Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

31 293

Primair Onderwijs

Nr. 554

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 24 november 2020
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister voor Basis- en
Voortgezet Onderwijs en Media over de brief van 16 juni 2020 over
voortgang programma Ruimte voor Regie (Kamerstuk 31 293, nr. 541).
De vragen en opmerkingen zijn op 4 september 2020 aan de Minister voor
Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media voorgelegd. Bij brief van
2 oktober 2020 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
De adjunct-griffier van de commissie,
Verouden

kst-31293-554
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

1

Inhoud

blz.

I

Vragen en opmerkingen uit de fracties
•
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
•
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
•
Inbreng van de leden van de D66-fractie
•
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
•
Inbreng van de leden van de SP-fractie
•
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie

2
2
2
3
4
5
6

II

Reactie van de Minister voor Basis- en Voortgezet
Onderwijs en Media

7

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brieven met betrekking tot de voortgang programma Ruimte voor
Regie en hebben hier nog enkele vragen over.
De leden zijn verheugd te lezen dat 24 scholen zich hebben aangemeld
voor het Experiment Ruimte in Onderwijstijd (ERiO). Ook lezen zij dat er
20 scholen daadwerkelijk mee doen aan het experiment, dat zijn er
4 minder. Wat is de reden dat zij uiteindelijk niet mee doen aan het
experiment? Aan welke voorwaarden en eisen hebben zij eventueel niet
voldaan? Deze leden ontvangen graag per school een toelichting.
Daarnaast vragen de leden welke rol de Inspectie voor het Onderwijs
(hierna: Onderwijsinspectie) speelt? Zijn zij toegerust met de juiste kennis
en expertise op deze manier van onderwijs geven? Welke eisen stellen zij
aan dit experiment? Wanneer is het experiment geslaagd en wanneer
niet? Hoe ziet het beoordelingsformulier er voor deze scholen uit? Is dit
hetzelfde als voor scholen die niet aan het experiment mee doen?
Voornoemde leden lezen dat administratieve taken en zorgen over
leerlingen met gedragsproblemen een sterk effect hebben op de ervaren
werkdruk. Als advies wordt gegeven om een brede discussie te voeren
over de volledige tijd die leraren aan schoolwerk besteden. Hoe kijkt de
Minister hier tegenaan en wat gaat de Minister hieraan doen, zo willen
deze leden weten.
De gevolgen van de uitbraak van het coronavirus hebben experimenten
voor scholen lastiger gemaakt. Ook het project Anders Organiseren heeft
het lastig, zo lezen deze leden. Waar lopen de scholen nu tegen aan met
betrekking tot dit project? Hoeveel kan er van dit project nu niet
doorgaan? Welke onderdelen zijn niet uit te voeren? Wat betekent het
coronavirus voor de voortzetting van dit project?
Het animo voor de SIOF-beurzen (Schoolleiders Innovatie en Ontwikkelfonds) was bijzonder groot, zo lezen de leden. Hoe gaat de Minister
vervolg geven aan dit animo? Hoe heeft de Minister de keuze gemaakt wie
er wel of niet in aanmerking kwam voor de beurs, zo vragen deze leden.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van onderhavige
brief van de Minister. Deze leden hebben nog enige vragen.
De leden lezen in de brief dat er 24 scholen zich hebben aangemeld voor
het Experiment Ruimte in Onderwijstijd. Van deze 24 scholen zijn er zeven
van de acht scholen die ook met het vorige experiment ERiO meededen.
Kan de Minister aangeven wat de reden is dat de achtste school zich niet
opnieuw heeft aangemeld voor het experiment?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

2

Uit het internationaal vergelijkend onderzoek naar de urennorm blijkt
volgens de Minister geen lineair verband tussen de urennorm en
leerresultaten, maar wordt onder andere wel geconcludeerd dat meer
onderwijstijd voor achterstandsleerlingen belangrijk is, dat de onderwijstijd effectief wordt ingezet en dat daarnaast de urennorm minder
bepalend is voor de werkdruk dan zaken als bureaucratie, oudergesprekken etc. Deze leden vragen de Minister in hoeverre de constatering
van het belang van meer onderwijstijd voor achterstandsleerlingen ook
zal leiden tot bijvoorbeeld onderzoek of experimenten naar meer
differentiatie in onderwijstijd die leerlingen wordt aangeboden of meer
flexibiliteit bij de invulling van de onderwijstijd voor leerlingen die minder
tijd nodig hebben en zich bijvoorbeeld ook kunnen bezighouden met
andere vakken?
Voornoemde leden vragen de Minister of in het vergelijkend internationale onderzoek ook is gekeken naar de ontwikkelmogelijkheden van
leraren in landen met een lagere urennorm en de mogelijkheden die zij
hebben om bijvoorbeeld eigen lesmateriaal te ontwikkelen of andere
zaken die de onderwijskwaliteit ten goede komen, maar ook de professionele ontwikkeling van de leraar. Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat waren
de inzichten die hieruit naar voren komen?
Een van de aanbevelingen uit het vergelijkend onderzoek is dat de
discussie over de urennorm in het bredere perspectief van werkdruk
geplaatst moet worden. Deze leden vragen de Minister wat hij met deze
aanbevelingen gaat doen en of hij bereid is om verder te verkennen hoe
de werkdruk omlaag kan met name op het gebied van administratie, maar
ook bijvoorbeeld meer ruimte voor eigen beslissingen die leraren kunnen
nemen over afwijkingen van regels voor bepaalde leerlingen en meer
vertrouwen in de professionaliteit van de leraren.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
voortgang programma Ruimte voor Regie en willen de Minister nog
enkele vragen voorleggen.
Algemeen
Deze leden zijn het eens met de stellingname van de Minister dat het van
belang is dat basisscholen meer regie voelen en nemen in de invulling en
organisatie van hun onderwijstijd. De coronacrisis heeft aangetoond dat
scholen dit aankunnen. Deze leden vragen de Minister of dit leidt tot
wijzigingen in het beleid. Hoe kijkt de Onderwijsinspectie de komende
periode naar onderwijstijd? Betekent dit dat leerlingen die tijdelijk niet
fysiek naar school kunnen, bijvoorbeeld door ziekte, afstandsonderwijs
kunnen blijven volgen, zo vragen deze leden.
Experiment ruimte in onderwijstijd
Voornoemde leden lezen dat het Experiment Ruimte in Onderwijstijd
wordt doorgezet. Deze leden vragen de Minister of in dit onderzoek de
ervaring van leraren wordt meegenomen, bijvoorbeeld het werkplezier en
de werkdruk. Voorts vragen deze lezen of er onderscheid wordt gemaakt
in scholen die kiezen voor meer les om achterstanden in te halen en
scholen die kiezen voor minder lesuren omdat ze het efficiënter kunnen
inrichten.
Internationaal vergelijkend onderzoek
Deze leden vragen de Minister of er een samenhang is tussen het aantal
lesuren en het aantal fulltime werkende leraren, aangezien er in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

3

Nederland regelmatig te horen is dat leraren parttime werken om op hun
vrije dag aan het onderwijs te werken. Deze leden lezen dat onderwijstijd
niet een op een te koppelen is aan leerresultaten en vragen of er wel
sprake is van een verband tussen onderwijstijd en de kwaliteit van de
leraar.
Ook lezen deze leden dat achterstandsleerlingen profijt hebben van meer
onderwijstijd. Hoe kijkt de Minister in dit licht naar de wettelijke eisen ten
aanzien van vakanties en met name de zes weken zomervakantie voor het
basisonderwijs?
Inzichten uit het onderwijsveld als richtsnoer
De aan het woord zijnde leden lezen dat er interdepartementaal wordt
nagedacht over een nauwere samenwerking tussen kinderopvang en
basisschool. Wanneer kan de Kamer de uitkomsten hiervan verwachten?
Behoort het overhevelen van kinderopvang van het Ministerie van SZW
naar OCW tot een van de uitgewerkte scenario’s, zo vragen deze leden.
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie vinden het positief dat de Minister de
ervaringen die zijn opgedaan in de coronaperiode met betrekking tot
afstandsonderwijs en de invulling van organisatie en onderwijstijd wil
onderzoeken. Dit sluit ook aan bij de aangenomen motie van het lid
Westerveld c.s.1 waarin wordt opgeroepen om de ervaringen met
afstandsonderwijs te benutten voor de aanpak van thuiszitters.
Voornoemde leden lezen dat er gewerkt wordt aan de opzet voor een
onderzoek. Op welk termijn zal dit onderzoek uitgevoerd worden? Wordt
specifiek het probleem van thuiszitters hierin meegenomen? Is de Minister
het met deze leden eens dat hierin ook structurele problemen (en
oplossingen) in het onderwijs moeten worden meegenomen, die nu nog
duidelijker zichtbaar worden door de coronacrisis? Hierbij denkende aan:
te volle klassen, slechte ventilatie en klimaat in schoolgebouwen en het
lerarentekort.
Experiment Ruimte in Onderwijstijd
Voornoemde leden lezen dat twintig basisscholen gaan meedoen met het
experiment. De aanmeldperiode liep van 1 tot en met 31 mei, midden in
de coronacrisis. Hebben alle scholen voldoende kennis en mogelijkheden
gehad om zich aan te melden in deze periode, waarin ze misschien wel
met andere zaken bezig waren? Wordt het experiment nog aangepast
vanwege de coronatijd en bijbehorende aanpassingen in het onderwijs?
Worden de scholen in de G5 die ook de ruimte nemen om te experimenteren, zij het met een andere reden namelijk het lerarentekort, ook
gemonitord en geëvalueerd? Deze leden zouden zich kunnen voorstellen
dat hier ook interessante uitkomsten mogelijk zijn, zeker omdat de context
waaronder dit plaatsvindt anders is. Op welke manier wordt zowel bij het
Experiment Ruimte in Onderwijstijd én bij de ruimte die wordt gegeven in
de G5 in de gaten gehouden dat de kwaliteit van het onderwijs goed
genoeg blijft? Hoe wordt de balans gevonden tussen ruimte geven aan
experiment en toch ook het behouden van kwaliteit, zo vragen deze leden.

1

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 162

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

4

Internationaal vergelijkend onderzoek naar onderwijstijd en urennorm in
het PO
De aan het woord zijnde leden hebben met interesse de conclusies van
het onderzoek naar de onderwijstijd en urennorm gelezen: Nederlandse
leerlingen krijgen in vergelijking met leerlingen in andere landen relatief
veel onderwijs, het aantal uur doet er toe, hoewel de effecten ervan
beperkt in omvang zijn. De effecten op leerresultaten zijn vooral contexten leerling afhankelijk, achterstandsleerlingen en leerlingen uit economisch minder welgestelde gezinnen hebben meer profijt van meer
onderwijstijd. Is hieruit te concluderen dat het weinig effect zal opleveren
als de urennorm in zijn algemeen iets naar beneden geschroefd zou
worden en er per leerling die het nodig heeft extra bijgeschakeld wordt?
Kortom is meer maatwerk het antwoord? Hoe reflecteert de Minister op
deze conclusies? Deze leden lezen ook dat geconcludeerd wordt dat het
aantal lesuren niet bepalend is voor de werkstress bij leraren. Administratieve taken, communicatie met ouders en zorgen over leerlingen met
gedragsproblemen hebben wel een sterk effect op de werkdruk. Wat gaat
de Minister doen met deze inzichten en het bijbehorende advies om een
bredere discussie te voeren over de volledige tijd die leraren aan
schoolwerk besteden, dus niet alleen over de urennorm, zo vragen deze
leden.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van het rapport
«Onderwijstijd: meer of minder?» en de brief van de Minister over de
voortgang van het programma Ruimte voor Regie. Zij hebben daar nog
enkele vragen over.
Beproeving, maar mogelijk met waardevolle inzichten
Allereerst vinden deze leden het een goede zaak dat er wordt gewerkt aan
een opzet van een onderzoek om blijvend te kunnen leren van de
opgedane ervaringen met afstandsonderwijs. Is dit onderzoek tevens
onderdeel van de uitvoering van de motie van het lid Westerveld c.s.2 die
de regering verzoekt om ervaringen van het afstandsonderwijs te
benutten voor de aanpak van thuiszitters? Zo ja, kan de Minister
toezeggen dat we de resultaten van dit betreffende onderzoek voor het
debat over de evaluatie van de Wet passend onderwijs zullen ontvangen?
Hoe wordt verder invulling gegeven aan deze motie? Indien dit niet het
geval is, waarom niet en hoe wordt deze motie dan uitgevoerd?
Experiment Ruimte in Onderwijstijd
In het Experiment Ruimte in Onderwijs (ERiO) krijgen scholen de
mogelijkheid om andere professionals dan de bevoegde leerkracht onder
voorwaarden voor maximaal honderd uur per jaar les te laten geven. Deze
leden vinden dit een zeer onwenselijke ontwikkeling. Waarom staat de
Minister een experiment toe waarbij mensen zonder onderwijsbevoegdheid voor de klas mogen gaan staan en dat voor vijf jaar? Hoe
verhoudt zich dit tot de ambitie om onbevoegd lesgeven tegen te gaan?
Kan de Minister daarnaast toelichten hoe precies onderzocht gaat worden
wat een onbevoegde professional voor de klas voor effect heeft op de
onderwijskwaliteit? Hoe verhoudt dit experiment zich tot de noodplannen
voor het primair onderwijs in de G5? Waarom wordt het voor de klas
zetten van een onbevoegde professional bij die maatregelen als noodplan
gezien, terwijl het op deze scholen onderdeel van een experiment is? Is de
2

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 162

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

5

Minister van plan om het inzetten van professionals zonder onderwijsbevoegdheid uiteindelijk mogelijk te maken voor een grotere groep scholen,
dan wel voor alle scholen, al dan niet in het kader van het lerarentekort?
Wordt de tijd die door mensen die geen docent zijn besteed aan het voor
de klas staan dan ook niet meegerekend als onderwijstijd? Deze leden
ontvangen graag een toelichting. Tevens vragen deze leden wat aanleidingen kunnen zijn voor de Minister om het experiment vroegtijdig stop te
zetten. Is vroegtijdige stopzetting ook mogelijk per individuele school, zo
vragen deze leden.
Internationaal vergelijkend onderzoek naar onderwijstijd en urennorm in
het po
In de tabel op pagina 7 van het onderzoek naar onderwijstijd en urennorm
in het po staat in de tabel bij zowel de OESO als EU23 onderwijstijd per
thema aangegeven. In Nederland is dit onbekend, vanwege het flexibele
curriculum. Leidt het verdelen van de onderwijstijd per thema tot hogere
leerresultaten bij leerlingen? In het onderzoek wordt ook aangegeven dat
het raadzaam is om nader te onderzoeken hoe het niet-lineair verband
tussen onderwijstijd en leerresultaten er in de Nederlandse onderwijspraktijk precies uitziet. Gaat de Minister dit verder onderzoeken? Zo ja, kan
de Kamer deze resultaten ontvangen en wanneer kan de Kamer deze
resultaten dan verwachten? Zo nee, waarom niet? Tevens wordt gesteld
dat leraren in Nederland nog steeds hoge administratieve lasten ervaren.
Gaat de Minister ook hier bekijken hoe dit nog verder teruggedrongen kan
worden, zoals ook in het onderzoek wordt voorgesteld? Is de Minister dan
bereid om verder te kijken dan brochures met tips die in de praktijk niet
altijd gebruikt (kunnen) worden? Zo ja, wanneer kan de Kamer de
resultaten ontvangen? Zo nee, waarom niet, zo vragen deze leden.
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben vragen bij de onderhavige brief.
De organisatie en invulling van de onderwijstijd heeft ook gevolgen voor
ouders. Zeker in het primair onderwijs wanneer sprake is van een
afstemming onderwijs en opvang. Het is daarom erg belangrijk dat
ouders, naast leerlingen en leraren, betrokken worden bij het vormgeven
van het experiment en dat in de evaluatie wordt gekeken naar de effecten
voor ouders. In hoeverre deelt de Minister deze mening en op welke
wijze(n) geeft hij gestalte aan deze betrokkenheid?
Deze leden begrijpen dat onbevoegde professionals in het Experiment
Ruimte in Onderwijstijd 100 uur per jaar voor de klas kunnen worden
gezet. Dat is veel onderwijstijd, al snel meer dan twee uur per week. De
lesbevoegdheid bestaat echter met een reden: leraarschap is een vak.
Kennis van professionals uit de praktijk kan wel van grote toegevoegde
waarde zijn in het onderwijs. Deze leden vragen of we niet beter het vak
aantrekkelijker kunnen maken voor professionals werkzaam buiten het
onderwijs. Er moet genoeg geld zijn om zij-instromers scholing te bieden
en er moet meer worden geïnvesteerd in leraren: hoge salarissen, lagere
werkdruk en ondersteuning in de klas (het moge inmiddels duidelijk zijn).
Aangezien deze investeringen ontbreken en het lerarentekort groeit, is de
angst dat onbevoegde professionals een deel van de leraren gaat
vervangen reëel. Wat zijn de consequenties van het gerommel met de
onderwijstijd, nu er nog altijd geen plan ligt voor de lange termijn ligt om
het lerarentekort structureel aan te pakken? Hoe denkt de Minister over de
overweging dat men hen geen leraar moet laten vervangen, maar het
aantrekkelijker moet maken om leraar te worden?
Er is behoefte aan meer ruimte en beslissingsvrijheid om op individueel
niveau af te mogen wijken, bijvoorbeeld bij talentvolle leerlingen op
cultureel of sportgebied, of leerlingen die een bijzondere leerervaring

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

6

kunnen opdoen. In hoeverre kan deze ruimte en beslissingsvrijheid ook
werken als een excuus om bij leerlingen die om andere redenen,
waaronder ziekte of handicap, minder onderwijs op school kunnen
volgen, af te wijken van de onderwijstijd, zo vragen deze leden.
Leerlingen met een onderwijsachterstand en leerlingen uit minder
welgestelde gezinnen hebben meer baat bij de onderwijstijd dan andere
leerlingen, zo blijkt uit het onderzoek dat is uitgevoerd door het Centrum
Arbeidsverhoudingen Overheidspersoneel (CAOP). Voornoemde leden
vragen op welke wijze de Minister dit gegeven wil benutten zonder dat de
geboden ruimte leidt tot verdere segregatie in het onderwijs?
Uit het onderzoek van het CAOP blijkt bovendien dat communicatie met
ouders effect heeft op de werkdruk die leraren ervaren. Goed contact met
ouders is essentieel voor de samenwerking tussen school, leraar en
ouder. Dit contact verloopt niet altijd goed. Om de werkdruk weg te
nemen zou communicatie met ouders meer aandacht verdienen in de
opleiding van de (toekomstige) leraar. Kan de Minister, samen met zijn
collega verantwoordelijk voor de pabo, een plan uitwerken om leraren
beter voor te bereiden op het contact met ouders, zo vragen deze leden.
II Reactie van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en
Media
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie zijn verheugd te lezen dat 24 scholen zich
hebben aangemeld voor het Experiment Ruimte in Onderwijstijd (ERiO).
Ook lezen zij dat er 20 scholen daadwerkelijk mee doen aan het
experiment, dat zijn er 4 minder. Wat is de reden dat zij uiteindelijk niet
mee doen aan het experiment? Aan welke voorwaarden en eisen hebben
zij eventueel niet voldaan? De leden van de VVD-fractie ontvangen graag
per school een toelichting.
Er is beleidsmatige en financiële ruimte om twintig scholen mee te laten
doen aan het Experiment Ruimte in Onderwijs (hierna: ERiO), om deze
scholen te laten monitoren en om met deze opzet het experiment te laten
evalueren.3 Dit is juridisch vastgelegd in de Beleidsregel experiment
ruimte in onderwijstijd (hierna: beleidsregel). Deze twintig scholen zijn
inmiddels gestart en worden door het onderzoeksbureau SEO gevolgd.
Om mee te mogen doen aan ERiO moest worden voldaan aan de eisen uit
de beleidsregel. Het gaat daarbij om inhoudelijke en procedurele
voorwaarden en om de toepassing van voorrangsregels. Twee van de
scholen zijn afgewezen, omdat hun aanvragen niet volledig waren en niet
voldeden aan de inhoudelijke en procedurele voorwaarden. Nadat deze
twee scholen afvielen, bleven er 22 scholen over en daarbij zijn de
voorrangsregels gehanteerd. Op basis daarvan zijn de laatste twee
scholen afgevallen.
Daarnaast vragen de leden van de VVD welke rol de Inspectie voor het
Onderwijs (hierna: Onderwijsinspectie) speelt? Zijn zij toegerust met de
juiste kennis en expertise op deze manier van onderwijs geven? Welke
eisen stellen zij aan dit experiment? Wanneer is het experiment geslaagd
en wanneer niet? Hoe ziet het beoordelingsformulier er voor deze scholen
uit? Is dit hetzelfde als voor scholen die niet aan het experiment mee
doen?
Het onderzoeksbureau SEO zal ERiO monitoren en evalueren. Daarnaast
zal de inspectie op reguliere wijze, aan de hand van het reguliere
onderzoekskader, toezicht houden op de scholen die deelnemen aan ERiO.
3

Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 497; Kamerstuk 31 293, nr. 509; en: Kamerstuk 31 293,
nr. 516.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

7

Daarbij kan de inspectie naar aanleiding van signalen een specifiek
onderzoek instellen. De scholen worden dus net als andere scholen
systematisch gevolgd door de inspectie.4 Aanvullend zal de inspectie in
het laatste jaar van ERiO een thema-onderzoek uitbrengen over ERiO. De
inspectie heeft als toezichthouder de expertise om de kwaliteit van het
onderwijs te volgen en te beoordelen, ook waar het ERiO betreft. De
inspectie heeft immers ook het Experiment Flexibiliseren Onderwijstijd
geëvalueerd. De eisen waar het experiment en de daaraan deelnemende
scholen aan moeten voldoen, zijn toegelicht in de beleidsregel. Hierbij is
onder meer invulling gegeven aan de randvoorwaarden zoals genoemd in
de nader gewijzigde motie van het lid Rudmer Heerema.5 De motie noemt
daarbij vier voorwaarden: instemming van de medezeggenschapsraad,
waarborgen voor de onderwijskwaliteit, waarborgen voor de kansengelijkheid en aanwezigheid van een onderwijsvisie- en filosofie. In de
toelichting bij de beleidsregel heb ik betreffende de vraag wanneer het
experiment geslaagd is het volgende aangegeven: «De inzet van het
experiment is om daarbij te kijken wat de effecten zijn van het geven van
de ruimte zoals bedoeld in artikel 2 van de beleidsregel. Daarbij moet het
bieden van ruimte positief uitpakken, niet alleen met betrekking tot
randvoorwaarden en waarborgen zoals in deze beleidsregel benoemd
(denk daarbij onder andere aan onderwijskwaliteit, kansengelijkheid en
onderwijsfilosofie), maar bijvoorbeeld ook op de punten van doelmatigheid en werkdruk. Het kan dus niet zo zijn dat het bieden van ruimte
leidt tot negatieve gevolgen. Als dat toch het geval is, zal wet- en
regelgeving niet aangepast worden.»6
De leden van de VVD-fractie lezen dat administratieve taken en zorgen
over leerlingen met gedragsproblemen een sterk effect hebben op de
ervaren werkdruk. Als advies wordt gegeven om een brede discussie te
voeren over de volledige tijd die leraren aan schoolwerk besteden. Hoe
kijkt de Minister hier tegenaan en wat gaat de Minister hieraan doen, zo
willen de leden van de VVD-fractie weten.
Eind 2020 worden de resultaten van de tussenevaluatie werkdrukakkoord
opgeleverd. Begin 2021 zal de Kamer daarover worden geïnformeerd.
Aspecten zoals de hoge administratieve lasten, communicatie met ouders
en zorgen over leerlingen met gedragsproblemen die door leraren en
schoolleiders worden ervaren, worden hierin meegenomen.
De gevolgen van de uitbraak van het coronavirus hebben experimenten
voor scholen lastiger gemaakt. Ook het project Anders Organiseren heeft
het lastig, zo lezen de leden van de VVD-fractie. Waar lopen de scholen nu
tegen aan met betrekking tot dit project? Hoeveel kan er van dit project nu
niet doorgaan? Welke onderdelen zijn niet uit te voeren? Wat betekent het
coronavirus voor de voortzetting van dit project?
Door de corona-uitbraak zijn scholen versneld aan de slag gegaan met
afstandsonderwijs, inzet van ouders en andere klassenorganisatie.
Procesbegeleiding door de PO-Raad is hierbij meestal niet nodig; het gaat
om het organiseren van snelle, praktische oplossingen. Deze focus op de
dagelijkse praktijk van anders organiseren vraagt van scholen veel tijd en
inzet op de korte termijn. Innovatievragen met procesbegeleiding,
daarentegen, zijn gericht op de (middel)lange termijn, vragen meer inzet
van het team en zijn structureler van aard. Door de huidige situatie in het
onderwijs, dienen scholen nu minder van dergelijke innovatievragen in.
De PO-Raad gaat daarom in het project Anders Organiseren 2 à 3 inno4

Kamerstuk 31 293, nr. 516, p. 6–7.
Kamerstuk 31 293, nr. 469.
6
Stcrt. 2020, nr. 11055.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

8

vatievragen minder begeleiden dan beoogd. Dit wordt gecompenseerd
door de inzet van kortlopende ontwikkelvragen en kennisdeling vanuit
aanverwante dossiers, projecten en onderzoeken. Een belangrijk
aandachtspunt hierbij is de inzet van andere professionals, zoals
leraarondersteuners en onderwijsassistenten.
Het animo voor de SIOF-beurzen (Schoolleiders Innovatie en Ontwikkelfonds) was bijzonder groot, zo lezen de leden van de VVD-fractie. Hoe
gaat de Minister vervolg geven aan dit animo? Hoe heeft de Minister de
keuze gemaakt wie er wel of niet in aanmerking kwam voor de beurs, zo
vragen de leden van de VVD-fractie.
Bij de SIOF-beurzen voor zowel het primair als het voortgezet onderwijs,
die allebei via het NRO lopen, heeft de toekenning plaatsgevonden door
middel van loting. Daardoor is ook een deel van de plannen die voldeden
aan de vooraf gestelde criteria helaas buiten de boot gevallen. Zoals ik in
mijn brief als reactie op het McKinsey-rapport heb aangegeven, wil ik de
komende tijd extra inzetten op de ondersteuning van schoolontwikkeling
en -verbetering.7 Onderdeel van de aanpak is een extra financiële impuls
in 2021 en 2022 waar schoolleiders en hun (leraren)teams uit het po en vo
voor in aanmerking kunnen komen. Deze impuls borduurt voort op de
geleerde lessen van zowel het SIOF als het LOF en geeft schoolleiders en
leraren de mogelijkheid om verandertrajecten en innovaties op scholen op
te zetten.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie lezen in de brief dat er 24 scholen zich
hebben aangemeld voor het Experiment Ruimte in Onderwijstijd. Van
deze 24 scholen zijn er zeven van de acht scholen die ook met het vorige
experiment ERiO meededen. Kan de Minister aangeven wat de reden is
dat de achtste school zich niet opnieuw heeft aangemeld voor het
experiment?
Deze school die wel aan het vorige experiment mee deed, had op het
moment dat de aanvragen voor deelname aan ERiO konden worden
ingediend (tussen 1 mei en 31 mei) het oordeel onvoldoende en voldeed
daarmee niet aan de vereisten voor deelname. Daarom heeft de school
geen aanvraag ingediend. Na het verstrijken van de deadline, heeft de
school het oordeel voldoende verkregen. Inmiddels heeft de school
geconstateerd dat zij met de huidige mogelijkheid om naast de negen
centraal vastgestelde vakantieweken als school zelf vakantieweken te
plannen (meestal drie), te kunnen voldoen aan de schooleigen
beleidswens voor flexibiliteit.
Uit het internationaal vergelijkend onderzoek naar de urennorm blijkt
volgens de Minister geen lineair verband tussen de urennorm en
leerresultaten, maar wordt onder andere wel geconcludeerd dat meer
onderwijstijd voor achterstandsleerlingen belangrijk is, dat de onderwijstijd effectief wordt ingezet en dat daarnaast de urennorm minder
bepalend is voor de werkdruk dan zaken als bureaucratie, oudergesprekken etc. Deze leden vragen de Minister in hoeverre de constatering
van het belang van meer onderwijstijd voor achterstandsleerlingen ook
zal leiden tot bijvoorbeeld onderzoek of experimenten naar meer
differentiatie in onderwijstijd die leerlingen wordt aangeboden of meer
flexibiliteit bij de invulling van de onderwijstijd voor leerlingen die minder
tijd nodig hebben en zich bijvoorbeeld ook kunnen bezighouden met
andere vakken.
7

Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 548.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

9

De uitkomsten van dit internationaal vergelijkende onderzoek geven geen
aanleiding tot nieuw onderzoek. De conclusies uit het rapport zijn namelijk
niet nieuw. Vooral achterstandsleerlingen kunnen profijt hebben van extra
onderwijstijd. Ook weten we dat extra onderwijstijd vooral effectief is
wanneer het geboden onderwijs van een goede kwaliteit is en wordt
geboden door een goed gekwalificeerde leerkracht.
Scholen en gemeenten ontvangen extra middelen om onderwijsachterstanden tegen te gaan. Die extra middelen kunnen zij besteden aan vooren vroegschoolse educatie, maar ook aan het bieden van extra onderwijstijd, zoals schakelklassen, zomer- of weekendscholen, kopklassen of
de verlengde schooldag. Ook kunnen scholen hun reguliere middelen uit
de lumpsum hiervoor inzetten. Scholen en gemeenten zijn behoorlijk
actief als het gaat om initiatieven rondom extra onderwijstijd. Dit blijkt uit
een inventariserend onderzoek uit 20178.
Recent zijn extra middelen beschikbaar gesteld om scholen in staat te
stellen om – desgewenst in samenwerking met andere partijen –
leerlingen die als gevolg van de coronacrisis achterstanden hebben
opgelopen, gedurende dit schooljaar extra ondersteuning te bieden. Met
deze extra middelen kunnen scholen bijvoorbeeld zomer- of herfstprogramma’s aanbieden. Op 15 mei jongstleden heb ik de Kamer geïnformeerd over deze regeling9. Middels een onderzoek dat dit najaar start,
wordt in beeld gebracht welke inhaal- en ondersteuningsactiviteiten
scholen organiseren en tot welke resultaten die leiden. In het najaar van
2021 wordt de Kamer opnieuw geïnformeerd over de voortgang van
onderzoeken op het gebied van onderwijsachterstandenbeleid. Ik zal de
Kamer dan tevens informeren over de resultaten van deze regeling.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister of in het vergelijkend
internationale onderzoek ook is gekeken naar de ontwikkelmogelijkheden
van leraren in landen met een lagere urennorm en de mogelijkheden die
zij hebben om bijvoorbeeld eigen lesmateriaal te ontwikkelen of andere
zaken die de onderwijskwaliteit ten goede komen, maar ook de professionele ontwikkeling van de leraar. Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat waren
de inzichten die hieruit naar voren komen?
Het onderzoek richt zich met name op de relatie tussen onderwijstijd en
(leer)resultaten van leerlingen. Uit het eindrapport is wel af te leiden hoe
de besteding van niet-lesuren (van fulltimers) in een selectie van
onderzochte landen is. De uren die besteed zijn aan professionalisering
maken hier deel van uit. In Engeland wordt 2 uur van de niet-lesuren
besteed aan professionalisering, in Zweden 1,8 uur en in Nederland
1,3 uur. In de overige onderzochte landen wordt minder dan 1,3 uur
besteed aan professionalisering.
Een van de aanbevelingen uit het vergelijkend onderzoek is dat de
discussie over de urennorm in het bredere perspectief van werkdruk
geplaatst moet worden. De leden van de CDA-fractie vragen de Minister
wat hij met deze aanbevelingen gaat doen en of hij bereid is om verder te
verkennen hoe de werkdruk omlaag kan met name op het gebied van
administratie, maar ook bijvoorbeeld meer ruimte voor eigen beslissingen
die leraren kunnen nemen over afwijkingen van regels voor bepaalde
leerlingen en meer vertrouwen in de professionaliteit van de leraren.

8

Sardes (2017), Schakelklassen, zomerscholen en onderwijstijdverlenging, Utrecht. Te
raadplegen op: https://goab.eu/pathtoimg.php?image=Actueel/
rapportage_schakelklassen_zomerscholen_november_def.pdf
9
Subsidieregeling inhaal- en ondersteuningsprogramma’s onderwijs 2020–2021; Stcrt. 2020,
28472.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

10

Sinds schooljaar 2018/2019 zijn scholen in het primair onderwijs met de
werkdrukmiddelen in staat gesteld om zelf maatregelen te nemen om de
administratieve lasten omlaag te brengen, mits een schoolteam daarvoor
kiest. In het huidige schooljaar 2020/2021 is € 380 miljoen beschikbaar
gekomen. Daarnaast is de handreiking Ruimte in Regels uitgebracht waar
helder wordt gemaakt over welke zaken een school zich op basis van de
wet moet kunnen verantwoorden.10
Inbreng van de leden van de D66-fractie
Algemeen
De leden van de D66-fractie zijn het eens met de stellingname van de
Minister dat het van belang is dat basisscholen meer regie voelen en
nemen in de invulling en organisatie van hun onderwijstijd. De coronacrisis heeft aangetoond dat scholen dit aankunnen. De leden van de
D66-fractie vragen de Minister of dit leidt tot wijzigingen in het beleid. Hoe
kijkt de Onderwijsinspectie de komende periode naar onderwijstijd?
Betekent dit dat leerlingen die tijdelijk niet fysiek naar school kunnen,
bijvoorbeeld door ziekte, afstandsonderwijs kunnen blijven volgen?
In het Servicedocument funderend onderwijs coronavirus Covid-19 dat ik
op 1 september aan uw Kamer heb gestuurd, wordt ingegaan op
onderwijstijd in deze periode.11 Kort gezegd komt het neer op het
volgende. Scholen hoeven geen onderwijstijd te compenseren voor de in
het afgelopen schooljaar uitgevallen uren of dagen. Leerlingen moeten
voldoende (onderwijs)tijd krijgen om zich de lesstof eigen te maken.
Hoeveel tijd dat is, kan verschillen per leerling. Zolang voldaan wordt aan
de landelijk vastgestelde leerdoelen (kerndoelen, eindtermen) en de
medezeggenschapsraad op de juiste manier hierbij betrokken wordt,
kunnen leraren, in overleg met collega’s en schoolleiding, dergelijke
keuzes zelf maken. Het huidige beleid biedt deze ruimte en hoeft hiervoor
niet gewijzigd te worden.
De inspectie kijkt in de eerste plaats naar de kwaliteit van het onderwijs
dat de leerlingen krijgen. Waar dat opportuun is, kijkt de inspectie daarbij
naar de onderwijstijd. De inspectie beoordeelt ook in het reeds begonnen
schooljaar de onderwijstijd per situatie, rekening houdend met de context.
Wanneer een leerling in verband met het coronavirus tijdelijk niet fysiek
naar school kan komen, dan is afstandsonderwijs een goed alternatief. Ik
verwacht dat scholen in zo’n situatie overleggen met ouders of verzorgers
over een afstandsonderwijsprogramma. Uiteraard is de school niet aan
het onmogelijke te houden. Ik reken op de professionaliteit van de school
om hierin de juiste keuzes te maken.
Experiment ruimte in onderwijstijd
De leden van de D66-fractie lezen dat het Experiment Ruimte in Onderwijstijd wordt doorgezet en vragen de Minister of in dit onderzoek de
ervaring van leraren wordt meegenomen, bijvoorbeeld het werkplezier en
de werkdruk.
In de monitoring en evaluatie van ERiO door het onderzoeksbureau SEO
wordt expliciet stilgestaan bij de gevolgen voor het onderwijspersoneel
van de gekozen invulling van de afwijkingsmogelijkheden en daarbij
wordt het personeel bevraagd over meerdere onderwerpen, waaronder
werkdruk en de aantrekkelijkheid van het beroep.
10
11

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2017/11/13/brochure-ruimte-in-regels
Kamerstukken 31 293, 31 289 en 25 295, nr. 544

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

11

Voorts vragen de leden van de D66-fractie of er onderscheid wordt
gemaakt in scholen die kiezen voor meer les om achterstanden in te halen
en scholen die kiezen voor minder lesuren omdat ze het efficiënter kunnen
inrichten.
In het experiment is het niet mogelijk om af te wijken van het totaal aantal
uren onderwijstijd. Er kan daarmee geen sprake zijn van het geven van
minder onderwijstijd zoals door de vraagstellers benoemd. De vergelijking
zoals geschetst, kan dan ook geen onderdeel zijn van ERiO en wordt niet
onderzocht.
Internationaal vergelijkend onderzoek
De leden van de D66-fractie vragen de Minister of er een samenhang is
tussen het aantal lesuren en het aantal fulltime werkende leraren,
aangezien er in Nederland regelmatig te horen is dat leraren parttime
werken om op hun vrije dag aan het onderwijs te werken.
Deze relatie is niet onderzocht in het internationaal vergelijkende
onderzoek naar de urennorm. Deze vraag kan op basis van dit onderzoek
niet worden beantwoord.
De leden van de D66-fractie lezen dat onderwijstijd niet een op een te
koppelen is aan leerresultaten en vragen of er wel sprake is van een
verband tussen onderwijstijd en de kwaliteit van de leraar.
De kwaliteit van de leraar is van belang voor de leerresultaten van
leerlingen. Meerdere onderzoekers wijzen er op dat er een trade-off kan
zijn tussen de kwaliteit en kwantiteit van instructie, in die zin dat kwalitatief hoogwaardig onderwijs tot op zekere hoogte kan compenseren voor
een kortere onderwijstijd.
Ook lezen de leden van de D66-fractie dat achterstandsleerlingen profijt
hebben van meer onderwijstijd. Hoe kijkt de Minister in dit licht naar de
wettelijke eisen ten aanzien van vakanties en met name de zes weken
zomervakantie voor het basisonderwijs?
Uit het onderzoek blijkt inderdaad dat achterstandsleerlingen gebaat
kunnen zijn bij meer onderwijstijd, maar een verhoging van het aantal uur
leidt niet automatisch tot meer effectiviteit. Ook een eventuele verkorting
van de zomervakantie is niet per definitie het recept voor het inhalen van
onderwijsachterstanden. Daarom zie ik geen oplossing in het generiek
verkorten van de zomervakantie voor een bepaalde groep leerlingen: het
effect daarvan is zeer afhankelijk van de invulling van die extra uren. Uit
het Experiment Flexibiliseren Onderwijstijd is bovendien gebleken dat het
flexibiliseren van vakanties veel vraagt van scholen. Het moet niet alleen
passen bij de visie van de school, maar de school moet er ook organisatorisch toe in staat zijn. Scholen en gemeenten kunnen er wel voor kiezen de
extra middelen die zij ontvangen om onderwijsachterstanden tegen te
gaan, te besteden aan het bieden van zomer- of weekendscholen.
Inzichten uit het onderwijsveld als richtsnoer
De leden van de D66-fractie lezen dat er interdepartementaal wordt
nagedacht over een nauwere samenwerking tussen kinderopvang en
basisschool. Wanneer kan de Kamer de uitkomsten hiervan verwachten?
Behoort het overhevelen van kinderopvang van het Ministerie van SZW
naar OCW tot een van de uitgewerkte scenario’s?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

12

Begin juli is er een tussenrapportage van de Scenariostudie Vormgeving
Kindvoorzieningen naar de Tweede Kamer gestuurd, met daarin mogelijke
richtingen en bouwstenen voor toekomstige kindvoorzieningen.12 Naar
verwachting wordt de eindrapportage van de scenariostudie in december
naar de Kamer gestuurd. In deze scenario’s wordt ingegaan op de
inhoudelijke uitwerking van scenario’s, niet op de departementale
verantwoordelijkheid voor dit onderwerp.
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie vinden het positief dat de Minister de
ervaringen die zijn opgedaan in de coronaperiode met betrekking tot
afstandsonderwijs en de invulling van organisatie en onderwijstijd wil
onderzoeken. Dit sluit ook aan bij de aangenomen motie van het lid
Westerveld c.s.13 waarin wordt opgeroepen om de ervaringen met
afstandsonderwijs te benutten voor de aanpak van thuiszitters. De leden
van de GroenLinks-fractie lezen dat er gewerkt wordt aan de opzet voor
een onderzoek. Op welke termijn zal dit onderzoek uitgevoerd worden?
Wordt specifiek het probleem van thuiszitters hierin meegenomen? Is de
Minister het met deze leden eens dat hierin ook structurele problemen (en
oplossingen) in het onderwijs moeten worden meegenomen, die nu nog
duidelijker zichtbaar worden door de coronacrisis? Hierbij denkende aan:
te volle klassen, slechte ventilatie en klimaat in schoolgebouwen en het
lerarentekort.
Bij de beantwoording van deze vragen ga ik ook in op de vragen van de
leden van de SP-fractie over het onderzoek naar afstandsonderwijs. Het
beoogde onderzoek wordt momenteel verder uitgewerkt in samenwerking
met het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) en zal zich
waarschijnlijk richten op de middellange termijn. De precieze planning en
inhoud zijn momenteel onderwerp van gesprek, maar resultaten zullen
vermoedelijk niet beschikbaar zijn voor het debat over de evaluatie van de
Wet passend onderwijs. Over de precieze voornemens zult u later
geïnformeerd worden, maar ook ik hecht eraan dat de opbrengsten benut
kunnen worden voor de aanpak van huidige en toekomstige uitdagingen.
Tevens werkt de PO-raad samen met Kennisnet aan de Monitor Hybride
onderwijs. Hierin wordt in kaart gebracht hoe scholen, ouders en
leerlingen invulling hebben gegeven aan onderwijs op afstand en wat zij
zouden willen behouden voor de toekomst. De rapportage van deze
monitor zal begin 2021 gereed zijn. Parallel hieraan loopt een losse
verkenning naar de mogelijkheden om afstandsonderwijs als tijdelijk
instrument in te zetten om thuiszitten te voorkomen en/of op te lossen.
Over de stand van zaken informeer ik u in het najaar. Latere opbrengsten
uit beide genoemde onderzoeken zullen zeker bruikbaar zijn voor de
aanpak van thuiszitters.
Experiment Ruimte in Onderwijstijd
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat twintig basisscholen gaan
meedoen met het experiment. De aanmeldperiode liep van 1 tot en met
31 mei, midden in de coronacrisis. Hebben alle scholen voldoende kennis
en mogelijkheden gehad om zich aan te melden in deze periode, waarin ze
misschien wel met andere zaken bezig waren? Wordt het experiment nog
aangepast vanwege de coronatijd en bijbehorende aanpassingen in het
onderwijs?
Dit voorjaar heb ik de Tweede Kamer laten weten dat in verband met de
coronacrisis de aanvraagtermijn tot deelname aan ERiO werd verplaatst
12
13

Kamerstuk 31 322, nr. 417
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 162

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

13

van april naar de periode van 1 tot en met 31 mei 2020.14 Dit was de laatst
mogelijke periode. Als de aanvraagtermijn nog later zou zijn geweest, zou
de beslissing over deelname in de vakantieperiode zijn gevallen en
zouden de scholen geen tijd hebben gehad om hun plan te implementeren.
Ik heb in het kader van de coronacrisis ook gekeken of het mogelijk was
ERiO een schooljaar uit te stellen. Dit was niet het geval. Het was immers
de wens van de Tweede Kamer dat de scholen uit het Experiment
Flexibiliseren Onderwijstijd konden blijven afwijken van de wet- en
regelgeving waarvan ze onder dat experiment al konden afwijken. Dit was
voor deze scholen alleen mogelijk als ze deelnemen aan ERiO. Uitstel met
een jaar zou betekenen dat de scholen uit het Experiment Flexibiliseren
Onderwijstijd per 1 augustus 2020 toch eerst weer aan de wet- en
regelgeving zouden moeten voldoen.
De sector primair onderwijs is in het afgelopen voorjaar op verschillende
momenten en via verschillende wegen geïnformeerd over ERiO. Het feit
dat er voldoende aanmeldingen waren voor ERiO laat zien dat scholen
voldoende kennis over en mogelijkheden hadden om zich aan te melden.
Het is daarbij overigens nooit het doel geweest dat alle scholen in
Nederland zich zouden aanmelden. Het doel was dat er minimaal twintig
goede aanmeldingen zouden zijn, zodat alle beschikbare plekken binnen
het experiment ingevuld zouden worden.
Aanvullende aanpassingen van ERiO in het kader van de uitbraak van
covid-19 zijn niet nodig, omdat het hier enkel gaat om de mogelijkheid om
af te wijken van wet- en regelgeving en dat geeft eerder meer ruimte om
om te gaan met de gevolgen van covid-19 dan dat het zou belemmeren.
Worden de scholen in de G5 die ook de ruimte nemen om te experimenteren, zij het met een andere reden namelijk het lerarentekort, ook
gemonitord en geëvalueerd? De leden van de GroenLinks-fractie zouden
zich kunnen voorstellen dat hier ook interessante uitkomsten mogelijk zijn,
zeker omdat de context waaronder dit plaatsvindt anders is. Op welke
manier wordt zowel bij het Experiment Ruimte in Onderwijstijd én bij de
ruimte die wordt gegeven in de G5 in de gaten gehouden dat de kwaliteit
van het onderwijs goed genoeg blijft? Hoe wordt de balans gevonden
tussen ruimte geven aan het experiment en toch ook het behouden van
kwaliteit?
De genoemde experimenten hebben verschillende aanleidingen. Het
Experiment Ruimte in Onderwijstijd is bedoeld om te verkennen wat de
effecten zijn van meer ruimte en flexibiliteit bij de invulling van de
onderwijstijd en welke randvoorwaarden nodig zijn voor een positief
effect. De ruimte die de scholen in de G5 krijgen, is bedoeld om de
continuïteit, kwaliteit en kansengelijkheid van het onderwijs zo goed
mogelijk te borgen bij een oplopend lerarentekort. Zowel in het
experiment in de G5 als in ERiO zijn eisen gesteld aan de aanvraag voor
en uitvoering van de afwijkingen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de
voorwaarde van gedegen planvorming en instemming van de medezeggenschapsraad. Het bieden van ruimte gaat dus hand in hand met het
stellen van waarborgen voor de onderwijskwaliteit.15 Beide experimenten
worden gemonitord en geëvalueerd door het onderzoeksbureau SEO. In
die monitoring is een van de onderzoeksvragen wat de impact is op de
onderwijskwaliteit. Daarnaast zal de inspectie op reguliere wijze, aan de
hand van het reguliere onderzoekskader, toezicht houden op de scholen
die deelnemen aan de experimenten. Aanvullend zal de inspectie in het
laatste jaar van ERiO een thema-onderzoek uitbrengen over het
14
15

Kamerstuk 31 293, nr. 516.
Zie ook de toelichtingen bij de Beleidsregel Ruimte in Onderwijstijd (Stcrt. 2020, nr. 11055) en
Beleidsregel andere dag- en weekindeling op scholen in de G5 (Stcrt. 2020, nr. 36801).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

14

experiment. Op deze wijze is er zicht op de ontwikkelingen binnen de
experimenten en de gevolgen voor de kwaliteit. Overigens zijn de scholen
die deelnemen aan ERiO verplicht zich te melden als de kwaliteit van het
onderwijs op de deelnemende school «onvoldoende» of «zeer zwak» is en
op dat moment zal ik de deelname aan ERiO van de betreffende school
beëindigen.
Internationaal vergelijkend onderzoek naar onderwijstijd en urennorm in
het PO
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het weinig effect zal
opleveren als de urennorm in zijn algemeen iets naar beneden geschroefd
zou worden en er per leerling die het nodig heeft extra bijgeschakeld
wordt? Kortom is meer maatwerk het antwoord? Hoe reflecteert de
Minister op deze conclusies?
In algemene zin geldt dat er geen eenvoudige aannames of keuzes
gemaakt kunnen worden over (de effecten van) een verhoging of
verlaging van de onderwijstijd. Ieder uur meer onderwijs zal niet in elk
geval leiden tot een evenredige toename van de leerresultaten. Andersom
zal niet ieder uur onderwijs dat niet gegeven wordt, zorgen voor een
significante kwaliteitsdaling. Onderzoek laat zien dat vooral de effectieve
invulling van de onderwijstijd bepaalt of meer onderwijstijd leidt tot
hogere leeropbrengsten.
Wel blijkt uit het onderzoek dat leerlingen met verschillende talenten en
sociaaleconomische achtergronden verschillend reageren op onderwijstijd. Daardoor kunnen de effecten van meer onderwijstijd aanzienlijk
verschillen tussen leerlingen in achterstandswijken en in meer welgestelde wijken, tussen leerlingen van niet-westerse afkomst en leerlingen
van westerse afkomst en tussen goed en slecht presterende leerlingen. In
het algemeen geldt dat extra onderwijstijd bijdraagt aan betere leerprestaties, vooral bij zwakke leerlingen. Daarbij spelen omstandigheden op
school, zoals de kwaliteit van de leraren, schoolcultuur en de beschikbare
middelen ook een belangrijke rol.
Voor de middelen voor het tegengaan van onderwijsachterstanden,
verwijs ik u naar mijn beantwoording op de vragen van de leden van de
CDA-fractie.
De leden van de GroenLinks-fractie lezen ook dat geconcludeerd wordt dat
het aantal lesuren niet bepalend is voor de werkstress bij leraren. Wat
gaat de Minister doen met deze inzichten en het bijbehorende advies om
een bredere discussie te voeren over de volledige tijd die leraren aan
schoolwerk besteden, dus niet alleen over de urennorm?
Eind 2020 worden de resultaten van de tussenevaluatie werkdrukakkoord
opgeleverd. Begin 2021 zal de Kamer daarover worden geïnformeerd.
Aspecten zoals de hoge administratieve lasten, communicatie met ouders
en zorgen over leerlingen met gedragsproblemen die door leraren en
schoolleiders worden ervaren, worden hierin meegenomen.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie vragen of het onderzoek naar afstandsonderwijs tevens onderdeel is van de uitvoering van de motie van het lid
Westerveld c.s.16 die de regering verzoekt om ervaringen van het
afstandsonderwijs te benutten voor de aanpak van thuiszitters. Zo ja, kan
de Minister toezeggen dat we de resultaten van dit betreffende onderzoek
voor het debat over de evaluatie van de Wet passend onderwijs zullen

16

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 162

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

15

ontvangen? Hoe wordt verder invulling gegeven aan deze motie? Indien
dit niet het geval is, waarom niet en hoe wordt deze motie dan uitgevoerd?
Voor de beantwoording van deze vragen verwijs ik naar de antwoorden
op de vragen van de leden van de GroenLinks-fractie over het onderzoek
naar afstandsonderwijs.
Experiment Ruimte in Onderwijstijd
In het Experiment Ruimte in Onderwijs (ERiO) krijgen scholen de
mogelijkheid om andere professionals dan de bevoegde leerkracht onder
voorwaarden voor maximaal honderd uur per jaar les te laten geven. De
leden van de SP-fractie vinden dit een zeer onwenselijke ontwikkeling.
Waarom staat de Minister een experiment toe waarbij mensen zonder
onderwijsbevoegdheid voor de klas mogen gaan staan en dat voor vijf
jaar? Hoe verhoudt zich dit tot de ambitie om onbevoegd lesgeven tegen
te gaan? Kan de Minister daarnaast toelichten hoe precies onderzocht
gaat worden wat een onbevoegde professional voor de klas voor effect
heeft op de onderwijskwaliteit?
Kennis en inzet van professionals uit de praktijk kan van toegevoegde
waarde zijn voor de onderwijskwaliteit. Het Experiment Ruimte in
Onderwijstijd verkent op welke wijze die inzet effectief zou kunnen zijn.
Binnen ERiO worden op zeer beperkte schaal andere professionals ingezet
om kennis uit de praktijk over te brengen of om vanuit specialistische
expertise bij te dragen. Dit zorgt voor een impuls aan de onderwijskwaliteit en geeft de bevoegde leraar tijd om andere delen van het onderwijsaanbod goed voor te bereiden (wat de onderwijskwaliteit ook ten goede
zal komen). De inzet van andere professionals wordt meegeteld als
onderwijstijd en daarvoor is de geboden afwijkingsmogelijkheid nodig.
Daarbij zal het onderzoeksbureau SEO monitoren en evalueren wat de
effecten van ERiO zijn, onder andere op de onderwijskwaliteit.
De leden van de SP-fractie vragen hoe dit experiment zich verhoudt tot de
noodplannen voor het primair onderwijs in de G5. Waarom wordt het
voor de klas zetten van een onbevoegde professional bij die maatregelen
als noodplan gezien, terwijl het op deze scholen onderdeel van een
experiment is?
Beide experimenten verschillen in de ruimte die scholen krijgen. ERiO is
bedoeld om te verkennen wat de effecten zijn van langdurig meer ruimte
en flexibiliteit bij de invulling van de onderwijstijd en welke randvoorwaarden nodig zijn voor een positief effect. De ruimte die de scholen in de
G5 krijgen via de beleidsregel Andere dag- en weekindeling op scholen in
de G5, is bedoeld om de continuïteit, kwaliteit en kansengelijkheid van het
onderwijs zo goed mogelijk te borgen bij een oplopend lerarentekort. In
tegenstelling tot ERiO is er in het G5-experiment geen ruimte om af te
wijken van de wettelijke eisen ten aanzien van vakanties en van het aantal
schoolweken korter dan vijf dagen.17 Dit verschil is ook te zien in de
manier waarop wordt omgegaan met inzet van verschillende professionals. ERiO geeft veel beperkter ruimte om andere professionals in te
zetten en vraagt daarbij om een langetermijnvisie op de inzet van deze
professionals. Bij het G5-experiment wordt er meer ruimte gegeven voor
wat betreft het aantal uur, maar ligt de focus op de korte termijn. Scholen
moeten een plan maken waarin wordt aangegeven in welke situaties en
op welke manier de ruimte wordt gebruikt en daarnaast hoe de school
ervoor zorgt dat zo snel mogelijk kan worden gestopt met het gebruikmaken van de ruimte die de beleidsregel biedt. De mogelijkheden uit het
17

Kamerstuk 31 293, nr. 541.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

16

G5-experiment zijn namelijk echt alleen bedoeld in tijden van tekorten,
wat bij ERiO niet het geval is.
De leden van de SP-fractie vragen of de Minister van plan is om het
inzetten van professionals zonder onderwijsbevoegdheid uiteindelijk
mogelijk te maken voor een grotere groep scholen, dan wel voor alle
scholen, al dan niet in het kader van het lerarentekort?
Daar wil ik op dit moment nog niet op vooruitlopen. Ik wacht eerst het
resultaat van de evaluatie af voor ik conclusies trek over het vervolg.
De leden van de SP-fractie vragen verder of de tijd die door mensen die
geen docent zijn wordt besteed aan het voor de klas staan dan ook niet
meegerekend wordt als onderwijstijd. Deze leden ontvangen graag een
toelichting.
Het onderwijs zoals gegeven door professionals anders dan de leraar zal
onder ERiO worden meegeteld als onderdeel van de onderwijstijd. In dit
experiment opereert een professional onder verantwoordelijkheid van het
bevoegd gezag en de leraar, vergelijkbaar met de voorwaarden rond de
inzet van bijvoorbeeld een onderwijsassistent. Echter, het gaat hier om
een beperkte inzet, met als doel verhoging van de onderwijskwaliteit door
de gerichte inzet van professionals met specifieke expertise. Deze
mogelijkheid is er nu wettelijk niet en met dit experiment wordt dus de
effectiviteit van deze mogelijkheid onderzocht. Overigens worden in de
praktijk nu al professionals uitgenodigd om vanuit hun vak bij te dragen
aan het onderwijs, maar mag deze tijd niet worden gerekend als onderwijstijd.
Wat betreft het experiment in de G5 is naar aanleiding van de motie van
het lid Westerveld c.s.18, waarin wordt verzocht om de maximaal 22 uur
niet als onderwijstijd te zien, de beleidsregel aangepast.
De leden van de SP-fractie vragen wat aanleidingen kunnen zijn voor de
Minister om het experiment vroegtijdig stop te zetten. Is vroegtijdige
stopzetting ook mogelijk per individuele school, zo vragen deze leden.
De beleidsregel geeft de mogelijkheid om ERiO stop te zetten en om
deelname van een individuele school aan ERiO te beëindigen. Dit kan op
basis van de bepalingen uit artikel 2, zesde lid, van de Experimentenwet
onderwijs (welke overigens ook gelden voor het experiment Andere dagen weekindeling op scholen in de G5). Beëindiging kan op basis van een
verzoek van het bevoegd gezag, als niet meer wordt voldaan aan de
voorwaarden, als ERiO niet meer tot de daarmee beoogde doeleinden
blijkt te leiden of de voortzetting van ERiO niet langer in het belang van de
leerlingen zou zijn. Daarnaast zal deelname van een individuele school
aan ERiO in ieder geval stop worden gezet als de kwaliteit van het
onderwijs op de deelnemende school «onvoldoende» of «zeer zwak» is.
Internationaal vergelijkend onderzoek naar onderwijstijd en urennorm in
het po
De leden van de SP-fractie vragen of het verdelen van de onderwijstijd per
thema tot hogere leerresultaten leidt bij leerlingen.
Bekend is dat vooral de effectieve invulling van de onderwijstijd bepalend
lijkt voor de vraag of meer onderwijstijd leidt tot hogere leeropbrengsten.
Naast onderwijstijd zijn ook aspecten zoals de kwaliteit van de leraar, de
effectiviteit van lesmethodieken, de mate waarin leerlingen gemotiveerd
worden en de inhoud van het curriculum mede bepalend voor de
leerresultaten van leerlingen. Dit wijst erop dat de inhoud van het
18

Kamerstuk 27 020, nr. 112

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

17

curriculum er (mede) toe doet, maar of de verdeling van onderwijs per
thema leidt tot hogere leerresultaten is niet onderzocht. Naast de
verdeling van onderwijstijd kunnen ook andere aspecten van de inhoud
van het curriculum er toe doen. Daarbij valt bijvoorbeeld te denken aan de
mate waarin het curriculum aansluit bij de belevingswereld van
leerlingen.
De leden van de SP-fractie constateren dat in het onderzoek ook wordt
aangegeven dat het raadzaam is om nader te onderzoeken hoe het
niet-lineaire verband tussen onderwijstijd en leerresultaten er in de
Nederlandse onderwijspraktijk precies uitziet en vragen of de Minister dit
verder gaat onderzoeken? Zo ja, kan de Kamer deze resultaten ontvangen
en wanneer kan de Kamer deze resultaten dan verwachten? Zo nee,
waarom niet?
Ik kies ervoor om in te zetten op de verbetering van de onderwijskwaliteit,
zodat álle uren onderwijs zo effectief mogelijk zijn. Zoals ik in mijn reactie
op het McKinsey-rapport heb gesteld, wil ik extra inzetten op de ondersteuning van schoolontwikkeling- en verbetering.
De leden van de SP-fractie vragen of de Minister gaat bekijken hoe de
administratieve lasten nog verder teruggedrongen kan worden, zoals ook
in het onderzoek wordt voorgesteld. Is de Minister dan bereid om verder
te kijken dan brochures met tips die in de praktijk niet altijd gebruikt
(kunnen) worden? Zo ja, wanneer kan de Kamer de resultaten ontvangen?
Zo nee, waarom niet?
Zoals ook aangegeven in het antwoord aan de leden van de CDA-fractie
ontvangen scholen in het primair onderwijs sinds schooljaar 2018/2019
middelen voor de aanpak van werkdruk. Hiermee worden schoolteams in
staat gesteld om zelf maatregelen te nemen om de administratieve lasten
omlaag te brengen, mits een schoolteam daarvoor kiest. Er zal dus geen
vervolgonderzoek naar worden ingesteld. Wel worden eind 2020 de
resultaten van de tussenevaluatie werkdrukakkoord opgeleverd. Begin
2021 wordt uw Kamer hierover geïnformeerd. Op basis daarvan zal
worden bezien of bijsturing van het werkdrukakkoord nodig is.
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze(n) de Minister
gestalte geeft aan betrokkenheid van ouders.
Het is belangrijk ouders te betrekken bij de invulling en organisatie van de
onderwijstijd. Daarom moest als onderdeel van de aanvraag voor
deelname aan ERiO een bewijs van instemming van de medezeggenschapsraad met deelname aan ERiO worden overlegd.19 Verder zijn de
gevolgen voor ouders van de gekozen invulling van de afwijkingsmogelijkheden onderdeel van de monitoring en evaluatie zoals uitgevoerd door
het onderzoeksbureau SEO.
De leden van de PvdA-fractie vragen of we niet beter het vak aantrekkelijker kunnen maken voor professionals werkzaam buiten het onderwijs.
Wat zijn de consequenties van het gerommel met de onderwijstijd, nu er
nog altijd geen plan ligt voor de lange termijn om het lerarentekort
structureel aan te pakken? Hoe denkt de Minister over de overweging dat
men hen geen leraar moet laten vervangen, maar het aantrekkelijker moet
maken om leraar te worden?
19

Zie ook artikel 4, derde lid, onder d, van de Beleidsregel Ruimte in Onderwijstijd en de
bijbehorende toelichting (Stcrt. 2020, nr. 11055).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

18

Kennis van professionals uit de praktijk kan zeker van grote toegevoegde
waarde zijn in het onderwijs en het is belangrijk om te verkennen op
welke wijze professionals uit de praktijk effectief kunnen worden ingezet.
Een van deze mogelijkheden wordt via ERiO onderzocht. In dit experiment
worden op beperkte schaal andere professionals ingezet om kennis uit de
praktijk over te brengen of om vanuit specialistische expertise bij te
dragen. Dit zorgt voor een impuls aan de onderwijskwaliteit en geeft de
bevoegde leraar ondertussen tijd om andere delen van het onderwijsaanbod goed voor te bereiden. Dat kan de onderwijskwaliteit ook ten
goede komen en kan bijdragen aan de vermindering van de werkdruk en
kan bijdragen aan het bieden van extra ondersteuning in de klas.
Wat betreft het lerarentekort ben ik het met u eens dat het vak aantrekkelijker moet worden. Dat is ook onderdeel van de langetermijnvisie die ik
op 8 oktober 2019 aan uw Kamer heb gestuurd.20 Dit kabinet investeert
voor het primair onderwijs onder andere in de salarissen met 270 miljoen
en in een verlaging van de werkdruk met € 381,8 miljoen voor schooljaar
2020/2021 en met € 430 miljoen vanaf 2025. Ook investeert het kabinet in
zij-instromers. Besturen kunnen per zij-instromer € 20.000 subsidie krijgen
voor hun opleidingstraject en daarnaast is er onlangs € 9 miljoen subsidie
aan de G5 gegeven om het zij-instroomtraject te verbeteren. Tegelijkertijd
lossen deze investeringen op de korte termijn niet het volledige lerarentekort op. Daarom zijn er ook noodmaatregelen nodig in de G5, zoals het
experiment Andere dag- en weekindeling op scholen in de G5. Die
noodmaatregelen zijn van tijdelijke aard. De consequenties van de ruimte
die die deze beleidsegel biedt worden nauwkeurig gemonitord en
geëvalueerd.
Er is behoefte aan meer ruimte en beslissingsvrijheid om op individueel
niveau af te mogen wijken, bijvoorbeeld bij talentvolle leerlingen op
cultureel of sportgebied, of leerlingen die een bijzondere leerervaring
kunnen opdoen. In hoeverre kan deze ruimte en beslissingsvrijheid ook
werken als een excuus om bij leerlingen die om andere redenen,
waaronder ziekte of handicap, minder onderwijs op school kunnen
volgen, af te wijken van de onderwijstijd?
Zoals ik mijn brief aangaf, verken ik de mogelijkheden om binnen de
huidige wetgeving meer ruimte te bieden op individueel niveau. Die
verkenning ziet specifiek op de genoemde groepen leerlingen: talentvolle
leerlingen op cultureel of sportgebied en leerlingen die een bijzondere
leerervaring kunnen opdoen. Het doel van die verkenning is niet om
ruimte te creëren voor leerlingen die om andere redenen minder
onderwijs op school kunnen volgen. Daar zal bij het zoeken naar mogelijkheden voor meer individuele ruimte rekening mee worden gehouden.
Voor het onderwijs aan zieke leerlingen bestaan overigens reeds
specifieke wettelijke voorzieningen (artikel 8, 10e lid, Wpo en artikel 9a,
Wpo).
Leerlingen met een onderwijsachterstand en leerlingen uit minder
welgestelde gezinnen hebben meer baat bij de onderwijstijd dan andere
leerlingen, zo blijkt uit het onderzoek dat is uitgevoerd door het Centrum
Arbeidsverhoudingen Overheidspersoneel (CAOP). De leden van de
PvdA-fractie vragen op welke wijze de Minister dit gegeven wil benutten
zonder dat de geboden ruimte leidt tot verdere segregatie in het
onderwijs.
Achterstandsleerlingen kunnen profijt hebben van extra onderwijstijd als
het geboden onderwijs van een goede kwaliteit is en wordt geboden door
een goed gekwalificeerde leerkracht. Zoals eerder genoemd ontvangen
20

Kamerstuk 27 923, nr. 381

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

19

scholen en gemeenten extra middelen om onderwijsachterstanden tegen
te gaan. Met deze extra middelen, eventueel aangevuld met de reguliere
middelen uit de lumpsum, kunnen zij extra onderwijstijd aanbieden, zoals
schakelklassen, zomer- of weekendscholen, kopklassen of de verlengde
schooldag.
Daarnaast heb ik, naar aanleiding van een vraag van het lid Ganzevoort
(GroenLinks), aan de Eerste Kamer toegezegd dat ik een integrale
beleidsagenda segregatie nog voor het einde van dit kalenderjaar opstel.
Aangrijpingspunten die ik daarbij meeneem, zijn de Lokale Educatieve
Agenda, de rol van gemeenten in onderwijshuisvesting, het toelatingsbeleid van scholen, en brede scholengemeenschappen op één locatie. Ten
slotte vraag ik de inspectie om vanuit haar toezicht te monitoren hoe
gemeenten tot gemeenschappelijke doelen en afspraken komen op de
hiervoor genoemde (LEA-)onderwerpen. Hiermee hoop ik op meerdere
manieren te voorkomen dat segregatie in het onderwijs toeneemt.
Kan de Minister, samen met zijn collega verantwoordelijk voor de pabo,
een plan uitwerken om leraren beter voor te bereiden op het contact met
ouders, zo vragen de leden van de PvdA-fractie.
Ouderbetrokkenheid is expliciet onderdeel van de kennisbasis en
gevraagde competenties van studenten van de pabo. Een van de
competenties gaat over samenwerking met de omgeving, waaronder het
onderhouden van contacten met ouders of verzorgers van kinderen. Het
gaat daarbij niet alleen om het hebben van kennis hierover, maar ook om
vaardigheid en attitude. Studenten worden hierop begeleid en beoordeeld, zowel in het onderwijs als in de stage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 293, nr. 554

20