arbeidsorganisatie, Tripartite declaration of principles concerning multinational enterprises and social policy (2017).
European Union, Directive 2014/95/EU on non-financial and diversity information (2014).
Europese Unie, Verordening 2017/821/EU inzake passende zorgvuldigheid in de toeleveringsketen voor Unie importeurs van tin, tantaal,
wolfraam, de overeenkomstige ertsen, en oud uit conflict- en hoogrisicogebieden.
Rechtbank Den Haag, zaaknummer / rolnummer: C/09/571932 / HA ZA 19-379 (mei 2021).

>

19 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

de verantwoordelijkheid van bedrijven om de mensenrechten te respecteren
voor alle bedrijven geldt, ongeacht omvang, sector, operationele context,
eigendomsverhoudingen en structuur.7

In dit NAP zet het kabinet uiteen wat het bestaand beleid is en welke stappen de
komende jaren worden gezet om de richtlijnen op het terrein bedrijfsleven en
mensenrechten zoals door de VN uiteengezet is, ook in Nederland toe te passen.

Verschillende internationale organisaties, waaronder het VN Hoge
Commissariaat voor de Mensenrechten8, de Europese Unie9 en de Raad
van Europa10, riepen staten op om een Nationaal Actieplan Bedrijfsleven en
Mensenrechten (NAP) op te stellen voor de implementatie van de UNGP’s.
Nederland was in 2014 een van de eerste landen die hieraan gehoor gaf.
Ten tijde van de publicatie van dit NAP hebben 26 landen een Nationaal
Actieplan Bedrijfsleven en Mensenrechten opgesteld en zijn nog eens
20 landen bezig met het ontwikkelen van een dergelijk NAP.

De United Nations Guiding Principles for Business and Human Rights
De UNGP’s zijn als beleidskader voor de verhouding tussen bedrijfsleven en
mensenrechten ontwikkeld onder leiding van VN Speciaal Vertegenwoordiger
professor John Ruggie. Ze worden soms ook het Ruggie-framework of Ruggiebeleidskader genoemd.

De actiepunten uit het Nederlandse NAP van 2014 zijn uitgevoerd of vormen
nu doorlopende verplichtingen. Daarmee was het eerste NAP aan herziening
toe. Dat is ook verzocht door de Tweede Kamer11. Het werk op bedrijfsleven en
mensenrechten is dan ook nooit af. De COVID-19 pandemie heeft wereldwijd
laten zien hoe kwetsbaar mensenrechten nog steeds zijn en bedreigt de
voortgang die hier de afgelopen jaren op geboekt is.
7
8
9

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Kamerbrief over analyse Shell vonnis, DGBI-TOP / 21271745 (december 2021).
UN Doc. A/HRC/RES/26/22, 2 (2014).
European Commission: Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and
Social Committee and the Committee of the Regions: A Renewed EU Strategy 2011-14 for Corporate Social Responsibility (2011).
10 Eur. Consult. Ass., Declaration of the Committee of Ministers on the UN Guiding Principles on Business and Human Rights (2014).
11 Motie Van Ojik en Karabulut, Kamerstuk 32 735, nr. 252 (juli 2019).

>

De UNGP’s maken onderscheid tussen de verantwoordelijkheden van staten
en bedrijven en duiden ook de onderlinge verbinding. De drie pijlers van de
UNGP’s worden in Figuur 1 weergegeven.

Nederland heeft zich in VN-verband
gecommitteerd aan een aantal
principes om zich in te spannen
voor mensenrechten in relatie
tot het bedrijfsleven

>

20 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

United Nations Guiding Principles on Business & Human Rights

>

De verplichting van staten
om mensenrechten
te beschermen

De verantwoordelijkheid
van het bedrijfsleven
om mensenrechten
te respecteren

Het recht op
effectieve remedie

State Duty to Protect

Business Responsibility to Respect

Access to Remedy

>

21 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van de UNGP’s maakte de VN in
2021 een inventarisatie waaruit blijkt dat de UNGP’s hét wereldwijde kader
op het gebied van bedrijfsleven en mensenrechten bieden. Voortbouwend
op de inventarisatie heeft de VN een ‘UNGPs 10+ roadmap’12 ontwikkeld voor
de komende tien jaar die het belang van beleidscoherentie benadrukt en
aanspoort tot samenwerking tussen staten, bedrijven, rechthebbenden,
vakbonden, maatschappelijke organisaties en internationale organisaties
om oorzaken aan te pakken die aan de basis liggen voor bedrijfsgerelateerde
mensenrechtenschendingen. Hierbij wordt de nadruk gelegd op het belang
van het direct betrekken van lokale rechthebbenden, waaronder de rol van
vrouwen. Daarmee kan naast de UNGP 10+ roadmap gedacht worden aan het in
acht nemen van andere internationaal erkende publicaties, zoals de ‘UN Gender
Dimensions of the UNGPs’13.
Samen met de OESO-richtlijnen leveren de UNGP’s een internationaal
geaccepteerd handelingskader voor internationaal maatschappelijk verantwoord
ondernemen (IMVO)14. Naast mensenrechten richten de OESO-richtlijnen zich
ook expliciet op andere thema’s zoals milieu, bestrijding van corruptie en
consumentenbelangen. De overheid verwacht van alle Nederlandse bedrijven
12 UN Working Group on Business and Human Rights, Raising the Ambition – Increasing the Pace, UNGPs 10+, a Roadmap for the Next
Decade of Business and Human Rights (december 2021).
13 UN Working Group on Business and Human Rights, UN Gender Dimensions of the UNGPs (2019).
14 In 2020 startte de OESO-werkgroep voor verantwoord ondernemen (WPRBC) een inventarisatie om de OESO-richtlijnen, de implementatie
ervan en het werk van de OESO op het gebied van verantwoord ondernemen te bezien. Het doel van de inventarisatie is om een duidelijker
beeld te krijgen of de richtlijnen geschikt blijven voor het beoogde doel. Op basis van deze inventarisatie zal de werkgroep besluiten over
eventuele vervolgacties.

>

dat zij de OESO-richtlijnen onderschrijven en daarnaar handelen. Daarmee
worden ook de UNGP’s onderschreven, aangezien de OESO-richtlijnen naar de
UNGP’s verwijzen en het mensenrechtenhoofdstuk van de OESO-richtlijnen is
opgesteld in lijn met de UNGP’s.
Sinds het verschijnen van het eerste NAP heeft Nederland zich in VN-verband
ook gecommitteerd aan de 2030 Agenda voor Duurzame Ontwikkeling en zich
als doel gesteld de zeventien duurzame ontwikkelingsdoelen of Sustainable
Development Goals (SDG’s) waaruit die agenda bestaat in 2030 te behalen15.
De OESO-richtlijnen en de UNGP’s bieden bedrijven en staten een
handelingskader om bij te dragen aan de SDG’s.
Naast dit NAP heeft het kabinet ook een Nationaal Actieplan Mensenrechten
(NAM)16 gepubliceerd. Dit plan beschrijft hoe het kabinet de mensenrechten
in Nederland wil beschermen en bevorderen, wat daarbij de doelstellingen en
prioriteiten zijn en welke rol andere organen, instellingen en burgers daarbij
hebben.
Een herzien actieplan
Het doel van de herziening van het Nationaal Actieplan Bedrijfsleven en
Mensenrechten is het opstellen van een integrale agenda over bedrijfsleven
en mensenrechten met vernieuwde Nederlandse ambities, die invulling geeft
15 Kamerstuk 26485, nr. 232.
16 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Nationaal Actieplan Mensenrechten (december 2020).

>

22 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

aan de verplichtingen onder de UNGP’s. De operationalisering van de UNGP’s
is voor Nederland niet alleen een belangrijk onderwerp binnen het Nederlands
(buitenlands) mensenrechtenbeleid, maar ook binnen het Nederlandse beleid
voor ontwikkelingssamenwerking en buitenlandse handel, gericht op de
verduurzaming van waardeketens.
Het proces om te komen tot dit herziene actieplan is gecoördineerd door het
Ministerie van Buitenlandse Zaken. Om de stand van zaken wat betreft de
implementatie van de UNGP’s te beschrijven is een national baseline assessment
(NBA)17 uitgevoerd door het College van de Rechten van de Mens. Het NBA
geeft aan waar wetgeving en beleid, indien nodig, aangescherpt kunnen worden.
Na gesprekken met bedrijven, maatschappelijke organisaties en experts volgde
een reactie met appreciatie van het voormalige kabinet in december 202018.
Bijlage 1 beschrijft het herzieningsproces in meer detail. De consultaties met
stakeholders in binnen- als buitenland vormden een belangrijk onderdeel van
het herzieningsproces. Zo hebben er nationale stakeholderconsultaties onder
leiding van de SER plaatsgevonden met betrekking tot het concept NAP en zijn
er in samenwerking met Nederlandse ambassades in Afrika en Azië gesprekken
geweest met lokale belanghebbenden over het nationaal
actieplan en bijbehorende thema’s.

17 College van de Rechten van de Mens, National Baseline Assessment: Bedrijfsleven en Mensenrechten – Een onderzoek naar de stand van de
implementatie van de United National Guiding Principles on Business and Human Rights in Nederland (2020).
18 Kabinetsreactie op het National Baseline Assessment (NBA) ‘Bedrijfsleven & Mensenrechten’ (december 2020).

>

Het NBA concludeert dat over het algemeen beleid en wet- en regelgeving met
betrekking tot bedrijfsleven en mensenrechten in Nederland goed ontwikkeld
zijn. Het NBA benoemt ook dat de toegankelijkheid van informatie over de
UNGP’s en de OESO-richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen (OESOrichtlijnen) via (semi-) overheidsorganen sterk is toegenomen sinds het eerste
NAP in 2014. Inhoudelijk signaleert het onderzoek per pijler van de UNGP’s
een aantal aandachtspunten, die hieronder per pijler besproken worden.
De onderzoekers stellen dat het vorige NAP vooral beschrijvend was en het
nieuwe NAP meer (SMART19-geformuleerde) actiepunten zou kunnen bevatten.
In de opvolgende appreciatie is daarom toegezegd meer concrete actiepunten
(inclusief tijdslijn en monitoring) op te nemen in het NAP.
De doelen van dit NAP zijn verdere stappen zetten in:
1 Uitdragen van het belang dat Nederland hecht aan mensenrechten
2 Inzicht bieden in de rol die de overheid vervult
3	Bevorderen van het respecteren van mensenrechten door Nederlandse
bedrijven in binnen- en buitenland
4 Input leveren voor internationale beleidsontwikkelingen

19 ‘Specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden’.

>

23 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

De structuur van dit NAP
Dit actieplan is net als het vorige NAP en overeenkomstig het NBA en de
appreciatie daarop, ingedeeld in de drie pijlers van de UNGP’s. Om goed bij het
NBA en de appreciatie van het voormalige kabinet aan te sluiten worden per
pijler de belangrijkste punten daaruit opgesomd. Indien van toepassing wordt
aangegeven in welke mate het NAP daarvan afwijkt en waarom.
PIJLER 1 ‘De verplichting van staten om mensenrechten te beschermen’
besteedt aandacht aan de (verdere) opname van het thema ‘bedrijfsleven
en mensenrechten’ in het nationaal, Europees en buitenlands beleid
van Nederland, de beleidscoherentie en een aantal thema’s waarvoor de
overheid een bijzondere verantwoordelijkheid heeft in de beleidsuitvoering.

PIJLER 2 ‘De verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven om
mensenrechten te respecteren’ is gericht op de maatregelen die volgen uit
de herziening van het IMVO-beleid, met extra aandacht voor de gepaste
zorgvuldigheidsverplichting, sectorale samenwerking en het IMVOsteunpunt.

De naleving van de UNGP’s gebeurt daarmee binnen alle pijlers op basis van
een mix van nationale, Europese en internationale maatregelen. Om dit NAP
zo concreet mogelijk te maken zijn bij elk thema één of meerdere actiepunten
weergegeven met duidelijke tijdslijnen en eigenaars.
Het laatste deel van het NAP geeft inzicht in de beoogde monitoring en
interdepartementale samenwerking om de aandacht voor bedrijfsleven
en mensenrechten hoog te houden.

Dit actieplan is net als het vorige NAP
en overeenkomstig het NBA en de
appreciatie daarop, ingedeeld in
de drie pijlers van de UNGP’s

PIJLER 3 ‘Het recht op effectieve remedie’ heeft in dit NAP een grotere
nadruk dan in het vorige NAP, met aandacht voor verschillende vormen
van toegang tot remedie en het verband daartussen.

>

>

24 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

	Pijler 1

De plicht van de staat om
mensenrechten te beschermen

Staten moeten bescherming bieden tegen mensenrechtenschendingen door derden, waaronder tegen ondernemingen binnen
hun grondgebied en/of jurisdictie. Dit betekent dat staten passende
stappen dienen te nemen om dergelijke schendingen te voorkomen,
te onderzoeken, te bestraffen en te verhelpen middels effectieve
beleidsmaatregelen, wet- en regelgeving en gerechtelijke procedures.

>

UNGP 1

>

25 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Door een duidelijke, mensenrechtelijke beleidsagenda op te stellen,
kunnen bestaande en nieuwe beleidsinstrumenten elkaar versterken. Deze
beleidsagenda en integrale visie moeten van toepassing zijn op mensenrechten
in de internationale context evenals mensenrechten binnen Nederland. Zoals
uitgelicht in de UNGPs 10+ roadmap20 heeft beleidscoherentie hoge prioriteit.
Een integrale blik op de vraag hoe andere beleidsterreinen samenhangen met
de bescherming van mensenrechten zal meer recht doen aan de implementatie
van de UNGP’s en voorkomen dat verschillende regelgeving elkaar tegenspreekt
of dat er afzonderlijke kaders worden gecreëerd. Dit zou ook de effectieve inzet
van al bestaande beleidsinstrumenten kunnen versterken.
De inzet van de overheid kan worden versterkt door de beleidscoherentie
te vergroten. Een bevinding hierbij is een gebrek aan bredere integratie van
mensenrechten en de UNGP’s in beleidsinstrumenten. Daarnaast concluderen
de onderzoekers van het NBA dat het vorige NAP vooral descriptief was. Met
het oog op de benoemde behoefte aan meer beleidscoherentie, stellen zij dat
het nieuwe NAP een ambitieuzere beleidsagenda mag vormen met duidelijkere
actiepunten, doelstellingen en monitoring. Daarmee kan het NAP richting
geven aan het Rijksbrede beleid over bedrijfsleven en mensenrechten.

Op basis van de bevindingen van het NBA en de multi-stakeholderdialoog
worden de volgende zaken in pijler 1 van het nieuwe NAP geadresseerd:
• Het NAP zal functioneren als een Rijksbrede, coherente beleidsagenda op
het gebied van bedrijfsleven en mensenrechten. Hiermee wordt beoogd de
relevante beleidsinstrumenten optimaal in te zetten, zowel in de nationale
als in de internationale context, door het perspectief van ‘bedrijfsleven en
mensenrechten’ daarin op te nemen.
• De overheid zal kijken naar mogelijkheden om zowel de Rijksinkoop
als aanbestedings- en subsidiekaders meer in lijn te brengen met de
verplichtingen en verantwoordelijkheden die passen bij IMVO.
• Er zal geïnventariseerd worden of er bij Nederlandse bedrijven de behoefte
bestaat aan aanvullende specifieke instrumenten voor het ondernemen in
conflictgebieden.
• De overheid zal lokale partijen afdoende horen bij de herziening van het NAP.
• De overheid streeft ernaar dat het nieuwe NAP duidelijke tijdslijnen
zal bevatten voor de implementatie van zijn actiepunten, en concrete
meetpunten die gebruikt kunnen worden om de voortgang te monitoren.

20 UN Working Group on Business and Human Rights, Raising the Ambition – Increasing the Pace, UNGPs 10+, a Roadmap for the Next
Decade of Business and Human Rights (december 2021).

>

>

26 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Opnemen van ‘bedrijfsleven en mensenrechten’
in het nationale beleid van Nederland
Arbeidsmarktbeleid en –recht
Ook in Nederland vinden, ondanks de bestaande beleidsinstrumenten ter
voorkoming daarvan, schendingen van mensenrechten door ondernemingen
plaats. Deze schendingen hebben onder andere betrekking op arbeidsrechten.
Hoewel dit in het Nederlandse buitenlandbeleid wordt gezien als
mensenrechtelijk vraagstuk21, stelden onderzoekers van het NBA dat dergelijke
problematiek binnen Nederland zelden in de context van mensenrechten
wordt geplaatst en eerder wordt gezien als onderdeel van arbeidswetgeving en
collectieve arbeidsovereenkomsten22. Het arbeidsrecht kan overigens in veel
gevallen de nationale uitwerking zijn van mensenrechtelijke verplichtingen.
Zo wordt hier dan ook in het NAP naar gekeken.

Tegengaan van misstanden rondom arbeidsmigranten
Arbeidsmigranten leveren een belangrijke bijdrage aan de lokale en nationale
economie. Verschillende sectoren zoals bijvoorbeeld de land- en tuinbouw,
de bouw en de logistiek kennen een afhankelijkheid van arbeidsmigranten.
Arbeidsmigratie zal ook de komende jaren van belang blijven voor de
Nederlandse economie en samenleving.

De coronacrisis heeft echter op pijnlijke wijze blootgelegd hoeveel misstanden
er nog steeds voorkomen onder arbeidsmigranten. Denk bijvoorbeeld aan
misstanden met huisvesting, onderbetaling, gezond en veilig werken – allemaal
gebieden waar de waardigheid van werkenden wordt ondermijnd. Daarbij speelt
ook regelmatig meervoudige afhankelijkheid van werkgevers door bijvoorbeeld
illegaal verblijf van werkenden, verplichte huisvesting en opgebouwde schulden.
Voor vrouwelijke arbeidsmigranten zijn er extra risico’s, zoals huiselijk en
seksueel geweld.
In 2020 stelde de Nederlandse overheid daarom het Aanjaagteam Bescherming
Arbeidsmigranten aan. Doel van dit Aanjaagteam onder leiding van Emile
Roemer was om voorstellen te doen om de werk- en leefomstandigheden
van arbeidsmigranten structureel te verbeteren en de afhankelijkheid
van arbeidsmigranten van hun werkgever te verkleinen. Hiermee worden
mensenrechten zoals het recht op rechtvaardige arbeidsvoorwaarden en het
recht op bescherming tegen werkloosheid, beter beschermd. Het Aanjaagteam
heeft vijftig aanbevelingen gedaan om de positie van arbeidsmigranten te
verbeteren. Vanuit het perspectief van bedrijfsleven en mensenrechten is
de uitvoering van het rapport in zijn geheel waardevol en het verplicht
certificeren van uitzendbureaus in het bijzonder relevant.

21 Hierbij verwijzen we naar de OESO-normen m.b.t. gepaste zorgvuldigheid, UNGP’s, de fundamentele ILO-verdragen, de VNmensenrechtenverdragen en de Europese gelijke behandelingsrichtlijnen.
22 Kabinetsreactie op het National Baseline Assessment (NBA) Bedrijfsleven & Mensenrechten, december 2020.

>

>

27 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Een groot probleem bij de aanpak
van arbeidsuitbuiting is het
zogenaamde grijze gebied
tussen slecht werkgeverschap
en mensenhandel
Het kabinet wil uitzendbureaus die misbruik maken van arbeidsmigranten
weren van de markt. In het rapport van het Aanjaagteam staat ook dat er een
einde moet komen aan de afhankelijkheid tussen wonen, werken, vervoer
en zorg. Als het werk eindigt, stopt vaak de zorgverzekering omdat dit via de
werkgever loopt. Dat de werkgever of het uitzendbureau tevens huisbaas is,
kan leiden tot te veel afhankelijkheid. Iemand kan verplicht worden het huis
te verlaten als het werk eindigt. Naar aanleiding van het coalitieakkoord
‘Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst’ werkt het kabinet

>

plannen uit voor een verplicht certificaat voor uitzendbureaus dat bewijst
dat zij zich aan de relevante wet- en regelgeving houden en zaken als de
juiste beloning en huisvesting correct hebben geregeld. De specifieke
invulling van deze eisen en de opzet van het in te voeren certificeringsstelsel
worden gerealiseerd in overleg met sociale partners. Om het verplichte
certificaat te doen slagen, zullen aanvullende investeringen nodig zijn op
het gebied van handhaving en toezicht. De Kamer zal medio 2022 over de
uitwerking van een verplicht certificeringsstelsel geïnformeerd worden.
Verder beveelt het Aanjaagteam specifiek aan dat inlenende bedrijven
transparant moeten worden in hun jaarrapportage wanneer zij werken
met buitenlandse werknemers.
Een groot probleem bij de aanpak van arbeidsuitbuiting is het zogenaamde
grijze gebied tussen slecht werkgeverschap en mensenhandel. Om de vervolging
van daders van mensenhandel, waaronder arbeidsuitbuiting, te versterken zet
het coalitieakkoord in op de modernisering van artikel 273f van het Wetboek
van Strafrecht (Sr). Hiermee wordt onder andere ingezet op het toegankelijker
maken van de gehele regeling en het verruimen van de strafrechtelijke
aansprakelijkheid van arbeidsuitbuiting.

>

28 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Voorkomen misstanden
bij arbeidsmigranten

SZW (coördinerend departement),
Interdepartementaal Projectteam
Arbeidsmigranten jaagt aan
en monitort

Jaarlijkse rapportage EU-arbeidsmigratie aan TK, waarin gerapporteerd
wordt op de voortgang op verschillende
aanbevelingen, allemaal met eigen
tijdslijn.

Verbeteren van de vervolging
van daders.

JenV (coördinerend departement
gehele artikel 273f Sr), SZW
verantwoordelijk voor aanpak
arbeidsuitbuiting

De Tweede Kamer wordt
hierover voor de zomer van
2022 geïnformeerd.

Tegengaan van misstanden rondom arbeidsmigranten

Uitvoeren rapport Aanjaagteam
Bescherming Arbeidsmigranten

Modernisering artikel 273f van
Wetboek van Strafrecht.

>

>

29 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Tegengaan van arbeidsmarktdiscriminatie
In het NBA wordt als voorbeeld voor bredere integratie van de UNGP’s in
beleidsinstrumenten het Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie genoemd.
In 2018 werd een Nationaal Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie
gepresenteerd met daarin diverse activiteiten gericht op het tegengaan van
arbeidsmarktdiscriminatie. Daarbij ging het zowel om activiteiten gericht op
het verbeteren van toezicht en handhaving, onderzoek en om het vergroten van
bewustwording en communicatie gericht op werkgevers en werknemers. Ook
het tegengaan van discriminatie bij de werving en selectie van stagiairs maakt

>

onderdeel uit van de aanpak. Het actieplan, dat een looptijd had tot 2021, wordt
in 2022 opgevolgd door een nieuw Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie. Bij
vervolgactiviteiten gericht op het tegengaan van arbeidsmarktdiscriminatie
zal er – waar relevant – gerefereerd worden aan kaders voor bedrijfsleven
en mensenrechten: de UNGP’s en de OESO-richtlijnen voor multinationale
ondernemingen en de ILO tripartiete beginselverklaring voor multinationale
ondernemingen en sociaal beleid. Daarbij zal ook worden bezien bij welke
activiteiten - bijvoorbeeld bij wetgeving, onderzoek of communicatie - het
passend is om hier naar te verwijzen.

>

30 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Tegengaan van arbeidsmarktdiscriminatie

>

Bij eventuele vervolgactiviteiten gericht
op het tegengaan van arbeids(markt)discriminatie (o.a. wetgeving,
onderzoek of communicatie) wordt
waar passend verwezen naar relevante
kaders voor bedrijfsleven en mensenrechten: de UNGP’s en de OESOrichtlijnen.

Integratie relevante internationale
kaders en actieplannen.

SZW

Vanaf 2022

Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie
opstellen en waar relevant wordt
gerefereerd aan de UNGP’s en de
OESO-richtlijnen.

Integratie relevante internationale
kaders en actieplannen.

SZW

2022

>

31 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Rijksinkoop en bedrijfsleveninstrumentarium
In de appreciatie op het NBA wordt met betrekking tot pijler 1 benoemd
dat de inzet van de overheid op het thema ‘bedrijfsleven en mensenrechten’
kan worden versterkt door de beleidscoherentie te vergroten. Het kabinet
zoekt naar mogelijkheden om zowel Rijksinkoop als subsidiekaders
voor het bedrijfsleven meer in lijn te brengen met de verplichtingen
en verantwoordelijkheden die passen bij IMVO.

>

Rijksinkoop

Onderdeel van de Rijksinkoopstrategie zijn de Internationale Sociale
Voorwaarden (ISV). Sinds 2017 zijn deze van toepassing op alle Europees
aanbestede contracten in de risico-categorieën en richten zich op
het verduurzamen van internationale productieketens door middel
van het voorkomen of aanpakken van risico’s op het gebied van
arbeidsomstandigheden, mensenrechten en milieu. De ISV worden
als contractvoorwaarde opgenomen waarmee de verplichting tot
het toepassen van gepaste zorgvuldigheid wordt opgelegd aan
opdrachtnemers.

Via inkoop wil de overheid een voorbeeldrol vervullen en bijdragen aan de
toepassing van IMVO door bedrijven. Het inkoopvolume van de Rijksoverheid
bedroeg zo’n € 16 miljard in 202123. In 2019 heeft het kabinet een nieuwe
Rijksinkoopstrategie ‘Inkopen met Impact’24 gepresenteerd, waarin duurzaam,
sociaal en innovatief opdrachtgeverschap het nieuwe uitgangspunt is.
Om aanbestedende diensten, waaronder de rijksdiensten, te stimuleren
heeft het kabinet in 2021 een nieuw Nationaal plan Maatschappelijk
Verantwoord Inkopen (MVI)25 gepresenteerd voor de periode 2021-2025.

Sinds de invoering van het huidige ISV-beleidskader in 201726 hebben diverse
onderzoeken en evaluaties plaatsgevonden waar lering uit te trekken valt. Mede
op basis daarvan heeft het kabinet toegezegd om de toepassing van ISV binnen
Rijksinkoop te verbeteren. Om invulling te geven aan deze toezeggingen heeft
het kabinet op 13 juni 2022 een Uitvoeringsagenda ISV27 gepubliceerd. Hierin
staat welke concrete stappen genomen zullen worden om de toepassing van
de Internationale Sociale Voorwaarden binnen Rijksinkoop te verbeteren.

23 Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2021.
24 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Inkopen met impact, oktober 2019.
25 Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Opdrachtgeven met ambitie, inkopen met impact, januari 2021.

26 PIANOo (Expertisecentrum Aanbesteden): Ketenverantwoordelijkheid (Internationale sociale voorwaarden) | PIANOo - Expertisecentrum
Aanbesteden.
27 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Uitvoeringsagenda Internationale Sociale Voorwaarden, mei 2022.

>

32 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

De Uitvoeringsagenda ISV bevat drie actielijnen:
ACTIELIJN 1: Verbeteren van de toepassing van het huidige ISV-beleidskader
Om de toepassing van het huidige ISV-beleidskader te verbeteren, zet
het kabinet in op het versterken van het contractmanagement op het
gebied van ISV. Door in te zetten op het vergroten van kennis(deling)
en het ontwikkelen van praktische hulpmiddelen worden betrokken
stakeholders beter in staat gesteld om contractvoorwaarden toe te
passen en op te volgen (tijdig ontvangst van een risicoanalyse, een
verbeterplan en een openbare jaarrapportage). Een voorbeeld hiervan
is de voortzetting van het Ondersteuningspunt ISV van het Expertisecentrum Aanbesteden, PIANOo28. Daarnaast wordt de toepassing van het
ISV-beleid geborgd in de categorieplannen van de acht risicocategorieën.
Tot slot wordt de monitoring op de toepassing (en opvolging) van het
ISV-beleid verbeterd, onder andere, door coherentie tussen verschillende
beschikbare instrumenten te verbeteren en door heldere en uitvoerbare
Key Performance Indicators (KPI’s) te identificeren en in bestaande
instrumenten te implementeren.

ACTIELIJN 2: Verbreden toepassing van ISV
Naast de verplichte toepassing van ISV als contractvoorwaarde in
Rijksaanbestedingen boven de Europese drempel stimuleert het kabinet
de vrijwillige toepassing van ISV in overige aanbestedingen. BZ, BZK en
SZW zullen als ambassadeur optreden voor de toepassing van het ISVbeleid binnen de (generieke en specifieke) Rijksinkoop. Naast acties om de
vrijwillige toepassing van ISV te stimuleren, zullen ook twee onderzoeken
worden uitgevoerd naar de haalbaarheid en wenselijkheid van eventuele
uitbreiding van het ISV-beleidskader. Tot slot worden er campagnes
opgezet om verschillende actoren te informeren over de verplichte- en
vrijwillige toepassing van ISV in Rijksaanbestedingen.

28 Bij PIANOo (Expertisecentrum Aanbesteden) is in het najaar van 2021 als pilot het Ondersteuningspunt ISV geopend.
Dit Ondersteuningspunt heeft in deze periode concrete hulp geboden aan overheidsinkopers bij het toepassen van
de ISV in overheidsaanbestedingen in de aanbestedings- en contractfasen.

>

>

33 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIELIJN 3: Beleidscoherentie versterken
Hieronder wordt zowel een administratieve als inhoudelijke verbeterslag
verstaan. De teksten op websites van het Rijk moeten bijvoorbeeld overal
hetzelfde weergeven ten aanzien van wetgeving en inkoopbeleid. Daarnaast
moet ook worden gekeken naar hoe het ISV-inkoopbeleid zich verhoudt
tot de lijn van de UNGP’s en gepaste zorgvuldigheidsbeleid volgens OESOrichtlijnen. Bestaande teksten over het ISV-beleid, zoals handreikingen
en bestekteksten, zullen zoveel mogelijk in lijn worden gebracht met de
OESO richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen en de UNGP’s.
Ook zal de toepassing van ISV worden gestimuleerd bij medeoverheden via
bijvoorbeeld bestaande zogeheten buyer groups (waarin publieke en private
opdrachtgevers samenwerken aan een gedeelde visie en strategie voor het
verduurzamen van een specifieke productcategorie).

In het kader van het Nationaal Plan MVI zet het Rijk in op de voortzetting van
het MVI-loket bij het Expertisecentrum Aanbesteden (PIANOo), het onderhoud
en de ontwikkeling van de MVI-criteriatool29, een speciale ISV inkoop
academie en stelt het rijk een MVI-zelfevaluatietool (MVI-ZET) beschikbaar
om aanbestedende diensten te faciliteren bij uitvoering en monitoring van
MVI. Tevens is een handreiking gepubliceerd over de monitoring en borging
van MVI30. Het kabinet stelt een vernieuwd Manifest MVI 2022-2025 op om
het gebruik van maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven en inkopen
(dus ook ISV) te stimuleren bij overheden en andere partijen. Ook nemen de
eerdergenoemde buyer groups ISV regelmatig mee.
In 2021 is het platform Gemeenten en Mensenrechten opgericht. Dit komt
voort uit het Nationaal Actieplan Mensenrechten31. Binnen dit platform kunnen
gemeenten ook aandacht besteden aan bedrijfsleven en mensenrechten in
relatie tot inkoop door gemeenten.

Hoewel de Uitvoeringsagenda ISV zich specifiek richt op Rijksinkoop, zullen
instrumenten ter bevordering van de toepassing van ISV breed beschikbaar
worden gesteld. Op die manier wordt ook de toepassing van ISV door
medeoverheden gestimuleerd en sluit deze uitvoeringsagenda aan bij de
ambitie zoals geformuleerd in het Nationaal Plan MVI 2021-2025. Over de
voortgang van de Uitvoeringsagenda ISV wordt jaarlijks gerapporteerd in
de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk (JBR).
29 MVI-criteriatool (mvicriteriatool.nl).
30 Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Handreiking Monitoring en contractuele borging MVI (2021).
31 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Nationaal Actieplan Mensenrechten, december 2020.

>

>

34 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Toepassing ISV in hernieuwd
Maatschappelijk Verantwoord Inkopen
(MVI)-manifest 2022-2025.

Versterken toepassing ISV

IenW (namens de
MVI-departementen)

Start in voorjaar 2022,
looptijd t/m 2025.

Meten effect van MVI door alle
Nederlandse overheden.

MVI-effectmonitor.

RIVM, in opdracht van IenW, mede
namens de andere MVI-departementen

2-jaarlijkse monitor

Rijksinkoop

>

>

35 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Het bedrijfsleveninstrumentarium
Nederland wil het internationale bedrijfsleveninstrumentarium meer in lijn
brengen met de verplichtingen en verantwoordelijkheden die passen bij IMVO
door een integrale visie op mensenrechten te incorporeren. De OESO-richtlijnen
voor multinationale ondernemingen en de UNGP’s vormen hiervoor de
uitgangspunten.
Wanneer bedrijven gebruik maken van het internationaal financieringsinstrumentarium van de overheid, of andere steun aanvragen gericht op
internationaal ondernemen, wordt getoetst of bedrijven conform de OESOrichtlijnen gepaste zorgvuldigheid (due diligence) toepassen op hun (toeleverings)
keten. Daarbij wordt ook gelet op de verantwoordelijkheid van bedrijven
om mensenrechten te respecteren conform de UNGP’s, aangezien de OESOrichtlijnen verwijzen naar het ‘Protect, Respect en Remedy framework32’ van de VN en
een mensenrechtenhoofdstuk bevat dat is opgesteld in lijn met de UNGP’s. De
uitvoerende organisaties zoals Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO),
Atradius DSB, de Nederlandse ontwikkelingsbank FMO en Invest International
stellen deze voorwaarde en hebben op basis van internationale standaarden,
inclusief de UNGP’s, eigen IMVO-kaders opgesteld die toegespitst zijn op de
diensten en producten die zij leveren. Een evaluatie van het IMVO-beleid in
2019 wees uit dat de grote uitvoerders met hun klanten, de bedrijven die
financiële steun ontvangen, allen aandacht besteden aan verantwoordelijk32 United Nations, The UN ‘Protect, Respect and Remedy’ Framework for Business and Human Rights (September 2010).

>

heden van bedrijven ten aanzien van mensenrechten. Ook wees de evaluatie
uit dat zij daarbij meer aandacht aan toegang tot herstel (voor getroffen
rechthebbenden) moeten besteden, passend bij hun rol, via bijvoorbeeld
een klachtenmechanisme. In Pijler 2 wordt dit onderwerp besproken als
één van de stappen binnen het gepaste zorgvuldigheidsproces.
In 2020 heeft het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
uitvoeringsorganisatie RVO opdracht gegeven om voor de door EZK
gefinancierde regelingen in kaart te brengen op welke wijze IMVO
proportioneel en rechtmatig in het uitvoeringsinstrumentarium van EZK
kan worden verankerd33. Vanaf 2021 is EZK begonnen om het IMVO-kader
(de OESO-richtlijnen) stapsgewijs toe te passen op de EZK-instrumenten.
Uiterlijk eind 2022 moet door middel van een pilot het IMVO-kader doorgevoerd
zijn in 16 (sub)instrumenten, met als doel vanaf 2023 het IMVO-kader te
implementeren in de overige EZK-bedrijfsinstrumenten34. Hierbij maakt RVO
gebruik van de ervaring die is opgedaan met het toepassen van het IMVO-kader
op het BZ-instrumentarium.

33 RVO onderzoek ‘MVO Implementatie in het EZK-instrumentarium’, (2020).
34 Kamerbrief ‘Toepassing IMVO op EZK-bedrijfsleveninstrumentarium’, (2021).

>

36 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Het Ministerie van EZK hanteert vier verschillende kerntaken om bedrijven aan
te zetten tot IMVO via de EZK-instrumenten. Namelijk 1) informeren over IMVO,
2) adviseren over de verschillende IMVO-risico’s en hoe daarmee om te gaan, 3)
beoordelen of een bedrijf onderneemt volgens de UNGP’s/OESO-richtlijnen, en
4) gedurende een ondersteuningstraject monitoren hoe een bedrijf de IMVOrisico’s aanpakt35.

Op grond van de Kaderwet EZK- en LNV-subsidies (Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit) kunnen niet alle IMVO-kerntaken (waar gewenst) op
alle EZK-instrumenten worden toegepast. De kaderwet voor subsidies
laat geen niet-doelgebonden eisen toe. Mogelijk lost een brede gepaste
zorgvuldigheidsverplichting dit probleem op. Zodra bekend is hoe deze eruit
komt te zien, zal worden besloten over het al dan niet aanpassen van de
Kaderwet EZK- en LNV-subsidies.

35 Kamerbrief ‘Toepassing IMVO op EZK-bedrijfsleveninstrumentarium’, (2021).

>

>

37 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Implementatie van OESO-richtlijnen
in het EZK-instrumentarium.

Subsidiekaders in lijn brengen met de
verplichtingen en verantwoordelijkheden die passen bij IMVO.

EZK, RVO in opdracht van EZK

Eind 2022 IMVO-kader doorgevoerd in
pilot met 16 (sub)instrumenten.
Vanaf 2023 IMVO-kader implementeren overige EZK-instrumenten

Indien nodig aanpassen van kaderwet
EZK LNV subsidies.

Subsidiekaders in lijn brengen met de
verplichtingen en verantwoordelijkheden die passen bij IMVO.

EZK

2022

Bedrijfsleveninstrumentarium

>

>

38 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Opnemen van ‘bedrijfsleven en mensenrechten’
in het buitenlands beleid van Nederland
Brede mensenrechtenbeleid

Bescherming van mensenrechtenverdedigers
Het werk van mensenrechtenverdedigers is onmisbaar bij de bescherming
van mensenrechten. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om vakbondsleiders
die opkomen voor arbeidsrechten van werknemers of landrechten van
lokale gemeenschappen of milieurechtenverdedigers die zich inzetten
voor mensenrechten van omwonenden en werknemers die negatieve
milieueffecten van bedrijfsactiviteiten ondervinden, maar ook om
journalisten en wetenschappers die onderzoek doen naar misstanden.
Mensenrechtenverdedigers dragen tevens bij aan het versterken van het
maatschappelijk middenveld, wat een belangrijk fundament is voor een
functionerende democratie en rechtsstaat.
Mensenrechtenverdedigers die zich inzetten voor inheemse-, land- en
milieurechten - vaak in het kader van economische activiteiten - behoren
tot één van de meest kwetsbare groepen mensenrechtenverdedigers,
waarbinnen vrouwelijke mensenrechtenverdedigers ook nog te maken

>

hebben met additionele risico’s. Het werk van mensenrechtenverdedigers
wordt in toenemende mate ondermijnd door strategische rechtszaken tegen
publieksparticipatie36. Tussen 2015 en 2021 werden daarvan 3.100 gevallen
gerapporteerd37 en in 2021 zijn wereldwijd 35838 mensenrechtenverdedigers
om het leven gekomen door geweld van statelijke en niet-statelijke actoren39.
Een groot deel hiervan, namelijk 59%40, werkt aan inheemse-, land- en
milieurechten, veelal in het kader van economische activiteiten.
In overeenstemming met het internationaal recht hebben overheden de
verplichting mensenrechtenverdedigers te beschermen tegen aanvallen door
derden, hun rechten te beschermen en te waarborgen en daarnaast zich te
onthouden van enige handelingen die rechten van mensenrechtenverdedigers
schenden. Bescherming en ondersteuning van mensenrechtenverdedigers is
daarom één van de prioriteiten van het Nederlandse mensenrechtenbeleid.
Middels capaciteitsversterking en beschermingsprogramma’s worden zij
ondersteund op verschillende niveaus, namelijk via projecten, multilaterale
inzet en diplomatieke steun.

36 Strategic Lawsuits Against Public Participation (SLAPPs) zijn rechtszaken waarbij mensenrechtenverdedigers worden onderworpen
aan criminele sancties of dwangsommen. Dit onderwerp werd ook onder de aandacht gebracht tijdens de nationale en internationale
stakeholderconsultaties.
37 Business and Human Rights Resource Centre, SLAPPed but not silenced: Defending human rights in the face of legal risks (2021).
38 Front Line Defenders, Global Analysis 2021 (2022).
39 Dit betreft enkel het gerapporteerde aantal, het werkelijke aantal is waarschijnlijk hoger.
40 Front line Defenders, Global Analysis 2021(2022).

>

39 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Het Mensenrechtenfonds (MRF) heeft als doelstelling het beschermen en
bevorderen van mensenrechten wereldwijd, met specifieke aandacht voor
milieuactivisten en landrechtenverdedigers.41 Daarnaast wordt via het
decentrale MRF bijgedragen aan het Lifeline Consortium, dat zich onder
andere richt op inheemse volkeren en milieubeschermers, en Planet Protectors
en Shelter and Resilience for Human Rights Defenders, waarmee inheemse land- en
milieurechtenverdedigers in Midden-Amerikaanse landen worden ondersteund.
Daarnaast ondersteunt Nederland via de Power of Voices (PoV) partnerschappen
mensenrechtenverdedigers die op bedrijfsgerelateerde schendingen van
arbeids- en milieurechten wijzen of die investeringen met een negatief
gevolg voor mensen en hun leefomgeving aankaarten. Lokale overheden en
maatschappelijke organisaties, waaronder vertegenwoordigers van inheemse
volkeren, trekken hierbij gezamenlijk op als strategische partners met als doel
het versterken van de (land)rechten van inheemse volkeren en het respect
voor leefomgeving. Nederland stelt zich ten doel de toegankelijkheid voor
bedrijfsgerelateerde mensenrechtenverdedigers in de beschermings- en
capaciteitsversterkingsprogramma’s te vergroten.

Nederland stelt zich ten
doel de toegankelijkheid
voor bedrijfsgerelateerde
mensenrechtenverdedigers
in de beschermings- en
capaciteitsversterkingsprogramma’s te vergroten

41 Ministerie van Buitenlandse Zaken, Subsidiebeleidskader Mensenrechtenfonds 2019-2020 (2019).

>

>

40 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Verbeterde bescherming van Colombiaanse mensenrechtenverdedigers
In Colombia biedt Nederland financiële ondersteuning aan de Colombian Commission of Jurists
(CCJ). De CCJ is een mensenrechtenorganisatie die bijdraagt aan de verbetering van veiligheids- en
beschermingsmechanismen voor Colombiaanse mensenrechtenverdedigers (MRV’s). Dit doen zij middels
strategieontwikkeling voor procesvoering gericht op de bescherming en verdediging van land van boeren,
inheemse volkeren en afro-gemeenschappen. Ook zorgt de organisatie voor meer zichtbaarheid van MRV’s
en sociale leiders op lokaal, nationaal en internationaal niveau en bevordert de CCJ de deelname van het
maatschappelijk middenveld aan lokale en nationale instellingen die betrekking hebben op gerechtelijke
vervolging, onderzoek naar en bestraffing van ernstige schendingen van MRV’s. Zodoende draagt de
organisatie bij aan versterking van de stem van MRV’s in besluitvormingsprocessen van de Colombiaanse
overheid en verbetering van het Colombiaanse rechtssysteem. Dit is van belang voor het tegengaan van
mensenrechtenschendingen door bedrijfsactiviteiten.

Deelname van partnerorganisatie aan een herdenkingsceremonie
in het dorp Munchique, Colombia (2021)

>

>

41 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

In multilaterale fora is structureel aandacht voor de meest kwetsbare
mensenrechtenverdedigers, waaronder mensenrechtenverdedigers die zich
inzetten voor inheemse-, land- en milieurechten. Zo pleit Nederland structureel
voor een specifieke verwijzing naar deze doelgroep in officiële teksten die
onderhandeld worden in de Mensenrechtenraad en de Derde Commissie
van de Algemene Vergadering van de VN.
Tot slot geeft de Nederlandse overheid diplomatieke steun aan mensenrechtenverdedigers via de ambassades. Deze steun bestaat onder andere uit het
bijwonen van rechtszaken jegens mensenrechtenverdedigers en het onder
de aandacht brengen van specifieke zaken bij de autoriteiten.
Naast de beschermingsprogramma’s wil de Nederlandse overheid met
belangrijke stakeholders meer investeren in het voorkomen van escalatie van
(gewelddadig) conflict tussen Nederlands bedrijfsleven en lokale stakeholders
door op ambassadeniveau de dialoog met mensenrechtenverdedigers,
het Nederlands bedrijfsleven en andere stakeholders aan te gaan. Omdat
mensenrechtenverdedigers veelal lokale stakeholders (omwonenden,
werknemers) vertegenwoordigen, wie vaak uitgesloten zijn van zeggenschap

>

en over weinig mogelijkheden beschikken om (vermeende) negatieve gevolgen
van bedrijfsgerelateerde activiteiten aan te kaarten, wil de Nederlandse overheid
aandacht besteden aan hoe ambassades, het Nederlandse bedrijfsleven in
dialoog met mensenrechtenverdedigers deze risico’s beter in kaart kunnen
brengen (early warning), om ze vroegtijdig te kunnen adresseren (early action).

In multilaterale fora is structureel
aandacht voor de meest kwetsbare
mensenrechtenverdedigers,
waaronder mensenrechtenverdedigers
die zich inzetten voor inheemse-,
land- en milieurechten.

>

42 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Bescherming van mensenrechtenverdedigers

>

Versterking van de aandacht voor
mensenrechtenverdedigers op het
gebied van Bedrijfsleven en Mensenrechten binnen al bestaande mensenrechten-beschermingsprogramma’s.

Integreren van mensenrechtenverdedigers-beschermingsprogramma’s en risicopreventie
in private sector development
programma’s.

BZ

2022-2024

Het opstellen van een plan van aanpak
om met ambassades, NL bedrijfsleven en mensenrechtenverdedigers
een dialoog te starten om milieu-,
sociale en veiligheidsrisico’s beter in
kaart te brengen (early warning) om ze
vroegtijdig te kunnen adresseren
(early action).

Integreren van beschermingsprogramma’s en preventie van milieu-,
sociale en veiligheidsrisico’s i.s.m.
mensenrechtenverdedigers in
meerjarenstrategie van ambassades.

BZ

Vanaf 2022

>

43 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Opname in het beleid van verantwoordelijkheden in conflictgebieden en fragiele gebieden
Staten dienen bijzondere aandacht te hebben voor mensenrechtelijke risico’s
die ontstaan wanneer ondernemingen actief zijn in conflictgebieden, door te
helpen voorkomen dat ondernemingen bijdragen aan die risico’s. Daarnaast
moeten staten maatregelen nemen tegen ondernemingen die betrokken
raken bij mensenrechtenschendingen42. Hoewel de gepaste zorgvuldigheidsprocessen zoals beschreven in de UNGP’s en de OESO-richtlijnen niet
fundamenteel anders zijn voor conflictgebieden (deze richtlijnen zijn
gebaseerd op proportionaliteit, dus hoe hoger het risico, hoe complexer het
proces), stelt de Nederlandse overheid dat er aanvullende risico’s kunnen
bestaan voor mensenrechtenschendingen. Dit is in lijn met het rapport over
bedrijfsactiviteiten in conflictgebieden van de VN werkgroep Bedrijfsleven en
Mensenrechten43, waarin wordt benoemd dat er in conflictgebieden sprake
moet zijn van een ‘verhoogde’ gepaste zorgvuldigheid. De Nederlandse inzet in
fragiele regio’s en conflictgebieden is daarom mede gebaseerd op een ‘conflictsensitieve analyse’. Het streven is om beter rekening te houden met onbedoelde
effecten van bedrijfsinterventies in de samenleving en ervoor te zorgen dat
interventies bestaande conflicten niet aanwakkeren of voeden, of geheel
nieuwe conflicten tot gevolg hebben.

42 College voor de Rechten van de Mens, National Baseline Assessment (2020).
43 UN Working Group on Business and Human Rights, Business, human rights and conflict-affected regions: towards heightened action
(2020).

>

Nederland zet in op samenwerking met andere donoren en instellingen in
het maken van gezamenlijke analyses, waarbij ook de genderdimensie wordt
meegenomen. Zo heeft Nederland via de International Finance Corporation (IFC)
geïnvesteerd in het initiatief Conflict Affected States in Africa (CASA). In de dertien
fragiele Afrikaanse landen waar dit IFC-project liep, staat een conflict-sensitieve
aanpak voor private sector ontwikkeling centraal. Daarnaast is in januari
2021 de Europese Verordening Conflictmineralen44 in werking getreden.
Deze verordening verplicht EU-bedrijven die bepaalde metalen en mineralen
importeren dit met gepaste zorgvuldigheid te doen.45 Alle EU lidstaten wijzen
een nationale toezichthouder aan om de naleving van de verordening te
controleren bij bedrijven. In Nederland is dat de Inspectie Leefomgeving en
Transport (ILT) 46. Er vindt ook regelmatig overleg plaats tussen de Europese
Commissie en de lidstaten om te werken aan uniforme implementatie van
de verordening.

44 Europees Parlement en de Raad, Verordening (EU) 2017/821 (2017).
45 De belangrijkste conflictmineralen zijn tin, tantaal, wolfraam (tungsten) en goud. Ze worden conflictmineralen genoemd omdat delving
van deze mineralen vaak plaatsvindt in instabiele regio’s en gepaard gaat met misstanden zoals geweld en dwangarbeid. De mijnbouw en
illegale handel is vaak in handen van gewapende groepen die hun activiteiten financieren met de opbrengsten. (Via Rijksoverheid).
46 De ILT is daartoe aangewezen in de Uitvoeringswet Verordening conflictmineralen (Stb. 2021, 44). De ILT kan een last onder dwangsom
opleggen aan bedrijven en beschikt daarnaast over de toezichthoudende bevoegdheden, geregeld in titel 5.2 van de Algemene wet
bestuursrecht.

>

44 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Het Ministerie van BZ heeft een conflict-sensitiviteitsrichtlijn voor private
sector ontwikkeling47 opgesteld voor zijn medewerkers die werkzaam zijn
in Den Haag en op de posten wereldwijd, en voor medewerkers van de
uitvoeringsorganisaties, met als doel conflictsensitiviteit een dwarsdoorsnijdend onderdeel te maken van het Nederlands buitenlandbeleid. In de
richtlijn worden de mogelijke risico’s en verplichtingen (elke context is immers
anders) van ondernemen in conflict-sensitieve gebieden uitgelicht. Voor
conflictsensitief beleid is het belangrijk conflict- en instabiliteitsrisico’s beter
in kaart te brengen (early warning), om ze vroegtijdig te kunnen adresseren
(early action). Daarbij is het wenselijk om lokale stakeholders te betrekken.
Via gesprekken met verantwoordelijke ministeries en verkennende
stakeholderconsultaties over de aandachtspunten van het NAP is
geïnventariseerd of er behoefte is bij Nederlandse bedrijven aan aanvullende
instrumenten bij het ondernemen in conflictgebieden. Dit leidde tot
onvoldoende informatie om te stellen dat er behoefte is aan aanvullende
instrumenten. Daarom is dit middels de nationale stakeholderconsultatie
opnieuw uitgevraagd. Hieruit is gebleken dat de communicatie over
bestaande instrumenten binnen de overheid, maar ook richting het
bedrijfsleven, verbeterd kan worden en dat er behoefte is aan een
conflictsensitiviteitsrichtlijn voor het bedrijfsleven.

Om conflictsensitiviteit nog beter te integreren in het buitenlandbeleid
wordt de overheidsrichtlijn waar van toepassing aan de orde gesteld bij het
opstellen van de meerjarenstrategie van ambassades en bij de uitvoerders
van het beleid en in dialoog met het Nederlandse bedrijfsleven. Daarnaast zal
er een conflictsensitiviteitsrichtlijn worden opgesteld voor het Nederlands
bedrijfsleven in samenwerking met bedrijven, NGO’s en uitvoeringsorganisaties,
waarin ook aandacht zal worden besteed aan het Nederlands MKB. Deze richtlijn
kan gebruikt worden bij het doen van de contextanalyse die bedrijven dienen
te voltooien voordat zij daadwerkelijk zaken gaan doen in een dergelijk gebied.
De verantwoordelijkheid ligt namelijk niet alleen bij overheden, maar ook
bij bedrijven en uitvoeringsorganisaties zelf, zoals beschreven in hoofdstuk
2 van dit NAP. Immers, van bedrijven wordt eveneens verwacht dat zij hun
verantwoordelijkheid nemen, zeker in relatie tot conflictgebieden en
fragiele gebieden.
Het IMVO-steunpunt voor het Nederlands bedrijfsleven in het buitenland
kan een manier bieden om de toekomstige conflictsensitiviteitsrichtlijn
voor het bedrijfsleven wijder te verspreiden.

47 Ministerie van Buitenlandse Zaken, Conflict sensitive private sector development (2019).

>

>

45 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Ondernemen in conflictgebieden en fragiele gebieden

>

UNGP’s en conflictsensitiviteit
opnemen in de meerjarenstrategie
van ambassades in fragiele staten,
middels dialoog tussen ambassades/
uitvoerders/ bedrijfsleven en lokale
stakeholder betrokkenheid.

Conflictsensitiviteit nog beter
integreren in het buitenlandbeleid.

BZ

Vanaf 2022

Conflictsensitiviteitsrichtlijn
ontwikkelen voor Nederlands
bedrijfsleven i.s.m. bedrijven,
NGO’s en uitvoeringsorganisaties
en verspreiden via IMVO-steunpunt.

Bedrijven informeren over
conflictsensitiviteit.

BZ, i.s.m. uitvoeringspartners en
relevant bedrijfsleven in NL en
buitenland

Vanaf 2022

>

46 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Ontwikkelingssamenwerking

Duurzame handel met en investeringen in ontwikkelingslanden
Het beleid van ontwikkelingssamenwerking (OS) richt zich wat betreft bedrijfsleven
en mensenrechten op het verduurzamen van productie en handelsketens in en
met ontwikkelingslanden, op een manier die bijdraagt aan vermindering van
armoede en ongelijkheid in ontwikkelingslanden. Hiervoor is het van belang dat
a) de belangen en de specifieke context van de ontwikkelingslanden die het betreft
worden meegenomen bij het ontwikkelen van maatregelen ten behoeve van
verduurzaming van handel en investeringen, en b) ontwikkelingslanden worden
ondersteund bij de transitie die nodig is om aan deze afspraken van inclusieve,
groene economische ontwikkeling te kunnen voldoen.
De belangen en de specifieke context van ontwikkelingslanden moeten worden
meegenomen bij het maken van nationale, Europese en internationale afspraken
ten behoeve van verduurzaming van handel en investeringen, bijvoorbeeld
bij het uitwerken van standaarden op het gebied van ontbossing en klimaat,
circulaire economie, land(gebruiksrechten), arbeid, buitenlandse handel en
investeringen en IMVO. Als basis hiertoe dient de OS-impact van de inzet op het
verder verduurzamen van handel en investeringen te worden bepaald, vooral op
kwetsbare groepen zoals inheemse bevolkingsgroepen, kleinschalige producenten,
werknemers en (land)arbeiders, met name daaronder vrouwen en jongeren, zodat
positieve effecten verder kunnen worden versterkt en eventuele negatieve (bij)
effecten zo veel mogelijk voorkomen en tegengegaan kunnen worden.

>

Het ondersteunen van ontwikkelingslanden gebeurt op een aantal manieren.
Ten eerste wordt direct en via de EU en de Wereldbank de dialoog met overheden
in ontwikkelingslanden gevoerd over de transitie naar verduurzaming en
hoe hierbij zorg te dragen voor vermindering van armoede en ongelijkheid.
In de tweede plaats worden Nederlandse maatschappelijke organisaties,
inclusief vakbonden en werkgeversorganisaties, gefinancierd om enerzijds
zusterorganisaties in ontwikkelingslanden te versterken (onder meer in het
voeren van (sociale) dialoog met andere lokale stakeholders) en anderzijds
om internationaal te pleiten voor de belangen van met name kleinschalige
producenten en arbeiders in ontwikkelingslanden. Ten derde wordt via
diverse Nederlandse en internationale uitvoerders ingezet op verbetering
van het ondernemingsklimaat en het flankerend overheidsbeleid in
ontwikkelingslanden, vooral gericht op producenten in het MKB omdat
dit het meest relevant is voor armoedevermindering. Hierbij kan gedacht
worden aan toegang bieden tot financiële diensten, verbeterde infrastructuur
en capaciteitsversterking voor ondernemers en hun brancheorganisaties.
Ten vierde wordt ingezet op verduurzaming van internationale ketens, door
met bedrijven en maatschappelijke organisaties en andere overheden, in
multi-stakeholderverband te werken aan verbeterde inkooppraktijken en
nieuwe verdienmodellen, gericht op werk en een leefbaar loon en inkomen,
landrechten en landgebruik, en het uitbannen van kinderarbeid.

>

47 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Het Vakbondsmede-financieringsprogramma voor ‘Decent Work’ voor iedereen
Eén van de belangrijkste doelen van vakbonden wereldwijd is het verkrijgen van ‘gewoon goed werk’ voor
allen of zogeheten Decent Work (SDG8). In samenwerking met het Ministerie van Buitenlandse Zaken voert
Mondiaal FNV het Vakbondsmede-financieringsprogramma (VMP) uit. Mondiaal FNV ondersteunt met door
de Nederlandse overheid verkregen financiële middelen vakbonden in de Global South, onder andere op het
gebied van sociale dialoog. Daarmee worden vakbonden versterkt in hun onderhandelingsmandaat
over arbeidsvoorwaarden namens werknemers en met werkgevers en overheden over wetgeving.
Een essentiële voorwaarde voor Decent Work is dat vakbonden zich in vrijheid kunnen organiseren en als
gesprekspartner worden erkend door werkgevers en overheden. Het VMP draagt bij aan het respecteren van het
recht op organisatie door samen met lokale partners en andere actoren op te trekken als deze democratische
vrijheid ontbreekt. Zo is middels het VMP in Ghana bijgedragen aan onderzoek en het versterken van
vakcentrale Ghana Trades Union Congress (GTUC), wat heeft geleid tot sociale dialoog met de regering en
werkgevers. In Rwanda heeft sociale dialoog geleid tot het invoeren van certificaten voor de erkenning van
werkervaring, waardoor laag opgeleide bouw-werknemers betere carrièrekansen krijgen en speelden in
Ethiopië vakbonden een belangrijke rol bij het formuleren van de eerste wet op het minimumloon.
Naast het voeren van sociale dialoog komen vakbonden ook op voor individuele gevallen, bijvoorbeeld bij
seksuele intimidatie, (mogelijk) ontslag wegens vakbondslidmaatschap, recht op collectieve onderhandeling
op bedrijfs- en sectorniveau en slachtoffers van onveilig werk op palmolieplantages en in de bouw. Daarbij
wordt samengewerkt met partijen in de ketens via onder andere de IMVO convenanten.

>

>

48 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Om het bepalen van nationale, Europese en internationale kaders en
standaarden op het gebied van verduurzaming, en de impact daarvan op en
ondersteuning van ontwikkelingslanden nog meer versterkend aan elkaar te
laten werken (lerend vermogen t.b.v. coherentie), kan zowel de samenwerking
tussen ministeries, als tussen de Nederlandse overheid en andere stakeholders
verder worden versterkt. Met name rond specifieke (risico)sectoren en ketens
waarop Nederland een sterke voetafdruk heeft, zoals cacao, textiel en palmolie.
Naast een apart op te richten structureel interdepartementaal overleg zal
de nadruk liggen op het borgen van verbetering van het lerend vermogen
met betrekking tot de activiteiten, zodat risico’s worden geadresseerd en
gemitigeerd.

De nadruk zal liggen op het borgen
van verbetering van het lerend
vermogen met betrekking tot de
activiteiten, zodat risico’s worden
geadresseerd en gemitigeerd

>

>

49 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Duurzame handel met en investeringen in ontwikkelingslanden

>

Structureel interdepartementaal
overleg over verduurzaming van handel
en investeringen gericht op specifieke
(risico)ketens waarop Nederland
een sterke voetafdruk heeft om
samenwerking tussen departementen
te versterken, middels een interdepartementale werkgroep.

Lerend vermogen t.b.v. beleidscoherentie op verduurzaming
van handel en investeringen en
bedrijfsleven en mensenrechten.

Alle betrokken departementen
op initiatief van BZ

Vanaf 2022

Onderzoeken, monitoren en evalueren
van de impact op OS/productielanden van nationale, Europese
en internationale kaderstelling en
standaarden t.b.v. verduurzaming
van handel en investeringen, waar
mogelijk in EU verband en met behulp
van (lokale) stakeholderconsultaties.

Lerend vermogen t.b.v. beleidscoherentie op verduurzaming
van handel en investeringen en
bedrijfsleven en mensenrechten.

BZ

Bij nieuwe voorstellen en gedurende
implementatie.

>

50 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Buitenlandse handel en investeringen
Het is belangrijk dat handels- en investeringsakkoorden naast de verdieping
en verbreding van de economische relatie ook bijdragen aan het bevorderen
van arbeidsrechten en milieubescherming. Zo bevatten EU-handels- en
investeringsakkoorden afspraken over de promotie en implementatie van
verplichtingen op het gebied van fundamentele arbeidsrechten en over de
implementatie van verplichtingen onder multilaterale milieuverdragen.
Nederland zet zich in de EU en daarbuiten ervoor in om ontwikkelingslanden
economisch te steunen, bijvoorbeeld via gunstige handelsregels. Zo kunnen
producten uit minst ontwikkelde landen onder het zogenaamde Algemeen
Preferentieel Stelsel (APS) zonder invoerrechten worden ingevoerd in de EU.
Omdat de huidige APS-verordening eind 2023 afloopt, heeft de Europese
Commissie hier een nieuw wetsvoorstel voor ingediend. Daarin stelt de
Europese Commissie enkele wijzigingen voor met als doel om de sociale,
arbeids- en klimaataspecten van het stelsel te versterken. Het kabinet
staat positief tegenover het merendeel van de voorstellen van de Europese
Commissie en zal zich tijdens verdere onderhandelingen inzetten voor het
behoud van het genereuze karakter van het instrument. Door het ratificeren
en het effectief implementeren van internationale akkoorden te koppelen aan
tariefpreferenties, stimuleert het APS het recht op ontwikkeling en respect voor
mensenrechten in ontwikkelingslanden.

>

In het kader van een nieuwe EU-handelspolitieke strategie herziet de
Europese Commissie de aanpak voor afspraken over handel en duurzame
ontwikkeling in handelsakkoorden en beoogt medio 2022 de uitkomst daarvan
te presenteren, ter bespreking in de Europese Raad. Nederland heeft inbreng
geleverd voor deze herziening en zal daarbij voortbouwen op de huidige inzet
voor ambitieuze en goede naleving van afspraken over handel en duurzame
ontwikkeling zodat partijen op niet-discriminerende basis maatregelen
nemen ter bescherming van publieke belangen, zoals mensenrechten,
arbeidsomstandigheden en milieu.
Ook houdt de EU in handelsakkoorden rekening met het verschil in
economische ontwikkeling van handelspartners. Dat gebeurt bijvoorbeeld
in Economische Partnerschapsakkoorden (EPA) die de EU met verschillende
ontwikkelingslanden uit Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan
(ACS-landen) en handelsblokken heeft afgesloten. EPA’s zijn asymmetrische
handelsakkoorden. Dat wil zeggen dat de EU haar markt geheel opent (‘Duty
Free Quota Free’) terwijl de EPA-partners sommige producten geheel uitsluiten
van liberalisering en voor andere producten lange transitieperiodes gelden
en is daarentegen afhankelijk van het ontwikkelingsniveau en capaciteit
om markt open te stellen voor concurrentie van buiten. In 2019 is het
onderhandelingsmandaat op basis waarvan de Europese Commissie met
ACS-landen onderhandelt, gemoderniseerd en uitgebreid met onder andere
duurzame ontwikkeling en investeringen. EPA’s zijn verder gekoppeld aan de

>

51 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Cotonou overeenkomst en hebben daarom een sterke ontwikkelingsdimensie.
EPA’s moeten daarom ook gezien worden als een nuttig platform voor de
ACS-landen en de EU om technische assistentie voor duurzame ontwikkeling
te bespreken. Een aansprekend voorbeeld hiervan is het duurzaam cacaoinitiatief in Ghana en Ivoorkust. Het kabinet steunt de inzet van de Europese
Commissie om de EPA’s te verbreden tot veelomvattende akkoorden.

>

>

52 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 1

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Tijdens onderhandelingen over een
nieuwe APS-verordening inzetten
op het behouden van het genereuze
karakter en op versterking van de
sociale, arbeids- en klimaataspecten
van het stelsel.

Integratie relevante internationale
kaders op Bedrijfsleven en
Mensenrechten in APS-verordening.

BZ

Tot en met 2023

Tijdens onderhandelingen over
nieuwe en afgesloten EU-handelsakkoorden inzetten op ambitieuze
afspraken en goede naleving daarvan
over handel en mensenrechten,
arbeidsomstandigheden en milieu.

Integratie relevante internationale
kaders op Bedrijfsleven en
Mensenrechten in EU-handelspolitieke strategie.

BZ

Begin 2022 – einde onderhandelingen

Buitenlandse handel en investeringen

>

>

53 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

	Pijler 2

De verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven
om mensenrechten te respecteren

Bedrijven dienen de mensenrechten te respecteren. Dit betekent
dat ze zich moeten onthouden van inbreuken op de mensenrechten
van anderen en negatieve gevolgen op mensenrechtengebied
waarin zij een aandeel hebben moeten aanpakken.

>

UNGP 11

>

54 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Onder pijler 2 van de UNGP’s wordt de
verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven om
mensenrechten te respecteren uiteengezet. Het
IMVO-beleid48 bestaat uit een mix van elkaar
versterkende maatregelen die tezamen moeten
leiden tot effectieve gedragsverandering bij
bedrijven. Kernelement hiervan is een brede
gepaste zorgvuldigheidsverplichting voor
bedrijven, bij voorkeur op Europees niveau.
Andere onderdelen van de beleidsmix zijn een
IMVO-steunpunt voor bedrijven (de ‘one stop
shop’ voor bedrijven die met IMVO aan de slag
willen of moeten), een nieuwe vorm van sectorale
samenwerking en het stellen van nadere IMVOvoorwaarden aan bedrijven die op steun van de
overheid aanspraak maken, bijvoorbeeld in het
bedrijfsleveninstrumentarium. Het kabinet streeft
ernaar dat deze maatregelen op een coherente
manier bedrijven optimaal stimuleren tot het
toepassen van IMVO (figuur 2).
48 Ministerie van Buitenlandse Zaken, IMVO-beleidsnota, Van voorlichten tot
verplichten: een nieuwe impuls voor internationaal maatschappelijk verantwoord
ondernemerschap, Kamerstuk 26 485, nr. 337 (oktober 2020).

>

Verplichten

Voorlichten

(Europese) due
dilligence verplichting
IMVO-voorwaarden
Financiële prikkels
Sectorale samenwerking

Vergemakkelijken

Voorwaarden

OMVO-steunpunt

Verleiden

Figuur 2 Het 5V-model IMVO-beleid
Drie maatregelen uit het IMVO-beleid die bijdragen aan en bedrijven ondersteunen bij de verantwoordelijkheid om mensenrechten te respecteren zijn een brede gepaste zorgvuldigheidsverplichting,
sectorale samenwerking en het IMVO-steunpunt. Het stellen van IMVO-voorwaarden (o.a. bij inkoop)
en verleiden via financiële prikkels binnen dit 5V-model zijn toegelicht onder pijler 1.

>

55 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Gepaste zorgvuldigheidsverplichting op EU-niveau
Een brede gepaste zorgvuldigheidsverplichting, bij voorkeur op Europees
niveau, is het kernelement van de doordachte mix van IMVO-maatregelen.
Het is van belang dat een brede gepaste zorgvuldigheidsverplichting niet alleen
IMVO bevordert, maar ook het gelijke speelveld voor bedrijven respecteert,
versnippering voorkomt en impact vergroot. Het kabinet is dan ook verheugd
dat de Europese Commissie op 23 februari 2022 een voorstel voor een ‘Richtlijn
gepaste zorgvuldigheidsverplichting voor ondernemingen’49 (Corporate
Sustainability Due Diligence Directive, CSDDD) heeft gepubliceerd. Hiermee is voor
het eerst zicht op Europese regelgeving. Het voorstel van de Commissie heeft
als doel ondernemingen te stimuleren bij te dragen aan de eerbiediging van
mensenrechten en milieu in hun eigen activiteiten en via hun waardeketens.
Tegelijkertijd heeft Nederland ook een eigen verantwoordelijkheid. In
het coalitieakkoord 2021-2025 ‘Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de
toekomst’50 is afgesproken dat Nederland in de EU IMVO-wetgeving bevordert
en nationale IMVO-wetgeving invoert die rekening houdt met een gelijk

speelveld met omringende landen en implementatie van mogelijke
EU-regelgeving. Daarom zal het Commissie voorstel als basis dienen voor
het nationale wetsvoorstel, dat vooruitloopt op de implementatie van de
toekomstige CSDDD. Het streven is om beide voorstellen zoveel mogelijk
parallel op te laten lopen. Dat laatste houdt ook in dat wijzigingen die
voorzien worden in de conceptrichtlijn meegenomen kunnen worden
in het nationale wetstraject.
Relevant in de context van gepaste zorgvuldigheid is ook het EU-voorstel
voor de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD – zie volgende sectie),
een herziene richtlijn waarin een grotere groep bedrijven verplicht wordt
transparant te rapporteren op de voor hen relevante duurzaamheidsaspecten
en het gehanteerde proces voor gepaste zorgvuldigheid. Naast dit wetgevend
voorstel op rapportage is het opnemen van een proces voor gepaste zorgvuldigheid een methodiek die bij verschillende EU-instrumenten toegepast wordt,
bijvoorbeeld het voorstel voor een EU-verordening om ontbossing tegen
te gaan, de voorgestelde batterijenverordening en de eerdergenoemde
Conflictmineralenverordening.

49 Richtlijn gepaste zorgvuldigheidsverplichting voor ondernemingen: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/
TXT/?uri=CELEX:52022PC0071 (februari 2022).
50 Coalitieakkoord 2021-2025: https://www.rijksoverheid.nl/regering/coalitieakkoord-omzien-naar-elkaar-vooruitkijken-naar-de-toekomst
(december 2021).

>

>

56 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD)
Beursgenoteerde bedrijven met meer dan 500 werknemers zijn sinds 2017
verplicht te rapporteren over niet-financiële informatie. In het bestuursverslag
moet onder andere staan hoe deze organisaties omgaan met eerbiediging van
mensenrechten. In het recente wetgevende voorstel van de Europese Commissie51
voor de CSRD wordt van een grotere groep bedrijven dan voorheen verwacht
dat zij inzicht verschaffen in zowel de impact van duurzaamheidsfactoren
op de onderneming als de impact van de onderneming op mens en
milieu. Voor de reikwijdte wordt voorgesteld alle grote kredietinstellingen
en verzekeringsmaatschappijen, alle grote ondernemingen en alle
beursvennootschappen (met uitzondering van micro-beursvennootschappen)
onder de rapportage-eisen te brengen. Verder dient in lijn met de UNGP’s een
beschrijving gegeven te worden van het proces van gepaste zorgvuldigheid,
waarbij de negatieve gevolgen in de waardeketen van de onderneming moeten
van de eigen onderneming als ten aanzien van de zakelijke relaties en de
toeleveringsketen. In het voorstel van de Commissie wordt voorzien dat grote
beursvennootschappen en andere grote ondernemingen, banken en verzekeraars
moeten gaan rapporteren vanaf boekjaar 2023, kleine en middelgrote
beursvennootschappen vanaf boekjaar 2026.

In het recente wetgevende voorstel
van de Europese Commissie voor de
CSRD wordt van een grotere groep
bedrijven dan voorheen verwacht dat
zij inzicht verschaffen in zowel de
impact van duurzaamheidsfactoren op
de onderneming als de impact van de
onderneming op mens en milieu.

51 Europese Commissie: Proposal for a directive of the European Parliament and of the Council amending Directive 2013/34/EU, Directive 2004/109/EC,
Directive 20066/43/EC and Regulation (EU) no 537/2014, as regards corporate sustainability reporting (april 2021).

>

>

57 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 2

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Gepaste zorgvuldigheidsverplichting en CSRD

>

Onderhandelen binnen vastgestelde
kaders over ambitieuze gepaste
zorgvuldigheidswetgeving op
EU-niveau.

Invoering gepaste zorgvuldigheidswetgeving op EU-niveau.

BZ

Vanaf 2022

Ontwikkeling nationale IMVOwetgeving die rekening houdt met een
gelijk speelveld met de omringende
landen en implementatie van
mogelijke EU-regelgeving.

Verbeterde toepassing IMVO door
bedrijven via zowel EU-, als nationale
wetgeving.

BZ

2022-2025

Onderhandeling over de Corporate
Sustainability Reporting Directive
(CSRD).

Implementatie (nationaal) van een
rapportageverplichting conform CSRD.

JenV, FIN

De richtlijn wordt naar verwachting
door de EU-wetgever vastgesteld in
2022

>

58 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Sectorale samenwerking
In het eerste NAP heeft het kabinet invulling gegeven aan pijler 2 door middel
van het beleid gericht op IMVO-convenanten. Dit beleid was gestoeld op
vrijwillige sectorale samenwerkingsverbanden tussen bedrijfsleven, overheid
en maatschappelijk middenveld. De IMVO-beleidsnota ‘Van voorlichten tot
verplichten’52 benoemt de meerwaarde van sectorale samenwerking en de
behoefte hieraan. Uit de evaluatie van het Koninklijk Instituut voor de Tropen
(KIT)53 blijkt dat de IMVO-convenanten bijdragen aan bewustwording over gepaste
zorgvuldigheid, maar het laat ook zien dat slechts 1,6 procent van de bedrijven
in hoog-risicosectoren bereikt wordt. In lijn hiermee concludeerde ook de
onafhankelijke evaluatiedienst van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (IOB)
dat de IMVO-convenanten weliswaar een deel van de Nederlandse bedrijven in
hoog-risicosectoren bereikt, maar dat zij ontoereikend zijn om alle bedrijven en
sectoren met een verhoogd risicoprofiel te bestrijken54. Hoewel de aanpak zeker
meerwaarde heeft¬, zijn met het convenantenbeleid onvoldoende bedrijven
bereikt en zijn er belangrijke verbeterpunten voor sectorale samenwerking.
Het kabinet wil sectorale initiatieven ten behoeve van het toepassen van
gepaste zorgvuldigheid en het vergroten van de impact binnen specifieke
thema’s of ketens blijven stimuleren, in lijn met de OESO-richtlijnen en de
52 Ministerie van Buitenlandse Zaken, Van voorlichten tot verplichten (oktober 2020).
53 KIT Royal Tropical Institute, Evaluation of the Dutch RBC Agreements 2014-2020 (juli 2020).
54 Ministerie van Buitenlandse Zaken, IOB Evaluation: Mind the governance gap, map the chain (september 2019).

>

UNGP’s. Bedrijven kunnen samenwerken met maatschappelijke organisaties
om – mede door verbinding en het gezamenlijk vergroten van invloed –
impact in de waardeketen te bereiken. De uitwerking van het instrument voor
sectorale samenwerking ten behoeve van gepaste zorgvuldigheid in de vorm
van financiële ondersteuning hangt samen met de uitwerking van de overige
elementen van de IMVO-beleidsmix, in het bijzonder het element wetgeving.
Vanwege wetgeving en bijbehorend toezicht verandert immers de rol van de
overheid bij sectorale samenwerking ten behoeve van gepaste zorgvuldigheid.
Dat betekent dat van de IMVO-convenanten in hun huidige vorm afscheid moet
worden genomen. De overheid blijft partij bij de huidige IMVO-convenanten
voor de termijn waarvoor deze convenanten zijn afgesloten en blijft met
dezelfde inzet deelnemen aan lopende onderhandelingen. Binnen de IMVObeleidsmix heeft het nieuwe instrument voor sectorale samenwerking als doel
de invulling van gepaste zorgvuldigheid door bedrijven via collectieve acties op
een of meerdere stappen te vergemakkelijken.
Het kabinet zal onderzoeken in hoeverre sectorale initiatieven kunnen worden
ondergebracht in bestaande modaliteiten en financieringen voor sectorale
samenwerking en waar additionele (financiële) steun nodig is, bijvoorbeeld via
het IMVO-steunpunt. De overheid zal via voorwaarden voor financiering eisen
stellen aan een initiatief en sturen op de inhoud, onder andere ten aanzien
van verantwoording, transparantie en rapportage. Maatwerk blijft daarbij het
uitgangspunt. De inzet van het kabinet is dat de voorwaarden en inhoudelijke
kaders voor de sectorale samenwerking nieuwe stijl zomer 2022 gereed zijn.

>

59 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 2

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Ondersteunen van sectorale
samenwerking t.b.v. het toepassen
van gepaste zorgvuldigheid.

BZ

2022

Sectorale samenwerking
Definiëren van de kaders voor
sectorale samenwerking als onderdeel
van de IMVO-beleidsmix.

IMVO-steunpunt
Het nieuwe IMVO-steunpunt zal een spilfunctie (‘one stop shop’) vervullen in het
IMVO-beleid, door behalve bedrijven die (op termijn) onder wetgeving vallen,
ook bedrijven die buiten de reikwijdte van een wet vallen te ondersteunen bij
het toepassen van gepaste zorgvuldigheid. Naast de voorlichtingstaak kunnen
andere instrumenten, zoals subsidies bij het steunpunt worden belegd. Het
steunpunt kan ook hulpmiddelen bieden aan bedrijven en kennisuitwisseling
tussen bedrijven en het postennetwerk bevorderen.

>

Onderdelen van een IMVO-steunpunt kunnen zijn:
• Ondersteuning van bedrijven met betrekking tot de implementatie van de
OESO-richtlijnen en UNGP’s, zoals voorlichting geven en (laten) begeleiden
bij het doorlopen van de stappen van gepaste zorgvuldigheid.
• Aanbieden en verlenen van risico-specifieke kennis en expertise, bijvoorbeeld
over belangrijke IMVO-risico’s (zoals recht op vakvereniging en collectieve
onderhandeling, leefbaar loon, het tegengaan van kinderarbeid, en
gender gerelateerde risico’s) of IMVO-risico’s binnen bepaalde sectoren of
geografische gebieden.

>

60 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Het steunpunt moet versnippering van dienstverlening voorkomen en helpen de
regeldruk voor bedrijven te mitigeren. Het steunpunt als centraal punt is nieuw,
maar de maatregelen die bij het steunpunt kunnen samenkomen zijn dat niet
allemaal. Kennis die de afgelopen jaren is opgebouwd bij onder andere RVO,
SER, het Nationaal Contactpunt voor de OESO-richtlijnen (NCP), het Initiatief
Duurzame Handel (IDH) en MVO Nederland kan via dit steunpunt ontsloten

ACTIEPUNTEN PIJLER 2

worden. Op basis van trends in de vraagstukken die leven bij bedrijven kunnen
gerichte trainingen worden ontwikkeld of andere gerichte oplossingen worden
gezocht. Ook is de inzet dat geleerde lessen en nieuwe ontwikkelingen proactief
worden gedeeld, om zo te voorkomen dat veel bedrijven het wiel opnieuw gaan
uitvinden. RVO zal als uitvoerende partij optreden.

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

In samenwerking met RVO de
elementen en ontwikkeling van het
IMVO-steunpunt nader invullen.

Ondersteuning van bedrijven bij het
toepassen van gepaste zorgvuldigheid.

BZ

Maart - augustus 2022

Opstarten van het IMVO-steunpunt.

Ondersteuning van bedrijven bij het
toepassen van gepaste zorgvuldigheid.

RVO

Vanaf september 2022

IMVO Steunpunt

>

>

61 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

	Pijler 3

Het bieden van effectieve remedie

Staten dienen in het kader van hun plicht tot het bieden
van bescherming tegen mensenrechtenschendingen door
bedrijven de nodige maatregelen te treffen om via gerechtelijke,
administratieve, wetgevende of andere passende middelen te
waarborgen dat degenen die door dergelijke schendingen binnen
hun grondgebied en/of jurisdictie worden getroffen toegang
hebben tot effectief herstel en/of verhaal.

>

UNGP 25

>

62 |

>

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

De UNGP’s schrijven voor dat staten, als onderdeel van hun verplichting
om te beschermen tegen mensenrechtenschendingen door bedrijven, de
plicht hebben om de nodige maatregelen te nemen om via gerechtelijke,
administratieve, wetgevende of andere passende middelen te waarborgen dat
degenen die door dergelijke schendingen binnen hun grondgebied of jurisdictie
worden getroffen toegang hebben tot effectieve remedie (access to remedy, soms
ook vertaald als herstel en/of verhaal). Remedie kan daarbij onder andere
bestaan uit excuses, rehabilitatie, compensatie of een sanctie, maar ook
uit het voortaan voorkomen van herhaling van de schending.55

Het NBA57 concludeert op het gebied van toegang tot remedie dat er
verschillende verbeteringen mogelijk zijn. Met uitzondering van het laten
uitvoeren van een onderzoek naar de stand van het nationale recht in het licht
van de UNGP’s, ging het vorige NAP niet concreet in op het recht op effectieve
remedie. De onderstaande actiepunten komen dan ook grotendeels voort
uit de analyse (het NBA) die door het College voor de Rechten van de Mens is
uitgevoerd. Tevens is gekeken naar bestaande beleidsevaluaties en is tijdens
consultaties informatie opgehaald over de mogelijkheden om toegang tot
remedie in Nederland te verbeteren.

Onderdeel van de statelijke verplichting is tevens dat staten bekendheid geven
aan bestaande mechanismen, inclusief informatie over hoe deze mechanismen
werken en welke ondersteuning beschikbaar is voor het gebruik van deze
mechanismen. Volgens de UNGP’s is een mechanisme een routinematig,
statelijk of niet-statelijk, juridisch of niet-juridisch proces waarin een grief
of klacht over een bedrijfsgerelateerde mensenrechtenschending onder de
aandacht kan worden gebracht en remedie kan worden gezocht.56 De UNGP’s
maken hierbij een onderverdeling in statelijke mechanismen (zowel juridisch
als niet-juridisch) en niet-statelijke mechanismen.

Om de mogelijkheden van remedie toegankelijker en effectiever te maken, is
een zogenaamd ecosysteem van remedie nodig. Dat wil zeggen dat betrokkenen
via verschillende kanalen de mogelijkheid hebben om verschillende vormen
van remedie te verkrijgen. Die instrumenten bestaan naast elkaar omdat niet
iedere schending dezelfde vorm van remedie behoeft. Ter illustratie: bij grove
mensenrechtenschendingen is de juridische weg wellicht de passendere route,
terwijl bij kleinere schendingen van arbeidsrechten een klachtenmechanisme
sneller en beter remedie kan bieden. Met een aankomende gepaste
zorgvuldigheidsverplichting zal het ecosysteem worden versterkt omdat

55 United Nations, Guiding Principles on Business and Human Rights (UNGPs) (2011).
56 United Nations, Guiding Principles on Business and Human Rights (UNGPs) (2011).

57 Bedrijfsleven & Mensenrechten – Een onderzoek naar de stand van de implementatie van de United Nations, Guiding Principles on
Business and Human Rights in Nederland, College voor de Rechten van de Mens (2020).

>

63 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

bedrijven in Europa, op een sterkere wettelijke basis, aangesproken kunnen
worden op schendingen. Daarnaast worden bedrijven door wetgeving op het
gebied van gepaste zorgvuldigheid ook verplicht om invulling te geven aan
stap 6, het inrichten van een klachtenmechanisme. Door zowel in te zetten
op het versterken van statelijke en niet-statelijke mechanismen, ontstaat
voor betrokkenen een ecosysteem van remedie.

Verbeteren informatievoorziening voor betrokkenen

Het kabinet zal een toegankelijke digitale gids produceren met de
mogelijkheden tot juridisch en niet-juridisch herstel voor buitenlandse
betrokkenen (in de productieketens) van Nederlandse bedrijven. Hierin staat
transparant beschreven welke mogelijkheden bestaan voor het starten van een
(juridische) procedure, en welke ondersteuning (rechtsbijstand bijvoorbeeld)
daarbij geboden kan worden. De gids kan het voorbeeld uit Duitsland volgen58.
Naar aanleiding van de consultaties zal de gids waar mogelijk aandacht
besteden aan additionele barrières van gemarginaliseerde groepen en
ongelijke machtsverhoudingen, waaronder een genderperspectief.

Idealiter wordt een mensenrechtenschending, waaronder ook schendingen
van arbeidsrechten vallen, geadresseerd waar deze heeft plaatsgevonden en
wordt ook ter plekke effectieve remedie geboden. Het kan voorkomen dat een
mechanisme in Nederland daarvoor de beste plek is. Bijvoorbeeld bij gebrek
aan effectieve lokale mechanismen of bij een schending waar een Nederlandse
onderneming bij betrokken is. Het is voor slachtoffers en voor eventuele
vertegenwoordigers daarvan niet altijd duidelijk wat de mogelijkheden zijn
om te komen tot remedie in Nederland. Zo bleek tijdens consultaties met
maatschappelijke organisaties voor de herziening van het NAP de mogelijkheid
om van de reguliere rechtsbijstand gebruik te maken bij internationale
aansprakelijkheidszaken niet altijd bekend.
58 German Federal Ministry of Justice and Consumer Protection, The responsibility of business enterprises for human rights violations: Access to justice and
the courts (2019).

>

>

64 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

BZ

2022-2023

Verbetering informatievoorziening voor betrokkenen
Ontwikkelen van een toegankelijke
digitale gids voor rechthebbenden die
in meerdere talen wordt aangeboden
en actief wordt verspreid.

Informatievoorziening verbeteren
m.b.t. mogelijkheden om toegang
tot herstel en verhaal te krijgen in
Nederland.

Verbeteren informatievoorziening aan bedrijven
Het kabinet heeft de afgelopen jaren op verschillende manieren bijgedragen
aan het verbeteren van de informatievoorziening over toegang tot remedie
aan ondernemingen. Voor wat betreft informatievoorzieningen over hun
verantwoordelijkheid voor herstel binnen het proces van gepaste
zorgvuldigheid is bijvoorbeeld de website www.startmetoesorichtlijnen.nl
gelanceerd en is de afgelopen jaren intensief samengewerkt met bedrijven
en maatschappelijke organisaties in de IMVO-convenanten. Ook het
Nederlands Nationaal Contactpunt voor de OESO-richtlijnen (NCP),

>

dat onder andere een voorlichtingstaak heeft, heeft hieraan bijgedragen.
Een aantal IMVO-convenanten heeft toegang tot herstel verder uitgewerkt.
Zo heeft het bankenconvenant de rol van financiële instellingen onderzocht bij
het bieden van remedie en heeft het convenant duurzame kleding en textiel een
onafhankelijk gemeenschappelijk klachtenmechanisme opgezet.59, 60 Tegelijkertijd is het voor veel bedrijven nog de vraag hoe precies het bieden van toegang
tot remedie bij eventuele mensenrechtenschendingen dieper in de keten
vormgegeven kan en moet worden. Dat is niet altijd evident, zeker wanneer
bijvoorbeeld de onderneming in Nederland maar één van de
afnemers is van een product of grondstof.

59 Sociaal-Economische Raad, Discussion paper: Working Group enabling remediation, Dutch Banking Sector Agreement (mei 2019).
60 Convenant Duurzame Kleding en Textiel, Klachten- en geschillencommissie Geraadpleegd op 12 oktober 2021.

>

65 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Het kabinet zet daarom in op het beter beschikbaar maken van bestaande kennis
en informatie over het uitvoeren van gepaste zorgvuldigheid aan Nederlandse
bedrijven. Het voorziene IMVO-steunpunt (zie ook pijler 2) zal ondersteuning
bieden met betrekking tot de OESO-richtlijnen en de UNGP’s, ook aan het MKB.
Informatie over toegang tot remedie is een onderdeel van wat het steunpunt
kan bieden.
Daarnaast worden ervaringen met het opzetten van klachtenmechanismen en
het bieden van remedie door het Fonds Verantwoord Ondernemen (een regeling
van RVO) gebundeld. Het doel hiervan is tastbaar maken hoe bedrijven praktisch
aan de slag kunnen met klachten- en geschillenmechanismen. Deze goede
voorbeelden en praktische tips zullen worden gedeeld met andere bedrijven
en geïnteresseerden, mogelijk ook via het IMVO-steunpunt.

Internationaal zal het kabinet bijdragen aan het benchmarken61 van toegang
tot remedie door grote ondernemingen in de agrarische-, textiel-, delfstoffenen ICT-producerende industrie door de World Benchmarking Alliance (WBA)62.
Deze benchmarks worden jaarlijks door de WBA gepubliceerd en geven aan hoe
ver multinationale ondernemingen zijn met het bieden van remedie. Knowing &
showing63 speelt een rol in het stimuleren van ondernemingen om actief aan de
slag te gaan met het toegankelijk maken van remedie.

Deze benchmarks worden jaarlijks
door de WBA gepubliceerd en
geven aan hoe ver multinationale
ondernemingen zijn met het
bieden van remedie

61 ‘Een referentiekader waarmee de prestaties van bedrijven onderling worden vergeleken’.
62 World Benchmarking Alliance, 2021.
63 ‘Kennis hebben over de private inzet op remedie en dat publiek bekendmaken helpt in het stimuleren bedrijven om toegang tot remedie
serieus te nemen’.

>

>

66 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Verbeteren informatievoorziening over remedie aan bedrijven

>

Toegang tot remedie onderdeel
maken van de informatie die wordt
aangeboden in het IMVO-steunpunt
(zie pijler 2).

Informatie bijeenbrengen en
ontsluiten over toegang tot remedie.

BZ

Vanaf september 2022

Ondersteunen van de
World Benchmarking Alliance.

Inzicht bieden in voortgang van multinationale ondernemen in enkele risicosectoren m.b.t. toegang tot remedie.

BZ

2022-2026

>

67 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Verstevigen van klachten- en geschillenmechanismen
Het kabinet verwacht van ondernemingen dat ze handelen in lijn met de
OESO-richtlijnen zoals is beschreven in pijler 2. Daar hoort ook bij dat bedrijven
negatieve gevolgen adresseren via een klachten- of geschillenmechanisme.
Daarmee draagt de zesde stap van gepaste zorgvuldigheid (het zorgen voor
of meewerken aan herstelmaatregelen) bij aan het niet-statelijke deel van
het ecosysteem van remedie.
Nederlandse ondernemingen kennen vaak een intern klachtenmechanisme
voor medewerkers. Een klachten- en geschillenmechanisme zoals beschreven
in de UNGP’s zou echter ook open moeten staan voor alle feitelijke of potentiële
benadeelden buiten de onderneming. Dit voorkomt juridische procedures
en heeft een belangrijk preventief doel: het biedt de mogelijkheid signalen
van schendingen te melden, waardoor erger kan worden voorkomen. Voor
ondernemingen zelf, kan de informatie uit klachten helpen bij het identificeren
van negatieve gevolgen in het kader van het gepaste zorgvuldigheidsproces.
Zo kan een effectief klachtenmechanisme bijdragen aan het opsporen van
systematische problemen.

Het NBA concludeerde dat het organiseren van geschillenbeslechting en remedie
door ondernemingen zelf, en de resultaten van die geschillenbeslechting, nog
weinig aandacht krijgt.64 Dit sluit aan bij het monitoringsonderzoek naar het
toepassen van de OESO-richtlijnen door ondernemingen in Nederland, dat
aantoonde dat het bieden van toegang tot herstel de stap is waar slechts een
zeer klein deel van de bedrijven reeds aan werkt.65
Het kabinet wijst erop dat het bieden van toegang tot herstel een essentiële
stap is in de OESO-richtlijnen en onderdeel moet zijn van een brede gepaste
zorgvuldigheidsverplichting. Het kabinet zal daarom de komende jaren het
opzetten van klachten- en geschillenmechanismen als onderdeel van het
bieden van toegang tot remedie verder stimuleren.
Toegang tot remedie in sectorale samenwerking
Het instrument voor sectorale samenwerking zal bedrijven ondersteuning
bieden om samen te werken op het gepaste zorgvuldigheidsproces. Het
opzetten van een collectief klachtenmechanisme kan deel uitmaken van deze
samenwerking. Voor sectorale samenwerking zie verder pijler 2. Het is (conform
de UNGP’s en OESO-richtlijnen) de individuele verantwoordelijkheid

64 College Voor de Rechten van de Mens, Bedrijfsleven & Mensenrechten: Een onderzoek naar de stand van de implementatie van de United
Nations Guiding Principles on Business and Human Rights in Nederland (augustus 2020).
65 Ernst & Young, Monitoringsproject onderschrijving OESO-richtlijnen en UNGP’s (2019).

>

>

68 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

van een onderneming om te voorzien in een functionerend klachten- en
geschillenmechanisme en aan een toezichthouder om hierop bedrijven
individueel aan te spreken indien nodig. Het kan voor bedrijven voor de
hand liggen om hierop samen te werken met andere bedrijven. Sectorale

ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

samenwerkingsverbanden kunnen in dat geval een rol vervullen bij het
gezamenlijk opzetten en toegankelijk maken van klachtenmechanismen door
deelnemende bedrijven. Dit kan leiden tot verlaging van de kosten, verhoging
van efficiëntie en vergroting van onafhankelijkheid.

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Verstevigen van klachten- en geschillenmechanismen

>

Tijdens EU-onderhandelingen inzetten
op het opnemen van alle zes stappen
uit OESO-RL in wetgeving.

Toegang tot remedie (stap zes
gepaste zorgvuldigheid) een integraal
onderdeel maken van EU-gepaste
zorgvuldigheidswetgeving.

BZ

Vanaf 2022

Samenwerken bevorderen op stap
zes gepaste zorgvuldigheid (klachtenmechanisme) en betrekken bij
het beleidskader voor sectorale
samenwerking nieuwe stijl.

Bevorderen dat bedrijven stap zes
van gepaste zorgvuldigheid zetten.

BZ

2022

>

69 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Versterken van maatschappelijk middenveld
Een sterk maatschappelijk middenveld is een voorwaarde voor het ontstaan
van een ‘ecosysteem van remedie’. In 2020 heeft het Ministerie van Buitenlandse Zaken een subsidiekader gepubliceerd voor het versterken van het
maatschappelijk middenveld wereldwijd. Per 1 januari 2021 zijn 42 allianties
van start gegaan die op verschillende thema’s het maatschappelijk middenveld

versterken.66 Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is hierbij niet alleen
financier, maar ook partner en kan, waar relevant en mogelijk, ook diplomatieke
middelen inzetten om de allianties bij te staan hun doelen te bereiken. Dat geldt
ook voor het vakbondsmedefinancieringsprogramma. CNV Internationaal en
FNV Mondiaal versterken daarbij onder meer lokale werknemersorganisaties
om op zo lokaal mogelijk niveau klachten te ontvangen en op te volgen.
66 Ministerie van Buitenlandse Zaken, Kamerbrief inzake versterking maatschappelijk middenveld, Kamerstuk 34 952 nr. 87 (juli 2021).

ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

BZ

2021-2025

Versterken maatschappelijk middenveld
Strategische samenwerking
voortzetten met maatschappelijk
middenveld in OS-landen.

>

Versterken maatschappelijk
middenveld t.b.v. toegang tot
remedie.

>

70 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Versterken niet-juridische statelijke mechanismen
Nationaal Contactpunt OESO-richtlijnen (NCP)
Alle landen die de OESO Richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen
ondertekenen zijn verplicht om een Nationaal Contactpunt (NCP) op te zetten.
Dit is momenteel een belangrijk statelijk niet-juridisch mechanisme voor het
bieden van remedie in Nederland. Voor het Nederland NCP zijn de volgende
kerntaken vastgelegd:
• Bedrijven bekend maken met de OESO-richtlijnen en de toepassing ervan
bevorderen;
• Behandelen van meldingen van personen, maatschappelijke organisaties
en bedrijven die een meningsverschil hebben over de toepassing van de
OESO-richtlijnen;
• Uitvoeren van bedrijfsoverstijgend onderzoek, op verzoek van het kabinet.
In 2019 is het functioneren van het NCP geëvalueerd in opdracht van de Directie
Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie (IOB) van het Ministerie van
Buitenlandse Zaken. Hieruit zijn aanbevelingen gekomen en is de capaciteit
van het NCP versterkt.67 Op basis van vergelijking met andere NCP’s, is vaker

geconcludeerd dat het Nederlands NCP internationaal gezien goed functioneert.
Toch bleek ook uit de consultaties voor dit NAP dat stakeholders mogelijkheden
zien voor verdere verbetering in deelname en opvolging van aanbevelingen.
Het NCP publiceert, momenteel na ongeveer een jaar, een evaluatie over het
opvolgen van de aanbevelingen in de eindverklaring. Tijdens consultaties
werd geconcludeerd dat opvolging van NCP-aanbevelingen soms te beperkt
plaatsvindt nadat een procedure is afgerond. Daarnaast is er een tendens
waarneembaar dat bedrijven niet ingaan op de bemiddeling die het NCP
aanbiedt nadat een klacht is ontvangen. Beide zijn problematisch vanuit een
perspectief van het bieden van effectieve remedie. Het kabinet hecht waarde
aan een goed functionerend NCP als onderdeel van de statelijke mechanismen
voor toegang tot remedie. Het is daarom van belang om de relevantie van het
NCP en zijn aanbevelingen verder te versterken.
Een wijze om dat te doen is door het werk van het NCP nadrukkelijker mee
te wegen bij handel-instrumentarium. Bij de toetsing voor deelname aan
handelsmissies wordt de opstelling van een bedrijf bij een eventuele NCP-melding
betrokken. Door middel van (proportionele) uitbreiding van deze werkwijze naar
andere instrumenten wordt meewerken aan een NCP-procedure gestimuleerd.

67 Ministerie van Buitenlandse Zaken, Kamerbrief inzake IOB-evaluatie NCP, Kamerstuk 26 485 nr. 308 (november 2019).

>

>

71 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Heineken NCP procedure
In oktober 2015 werd een melding ingediend bij het Nederlandse Nationaal Contactpunt (NCP). Het betrof
de vermeende schending van de mensenrechten door onrechtmatig ontslag van 168 voormalige werknemers
van de Bukavu fabriek van Bralima – een dochteronderneming van Heineken in de Democratische
Republiek Congo (DRC) – tussen 1999 en 2003. Volgens de melding maakte Bralima gebruik van de politieke
onrust in de DRC om snel een groot aantal werknemers te ontslaan, door toestemming te vragen aan de
rebellenbeweging in plaats van aan de bevoegde arbeidsinspectie. Moederbedrijf Heineken zou op de hoogte
moeten zijn geweest van de situatie en had haar invloed moeten gebruiken om de schendingen van de
rechten van de arbeiders te voorkomen. De voormalige werknemers hielden Heineken verantwoordelijk en
verzochten hen te compenseren voor de geleden schade.
Het NCP in Nederland, dat de naleving van de OESO-richtlijnen bevordert, faciliteerde een dialoog tussen
de partijen op de Nederlandse ambassade in Oeganda, wat heeft geleid tot een ‘Roadmap’. Hier zijn de
partijen verder mee aan de slag gegaan en dit heeft uiteindelijk geleid tot een overeenkomst over financiële
compensatie door Heineken aan de 168 voormalige werknemers. Heineken heeft tevens zijn beleid met
betrekking tot het opereren in conflictgebieden aangepast. De details van de overeenkomst zijn vertrouwelijk
gebleven. Aangezien de uitkomst van bemiddeling door NCP’s onder de OESO-richtlijnen zelden leidt tot
financiële genoegdoening, was deze uitkomst in 2017 zeker uniek te noemen.
Eindverklaring melding voormalige werknemers Bralima – Bralima en Heineken

>

>

72 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Een andere zorg die voortkomt uit de consultaties is dat NCP-procedures soms
worden gestopt of uitgesteld op het moment dat de indieners van de klacht een
andere remedie-procedure starten. De UNGP’s schrijven voor dat verschillende
mechanismen naast elkaar moeten kunnen bestaan. Het Nederlands NCP
zet zich er reeds voor in dat ondanks een eventuele parallelle procedure,
de NCP-procedure doorgang kan vinden en zal dit ook blijven doen.

ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

BZ

2023-2024

Versterken niet-juridische statelijke mechanismen
Meewerken en opvolgen van
aanbevelingen door bedrijven aan
een Nationaal Contactpunt voor de
OESO-richtlijnen (NCP)-procedure
wordt gestimuleerd.

>

Effectiviteit van het NCP m.b.t. bieden
van remedie vergroten.

>

73 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Toegankelijkheid juridische mechanismen vergroten
Strafrecht
Binnen het strafrecht bestaan strafbepalingen voor het schenden van
specifieke IMVO-normen. Denk daarbij aan corruptie, bodemverontreiniging,
mensenhandel en witwassen, maar ook aan bijzondere strafbepalingen
aangaande milieuwetgeving. In alle gevallen is de zorgplicht van de
onderneming een relevant element in het al dan niet komen tot
strafrechtelijke aansprakelijkheid.
In Nederland ligt het initiatief voor een strafrechtelijke procedure bij
het Openbaar Ministerie. Het NBA concludeert echter dat het aantal
strafvervolgingen van Nederlandse ondernemingen bij grensoverschrijdende
zaken gering is.68 Strafrechtelijke handhaving is wel recent ingezet door
het Openbaar Ministerie op grond van de EU Houtverordening nadat
bestuursrechtelijke handhaving werd ontweken door een Nederlandse
onderneming.69

>

voor betrokkenen. Uit gesprekken met mensenrechtenadvocaten en
vertegenwoordigers van NGO’s die slachtoffers bijstaan blijkt vooral dat de
bestaande mogelijkheden voor rechtsbijstand niet of nauwelijks bekend
zijn. De reguliere rechtsbijstand biedt mogelijkheden voor ondersteuning
bij de proceskosten. Ook niet-Nederlandse slachtoffers kunnen, in geval van
schadeclaims tegen moederbedrijven in Nederland, hier aanspraak op maken.
Het kabinet zal inzetten op het vergroten van de bekendheid en toegankelijkheid
van de huidige mogelijkheden voor rechtsbijstand en zal gaan monitoren
hoe vaak rechtsbijstandsverzoeken in internationale aansprakelijkheidszaken
worden afgewezen en op welke gronden. Op die wijze kan in 2025 geëvalueerd
worden of de huidige rechtsbijstandsmogelijkheden wel of niet een barrière
vormen voor rechthebbenden.

Rechtsbijstand
Toegankelijkheid van het Nederlandse rechtssysteem hangt mede samen met
de kosten die verbonden zijn aan het beginnen van een civiele procedure

Toegankelijkheid civiel recht
Op 1 januari 2020 is de Wet Afwikkeling Massaschade in Collectieve Actie
(WAMCA) in werking getreden.70 Deze wet maakt het mogelijk schadevergoeding
in een gezamenlijke procedure collectief af te handelen. Groepen slachtoffers
van mensenrechtenschendingen door toedoen van Nederlandse bedrijven
kunnen hiervan gebruik maken aangezien het niet meer noodzakelijk is
individueel te procederen om schadevergoeding te vorderen. Een evaluatie

68 CvRM, Bedrijfsleven & mensenrechten (‘National Baseline Assessment’) 2020, p.44.
69 Openbaar Ministerie, https://www.om.nl/actueel/nieuws/2021/03/24/om-vervolging-voor-import-%E2%80%98fout-hout%E2%80%99uit-myanmar.

70 Koninkrijk der Nederlanden, ‘Wet van 20 maart 2019 tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek en het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering teneinde de afwikkeling van massaschade in een collectieve actie mogelijk te maken (Wet afwikkeling massaschade in
collectieve actie)’, Staatsblad 130, Kamerstuk 34 608 (2019).

>

74 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

van de WAMCA staat gepland voor 2025. Tot die tijd wordt de wet jaarlijks
gemonitord en besproken met stakeholders, waaronder vertegenwoordigers
van betrokkenen in internationale aansprakelijkheidszaken. Bij de jaarlijkse
monitoring zal gekeken worden naar niet-ontvankelijk verklaarde internationale
aansprakelijkheidszaken. Met de evaluatie in 2025 zal ook onderzocht worden of
de toegankelijkheid van het Nederlandse recht in negatieve zin veranderd is voor
organisaties die slachtoffers van mensenrechtenschendingen bijstaan.
Toepasselijk recht: Rome II
Als een rechter zich bevoegd acht om uitspraak te doen in een internationale
civiele procedure, volgt de vraag welk recht toegepast dient te worden. Volgens
de Rome II-verordening is het toepasselijk recht in principe het recht van de
plaats waar de schade zich heeft voorgedaan.71 Bij mensenrechtenschendingen
in het buitenland betreft dat dus het recht van dat desbetreffende land. Het
NBA uit de zorg dat indien op het geschil inhoudelijk buitenlands recht van
toepassing is, er mogelijk minder remedies voor slachtoffers bestaan dan in het
Nederlandse recht.72 Ook het Europees Parlement heeft opgeroepen om Rome
II aan te passen om dit probleem te adresseren.73 De Europese Commissie heeft
opdracht gegeven tot een studie naar ervaringen, problemen en de toepassing
71 Verordening (EG) nr. 864/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 11 juli 2007 betreffende het recht dat van toepassing is op nietcontractuele verbintenissen (Rome II-Vo.).
72 College Voor de Rechten van de Mens, Bedrijfsleven & Mensenrechten: Een onderzoek naar de stand van de implementatie van de United
Nations Guiding Principles on Business and Human Rights in Nederland (augustus 2020).
73 Europees parlement, Report with recommendations to the Commission on corporate due diligence and corporate accountability
(september 2020).

>

van de Rome II-verordening. Deze studie is in oktober 2021 gepubliceerd.74
Het is aan de Europese Commissie om tot een herijking van de verordening
te komen. Het kabinet steunt een eventuele herziening van Rome II in brede
zin. Het toepasselijk recht bij mensenrechtenschendingen in internationale
waardeketens zou bij een brede herziening van Rome II onderdeel moeten zijn
van de gesprekken.
Bevoegdheidsgronden Nederlandse rechter/rechtsmacht
In het internationale bevoegdheidsrecht is bevoegdheid van de rechter van het
land van de woonplaats van de verweerder een veel gebruikt aanknopingspunt.
Dit geldt ook voor de Nederlandse en Europese regels voor internationale
rechtsmacht. Een andere aanknopingspunt in de Nederlandse en Europese
regels voor rechtsmacht is de plaats waar de mensenrechtenschending heeft
plaatsgevonden of waar de directe schade zich heeft voorgedaan. Als een in
Nederland gevestigde onderneming wordt aangesproken wegens een schending
van mensenrechten is dus de Nederlandse rechter bevoegd om van die vordering
kennis te nemen. Dit geldt ook als de schending zich buiten Nederland heeft
voorgedaan. Gaat het om een schending door een buiten Nederland gevestigde
onderneming en hebben de schending en de schade zich ook buiten Nederland
voorgedaan, dan is de Nederlandse rechter niet zomaar bevoegd. In sommige
landen is het rechtssysteem echter niet toegankelijk of functioneert het
onvoldoende. Daarmee lopen slachtoffers het risico van juridische remedie
74 BIICL, European Commission Study on the Rome II Regulation (oktober 2020).

>

75 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

verstoken te blijven. Het kabinet zet zich actief in om deze zorg op te brengen
in internationale fora zoals de Haagse Conferentie voor Internationaal
Privaatrecht.
Daarnaast benoemt het NBA dat bij de grensoverschrijdende civiele
procedures die tot op heden gevoerd zijn in Nederland, de gedaagden zowel
een Nederlandse vennoot betrof, als wel een in het buitenland gevestigde
dochteronderneming. Voor zover bekend zijn in Nederland nog geen procedures
gevoerd die gingen over schadeveroorzakend handelen van ketenpartners
van Nederlandse vennootschappen anders dan buitenlandse dochters
(d.w.z. aansprakelijkheid buiten concernrelatie). De Raad van Europa heeft
aanbevelingen gedaan over de bevoegdheidsgronden van nationale rechters in
dit licht en die zijn ook in het Nederlands recht verankerd. Het uitblijven van
deze procedures kan erop wijzen dat de regels hieromtrent onduidelijk zijn en
dat eisers een dergelijke zaak niet als haalbaar zien. In lijn met het NBA gaat het
kabinet dan ook onderzoeken hoe deze bevoegdheidsgronden worden toegepast
en of een aanscherping door bijvoorbeeld een aanwijzing wenselijk zou zijn.
Aanpassingen bewijsrecht
Het NBA benoemt daarnaast een aantal praktische barrières voor de
juridische toegang tot herstel. Een van deze mogelijke barrières is de
potentieel ongelijke informatiepositie tussen partijen, waarbij interne bedrijfsinformatie noodzakelijk kan zijn voor slachtoffers om te kunnen procederen.
Een gerelateerd aspect hierin is de bewijslast in aansprakelijkheidszaken,

>

Een van deze mogelijke barrières
is de potentieel ongelijke
informatiepositie tussen partijen,
waarbij interne bedrijfsinformatie
noodzakelijk kan zijn voor slachtoffers
om te kunnen procederen
waarbij het voor slachtoffers lastig kan zijn om de bewijzen te verkrijgen die
nodig zijn voor hun proces. Ook benoemt het NBA dat de hoge kosten die
gepaard gaan met complexe internationale zaken een obstakel kunnen
vormen voor het aanspannen van een proces.
In de Tweede Kamer is een wetsvoorstel in behandeling dat voorziet in de
vereenvoudiging en modernisering van het bewijsrecht.75 Dit wetsvoorstel
beoogt de toegang tot het recht te verbeteren door drempels die bestaan uit
75 Kamerstukken II, 35 498. Dit wetsvoorstel is na de verkiezingen door de Tweede Kamer controversieel verklaard en ligt daarom al enige tijd
stil.

>

76 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

een informatieachterstand en bewijsnood bij het stellen en bewijzen van de
relevante feiten zo veel als mogelijk weg te nemen, zodat rechtzoekenden in
staat worden gesteld om hun juridische aanspraak voldoende te onderbouwen.
Daartoe worden partijen verplicht om voorafgaand aan een procedure de
relevante informatie zoveel als mogelijk te verzamelen en met elkaar te delen.
Als een partij niet beschikt over documenten die voor haar procespositie van
belang zijn, kan zij hiervan inzage vragen bij de wederpartij of een derde,
eventueel door tussenkomst van de rechter. De verbetering van dit inzagerecht
is een belangrijk onderdeel van het wetsvoorstel. Door de toegankelijkheid tot
informatie waarop recht op inzage bestaat te verduidelijken, zou het zo moeten
zijn dat er ten aanzien van de relevante feiten geen ongelijke informatiepositie
tussen partijen bestaat die inbreuk maakt op het beginsel van een eerlijk
proces. Het kabinet is er tegelijkertijd waakzaam voor dat met het inzagerecht
documenten worden verstrekt die niet relevant zijn voor de procedure of waarbij
geen concreet belang bij de informatievragende partij aanwezig is. Aan het recht
op inzage zijn daarom noodzakelijke voorwaarden verbonden die er vooral toe
strekken te voorkomen dat er wordt gevist naar informatie waarbij geen concreet
belang bestaat of waarvan het bestaan niet bekend is (zogeheten
fishing expeditions). De informatievragende partij zal haar verzoek om inzage
daarom voldoende concreet moeten onderbouwen. Met deze eis wordt voorzien
in een passend evenwicht tussen de belangen van de informatievragende partij
en die van de informatiebezitter.

>

Het wetsvoorstel brengt geen wijzigingen aan in de bepalingen van het
bewijsrecht over de bewijslast of de bewijslastverdeling. Het is op het moment
zo geregeld dat de partij die de feiten stelt, daarvan ook de bewijslast draagt
(en het bewijsrisico dat de rechter de feiten niet als waar kan aannemen).
De rechter kan echter nu al op verschillende manieren rekening houden
met een ongelijke informatiepositie tussen de partijen, bijvoorbeeld door
zwaardere eisen te stellen aan de partij zonder kennisachterstand of door een
feitelijk vermoeden aan te nemen dat de sterkere partij dan moet ontkrachten,
in plaats van dat de partij met een kennisachterstand deze voldoende concreet
moet stellen en vervolgens bewijzen. Op basis van dit maatwerk in de
procedure concludeert het kabinet dat tegemoet wordt gekomen aan de
geuite zorg in het NBA en in de UNGP’s zelf dat de bewijslast een potentiële
barrière vormt voor toegang tot herstel.

>

77 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

ACTIEPUNTEN PIJLER 3

Doelstelling

Verantwoordelijkheid

Tijdslijn

Toegankelijkheid juridische mechanismen vergroten

>

Wet Afwikkeling Massaschade in
Collectieve Actie (WAMCA) jaarlijks
monitoren en een evaluatie uitvoeren
in 2025 waarin toegankelijkheid tot de
Nederlandse rechter voor buitenlandse
rechthebbenden expliciet bekeken wordt.

Toegankelijkheid van het
Nederlandse recht voor buitenlandse
rechthebbenden monitoren.

JenV

2020-2025

In Europees traject inzetten voor het
opnemen van mensenrechten als
uitzonderingsgrond in de Rome IIverordening.

Rome II-verordening op termijn
herzien waarbij mensenrechten een
uitzonderingsgrond worden met als
doel om het recht van de betreffende
Europese lidstaat het toepasselijk
recht te laten zijn.

JenV

2022-2030

Onderzoek doen naar de toepassing van
bevoegdheidsgronden.

Helderheid verschaffen over bevoegdheidsgronden forum necessitatis.

JenV, BZ

2022-2023

Informatievoorziening m.b.t. mogelijkheden verbeteren en monitoring aantal
aanvragen in int. aansprakelijkheidszaken
met een mensenrechtencomponent.

Mogelijkheden van reguliere rechtsbijstand bekender maken en inzicht
verkrijgen in het huidige gebruik van
het instrument.

JenV, BZ, Raad voor Rechtsbijstand

2022-2025

>

78 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

	Monitoring en rapportage
Dit NAP definieert 33 actiepunten die in de periode 2022-2026 ten uitvoer
worden gebracht. Om de voortgang te bewaken, komt de interdepartementale
werkgroep die betrokken was bij de herziening van het NAP gedurende deze
periode zo vaak als nodig bijeen om resultaten en bevindingen met elkaar
te delen.
In de interdepartementale werkgroep wordt per thema stilgestaan bij de
voortgang op de actiepunten. Eenmaal per jaar volgt hieruit een voortgangsbrief
aan de Tweede Kamer. Indien de resultaten daartoe aanleiding geven, kunnen
hierin ook aanvullende of aangescherpte actiepunten opgenomen worden.
De verantwoordelijkheid voor het bijeenroepen van de werkgroep en het
samenstellen van de rapportage ligt bij het Ministerie van Buitenslandse Zaken,

het aanleveren van de resultaten en het delen van relevante bevindingen
onderling ligt bij de ministeries en uitvoeringsorganisaties die verantwoordelijkheid dragen voor de verschillende actiepunten in het NAP.
Elke twee jaar wordt de concept voortgangsrapportage gedeeld met
een klankbordgroep waarin vertegenwoordigers van het bedrijfsleven,
maatschappelijke organisaties en experts deelnemen.
De voortgangsrapportage wordt opgezet aan de hand van de complete lijst met
actiepunten en geeft per pijler - en daarbinnen per thema - op een overzichtelijk
manier weer wat de stand van zaken is, met per actiepunt een korte toelichting.
De rapportage van de programmaresultaten ‘Samen tegen mensenhandel’76
dient hierbij als inspiratie.

76 Ministerie van Justitie en Veiligheid, Programmaresultaten Samen tegen mensenhandel (november 2020).

>

>

79 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Bijlagen
Bijlage 1: Totstandkoming van dit herzien actieplan
Nederland was in 2014 één van de eerste landen die een dergelijk plan
ontwikkelde. De actiepunten uit dat plan zijn sindsdien uitgevoerd of vormen
nu doorlopende verplichtingen. Daarmee was het eerste NAP aan herziening
toe, en dat is ook gevraagd door de Kamer77.
Het proces om te komen tot dit herzien actieplan is gecoördineerd door het
Ministerie van Buitenlandse Zaken. Hiervoor is een interdepartementale
werkgroep gevormd met de Ministeries van Economische Zaken en Klimaat,
Infrastructuur en Waterstaat, Financiën, Binnenlandse Zaken, Justitie en
Veiligheid en Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Het proces bestond uit de
volgende fases:

77 Motie Van Ojik en Karabulut, Kamerstuk 32 735 nr. 252.

>

1. Voorbereiding en ideeën verzamelen (januari – december 2020)
Voorafgaand aan het opstellen van een herzien NAP heeft het College van de
Rechten van de Mens in 2020 een national baseline assessment (NBA)78 uitgevoerd.
In samenwerking met het Deense Mensenrechteninstituut en de Universiteit
Utrecht hebben zij de stand van zaken wat betreft de implementatie van
de UNGP’s beschreven. Hierbij is gekeken naar nationale en internationale
ontwikkelingen, de impact van het Nederlandse NAP uit 2014 en de uitvoering
van de actiepunten en de huidige staat van de implementatie van de UNGP’s
in Nederland. Na gesprekken met bedrijven, maatschappelijke organisaties en
experts reageert het voormalige kabinet in december 2020 op het NBA, door de
kern van zijn inzet voor het herzien NAP uiteen te zetten in een kamerbrief79.

78 College van de Rechten van de Mens, Nationale Baseline Assessment Bedrijfsleven en Mensenrechten (augustus 2020).
79 Kabinetsreactie op het National Baseline Assessment (NBA) ‘Bedrijfsleven & Mensenrechten’ (december 2020).

>

80 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

2. Analyse en uitwerking NAP (januari 2021 - februari 2022)
De aanbevelingen en ideeën op de beleidsprioriteiten die zijn genoemd in
de kabinetsreactie werden verzameld, uitgewerkt en afgestemd binnen de
interdepartementale werkgroep. De belangrijkste denkrichtingen voor dit
actieplan en een conceptversie van dit actieplan zijn onder leiding van de SER
geconsulteerd met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, maatschappelijke
organisaties, uitvoeringsorganisaties en andere experts. De denkrichtingen
werden in juli 2021 besproken in een bijeenkomst onder leiding van de SER.
In januari 2022 leidde de SER een consultatiebijeenkomst, die vooraf werd
gegaan door een schriftelijke consultatie van het concept-NAP.

>

Naast de consultaties in Nederland zijn er via ambassades lokale stakeholders
(maatschappelijk middenveld, bedrijfsleven, experts) in Afrika en Azië
geconsulteerd, om vanuit een lokaal perspectief over beleid en actiepunten
te praten die een grensoverschrijdende impact hebben. Hierbij werd een extra
inzet geleverd om het perspectief van vrouwen ook mee te nemen wanneer
(lokale) partijen werden gecontacteerd.
3. Aanscherping en besluitvorming
De input op het concept NAP werd afgestemd en verwerkt. Het kabinet
nam in juli 2022 een besluit over het nieuwe NAP.

>

81 |

NATIONAAL ACTIEPLAN BEDRIJFSLEVEN & MENSENRECHTEN

Bijlage 2: Verklaring van terminologie en afkortingen
BZ 			
Ministerie van Buitenlandse Zaken
BZK				
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Due diligence	‘Gepaste zorgvuldigheid’. Due diligence is de inspanning
die van bedrijven wordt gevraagd om betrokkenheid bij
mensenrechtenschendingen tegen te gaan. De noodzaak
tot due diligence is opgenomen in de UN Guiding Principles
(UNGP’s) en de OESO-richtlijnen.
EZK				
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat			
IMVO			
Internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen
IenW 		
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
IOB				
Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie
JenV 			
Ministerie van Justitie en Veiligheid
NAM		 		
Nationaal Actieplan Mensenrechten
NAP		 		
Nationaal Actieplan Bedrijfsleven en Mensenrechten
NBA		 		
National Baseline Assessment
NCP		 		
Nationaal Contactpunt
OESO 		Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
OESO-	
		OESO-richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen zijn
richtlijnen
MVO-normen voor ondernemers die actief zijn over de grens.

>

Remedie		Middel dat is bedoeld om iets ongewensts te verbeteren
of te voorkomen
RVO		 		
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
SDG’s		 	Duurzame Ontwikkelingsdoelen (Sustainable Development
Goals)
SER 			
Sociaal Economische Raad
SZW			
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
UNGP’s 		United Nations Guiding Principles on Business and Human
Rights. Dit zijn richtlijnen om maatschappelijk verantwoord
te ondernemen, opgesteld door de Verenigde Naties en
de Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling.
WAMCA		
Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie

>

Colofon
Deze brochure is een uitgave van:

Ministerie van Buitenlandse Zaken
Postbus 20061 | 2500 EB Den Haag
www.rijksoverheid.nl

© Ministerie van Buitenlandse Zaken | juli 2022

>