De gebeten hond
Preventie van bijtincidenten
door honden in Nederland
Door Myrna Meester en Luuk Olsthoorn
Utrecht, september 2018

DE GEBETEN HOND
Preventie van bijtincidenten door honden in Nederland

Door

Myrna Meester en Luuk Olsthoorn

1

VOORWOORD
Dit rapport gaat over de preventie van bijtincidenten door honden en is een eindverslag van een
opdracht die door het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is verstrekt aan het
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid en die in het eerste en tweede kwartaal van 2018
is uitgevoerd.
Het CCV is wegens haar kennis op het terrein van preventie en probleemanalyse gevraagd dit rapport
op te stellen. Zonder de vakinhoudelijke bijdrage, waarvoor veel dank, van onderstaande partijen kon
dit rapport niet tot stand zijn gekomen:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Dierenbescherming
Hondenbescherming
Politie
Dierenarts
Davalon
Assessmentteam van Universiteit van Utrecht
Rottweiler Centrum 3DogZ
NVWA
American Staffordshire Terriër Club Holland
Ministerie van LNV
Gemeenten Apeldoorn, Rijssen-Holten, Assen, Rotterdam, Amsterdam, Den Haag, Putten, Ede,
Breda, Purmerend, Dordrecht, Hoorn, Sliedrecht, Tilburg, Leeuwarden en de gemeenten Bergen,
Uitgeest, Castricum en Heiloo.

Het rapport heeft de volgende indeling:
• Probleemstelling
• Vraagstelling
• Werkwijze
• Uitkomsten analyse
• Conclusie

2

INHOUDSOPGAVE
1. Probleemstelling
1.1 Emoties
1.2 Kennis
2. Vraagstelling
3. Werkwijze
4. Uitkomsten analyse
4.1 Start analyse: barrièremodel
4.2 Analyse risico’s
Landelijk
4.2.1 Evidence based
4.2.2 Scholing: accreditatie/validatie
4.2.3 Aanschafproces
4.2.4 Landelijke wetgeving
Gemeentelijk
4.2.5 Handhaving
4.2.6 Allianties
4.2.7 Aanlijnen en losloopgebieden
4.2.8 “Gele hond”
5. Conclusie
Bronnen

4

7
8
9

20
21

3

1

PROBLEEMSTELLING

1.1

EMOTIES

Op zondag 3 juni 2018 wordt in Silvolde de Maltezer Max doodgebeten door Rottweiler Piet.
De veelal anonieme reacties1 onderaan het nieuws geven een inkijk in de publieke opinie over
bijtincidenten.

Door dit soort gebeurtenissen krijgt de Rottweiler een slechte naam
terwijl dit echt enorm lieve honden zijn. Ik heb inmiddels mijn
3e Rottweiler en is net zo lief als de vorige 2.

Door dit soort gebeurtenissen krijgt de Rottweiler een slechte naam
terwijl dit echt enorm lieve honden zijn. Ik heb inmiddels mijn 3e
Rottweiler en is net zo lief als de vorige 2.

Een hond wordt niet vals geboren, een hond wordt vals gemaakt.
Duidelijk GEEN goede baas dus.

Ook kleine hondjes aangelijnd houden... die zijn ook onvoorspelbaar en
kunnen een grote aangelijnde hond zo triggeren dat die grote hond hem
alsnog pakt... dus nogmaals ALLE honden ALTIJD aangelijnd houden.

De Rottweiler had gewoon ge-herplaatst moeten worden, en de bazin
mag nooit meer geen andere hond hebben. De bazin heeft de Rottweiler
niet goed opgevoed en die moet het hardst worden aangepakt.

Fokverbod op al die agressieve vechthonden. Trouwens ik vind het nog
hele lelijke honden ook. Er zit een bepaald gen in die beesten al zij ze
nog zo lief. Als ze de kolder krijgen vallen ze soms hun eigen baas aan.
Er zijn ook mensen die totaal niet met die beesten com kunnen gaan.
Weg met die beesten. Maak de straat veilig voor de kinderen. Trouwens
"iedere hond" en baas zou een verplichte cursus moeten volgen en
anders "geen" hond. Maakt niet uit welk ras.

Helaas, omdat het een loslopende
hond betrof is het baasje wettelijk
niet de schuldige maar de hond zelf.
Hoe raar dit ook klinkt. Aangezien je
de hond niet (wettelijk) aansprakelijk
kunt stellen moet het op deze manier
geregeld worden. Hoe krom kan een
wet zijn?

Deze hond moet gewoon een spuitje
krijgen. Het is onverantwoord om een
hond in een buurt te laten lopen waar
mensen en kinderen rondlopen. Dit
baasje zou verstandiger moeten zijn.
Als dit mijn hond was liet ik hem
direct inslapen. Hoeveel ik ook van
hem zou houden!

In beslag nemen gaat een uitdaging
worden... Daar is jurisprudentie over.
Daarin is een burgemeester in het
ongelijk gesteld, na in beslagname van
een hond.

Ik heb een goed opgevoede Rotweiler
gehad. Alle papieren op de
hondenschool behaald maar geloof 1
ding van me: je kunt ze niet in de kop
kijken. Als je als baas een zwak
moment hebt zullen ze altijd
proberen de baas te worden al heb je
het dier al jaren.

____
1

https://www.gelderlander.nl/oude-ijsselstreek/moorddadige-rottweiler-bijt-maltezer-dood-deze-buurt-is-zijnterritorium~a191111f/

4

Volgens onderzoeksbureau Beke2 is er een stijging in het aantal berichten dat media publiceren over
bijtincidenten door honden (zie ook de afbeelding op pagina 6). Bijna elk bericht dat hierover
gepubliceerd wordt roept heftige reacties op, waarbij zeer verschillende perspectieven worden
verdedigd. Bovenstaand fragment uit de reacties op het bericht van 3 juni 2018 is daar een goede
illustratie van. Zo zijn er tegenstanders van “agressieve hondensoorten”, honden-/dierenliefhebbers
die “gediscrimineerde hondensoorten” willen verdedigen, mensen die het baasje de schuld geven en
mensen die klagen over de beperkte of ingewikkelde juridische mogelijkheden om met dit soort
problematiek om te gaan. Deze verschillende perspectieven (en nog verschillende andere) zijn wij
ook tegengekomen in het onderzoek dat we hebben uitgevoerd. En ook tijdens bijeenkomsten werd
op verschillende momenten duidelijk dat het een emotioneel beladen thema is. Nooit eerder zijn wij
actievoerders tegengekomen bij een conferentie. Ook de uitspraak “Dierenliefhebbers zijn geen
mensenliefhebbers” is opvallend.

1.2

KENNIS

Gezien alle uiteenlopende en vaak stellige meningen, waren wij in ons onderzoek op zoek naar de
feiten: wat is er nu precies bekend over bijtincidenten door honden? Wat leidt bijvoorbeeld tot een
bijtincident, welke honden bijten, waar vinden bijtincidenten plaats, hoe ernstig zijn de beten?
Echter blijken hier geen kant en klare antwoorden op te geven, omdat kwalitatieve en kwantitatieve
gegevens voor een groot deel onbekend of onbetrouwbaar zijn3. Dit heeft mede te maken met de
(niet-eenduidige) registratie van honden en bijtincidenten in Nederland.
De mogelijkheden die resteerden om ons te verdiepen in dit onderwerp waren: in gesprek gaan met
de professionals en ervaringsdeskundigen op dit vlak en gebruikmaken van de wetenschappelijke
kennis en artikelen die er wel zijn. In hoofdstuk 4 lichten we nader toe hoe we dit hebben aangepakt.

____
2

https://www.beke.nl/doc/2017/Hoog_risico_honden_artikel_TvD.pdf

3

Zie onder andere: Oxley, Christley & Westgarth (2017): Contexts and consequences of dog bite incidents

5

6

2

VRAAGSTELLING

Jaarlijks worden zo’n 150.000 mensen gebeten door een hond. Het overgrote deel bestaat uit
tamelijk onschuldige beten, hoewel ook deze beten mogelijk (psychische) schade op kunnen leveren.
Daarnaast zijn er ernstiger bijtincidenten, waarvan de indruk is dat het aantal groeit. In de periode
1982 tot 2015 overleed er jaarlijks gemiddeld bijna één persoon aan de gevolgen van een
hondenbeet4. Naast mensen, zijn er ook slachtoffers onder honden en andere dieren. Al deze
incidenten zijn onwenselijk en het is dan ook vanzelfsprekend dat de overheid zich wil inzetten om
deze incidenten te voorkomen.
Op landelijk niveau houdt het Ministerie van LNV zich bezig met het onderwerp bijtincidenten en op
lokaal niveau hebben gemeenten een belangrijke rol in het voorkomen en tegengaan van
bijtincidenten en beschikken zij over een repertoire aan maatregelen. Echter blijken er zowel op
landelijk als op lokaal niveau verschillende belemmeringen te zijn in het effectief tegengaan van
hondenbeten.
Een bijtincident is geen enkelvoudig incident, waarbij alleen naar de bijtende hond moet worden
gekeken wanneer het om maatregelen gaat. Het is de combinatie van hond, de houder en omgeving5
die tot een incident leidt.
Het Ministerie van LNV heeft het CCV gevraagd om vanuit het oogpunt van preventie een analyse van
het vraagstuk van bijtincidenten te maken, daarbij de risico’s in kaart te brengen en waar mogelijk
oplossingsrichtingen te geven.

____
4

Neijenhuis, Kluivers & Hopster (2017): Minder hondenbeten

5

http://www.beke.nl/doc/2017/Hoog_risico_honden_artikel_TvD.pdf

7

3

WERKWIJZE

Dat bijtincidenten niet op zichzelf staan, blijkt uit de reacties op het door ons aangehaalde
nieuwsbericht. Het fokken, de opvoeding, de genen, de wijze van houden van de hond zijn allemaal
facetten van het vraagstuk. En ieder facet brengt risico’s met zich mee. De eerste stap in het traject
dat het CCV heeft uitgestippeld is het nader analyseren van het leven van een hond, waarbij naar de
combinatie van hond, de houder en omgeving is gekeken. Aan de hand van wat wij de levensloop
noemen, hebben wij in kaart gebracht welke risico’s er allemaal in het leven van een hond zijn, die
uiteindelijk kunnen leiden tot een bijtincident. Onze veronderstelling is dat wanneer zoveel mogelijk
risico’s worden weggenomen, de kans op een bijtincident afneemt.

De volgende partijen hebben wij betrokken bij het analyseren van de
levensloop van een hond:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Dierenbescherming
Hondenbescherming
Politie
Dierenarts
Davalon
Assessmentteam van Universiteit van Utrecht
Rottweiler Centrum 3DogZ
NVWA
American Staffordshire Terriër Club Holland
Ministerie van LNV
Gemeenten Apeldoorn, Rijssen-Holten, Assen, Rotterdam,
Amsterdam, Den Haag, Putten

Wij hebben voor deze brede groep gekozen, omdat al deze partijen
een rol spelen in het leven van een hond. In een later stadium
hebben wij ook andere gemeenten gesproken.

Daarnaast hebben we gebruik gemaakt van een doelgroepanalyse en gedragsanalyse van de hondenbezitter,
waarbij wij via de sneeuwbalmethode (de ene respondent draagt de andere aan) verschillende (aanstaande)
hondenbezitters hebben gesproken.
We hebben met enkele partijen verdiepende gesprekken gehouden en verschillende stukken gelezen (zie
bronvermelding). Het gaat hierbij onder andere om onderzoeken, beleidsstukken, maar ook berichten in de
media.

8

4

UITKOMSTEN ANALYSE

4.1

START ANALYSE: BARRIÈREMODEL

Onze analyse was met name gericht op het gestructureerd in kaart brengen van de risico’s die kunnen leiden
tot een bijtincident. Het maakt hierbij niet uit of er een mens of ander dier is gebeten. We hebben daarbij
gebruik gemaakt van het barrièremodel en het interventiekompas. In het barrièremodel hebben wij samen
met verschillende experts het leven van een hond geanalyseerd. We hebben een levensloop beschreven, die
bestaat uit een aantal essentiële fasen in het leven van een hond.
1. Keuze ouderdieren
2. Dekking
3. Dracht
4. Geboorte
5. Primaire socialisatie ofwel1e levensfase < 12 weken
6. Nieuwe houder
7. Secundaire socialisatie (12 weken - 6 mnd)
8. Pubertijd (6 mnd - volwassenheid)
9. Volwassenheid (1- 2,5 jaar maar dat is erg afhankelijk van de hond zelf en kan sterk variëren)
10. Senior
11. Einde leven
Per levensfase hebben wij risico’s benoemd en waar mogelijk ook barrières die deze risico’s in kunnen
dammen. De levensloop begint niet met de geboorte van de hond. Er zijn ook essentiële stappen voor de
geboorte die invloed hebben op de gedragsontwikkeling en het welzijn van de hond en daarmee op
bijtincidenten later in het leven. Bij iedere levensfase is in kaart gebracht welke risico’s er zijn. Niet vanuit
de gedachte dat ieder risico tot een bijtincident leidt, maar vanuit de gedachte dat ieder risico dat wordt
ingeperkt, leidt tot een kleinere kans op een bijtincident (in een later stadium) en bovendien tot een
verbetering van het fysieke en geestelijke welzijn van het dier. Door deze werkwijze focussen wij ons niet
alleen op de hond en/of zijn houder6, maar wordt de hele sociale context rondom een hond meegenomen.
Partijen als fokkers, dierenartsen, toezichthouders, hondentrainers, de uitlaatservice en het asiel. Allemaal
spelen ze een rol in het vraagstuk van bijtincidenten. Het barrièremodel is een digitaal model en is in te
zien op de website www.barrieremodellen.nl.
____
6

Met het begrip “houder van de hond” bedoelen wij in dit rapport degene die verantwoordelijk is voor de hond. Dit kan dus zowel de houder
als de eigenaar van de hond zijn.

9

4.2

IDENTIFICATIE RISICO’S

Landelijk
4.2.1 Evidence based
Registratie
Door een versnipperde en gebrekkige registratie van bijtincidenten is er geen overzichtelijk beeld van het
vraagstuk. Een bijkomend probleem is dat er verschillende definities van een bijtincident bestaan. Dit
betekent dat een volledige analyse van bijtincidenten lastig is. Onder andere over de omvang en context is
beperkt informatie beschikbaar. Idealiter hanteren beleidsmakers een evidence based aanpak om problemen
op hun beleidsterrein op te lossen. Alle beleidsterreinen kampen met ontbrekende informatie op sommige
punten en met voortschrijdend inzicht (ook in de wetenschap). Het gebrek aan informatie op dit terrein is
echter relatief groot. De Nationale Politie en het Ministerie van LNV zijn op dit moment bezig met
verschillende initiatieven om het gebrek aan informatie te verbeteren.
De Nationale Politie werkt momenteel aan een digitaal rapportageformulier waarop allerlei feiten en
omstandigheden van een bijtincident worden geregistreerd. Deze rapportage vormt een uniforme basis voor
het Openbaar Ministerie en/of gemeenten voor hun maatregelen. Deze rapportage draagt bij aan het
verkrijgen van een beeld van de aard en omvang van de bijtincidenten. Op dit moment wordt er in opdracht
van LNV onderzocht wat er precies zou moeten worden geregistreerd, om conclusies uit te kunnen trekken
voor beleid en praktijk. Dit zal de kennis over het onderwerp vergroten. De uitkomsten van het huidige
onderzoek worden door de politie gebruikt om het gewenste digitale rapportageformulier compleet te
maken. Het CCV juicht deze ontwikkelingen toe en acht het van belang dat de politie naast het completeren
van het formulier voldoende aandacht besteed aan de bruikbaarheid van het formulier voor degenen die het
formulier in moeten vullen. De relevante informatie kan immers alleen geanalyseerd worden als de
formulieren (op de juiste manier) worden ingevuld.
Daarnaast is politie-informatie niet de enige relevante bron. Ook gemeenten, ziekenhuizen, dierenartsen en
bijvoorbeeld gedragsdeskundigen zijn bronnen van informatie. Goede uitwisseling tussen de verschillende
informatiebronnen zal zorgen voor een completer beeld. Idealiter wordt er bij verschillende organisaties
dan ook op een eenduidige manier geregistreerd, waardoor onderzoek en analyse beter mogelijk is.
De registratie van meldingen van situaties waar geen politie bij betrokken is, is een ander verhaal. De
Minister heeft aangegeven dat gemeenten dit lokaal dienen te organiseren7. Dit gebeurt nu al in een aantal
gemeenten. Bij meldingen gaat het om een bijtincident of om ongewenst gedrag van honden, zoals agressief
gedrag, blaffen, loslopen, etc. Het registreren en vervolgens reageren op dit soort meldingen is van belang.
Enerzijds omdat dit gedrag op zichzelf ongewenst is, anderzijds omdat het signalen kunnen zijn van
ernstiger toekomstig gedrag. Voor het succes van een meldpunt is het van belang dat inwoners weten dat ze
dit ongewenste gedrag kunnen melden. Gemeentelijke toezichthouders moeten vervolgens deze meldingen
op waarde kunnen schatten en erop acteren. Verschillende gemeenten hebben een meldpunt opgericht en
bieden opleidingen voor BOA’s waarin zij meer leren over het gedrag van honden. Het is hierbij wenselijk
dat de inhoud van deze opleidingen gebaseerd is op de laatste wetenschappelijke inzichten en dat BOA’s in
verschillende gemeenten dezelfde kennis krijgen voorgeschoteld.
Tot slot is de registratie van honden bij geboorte en bij verandering van houder van belang. Momenteel
beheert de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland het registratiesysteem I&R Hond, dat als doel heeft
____
7 Kamerbrief stand van zaken dierenwelzijn 5 februari 2018– Minister van LNV

10

honden te kunnen traceren naar hun houder en hun oorsprong, de fokker. Hoewel wij vanuit het CCV van
belang achten dat er een dergelijk systeem bestaat, blijkt de registratie in de praktijk vaak niet zo
eenvoudig. Zo zijn er fokkers of importeurs die bijvoorbeeld om commerciële redenen de pups niet laten
registreren en is ook niet iedere houder zich bewust van het feit dat hij zijn hond moet laten registreren.
Hierdoor is het registratiesysteem niet volledig en accuraat. In het rapport Beleid hondenfokkerij en -handel
in Nederland8, die een tussentijdse evaluatie van I&R Hond bevat, wordt geconstateerd dat het effectief
opsporen van misstanden met behulp van het I&R-systeem en het mogelijk optreden daartegen nog in de
kinderschoenen staat. Deze tussentijdse evaluatie heeft de volgende aandachts-/verbeterpunten
opgeleverd, die door het CCV worden ondersteund: er moet continue aandacht zijn voor de kwaliteit en de
bruikbaarheid van het I&R-systeem, de analyses moeten vervolg krijgen in de vorm van controles en
handhaving, het is van belang de informatie uit dit systeem te koppelen met informatie uit andere
registratiesystemen en de bekendheid van het verplichte identificeren en registreren moet vergroot worden.
Voor het probleem van het bewust niet registreren van honden om commerciële redenen zou bijvoorbeeld
het opzetten van een DNA-database op lange termijn een oplossing kunnen zijn.
Onderzoek en wetenschap
Wetenschappelijk gezien valt er op dit moment maar beperkt iets te zeggen over bijtincidenten, omdat er
vanwege de beperkte registratie onvoldoende bekend is. Wetenschappers hebben geprobeerd uitspraken te
doen over dit onderwerp door verschillende methodes toe te passen. Zo zijn er wetenschappers die
beschikbare relevante informatie van ziekenhuizen bij elkaar hebben gelegd en wetenschappers die
informatie uit het buitenland hebben geprobeerd te vertalen naar de situatie in Nederland. Ook heeft er
een onderzoek plaatsgevonden waarbij respondenten via sociale media benaderd zijn, om op deze manier
gegevens van een groep slachtoffers van bijtincidenten te verzamelen 9. Via bovengenoemde methodes is er
meer bekend geworden over het onderwerp, maar alle methodes kennen beperkingen ten aanzien van het
volledig in beeld krijgen van de situatie en/of de toepasbaarheid van de gegevens voor beleid in Nederland.
Verbeteringen in de registratie, zoals hierboven vermeld, zal ook de wetenschappelijke kennisontwikkeling
rondom bijtincidenten ten goede komen.
Kennis speelt een grote rol bij het vraagstuk van bijtincidenten. Het gaat dan om kennis over het uitzoeken
van de juiste ouderdieren door de fokker, kennis over het opvoeden en houden van honden, kennis over
hondenrassen, kennis over gedrag van honden, kennis over agressie bij honden en kennis over juridische
maatregelen. Daarnaast is er onder professionals discussie over definities. Wat is bijtincident? Wat is
agressief gedrag? Wat is een hoog-risico hond?

____
8

Van Rijt, W., Verhoeven, W. & Kok, R. (2016). Beleid hondenfokkerij en -handel in Nederland – Panteia

9

Zie o.a.: Oxley, J. A., Christley, R. & Westgarth, C. (2017) ‘Contexts and consequences of dog bite incidents’, Journal of Veterinary
Behavior: Clinical Applications and Research. Elsevier Inc. doi: 10.1016/j.jveb.2017.10.005.

11

In opdracht van het Ministerie van LNV worden er op dit moment vijf onderzoeken gedaan,
waarvan de uitkomsten bijdragen aan kennis die toepasbaar is voor professionals in de aanpak
van bijtincidenten.
1. Genetische karakteristieken hoog risico honden
Er is veel te doen over wat nu een hoog risico hond is. Inzicht in de genetische
karakteristieken van zon hond in combinatie met het tonen van bepaalde vroegtijdige
signalen maken het mogelijk om preventieve maatregelen op deze individuele hond toe
te passen.
2. Model voor het definiëren van agressie
Agressief gedrag kan op velerlei wijzen worden omschreven. Het is voor een risicoinschatting van belang agressie objectief te kunnen verwoorden.
3. Training voor handhavingsprofessionals over risico inschatting van bijtincidenten
Vroegtijdig signaleren van gedrag dat kan leiden tot bijten is van groot belang.
Professionals, zoals toezichthouders, moeten dit gedrag kunnen signaleren. Maar risicoinschatting is niet alleen van belang voor de professional. De mensen die de honden het
meest zien moeten de signalen op kunnen vangen en ernaar weten te handelen. De
houder van de hond voorop, maar houders van andere honden uit de buurt en
buurtbewoners idealiter ook.
4. Scholingsprogramma voor houders van hoog risico honden
Hiervoor zijn hondeninstructeurs nodig die in staat zijn kennis over te brengen die is
gebaseerd op laatste wetenschappelijke inzichten. Zij moeten in staat zijn signalen
vroegtijdig te kunnen inschatten en moeten weten hoe hier mee om te gaan om
problemen te voorkomen.
5. Onderzoek naar de juiste manier van socialisatie van puppy’s
Dit onderzoek is onlangs van start gegaan, mede op basis van de door het Ministerie van
LNV geïnitieerde en plaatsgevonden overleggen.

12

4.2.2 Scholing: accreditatie/validatie
Over de manier waarop een hond het best getraind en opgevoed kan worden lopen de meningen uiteen. Hier
is een vergelijking met het opvoeden van kinderen gemakkelijk te maken. Ook hier heeft eenieder zijn eigen
stellige mening, zijn boekenkasten vol geschreven, zijn tal van websites te bezoeken, maar bewijs voor de
beste strategie is er niet omdat elk kind en elke ouder verschilt. Het is echter van belang dat de wijze van
training of opvoeding wel gebaseerd is op de laatste wetenschappelijke inzichten en dus ook onderbouwd
kan worden. Er is een aantal wetenschappelijke artikelen gepubliceerd die het voordeel van gebruik van
beloningsgerichte trainingstechnieken aantonen10. Daarbij wordt er gewezen op het gevaar van op straf
gebaseerde en pijn gebaseerde trainingstechnieken. Voor het op de juiste wijze socialiseren van honden
ontbreekt deze wetenschappelijke onderbouwing tot nu toe.
Dit uit zich onder meer in het grote aanbod van inhoudelijk verschillende cursussen, gedragstherapieën e.d.
Dit maakt het voor (aspirant) houders niet makkelijk om een weg te vinden, maar ook voor gemeenten niet.
Gemeenten willen bijvoorbeeld weten welke cursussen valide zijn en wel gebaseerd zijn op de laatste
wetenschappelijke inzichten, zodat zij die cursussen op kunnen leggen als maatregel bij ongewenst gedrag
van een hond of na een bijtincident. Het Ministerie van LNV zou samen met gemeenten,
dierenwelzijnsorganisaties, de wetenschap en aanbieders van cursussen moeten vaststellen aan welke
vereisten het cursusaanbod moet voldoen. Een accreditatiesysteem zou hier uitkomst kunnen bieden.
Wat betreft scholing is verder te zien dat de puppycursus een bekend fenomeen is. Maar voor een andere
belangrijke levensfase, de pubertijd, wordt er veel minder aandacht aan scholing besteed. Een
(pre)pubertijdscursus wordt door de professionals dan ook aangedragen als aanbeveling.
Tot slot bestaat er onder gemeenten en professionals behoefte aan een gevalideerde gedragstest, aangezien
de huidige gedragstesten onvoldoende wetenschappelijk onderbouwd zijn 11.

____
10 Rayment, D. De Groef, B., Peters, R., Marston, L. (2015). Applied personality assessment in domestic dogs: Limitations and caveats - Applied

Animal Behaviour Science 163
11 Patronek GJ, Bradley J. (2016). No better than flipping a coin: reconsidering canine behavior evaluations in animal shelters. J Vet Behav. 15: 66–

77.

13

4.2.3 Aanschafproces
Zowel uit een sessie met professionals als uit een doelgroepanalyse onder hondenbezitters (aan de hand van
het interventiekompas12) blijkt dat veel mensen die een hond aanschaffen beperkte kennis hebben over
honden in het algemeen en van het type hond dat ze willen aanschaffen in het bijzonder. Dat brengt het
risico met zich mee dat men geen voor hen geschikte hond gaat aanschaffen en vervolgens ook niet op de
juiste manier met de hond omgaat. Onjuiste omgang met de hond vergroot het risico op het ontstaan van
welzijnsproblemen en bijtincidenten.
Er zijn verschillende punten waar een aspirant-houder informatie kan inwinnen. Het aanbod van informatie
is echter zo groot, dat men er gemakkelijk in kan verdwalen. Ook is er op verschillende websites
tegenstrijdige informatie te vinden, waardoor zelfs de welwillende aspirant-hondenbezitter die zich goed
wil voorbereiden, soms door de bomen het bos niet meer ziet en verkeerde keuzes maakt.
Daarnaast levert het doen van een impulsaankoop in de ogen van de professionals een vergroot risico op
bijtincidenten op. Wij adviseren het Ministerie van LNV dan ook om te zorgen dat aspirant-hondenbezitters
gemakkelijk eenduidige informatie kunnen verkrijgen over de aanschaf van een hond. In de communicatie
hierover is het van belang rekening te houden met behavioral insights. Deze inzichten in menselijk gedrag
(die een belangrijke basis vormen voor het interventiekompas) helpen beleidsmakers om rekening te houden
met mechanismen die daadwerkelijk bepalend zijn voor het gedrag van mensen, daar waar beleidsmakers
vaak als uitgangspunt de rationele mens nemen. Belangrijke strategieën om in te spelen op deze
gedragsmechanismen zijn: houd het simpel, maak het mensen gemakkelijk en probeer gedrag te
beïnvloeden met behulp van sociaal bewijs13. Een suggestie van een van de gesproken professionals is
bijvoorbeeld om een campagne te starten, waarbij gecommuniceerd wordt: “Iedereen die een pup
aanschaft, bezoekt eerst het moederdier.” Deze boodschap is relevant en concreet en benadrukt dat het
normaal is om eerst het moederdier te bezoeken voordat men tot aanschaf overgaat.
Als mensen eenmaal de stap nemen om op bezoek te gaan bij het moederdier (bij de fokker) kun je ze
vervolgens een checklist meegeven van zaken waar zij tijdens het bezoek op kunnen letten.

____
12

www.interventiekompas.nl.

13

Cialdini, R. (2016). Influence

14

Er zijn nu ook verschillende organisaties die het bezoeken van het moederdier voor aanschaf van een hond
benoemen als belangrijke voorwaarde, maar in de wirwar van aanbevelingen komt dit voor de gemiddelde
consument niet als belangrijk punt naar voren. Daarnaast is het van belang rekening te houden met het feit
dat een weloverwogen voorbereiding vaak in strijd is met allerlei andere mechanismen die werkzaam zijn
als mensen een hond willen aanschaffen: mensen willen vaak een hond aanschaffen om emotionele redenen
en vallen vaak vooral voor het uiterlijk van een hond. Dit wordt vaak gezien als onwenselijk, maar is wel
een realiteit waar rekening mee gehouden dient te worden.
Daarnaast is het in veel gevallen zo dat er een tekort is aan honden van gewilde rassen, waardoor mensen
blij mogen zijn als ze überhaupt in aanmerking komen voor de aanschaf en een eigen kritische blik hiermee
in het gedrang komt. Ook de stap naar een meer louche aanbieder kan daardoor eerder gemaakt worden,
omdat een hond aanschaffen via deze weg vaak gemakkelijker en goedkoper is. Voor het beïnvloeden van
het gedrag is het van belang er rekening mee te houden dat de meeste mensen deze emotionele/irrationele
manier van besluitvorming hanteren.
4.2.4 Landelijke wetgeving
Gemeenten geven aan dat de bestuurlijke juridische maatregelen die zij opleggen alleen geldig zijn binnen
gemeentegrenzen. Als de houder met de hond buiten de gemeentegrenzen gaat, hoeft deze zich dan niet
aan de maatregelen te houden. Het verbeteren van de informatie-uitwisseling hierover tussen gemeenten
(bijvoorbeeld via een landelijk systeem) is hierbij in ieder geval van belang. Daarnaast kan er nagedacht
worden of het mogelijk is om opgelegde maatregelen landelijk geldig te laten zijn.

15

Gemeentelijk
4.2.5 Handhaving
Gemeenten spelen een belangrijke rol in het tegengaan van bijtincidenten en het voorkomen van herhaling
daarvan. Wij hebben verschillende gemeenten betrokken bij dit onderzoek, waaruit is gebleken dat
verschillende gemeenten op verschillende manieren hun rol op dit vlak invullen. Zolang dit het doel van
tegengaan van bijtincidenten niet tegenwerkt hoeft dat geen probleem te zijn. Door verschillende
gemeenten bij elkaar te brengen ontstond een beeld van wat de mogelijkheden van gemeenten zijn.
Bij risicovol gedrag van een hond of na een bijtincident kan een gemeente maatregelen nemen die zijn
onder te verdelen in juridische en niet-juridische maatregelen.
Het is van belang dat de gemeente contact heeft met de houder van de hond die risicovol gedrag vertoont
of heeft gebeten. De houder is verantwoordelijk voor de hond en dient aangesproken te worden op het
gedrag van de hond. Getrainde toezichthouders van de gemeente kunnen informatie verstrekken hoe de
hond onder controle te houden. Hiervoor is het van belang dat gemeenten (geselecteerde) BOA’s een
hiervoor ontwikkelde opleiding bieden over het gedrag van honden en het uitvoeren van risico-evaluaties.
Ook kan de gemeente de houder verwijzen naar een gedragstherapeut. Omdat gedragstherapeut een vrij
beroep is, zou het opzetten van een onafhankelijke certificerende organisatie in dit kader van belang
kunnen zijn. Er kan in dit stadium nog sprake zijn van vrijwilligheid.
Overigens zijn er ook gemeenten die een taakverdeling hebben, waarbij deze taken op het bordje van de
politie liggen. Ook dit model is mogelijk, maar relevant is in ieder geval dat er tussen gemeente en politie
duidelijke afspraken zijn over de taakverdeling.
De landelijke politie heeft hierover aangegeven dat zij vanuit haar rol/positie mee wil werken aan het op
professionele wijze terugdringen van bijtincidenten. De politie richt zich hierbij op het strafrecht en laat de
openbare orde en veiligheid aan de voorkant en preventie ter voorkoming op een volgend incident aan de
gemeente.

16

De gemeente kan ook duidelijk aangeven dat bij een volgende keer juridische stappen worden ondernomen.
In het juridisch handelen van gemeenten zijn verschillende strafrechtelijke en bestuursrechtelijke
strategieën mogelijk en zijn er ook nog wensen voor verbeteringen.
De politie kan nu strafrechtelijk optreden op het moment dat aangetoond wordt dat een houder zijn hond
aanhitst op een mens of op het moment dat een onder zijn hoede staand dier een mens aanvalt en niet
terughoudt. Ook kan strafrechtelijk worden opgetreden als aangetoond wordt dat de houder onvoldoende
zorg draagt voor het onschadelijk houden van een onder zijn hoede staand gevaarlijk dier.
De gemeente kan daarnaast bestuursrechtelijk optreden op het moment dat er een bijtincident heeft
plaatsgevonden. De gemeente kan alleen bestuursrechtelijk optreden als de openbare orde en veiligheid in
het geding is en dat kan het geval zijn als het dier als risicovol kan worden bestempeld en daarbij bepaalde
signalen heeft laten zien (zoals een bijtincident).
Het nadeel van deze mogelijkheid is dat deze pas ingezet kan worden nadat er signalen zijn geconstateerd
(bijvoorbeeld een bijtincident heeft plaatsgevonden), terwijl er vaak al eerder behoefte is om in te grijpen.
Daarnaast kan alleen op deze manier worden opgetreden door het inzetten van de
burgemeestersbevoegdheid, wat in veel gemeenten wordt gezien als een fors middel en daarmee niet in
proportie tot het optreden tegen een (potentiele) “bijthond”.
Voor sommige gemeenten blijken de te nemen juridische maatregelen niet helder te zijn en blijken ze niet
goed te weten wat ze wel en niet mogen doen. Voor deze gemeenten zal het bieden van beter overzicht van
de juridische maatregelen en uitwisseling van ervaringen met andere gemeenten behulpzaam zijn.
Andere gemeenten hebben (ook) de behoefte om eerder in te kunnen grijpen, zonder het hoeven inzetten
van de burgemeestersbevoegdheid. Hiervoor zou de huidige regelgeving aangepast moeten worden.
Een alternatieve manier om eerder in te grijpen op “potentieel risicovolle honden” is door middel van
gedragsaanwijzingen. Het LEAD-model14 uit Engeland is hier een voorbeeld van. Hierbij gaat de handhaver
van de gemeente eerst in gesprek met de hondenhouder, waarbij hij afspraken maakt over (vrijwillige) door
de houder te nemen maatregelen. Omdat houders over het algemeen gehecht zijn aan hun hond, zijn zij
vaak bereid aan deze maatregelen mee te werken. Werkt de houder echter niet mee, dan wordt snel
overgegaan tot strenge controle. Kenmerkend voor deze aanpak is in ieder geval dat er goede afspraken zijn
tussen gemeente en politie over de aanpak, dat er persoonlijk contact (op maat) is met de houder en dat er
vrijwillige afspraken worden gemaakt met de houder, maar dat de houder ook wordt duidelijk gemaakt dat
als hij zich er niet aan houdt, dat er dan vervelende juridische consequenties zullen volgen. In Nederland
hanteert de gemeente Apeldoorn een vergelijkbaar beleid. Een BOA van de afdeling Toezicht en Handhaving
van de Openbare Ruimte heeft contact met de persoon die is gebeten, of de houder van een gebeten dier.
Ook met de houder van de bijtende hond is contact. Is het een ingrijpend incident geweest, dan worden ook
de bewoners in de omgeving benaderd.
De zienswijzen van beide kanten worden vastgelegd. De BOA treedt als intermediair op om het incident af
te handelen. Het kan bijvoorbeeld om een verzekeringskwestie gaan. De houder van de bijtende hond wordt
gewezen op gedragstherapeuten, hondenscholen en ook de eigen verantwoordelijkheid. Is er een kans van
herhaling, dan legt de gemeente een aanlijnplicht of muilkorfgebod met een last onder dwang op. De BOA’s
houden hier extra toezicht op. Van belang hierbij is dat de controleur beschikt over de benodigde kennis
maar ook dat er een onafhankelijk instrument komt waarmee op een objectieve basis een risicoinschattingsprofiel van een individuele hond kan worden opgesteld en alleen daadwerkelijk potentieel
risicovolle honden ook als zodanig te herkennen zijn.
____
14

Local Environmental Awareness on Dogs: een initiatief van de politie om samen met hondenbezitters verantwoord houderschap aan te
moedigen.

17

4.2.6 Allianties
Aan de preventieve kant kunnen gemeenten meer samenwerken met andere partijen binnen de
gemeentegrenzen, die een rol kunnen spelen bij de preventie van bijtincidenten. Te denken valt aan
partijen als dierenartsen, hondenscholen, dierenwinkels en dierenasielen. Een periodiek overleg met deze
partijen rondom dit thema kan informatie-uitwisseling en goede samenwerking bevorderen. In een rapport
van Neijenhuis e.a. (2017)15 wordt zelfs het idee van een puppyconsultatiebureau geopperd, waarbij de
hond in zijn puppyfase goed gemonitord wordt en zijn houder instructies krijgt over het goed omgaan met
de hond. Wellicht is een consultatiebureau een stap te ver, maar een gemeente zou in samenwerking met
deze partijen wel kunnen onderzoeken welke rol de verschillende partijen kunnen spelen bij het adviseren
en monitoren van de hond en zijn houder.
4.2.7 Aanlijnen en losloopgebieden
Ondanks het ontbreken van gegevens, geven de meeste gemeenten en hondenhouders aan dat niet
aangelijnde honden het vaakst betrokken zijn bij bijtincidenten in de openbare ruimte. Dat is een plausibele
aanname, omdat deze honden niet onder volledige controle van de houder zijn. De aanlijnplicht vormt dan
ook een belangrijk preventief instrument. Het handhaven ervan is nodig, omdat het nog niet voor iedereen
gemeengoed is om honden aan te lijnen waar dit verplicht is. Maar het handhaven is lastig, want er zijn vele
honden in een gemeente, die op vele tijdstippen en plaatsen worden uitgelaten.
Gemeenten zouden hiervoor de hulp van inwoners kunnen inroepen. Inwoners kunnen melding maken van
loslopende honden, waar vervolgens op gehandeld kan worden door de gemeente. De meldingsbereid wordt
echter bepaald door verschillende factoren. Om dit tot een succes te maken is het in ieder geval van belang
dat gemeenten aandacht hebben voor de volgende punten: de houder en potentiele melder dienen op de
hoogte zijn van de aanlijnplicht, het melden moet gemakkelijk zijn en het melden moet anoniem mogelijk
zijn.
Gerelateerd aan het aanlijnen is het van belang om in gemeenten voldoende (afgeschermde)
losloopgebieden te hebben. Veel honden hebben namelijk gebieden nodig waar zij los kunnen lopen om hun
“energie kwijt te kunnen”. Als er in de wijde omgeving geen plekken zijn waar dit mogelijk is, zullen
houders er waarschijnlijk eerder voor kiezen om honden los te laten lopen in gebieden waar dit niet
wenselijk is.

____
15

Neijenhuis, Kluivers & Hopster (2017): Minder hondenbeten

18

4.2.8 “Gele hond”
In Zweden is het initiatief16 ontstaan om honden die, om wat voor een reden ook, ruimte nodig hebben een
geel lintje om te doen. Je doet dit als houder bijvoorbeeld wanneer jouw hond ziek, getraumatiseerd of
loops is. Het geeft andere mensen de boodschap: “Ik heb ruimte nodig, blijf uit mijn buurt”. Dit zou een
interessante preventieve maatregel kunnen zijn. De bekendheid in Nederland is echter (nog) niet groot, dus
daar zouden gemeenten wel aandacht aan moeten besteden. Ook op landelijk niveau zou et wenselijk zijn
als hier aandacht voor komt.
In dit kader is het ook wenselijk dat de houder het natuurlijk gedrag van zijn hond goed kent, zodat hij in
een vroeg stadium kan ingrijpen als zijn hond de eerste signalen laat zien van aantasting van zijn welzijn en
in een vaak wat later stadium afwijkend gedrag. Een gevalideerde risico-inschattingstest waarbij naast de
gemoedstoestand van het dier ook afwijkend gedrag in een vroeg stadium zichtbaar gemaakt kan worden,
zou hierbij behulpzaam kunnen zijn. Hiermee kan de houder in een vroeg stadium mogelijke problemen in
de gaten krijgen en hierop al actie gaan ondernemen, bijvoorbeeld door het aandoen van een geel lintje
totdat het dier weer in zijn goede doen is.

____
16

http://gulahund.se

19

5

CONCLUSIE

Een belangrijke conclusie uit onze analyse is dat er eigenlijk nog veel onduidelijk is wanneer het gaat om
bijtincidenten. Op dit moment zijn betrokken partijen (bijvoorbeeld de politie en het Ministerie van LNV)
wel bezig om goed stappen te zetten om meer duidelijkheid te creëren. Dit is nodig om vervolgens effectief
beleid te kunnen formuleren.
Tegelijkertijd constateren wij bij gemeenten een duidelijke en logische behoefte aan handelingsperspectief
om op de juiste manier om te gaan met de problemen waar zij in de praktijk tegenaan lopen.
Wij achten het van belang dat het Ministerie van LNV blijvend aandacht besteedt aan de behoefte van
verschillende betrokken partijen en een leidende rol op zich neemt om te zorgen dat de verschillende
partijen goed met elkaar (gaan) samenwerken. Uit deze analyse is immers ook duidelijk geworden dat het
een complex probleem is dat niet door één partij afzonderlijk opgelost kan worden.
Onder het mom van ‘voor de praktijk, door de praktijk’ is het idee geopperd om een soort van leerteam te
formeren dat willekeurig een gemeente bezoekt na een bijtincident om te bespreken hoe deze gemeente
het incident heeft opgepakt. De uitkomsten daarvan worden gedeeld met andere gemeenten, zodat hun
handelingsperspectief steeds robuuster wordt.
Belangrijk uitgangspunt hierbij is om mogelijkheden te creëren om op basis van de laatste
wetenschappelijke inzichten, in een vroeg stadium maatregelen te kunnen nemen die ertoe doen, voor
zowel de omgeving als het dier zelf.
Tot slot nog één opmerking: het is belangrijk dat alle betrokken partijen zich realiseren dat, zolang wij het
houden van honden zien als belangrijk onderdeel van onze samenleving, er ook bijtincidenten zullen
plaatsvinden. Het doel van de huidige analyse is om te helpen bij het verminderen van het aantal
bijtincidenten, maar de incidenten zullen nooit volledig verdwijnen.

20

Bronnen
Department for Environment, Food and Rural Affairs UK (2018). Guidance on dog control and welfare for
police and local authorities
Geerlings, S. (2017). De illegale puppyhandel. Tijdschrift voor Diergeneeskunde - nr 5
Van Heijst, B.A.C. e.a. (2015). Feiten & Cijfers Gezelschapsdierensector 2015 – HAS & Universiteit Utrecht
Hopster, H., de Jongh, Th., van Veen, H.M. & Swinkels, J.W.G.M. (2017). Hondenbeten aan de kaak gesteld
– Raad voor Dierenaangelegenheden
Kamerbrief stand van zaken dierenwelzijn 5 februari 2018 – Minister van LNV
Kamerbrief stand van zaken dierenwelzijn 17 mei 2017– Staatssecretaris van EZ
Klein Swormink, B. (2017) Hoog-risico honden: risico voor hond, houder en samenleving – Tijdschrift voor
Diergeneeskunde, nr 6
Neijenhuis, F., Kluivers, M., Hopster, H., (2017). Minder hondenbeten: puzzelen naar veiligheid voor mens
en dier (WUR)
Oxley, J. A., Christley, R. & Westgarth, C. (2017). ‘Contexts and consequences of dog bite incidents’,
Journal of Veterinary Behavior: Clinical Applications and Research. Elsevier Inc. doi:
10.1016/j.jveb.2017.10.005.
Patronek, G.J. & Bradley J. (2016). No better than flipping a coin: reconsidering canine behavior evaluations
in animal shelters. J Vet Behav. 15: 66–77.
Rayment, D., De Groef, B., Peters, R., Marston, L. (2015). Applied personality assessment in domestic dogs:
Limitations and caveats - Applied Animal Behaviour Science 163
Van Rijt, W., Verhoeven, W. & Kok, R. (2016). Beleid hondenfokkerij en -handel in Nederland – Panteia
Taylor, K. & Daniel (2006). Journal of Veterinary Behavior (2006) 1, 94-108: The development and
assessment of temperament tests for adult companion dogs.
Tuk, M. & de Jong, M. (2017). Over honden en brokken: de publiekrechtelijke aanpak van bijtincidenten –
Wolter Kluwers - Gemeentestem

21

CCV colofon
Projectcoördinatie
Myrna Meester, CCV-adviseur
Luuk Olsthoorn, CCV-adviseur
Eindredactie en vormgeving
Het CCV
Fotografie
Shutterstock
© het CCV, september 2018

Het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV)
is een onafhankelijke stichting die partijen en veiligheidsprofessionals
helpt om Nederland veiliger en leefbaarder te maken.
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid
Churchilllaan 11, 3527 GV Utrecht
Postbus 14069, 3508 SC Utrecht
T (030) 751 67 00
E info@hetccv.nl
I www.hetccv.nl