M. de Jonge
C. van der Veen

Qatgebruik onder
Somaliërs in Nederland

M. de Jonge
C. van der Veen

Qatgebruik onder
Somaliërs in Nederland

Utrecht, december 2011

Colofon
Financiering en opdrachtgever
Ministeries van VWS, Veiligheid & Justitie en BZK/WWI
Projectleiding
Drs. Clary van der Veen
Projectuitvoering
Drs. Martha de Jonge
Drs. Clary van der Veen
Redactie
Drs. Regine zum Vörde Sive Vörding
Productiebegeleiding
Kathy Oskam
Omslagontwerp
Ladenius Communicatie B.V. Houten
Drs. Martha de Jonge (foto's)
Productie
Ladenius communicatie B.V. Houten
Met dank aan de sleutelpersonen en Somalische expert, de gemeenteambtenaren van de
elf gemeenten (Den Haag, Rotterdam, Utrecht, Tilburg, Nijmegen, Arnhem, Eindhoven,
Delft, Dordrecht, Groningen en Amsterdam) en de professionals werkzaam in
verschillende werkgebieden voor hun medewerking aan het onderzoek en het delen van
informatie, ervaring en kennis over Somaliërs en qatgebruik. Ook dank aan Keshia Curie
en de medewerkers van de dienst datamanagement van het Trimbos-instituut voor de
medewerking tijdens de verwerking van de data.
Deze uitgave is te downloaden via www.trimbos.nl/webwinkel artikelnummer:
AF1112
Trimbos-instituut
Da Costakade 45
Postbus 725
3500 AS Utrecht
T: 030-297 11 00
F: 030-297 11 11
© 2011, Trimbos-instituut, Utrecht.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of
openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming
van het Trimbos-instituut.

2

Trimbos‐instituut

Inhoudsopgave

Inleiding
Samenvattingen

p.
p.

5
7

1
1.1
1.2
1.3
1.3.1
1.3.2
1.3.3
1.3.4

Hoofdstuk 1 Gebruikers
Doelstelling
Methode van onderzoek
Resultaten
Demografische gegevens
Qatgebruik
Qatgebruik, problematisch gebruik en demografische gegevens
De effecten/gevolgen van (problematisch) qatgebruik op gezondheid,
sociale en maatschappelijke situatie van Somaliërs

p.
p.
p.
p.
p.
p.
p.
p.

11
11
11
15
15
18
22
25

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Hoofdstuk 2 Gemeenten
Doelstelling
Methode van onderzoek
Somaliërs in Nederland
De Somalische groep en qatproblematiek per gemeente
Beleid rond de Somalische groep per gemeente

p.
p.
p.
p.
p.
p.

29
29
29
31
33
35

3
3.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.3.3
3.3.4
3.3.5

Hoofdstuk 3 Professionals
Doelstelling
Methode van onderzoek
Resultaten
Werkgebied professionals en de aandacht voor qat
Gezondheid van Somaliërs en qat
Sociale situatie van Somaliërs en qat
Maatschappelijke situatie van Somaliërs en qat
Huisvesting en qat

p.
p.
p.
p.
p.
p.
p.
p.
p.

43
43
43
44
44
46
48
50
52

Conclusies
Referenties
 Bijlage 1 – Vragenlijst gebruikers qat
 Bijlage 2 – Vragenlijst partners van gebruikers
 Bijlage 3 - Topiclijst gemeenten
 Bijlage 4 - Topiclijst professionals en focusgroepen
 Bijlage 5 - Cijfers bij de figuren

p.
p.
p
p
p
p
p

55
57
59
79
97
101
107

Trimbos‐instituut

3

Inleiding

Uit onderzoek in opdracht van de Directie Inburgering en Integratie van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties blijkt dat Somaliërs in Nederland
achterblijven bij andere migrantengroepen op de gebieden van participatie en integratie
(Heelsum, 2011). Ook cijfers van het SCP illustreren dat Somaliërs veelal laag zijn
opgeleid. Bijna een derde van de Somaliërs is werkloos, heeft een bijstanduitkering en
leeft hierdoor in een kwetsbare situatie (Dourleijn & Dagevos, 2011).
In de Somalische gemeenschap wordt een relatie gelegd tussen qatgebruik en de
sociaaleconomische positie van de Somaliërs. Qatgebruik door Somalische mannen,
maar ook het vermeende toenemende gebruik door Somalische vrouwen lijkt negatieve
gevolgen te hebben voor de sociaaleconomische positie van Somaliërs. Qatgebruik levert
volgens de gemeenschap spanningen op binnen relaties, en de kosten van het
qatgebruik drukken zwaar op het toch al beperkte budget van een gezin met een
bijstanduitkering. Dit zou leiden tot schulden, scheidingen en opvoedproblemen. Een
verkennende studie naar qatgebruik onder Somaliërs (De Jonge & van der Veen, 2010)
bevestigde de relatie tussen de kwetsbare situatie van Somaliërs en qatgebruik. In deze
studie zijn geen causale relaties gelegd tussen qatgebruik en sociale, economische en
maatschappelijke problemen.
Somalische zelforganisaties vragen om een qatverbod om de sociale, economische en
maatschappelijke problemen binnen de Somalische gemeenschap een halt toe te roepen.
In verschillende gemeenten is de vraag ontstaan om een stringente aanpak of
qatverbod. Sommige gemeenten hebben te maken met Somaliërs en multiproblematiek
waarvan qatgebruik deel uitmaakt, en hebben overlast rondom de distributie en
qathuizen. Deze gemeenten vragen om een landelijke aanpak.
Het kabinet wil de problemen rondom handel en qatgebruik aanpakken en wil deze
maatregelen funderen op onafhankelijk onderzoek. In opdracht van drie directies van de
ministeries van VWS, Veiligheid & Justitie en BZK/WWI heeft het Trimbos-instituut dit
onderzoek uitgevoerd. Het onderzoek dient om meer inzicht te geven in de aard en
omvang van qatgebruik en in de gevolgen voor de gezondheid en integratie van
Somaliërs in Nederland. In het voorliggende rapport hebben de volgende
onderzoeksvragen centraal gestaan:
1. Wat is de aard van het (problematisch) qatgebruik onder Somaliërs in Nederland?
2. Wat is de omvang van (problematisch) qatgebruik onder Somaliërs in Nederland?
3. Welke problemen ervaren gemeenten rondom (problematisch) qatgebruik?
4. Welke aanpak hanteert de gemeente voor (problematisch) qatgebruik, en volstaat
deze?
De onderzoeksvragen zijn beantwoord vanuit drie perspectieven. In hoofdstuk 1 wordt
het perspectief van de qatgebruiker uiteengezet, in hoofdstuk 2 volgen de meningen van
de gemeenten en in hoofdstuk 3 zijn professionals en Somalische experts aan het woord.

Trimbos‐instituut

5

Samenvattingen

Hoofdstuk 1 - Gebruikers

Het doel van dit deel van de studie is het beantwoorden van de volgende
onderzoeksvragen:
 Wat is de aard van (problematisch) qatgebruik onder Somaliërs in Nederland?
 Wat is de omvang van (problematisch) qatgebruik onder Somaliërs in Nederland?
Om deze vragen te beantwoorden zijn gebruikers van qat geïnterviewd. Zij zijn benaderd
door Somalische interviewers met een goede toegang tot de doelgroep, zogenaamde
Privileged Access Interviewers.











De methode met gebruik van Privileged Access Interviewers (PAI) is effectief
gebleken in het bereiken van een grote onderzoeksgroep.
De selectie van de respondenten is niet gerandomiseerd. Daarom is niet met
zekerheid te zeggen dat de onderzoeksgroep een afspiegeling vormt van de brede
groep van qatgebruikers.
Profiel van de respondenten (gebruikers):
o 114 gebruikers, 17 vrouwen en 97 mannen.
o 80% oudkomers (langer dan zes jaar in Nederland).
o Iets meer dan 50% heeft meer onderwijs dan de basisschool gevolgd;
vergeleken met landelijke cijfers (Dourleijn & Dagevos, 2011) is de groep
iets hoger opgeleid dan Somaliërs in Nederland gemiddeld zijn.
o Een ruime meerderheid van de onderzoeksgroep heeft geen werk en krijgt
een uitkering. Landelijk is dit 33% (Dourleijn & Dagevos, 2011).
o Bijna drie kwart van de onderzoeksgroep heeft een inkomen tussen €
500,- en € 1500,-.
o Ruim 30% van de respondenten heeft te weinig geld om de vaste lasten te
betalen en een evenzo grote groep heeft een lening uitstaan.
o Een grote meerderheid woont in gemengde woonomgeving, met
Somaliërs, andere migranten en autochtonen.
o De helft heeft een gemengde vrienden/kennissenkring met Somaliërs,
andere migranten en autochtonen.
o Bijna alle respondenten hebben een vaste verblijfplaats (huur- of
koopwoning).
o Bijna de helft woont alleen.
o De helft van de respondenten heeft kinderen.
De helft van de mannelijke oudkomers en bijna alle vrouwelijke oudkomers zijn
na aankomst in Nederland begonnen met qat kauwen. Het overgrote deel van de
nieuwkomers kauwde ook al in Somalië (zowel mannen als vrouwen).
De gemiddelde qatgebruiker koopt zijn qat in een qathuis of krijgt het anders via
familie en vrienden.
Hij/zij kauwt een of twee maal per week qat en gebruikt dan ongeveer drie
bundels per keer á € 3,50.
Het kauwen gebeurt bij voorkeur thuis of bij vrienden, over het algemeen in het
weekend, op vrijdag of zaterdag, tussen 16.00 en 24.00.

Trimbos‐instituut

7




De kosten voor gebruik bedragen gemiddeld rond de € 22,- per week aan qat.
11% van de onderzoeksgroep scoort 8 of hoger op de SDS en valt daarmee in de
categorie 'problematisch gebruiker'.



In de onderzoeksgroep hebben de variabelen leeftijd; wel/niet samenwonend met
partner; verblijfsstatus; opleidingsniveau; arbeidsparticipatie en sociale contacten
geen significante relatie met de mate van qatgebruik of een probleemscore op de
Severity of Dependence Scale (SDS) (8 of hoger).
De variabelen geslacht, oud/nieuwkomer, taalniveau en financiële situatie hebben
wel een significante relatie met de mate van qatgebruik of een probleemscore op
de SDS (8 of hoger).
o Vrouwen, nieuwkomers, Somaliërs die de Nederlands taal slecht spreken
en Somaliërs die een lening hebben, consumeren gemiddeld meer
qatbundels in de week dan mannen, oudkomers, Somaliërs die de
Nederlandse taal goed spreken en Somaliërs die geen lening hebben.
o Relatief meer vrouwen dan mannen vallen binnen de score
'problematische qatgebruiker' (8 of hoger op de SDS).
o Vrouwen scoren gemiddeld hoger op de SDS dan mannen.
Relatief meer problematische qatgebruikers hebben last van:
o gezondheidsklachten:
gebitsklachten,
stemmingswisselingen,
irritaties,
hartkloppingen, paniekaanvallen en zich zorgen maken over geldbesteding
aan qat;
o spanningen in sociale relaties: conflicten met andere qatkauwers, ruzie met
partner en vrienden/familie, te weinig tijd en aandacht voor partner, kinderen
en voor vrienden en familie;
o integratieproblemen: zich verslapen en te laat komen op school, cursus en op
andere afspraken, en door het qatgebruik moeite hebben om een opleiding te
volgen en werk te vinden;
o financiële problemen: te weinig budget voor qat, het huishouden en andere
zaken.





Hoofdstuk 2 - Gemeenten
In het programma van eisen werden met betrekking tot gemeenten de volgende
onderzoeksvragen gesteld:
 Welke problemen ervaren gemeenten rondom (problematisch) qatgebruik?
 In hoeverre kunnen gemeenten momenteel het (problematisch) qatgebruik
aanpakken; is het bestaande beleidsinstrumentarium voldoende en zo nee, op
welke punten schiet het tekort?
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden zijn semi-gestructureerde interviews
uitgevoerd met relevante beleidsambtenaren van de elf gemeenten met de meeste
Somalische inwoners; Arnhem, Amsterdam, Dordrecht, Delft, Groningen, Nijmegen
Tilburg, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Eindhoven.


8

Zeven gemeenten signaleren de invloed van qat op de gezondheid, integratie en
sociaaleconomische situatie van de Somalische groep. In de overige gemeenten

Trimbos‐instituut











wordt het gebruik van qat als een probleem rond openbare orde en veiligheid
gezien en behandeld.
Zes gemeenten ervaren qatgebruik als een probleem, omdat zij overlast ervaren
van gebruik en handel.
Vier gemeenten signaleren combinatiegebruik van qat en alcohol.
Het grootste deel van de beleidsmaatregelen rond qat is gericht op het
verminderen van overlast rond gebruik en handel van qat. Dit gebeurt door
middel van het sluiten van qathuizen, het verbieden van qathandel in een bepaald
gebied en in een enkel geval het maken van afspraken met qathuizen. Overlast
op straat wordt tegengegaan door mensen 'weg te sturen' of te beboeten indien
mogelijk.
Drie gemeenten geven expliciet aan dat zij gebaat zouden zijn bij een verbod op
qat (handel en gebruik), andere gemeenten hebben geen duidelijke mening over
een verbod op qat.
Drie gemeenten zetten beleid in om de positie van de Somalische inwoners in hun
geheel te verbeteren (gezondheid, sociaaleconomische positie, integratie). Qat
vormt hier een onderdeel van.
Eén gemeente spreekt de angst uit dat door een verbod op qat de focus van de
overheid te veel op qat problemen komt te liggen, waardoor andere problemen
van Somaliërs (werkloosheid, onderwijs, uitkeringsafhankelijkheid) op de
achtergrond raken en onvoldoende aandacht krijgen.

Hoofdstuk 3 - Professionals
Het doel van deze deelstudie is inzicht te krijgen in de problematiek die samengaat met
(problematisch) qatgebruik, beschouwd vanuit professionals die in hun werkgebied te
maken hebben met Somaliërs in Nederland.
De data zijn verzameld via drie focusgroepdiscussies en telefonische interviews met
professionals. In totaal hebben aan de focusgroepen 45 professionals deelgenomen
vanuit de werkdomeinen: gezondheid, huisvesting, veiligheid, opvoeding, inburgering,
onderwijs en financiën.







Qatgebruik staat niet op de agenda van instellingen en er wordt nauwelijks
(intern noch extern) kennis uitgewisseld over wat qat is en hoe je qat kunt
signaleren. Qatgebruik komt in beeld wanneer sprake is van overlast bij de
qatverhandeling op distributiepunten, bij qatgebruik in qathuizen, en door een
groep Somaliërs met multiproblematiek die alcohol of harddrugs gebruiken.
Bij professionals van niet-Somalische herkomst is geen kennis aanwezig om
qatgebruik te herkennen en te signaleren.
Professionals van Somalische afkomst signaleren qatgebruik veelvuldig. Deze
signalen moeten serieus genomen worden, maar er bestaat een risico van
overrapportage van qatgebruik. Wanneer er sprake is van qatgebruik worden
problemen ten aanzien van de sociaaleconomische positie en integratie eenduidig
aan qat toegeschreven. Dit gebeurt veelal op basis van voorbeelden of beperkte
aantallen.
Op het gebied van gezondheid van Somaliërs signaleren professionals vooral
gebitsproblemen en psychische problematiek.

Trimbos‐instituut

9












10

Een relatief kleine groep Somalische mannen (ongeveer veertig per gemeente)
heeft last van psychiatrische problematiek, is werkloos, dakloos en verslaafd aan
alcohol of harddrugs.
Op sociaal gebied signaleren de professionals verschuivende rolpatronen en taken
tussen mannen en vrouwen, wat leidt tot onbegrip en ruzie tussen de partners.
Scheiding is hiervan vaak een gevolg en veel gezinnen worden gerund door
alleenstaande moeders.
Qatgebruik en werk zijn volgens de professionals goed te combineren, wanneer
qat in het weekend gekauwd wordt.
Somaliërs komen vaak naar Nederland met financiële verplichtingen jegens hun
familie in Somalië. Deze financiële verplichtingen (rond de honderd US-dollar per
maand) drukken zwaar op een huishoudbudget dat voor veel Somaliërs op
uitkeringsniveau ligt. Binnen zo’n beperkt budget is iedere uitgave en dus ook qat
kopen een grote belasting.
Somaliërs wonen relatief vaak in kwetsbare wijken en in sociale huisvesting. Er
komen over het algemeen weinig klachten binnen over Somaliërs.
De problemen van de Somalische groep kunnen niet eenduidig worden
toegeschreven aan qat. De gezondheidsproblemen zijn voor de hele groep
Somaliërs (kinderen, jongeren en volwassenen) herkenbaar en de sociale
problematiek is voor de hele groep vluchtelingen (trauma, gezinshereniging,
asieltraject, werkloosheid) herkenbaar.

Trimbos‐instituut

Hoofdstuk 1 Gebruikers
1.1

Doelstelling

Het doel van dit deel van de studie is het beantwoorden van de volgende
onderzoeksvragen:
 Wat is de aard van (problematisch) qatgebruik onder Somaliërs in Nederland?
 Wat is de omvang van (problematisch) qatgebruik onder Somaliërs in Nederland?
Om de vraag over de aard van (problematisch) qatgebruik te beantwoorden wordt in dit
hoofdstuk een beeld geschetst van de groep gebruikers die hebben deelgenomen aan dit
onderzoek. Zij gebruiken allemaal één keer per week (of vaker) qat, maar verschillen
van elkaar op gebieden zoals inkomen, leeftijd, verblijfsstatus, opleidingsniveau en
integratie. De manier waarop deze leefgebieden samenhangen met (hoeveelheid)
qatgebruik wordt onderzocht. Ook in hoofdstuk drie (Professionals) wordt aandacht aan
deze vraag besteed.
Om de vraag over de omvang van (problematisch) qatgebruik te beantwoorden zijn
vragen gesteld over frequentie van qatgebruik, aantal bundels, verkooppunten en
plaatsen waar gebruikt wordt. Aangezien de onderzoeksgroep geen representatieve
steekproef van de Somalische gemeenschap in Nederland is, kan op basis van deze
cijfers geen schatting over de hoeveelheid qatgebruik in de hele gemeenschap worden
gedaan. Wel kan een schatting worden gedaan van het aantal problematische
(verslaafde) gebruikers binnen de groep die ten minste één keer per week qat kauwt. De
mate van problematisch gebruik is gemeten aan de hand van de Severity of Dependence
Scale (SDS).

1.2

Methode van onderzoek

Privileged Access Interviewers (PAI)
Om de Somalische respondenten te bereiken is gewerkt met Privileged Access
Interviewers (PAI). Deze onderzoeksmethode maakt gebruik van sleutelinformanten. Het
voordeel van sleutelinformanten is dat zij een goede toegang hebben tot de Somalische
doelgroep, die bekend staat als een gesloten gemeenschap. Daarnaast spreken de
sleutelinformanten de taal en delen zij (grotendeels) de cultuur van de respondenten.
Ook dit maakt het interviewen makkelijker, omdat het mogelijk is om sneller een
vertrouwensrelatie op te bouwen. In vergelijkbare onderzoeken naar qatgebruik onder
Somaliërs in Groot-Brittannië maakten Griffiths (1998) en Patel (2008) succesvol gebruik
van dezelfde methode. Ook in de Verenigde Staten werd deze onderzoeksmethode
gebruikt bij onderzoek naar qatgebruik onder de Somalische gemeenschap (Osman,
2011; Spring, 2003).
Om sleutelinformanten te werven werd een vacature verspreid door het netwerk (o.a.
Pharos, netwerk BZK/WWI, GGD'en). Dertien sleutelinformanten werden geselecteerd uit
meer dan dertig aanmeldingen.

Trimbos‐instituut

11

De interviewers zijn geselecteerd op de volgende criteria:
 Beheersing van de Somalische en Nederlandse taal.
 Contacten hebben in de Somalische gemeenschap en contacten hebben met
Somalische qatgebruikers (de sleutelinformanten gaven vooraf aan zonder
problemen tien of meer respondenten te kunnen werven).
 Regio (de sleutelinformanten waren woonachtig in twaalf verschillende steden en
hebben in en rond deze steden respondenten geworven).
 Variatie in leeftijd van de interviewers (de interviewers varieerden in de leeftijd
van 21 tot 48 jaar).
 Variatie in eigen qatgebruik (drie van de interviewers gebruikten qat).
 Afstemming in gender (zes vrouwen en zeven mannen hebben de interviews
afgenomen).
 Voldoen aan een aantal voorwaarden waaronder het volgen van een training en
het geven van verslaglegging tijdens en na afronding van het afnemen van de
interviews.
 Het afnemen van de vragenlijsten uit persoonlijke betrokkenheid en in dienst van
het Trimbos-instituut.
Uit eerder onderzoek onder Somaliërs bleken Somalische zelforganisaties uitgesproken
meningen te hebben ten aanzien van gedogen dan wel verbieden van qatgebruik. Om
niet in verwarring te komen met de onafhankelijkheid van dit onderzoek en de daarvoor
geformuleerde doelstellingen, zijn de zelforganisaties die eigen agenda's hebben
opgesteld, niet als zodanig geraadpleegd in het onderzoek
De geselecteerde interviewers hebben voorafgaand aan het onderzoek een training
ontvangen. In deze training ontvingen zij informatie over het onderzoek (doel, methode,
etc.), werden het interviewprotocol en de eventuele knelpunten besproken en werd
geoefend met de vragenlijsten. Alle dertien sleutelinformanten hebben de training
gevolgd.

Werving respondenten
De interviewers hebben qatgebruikers geworven op verschillende vindplaatsen,
waaronder het AZC, hun eigen sociale netwerk, qathuizen en andere plaatsen waar qat
gebruikt wordt, zoals op parkeerplaatsen en in een Somalisch belhuis. De respondenten
ontvingen waardebonnen in ruil voor hun medewerking aan het interview.
Naast het direct benaderen van qatgebruikers in hun eigen netwerk, is de
sneeuwbalmethode toegepast om via via qatgebruikers te interviewen. Bijna alle
interviewers hebben meerdere strategieën toegepast om qatgebruikers buiten hun eigen
sociale netwerk te vinden. Daarnaast zijn de interviewers naar bepaalde vindplaatsen
gegaan (qatdistributieplaatsen, qathuizen, op straat Somalische mannen aanspreken)
om respondenten voor het onderzoek te werven. Voor de vrouwelijke interviewers waren
deze vindplaatsen minder toegankelijk omdat het voor een Somalische vrouw niet gepast
is om zich daar te vertonen. Een enkeling is in gezelschap van haar broer naar deze
vindplaatsen gegaan. Daarnaast hebben de meeste vrouwelijke interviewers via hun
werk contact met de Somalische doelgroep. Zij hebben ook via hun werk respondenten
geworven.

12

Trimbos‐instituut

In tegenstelling tot de qatgebruikers zelf waren de partners van de qatgebruikers
moeilijk te werven. Voor bijna de helft (48%) van de respondenten was de vraag niet
relevant omdat ze alleenstaand waren. Aan de qatgebruikers met partner werd gevraagd
of ze er bezwaar tegen hadden dat hun partner ook werd geïnterviewd. Een groot aantal
van hen had bezwaar tegen het interviewen van de partner. Uiteindelijk zijn zeventien
respondenten als de partner van een qatgebruiker geïnterviewd.

Afname vragenlijsten
De dataverzameling, het afnemen van de vragenlijsten, werd uitgevoerd tussen 4 en 31
oktober 2011. In totaal werden 131 vragenlijsten door dertien Somalische interviewers
afgenomen. De interviews werden afgenomen in de gemeenten met de meeste
Somalische inwoners, zie tabel 1.1.
Tabel 1.1 Herkomst respondenten
Aantal
Amsterdam e.o.
Arnhem e.o.
Utrecht e.o.
Den Bosch e.o.
Tilburg e.o.
Rotterdam e.o.
Nijmegen e.o.
Dordrecht e.o.
Den Haag e.o.
Eindhoven
Andere plaatsen
Totaal

9
5
10
19
12
9
25
9
20
7
6
131

Tijdens de training waren de interviewers optimistisch over de werving en leek de
afgesproken beoogde hoeveelheid van tien respondenten geen probleem te vormen. In
praktijk bleek het wantrouwen onder Somalische qatgebruikers jegens het onderzoek
echter erg groot. Hiervoor werden verschillende redenen aangehaald:
1. De berichtgeving in de media over het op handen zijnde verbod versterkte het
gevoel van wantrouwen; 'meedoen met het onderzoek zou mogelijk betekenen
dat ze zouden meedoen aan een verbod op qat'.
2. Wantrouwen ontstond ook door de verplichting om een formulier te ondertekenen
voor het informed consent, waarbij de respondent toestemming geeft om
zijn/haar gegevens voor onderzoek te gebruiken.
3. Een groot deel van de respondenten was bang dat de gegevens over het gebruik
van qat terecht zouden komen bij de gemeente, sociale dienst of andere
instellingen.
Daardoor kostte het de interviewers veel overredingskracht om uiteindelijk het interview
te kunnen afnemen.
De vragenlijsten zijn op verschillende locaties afgenomen en afhankelijk van de
locatie/situatie alleen met de interviewer (66%) of in gezelschap van anderen (34%)
(qathuis met meerdere kauwers, thuis met familieleden, eethuis met meerdere gasten,
belhuis met meerdere klanten, gemeente Uithoorn met meerdere handelaren)
afgenomen.

Trimbos‐instituut

13

Een deel van de qatgebruikers waren 'bekenden' van de interviewer omdat ze zijn
geworven in diens sociale netwerk. Het viel meerdere interviewers op dat sommige
respondenten hun qatgebruik onderrapporteerden en dat sommigen niet eerlijk
antwoordden op bepaalde gezinsvragen, zoals het hebben van een relatie en het hebben
van kinderen.
Het invullen van de vragenlijst kostte gemiddeld veertig minuten tot een uur en
gebeurde anoniem. De meeste vragen waren meerkeuzevragen.

Vragenlijst
De keuze voor het ontwikkelen van een vragenlijst met gesloten vragen als
onderzoeksinstrument is gebaseerd op twee voorwaarden:
1. de dataverzameling moest plaatsvinden binnen een maand, waardoor er geen
ruimte was om veel open vragen te analyseren;
2. de dataverzameling werd uitgevoerd door dertien sleutelinformanten, het stellen
van gesloten vragen voorkwam dat de antwoorden een bias meekregen van de
informant.
Na een beperkte inventarisatie van bestaande instrumenten zijn twee vragenlijsten
ontwikkeld: een voor gebruikers van qat en een voor partners van gebruikers van qat.
De vragenlijst voor gebruikers van qat is deels gebaseerd op een eerder gebruikte
vragenlijst voor het vaststellen van qatgebruik onder Somaliërs in Londen (Griffiths,
1998).
De definitieve vragenlijsten omvatten de volgende onderdelen: demografische gegevens
(algemeen, gezinssituatie, werk en opleiding en financiën, sociaal netwerk) en
qatgebruik (actueel, redenen van gebruik, klachten na gebruik, afhankelijkheid van qat
en combinatiegebruik).

Severity of Dependence Scale (SDS)
De mate van verslaving aan qat werd gemeten met de Severity of Dependence Scale
(SDS). Deze schaal bestaat uit vijf vragen die er vertaald naar het Nederlands als volgt
uitzien:
1. Heeft u gedacht dat u uw qatgebruik niet meer onder controle had?
2. Heeft het vooruitzicht om geen qat te kauwen u bezorgd of ongerust gemaakt?
3. Heeft u zich zorgen gemaakt over uw qatgebruik?
4. Heeft u gewenst dat u kon stoppen met qat gebruiken?
5. Hoe moeilijk zou u het vinden om te stoppen met qat of geen qat meer te
gebruiken?
Deze schaal voor mate van verslaving is ontwikkeld en getest door Gossop (1995). Later
is de lijst door Kassim (2010) geschikt bevonden voor het meten van qatverslaving. In
de studie van Griffiths (1998) naar qatgebruik onder Somaliërs in Londen wordt de SDS
ook gebruikt.
Beide vragenlijsten zijn vertaald naar het Somali waardoor de vragen tweetalig konden
worden gesteld. De vragenlijsten zijn mondeling afgenomen om misinterpretatie van de
respondenten zo veel mogelijk in te perken.

14

Trimbos‐instituut

Analyse
De ingevulde vragenlijsten werden ingevoerd in een database. Om de kenmerken en
antwoorden van de respondenten te vergelijken tussen onder andere mannen-vrouwen,
oudkomers-nieuwkomers, problematisch-nietproblematische qat gebruikers werd voor
zowel de categoriale als continue variabelen standaard descriptieve statistiek gebruikt,
analyses werden uitgevoerd met behulp van de Chi2 toets, t-toetsen en de ANOVA. Deze
analyses werden gedaan met het statistisch programma SPSS V.19 voor Windows.

1.3

Resultaten

1.3.1 Demografische gegevens

Respondenten
In totaal werden 131 ingevulde en bruikbare vragenlijsten geretourneerd; 114
vragenlijsten zijn afgenomen bij qatgebruikers, 17 vragenlijsten werden afgenomen bij
de partners van respondenten. Over de partners kan worden gezegd dat hun meningen
over het gebruik van hun echtgenoot niet significant afweken van de meningen van de
gebruikers zelf. In dit hoofdstuk worden de gegevens gepresenteerd van de
onderzoeksgroep bestaande uit 114 qatgebruikers.
Van de 114 respondenten zijn er 94 man (82,5%) en 17 vrouw (14,9%). Drie
respondenten (2,6%) hebben hun geslacht niet ingevuld. De gemiddelde leeftijd was
38,5 jaar waarbij de leeftijdvariatie ligt tussen de twintig en zeventig jaar.

Woon- en leefsituatie
Bijna alle respondenten zijn in Somalië geboren. Twee zijn in Nederland geboren, twee in
(het Somalische deel van) Ethiopië en één in Djibouti. Meer dan twee derde (67,9%) van
de respondenten die geboren zijn in Somalië, komen uit de twee steden: Mogadishu
(49,1%) en Hargeisa (17,5%).
Tabel 1.2 Geboorteland (%)
N=114
Somaliland
Somalië
Nederland
Anders
Totaal

13,2
82,5
1,8
2,5
100

Een meerderheid (92%) heeft een stabiele woonomgeving (in een huur/koopwoning,
kamer of appartement). Bijna minder dan 8% van de respondenten heeft een onstabiele
woonsituatie (bij vrienden, op straat, in een asielzoekerscentrum).

Trimbos‐instituut

15

Tabel 1.3 Woonsituatie (%)
N=114
Huurwoning/-appartement
Kamerhuur
Asielzoekerscentrum
Koopwoning/-appartement
Op straat/daklozenopvang
Bij vrienden/familie
Totaal

82,5
7,8
3,5
1,8
2,6
1,8
100

Iets meer dan de helft (54,4%) van de respondenten woont niet alleen. Bijna een derde
(32,5%) woont samen met echtgenoot/echtgenote of vaste partner en 21,1% woont
samen met zijn/haar kind(eren). 15,1% woont met partner en kinderen in huis. Bijna de
helft (45,6%) van de respondenten woont alleen.
De helft van de respondenten heeft kinderen, gemiddeld hebben ze er 3,3 (tussen de
één en de acht). Hiervan woont 72,5% in Nederland. De andere kinderen wonen in
Somalië (12,1%), in Engeland (9,5%) en in andere landen (7,7%). Meer dan de helft
(N=58; 53,4%) van de respondenten met kinderen geeft aan niet zelf voor zijn/haar
kinderen te zorgen
De meerderheid (62,8%) van de respondenten woont in een gemengde woonomgeving
met zowel Somaliërs en andere migranten, als Nederlanders. Verder woont een groot
deel (29,2%) van de respondenten in een omgeving waar met name autochtone
Nederlanders wonen. Slechts 8,0% van de respondenten woont in een omgeving met
alleen Somaliërs of andere migranten.
Tabel 1.4 Woonomgeving (%)

Met name Somaliërs en andere migranten
Gemengd: Somaliërs, andere migranten
en autochtone Nederlanders
Met name autochtone Nederlanders

geen
contact

gemiddeld
contact

veel
contact

totaal
N=113

22,2
9,9

66,7
59,2

11,1
31,0

8,0
62,8

3,0

60,6

36,4

29,2

Totaal

100%

Sociale contacten
Exact 50,0% van de respondenten heeft een gemengde vriendenkring/kenniskring met
zowel Somaliërs en andere migranten als Nederlanders. Verder heeft 41,2% van de
respondenten met name Somaliërs in zijn vriendenkring/kenniskring. Drie van de
respondenten zijn met name met Nederlanders bevriend. 22 (19,3%) van de 114
respondenten zijn lid van een vereniging waarvan 13,2% van een Somalische
zelforganisatie.

16

Trimbos‐instituut

Tabel 1.5 Vriendenkring (%)
N=114
Met name Somaliërs
Met name Somaliërs en andere migranten
Gemengd: Somaliërs, andere migranten en Nederlanders
Met name Nederlanders
Totaal

41,2
6,2
50,0
2,6
100

Lengte van verblijf in Nederland en status
De respondenten zijn tussen de 2 en 31 jaar in Nederland, met een gemiddelde van 13,6
jaar. De mannen wonen met een gemiddelde van 14,4 jaar (variatie van 2-31 jaar)
gemiddeld vijf jaar langer in Nederland dan de vrouwen (gemiddeld 9,4 jaar; tussen de 3
en 19 jaar). Dit verschil in lengte van verblijf is significant (p<0,05).
De meerderheid (78,9%) van de respondenten woont zeven jaar of langer in Nederland,
zij worden ook wel oudkomers genoemd. Ruim een vijfde van de respondenten woont
zes jaar of minder in Nederland. Deze groep wordt ook wel nieuwkomers genoemd.
Tien respondenten hebben tussentijds in Engeland gewoond. Wat betreft de
verblijfsstatus heeft 82,5% een Nederlands paspoort of een vaste verblijfsvergunning.
17,5% heeft een tijdelijke of geen verblijfsvergunning.
Tabel 1.6 Verblijfstatus (%)
N=114
Nederlands paspoort
Vaste verblijfsvergunning
Tijdelijke verblijfsvergunning
Geen verblijfsvergunning
Brits paspoort
Totaal

65,8
16,7
13,1
3,5
0,9
100

Opleidingsniveau
Bijna de helft (45,6%) van de respondenten die in Somalië zijn geboren heeft geen
opleiding, of alleen basisonderwijs afgemaakt. De Somalische mannen hebben gemiddeld
vaker een hogere opleiding afgemaakt in Somalië en Nederland (gemiddeld voortgezet
onderwijs of beroepsonderwijs) dan de Somalische vrouwen (gemiddeld geen of
basisonderwijs). Dit verschil in opleidingsniveau is significant (p<0,05).
Verder blijkt er geen verschil te zijn tussen oudkomers en nieuwkomers wat betreft de
opleiding die ze in Somalië hebben gevolgd. Wel hebben oudkomers in Nederland
significant meer/hogere opleidingen gevolgd, maar dat kan te maken hebben met de
duur van hun verblijf in Nederland. Het volgen van een opleiding kost tijd en de meeste
nieuwkomers zijn niet lang genoeg in Nederland om een opleiding te hebben afgerond.
Tabel 1.7a Opleiding afgemaakt in Somalië (%)
Geen opleiding of alleen basisonderwijs
Voortgezet onderwijs of beroepsonderwijs
Hoger onderwijs of universiteit
Totaal

Man (N=92)

Vrouw (N=17)

40,2
45,7
14,1
100

76,5
23,5
0
100

Trimbos‐instituut

17

Tabel 1.7b Opleiding afgemaakt in Nederland (%)
Geen opleiding of alleen basisonderwijs
Voortgezet onderwijs of beroepsonderwijs
Hoger onderwijs of universiteit
Losse cursus
Totaal

Man (N=94)

Vrouw (N=17)

44,7
25,5
6,4
21,3
100

88,2
5,9
0
5,9
100

Taalniveau
Een meerderheid van de respondenten (57,9%) spreekt de Nederlandse taal goed of
vloeiend. Hier is een groot verschil te zien tussen oudkomers en nieuwkomers. Onder de
nieuwkomers geldt dat 12,5% goed of vloeiend Nederlands spreekt, voor oudkomers is
dat 70,0%. Dit verschil is significant (p<0,0001).

Werk & financiële situatie
Meer dan de helft (57,9%) van de respondenten heeft geen werk en 2,6% heeft
onbetaald werk. Gemiddeld werken meer Somalische mannen (N=94; 43,6%) dan
vrouwen (N=17; 11,8%). Dit verschil is significant (p<0,05). Bijna de helft van de
respondenten (45,7%) heeft een uitkering.
70,0% van alle respondenten heeft een totaal inkomen van vijfhonderd tot
vijftienhonderd euro. Meer dan een derde (35,1%) van de respondenten zegt
maandelijks onvoldoende geld te hebben voor vaste lasten zoals huur, eten en
elektriciteit. Verder blijkt dat 32,5% van de respondenten (of hun partners) een lening
uit heeft staan.
Tabel 1.8 Maandelijks inkomen per gezin in euro’s (%)
N=114
<500
500-1000
1000-1500
1500-2000
2000-2500
>2500
Totaal

4,8
41,9
34,3
13,3
4,8
0,9
100

1.3.2 Qatgebruik

Aan de respondenten zijn vragen gesteld over de manier waarop qat gebruikt wordt, de
frequentie en de tijden van gebruik, de plaatsen van gebruik en handel, etc. Naast het
presenteren van een algeheel beeld van qatgebruik bij de totale onderzoeksgroep wordt
een onderscheid gemaakt van het qatgebruik onder oud- en nieuwkomers en mannen en
vrouwen.

Moment van eerste gebruik
Alle respondenten zijn tussen hun elfde en hun achtendertigste jaar begonnen met qat
gebruiken. Gemiddeld waren zij iets ouder dan twintig toen ze voor het eerst gebruikten.

18

Trimbos‐instituut

Oudkomers zijn over het algemeen op iets latere leeftijd aan qat begonnen dan
nieuwkomers. Oudkomers waren gemiddeld 21,1 jaar toen zij voor het eerst qat
gebruikten, nieuwkomers 18,7 jaar. Dit verschil is significant (p<0,05).
Een ander verschil tussen de oudkomers en nieuwkomers is de periode wanneer ze qat
zijn gaan gebruiken, namelijk voor of na de migratie naar Nederland. De helft (N=78;
50,0%) van de mannelijke oudkomers is in Nederland gaan gebruiken. Bij de vrouwen
ligt dit percentage hoger, namelijk 90,0%. De meerderheid (N=23; 82,6%) van de
nieuwkomers gebruikte qat al in hun land van herkomst. Dit verschil tussen de
oudkomers en nieuwkomers is significant (p<0,05). Dit betekent dat de meeste
nieuwkomers in Somalië zijn begonnen met qat gebruiken en de meeste oudkomers in
Nederland.
Gebruik qat: hoeveelheid en duur
De mate van qatgebruik is gemeten in bundels per week. Het aantal bundels dat men
per week gebruikt varieert van één tot 42 bundels. Gemiddeld gebruiken de
respondenten 7,5 bundels per week, maar door de grote variatie aan antwoorden zegt
een dergelijk gemiddelde niet veel. Er zijn respondenten die meerdere keren per week
een bundel zeggen te kauwen, er zijn ook respondenten die elke week één avond
kauwen en dan zes bundels of meer gebruiken. In de onderstaande figuur is te zien dat
de meeste respondenten twee, drie of vier bundels per week gebruiken. Het aantal
bundels per qatsessie (figuur1 1.2) ligt voor de meeste respondenten op drie.
Figuur 1.1 Gemiddeld aantal bundels per week

aantal gebruikers

20
15
10
5
0
1

3

5

7

9

11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41
aantal bundels per week

Figuur 1.2 Gemiddeld aantal bundels per sessie

aantal gebruikers

50
40
30
20
10
0
1

2

3

4

5

6

7

aantal bundels per sessie

1
Om de leesbaarheid van het rapport te vergroten, zijn de assen in de figuren verkleind. Hierdoor
zijn de precieze aantallen gebruikers niet altijd af te lezen. Deze zijn terug te vinden in bijlage 5.

Trimbos‐instituut

19

Gemiddeld duurt een qatsessie zes uur, met een minimum van één uur en een maximum
van vijftien uur. De meerderheid van de gebruikers geeft aan dat een qatsessie tussen
de vier en zeven uur duurt. Het is gebruikelijk om niet meer dan één qatsessie per dag
te houden, waarbij gemiddeld zo'n drie bundels worden gebruikt.

Figuur 1.3 Aantal uren in een qatsessie

aantal gebruikers

25
20
15
10
5
0
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

duur gemiddelde sessie (afgerond naar hele uren)

Bijna tweederde (65,8%) van de respondenten kauwt gemiddeld één á twee dagen per
week qat. Zaterdag is de dag waarop qat het meest wordt gebruikt, 80,7% van de
respondenten gebruikt vaak qat op die dag. Ook de vrijdag is bij een meerderheid
populair om qat te gebruiken (53,5%). Op woensdag wordt het minst qat gebruikt,
49,1% geeft aan (bijna) nooit op woensdag te gebruiken.

aantal gebruikers

Figuur 1.4 Dagen qatgebruik

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

(bijna) altijd
soms
(bijna) nooit

77 Respondenten (67,5%) geven aan tussen 16.00 uur en 19.00 uur te beginnen met
qat te kauwen. Van deze groep stopt 63,6% weer tussen 23.00 uur en 1.00 uur. Enkelen
van hen stoppen eerder met kauwen, 18,2% blijft tot (laat) in de nacht kauwen en stopt
tussen 1.00 en 5.00. De overige gebruikers hebben zeer gevarieerde tijden waarop zij
gebruiken.

20

Trimbos‐instituut

Figuur 1.5 Tijdstippen start en stop qatgebruik

aantal gebruikers

30
25
20
15
Start gebruik

10

Eind gebruik

5
10:00
11:00
12:00
13:00
14:00
15:00
16:00
17:00
18:00
19:00
20:00
21:00
22:00
23:00
0:00
1:00
2:00
3:00
4:00
5:00
6:00
7:00
8:00
9:00

0

tijden van start en eind gebruik

Plaatsen van aanschaf en gebruik
De plaats waar qat aangeschaft wordt is over het algemeen een qathuis. Een deel van de
respondenten ontvangt qat via familie of vrienden en een deel koopt het op straat of uit
de kofferbak van een qatverkoper.
Het gebruik van qat vindt bij voorkeur plaats in de eigen woning of bij vrienden thuis. 34
van de respondenten geven aan in qathuizen te gebruiken. De minderheid van de
respondenten gebruikt op openbare plekken, zoals op straat.

70

100

60
aantal gebruikers

120

80
60
40

50
40
30
20

20

10

0

0
Qathuis
Bij vrienden thuis
Eigen woning
Op straat
AZC
Uithoorn
In de auto

aantal gebruikers

Figuur 1.6 Plaatsen van aanschaf en gebruik

Plaats van gebruik

Plaats van aanschaf

Kosten van qat
Bijna drie vierde deel (72,8%) van de respondenten betaalt drie á vier euro per bundel.
Gezien een gemiddelde van 7,5 bundels per week (voor de hele groep) zou dat
neerkomen op een bedrag van tussen de €22,- en €30,- per week. Gemiddeld besteden

Trimbos‐instituut

21

de respondenten €22,- per week aan qat. Tijdens het qatkauwen wordt veel thee, cola
en andere frisdranken gedronken en veel sigaretten gerookt. Deze kosten komen er nog
extra bij.
Verbod
Op de vraag 'Wat zou u doen als qat verboden werd?' is verschillend gereageerd. Bijna
een derde (33,0%) van de respondenten zou stoppen met qatgebruik, 23,2% blijft qat
gebruiken maar minder, omdat men denkt dat het bij een verbod minder makkelijk
verkrijgbaar zal zijn, en 35,7% blijft op dezelfde manier doorgaan met qat gebruiken. Zij
verwachten langs andere wegen aan hun qat te kunnen komen. 8,0% weet niet wat ze
zouden doen. Het blijkt dat de respondenten die aangeven door te gaan met qatgebruik
(evt. in mindere mate), gemiddeld meer bundels per week kauwen (8,9 per week) dan
de respondenten die zeggen te stoppen met gebruik in geval van een verbod (5,2
bundels per week) (p<0,03).

1.3.3 Qatgebruik, problematisch gebruik en demografische gegevens

De verwachting van de onderzoekers was dat er een verband zou zijn tussen een aantal
demografische gegevens van de gebruikers en de mate van gebruik/verslaving.
Voorafgaand aan het onderzoek waren de volgende drie hypothesen vastgesteld:
Figuur 1.7 Hypothesen t.o.v. qatgebruik

Leeftijd
Geslacht

Hypothese 1: mate van
gebruik (gemiddeld aantal
bundels per week)

Wel/geen partner in
huis
Oud-/nieuwkomer

Hypothese 2: totaalscore op
de SDS

Verblijfsstatus
Opleidingsniveau
Taalniveau

Hypothese 3: wel/geen
probleemscore op de SDS
(score <8 of >7)

Arbeidsparticipatie
Sociale contacten
Financiële situatie
Afhankelijkheid van
qat (SDS-score)

De hypothese was dat de bovenstaande variabelen (links) alle in meer of mindere mate
zouden samenhangen met één van de drie variabelen aan de rechterkant. Om dit te

22

Trimbos‐instituut

onderzoeken is, afhankelijk van het meetniveau van de variabelen, gebruikgemaakt van
de Chi2-toets, de T-toets en de ANOVA.

Problematisch qatgebruik
Onder problematisch gebruik wordt verstaan 'het gebruik van een middel op zo'n manier
dat hierdoor lichamelijke, psychische of sociale problemen ontstaan, of op zo'n manier
dat maatschappelijke overlast ontstaat' (Van Laar e.a., 2007). Het problematische
gebruik is gemeten met behulp van de Severity of Dependence Scale (SDS). Op deze
schaal is een totaalscore mogelijk van 0 tot en met 15 punten. Gebaseerd op het
onderzoek van Griffith (1998) is in dit onderzoek gekozen voor een cut-off waarde van 7.
Dat houdt in dat een score van 8 of hoger op de SDS wijst op klinisch problematisch
gebruik. In tabel 1.9 zijn de scores op de SDS verwerkt en in figuur 1.8 zijn de cijfers in
een staafdiagram weergegeven.
Tabel 1.9 Score SDS

0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Totaal

N=114
Man en
vrouw

%

N=94
Man

%

N=17
Vrouw

%

N=12
SDS+

%

N=102
SDS-

%

13
13
21
22
7
9
8
9
5
2
3
1
1
1

11,4
11,4
18,4
19,3
6,1
7,9
7,0
7,9
4,4
1,8
2,6
0,9
0,9
100

11
12
18
20
6
9
6
6
2
1
2
1
0
1

11,7
12,8
19,1
21,3
6,4
9,6
6,4
6,4
2,1
1,1
2,1
1,1
100

2
1
2
1
1
0
2
3
3
1
0
1
0

11,8
5,9
11,8
5,9
5,9
11,8
17,6
17,6
5,9
5,9
100

0
0
0
0
0
0
0
0
5
2
3
1
1
1

-

13
13
21
22
7
9
8
9
0
0
0
0
0
0

12,7
12,7
20,6
21,6
6,9
8,8
7,8
8,8
100

9

10

41,7
16,7
25,0
8,3
8,3
100

Figuur 1.8 Scores op de SDS

25

Aantal gebruikers

20
15
10
5
0
0

1

2

3

4

5

6

7

8

11

12

SDS Score

Trimbos‐instituut

23

Gemiddeld scoren de respondenten een 3,7 op de SDS. Op basis van deze scores is een
klein gedeelte (10,5%) van de respondenten een problematische qatgebruiker. De
problematische gebruikers kauwen gemiddeld meer bundels qat in de week. Een
problematische qatgebruiker kauwt gemiddeld 11,6 bundels in de week en een gewone
gebruikers kauwt er 6,8. Dit verschil is significant (p<0,05).
Buiten de verschillen in hoeveelheid gebruik zijn er bijna geen verbanden te vinden
tussen de demografische gegevens en de mate van gebruik/verslaving. De enige
significante relaties zijn de volgende:

Vrouwen en qat
Een opvallende relatie is die tussen geslacht en mate van afhankelijkheid. Somalische
vrouwen die hebben deelgenomen aan het onderzoek scoren significant (p<0,003) vaker
een 8 of hoger. Ook scoren zij gemiddeld hoger op de SDS-totaalscore.
Dit kan betekenen dat vrouwen eerder:
1. denken hun qat-gebruik niet meer onder controle te hebben;
2. bezorgd zijn over het vooruitzicht geen qat meer te kunnen kauwen;
3. zich zorgen maken over hun qatgebruik;
4. wensen dat ze konden stoppen met gebruiken;
5. het moeilijk zouden vinden om te stoppen met qat.
Natuurlijk is het mogelijk dat vrouwen de vragen eerlijker of openhartiger hebben
beantwoord. Ook zijn meerdere vragen van de SDS gericht op 'zich zorgen maken' en
kan het zijn dat vrouwen makkelijker toegeven zich ergens zorgen over te maken, of
zich in het algemeen sneller zorgen maken dan mannen. Vrouwen gebruiken significant
meer bundels per week dan mannen.

Nieuwkomers en qat
Aan de studie hebben 23 nieuwkomers deelgenomen (zes jaar of minder hier) en 89
oudkomers. Gemiddeld gebruiken de nieuwkomers 9,3 bundels per week, terwijl de
oudkomers gemiddeld 6,8 bundels per week gebruiken. Dit verschil tussen de twee
groepen is significant. Nieuwkomers gebruiken dus gemiddeld meer bundels qat per
week dan oudkomers. Opvallend is dat de respondenten die zes of zeven dagen in de
week qat gebruiken, allemaal oudkomers zijn. De verwachting zou dus zijn dat juist de
oudkomers gemiddeld meer qat per week kauwen, maar het blijkt dat de nieuwkomers
gemiddeld meer qat per dag (per sessie) kauwen. De manier van gebruik verschilt dus
enigszins, waardoor het gemiddelde gebruik van de nieuwkomers hoger is.
Nieuwkomers scoren niet significant vaker boven de cut-off score van de SDS en zijn dus
niet significant vaker dan oudkomers verslaafd aan qat. Wel is de significantie dusdanig
(p<0,064) dat een grotere groep respondenten mogelijk wel tot een significante
verschilscore zou leiden.

Taalniveau en qat
Somaliërs die geen of slecht Nederlands spreken (dit zijn er 47), gebruiken gemiddeld
8,7 bundels per week. Somaliërs die goed of vloeiend Nederlands spreken, gebruiken
gemiddeld 6,6 bundels per week. Dit verschil is significant. Het ligt voor de hand dat het

24

Trimbos‐instituut

hier voor een groot deel nieuwkomers betreft, waarvan te verwachten is dat zij de taal
minder goed spreken en waarvan we in de vorige paragraaf concludeerden dat zij
gemiddeld meer bundels per week gebruiken. Berekening van het verband tussen
taalniveau en oud- of nieuwkomer zijn, laat zien dat dit inderdaad het geval is.
Overigens scoren de gebruikers met een laag taalniveau niet significant vaker boven de
cut-off score van de SDS.

Schulden, salaris en qatgebruik
De respondenten die aangeven een lening te hebben, of waarvan de partner een lening
heeft, gebruiken gemiddeld 9,2 bundels qat per week, terwijl de respondenten zonder
lening gemiddeld 6,4 bundels gebruiken.
Daarnaast scoren de respondenten met een eigen salaris of uitkering gemiddeld iets
hoger op de totaalscore van de SDS.

1.3.4 De effecten/gevolgen van (problematisch) qatgebruik op gezondheid,
sociale en maatschappelijke situatie van Somaliërs.

In deze paragraaf wordt onderscheid gemaakt tussen gebruikers van qat die op de SDS
boven de cut-off score van 7 (dus 8 of hoger) scoren (problematische gebruikers,
aangegeven als SDS+) en gebruikers die daar onder scoren (gewone gebruikers,
aangegeven als SDS-).

Positieve gevolgen van qatgebruik
Om een beeld te krijgen van de rol die qat speelt in het leven van de respondenten, is
hun gevraagd naar de belangrijkste redenen om qat te gebruiken. Voor de meeste
respondenten is sociaal contact en praten met vrienden de belangrijkste reden om qat te
gebruiken.
Opvallend is dat significant (p<0,05) meer gewone qatgebruikers dan problematische
qatgebruikers ‘sociaal contact, praten met vrienden’ als belangrijkste reden voor gebruik
noemen. Er is geen verschil als het gaat om de andere redenen.
Tabel 1.10 Redenen om qat te gebruiken (%)

N=114
Om het sociaal contact, praten met vrienden
Om me lekker te voelen
Om beter te kunnen ontspannen
Om niet na te hoeven denken over problemen in Nederland
Om me cultureel verbonden te voelen met Somalië
Om beter te kunnen nadenken
Om beter/harder te werken
Om vriendschap te versterken
Om beter te presteren
Om mijn zorgen te bespreken
Om me beter te concentreren op studie

68,4*
51,8
38,6
29,8
19,3
18,4
15,8
15,8
14,9
13,2
11,4

*Sprake van een significant verschil (p<0,05)

Trimbos‐instituut

25

Lichamelijke en psychische klachten na qatgebruik
De respondenten werd gevraagd naar de lichamelijke en psychische klachten die zij
ervaren na gebruik van qat. Een bekende klacht bij qatgebruikers is slaapproblemen.
Door de opwekkende werking van qat valt men moeilijk in slaap, wat de volgende
ochtend o.a. kan leiden tot vermoeidheid (als gevolg van slaaptekort). Meer dan de helft
van alle gebruikers wordt (soms of vaak) de ochtend na gebruik moe en terneergeslagen
wakker. Met name de problematische gebruikers ervaren deze klachten vaker dan de
gewone gebruikers. Dit verschil is significant (p<0,05).
Tabel 1.11 Moe en teneergeslagen na qatgebruik (%)

Vaak
Soms
Bijna nooit

N=114

SDS+
N=12

SDSN=102

21,1
33,3
45,6

50
33
16,7

17,6
33,3
49,0

Andere klachten die genoemd worden zijn opgenomen in de onderstaande tabel.
Slaapproblemen staan bovenaan de lijst; dit is in alle opzichten de meest genoemde
klacht als gevolg van qatgebruik. Alle andere klachten komen ook voor, maar in mindere
mate. Significant meer problematische qatgebruikers hebben problemen met slapen,
verlies van eetlust, stemmingswisselingen, lusteloosheid, irritatie en hartkloppingen
(p<0,05) dan niet-problematische qatgebruikers. Ook geeft deze groep aan dat ze vaker
(58,3%; p<0,05) dan niet-problematische gebruikers (24,5%) mond- of tandproblemen
heeft gehad door het kauwen van qat.
Tabel 1.12 Klachten na qatgebruik (%)

Slaapproblemen
Verlies van eetlust
Stemmingswisselingen
Lusteloosheid
Stress
Verlies van gewicht
Irritaties
Angst/ongerustheid
Hartkloppingen
Wantrouwen
Hallucinaties
Paniekaanvallen
Mond- of tandproblemen

N=103-113

SDS+
N=10-12

SDSN=93-102

57,5
28,6
28,0
23,6
18,3
18,1
14,6
14,2
14,0
11,3
9,5
9,4
28,1

83,3
41,7
66,7*
45,5
40,0
27,3
50,0*
27,3
45,5*
18,2
18,2
27,3*
58,3*

54,5
26,9
23,2
21,1
16,0
17,0
10,8
12,6
10,4
10,5
8,5
7,4
24,5

*Sprake van een significant verschil (p<0,05)

Van alle gebruikers geeft 42,1% aan dat zij na gebruik meer zin hebben in seks. Onder
problematische gebruikers is dit percentage nog hoger: 66,9% heeft meer zin. Dat is
significant (p< 0,05) meer dan gewone qatgebruikers.

26

Trimbos‐instituut

Tabel 1.13 Zin in seks na qatgebruik (%)

Minder
Geen verschil
Meer
Wil niet zeggen

N=114

SDS+
N=11

SDSN=102

10,5
31,6
42,1
15,8

25,0
66,7*
8,3

8,8
35,3
39,2
16,7

*Sprake van een significant verschil (p<0,05)

Ander middelengebruik en roken
Binnen de respondentengroep zeggen zeven mensen (6,2%) alcohol te gebruiken. Van
deze zeven respondenten gebruiken er twee dagelijks en de rest op vijf dagen of minder.
Vier respondenten gebruiken cannabis. Hierbij is het van belang te melden dat meerdere
interviewers onderrapportage vermoeden op het vlak van alcoholgebruik. Het is dus
mogelijk dat er meer respondenten zijn die hun qatgebruik combineren met alcohol.
Gebruik van alcohol is in de Somalische gemeenschap echter een taboe en zal dus niet
makkelijk worden besproken met interviewers. Ook andere middelen zoals cocaïne,
amfetamine, xtc, heroïne en GHB zeggen respondenten niet te gebruiken.
67 respondenten (59,3%) roken sigaretten. Gemiddeld roken zij 56 sigaretten per week
(tussen de 5 en 210 sigaretten). Het overgrote deel (86,6%) van de rokers geeft aan dat
ze meer roken tijdens het qatkauwen.

Negatieve sociale en maatschappelijke gevolgen van qatgebruik
Ruim een tiende (12,3%) van de qatgebruikers geeft aan wel eens ruzie te hebben
gehad tijdens of na het qatkauwen. Deze ruzies gaan over geld, geluidsoverlast, kwaliteit
van de qat en uit de hand gelopen discussies. Significant meer problematische
gebruikers (33,3%; p<0,05) hebben ruzies dan de niet problematische gebruikers
(9,8%).
Aan de respondenten is gevraagd welke van de gebeurtenissen wel eens voorkomen als
gevolg van qatgebruik.
Vergeleken met andere qatgebruikers melden problematische qatgebruikers significant
meer negatieve gevolgen van qatgebruik ten aanzien van: zich verslapen (werk, school,
cursus, andere afspraken); te weinig tijd hebben voor het sociale netwerk (partner,
kinderen, familie en vrienden); ruzie met partner, kinderen en vrienden/familie; moeite
met werk vinden; te weinig geld hebben voor het huishouden, qat en andere uitgaven.
Ongeveer de helft (51,3%) van de partners en bijna 45,0% van de familie van de
qatkauwers heeft wel eens commentaar (klagen en kritiek leveren) geleverd op de
hoeveelheid qatgebruik. Dit gebeurt significant vaker bij de problematische gebruiker:
alle partners klagen daarover (100% tegenover 46,4%) en veel meer familieleden
(81,8% tegenover 40,4%) leveren daarop kritiek. Ruim een derde (35,0%) van de
partners klaagt over de hoeveelheid geld die aan qat wordt besteed. Ook hierbij geldt
dat dit significant vaker gebeurt door partners van problematische gebruikers (62,5%
tegenover 32,0%). Ruim een derde (35,7%) van de respondenten maakt zich zelf
zorgen over de hoeveelheid geld die ze aan qat besteden. Significant vaker maken
problematische qatgebruikers zich zorgen hierover (45,5% tegenover 34,6%).

Trimbos‐instituut

27

Tabel 1.14 Negatieve sociale en maatschappelijke gevolgen van qatgebruik (%)

Verslapen/ te laat komen op het werk
Verslapen/te laat komen op school
Verslapen/te laat komen op cursus
Verslapen/te laat komen op andere afspraken
Te weinig tijd/aandacht/energie voor partner
Te weinig tijd/aandacht/energie voor kinderen
Te weinig tijd/aandacht/energie voor vrienden en familie
Ruzie met partner
Ruzie met vrienden/familie
Moeite hebben met werk vinden
Moeite met de opleiding hebben
Moeite met werk houden
Te weinig geld voor qat
Te weinig geld voor huishouden
Te weinig geld voor andere dingen
*Sprake van een significant verschil (p<0,05)

28

Trimbos‐instituut

N=114

SDS+
N=12

SDSN=93102

29,4
26,2
23,5
37,5
20,4
17,5
23,8
17,3
14,0
15,5
11,2
13,3
35,2
31,8
34,9

54,5
63,6*
66,7*
75,0*
50,0*
54,5*
63,6*
60,0*
45,5*
41,7*
36,4*
30,0
91,7*
83,3*
83,3*

26,4
21,7
17,8
33,0
17,0
12,8
18,9
12,5
10,1
12,1
8,0
11,4
28,0
25,3
28,7

Hoofdstuk 2 Gemeenten
2.1

Doelstelling

In het programma van eisen werden met betrekking tot gemeenten de volgende
onderzoeksvragen gesteld:
 Welke problemen ervaren gemeenten rondom (problematisch) qatgebruik?
 In hoeverre kunnen gemeenten momenteel het (problematisch) qatgebruik
aanpakken; is het bestaande beleidsinstrumentarium voldoende en zo nee, op
welke punten schiet het tekort?

2.2

Methode van onderzoek

Respondenten
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden zijn semi-gestructureerde interviews
uitgevoerd met relevante beleidsambtenaren van de elf gemeenten met de meeste
Somalische inwoners; Arnhem, Amsterdam, Dordrecht, Delft, Groningen, Nijmegen
Tilburg, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Eindhoven.
In eerste instantie is gebruikgemaakt van bestaande contacten, zoals de
gemeentemedewerkers die deelnemen aan de BZK/I&I-werkgroep over Somaliërs in
Nederland en andere contacten die tijdens eerder onderzoek naar qatgebruik gelegd
waren. Ondanks de vele contacten die er al lagen, was het in een aantal gemeenten
opvallend moeilijk om de juiste contactpersoon te vinden. Sinds de gemeenten geen
doelgroepenbeleid meer voeren, is de aandacht voor specifieke groepen zoals de
Somalische groep verminderd. Dat betekent dat er niet altijd een beleidsmedewerker
binnen de gemeente is die de Somalische groep in zijn portefeuille heeft. De gemeente
heeft dan geen zicht meer op de groep. Daarnaast komt het voor dat het binnen de
gemeente onduidelijk is welke ambtenaar nog iets over het onderwerp weet. In een
enkel geval heeft de onderzoeker zes verschillende gemeenteafdelingen en zo'n twintig
verschillende personen gesproken voordat de juiste contactpersoon gelokaliseerd werd.
Dit onderdeel van het onderzoek nam daardoor veel tijd in beslag.
Wanneer de door de gemeente geleverde informatie niet voldoende bleek, is aanvullende
informatie gezocht bij politie en GGD. In totaal zijn dertien gemeenteambtenaren
uitgebreid geïnterviewd: in Tilburg en Den Haag twee, in alle overige steden één.
Daarnaast zijn in Rotterdam, Amsterdam, Eindhoven, Utrecht en Dordrecht medewerkers
van politie en/of GGD geïnterviewd. Een overzicht van de respondenten is te vinden in
tabel 2.1.

Topiclijst
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden werd gebruik gemaakt van een topiclijst (zie
bijlage 3). Deze topiclijst bevatte open vragen op onder andere de volgende terreinen:

Trimbos‐instituut

29

openbare orde en veiligheid, gezondheid en sociaaleconomische situatie, integratie en
participatie.
Na het inventariseren van de qatproblematiek op de hierboven genoemde
beleidsterreinen werd verkend welke maatregelen de gemeenten nemen teneinde de
problematiek op de beleidterreinen te verminderen, wat de resultaten tot nu toe zijn,
wat succesvol is verlopen, welke knelpunten ter sprake komen en wat nodig is om deze
knelpunten aan te pakken. Ook samenwerking tussen de gemeente en andere
organisaties werd bevraagd.
Tabel 2.1 Schema respondenten
Stad

Gemeente / GGD / politie

Afdeling/Dienst (onderwerp)

Rotterdam

Gemeente Rotterdam
GGD Rotterdam-Rijnmond
Gemeente Den Haag

Dienst Sociale Zaken en Werkgelegenheid
GGD Rotterdam-Rijnmond
Dienst Onderwijs, Cultuur en Welzijn
(burgerschap en integratie)
Dienst Openbare Orde en Veiligheid
Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling
Dienst Gebiedsontwikkeling
Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling
(burgerschap en diversiteit)
Afdeling Voorlichters eigen taal en cultuur
Politie Brabant Zuid-Oost
Afdeling Maatschappelijke opvang en
verslavingszorg
Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling
(veiligheidsprojecten)
Programma Jeugd, Diversiteit en
Maatschappelijke opvang
Politie Zuid Gelderland
Programma Jeugd en Onderwijs
Dienst Wijken
(gebiedsmanagement veiligheid)
Afdeling Infectieziekten en Hygiëne
Wijkpolitie Lombok
Sector Maatschappelijke Ontwikkeling
Bouman GGZ
Dienst Onderwijs, cultuur welzijn en sport
(integratie)

Den Haag

Tilburg
Amsterdam

Gemeente Tilburg
Gemeente Tilburg
Gemeente Amsterdam

Eindhoven

GGD Amsterdam
Politie Brabant Zuid-Oost
Gemeente Eindhoven

Arnhem

Gemeente Arnhem

Nijmegen

Gemeente Nijmegen

Delft
Utrecht

Politie
Gemeente Delft
Gemeente Utrecht

Dordrecht
Groningen

GG&GD Utrecht
Politie Utrecht
Gemeente Dordrecht
Bouman GGZ
Gemeente Groningen

Organisatie binnen de gemeenten rond qatproblematiek
Binnen de meeste gemeenten lag de kennis over Somaliërs bij de Dienst
Maatschappelijke Ontwikkeling of een dienst die zich bezighoudt met maatschappelijke
opvang. Verder zijn gemeenteambtenaren bij de diensten 'Onderwijs, cultuur, welzijn en
sport', 'Sociale zaken', 'Jeugd en onderwijs', 'Wijken' en bij de dienst
'Gebiedsontwikkeling' benaderd. Waar het zwaartepunt van de kennis over Somaliërs bij
de gemeente ligt, lijkt met name samen te hangen met eventuele subsidies die door de
gemeente verstrekt worden aan Somalische zelforganisaties. De afdeling die deze
subsidies verstrekt heeft over het algemeen contact met de zelforganisaties en daarom
ook kennis over de groep. Vanuit de zelforganisaties worden zij gewezen op problemen
die spelen binnen de Somalische gemeenschap. In enkele gevallen voert de gemeente

30

Trimbos‐instituut

samen met de Somalische groep projecten uit rond bijvoorbeeld toeleiden naar werk en
onderwijs, en multi-problemgezinnen. Kennis over qathuizen, qathandel en overlast van
gebruik op straat komt over het algemeen bij de gemeente binnen via de politie, waar de
overlast gemeld wordt.
De gemeenten verschilden van elkaar in houding tegenover de Somalische groep en qat.
Een aantal gemeenten geeft aan geen problemen rond qat te hebben en zich als gevolg
daarvan ook niet met de Somalische groep bezig te houden en er weinig van te weten,
of alleen de zelforganisaties te subsidiëren. Aan de andere kant van het spectrum zijn er
gemeenten die zich bewust zijn van de problematiek rond Somaliërs op gezondheids- en
sociaal-economisch gebied en die een visie hebben gevormd over het gebruik van qat.

2.3

Somaliërs in Nederland

Somaliërs in Nederland SCP
Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) beschrijft in het rapport 'Vluchtelingengroepen
in Nederland' (Dourleijn & Dagevos, 2011) de integratie van een aantal niet-westerse
vluchtelingengroepen, waaronder de Somalische. Uit dit rapport komen een aantal
hoofdzaken naar voren, die wij hier kort benoemen om een beeld te schetsen van de
integratie van Somaliërs in Nederland in het algemeen.
Het rapport noemt de positie van de Somaliërs in Nederland in het algemeen zorgelijk,
hun sociaaleconomische positie is lager dan die van andere migrantengroepen. Het SCP
schrijft dit toe aan een slechte startpositie in Nederland, door gebrek aan
onderwijsmogelijkheden in het land van herkomst. Somaliërs in Nederland zijn een
jonge groep (de helft is jonger dan 25 jaar) en veel zijn alleenstaand. Somaliërs
hebben meer dan sommige andere groepen moeite met de Nederlandse taal. Zij zijn
over het algemeen zeer laag opgeleid, 58% heeft maximaal basisonderwijs en ook
jongeren die in Nederland op school zitten, blijven qua niveau achter bij andere
migrantengroepen en autochtone Nederlanders. Een derde van de Somalische
beroepsbevolking is werkloos. Onder de vrouwen heeft 17% een betaalde baan.
De gezondheid van de Somaliërs in Nederland is over het algemeen goed. Dit heeft ook
te maken met de lage gemiddelde leeftijd. Somaliërs hebben vaker dan andere
vluchtelingengroepen overwegend contact met migranten uit hun eigen land. Tegelijk
blijkt dat Somaliërs over het algemeen veel sociale contacten onderhouden, zowel met
andere Somaliërs als met andere migrantengroepen en autochtone Nederlanders.
Verder hechten Somaliërs veel belang aan hun geloof (95% noemt zichzelf moslim) en
hebben zij opvattingen over de rolverdeling tussen mannen en vrouwen die
vergelijkbaar zijn met die binnen de Turkse en Marokkaanse bevolking. 60% van de
Somalische bevolking onderhoudt contact met familie in het land van herkomst. Dit is
minder dan andere migrantengroepen, maar tegelijk zijn Somaliërs degenen die het
vaakst geld naar familie in het buitenland opsturen (27% in 2008).
Omvang qatgebruik
De precieze omvang van het qatgebruik door Somaliërs in Nederland is alleen te
achterhalen met behulp van een grootschalige prevalentiestudie. De omvang is ook niet

Trimbos‐instituut

31

te benaderen op basis van berekening van het aantal qatgebruikers in qathuizen, omdat
cijfers over het aantal qathuizen onbetrouwbaar blijken. Op basis van een inschatting
van Somalische experts zijn in de tien grootste gemeenten tenminste 25 qathuizen
bekend waar qat wordt verkocht. Een deel daarvan is inmiddels echter gesloten of
verplaatst en in kleinere gemeenten wordt soms ook qat verkocht. Dit onderzoek laat
zien dat een grote groep qatgebruikers de qat in qathuizen koopt, maar dat ze de qat in
huiselijke kring kauwen. Dat betekent dat er geen inschatting te maken is van de
omvang van qatgebruik op basis van het aantal qatkauwers in qathuizen.
Alle invoer van qat verloopt via Schiphol. Vier keer per week komt de qat
binnengevlogen, op maandag, dinsdag, donderdag en vrijdag. Cijfers van de
Belastingdienst wijzen uit dat de qatinvoer grote hoeveelheden omvat en de laatste
jaren is toegenomen. In 2008 was de omvang 693.214 kilo, in 2009 was dat 714.893
kilo en in 2010 was dat 843.835 kilo. Uitgaande van de douanewaarde van €16,50 per
kilo was de minimale omzet van qat in 2010 €13.923.277,-.
Nadat de omzetbelasting is betaald wordt de qat getransporteerd naar Uithoorn, waar de
qat aan meerdere handelaren wordt verkocht. Deze handelaren gaan vervolgens met
hun handel naar de verschillende distributiepunten in Nederland en een deel van de
handel vertrekt over de grens richting onder meer Duitsland, Zweden, Denemarken en
Noorwegen. Het is onduidelijk hoeveel qat voor de Nederlandse markt bestemd is.
Somaliërs in de gemeenten
Nog geen 30% van de Somaliërs die in Nederland wonen, woont in één van de
gemeenten die deelnamen aan dit onderzoek. 38% van alle Somaliërs in Nederland
woont in een stadsgewest of stad, de andere 62% buiten steden en stadsgewesten (CBS
statline, 2011). In tabel 2.2 is voor de gemeenten uit het onderzoek aangegeven hoe
groot de huidige Somalische bevolkingsgroep is en welk deel deze groep vormt van de
totale bevolking en het totaal aantal bewoners van de gemeenten. Deze cijfers zeggen
niets over de ervaren overlast in de gemeenten.
Tabel 2.2 Somaliërs per gemeente 2011, Statline, CBS
Gemeente

Totale
bevolking

Aantal
Somaliërs

Aandeel
Somaliërs in
de gemeente
(%)

Aandeel van
alle Somaliërs
in Nederland
(%)

Nederland
Rotterdam
's Gravenhage
Amsterdam
Tilburg
Eindhoven
Delft
Arnhem
Utrecht
Nijmegen
Dordrecht
Groningen
Overig

16.655.799
610.386
495.083
779.808
206.240
216.036
97.690
148.070
311.367
164.223
118.810
189.991
13.318.095

31.237
1.769
1.467
1.227
1.151
857
553
532
515
514
475
289
21.888

0,18
0,29
0,30
0,16
0,56
0,40
0,57
0,36
0,17
0,31
0,40
0,15
1,64

100,00
5,66
4,70
3,93
3,68
2,74
1,77
1,70
1,65
1,65
1,52
0,93
70,10

32

Trimbos‐instituut

2.4

De Somalische groep en qatproblematiek per gemeente

In tabel 2.4 staat per gemeente vermeld in hoeverre de gemeente zicht heeft op de
Somalische groep en wat de belangrijkste problemen zijn die zij zien binnen de
Somalische groep en rond qatgebruik. De onderstaande paragraaf vat de gegevens
samen.

Algemeen
Niet alle gemeenten hebben goed zicht op de Somalische groep. Een aantal gemeenten
geeft aan dat zij geen doelgroepenbeleid voeren en iedereen in hun gemeente op
individuele basis benaderen, dus ook Somaliërs. Deze gemeenten houden vaak ook geen
registratie per doelgroep bij en kunnen dus niet veel zeggen over de Somalische groep in
hun gemeente.
Enkele gemeenten hebben de groep Somaliërs als aandachtsgroep op het oog. In deze
gemeenten is de groep in beeld en worden naast qatgebruik problemen rond de
volgende
onderwerpen
gesignaleerd:
opleiding,
werkgelegenheid,
uitkeringsafhankelijkheid en financiële problemen.
Andere problemen in de Somalische groep die de gemeenten noemen zijn psychische
problemen, problemen rond alcoholverslaving, schooluitval onder jongeren en
criminaliteit. Daarnaast worden huisvesting, schulden, taalproblemen, moeite met
Nederlandse systemen, gebroken gezinnen/gezinsstructuur en huiselijk geweld
genoemd. Eén gemeente richt zich op de verbinding tussen Somalische multiproblemgezinnen en hulpverleners.
In de beschrijving van de probleemgebieden van de Somalische groep baseren een
aantal gemeenten zich op eerder beschreven landelijke literatuur van het SCP. Daarom
is het ook niet verbazingwekkend dat de belangrijkste problemen die het SCP signaleert,
zoals werkloosheid en lage opleiding, ook door de gemeenten worden gerapporteerd.

Qatproblematiek binnen gemeenten
Hoewel elke gemeente gevraagd werd naar ervaringen met qat op verschillende
beleidsterreinen (openbare orde en veiligheid, gezondheid en sociaaleconomische
situatie, integratie en participatie) vallen alle problemen die gemeenten ervaren rond
qatgebruik binnen het beleidsterrein openbare orde en veiligheid. De invloed van qat op
gezondheid, integratie en sociaaleconomische situatie van de Somaliërs wordt in zeven
gemeenten wel gezien, maar vier van deze gemeenten vinden dat deze problematiek in
combinatie met andere problemen op individueel niveau behandeld dient te worden, en
hebben er geen beleid op gemaakt. Twee gemeenten koppelen de sociaaleconomische
problemen en gezondheidsproblemen van de Somalische groep ook aan qatgebruik en
zetten beleid in om gebruik van qat te verminderen. Eén gemeente benadert Somalische
multi-problemgezinnen zonder nadruk te leggen op qatgebruik. Zij zien qat als één van
de problemen. Deze laatste drie gemeenten willen invloed uitoefenen op de
sociaaleconomische en gezondheidsproblemen van de Somalische groep (zie
§2.5:algemeen beleid rond de Somalische doelgroep).

Trimbos‐instituut

33

Zes van de elf gemeenten geven aan dat zij overlast ervaren, of in het recente verleden
ervaren hebben, rond qathuizen en qatverkooppunten. De overlast bestaat met name uit
geluidsoverlast rond de qathuizen (gerapporteerd door omwonenden), overlast in de
vorm van vervuiling van de straat (spugen op straat, rommel maken), groepen mannen
die op straat hangen en qat gebruiken en die worden ervaren als bedreigend of als
storend voor de aanblik van de straat. Enkele gemeenten geven aan problemen te
hebben met qatgebruikende mannen die wildplassen of om qat of geld bedelen bij
winkeliers en andere gebruikers. Opvallend is dat de overlast van gebruik op straat in de
meeste gemeenten daalt in de winter, omdat het dan kouder is en mensen binnenshuis
gaan gebruiken. Gemeenten die recentelijk qathuizen hebben gesloten, geven in enkele
gevallen aan dat de overlast zich heeft verplaatst van de qathuizen naar de straat of wijk
rondom verkooppunten van qat.
In vier gemeenten wordt de combinatie van qat- en alcoholgebruik gesignaleerd.
Mogelijk komt deze combinatie vaker voor, maar omdat het gebruik van alcohol taboe is
onder Somaliërs, is het goed mogelijk dat dit niet in het openbaar gebeurt. Het is
daardoor voor gemeenten lastiger te signaleren dan het gebruik van qat.
Vijf gemeenten ervaren geen overlast rond qathandel of qatgebruik. Zij zeggen niet te
weten of er qathuizen zijn in hun stad, of hier geen overlast van te ervaren. Natuurlijk
blijft het mogelijk dat in deze gemeenten de overlast die gesignaleerd wordt niet aan de
gemeente wordt gemeld, maar bijvoorbeeld alleen binnen de wijkpolitie bekend blijft.
Tabel 2.3a Gemeenten met specifieke problemen rond qat
Signaleren van de invloed van qat op
gezondheid, integratie en
sociaaleconomische situatie



Ervaren (recent) overlast rond
qathuizen en qatverkooppunten





7 gemeenten wel
o 4 gemeenten: behandeling moet op
individueel niveau, geen beleid
gemaakt
o 2 gemeenten: zetten beleid in om
qatverslaving te verminderen en de
soc.-economische situatie te
verbeteren
o 1 gemeente: zetten beleid in om de
soc.-economische situatie te
verbeteren en qat is een onderdeel
4 gemeenten niet
6 gemeenten wel
5 gemeenten niet

Signaleren combinatie gebruik alcohol
en qat




4 gemeenten wel
7 gemeenten niet

34

Trimbos‐instituut

2.5

Beleid rond de Somalische groep per gemeente

In tabel 2.5 staat per gemeente vermeld welk beleid de gemeente voert ten opzichte van
de Somalische groep. Hieronder worden de gegevens samengevat.

Beleid rond qatoverlast
Zoals bijna alle gemeenten aangeven dat de problemen die zij rond qat zien, te maken
hebben met overlast, zo is ook bijna al het gemeentebeleid gericht op deze overlast. De
zes gemeenten die overlast ervaren van qatgebruik hebben daar allemaal op
beleidsniveau actie op ondernomen.
In één gemeente is een Algemene Plaatselijke Verordening (APV) uitgeschreven om alle
verkoop van qat in een gebied van de stad te verbieden. Hiermee is de overlast van de
verkoop gedeeltelijk teruggedrongen tot op een industrieterrein waar verkoop wel is
toegestaan. Daarnaast mogen er in bepaalde wijken geen qathuizen zijn. Hiermee wordt
het gebruik van qat teruggedrongen naar privéwoningen en de straat. De overlast is
daarmee niet geheel verdwenen; met name op straat veroorzaken gebruikers nog
overlast. Daarnaast heeft deze gemeente een brief aan de rijksoverheid gestuurd met
het verzoek om een verbod op qat.
Eén gemeente heeft geen officieel beleid, maar heeft op informele wijze via de politie
afspraken gemaakt met de qathuizen. Deze afspraken zijn opgehangen in de qathuizen
en betreffen sluitingstijden, afval opruimen, geluidsoverlast en op straat hangen.
Daarnaast kunnen qatverkopers die zonder ventvergunning qat vanuit hun kofferbak
verkopen een boete krijgen, evenals gebruikers die op straat overlast veroorzaken.
Een derde gemeente heeft een brief gestuurd naar de rijksoverheid met een verzoek om
meer aandacht voor qatproblematiek. Daarnaast benadert deze gemeente qatgebruikers
op een informele laagdrempelige wijze via een bruggenbouwer van Somalische afkomst.
Het doel daarvan is om de harde kern van gebruikers (veel qatgebruik, alcoholgebruik,
psychische problemen, sociaaleconomische problemen) toe te leiden naar een individueel
hulpverleningstraject.
In de andere drie gemeenten zijn één of meerdere qathuizen gesloten, vanwege overlast
of vanwege veiligheidsredenen. Dit heeft er in één gemeente toe geleid dat de
problemen gestopt zijn en er geen overlast meer is. In één gemeente is de overlast
verminderd en in de derde gemeente is de overlast meer zichtbaar geworden, omdat de
verkoop wel doorgaat en men nu meer op straat gebruikt.

Algemeen beleid rond de Somalische doelgroep
Vijf gemeenten zetten actief in op samenwerking met de Somalische bewoners. Dit zijn
o.a. de twee gemeenten die de meeste overlast van qatgebruik ervaren en ook de
koppeling leggen tussen qatgebruik en sociaaleconomische en psychische problemen bij
de Somalische doelgroep.

Trimbos‐instituut

35

Zoals beschreven werkt één gemeente samen met een bruggenbouwer van Somalische
afkomst, die geïntegreerd is in de harde kern van qatgebruikers. Hij probeert de
individuele gebruikers toe te leiden naar een traject dat hen moet helpen hun
psychische- en verslavingsproblemen op te lossen en te integreren in de Nederlandse
samenleving. Tot nu toe zijn vier of vijf Somalische qatgebruikers via deze
bruggenbouwer met een hulpverleningstraject gestart. De tweede gemeente organiseert
werkgroepen voor de Somaliërs uit de gemeente. Deze werkgroepen buigen zich samen
met de gemeente over problemen die in de Somalische gemeenschap spelen rond
jongeren en kinderen, arbeidsparticipatie, vrouwenemancipatie en onderwijs. Tot nu toe
zijn hier nog geen concrete resultaten uit voortgekomen.
Een derde gemeente organiseert in samenwerking met andere organisaties
(zelforganisaties, GGD, GGZ, CJG) projecten voor de Somalische doelgroep. Eerder was
er een project om door middel van voorlichting de kennis over qat onder Somaliërs te
vergroten. Momenteel loopt er bij deze gemeente een project dat zich richt op vijftig
Somalische multi-problemgezinnen. Aanleiding voor dit project was het rapport van
Regioplan (2010) waaruit bleek dat Somalische nieuwkomers op sociaal-economisch
gebied achterblijven bij andere vluchtelingen. Qat is één van de problemen waar deze
gezinnen mee te maken hebben. Doel van dit project is om een brug te slaan tussen
hulpverleners (GGD, GGZ, CJG) en deze Somalische gezinnen.
Naast deze drie gemeenten zijn er ook twee gemeenten die zich niet bezighouden met
de problematiek van qat, maar wel de samenwerking opzoeken met de Somalische
groep, om integratie te bevorderen. Bijvoorbeeld door het opbouwen van een
vertrouwensband via een wijkagent, of d.m.v. afspraken en bijeenkomsten met de
zelforganisaties in de stad over onderwerpen als burgerschap, vrouwenemancipatie,
discriminatie en homo-emancipatie.
Uiteraard zijn er meer gemeenten die subsidie verstrekken aan Somalische
zelforganisaties. Zij zetten echter niet allemaal actief in op een samenwerkingsverband
tussen gemeente en zelforganisatie. Soms werkt een zelforganisatie wel samen met
bijvoorbeeld GGD of GGZ, als het gaat om de organisatie van een voorlichtingsbijeenkomst.

Tabel 2.3b Beleid gemeenten rond Somalische doelgroep en qat
Op beleidsniveau actie ondernomen tegen de
(recentelijk) ervaren overlast
Inzet op actieve samenwerking met de Somalische
gemeenschap

36

Trimbos‐instituut




6 gemeenten wel
5 gemeenten niet (ervaren ook
geen overlast )




5 gemeenten wel
6 gemeenten niet

Algemeen:

De gemeente herkent bovenmatig problemen bij de Somalische groep, met name rond huisvesting, schulden en financiën,
gecombineerd met psychische en verslavingsproblemen.

Bij het jongerenloket van de gemeente wordt geen overmatig qatgebruik gesignaleerd, wel psychische problematiek/
traumatisering.

De politie signaleert problemen rond onderwijs, werk, financiën, criminaliteit, huisvesting, alcoholverslaving, opvoeding en
psychische problematiek (rapporten).
Qat:

Als een Somaliër last heeft van qatproblematiek/verslaving, wordt dit op individueel niveau behandeld (bv. doorverwijzing
naar de verslavingszorg).

In een specifiek geval van overlast bij een qathuis heeft de deelgemeente extra wijkagenten ingezet.
Algemeen:

De gemeente herkent bovenmatig problemen bij (een deel van) de Somalische groep, met name rond werkloosheid,
uitkeringsafhankelijkheid en onderwijs. Met name de nieuwkomers in deze gemeente blijven achter, mede als gevolg van
taalachterstand. Zij krijgen vanuit de gemeente begeleiding om de taal te leren en bij het zoeken naar een baan.
Qat:

Qatgebruik is één van de problemen waar Somaliërs mee te maken hebben.

Er zijn qathuizen in de stad en er wordt vanuit auto’s verkocht, maar dit leidt volgens de gemeente niet tot opvallend veel
overlast.
Algemeen:

Onder Somaliërs in de gemeente: taalproblemen, schoolgaan onder jongeren, multi-problemgezinnen en niet gewend zijn aan
Nederlandse geldsystemen

De nieuwkomersgroep (laag opgeleid) leunt volgens de gemeente zwaar op de oudkomers, deze vangen hen op.

Op de afdeling Voorlichting Eigen Taal en Cultuur van de GGD is een Somalische voorlichtster in dienst. Zij organiseert voor
de Somalische groep voorlichtingen over brede onderwerpen, niet specifiek over qat.
Qat:

De gemeente zegt geen last te hebben van (overmatig) qatgebruik onder Somaliërs.

De GGD, afdeling Voorlichting eigen taal en cultuur, geeft aan heel sporadisch een vraag over qat binnen te krijgen, maar
houdt zich verder niet met het onderwerp bezig.

Tabel
Zin in seks
na de
qatgebruik
(%)
2.5 1.13
Beleid
rond
Somalische
groep per gemeente
N=114

SDS+
N=11

SDSN=102

Minder

10,5

25,0

8,8

Wil niet zeggen

15,8

8,3

16,7

In
tabel
2.5 staat per gemeente vermeld welk
beleid de gemeente
voert ten35,3
opzichte van
Geen
verschil
31,6
de
Somalische groep. Hieronder worden de gegevens
samengevat.
Meer
42,1
66,7*
39,2
*Sprake van een significant verschil (p<0,05)
Tabel 2.4 In hoeverre hebben de gemeenten zicht op de Somalische groep, qatgebruik en ervaren problematiek in de gemeente?
Gemeente
Zicht op de Somalische groep, qatgebruik en ervaren problematiek in de gemeente?

Beleid rond qatoverlast
Zoals bijna
alle gemeenten
aangeven dat de problemen die zij rond qat zien, te maken
Ander
middelengebruik
en roken
hebben de
metrespondentengroep
overlast, zo is ook zeggen
bijna alzeven
het gemeentebeleid
gericht
op te
deze
overlast.Van
De
Binnen
mensen (6,2%)
alcohol
gebruiken.
zes gemeenten
die overlast
ervaren
van
qatgebruik
hebben
daar
allemaal
op
deze
zeven respondenten
gebruiken
er twee
dagelijks
en de rest
op vijf
dagen
of minder.
beleidsniveau
actiegebruiken
op ondernomen.
Vier
respondenten
cannabis. Hierbij is het van belang te melden dat meerdere
interviewers onderrapportage vermoeden op het vlak van alcoholgebruik. Het is dus
In één gemeente
is eenrespondenten
Algemene Plaatselijke
Verordening
(APV)
uitgeschreven
om alle
mogelijk
dat er meer
zijn die hun
qatgebruik
combineren
met alcohol.
verkoop van
van alcohol
qat in een
van de stad
te verbieden.
Hiermee
is de overlast
vanniet
de
Gebruik
is ingebied
de Somalische
gemeenschap
echter
een taboe
en zal dus
verkoop gedeeltelijk
teruggedrongen
tot op een Ook
industrieterrein
waar verkoop
wel is
makkelijk
worden besproken
met interviewers.
andere middelen
zoals cocaïne,
toegestaan. Daarnaast
mogen
er in
bepaalde
wijken geen
zijn. Hiermee wordt
amfetamine,
xtc, heroïne
en GHB
zeggen
respondenten
nietqathuizen
te gebruiken.
het gebruik van qat teruggedrongen naar privéwoningen en de straat. De overlast is
daarmee
niet geheel
verdwenen;
met name
op straat
veroorzaken
gebruikers
nog
67 respondenten
(59,3%)
roken sigaretten.
Gemiddeld
roken
zij 56 sigaretten
per week
overlast.
heeft deze gemeente
een deel
brief(86,6%)
aan de van
rijksoverheid
(tussen deDaarnaast
5 en 210 sigaretten).
Het overgrote
de rokers gestuurd
geeft aanmet
dat
het
verzoek
omtijdens
een verbod
op qat.
ze meer
roken
het qatkauwen.

Gemeente 3

Gemeente 2

Gemeente 1

Eén gemeente heeft geen officieel beleid, maar heeft op informele wijze via de politie
afspraken
gemaakt
de qathuizen. gevolgen
Deze afspraken
zijn opgehangen in de qathuizen
Negatieve sociale
enmet
maatschappelijke
van qatgebruik
en
betreffen
sluitingstijden,
opruimen, geluidsoverlast
op ruzie
straatte hangen.
Ruim
een tiende
(12,3%) vanafval
de qatgebruikers
geeft aan welen
eens
hebben
Daarnaast
kunnen
qatverkopers
die
zonder
ventvergunning
vanuit hun kofferbak
gehad tijdens
of na het
qatkauwen.
Deze
ruzies
gaan over geld,qat
geluidsoverlast,
kwaliteit
verkopen
een boete
evenals
gebruikers
die op straat
overlast
veroorzaken.
van de qat
en uitkrijgen,
de hand
gelopen
discussies.
Significant
meer
problematische
gebruikers (33,3%; p<0,05) hebben ruzies dan de niet problematische gebruikers
Een
derde gemeente heeft een brief gestuurd naar de rijksoverheid met een verzoek om
(9,8%).
meer aandacht voor qatproblematiek. Daarnaast benadert deze gemeente qatgebruikers
op
laagdrempelige
een
afkomst.
Aaneen
de informele
respondenten
is gevraagdwijze
welkevia
van
debruggenbouwer
gebeurtenissenvan
wel Somalische
eens voorkomen
als
Het
doel
daarvan
is om de harde kern van gebruikers (veel qatgebruik, alcoholgebruik,
gevolg
van
qatgebruik.
psychische problemen, sociaaleconomische problemen) toe te leiden naar een individueel
hulpverleningstraject.
Vergeleken met andere qatgebruikers melden problematische qatgebruikers significant
meer negatieve gevolgen van qatgebruik ten aanzien van: zich verslapen (werk, school,
In
de andere
drieafspraken);
gemeentente
zijn
één oftijd
meerdere
vanwege(partner,
overlast
cursus,
andere
weinig
hebbenqathuizen
voor hetgesloten,
sociale netwerk
of vanwege
veiligheidsredenen.
Dit met
heeft
er in kinderen
één gemeente
toe geleid dat
de
kinderen,
familie
en vrienden); ruzie
partner,
en vrienden/familie;
moeite
problemen
gestopttezijn
en geld
er geen
overlast
meer
is. In éénqat
gemeente
is uitgaven.
de overlast
met
werk vinden;
weinig
hebben
voor het
huishouden,
en andere
verminderd en in de derde gemeente is de overlast meer zichtbaar geworden, omdat de
verkoop wel
en menvan
nu meer
op straaten
gebruikt.
Ongeveer
dedoorgaat
helft (51,3%)
de partners
bijna 45,0% van de familie van de
qatkauwers heeft wel eens commentaar (klagen en kritiek leveren) geleverd op de
hoeveelheid qatgebruik. Dit gebeurt significant vaker bij de problematische gebruiker:
Algemeen
beleid
rond de
Somalische
doelgroep
alle
partners
klagen
daarover
(100%
tegenover 46,4%) en veel meer familieleden
Vijf gemeenten
zetten
actief leveren
in op samenwerking
metRuim
de Somalische
Dit zijn
(81,8%
tegenover
40,4%)
daarop kritiek.
een derdebewoners.
(35,0%) van
de
o.a. de twee
die de meeste
overlast
vanwordt
qatgebruik
ervaren
en ook
de
partners
klaagtgemeenten
over de hoeveelheid
geld die
aan qat
besteed.
Ook hierbij
geldt
koppeling
leggen tussen
en partners
sociaaleconomische
en psychische
problemen
bij
dat
dit significant
vaker qatgebruik
gebeurt door
van problematische
gebruikers
(62,5%
de
Somalische
doelgroep.
tegenover
32,0%).
Ruim een derde (35,7%) van de respondenten maakt zich zelf
zorgen over de hoeveelheid geld die ze aan qat besteden. Significant vaker maken
problematische qatgebruikers zich zorgen hierover (45,5% tegenover 34,6%).

Trimbos‐instituut

35
27

Algemeen:

In een wijk van deze gemeente is 6% van de bewoners Somalisch. Het betreft met name oudkomers.

De gemeente heeft goed zicht op de woon- en werksituatie van Somalische doelgroep (rapport), met name via een project
Begeleiding naar Werk. De gemeente erkent dat de groep achterblijft op meerdere vlakken.

Sinds een jaar organiseert een Somalische beleidsmedewerker werkgroepen voor de Somaliërs in deze gemeente.
Onderwerpen zijn jongeren, werk, vrouwen en kinderen/school. Qat wordt ook besproken.
Qat:

In het verleden was er sprake van overlast rond qathuizen en verkooppunten van qat.

Tegenwoordig is er met name overlast (herrie, rommel maken, wildplassen) op openbare plaatsen waar de qat gebruikt
wordt. De overlast piekt in de zomer.

De gemeente signaleert een groei van gebruik onder vrouwen.
Algemeen:

De politie heeft via wijkagenten regelmatig contact met Somaliërs maar binnen de gemeente is niemand verantwoordelijk
voor de groep.

Met name oudkomers, bij sommigen worden psychische problemen herkend.

Problematiek in deze gemeente: op straat leven, overlast op straat veroorzaken (schreeuwen), kleine criminaliteit, qatgebruik
en alcoholgebruik.

De politie heeft weinig zicht op de problemen achter de voordeur, zoals vrouwenbesnijdenis en maatschappelijke problemen
in gezinnen.
Qat:

Er was via de wijkagenten zicht op en contact met qathuizen in deze gemeente. Vanwege stopzetten van het
doelgroepenbeleid is hier nu geen tijd meer voor.

Rond de qatpanden in één wijk is sprake van geluidsoverlast geweest.

Schatting: 5-10% van de Somaliërs veroorzaakt overlast, dit gaat vaak gepaard met alcoholgebruik.

moeilijk
Zoals
beschreven
aanspreekbaar
werkt en
éénze
gemeente
zien er onverzorgd
samen met uit.
een Een
bruggenbouwer
aantal van van
hen Somalische
houdt zich
afkomst,
bezig
met die
criminele
geïntegreerd
activiteiten.
is in de harde kern van qatgebruikers. Hij probeert de
individuele gebruikers toe te leiden naar een traject dat hen moet helpen hun
psychische3.3.3
Sociale
ensituatie
verslavingsproblemen
van Somaliërsop
enteqat
lossen en te integreren in de Nederlandse
samenleving. Tot nu toe zijn vier of vijf Somalische qatgebruikers via deze
bruggenbouwer met een hulpverleningstraject gestart. De tweede gemeente organiseert
werkgroepen
Het
gezin
voor de Somaliërs uit de gemeente. Deze werkgroepen buigen zich samen
met de gemeente
Somalische
kinderenover
groeien
problemen
veelal op
die iningrote
de Somalische
gezinnen. Gezinnen
gemeenschap
van vijf
spelen
kinderen
rond
jongerenveel
komen
en kinderen,
voor en uitschieters
arbeidsparticipatie,
naar acht
vrouwenemancipatie
of meer kinderen en
zijn
onderwijs.
geen uitzondering.
Tot nu toe
zijn
Gezondheidsvoorlichters
hier nog geen concretegeven
resultaten
aanuit dat
voortgekomen.
Somalische vrouwen openstaan voor
geboortebeperking. Somalische mannen ervaren grote gezinnen echter als rijkdom en
Een
met name
derde zijgemeente
moeten benaderd
organiseert
worden
in in
samenwerking
de voorlichting
met
hierover.
andereBij organisaties
de tweede
(zelforganisaties,
generatie Somalische
GGD,mannen
GGZ, CJG)
in Nederland,
projecten die
voorhoger
de Somalische
opgeleid zijn,
doelgroep.
is een verandering
Eerder was
er
merkbaar.
een project
'Zij om
willen
doorgeen
middel
tienvan
maar
voorlichting
twee kinderen
de kennis
hebben
over waaraan
qat onderze
Somaliërs
tijd willen
te
vergroten.
besteden om
Momenteel
ze goed op
loopt
te voeden.’
er bij deze
(Somalische
gemeente
expert)
een project dat zich richt op vijftig
Somalische multi-problemgezinnen. Aanleiding voor dit project was het rapport van
Regioplan
De meeste
(2010)
professionals
waaruit bleek
hebben
dat te
Somalische
maken met
nieuwkomers
alleenstaande
op sociaal-economisch
gezinnen (lees
gebied achterblijven
alleenstaande
moeders).
bij andere
Bij sommige
vluchtelingen.
gezinnen
Qatzijn
is één
de van
vaders
de problemen
nog in hetwaar
land deze
van
gezinnen mee
herkomst
en is te
men
maken
bezig hebben.
met gezinshereniging.
Doel van dit project
Professionals
is om van
een het
brug
informatiepunt
te slaan tussen
en
hulpverleners
onderwijs
benadrukken
(GGD, GGZ,
dat
CJG)
deze
en trajecten
deze Somalische
vaak langdurig
gezinnen.(een tot drie jaar) zijn en
spanningen opleveren. Niet alleen tijdens het wachten, maar ook na de hereniging,
Naast deze
wanneer
verwachtingen
drie gemeenten
nietzijn
meer
er overeenstemmen
ook twee gemeenten
metdie
de zich
realiteit
niet en
bezighouden
de hereniging
met
de problematiek
uitloopt
op een teleurstelling.
van qat, maar wel de samenwerking opzoeken met de Somalische
groep, om integratie te bevorderen. Bijvoorbeeld door het opbouwen van een
vertrouwensband
Bij
andere gezinnen
viazijn
een
de wijkagent,
ouders gescheiden.
of d.m.v.
Vader
afspraken
blijft vaak
en wel
bijeenkomsten
in beeld, maar
metblijft
de
zelforganisaties
op
afstand
en
in de woont
stad over
elders
onderwerpen
in
Nederland.
als burgerschap,
Somalische
vrouwenemancipatie,
experts
en
discriminatie
opvoedingsondersteuners
en homo-emancipatie.
geven aan dat verschuivende rolpatronen tussen Somalische
mannen en vrouwen een belangrijke rol spelen in het aantal scheidingen. Eén
Uiteraard
Somalische zijn
expert
er geeft
meerhiervan
gemeenten
een beschrijving:
die subsidie
‘Gelijkheid
verstrekken
geeft ruzie.
aan Somalische
In Somalië
zelforganisaties.
lagen de rollen enZij
posities
zetten vast,
echter
werkte
niet allemaal
de man en
actief
zorgde
in op
deeen
vrouw
samenwerkingsverband
voor het huishouden
tussen
en haargemeente
man. De en
Somalische
zelforganisatie.
man in Soms
Nederland
werktdie
een
werkloos
zelforganisatie
is doet niets,
wel samen
alleen met
qat
bijvoorbeeld
kauwen, en eist
GGD
daarnaast
of GGZ,
datals
zijnhet
vrouw
gaatvoor
omhem
de zorgt,
organisatie
ook alsvan
zij wel
een werk
voorlichtingsheeft. De
bijeenkomst.
Somalische vrouw doet dit niet en dan krijgen ze ruzie. De Somalische man heeft aan
positie verloren en de Somalische vrouw heeft gewonnen en zij emancipeert, wordt
onafhankelijk en autonoom. De Somalische man moet mee emanciperen maar dat lukt
Tabel
2.3b Beleid
gemeenten
rondzich
Somalische
doelgroep en
qat
moeizaam.
De mannen
voelen
buitengesloten.’
(Somalische
expert)
Op beleidsniveau actie ondernomen tegen de



6 gemeenten wel

48
36

Gemeente 5

Gemeente 4

Het is onduidelijk of het qatgebruik van Somalische mannen
altijd eenniet
rol (ervaren
speelt inook
het

5 gemeenten
(recentelijk) ervaren overlast
geen
overlast )
ontstaan van spanningen en uiteindelijk de scheiding.
Professionals
(opvoeding,
inburgering)
met samenwerking
een Somalischemet
afkomst
leggen een duidelijke
relatiewel
tussen de mate
Inzet op actieve
de Somalische

5 gemeenten
gemeenschap

6 gemeenten
niet de man door
van
betrokkenheid van de man bij het gezin en zijn qatgebruik.
Wanneer
de week te veel kauwt, te weinig tijd overhoudt voor zijn gezin en kinderen, en zijn
vrouw verantwoordelijk is voor alle zorg en huishoudelijke taken, dan geeft dat veel
spanningen binnen het gezin en volgt een scheiding, aldus een Somalische expert. ‘Een
goede Somalische man brengt de kinderen naar school, sport of tandarts en haalt ze
weer op. Hij toont betrokkenheid door mee te gaan naar school als er
rapportenvergadering is.’ (Somalische expert)

Trimbos‐instituut

Algemeen:

De gemeente heeft een keer per maand formeel overleg met de Somalische zelforganisatie, daarnaast ook regelmatig
informeel contact.

De meerderheid is nieuwkomer, jonger dan 25 jaar, veelal alleenstaand met kinderen, en een oorlogstrauma.

In twee wijken wonen de meeste Somaliërs, hier wonen waarschijnlijk ook de vier á vijf dealers die qat verkopen.

Onder Somaliërs in deze gemeente: lage arbeidsparticipatie, lage schoolprestaties, taalproblemen, grote cultuurverschillen,
slechtere financiële situatie.

Af en toe wat overlast door rondhangende jongeren, maar minder dan bij andere groepen.
Qat:

De afgelopen zes jaar heeft de gemeente geen ordeprobleem gezien rond qatgebruikende Somaliërs.

Er zijn geen qathuizen gesignaleerd door gemeente, politie, woningcorporatie of zelforganisatie.

Verkoop vanuit de kofferbak is nog nooit gesignaleerd.

Bekend is dat Somaliërs naar een qathuis in een andere stad gaan.

De gemeente heeft opgevangen dat vrouwen tegenwoordig meer kauwen.
Algemeen:

Onder Somaliërs in deze gemeente: lage opleiding, hoge werkloosheid onder mannen, gebroken gezinnen en veelvuldig
qatgebruik.

Er worden in deze gemeente geen Somalische zelforganisaties meeer gefinancierd sinds de stop van het doelgroepenbeleid.
Er zijn nu ook geen zelforganisaties meer.

De gemeente subsidieert wel een schoolcontactwerker om de communicatie tussen school en Somalische ouders te
verbeteren.
Qat:

Er was overlast door qatgebruik op straat, met name in één wijk. In deze wijk is het enige qathuis in de stad volgens de
gemeente.

De overlast bestaat met name uit mannen die rondhangen en alcohol drinken. In de winter tussen de tien en twintig, in de
zomer tussen de twintig en dertig.

Schoolcontactwerk constateert gebruik onder moeders van schoolgaande kinderen.

Leerlingzaken constateert dat er bij bepaalde gezinnen veel problemen zijn.

2.5
Beleid rond
de Somalische groep per gemeente
Hoofdstuk
2 Gemeenten

In tabelDoelstelling
2.5 staat per gemeente vermeld welk beleid de gemeente voert ten opzichte van
2.1
de Somalische groep. Hieronder worden de gegevens samengevat.

In het programma van eisen werden met betrekking tot gemeenten de volgende
Beleid rond qatoverlast
onderzoeksvragen
gesteld:
Zoals
alle
gemeenten
aangeven
dat derondom
problemen
die zij rond qat
zien, te maken
 bijna
Welke
problemen
ervaren
gemeenten
(problematisch)
qatgebruik?
hebben
met
overlast,kunnen
zo is ookgemeenten
bijna al hetmomenteel
gemeentebeleid
op deze overlast.
De
 In
hoeverre
het gericht
(problematisch)
qatgebruik
zes gemeenten
overlast
ervaren
van qatgebruik hebben
daarenallemaal
aanpakken;die
is het
bestaande
beleidsinstrumentarium
voldoende
zo nee, op
beleidsniveau
actie opschiet
ondernomen.
welke punten
het tekort?

Gemeente 7

Gemeente 6

In één gemeente is een Algemene Plaatselijke Verordening (APV) uitgeschreven om alle
verkoop
van qat invan
eenonderzoek
gebied van de stad te verbieden. Hiermee is de overlast van de
2.2
Methode
verkoop gedeeltelijk teruggedrongen tot op een industrieterrein waar verkoop wel is
toegestaan. Daarnaast mogen er in bepaalde wijken geen qathuizen zijn. Hiermee wordt
het gebruik van qat teruggedrongen naar privéwoningen en de straat. De overlast is
Respondenten
daarmee niet geheel verdwenen; met name op straat veroorzaken gebruikers nog
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden zijn semi-gestructureerde interviews
overlast. Daarnaast heeft deze gemeente een brief aan de rijksoverheid gestuurd met
uitgevoerd met relevante beleidsambtenaren van de elf gemeenten met de meeste
het verzoek om een verbod op qat.
Somalische inwoners; Arnhem, Amsterdam, Dordrecht, Delft, Groningen, Nijmegen
Tilburg, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Eindhoven.
Eén gemeente heeft geen officieel beleid, maar heeft op informele wijze via de politie
afspraken gemaakt met de qathuizen. Deze afspraken zijn opgehangen in de qathuizen
In eerste instantie is gebruikgemaakt van bestaande contacten, zoals de
en betreffen sluitingstijden, afval opruimen, geluidsoverlast en op straat hangen.
gemeentemedewerkers die deelnemen aan de BZK/I&I-werkgroep over Somaliërs in
Daarnaast kunnen qatverkopers die zonder ventvergunning qat vanuit hun kofferbak
Nederland en andere contacten die tijdens eerder onderzoek naar qatgebruik gelegd
verkopen een boete krijgen, evenals gebruikers die op straat overlast veroorzaken.
waren. Ondanks de vele contacten die er al lagen, was het in een aantal gemeenten
opvallend moeilijk om de juiste contactpersoon te vinden. Sinds de gemeenten geen
Een derde gemeente heeft een brief gestuurd naar de rijksoverheid met een verzoek om
doelgroepenbeleid meer voeren, is de aandacht voor specifieke groepen zoals de
meer aandacht voor qatproblematiek. Daarnaast benadert deze gemeente qatgebruikers
Somalische groep verminderd. Dat betekent dat er niet altijd een beleidsmedewerker
op een informele laagdrempelige wijze via een bruggenbouwer van Somalische afkomst.
binnen de gemeente is die de Somalische groep in zijn portefeuille heeft. De gemeente
Het doel daarvan is om de harde kern van gebruikers (veel qatgebruik, alcoholgebruik,
heeft dan geen zicht meer op de groep. Daarnaast komt het voor dat het binnen de
psychische problemen, sociaaleconomische problemen) toe te leiden naar een individueel
gemeente onduidelijk is welke ambtenaar nog iets over het onderwerp weet. In een
hulpverleningstraject.
enkel geval heeft de onderzoeker zes verschillende gemeenteafdelingen en zo'n twintig
verschillende personen gesproken voordat de juiste contactpersoon gelokaliseerd werd.
In de andere drie gemeenten zijn één of meerdere qathuizen gesloten, vanwege overlast
Dit onderdeel van het onderzoek nam daardoor veel tijd in beslag.
of vanwege veiligheidsredenen. Dit heeft er in één gemeente toe geleid dat de
problemen gestopt zijn en er geen overlast meer is. In één gemeente is de overlast
Wanneer de door de gemeente geleverde informatie niet voldoende bleek, is aanvullende
verminderd en in de derde gemeente is de overlast meer zichtbaar geworden, omdat de
informatie gezocht bij politie en GGD. In totaal zijn dertien gemeenteambtenaren
verkoop wel doorgaat en men nu meer op straat gebruikt.
uitgebreid geïnterviewd: in Tilburg en Den Haag twee, in alle overige steden één.
Daarnaast zijn in Rotterdam, Amsterdam, Eindhoven, Utrecht en Dordrecht medewerkers
van politie en/of GGD geïnterviewd. Een overzicht van de respondenten is te vinden in
Algemeen beleid rond de Somalische doelgroep
tabel 2.1.
Vijf gemeenten zetten actief in op samenwerking met de Somalische bewoners. Dit zijn
o.a. de twee gemeenten die de meeste overlast van qatgebruik ervaren en ook de
koppeling leggen tussen qatgebruik en sociaaleconomische en psychische problemen bij
Topiclijst
de Somalische doelgroep.
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden werd gebruik gemaakt van een topiclijst (zie
bijlage 3). Deze topiclijst bevatte open vragen op onder andere de volgende terreinen:

Trimbos‐instituut

35
29

Algemeen:

Er is geen duidelijk beeld van de groep Somaliërs in deze gemeente. Veel van de qatgebruikers in deze gemeente komen niet
uit de stad zelf, maar uit omliggende steden en dorpen.
Qat:

De bestaande qathuizen zijn bij gemeente, politie en GGD duidelijk in beeld.

Met name op één plaats in de stad zorgt qatverkoop en gebruik voor overlast (samenscholing, herrie, rommel, bedelen). Met
name in de zomer.

Wijkagenten signaleren ook combinatiegebruik met alcohol.

Sinds de sluiting van het qathuis is het qatgebruik meer zichtbaar geworden omdat mensen meer op straat gebruiken.

Er is ten minste één andere verkoopplaats in de stad, deze geeft minder overlast.
Algemeen:

Goed zicht op de groep Afrikanen (ook Somaliërs) in deze gemeente (rapport).

Met name nieuwkomers, jonge alleenstaande moeders met veel kinderen.

Onder Somaliërs in deze gemeente zijn werkloosheid, uitkeringsafhankelijkheid, schooluitval en criminaliteit de grootste
problemen.
Qat:

Qatgebruik wordt door de gemeente wel gesignaleerd, maar niet gezien als probleem. Er is geen sprake van overlast.

Voorheen was er overlast rond een qatpand, maar nu de handel verplaatst is naar een parkeerplaats aan de rand van de stad
zien de gemeente en de politie geen overlast meer.
Algemeen:

De gemeente krijgt berichten over Somalische mannen met trauma's (via vluchtelingenwerk en de reguliere zorg). Daarnaast
horen ze via vluchtelingenwerk dat de Somalische groep niet participeert in de Nederlandse samenleving.
Qat:

De gemeente is via vluchtelingenwerk en zelforganisaties wel bekend met de problematiek van qatgebruik onder oudere
Somalische mannen.

Volgens de gemeente zijn er geen qathuizen in de gemeente.
Algemeen:

De Somalische groep is in beeld, problemen betreffen schoolverlaten, criminaliteit, qatgebruik. Twee derde van de Somaliërs
in de gemeente is in contact met hulpverlening geweest.

Somaliërs vormen één van de drie doelgroepen waar de gemeente extra aandacht aan besteedt.

De gemeente krijgt signalen van huiselijk geweld, ze zien bovengemiddeld veel agressie/geweld in de hele Somalische groep.
Qat:

De gemeente heeft een Somalische hulpverlener in dienst. Hierdoor goed zicht op de 'probleemgroep' van vijftig gebruikers.

Deze groep heeft zware problemen, zoals verslavingen, schulden en huisvestingsproblemen.

Sprake van multigebruik (m.n. alcohol en qat) en geluidoverlast.

3.3.4 Maatschappelijke situatie van Somaliërs en qat
Uitwerking en analyse
De drie geluidsopnamen van de focusgroepen zijn vrijwel woordelijk uitgeschreven. Deze
tekst was het
Integratie:
aanpassen
uitgangspunt
aan de
voor
omgangsregels
ordening en analyse van het materiaal.
De meeste professionals hebben de ervaring dat Somaliërs ‘...het niet nauw nemen met
afspraken’. Somaliërs, zowel mannen als vrouwen, komen regelmatig te laat op
afspraken
of komen in het geheel niet opdagen. Door een professional van Somalische
3.3
Resultaten
afkomst (inburgerbegeleider) wordt dit gedrag gezien als een gevolg van qatgebruik.
Gezien de herkenning van dit gedrag door alle andere professionals heeft de
onbetrouwbaarheid
het een
nakomen
van afspraken
alleenvan
te maken
met qatgebruik.
In paragraaf 3.3.1 in
volgt
beschrijving
van deniet
grootte
het werkgebied
van de

professionals en de aandacht die zij hebben voor qatgebruik. Vanuit het perspectief van
de Somalische experts wordt de positie van qatgebruik binnen de Somalische
Kinderen
en school
gemeenschap
beschreven. In de paragrafen 3.3.2, 3.3.3, 3.3.4 en 3.3.5 worden
'Alle
kinderen hebben
een onderwijsachterstand,
opgelopen door en
te weinig
onderwijs in
respectievelijk
de gezondheid,
de sociale, de maatschappelijke,
de woonsituatie
Somalië',
aldus eenbeschreven.
onderwijzeres van de basisschool. Binnen het Nederlandse
relatie tot qatgebruik
schoolsysteem moeten de kinderen de achterstand in een relatief korte tijd inlopen en in
de verwachtingen van de ouders moeten ze ook nog de universiteit halen. ‘Bij ons in de
gemeenschap
moet je
je best doen en
en moeten
je kinderen
arts of advocaat worden want
3.3.1 Werkgebied
professionals
de aandacht
voor qat
anders heb je gefaald als moeder.’ (Somalische expert) Van de zogenaamde tweede
generatie Somaliërs, zij die op hele jonge leeftijd in Nederland zijn gekomen (jonger dan
tien
jaar)
inmiddels
meerdere
Somaliërs
een van
HBOof universitaire opleiding.
Grootte
vanvolgen
de groep
Somaliërs
binnen het
werkgebied
professionals
Somalische
kennen
geen generatiegenoten
die cliënten
naast hun
of werk
qat
In tabel 3.2experts
staan per
werkgebied/functie
het aantal
of studie
patiënten
met een
gebruiken.
zou niet weten
wanneer
je dat zoucontact
moetenheeft.
doen.De
Jewerkgebieden
hebt geen tijdlaten
om
Somalische 'Ik
achtergrond
waarmee
de professional
naast
je studie
een bijbaan
te kauwen,
daarmee
ben je toch al gauw vier uur
onderling
grote en
variaties
zien innog
het qat
aantal
contacten
met Somaliërs.
kwijt.' (Somalische expert)
Tabel 3.2. Grootte groep Somaliërs per werkgebied
Werkgebied/Functie

Aantal bij benadering

1. Politie en taalniveau van nieuwkomers
30 per jaar
Onderwijs2. Opvoedondersteuning
perwerkgebied
jaar
Het
overgrote deel van de professionals heeft in 60
hun
contact met
3. Gezondheidsvoorlichter
26; veertig
per nieuwkomers
jaar
nieuwkomers
die de Nederlandse taal niet of slecht spreken.
Deze
zijn
4. Reïntegratie/inburgering
38 per jaar
bijna
allemaal laag opgeleid, waarbij zes jaar basisonderwijs
het maximum is
5. Maatschappelijke opvang
30 per jaar
(reïntegratieconsulent). Opvallend is dat sommigen blijven steken op een bepaald taal6. Groepsleider AMA's
23 per twee jaar
en onderwijsniveau. Onduidelijk is of het gebrek aan progressie te maken heeft met de
7. Inloopbegeleider
25 per week
beperkte
vooropleiding, psychische problematiek of qatgebruik.
Dejaar
consulent heeft er
8. Onderwijzers
25 per twee
geen
zicht
op
of
de
jongeren
die
ze
begeleidt
qat
gebruiken.
Jongeren
9. Klantbeheerder
10 per twee jaar en AMA’s kiezen
er
veelal
voor om
een baan teJeugd-)
nemen in plaats van eerst
gaan leren, om aan hun
10.
Arts (Huis-,
Vertrouwens-,
7 perteweek
11. Begeleiders/onderzoekers
AMK een maandelijkse 3
per jaar (pakweg honderd USfinanciële
verplichtingen te voldoen:
bijdrage
12. Begeleider
AZC
30 per jaar
dollar)
naar de achtergebleven
familieleden in Somalië (reïntegratieconsulent.)

Gemeente 11

Gemeente 10

Gemeente 9

Gemeente 8

Het aantal Somaliërs in de werkgebieden varieert. Sommige professionals (jeugdarts,
Werk
groepsleider
AMA’s)
signaleren
het laatste
jaar een Vrouwen
afname van
aantal
Somaliërs
in
Veel
Somalische
mannen
en vrouwen
zijn werkloos.
zijn het
veelal
zonder
opleiding
hun werkgebied,
andere
(onderwijzers)
een toename
naar
Nederland terwijl
gekomen
enprofessionals
hebben hier
jarenlang gezorgd
voor signaleren.
de kinderen.
Professionalsexperts
denkenmerken
dat deze
te maken
hebben
met veranderingen
de
Somalische
opwisselingen
dat Somalische
vrouwen
momenteel
sneller aanin het
situatie in zijn
Somalië,
gezinshereniging
wisselende
migratie
tussen
integreren
dan huntoenemende
mannen. Somalische
vrouwen en
maken
daarbij meer
gebruik
van
Nederland
en Engeland.
andere
sociale
netwerken met allochtone- en autochtone Nederlanders, dan hun eigen
Somalische netwerk, om aan werk te komen. In Somalië is de qathandel in handen van
de vrouwen, die namelijk veel harder zijn in de onderhandeling. In Nederland zijn
Somalische vrouwen niet betrokken bij de qathandel.

50
44

Trimbos‐instituut

De gemeente voert geen doelgroepenbeleid, dus ook geen speciaal beleid voor Somaliërs.
Wel vindt de gemeenteambtenaar dat de veelheid aan problemen eigenlijk een multidisciplinaire aanpak vereist, maar die
wordt in deze gemeente niet gehanteerd.
In de rapporten van de politie wordt een aanbeveling gedaan voor een wijkagent die inzet op een vertrouwensband met de
Somalische gemeenschap. Daarnaast wil de politie inzetten op landelijke samenwerking tussen politieregio's.
De gemeente voert geen doelgroepenbeleid. Wel is er aandacht voor de ‘zwakkeren’ in de gemeente. Somalische multiproblemgezinnen krijgen derhalve extra aandacht (op projectbasis).
De gemeente financiert meerdere Somalische zelforganisaties.
Eerder financierde de gemeente een project rond voorlichting over qatgebruik.
Momenteel organiseert de gemeente een project om de link tussen Somalische multiproblemgezinnen en zorgverleners (GGZ,
GGD, CJG) te verbeteren.
De gemeente en de GGD hebben beide geen specifiek beleid of aanbod rond qat.
De gemeente subsidieert drie Somalische zelforganisaties. Zij zetten projecten op rond vrouwenemancipatie (ook huiselijk
geweld), burgerschap, discriminatie en homo-emancipatie.
De gemeente heeft in 2006 een Algemene Plaatselijke Verordening uitgeschreven om alle verkoop van qat in een deel van de
stad te verbieden. Hiermee is de verkoop in dat deel beperkt tot één handelspunt op een industrieterrein.
In veiligheidsurgentiegebieden mogen geen qatruimtes zijn.
In de rest van de gemeente is qatverkoop niet verboden, maar voor qathuizen (verkoop in combinatie met gebruik) is een
vergunning nodig en deze worden niet afgegeven.
De gemeente heeft een brief naar de minister gestuurd met het verzoek om een verbod op qat.
Vanaf 2012 heeft de gemeente geen zelforganisaties meer.
Er is geen officieel beleid rond de qatpanden. Afspraken tussen gemeente en eigenaars van de qatpanden werden op papier
gezet en in de panden opgehangen. Deze betroffen sluitingstijden, afval opruimen, geluidsoverlast en op straat rondhangen.
Somaliërs die zonder ventvergunning uit hun kofferbak qat verkopen, kunnen een boete krijgen.
Somaliërs op straat die overlast veroorzaken, kunnen ook een boete krijgen.
Volgens de politie zijn alle overlastgevende qatpanden nu gesloten, de laatste twee maanden geleden. Mogelijk zijn er wel
andere qatpanden die niet in beeld zijn.
De gemeente zet het integratiebeleid breed in, oa via een project samen met de zelforganisatie, dat zich richt op verbetering
van integratie onder Somaliërs.
Jonge nieuwkomers krijgen extra begeleiding om de Nederlandse taal sneller te leren.
De GGD houdt zich bezig met qatgebruikers, dmv gezondheidsvoorlichting.
De gemeente subsidieert Somalische zelforganisaties.

Werk en qatgebruik
Op basis van de verhalen van een deel van de professionals (opvoedingsondersteuning,
Hoofdstuk
3 Professionals
inburgering, politie, opvang, gezondheidsvoorlichter) en de Somalische experts zijn op
het gebied van werk drie verschillende groepen qatgebruikers te onderscheiden. De
eerste groep bestaat uit Somalische mannen die onderwijs volgen of werken (zowel
3.1
Doelstelling
nieuwkomers
die hier drie á vier jaar zijn als oudkomers) en daarnaast in hun vrije tijd
of in het weekend qat kauwen voor de ontspanning. Op maandag gaan deze mannen
weer aan het werk. Deze mannen zijn geïntegreerd en hebben al dan niet een gezin. Een
Het
doel van
deze is
deelstudie
is inzicht
te krijgen inexpert.
de problematiek
samengaat
met
voorbeeld
hiervan
de man van
een Somalische
Haar man die
heeft
een volledige
(problematisch)
beschouwd
vanuit
professionals
die
in kauwt
hun werkgebied
te
baan,
ze hebben qatgebruik,
kinderen. ‘Mijn
man kauwt
alleen
zaterdags en
dan
hij vier of vijf
maken hebben
bundels
qat. Namet
het Somaliërs
eten gaat in
hijNederland.
eerst naar het qathuis om bla bla te doen en dan komt
Tabel 2.5 Welke maatregelen hanteren de gemeenten om om te gaan met de beschreven problematiek rondom qat?
Gemeente
Beleid rond qat en de Somalische groep

hij om een uur of elf ‘s avonds thuis en dan kauwt hij door tot een uur ’s nachts en gaat
dan naar bed’.

3.2 Methode van onderzoek

Een tweede groep bestaat uit Somalische mannen die veelal werkloos zijn en meerdere
keren in het weekend en door de week qat kauwen. Deze groep bestaat vooral uit
Kwalitatievedie
studie
op basiszijn
vanoffocusgroepen
interviews
oudkomers
afgekeurd
die er niet inenslagen
om in Nederland werk te vinden.
Om inzichtwonen
te verkrijgen
inhun
de gezin
problematiek
samengaat
met (problematisch)
Sommigen
samen met
maar veel die
vaker
zijn ze alleenstaand.
qatgebruik, is een kwalitatieve studie uitgevoerd. De data zijn verzameld via drie
focusgroepdiscussies
en telefonische
metSomalische
professionals.
In totaal
hebben
aan
Een derde groep bestaat
uit werkloze interviews
of afgekeurde
mannen
bij wie
sprake
is
de
focusgroepen
45
professionals
deelgenomen
vanuit
de
werkdomeinen:
gezondheid,
van meervoudige problematiek. Deze mannen hebben naast psychiatrische problematiek
huisvesting,
veiligheid,
opvoeding, schulden
inburgering,
onderwijs
en financiën.
Binnen
het
ook
problemen
met huisvesting,
en zijn
verslaafd
aan andere
middelen
bestek van dit
onderzoek
voor niet
van hen mogelijk
tijd vrij
waaronder
pillen,
heroïnewas
en het
alcohol.
Een meer
deel dan
van zestien
deze oudkomers
is dakloos
en
te
maken de
op drie
gezamenlijke dagdelen.
Ditpostadres
had te maken
relatief te
korte
termijn
gebruikt
maatschappelijke
opvang als
om met
een de
uitkering
verkrijgen
waarop
de dataverzameling
moest zijn
en het
tijdsbeslag
een hebben
focusgroep.
(begeleider
van de opvang).voltooid
Deze mannen
hadden
in Somalië
eenvan
status,
een
Vervolgens
zijn
veertien
telefonische
interviews
afgenomen
bij
professionals
uit
opleiding in Somalië gevolgd en hebben gevochten militaire conflicten. In Nederland
werkdomeinen
die ontbraken
tijdens
focusgroepen. ladder
Vijf van
daarentegen bungelen
ze onderaan
de de
maatschappelijke
en de
zijn45
ze professionals
niet in staat
waren
van Somalische herkomst. Naast de professionals zijn zestien zogenaamde
om
te integreren.
Somalische experts bevraagd op hun kennis en ervaringen van de Somalische
gemeenschap
enuitkering
qatgebruik. Deze experts hadden allen een Somalische achtergrond.
Werkloosheid en
Zie
tabel
3.1
voor
overzicht
van alleUS-dollar
deelnemers.
Somaliërs betalen een
soms
twintigduizend
om naar Nederland te komen. Er wordt

vluchtelingenwerk
9. Taalschool, basisonderwijs

Onderwijzers

TI


































veel geïnvesteerd en de verwachtingen van zowel degenen die vluchten als de familie in
Tabel 3.1 zijn
Overzicht
professionals
Somalië
erg groot.
Dan komen ze hier en dan valt het erg tegen. De man, al dan
Sector
beroepsgroep
Functie
FG werk
of TI krijgen
Aantalver
niet
metofdiploma's,
kan geen of moeilijk
werk krijgen of kan alleen
1.
Politie
Wijkagent,
beleidsmedewerker,
FG
4
onder zijn niveau. Dat geeft veel spanningen. Sommigen hebben geen geloof
in
inspecteur
verbetering en leggen zich neer bij de situatie dat ze geen werk hebben. Maar er is nog
2. Welzijn, GGD
Opvoedondersteuning
FG
3
wel die familie in Somalië die op financiële ondersteuning wacht. En familie moet je
3. GGD
Gezondheidsvoorlichter
FG
2
steunen.
DeVluchtelingenwerk
meesten betalen honderdReïntegratie/inburgering
dollar per maand. In relaties roept
het verzenden
4. Agens,
FG
3
(hoogte
van het bedrag) van geld veel
spanningen
op: de een wil meer
5. Verslavingszorg
Behandelaar
verslaving
FG betalen
1 dan de
ander,
meestal willen de vrouwen meer
geld zenden
man
6. AZC
Groepsleider
AMA'snaar hun familie.
FG En als haar
1
7. ook
VON,nogvrijwilliger
vaderhuis,
Experts Somaliërs
FGsturen. Somaliërs
16
dan
qat kauwt dan
is er nog minder
geld over om naar huis te
jongerenwerk,
interviewers
die een
uitkering hebben
sturen veelal geld naar Somalië alleen wanneer de kinderbijslag
8. Maatschappelijke
opvang en Begeleider
TI
1
komt.
(Somalische experts)
3

Trimbos‐instituut

Gemeente 6

Gemeente 5

Gemeente 4

Gemeente 3

Gemeente 2

Gemeente 1

Professionals van de inburgering en vluchtelingenwerk constateren dat veel Somaliërs
10. Woningbouw
Klantbeheerder
TI
3
niet rond kunnen komen van hun uitkering. Dit geldt met name voor jongeren en
11. Huisartsenpraktijk, AMK, GGD
Huisarts,vertrouwensarts,
TI
4
alleenstaande moeders met kinderen.
Het budget waarmee de moeders en jongeren
jeugdarts
moeten
schulden, mede door het
12. AMKrondkomen is krap en vaak ontstaan
Begeleiders/onderzoekers
TI sturen 2van geld
naar
kinderen of andere familieleden in
het thuisland.
‘Het is een onhoudbare
situatie.
Je
13. COA
Begeleider
AZC
TI
1
1
kunt
je gezin niet telefonisch
laten verkommeren
elders, maar je kunt ook geen twee gezinnen
FG: Focusgroep;TI;
interview

51
43

Het pand waarin qat werd verhandeld is onder bestuursdwang gesloten.
Inzet is op aanpakken van overlast in de wijk en verder het reguliere beleid. De politie zorgt vooral dat het niet uit de hand
loopt.
Eén qathuis is gesloten om veiligheidsredenen (brandgevaar, te veel mensen in één ruimte). Er wordt nog wel qat verkocht,
maar niet meer binnen gebruikt.
De wijkpolitie handhaaft het probleem door mensen weg te sturen, maar kan niet meer doen omdat er geen strafbare feiten
worden gepleegd.
De overlast wordt op wijkniveau behandeld, het probleem is te 'klein' om op gemeentelijk niveau aan te pakken, bijv. om een
APV uit te vaardigen.
De GGD geeft in de qathuizen voorlichting over infectieziekten, hygiëne en veilige seks.
Er is een qatpand gesloten wegens overlast. Nu deze overlast niet meer speelt, is er geen reden tot speciaal beleid rond qat.
Er is bijna geen contact meer met de zelforganisaties. Subsidie is wel mogelijk, maar alleen voor interculturatieprojecten. Dit
is nog niet door zelforganisaties aangevraagd.
Er is geen specifiek beleid om qatgebruik te voorkomen, omdat het geen illegaal middel is.
De GGD en GGZ hebben i.s.m. zelforganisaties wel eerder voorlichting over qat georganiseerd, de gemeente heeft hier geen
actieve rol in.
De gemeente heeft een brief naar de minister gestuurd met het verzoek om meer aandacht voor qatproblematiek.
De gemeente heeft een Somalische hulpverlener/bruggenbouwer in dienst om het contact met en zicht op de Somalische
(gebruikers)groep te verbeteren.

onderhouden van een uitkering.’ (vluchtelingenwerk) Wanneer een Somalische man
Uitwerking
daarbij
qat en
kauwt,
analyse
al is het maar beperkt tot twee dagen en drie bundels per dag, dan
De drieeen
drukt
geluidsopnamen
totaal vandertig
van euro
de focusgroepen
per week zwaar
zijn vrijwel
op het
woordelijk
toch al uitgeschreven.
krappe budget.Deze
De
tekst was hetvan
professional
uitgangspunt
vluchtelingenwerk
voor ordening
benadrukt
en analyse
dat ‘...het
van het
zeker
materiaal.
niet zo is dat van alle
Somalische
gezinnen
die
schulden
hebben,
de
man
qat
gebruikt’.
De
inburgeringsconsulent van Somalische afkomst ziet bij sommige Somaliërs een duidelijke
relatie
tussen schuldenopbouw en qatgebruik. Door veelvuldig qatgebruik komen deze
3.3
Resultaten
Somaliërs te vaak te laat, waardoor ze de inburgering niet tijdig kunnen afronden en
vervolgens gekort worden op hun uitkering. Daarnaast begeleidt de consulent ook
Somaliërs
die3.3.1
schulden
en geen qat
die geen
In paragraaf
volgt hebben
een beschrijving
van gebruiken
de grootte en
vanlaatkomers
het werkgebied
van qat
de
gebruiken.
professionals en de aandacht die zij hebben voor qatgebruik. Vanuit het perspectief van

de Somalische experts wordt de positie van qatgebruik binnen de Somalische
Het
hebben vanbeschreven.
huisvesting is
belangrijk
ze 3.3.5
zorgenworden
ervoor
gemeenschap
In voor
de Somalische
paragrafen gezinnen
3.3.2, 3.3.3,
3.3.4enen
dat de huur ende
de gezondheid,
vaste lastende
betaald
worden.
Schulden hopen en
zichdeopwoonsituatie
bij betalingen
respectievelijk
sociale,
de maatschappelijke,
in
van de tot
ziektekostenverzekering
en het eigen risico. Over het algemeen zijn de schulden
relatie
qatgebruik beschreven.
niet torenhoog, maar wanneer men met een schuld komt te zitten dan duurt het lang om
deze af te betalen (vluchtelingenwerk).
3.3.1 Werkgebied professionals en de aandacht voor qat
3.3.5 Huisvesting en qat

Somalische
wonen veelal
in het
wijken
waar relatief
veel gezinnen wonen met
Grootte van gezinnen
de groep Somaliërs
binnen
werkgebied
van professionals
sociale
opgeleid zijn en het
lageaantal
inkomens
of een
In
In tabelhuisvesting,
3.2 staan die
per laag
werkgebied/functie
cliënten
of uitkering
patiëntenhebben.
met een
een
aantal achtergrond
gemeenten waarmee
worden de
deze
wijken ‘kwetsbare
wijken’
of ‘impulswijken’
Somalische
professional
contact heeft.
De werkgebieden
laten
genoemd.
Het overgrote
deelinvan
Somaliërs
huurt
woning of appartement van
onderling grote
variaties zien
het de
aantal
contacten
meteen
Somaliërs.
een woningstichting. Bij een woningstichting in het midden van het land komen weinig
klachten
huurders.
Ook is er geen sprake van huurachterstand.
Tabel 3.2. binnen
Grootte over
groepSomalische
Somaliërs per
werkgebied
Drie
jaar geleden was dat wel het geval, een aantal Somalische
vertrokken met
Werkgebied/Functie
Aantal huurders
bij benadering
1. Politie
30 per jaar
huurachterstand
en onbekende bestemming richting Londen.
Tot drie jaar geleden
2. Opvoedondersteuning
60 per jaar
werden
ook klachten van overbewoning gemeld. In ongeveer
tien woningen in de wijk
3. Gezondheidsvoorlichter
26; veertig
per jaar
Overvecht
in Utrecht verhuurden Somalische alleenstaande
huurders
hun woning aan
4.
Reïntegratie/inburgering
38
per
jaar
familieleden en andere Somaliërs. De huurconsulent denkt dat deze woningen als
5. Maatschappelijke opvang
30 per jaar
doorgangshuizen dienden voor vertrek naar Engeland.

6. Groepsleider AMA's
23 per twee jaar
7. Inloopbegeleider
25 per week
Een
woningstichting in het zuiden van het land heeft25een
jaar jaar
geleden een klacht
8. Onderwijzers
per twee
behandeld
van
overlast
in
een
woning
die
fungeerde
als
qathuis.
De
aanloop
van mensen
9. Klantbeheerder
10 per twee jaar
en
gesprekken,
maar ook ruzies
tijdens het kauwen7veroorzaakten
geluidsoverlast.
10.de
Arts
(Huis-, Vertrouwens-,
Jeugd-)
per week
11.huurders
Begeleiders/onderzoekers
AMKSomalische mannen. 3De
peroverlast
jaar
De
waren alleenstaande
is met behulp van
12. Begeleider
AZC
een
gesprek opgelost.
De huurders wonen nog steeds 30
in per
hunjaar
woning en er zijn geen



Gemeente 11







Gemeente 9
Gemeente 10




Gemeente 8

52
44





Gemeente 7

klachten meer geweest. De woningstichting heeft in dezelfde wijk enige tijd geleden een
pand opgekocht dat diende als qathuis. Het qathuis veroorzaakte overlast in de
Het aantaldoor
Somaliërs
in devan
werkgebieden
varieert.
professionals
(jeugdarts,
omgeving
de aanloop
Somaliërs en
daaruit Sommige
voortvloeiende
verkeersproblemen.
groepsleider
AMA’s) signaleren
het laatste
jaar
een afname
het omgeving
aantal Somaliërs
in
De
meeste qathuizen
bedienen niet
alleen de
Somaliërs
in devan
directe
maar ook
hunvanuit
werkgebied,
terwijl andere professionals (onderwijzers) een toename signaleren.
die
de regio.
Professionals denken dat deze wisselingen te maken hebben met veranderingen in de
situatie in Somalië, toenemende gezinshereniging en wisselende migratie tussen
Nederland en Engeland.

Trimbos‐instituut

Hoofdstuk 3 Professionals
3.1 Doelstelling

Het doel van deze deelstudie is inzicht te krijgen in de problematiek die samengaat met
(problematisch) qatgebruik, beschouwd vanuit professionals die in hun werkgebied te
maken hebben met Somaliërs in Nederland.

3.2 Methode van onderzoek

Kwalitatieve studie op basis van focusgroepen en interviews
Om inzicht te verkrijgen in de problematiek die samengaat met (problematisch)
qatgebruik, is een kwalitatieve studie uitgevoerd. De data zijn verzameld via drie
focusgroepdiscussies en telefonische interviews met professionals. In totaal hebben aan
de focusgroepen 45 professionals deelgenomen vanuit de werkdomeinen: gezondheid,
huisvesting, veiligheid, opvoeding, inburgering, onderwijs en financiën. Binnen het
bestek van dit onderzoek was het voor niet meer dan zestien van hen mogelijk tijd vrij
te maken op drie gezamenlijke dagdelen. Dit had te maken met de relatief korte termijn
waarop de dataverzameling voltooid moest zijn en het tijdsbeslag van een focusgroep.
Vervolgens zijn veertien telefonische interviews afgenomen bij professionals uit
werkdomeinen die ontbraken tijdens de focusgroepen. Vijf van de 45 professionals
waren van Somalische herkomst. Naast de professionals zijn zestien zogenaamde
Somalische experts bevraagd op hun kennis en ervaringen van de Somalische
gemeenschap en qatgebruik. Deze experts hadden allen een Somalische achtergrond.
Zie tabel 3.1 voor een overzicht van alle deelnemers.
Tabel 3.1 Overzicht professionals
Sector of beroepsgroep

Functie

FG of TI

Aantal

1. Politie

Wijkagent, beleidsmedewerker,
inspecteur
Opvoedondersteuning
Gezondheidsvoorlichter
Reïntegratie/inburgering
Behandelaar verslaving
Groepsleider AMA's
Experts Somaliërs

FG

4

FG
FG
FG
FG
FG
FG

3
2
3
1
1
16

Begeleider

TI

1

Onderwijzers
Klantbeheerder
Huisarts,vertrouwensarts,
jeugdarts
Begeleiders/onderzoekers
Begeleider AZC

TI
TI
TI

3
3
4

TI
TI

2
1

2.
3.
4.
5.
6.
7.

Welzijn, GGD
GGD
Agens, Vluchtelingenwerk
Verslavingszorg
AZC
VON, vrijwilliger vaderhuis,
jongerenwerk, interviewers
8. Maatschappelijke opvang en
vluchtelingenwerk
9. Taalschool, basisonderwijs
10. Woningbouw
11. Huisartsenpraktijk, AMK, GGD
12. AMK
13. COA
1

FG: Focusgroep;TI; telefonisch interview

Trimbos‐instituut

43

Uitwerking en analyse
De drie geluidsopnamen van de focusgroepen zijn vrijwel woordelijk uitgeschreven. Deze
tekst was het uitgangspunt voor ordening en analyse van het materiaal.

3.3 Resultaten

In paragraaf 3.3.1 volgt een beschrijving van de grootte van het werkgebied van de
professionals en de aandacht die zij hebben voor qatgebruik. Vanuit het perspectief van
de Somalische experts wordt de positie van qatgebruik binnen de Somalische
gemeenschap beschreven. In de paragrafen 3.3.2, 3.3.3, 3.3.4 en 3.3.5 worden
respectievelijk de gezondheid, de sociale, de maatschappelijke, en de woonsituatie in
relatie tot qatgebruik beschreven.

3.3.1 Werkgebied professionals en de aandacht voor qat

Grootte van de groep Somaliërs binnen het werkgebied van professionals
In tabel 3.2 staan per werkgebied/functie het aantal cliënten of patiënten met een
Somalische achtergrond waarmee de professional contact heeft. De werkgebieden laten
onderling grote variaties zien in het aantal contacten met Somaliërs.
Tabel 3.2. Grootte groep Somaliërs per werkgebied
Werkgebied/Functie

Aantal bij benadering

1. Politie
2. Opvoedondersteuning
3. Gezondheidsvoorlichter
4. Reïntegratie/inburgering
5. Maatschappelijke opvang
6. Groepsleider AMA's
7. Inloopbegeleider
8. Onderwijzers
9. Klantbeheerder
10. Arts (Huis-, Vertrouwens-, Jeugd-)
11. Begeleiders/onderzoekers AMK
12. Begeleider AZC

30 per jaar
60 per jaar
26; veertig per jaar
38 per jaar
30 per jaar
23 per twee jaar
25 per week
25 per twee jaar
10 per twee jaar
7 per week
3 per jaar
30 per jaar

Het aantal Somaliërs in de werkgebieden varieert. Sommige professionals (jeugdarts,
groepsleider AMA’s) signaleren het laatste jaar een afname van het aantal Somaliërs in
hun werkgebied, terwijl andere professionals (onderwijzers) een toename signaleren.
Professionals denken dat deze wisselingen te maken hebben met veranderingen in de
situatie in Somalië, toenemende gezinshereniging en wisselende migratie tussen
Nederland en Engeland.

44

Trimbos‐instituut

Qatgebruik op de agenda van de professionals
Op het gebied van gezondheid, opvoeding en inburgering is qatgebruik bij professionals
nauwelijks een onderwerp van gesprek. (Huis)artsen informeren niet op voorhand naar
qatgebruik. Sommige (huis)artsen weten niet wat qat is en op de (huis)artsenpost
komen Somalische patiënten niet met klachten die te maken hebben met qatgebruik.
De professionals die werkzaam zijn bij de GGD en die gezondheidsvoorlichting geven aan
Somaliërs op AZC’s en aan AMA’s, ontvangen van derden geen signalen over qatgebruik
en signaleren dat zelf ook niet. De professionals geven aan dat ze weinig kennis hebben
over qatgebruik en signalen die daarop wijzen. Qatgebruik wordt wel herkend door een
gezondheidsvoorlichter met de aandachtsgebieden ‘infectieziektebestrijding en
genotmiddelen’. Deze voorlichter geeft gezondheidsvoorlichting op verschillende locaties
in een stad, waaronder qathuizen en komt veelvuldig in contact met Somaliërs en
qatgebruikers.
Qatgebruik is geen onderwerp van gesprek bij professionals (docenten) in het onderwijs,
bij de AMK’s, de maatschappelijke opvang en de reïntegratie. Deze professionals hebben
geen zicht op qatgebruik. Opvallend is dat qatgebruik wel gesignaleerd wordt door
professionals met een Somalische achtergrond. Een begeleidster van de inburgering van
Somalische origine bespreekt qatgebruik met haar cliënten.
Qatgebruik staat hoog op de agenda bij de professionals die te maken hebben met
overlastsituaties. Door klachtmeldingen van huurders, wijkbewoners en de middenstand
hebben woningbouw en politie zicht op overlastgevende qatdistributie en qathuizen in
wijken. De contacten, kennis en ervaringen met qatgebruik zijn persoonsgebonden. Er
vindt geen uitwisseling plaats tussen wijken of op regionaal/landelijk niveau.
Qat- en middelengebruik binnen de Somalische gemeenschap
Qatgebruik is volgens de Somalische experts geen onderwerp waar open over wordt
gesproken. Somaliërs die qat gebruiken lopen daar niet mee te koop en ze zijn niet open
over de frequentie en omvang van hun qatgebruik. Bijna alle dertien Somalische
interviewers hebben dit ervaren tijdens het afnemen van de vragenlijsten. Binnen de
Somalische gemeenschap bestaan verschillende meningen over de gevolgen van qat en
over de noodzaak van een verbod op qat.
Somalische experts geven aan dat door Somaliërs in Nederland anders aangekeken
wordt tegen qatgebruik. 'In Somalië kan een man nog wel qat kauwen maar in
Nederland is er een andere levensstijl: het tempo ligt hoger en je moet vroeg opstaan
om te werken' (Somalische expert). Door de levensstijl in Nederland is het langzaam en
langdurig kauwen van qat moeilijk te combineren met een gewone werkweek. Somaliërs
die meer dan twee keer in de week qat kauwen, krijgen van hun familie vaak
commentaar op hun gebruik.
In Nederland gebruiken met name de eerste generatie Somaliërs, oud- en nieuwkomers
qat. De tweede generatie Somaliërs, jongeren die hier zijn geboren of op jonge leeftijd
met een ouder naar Nederland zijn gekomen, vinden het niet hip om qat te kauwen. Zij
beschouwen qatkauwen als een gewoonte uit een ander land en uit een andere tijd waar
ze zich niet mee willen associëren. Somalische experts geven aan dat deze tweede
generatie weinig experimenteert met andere genotsmiddelen zoals alcohol en wiet.

Trimbos‐instituut

45

Bijna uitsluitend Somalische mannen kauwen qat. Ze kauwen bijna altijd met meerdere
mannen bij een vriend thuis, dit is vaak een alleenstaande man. Bijna alle mannen
kopen hun qat in een qathuis en vertrekken daarna weer. Qatkauwen in een qathuis
wordt door sommigen gedaan, maar het is sociaal minder geaccepteerd dan kauwen bij
een vriend. Qat kauwen op straat in je eentje of in het openbaar (park) met anderen is
binnen de Somalische gemeenschap niet geaccepteerd en valt buiten de sociale norm.
Evenzo geldt dat voor qatkauwen door Somalische vrouwen. Somalische experts
bevestigen dat zij enkele Somalische vrouwen kennen die qat gebruiken. Meestal
kauwen deze vrouwen alleen, maar sommigen houden ook qatsessies thuis met
vriendinnen. Deze vrouwen kunnen zelf geen qat kopen bij qathuizen, maar laten het
thuisbezorgen. Een Somalische man met een qatgebruikende vrouw verliest zijn status
en zal dat niet accepteren. Bijna alle vrouwelijke qatgebruikers zijn dan ook gescheiden
en alleenstaande vrouwen of moeders.
Het gebruik van alcohol of andere middelen is taboe binnen de Somalische
gemeenschap. ‘Al is qatgebruik niet helemaal geaccepteerd, qat hoort bij de Somalische
cultuur. Qat is een natuurlijk product, je kauwt het plantje en het is niet bewerkt,
daarnaast beïnvloedt qat niet in sterke mate het bewustzijn. Alcohol is een westers
product en door de moslimreligie verboden.’ (Somalische expert) Somalische experts
geven aan dat alcohol- en middelengebruik niet bespreekbaar is binnen de Somalische
gemeenschap. Somaliërs die in het openbaar alcohol drinken of andere middelen
gebruiken, overschrijden een sociale norm. Zij hebben behalve het beperkte netwerk van
Somalische lotgenoten die in eenzelfde situatie zitten en middelen gebruiken vaak geen
sociaal netwerk meer binnen de Somalische gemeenschap.

3.3.2 Gezondheid van Somaliërs en qat

Lichamelijke gezondheid
De lichamelijke gezondheid van Somalische kinderen lijkt goed. Kinderen die naar school
gaan krijgen een gezonde lunch (brood met fruit) mee van hun ouders. Bij
gezondheidsvoorlichters, onderwijzers, AMK en jeugdartsen bestaat speciale aandacht en
alertheid voor meisjesbesnijdenis.
Ook de Somalische jongeren/AMA’s lijken fysiek gezond. Een uitzondering hierop is het
gebit. Een deel van de kinderen en jongeren heeft last van cariës, net als Somalische
volwassenen. Deze klachten worden door artsen en een onderwijzer ook herkend bij
andere Afrikanen. De oorzaak van de cariës ligt volgens deze professionals in slecht
poetsgedrag en beperkte tandzorg in de landen van herkomst en zij denken niet aan
qatgebruik als oorzaak. De Somalische jongeren (lees jongens) roken veel, maar
gebruiken weinig andere genotsmiddelen zoals alcohol.
De lichamelijke gezondheid en met name het gebit is slecht bij de groep Somalische
mannen die terechtkomen in de maatschappelijke opvang of dakloos zijn. De
professionals werkzaam bij de politie, de maatschappelijke opvang en de
gezondheidsvoorlichter zien veel qatgebruik onder deze groep Somaliërs, maar ook
andere middelen zoals alcohol, hasj, heroïne en slaappillen. De gezondheidsvoorlichter is
van mening dat de slechte gebitten het resultaat zijn van veel qatkauwen in combinatie

46

Trimbos‐instituut

met het drinken van zoete thee en cola. De politie en de maatschappelijke opvang zien
vergelijkbare gezondheidsklachten bij andere gemarginaliseerde groepen.
Psychische gezondheid
Bijna alle professionals signaleren psychische problemen bij AMA’s en volwassen
Somaliërs. Deze problemen komen tot uiting in slecht slapen, hoofdpijn,
stemmingswisselingen, piekeren en veel in bed liggen. Kinderen lijken hierop een
uitzondering te vormen. 'Ik merk niets aan de kinderen, ze zijn erg elastisch. Dat is
overigens niet alleen bij Somalische kinderen zo maar ook bij andere asielkinderen, ze
blijven spelen. Pas veel later laten de kinderen wel eens wat los van wat ze gezien
hebben.’ (onderwijzer)
Professionals met een andere achtergrond (gezondheidsvoorlichters, COA-medewerker,
artsen) zien vergelijkbare psychische problemen terug bij andere asielzoekers. Deze
professionals zien de oorzaken van de psychische problemen door trauma’s en de
onzekerheid en lengte van de asielprocedure. Hierdoor liggen veel asielzoekers overdag
verveeld op bed, kunnen ze 's nachts niet slapen vanwege herbelevingen en schuift het
dag- en nachtritme op.
Professionals met een Somalische achtergrond (groepsleider AMA’s, opvoeding en
inburgering) leggen de oorzaak van het opschuiven van het dag- en nachtritme echter
bij het qatgebruik in het AZC. Deze professionals weten vanuit hun eigen ervaring en
verblijf in het AZC dat Somaliërs veel qat gebruiken. De handel en gebruik vinden plaats
op de kamers buiten het zicht van de COA-medewerkers.
Professionals die werkzaam zijn bij het AMK geven aan dat zowel bij Somalische als bij
andere gezinnen problemen met de opvoeding ontstaan wanneer één van de ouders niet
in staat is om de kinderen goed op te voeden. Ze zien dat vooral gebeuren wanneer een
ouder een verstandelijke beperking, psychiatrische of persoonlijkheidsproblemen heeft.
Dit is vergelijkbaar met andere gezinnen. Daarnaast krijgen deze professionals soms te
maken met alleenstaande moeders die grote gezinnen hebben met veel jonge kinderen,
waardoor ze soms de controle kwijt zijn. De meeste van deze moeders staan open voor
hulpverlening en krijgen extra begeleiding. Qatgebruik bij moeders of vaders wordt
nauwelijks gesignaleerd of wordt als oorzaak gezien van de opvoedingsproblematiek.
De maatschappelijke opvang komt vooral Somalische mannen tegen met psychiatrische
problematiek, waaronder schizofrenie. De mannen zijn tussen de dertig en veertig jaar
oud en zijn grotendeels oudkomers die meer dan tien jaar in Nederland wonen. De
professional ziet dat deze mannen dagelijks qat gebruiken, de bosjes qat liggen namelijk
in de opvang op tafel. Daar ligt volgens de professional niet het probleem; vooral het
overmatig alcoholgebruik bezorgt grote overlast. 'We hebben geen last van qatgebruik.
De qatgebruikers worden wel lethargisch zoals met blowen en vertonen initiatiefverlies,
maar de overlast met alcohol is vele malen erger, ze laten zich dan helemaal gaan.'
(begeleider opvang)
Professionals werkzaam bij de politie en de gezondheidsvoorlichter infectieziekten en
genotmiddelen bevestigen het verhaal van de begeleider in de opvang. In hun
werkgebieden (gemeenten) zien zij een groep van enkele tientallen Somaliërs,
alleenstaande mannen die dakloos zijn met psychiatrische problematiek. Naast qat
gebruiken ze meerdere middelen, zoals alcohol, pillen en heroïne. De mannen zijn soms

Trimbos‐instituut

47

moeilijk aanspreekbaar en ze zien er onverzorgd uit. Een aantal van hen houdt zich
bezig met criminele activiteiten.
3.3.3 Sociale situatie van Somaliërs en qat

Het gezin
Somalische kinderen groeien veelal op in grote gezinnen. Gezinnen van vijf kinderen
komen veel voor en uitschieters naar acht of meer kinderen zijn geen uitzondering.
Gezondheidsvoorlichters geven aan dat Somalische vrouwen openstaan voor
geboortebeperking. Somalische mannen ervaren grote gezinnen echter als rijkdom en
met name zij moeten benaderd worden in de voorlichting hierover. Bij de tweede
generatie Somalische mannen in Nederland, die hoger opgeleid zijn, is een verandering
merkbaar. 'Zij willen geen tien maar twee kinderen hebben waaraan ze tijd willen
besteden om ze goed op te voeden.’ (Somalische expert)
De meeste professionals hebben te maken met alleenstaande gezinnen (lees
alleenstaande moeders). Bij sommige gezinnen zijn de vaders nog in het land van
herkomst en is men bezig met gezinshereniging. Professionals van het informatiepunt en
onderwijs benadrukken dat deze trajecten vaak langdurig (een tot drie jaar) zijn en
spanningen opleveren. Niet alleen tijdens het wachten, maar ook na de hereniging,
wanneer verwachtingen niet meer overeenstemmen met de realiteit en de hereniging
uitloopt op een teleurstelling.
Bij andere gezinnen zijn de ouders gescheiden. Vader blijft vaak wel in beeld, maar blijft
op
afstand
en
woont
elders
in
Nederland.
Somalische
experts
en
opvoedingsondersteuners geven aan dat verschuivende rolpatronen tussen Somalische
mannen en vrouwen een belangrijke rol spelen in het aantal scheidingen. Eén
Somalische expert geeft hiervan een beschrijving: ‘Gelijkheid geeft ruzie. In Somalië
lagen de rollen en posities vast, werkte de man en zorgde de vrouw voor het huishouden
en haar man. De Somalische man in Nederland die werkloos is doet niets, alleen qat
kauwen, en eist daarnaast dat zijn vrouw voor hem zorgt, ook als zij wel werk heeft. De
Somalische vrouw doet dit niet en dan krijgen ze ruzie. De Somalische man heeft aan
positie verloren en de Somalische vrouw heeft gewonnen en zij emancipeert, wordt
onafhankelijk en autonoom. De Somalische man moet mee emanciperen maar dat lukt
moeizaam. De mannen voelen zich buitengesloten.’ (Somalische expert)
Het is onduidelijk of het qatgebruik van Somalische mannen altijd een rol speelt in het
ontstaan van spanningen en uiteindelijk de scheiding. Professionals (opvoeding,
inburgering) met een Somalische afkomst leggen een duidelijke relatie tussen de mate
van betrokkenheid van de man bij het gezin en zijn qatgebruik. Wanneer de man door
de week te veel kauwt, te weinig tijd overhoudt voor zijn gezin en kinderen, en zijn
vrouw verantwoordelijk is voor alle zorg en huishoudelijke taken, dan geeft dat veel
spanningen binnen het gezin en volgt een scheiding, aldus een Somalische expert. ‘Een
goede Somalische man brengt de kinderen naar school, sport of tandarts en haalt ze
weer op. Hij toont betrokkenheid door mee te gaan naar school als er
rapportenvergadering is.’ (Somalische expert)

48

Trimbos‐instituut

Achter de voordeur
Professionals (welzijn, opvoedingsondersteuning, politie) geven aan dat het moeilijk is
om met Somaliërs in contact te komen en een beeld te krijgen van de sociale situatie
waarin ze zitten. Deze professionals ervaren dat Somaliërs daar niet erg open over zijn.
Te veel doorvragen kan ertoe leiden dat Somaliërs afhaken.
Enkele professionals (welzijn, gezondheidsvoorlichter) geven aan dat er bij sommige
Somalische gezinnen sprake is van huiselijk geweld. Het gaat hierbij om agressie jegens
kinderen, fysieke mishandeling en seksueel geweld. Eén professional ziet qat als
mogelijke oorzaak van seksueel geweld. Immers het qatgebruik werkt bij sommige
Somalische mannen potentieverhogend. Dit is door andere professionals niet bevestigd.
De politie heeft tot nu toe geen meldingen van huiselijk geweld van Somaliërs
binnengekregen.

Sociaal netwerk
De functie van het sociale netwerk binnen de Somalische gemeenschap is erg belangrijk.
Bijna iedereen maakt deel uit van dit netwerk en het netwerk biedt ondersteuning. Door
deze netwerken hebben Somalische AMA’s altijd familieleden in Nederland waar ze na de
opvang terechtkunnen. Moeders steunen elkaar in het ophalen en wegbrengen van de
kinderen van en naar school (onderwijzers). Vanuit het netwerk worden tolken geregeld
die nieuwkomers ondersteunen in de communicatie met instanties (AMK). Een
onvoldoende sociaal netwerk maakt Somaliërs en met name alleenstaande moeders met
kinderen kwetsbaar. Vanuit de opvang worden met name alleenstaande Somalische
moeders met kinderen gesignaleerd, die zo’n netwerk ontberen en vervolgens bij de
opvang aankloppen.
Het Somalische sociale netwerk biedt een belangrijke ondersteuning, maar daar zit ook
een keerzijde aan. ‘Iedereen kent elkaar in de Somalische gemeenschap.' (Somalische
expert) Uit de verhalen van de professionals en de Somalische experts komt naar voren
dat schaamte en angst voor roddels drempels zijn om zorgen en problemen met elkaar
of met instanties te bespreken. In paragraaf 3.3.1 is al aan de orde gekomen dat het
overschrijden van de sociale norm, door middelengebruik of qatgebruik in de openbare
ruimte, uitval of inperking van het sociale netwerk kan betekenen.
Geen van de professionals kent Somalische moeders die qat gebruiken. Daarentegen
horen professionals met een Somalische achtergrond (opvoeding, onderwijs) via het
sociale netwerk wel verhalen over Somalische moeders die qat gebruiken. Los van de
omvang van het aantal Somalische moeders dat gebruikt, is het effect van qatgebruik
door moeders voor het gezin veel groter dan dat door de vaders. Immers, veelal zijn de
moeders alleenstaand en rust de zorg van het gezin voornamelijk op haar. Een
Somalische professional (opvoeddeskundige) beschrijft dat verschil als volgt: ‘Als een
alleenstaande moeder qat kauwt dan stort het huis in want zij zorgt voor de kinderen en
doet het huishouden. Als de man qat kauwt dan is dat een minder groot probleem. Als
de vrouw gezond en sterk is dan komt het goed, ook als de man er niet is of qat kauwt.
Somalische vrouwen zijn sterke vrouwen die mannen niet nodig hebben.’

Trimbos‐instituut

49

3.3.4 Maatschappelijke situatie van Somaliërs en qat

Integratie: aanpassen aan de omgangsregels
De meeste professionals hebben de ervaring dat Somaliërs ‘...het niet nauw nemen met
afspraken’. Somaliërs, zowel mannen als vrouwen, komen regelmatig te laat op
afspraken of komen in het geheel niet opdagen. Door een professional van Somalische
afkomst (inburgerbegeleider) wordt dit gedrag gezien als een gevolg van qatgebruik.
Gezien de herkenning van dit gedrag door alle andere professionals heeft de
onbetrouwbaarheid in het nakomen van afspraken niet alleen te maken met qatgebruik.

Kinderen en school
'Alle kinderen hebben een onderwijsachterstand, opgelopen door te weinig onderwijs in
Somalië', aldus een onderwijzeres van de basisschool. Binnen het Nederlandse
schoolsysteem moeten de kinderen de achterstand in een relatief korte tijd inlopen en in
de verwachtingen van de ouders moeten ze ook nog de universiteit halen. ‘Bij ons in de
gemeenschap moet je je best doen en moeten je kinderen arts of advocaat worden want
anders heb je gefaald als moeder.’ (Somalische expert) Van de zogenaamde tweede
generatie Somaliërs, zij die op hele jonge leeftijd in Nederland zijn gekomen (jonger dan
tien jaar) volgen inmiddels meerdere Somaliërs een HBO- of universitaire opleiding.
Somalische experts kennen geen generatiegenoten die naast hun studie of werk qat
gebruiken. 'Ik zou niet weten wanneer je dat zou moeten doen. Je hebt geen tijd om
naast je studie en een bijbaan nog qat te kauwen, daarmee ben je toch al gauw vier uur
kwijt.' (Somalische expert)

Onderwijs- en taalniveau van nieuwkomers
Het overgrote deel van de professionals heeft in hun werkgebied contact met
nieuwkomers die de Nederlandse taal niet of slecht spreken. Deze nieuwkomers zijn
bijna allemaal laag opgeleid, waarbij zes jaar basisonderwijs het maximum is
(reïntegratieconsulent). Opvallend is dat sommigen blijven steken op een bepaald taalen onderwijsniveau. Onduidelijk is of het gebrek aan progressie te maken heeft met de
beperkte vooropleiding, psychische problematiek of qatgebruik. De consulent heeft er
geen zicht op of de jongeren die ze begeleidt qat gebruiken. Jongeren en AMA’s kiezen
er veelal voor om een baan te nemen in plaats van eerst te gaan leren, om aan hun
financiële verplichtingen te voldoen: een maandelijkse bijdrage (pakweg honderd USdollar) naar de achtergebleven familieleden in Somalië (reïntegratieconsulent.)

Werk
Veel Somalische mannen en vrouwen zijn werkloos. Vrouwen zijn veelal zonder opleiding
naar Nederland gekomen en hebben hier jarenlang gezorgd voor de kinderen.
Somalische experts merken op dat Somalische vrouwen momenteel sneller aan het
integreren zijn dan hun mannen. Somalische vrouwen maken daarbij meer gebruik van
andere sociale netwerken met allochtone- en autochtone Nederlanders, dan hun eigen
Somalische netwerk, om aan werk te komen. In Somalië is de qathandel in handen van
de vrouwen, die namelijk veel harder zijn in de onderhandeling. In Nederland zijn
Somalische vrouwen niet betrokken bij de qathandel.

50

Trimbos‐instituut

Werk en qatgebruik
Op basis van de verhalen van een deel van de professionals (opvoedingsondersteuning,
inburgering, politie, opvang, gezondheidsvoorlichter) en de Somalische experts zijn op
het gebied van werk drie verschillende groepen qatgebruikers te onderscheiden. De
eerste groep bestaat uit Somalische mannen die onderwijs volgen of werken (zowel
nieuwkomers die hier drie á vier jaar zijn als oudkomers) en daarnaast in hun vrije tijd
of in het weekend qat kauwen voor de ontspanning. Op maandag gaan deze mannen
weer aan het werk. Deze mannen zijn geïntegreerd en hebben al dan niet een gezin. Een
voorbeeld hiervan is de man van een Somalische expert. Haar man heeft een volledige
baan, ze hebben kinderen. ‘Mijn man kauwt alleen zaterdags en dan kauwt hij vier of vijf
bundels qat. Na het eten gaat hij eerst naar het qathuis om bla bla te doen en dan komt
hij om een uur of elf ‘s avonds thuis en dan kauwt hij door tot een uur ’s nachts en gaat
dan naar bed’.
Een tweede groep bestaat uit Somalische mannen die veelal werkloos zijn en meerdere
keren in het weekend en door de week qat kauwen. Deze groep bestaat vooral uit
oudkomers die afgekeurd zijn of die er niet in slagen om in Nederland werk te vinden.
Sommigen wonen samen met hun gezin maar veel vaker zijn ze alleenstaand.
Een derde groep bestaat uit werkloze of afgekeurde Somalische mannen bij wie sprake is
van meervoudige problematiek. Deze mannen hebben naast psychiatrische problematiek
ook problemen met huisvesting, schulden en zijn verslaafd aan andere middelen
waaronder pillen, heroïne en alcohol. Een deel van deze oudkomers is dakloos en
gebruikt de maatschappelijke opvang als postadres om een uitkering te verkrijgen
(begeleider van de opvang). Deze mannen hadden in Somalië een status, hebben een
opleiding in Somalië gevolgd en hebben gevochten militaire conflicten. In Nederland
daarentegen bungelen ze onderaan de maatschappelijke ladder en zijn ze niet in staat
om te integreren.
Werkloosheid en uitkering
Somaliërs betalen soms twintigduizend US-dollar om naar Nederland te komen. Er wordt
veel geïnvesteerd en de verwachtingen van zowel degenen die vluchten als de familie in
Somalië zijn erg groot. Dan komen ze hier en dan valt het erg tegen. De man, al dan
niet met diploma's, kan geen of moeilijk werk krijgen of kan alleen werk krijgen ver
onder zijn niveau. Dat geeft veel spanningen. Sommigen hebben geen geloof in
verbetering en leggen zich neer bij de situatie dat ze geen werk hebben. Maar er is nog
wel die familie in Somalië die op financiële ondersteuning wacht. En familie moet je
steunen. De meesten betalen honderd dollar per maand. In relaties roept het verzenden
(hoogte van het bedrag) van geld veel spanningen op: de een wil meer betalen dan de
ander, meestal willen de vrouwen meer geld zenden naar hun familie. En als haar man
dan ook nog qat kauwt dan is er nog minder geld over om naar huis te sturen. Somaliërs
die een uitkering hebben sturen veelal geld naar Somalië alleen wanneer de kinderbijslag
komt. (Somalische experts)
Professionals van de inburgering en vluchtelingenwerk constateren dat veel Somaliërs
niet rond kunnen komen van hun uitkering. Dit geldt met name voor jongeren en
alleenstaande moeders met kinderen. Het budget waarmee de moeders en jongeren
moeten rondkomen is krap en vaak ontstaan schulden, mede door het sturen van geld
naar kinderen of andere familieleden in het thuisland. ‘Het is een onhoudbare situatie. Je
kunt je gezin niet laten verkommeren elders, maar je kunt ook geen twee gezinnen

Trimbos‐instituut

51

onderhouden van een uitkering.’ (vluchtelingenwerk) Wanneer een Somalische man
daarbij qat kauwt, al is het maar beperkt tot twee dagen en drie bundels per dag, dan
drukt een totaal vandertig euro per week zwaar op het toch al krappe budget. De
professional van vluchtelingenwerk benadrukt dat ‘...het zeker niet zo is dat van alle
Somalische
gezinnen
die
schulden
hebben,
de
man
qat
gebruikt’.
De
inburgeringsconsulent van Somalische afkomst ziet bij sommige Somaliërs een duidelijke
relatie tussen schuldenopbouw en qatgebruik. Door veelvuldig qatgebruik komen deze
Somaliërs te vaak te laat, waardoor ze de inburgering niet tijdig kunnen afronden en
vervolgens gekort worden op hun uitkering. Daarnaast begeleidt de consulent ook
Somaliërs die schulden hebben en geen qat gebruiken en laatkomers die geen qat
gebruiken.
Het hebben van huisvesting is voor Somalische gezinnen belangrijk en ze zorgen ervoor
dat de huur en de vaste lasten betaald worden. Schulden hopen zich op bij betalingen
van de ziektekostenverzekering en het eigen risico. Over het algemeen zijn de schulden
niet torenhoog, maar wanneer men met een schuld komt te zitten dan duurt het lang om
deze af te betalen (vluchtelingenwerk).
3.3.5 Huisvesting en qat
Somalische gezinnen wonen veelal in wijken waar relatief veel gezinnen wonen met
sociale huisvesting, die laag opgeleid zijn en lage inkomens of een uitkering hebben. In
een aantal gemeenten worden deze wijken ‘kwetsbare wijken’ of ‘impulswijken’
genoemd. Het overgrote deel van de Somaliërs huurt een woning of appartement van
een woningstichting. Bij een woningstichting in het midden van het land komen weinig
klachten binnen over Somalische huurders. Ook is er geen sprake van huurachterstand.
Drie jaar geleden was dat wel het geval, een aantal Somalische huurders vertrokken met
huurachterstand en onbekende bestemming richting Londen. Tot drie jaar geleden
werden ook klachten van overbewoning gemeld. In ongeveer tien woningen in de wijk
Overvecht in Utrecht verhuurden Somalische alleenstaande huurders hun woning aan
familieleden en andere Somaliërs. De huurconsulent denkt dat deze woningen als
doorgangshuizen dienden voor vertrek naar Engeland.
Een woningstichting in het zuiden van het land heeft een jaar geleden een klacht
behandeld van overlast in een woning die fungeerde als qathuis. De aanloop van mensen
en de gesprekken, maar ook ruzies tijdens het kauwen veroorzaakten geluidsoverlast.
De huurders waren alleenstaande Somalische mannen. De overlast is met behulp van
een gesprek opgelost. De huurders wonen nog steeds in hun woning en er zijn geen
klachten meer geweest. De woningstichting heeft in dezelfde wijk enige tijd geleden een
pand opgekocht dat diende als qathuis. Het qathuis veroorzaakte overlast in de
omgeving door de aanloop van Somaliërs en daaruit voortvloeiende verkeersproblemen.
De meeste qathuizen bedienen niet alleen de Somaliërs in de directe omgeving maar ook
die vanuit de regio.

52

Trimbos‐instituut

De overlast op straat, de frequente aanloop en de geluidsoverlast in de woning is
herkenbaar voor een buurvrouw van een woning die fungeerde als qathuis. De
buurvrouw woonde boven een appartement van twee verdiepingen waar vier á vijf
mensen stonden ingeschreven. In werkelijkheid waren in het huis dertig mensen
aanwezig, mannen tussen de twintig en veertig jaar met een verwaarloosd uiterlijk die
‘weinig contact leken te hebben met de buitenwereld’. De mensen overnachtten in het
qathuis. De buurvrouw had veel last van geluid, rooklucht, dubbel geparkeerde auto’s en
agressie.

Trimbos‐instituut

53

Conclusie
Beter inzicht in de aard van qatgebruik
De onderzoeksgroep als geheel is vergelijkbaar met het landelijke profiel van Somaliërs,
opgesteld door het SCP (Dourleijn & Dagevos, 2011). Een grote groep Somalische
gebruikers is een sociale gebruiker van qat en zij ondervinden weinig problemen
(gezondheidsklachten, sociale integratie en participatie) als gevolg van het qatgebruik.
Deze groep bestaat uit oud- en nieuwkomers en de meerderheid is man. De gebruikers
kopen de qat in qathuizen en kauwen de qat in huiselijks sfeer thuis of bij vrienden. Het
grootste deel van hen kauwt alleen op vrijdag en/of zaterdag, ongeveer drie á vier
bundels per keer. Deze qatgebruikers worden mogelijk gezien door professionals van
Somalische afkomst, maar ze zijn niet in beeld bij professionals van een andere afkomst.
Het is ook onwaarschijnlijk dat de gemeenten deze groep in beeld heeft als het gaat om
overlast. Deze groep heeft voorlichting nodig over de mogelijke gevolgen van qatgebruik
voor de gezondheid. Daarnaast zal deze groep, net als niet-gebruikende Somaliërs, op
het terrein van sociaaleconomische problemen mogelijk achterblijven bij autochtone
Nederlanders.
Een relatief kleine groep die vaak en veel bundels kauwt, ervaart wel veel problemen
(gezondheidsklachten, sociale integratie en participatie) en kan op basis van de SDS
score als 'problematische gebruikers' worden beschouwd'. Op basis van het onderzoek
zijn twee groepen 'problematische gebruikers' te onderscheiden:

1 Somaliërs die problematisch qat gebruiken. Deze groep bestaat uit mannen én
vrouwen, oud- en nieuwkomers. Vrouwen en nieuwkomers zijn oververtegenwoordigd in
deze groep. Deze groep koopt eveneens de qat in qathuizen en kauwt de qat zowel thuis
als in een qathuis of een andere publieke plek. Een deel van hen heeft huisvesting en
een ander deel niet, zij zitten in de daklozenopvang, overnachten bij vrienden of huren
een kamer. Deze groep loopt tegen problemen op door hun qatgebruik. Ze ervaren
gezondheidsproblemen en ze hebben moeite om zich aan afspraken te houden in het
kader van werk en scholing. In hun sociale omgeving krijgen ze conflicten met hun
partner en familie omdat ze te veel aandacht en energie besteden aan het qatgebruik en
omdat het budget dat besteed wordt aan qat te veel drukt op het totale besteedbare
budget. Deze qatgebruikers worden waarschijnlijk gezien door professionals van
Somalische afkomst en zijn bij een enkele professional met een andere afkomst in beeld.
Het is onwaarschijnlijk dat de gemeenten deze groep in beeld hebben. Deze groep heeft
hulp nodig om het problematisch qatgebruik aan te pakken.
2 Somaliërs die problematisch qat gebruiken en bij wie sprake is van multiproblematiek
(psychiatrische problemen, middelengebruik waaronder alcohol of heroïne). Deze groep
is veelal dakloos en gebruikt qat in qathuizen of buiten op straat, zoals op
parkeerplaatsen. De groep omvat tussen de dertig á veertig Somalische qatgebruikers
per gemeente. Een deel van deze groep veroorzaakt overlast door agressief gedrag,
dronkenschap en bedelen. Hierin speelt met name alcoholgebruik en ander
middelgebruik een grote rol. Deze groep wordt gezien in verschillende gemeenten en
door meerdere professionals (politie, opvang, gezondheidsvoorlichter middelengebruik).
Deze groep heeft hulp nodig bij hun psychiatrische problematiek en alcoholverslaving.

Trimbos‐instituut

55

Beter inzicht in de omvang van qatgebruik
Dit onderzoek geeft inzicht in de omvang van qatgebruik onder een gemiddelde groep
Somalische gebruikers, zowel van het aantal dagen per week als het aantal bundels dat
per keer/dag gebruikt wordt. Op basis van dit onderzoek is de totale omvang van het
qatgebruik onder de Somaliërs in Nederland niet vast te stellen. Alleen met
prevalentieonderzoek onder de gehele Somalische populatie in Nederland is de omvang
van qatgebruik wel vast te stellen.

Qathandel en distributie
Zes van de elf gemeenten ervaren qatgebruik onder Somaliërs als een probleem rond de
openbare orde en veiligheid. Zij ervaren dusdanig veel overlast rond verkoop en gebruik
van qat, dat in een aantal gemeenten actie is ondernomen door qathuizen te sluiten. Een
drietal gemeenten hebben de voorkeur voor een algeheel qatverbod. In bijna alle
gemeenten ontbreekt regulering van de qathandel en distributie. De qatverhandeling
gebeurt veelal 'op z'n Afrikaans' (Somalische expert). Dat wil zeggen dat de handel en
verkoop chaotisch verlopen met onder meer stemverheffingen, onderhandelingen over
betalingen en handelaren die elkaar beconcurreren en klanten van elkaar afpikken. Dit
gebeurt met name op straat, waar de qat wordt verhandeld uit de kofferbak bij gebrek
aan een andere verkoopruimte. Het overgrote deel van de qat wordt in qathuizen
verkocht. Deze qathuizen zijn veelal gesitueerd in kwetsbare wijken. Een beperkt aantal
qathuizen moet een grote groep Somaliërs bedienen, zowel uit de stad als uit de regio.
Dit zorgt voor een grote toeloop van Somaliërs en geeft al gauw overlast in de buurt.

Qat staat bij professionals (nog) niet op de agenda
In tegenstelling tot professionals met een Somalische achtergrond signaleren
professionals met een andere achtergrond qatgebruik niet of nauwelijks. Op een enkele
professional na is qat geen gespreksonderwerp in de professionele relatie met de
klant/cliënt/patiënt. Bij professionals ontbreekt het aan kennis over het middel qat en de
wijze waarop qatgebruik is te signaleren. De kennis en ervaring met qatgebruik die wel
aanwezig is, wordt nauwelijks gedeeld met collega's of breder in de organisatie
verspreid. Kennisuitwisseling, voorlichting over qat en training in het signaleren van
qatgebruik zijn noodzakelijk om de expertise van de professionals te vergroten.

56

Trimbos‐instituut

Referenties
Dourleijn, E., & Dagevos (red.) (2011). De positie van vluchtelingen in Nederland. Over
integratie van Afghaanse, Iraanse en Somalische migranten, Den Haag: SCP.
Heelsum, A.J., van (2011). Somaliërs in Nederland. Profiel 2011. Den Haag: Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties.
Jonge, M., & Veen, C. van der (2010). Qatgebruik onder Somaliërs in Nederland.
Utrecht: Trimbos-instituut.
Griffiths, P., Gossop, M., Wickenden, S., Dunworth, J., Harris, K., & Lloyd, C. (1998). A
transcultural pattern of drug use: qat in the UK, British Journal of Psychiatry, 170, 281284.
Kassim, S., Islam, S., & Croucher, R. (2010). Validity and reliability of a Severity of
Dependence Scale for khat (SDS-khat). Journal of Ethnopharmacoly, 132, 570-577.
Klaver, J., Poel, P., & J. Stouten (2010). Somaliërs in Nederland. Een verkenning van
hun maatschappelijke positie en aanknopingspunten voor het beleid. Amsterdam:
Regioplan beleidsonderzoek.
Laar, M.W. van, Cruts, A.A.N., Verdurmen, J.E.E., Ooyen-Houben, M. Van, & Meijer,
,R.F. (2008). Nationale Drugs Monitor, jaarbericht 2007. Utrecht: Trimbos-instituut.
Osman, F.A., & Söderbäck, M. (2011). Perceptions of the use of khat among Somali
immigrants living in Swedish society. Scandinavian Journal of Public Health, 39, 212219.
Patel, S.L., Wright, S., & Gammampila, A. (2005). Khat Use among Somalis in four
English cities. London: Research Development and Statistics Directorate, Home Office.
Patel, S.L. (2008). Attitudes to khat use within the Somali community in England. Drugs:
education, prevention and polity, 15 (1), 37-53.
Spring, M., Westermeyer, J., Halcon, L., Savik, K., Robertson, C., Johnson, D.R.,
Butcher, J.N., & Jaranson, J. (2003). Sampling in difficult to access refugee and
immigrant communities. Journal of Nervous and Mental Disease, 191 (12), 813-819.

Trimbos‐instituut

57

Bijlage 1 - Vragenlijst gebruikers

VRAGENLIJST GEBRUIKERS QAT
Vooraf invullen door de interviewer:

Naam interviewer:
______________________________________
Datum interview:

____ (dag) / _________ (maand) / 2011

Tijd interview:

____________________

Is de respondent al eerder geïnterviewd voor dit onderzoek?
Nee
Indien ja - vragenlijst niet afnemen!
Is de respondent een qat gebruiker?
Ja
Nee *!
Gebruikt de respondent ten minste één keer per week qat?
Ja
Nee *!
Wanneer heeft de respondent voor het laatst qat gebruikt?
Minder dan een week geleden
Meer dan een week geleden *!

*! Let op! We interviewen alleen Somalische qat gebruikers (ten minste 1x per week) en
hun partners (andere vragenlijst). Als de respondent minder of geen qat (meer)
gebruikt, is hij/zij niet geschikt voor het onderzoek. Gebruik voor partners van qat
gebruikers de andere vragenlijst.

Trimbos‐instituut

59

OBSERVATIES
O1)

In wat voor ruimte neem je het interview af?
Qathuis
Bij de gebruiker thuis
Op straat
In een auto
AZC
Anders, namelijk ____________________________________________

O2)

Beschrijf de ruimte. Hoe groot is de ruimte (oppervlak)? Meubels?
Hygiëne? Lawaai? Ramen? In wat voor wijk ben je?
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________

O3)

Zijn er, behalve jij en de respondent, anderen aanwezig?
Ja*!

O4)

Nee

Zo ja, wie. Hoeveel en wat doen ze? (gebruikers, familie, kinderen,
onbekenden, anders).
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________

*! Let op! Denk aan privacy! Probeer te zorgen voor een rustige omgeving,
waarin je de respondent kunt interviewen zonder dat anderen meeluisteren.

60

Trimbos‐instituut

O5)

Andere observaties / commentaar (na het interview invullen):
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________

Trimbos‐instituut

61

ALGEMEEN
A1)

Wat is uw leeftijd?
_________ jaar
onbekend, ongeveer ______ jaar

A2)

Man /

Vrouw

A3)

In welke plaats woont u? ________________________________________

A4)

Bent u getrouwd of hebt u een vaste vriend(in)/ partner?
Ja
Nee

A5)

Waar woont uw echtgenot(e)/ partner?
In Nederland, in hetzelfde huis
In Nederland, maar we wonen niet bij elkaar
In Somalië
Ergens anders, namelijk ______________________________________

A6)

Heeft u er bezwaar tegen als wij uw echtgenot(e)/ partner ook
interviewen?
Ja
Nee (vraag naar contactgegevens)

I1)

Waar bent u geboren?
Plaats: ____________________ Land: ____________________

I2)

Hoe lang woont u al in Nederland?
_______________ jaar _______________ maanden

I3)

Heeft u ook in Engeland gewoond? En zo ja, hoe lang?
Nee

I4)

Ja, ______________ jaar

Hoe oud was u toen u in Nederland ging wonen?
_______________ jaar oud

62

Trimbos‐instituut

I5)

Wat is uw verblijfsstatus?
Ik heb een Nederlands paspoort
Ik heb een vaste verblijfsvergunning
Ik heb een tijdelijke verblijfsvergunning
Ik heb geen verblijfsvergunning
Anders:____________________________________________________

I6)

Spreekt u Nederlands?
Nee, helemaal niet
Een beetje
Goed
Vloeiend

I7)

Welke andere talen spreekt u?
Engels
Somalisch
Frans
Anders:____________________________________________________

Trimbos‐instituut

63

GEZINSSITUATIE
G1)

In wat voor soort huis woont u?
Koopwoning / appartement
Huurwoning / appartement
Bij vrienden / familie in huis
Ik huur een kamer
In een hotel
Op straat / in daklozenopvang
Woonruimte in een AZC
Anders: ___________________________________________________

G2)

Met wie woont u daar? (meerdere antwoorden mag)
Alleen
Met mijn echtgenot(e)
Met mijn vaste vriend(in)/ partner
Met (één van) mijn ouders
Met andere familieleden
Met goede vrienden
Met mijn kinderen
Met kinderen van iemand anders
Met bekenden/ minder bekenden
Anders:_________________

G3)

Met hoeveel mensen woont u in huis?
_________ volwassenen

G4)

_________ kinderen

Met hoeveel mensen deelt u uw huishouden? (samen delen van huur
/hypotheek, gas, water, licht, boodschappen, etc.)
_________ volwassenen

G5)

Heeft u kinderen en zo ja, hoeveel?
Nee (ga naar vraag W1)

G6)

_________ kinderen

Ja, __________ (aantal)

In welk land wonen uw kinderen? (meerdere antwoorden mag)
Nederland: _______ (aantal)
Somalië:
_______ (aantal)
Engeland: _______ (aantal)
Ander land: _______ (aantal)

64

Trimbos‐instituut

G7)

Hoe oud zijn uw kinderen?
___________________________________________________________

G8)

Gaan uw kinderen naar school? Welke school (basisschool, middelbare
school, voortgezet onderwijs)? (invullen per kind)
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________

G9)

Zorgt u voor uw kinderen (bijvoorbeeld: verzorgen, naar school brengen,
eten koken, in bed leggen, kleren kopen, etc.)?
Ja, altijd
Soms
Bijna nooit
Nee

G10) Als u niet voor uw kinderen zorgt, wie zorgt er dan voor ze?
Mijn echtgenot(e)/ partner (de biologische ouder)
Mijn echtgenot(e)/ partner (als deze niet de biologische ouder is)
Mijn ouders
Andere familieleden
De oppas / kinderopvang
Anders, namelijk: ___________________________________________

Trimbos‐instituut

65

WERK EN OPLEIDING
W1)

Welke opleiding heeft u in Somalië afgemaakt?
n.v.t. Ik ben hier geboren
Geen
Basisonderwijs
Voortgezet onderwijs
Middelbaar beroepsonderwijs
Hoger beroepsonderwijs
Universitaire opleiding
Anders, namelijk ____________________________________________

W2)

Welke opleiding heeft u in Nederland afgemaakt?
Geen
Basisonderwijs
Voortgezet onderwijs (VMBO/Havo/VWO)
Middelbaar beroepsonderwijs (MBO / ROC)
Hoger beroepsonderwijs (HBO)
Universitaire opleiding (WO)
Losse cursussen (niet de inburgeringscursus)
Anders, namelijk ____________________________________________

W3)

Heeft u een inburgeringscursus gevolgd?
n.v.t. Ik ben hier geboren
Nee, dat hoefde ik niet
Dat kon wel, maar ik ben niet gegaan
Ja, maar ik heb hem niet gehaald
Ja, ik ben er nog mee bezig
Ja, ik ben geslaagd
Anders, namelijk ____________________________________________

W4)

Heeft u betaald werk?
Nee
Nee, ik doe vrijwilligerswerk / onbetaald werk
Ja, minder dan 36 uur in de week
Ja, meer dan 36 uur in de week

W5)

Indien u geen betaald werk heeft: hoe lang bent u werkloos?
_______________ jaar _______________ maanden

66

Trimbos‐instituut

W6)

Indien u geen werk heeft: zoekt u naar werk of solliciteert u?
Nee, omdat ________________________________________________
Ik solliciteer minder dan één keer per maand
Ik solliciteer één of meerdere keren per maand
Ik solliciteer één of meerdere keren per week
Anders:____________________________________________________

FINANCIËN
F1)

Uit welke inkomsten bestaat uw huishoudbudget? (geld voor de vaste
kosten zoals huur, eten, elektriciteit) (meerdere antwoorden mag)
Mijn salaris
Salaris van echtgenote / partner
Uitkering
Uitkering echtgenote / partner
Anders: ___________________________________________________

F2)

Hoeveel geld heeft uw huishouden gemiddeld per maand te besteden
(alle inkomens bij elkaar)?
minder dan 500 euro
500-1000 euro
1000-1500
1500-2000
2000-2500
meer dan 2500 euro
weet ik niet

F3)

Heeft uw huishouden elke maand voldoende geld voor vaste lasten zoals
huur, eten en elektriciteit?
Nee
Ja
De ene maand wel, de andere niet
Weet ik niet

F4)

Hebben u en uw echtgenot(e) /partner) schulden of geld geleend?
(meerdere antwoorden mag)
Nee
Ja, ik
Ja, mijn echtgenot(e)/ partner

Trimbos‐instituut

67

SOCIAAL NETWERK
Vul in de cirkels in hoe vaak u uw familie in Nederland ziet. Noem geen namen,
maar benoem de relatie, bijvoorbeeld 'broer', 'oma' of 'dochter van mijn zus'.

Zie ik vaak

Zie ik soms

Zie ik (bijna) nooit

68

Trimbos‐instituut

S1)

Hoe ziet uw vriendenkring /kennissenkring eruit?
Met name Somaliërs
Met name Somaliërs en andere migranten
Gemengd, Somaliërs, andere migranten en Nederlanders
Met name Nederlanders

S2)

Wat voor soort buren wonen er in uw wijk?
Met name Somaliërs
Met name Somaliërs en andere migranten
Gemengd, zowel Somaliërs en andere migranten als Nederlanders
Met name autochtone Nederlanders

S3)

Hoe goed is uw contact met uw buren?
We spreken elkaar nooit
We groeten elkaar
We maken wel eens een praatje
Ik heb een vriendschappelijke band met sommige van mijn buren

S4)

Bent u lid van een Somalische zelforganisatie?
Ja, namelijk __________________________________ (naam)
Nee

S5)

Bent u lid van een andere vereniging, club of organisatie?
Ja, namelijk __________________________________ (naam)
Nee

Trimbos‐instituut

69

QAT GEBRUIK
Q1)

Gebruikte u qat toen u in Somalië woonde?
Ja
Nee
N.v.t., ik heb nooit in Somalië gewoond

Q2)

Hoe oud was u toen u voor het eerst qat gebruikte?
_________________________ jaar

Q3)

Bent u ooit een periode gestopt met qat gebruiken?
Ja
Nee
Als ja, waarom? ______________________________________________

Q4)

Q5)

Op hoeveel dagen heeft u vorige week qat gebruikt? (omcirkel het
antwoord)
Aantal dagen gebruikt:
1
2
3
4
5
6
Ik weet het niet meer
Op hoeveel dagen heeft u de week daarvoor qat gebruikt? (omcirkel
het antwoord)
Aantal dagen gebruikt:
Ik weet het niet meer

Q6)

1

2

3

4

5

6

Op welke dagen van de week gebruikt u qat? (Denk bijvoorbeeld
aan de afgelopen maand)(Kruis aan)
Altijd of
bijna altijd

Meestal

Soms

Maandag
Dinsdag
Woensdag
Donderdag
Vrijdag
Zaterdag
Zondag

70

7

Trimbos‐instituut

Bijna
nooit

Nooit

7

Q7)

Hoeveel dagen per week gebruikt u qat (denk aan de afgelopen
maand)? (omcirkel het antwoord)
Aantal dagen:
Minder dan één keer
Ik weet het niet

Q8)

1

2

3

4

5

6

7

Hoeveel qat sessies doet u meestal op één dag?
____________ sessies

Q9)

Hoeveel bundels qat gebruikt u in één sessie?
____________ aantal

Q10) Hoeveel bundels qat gebruikt u op een dag?
____________ aantal
Q11) Wat is het grootste aantal bundels dat u ooit op één dag hebt
gebruikt?
____________ aantal
Q12) Hoe laat op de dag kauwt u meestal qat en tot hoe laat?
Tijdstip begin:

______________________________________

Tijdstip einde :

______________________________________

Q13) Als u qat gebruikt, hoe lang duurt een sessie dan?
____________ uur
Q14) Hoeveel betaalt u gemiddeld voor een bundel qat?
€ __________
Q15) Hoeveel geld besteedt u per week aan qat?
€ __________

Q16) Maak de zin af: "Toen ik in Somalië woonde, gebruikte ik":
geen qat
meer qat dan nu
evenveel qat als nu
minder qat dan nu
Ik heb nooit in Somalië gewoond

Trimbos‐instituut

71

Q17) Op welke plaats gebruikt u meestal qat?
In een qathuis
Bij vrienden thuis
In je eigen woning
Op straat
In het AZC
Anders, namelijk ____________________________________________
Q18) Op welke plaats(en) gebruikt u daarnaast wel eens qat?
In een qathuis
Bij vrienden thuis
In je eigen woning
Op straat
In het AZC
Anders, namelijk ____________________________________________
Q19) Waar koopt u qat, of hoe komt u aan qat?
Die koop ik bij het qathuis
Er is een winkel die qat verkoopt
Via vrienden / familie
Op straat gekocht
Ik verkoop zelf qat
Anders, namelijk_____________________________________________
Q20) Wat is voor u de belangrijkste reden om qat te gebruiken? Maak de zin
af: Als ik kauw, dan:….. (meerdere antwoorden mogelijk)
heb ik sociaal contact, praat ik met vrienden en bekenden
voel ik mij lekker
kan ik beter / harder / sneller werken
kan ik me beter concentreren op mijn studie
kan ik mijn zorgen bespreken
presteer ik beter
kan ik beter nadenken
kan ik me beter ontspannen
hoef ik niet aan mijn problemen in Nederland te denken
hoef ik niet aan mijn ervaringen in Somalië te denken
is dat goed voor mijn vriendschappen
kan ik beter omgaan met mijn echtgenot(e)
kan ik beter zorgen voor mijn kinderen
voel ik me cultureel verbonden met Somalië
Anders, namelijk ____________________________________________

72

Trimbos‐instituut

Q21) Heeft u wel eens ruzie tijdens of na een qat sessie?
Nee
Ja
Waar gaan zulke ruzies meestal over?

__________________________

___________________________________________________________
___________________________________________________________
Q22) Heeft u wel eens problemen gehad met de politie tijdens of na een
qat sessie?
Nee
Ja, ik ben wel eens aangesproken
Ja, ik heb wel eens een boete gekregen
Ja, ik ben wel eens gearresteerd
Zo ja, wat voor probleem was dit? ________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Q23) Als u 's ochtends wakker wordt nadat u qat hebt gebruikt, hoe vaak voelt
zich dan moe en teneergeslagen?
Altijd

Vaak

Soms

Trimbos‐instituut

Bijna nooit

Nooit

73

Q24) Heeft u je ooit de onderstaande klachten gehad na gebruik van qat en zo
ja, in welke mate? (aankruisen per klacht)
Milde
klachten

Gemiddelde
klachten

Ernstige
klachten

Nooit

Slaapproblemen
Verlies van gewicht
Verlies van eetlust
Wantrouwen (bv. denken
dat iemand je achtervolg
of afluistert
Stemmings- wisselingen
(bv eerst verdrietig, dan
ineens weer vrolijk)
Lusteloosheid (nergens zin
in of energie voor)
Angstig/ ongerustheid
Stress
Irritatie
Hallucinaties (dingen
horen of zien die er niet
zijn)
Paniekaanvallen
Hartkloppingen

Q25) Heeft u na gebruik van qat meer of minder zin in sex? Na gebruik van qat
heb ik:
Minder zin in sex
geen verschil
Meer zin in sex
Wil niet zeggen
Q26) Heeft u ooit problemen gehad met uw mond of tanden door het kauwen
van qat?
Ja
Nee
Als ja, beschrijf de problemen: __________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________

74

Trimbos‐instituut

Q27) Heeft u lichamelijke problemen die niet te maken hebben met het
kauwen van qat?
Ja
Nee
Als ja, beschrijf de problemen: __________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Q28) Welke van de onderstaande situaties komt bij u wel eens voor door qat
gebruik?
Soms

Regelmatig

Altijd

Nooit

Verslapen, te laat komen op werk
Verslapen, te laat komen op school
Verslapen, te laat komen op cursus
Verslapen, te laat komen op
andere afspraken
Te weinig tijd/ aandacht/ energie
voor uw echtgenote/ partner
Te weinig tijd/ aandacht/ energie
voor uw kinderen
Te weinig tijd/ aandacht/ energie
voor uw vrienden /familie
Ruzie met uw echtgenote /partner
Ruzie met uw kinderen
Ruzie met uw vrienden /familie
29)

Ruzie met anderen /
buurtbewoners
Moeite met opleiding
Moeite met werk vinden
Moeite met werk houden
Te weinig geld voor qat
Te weinig geld voor huishouden
Te weinig geld voor andere dingen
Wast u de qat voordat u hem kauwt, of maakt u hem schoon?
Altijd
Soms
Nooit

Trimbos‐instituut

75

Q30) Heeft uw echtgenoot /partner wel eens geklaagd over de hoeveelheid qat
die u gebruikt?
Ik heb geen (contact met mijn) partner
Ja, vaak
Ja, soms
Bijna nooit
Nooit
Q31) Hebben andere familieleden wel eens kritiek op de hoeveelheid qat die u
gebruikt?
Ik heb geen (contact met mijn) andere familieleden
Ja, vaak
Ja, soms
Bijna nooit
Nooit
Q32) Heeft uw echtgenoot /partner wel eens geklaagd over de hoeveelheid
geld die u aan qat besteedt?
Ik heb geen (contact met mijn) partner
Ja, vaak
Ja, soms
Bijna nooit
Nooit
Q33) Maakt u zich ooit zorgen over de hoeveelheid geld die u aan qat
besteedt?
Ja, vaak
Ja, soms
Bijna nooit
Nooit
Q34) Stel dat qat verboden wordt, wat zou u dan doen?
Op dezelfde manier doorgaan met qat gebruiken, het lukt me wel
om het illegaal te kopen
Doorgaan met qat gebruiken, maar minder omdat het minder
makkelijk te krijgen is
Stoppen met gebruiken
Anders, namelijk_______________________________________

76

Trimbos‐instituut

SEVERITY OF DEPENDENCE SCALE
S1)

Heeft u gedacht dat u uw qat-gebruik niet meer onder controle had?
Nooit of bijna nooit
Soms
Vaak
Altijd of bijna altijd

S2)

Heeft het vooruitzicht om geen qat te kauwen u bezorgd of ongerust
gemaakt?
Nooit of bijna nooit
Soms
Vaak
Altijd of bijna altijd

S3)

Heeft u zich zorgen gemaakt over uw qat gebruik?
Nooit of bijna nooit
Soms
Vaak
Altijd of bijna altijd

S4)

Heeft u gewenst dat u kon stoppen met qat gebruiken?
Nooit of bijna nooit
Soms
Vaak
Altijd of bijna altijd

S5)

Hoe moeilijk zou u het vinden om te stoppen met qat of geen qat meer te
gebruiken?
Niet moeilijk
Een beetje moeilijk
Heel moeilijk
Onmogelijk

COMBINATIEGEBRUIK
C1)

Heeft u in de afgelopen 2 weken alcohol gebruikt?
Ja
Nee (ga naar C5)

Trimbos‐instituut

77

C2)

Op hoeveel dagen heeft u vorige week alcohol gebruikt? (omcirkel het
antwoord)
Aantal dagen gebruikt:
Ik weet het niet meer

C3)

2

3

4

5

6

7

Op hoeveel dagen heeft u de week daarvoor alcohol gebruikt? (omcirkel
het antwoord)
Aantal dagen gebruikt:
Ik weet het niet meer

C4)

1

1

2

3

4

5

6

7

Hoe veel keer per week gebruikt u meestal alcohol (denk aan het
afgelopen jaar)? (omcirkel het antwoord)
Aantal dagen:
Minder dan één keer
Ik weet het niet

1

Ja

2

3

4

5

6

7

C5)

Rookt u sigaretten?

Nee (ga naar C9)

C6)

Hoeveel sigaretten heeft u afgelopen week gerookt? ___________ (aantal)

C7)

Hoeveel sigaretten heeft u gisteren gerookt? ____________ (aantal)

C8)

Rookt u meer sigaretten tijdens een qat sessie?

C9)

Kunt u van de onderstaande drugs aangeven of u ze wel eens gebruikt
heeft en zo ja, hoe lang geleden.

Niet
gebruikt

Ja

Afgelopen
maand
gebruikt?

Nee (ga naar C9)

Afgelopen
week
gebruikt?

Gisteren
of
vandaag
gebruikt?

Cannabis / wiet / hasj / etc.
Cocaïne
Amfetamine / speed
XTC / extasy
Heroïne
GHB
Paddo's / LSD

Het interview is afgelopen.
Bedank de respondent hartelijk
Vergeet niet om hem/haar het toestemmingformulier in te laten vullen!
Overhandig de 25 euro

78

Trimbos‐instituut

Bijlage 2 - Vragenlijst partners van gebruikers

VRAGENLIJST PARTNERS VAN QAT GEBRUIKERS
Vooraf invullen door de interviewer:

Naam interviewer:
______________________________________
Datum interview:

____ (dag) / _________ (maand) / 2011

Tijd interview:

____________________

Is de respondent al eerder geïnterviewd voor dit onderzoek?
Nee
Indien ja - vragenlijst niet afnemen!
Is de respondent een echtgenot(e)/ partner van qat gebruiker?
Ja
Nee *!
Is de partner van de respondent ook geïnterviewd?
Ja - Vul bovenaan de gegevens van de partner in
Nee *!
Deelt de respondent een woning en huishouden met zijn/haar (qat
gebruikende) echtgenot(e)/ partner?
Ja
Nee *!
Gebruikt de respondent zelf vaker dan 1x per week qat?
Nee
Ja *!

*! Let op! We interviewen alleen Somalische qat gebruikers en hun partners. Gebruik
voor de gebruikers de andere vragenlijst. Bij de partners is het van belang dat de
respondent een huishouden deelt met een qat gebruiker EN dat de partner zelf niet
vaker dan 1x per week gebruikt.

Trimbos‐instituut

79

OBSERVATIES
O1)

In wat voor ruimte neem je het interview af?
Qathuis
Bij de gebruiker thuis
Op straat
In een auto
AZC
Anders, namelijk ____________________________________________

O2)

Beschrijf de ruimte. Hoe groot is de ruimte (oppervlak)? Meubels?
Hygiëne? Lawaai? Ramen? In wat voor wijk ben je?
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________

O3)

Zijn er, behalve jij en de respondent, anderen aanwezig?
Ja*!

O4)

Nee

Zo ja, wie. Hoeveel en wat doen ze? (gebruikers, familie, kinderen,
onbekenden, anders).
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________

*! Let op! Denk aan privacy! Probeer te zorgen voor een rustige omgeving, waarin je de
respondent kunt interviewen zonder dat anderen meeluisteren.

80

Trimbos‐instituut

O5)

Andere observaties / commentaar (na het interview invullen):
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________
__________________________________________________________

Trimbos‐instituut

81

ALGEMEEN
A1)

Wat is uw leeftijd?
_________ jaar
onbekend, ongeveer ______ jaar

A2)

Man /

Vrouw

A3)

In welke plaats woont u? ________________________________________

I1)

Waar bent u geboren?
Plaats: ____________________ Land: ____________________

I2)

Hoe lang woont u al in Nederland?
_______________ jaar _______________ maanden

I3)

Heeft u ook in Engeland gewoond? En zo ja, hoe lang?
Nee

I4)

Ja, ______________ jaar

Hoe oud was u toen u in Nederland ging wonen?
_______________ jaar

I5)

Wat is uw verblijfsstatus?
Ik heb een Nederlands paspoort
Ik heb een vaste verblijfsvergunning
Ik heb een tijdelijke verblijfsvergunning
Ik heb geen verblijfsvergunning
Anders:____________________________________________________

I6)

Spreekt u Nederlands?
Nee, helemaal niet
Een beetje
Goed
Vloeiend

I7)

Welke andere talen spreekt u?
Engels
Somalisch
Frans
Anders:____________________________________________________

82

Trimbos‐instituut

GEZINSSITUATIE
G1)

Wij hebben een interview afgenomen bij uw echtgenot(e)/partner over
zijn of haar qat gebruik, of gaan dit nog doen. De volgende vragen gaan
over die persoon.
Hoe lang bent u samen met uw echtgenot(e)/partner ? __________jaar
Bent u getrouwd met hem/haar?

ja

nee

Woont u samen met hem/haar?

ja

nee

Heeft u samen met hem/haar kinderen?

ja

nee

Deelt u samen met hem/haar een huishouden? (samen delen van huur
/hypotheek, gas, water, licht, boodschappen, etc.)
ja
nee

G2)

In wat voor soort huis woont u?
Koopwoning / appartement
Huurwoning / appartement
Bij vrienden / familie in huis
Ik huur een kamer
In een hotel
Op straat / in daklozenopvang
Woonruimte in een AZC
Anders: _______________

G3)

Met wie woont u daar? (meerdere antwoorden mag)
Met mijn echtgenot(e)
Met mijn vaste vriend(in)/ partner
Met (één van) mijn ouders
Met andere familieleden
Met goede vrienden
Met mijn kinderen
Met kinderen van iemand anders
Met bekenden/ minder bekenden
Anders:_________________

G3)

Met hoeveel mensen woont u in huis?
_________ volwassenen

_________ kinderen

Trimbos‐instituut

83

G4)

Met hoeveel mensen deelt u uw huishouden? (samen delen van huur
/hypotheek, gas, water, licht, boodschappen, etc.)
_________ volwassenen

G5)

Heeft u kinderen en zo ja, hoeveel?
Nee (ga naar vraag W1)

G6)

_________ kinderen

Ja, __________ (aantal)

In welk land wonen uw kinderen? (meerdere antwoorden mag)
Nederland: _______ (aantal)
Somalië:
_______ (aantal)
Engeland: _______ (aantal)
Ander land: _______ (aantal)

G7)

Hoe oud zijn uw kinderen?
___________________________________________________________

G8)

Gaan uw kinderen naar school? Welke school (basisschool, middelbare
school, voortgezet onderwijs)? (invullen per kind)
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________

G9)

Zorgt u voor uw kinderen (bijvoorbeeld: verzorgen, naar school brengen,
eten koken, in bed leggen, kleren kopen, etc.)?
Ja, altijd
Soms
Bijna nooit
Nee

G10) Als u niet voor uw kinderen zorgt, wie zorgt er dan voor ze?
Mijn echtgenot(e)/ partner (de biologische ouder)
Mijn echtgenot(e)/ partner (als deze niet de biologische ouder is)
Mijn ouders
Andere familieleden
De oppas / kinderopvang
Anders, namelijk: ___________________________________________

84

Trimbos‐instituut

WERK EN OPLEIDING
W1)

Welke opleiding heeft u in Somalië afgemaakt?
n.v.t. Ik ben hier geboren
Geen
Basisonderwijs
Voortgezet onderwijs
Middelbaar beroepsonderwijs
Hoger beroepsonderwijs
Universitaire opleiding
Anders, namelijk ____________________________________________

W2)

Welke opleiding heeft u in Nederland afgemaakt?
Geen
Basisonderwijs
Voortgezet onderwijs (Mavo/Havo/VWO)
Middelbaar beroepsonderwijs (MBO / ROC)
Hoger beroepsonderwijs (HBO)
Universitaire opleiding (WO)
Losse cursussen (niet de inburgeringscursus)
Anders, namelijk ____________________________________________

W3)

Heeft u een inburgeringscursus gevolgd?
n.v.t. Ik ben hier geboren
Nee, dat hoefde ik niet
Dat kon wel, maar ik ben niet gegaan
Ja, maar ik heb hem niet gehaald
Ja, ik ben er nog mee bezig
Ja, ik ben geslaagd
Anders, namelijk ____________________________________________

W4)

Heeft u betaald werk?
Nee
Nee, ik doe vrijwilligerswerk / onbetaald werk
Ja, minder dan 36 uur in de week
Ja, meer dan 36 uur in de week

W5)

Indien u geen betaald werk heeft: hoe lang bent u werkloos?
_______________ jaar _______________ maanden

Trimbos‐instituut

85

W6)

Indien u geen werk heeft: zoekt u naar werk of solliciteert u?
Nee, omdat ________________________________________________
Ik solliciteer minder dan één keer per maand
Ik solliciteer één of meerdere keren per maand
Ik solliciteer één of meerdere keren per week
Anders:____________________________________________________

FINANCIËN
F1)

Uit welke inkomsten bestaat uw huishoudbudget? (geld voor de vaste
kosten zoals huur, eten, elektriciteit) (meerdere antwoorden mag)
Mijn salaris
Salaris van echtgenote / partner
Uitkering
Uitkering echtgenote / partner
Anders: ___________________________________________________

F2)

Hoeveel geld heeft uw huishouden gemiddeld per maand te besteden
(alle inkomens bij elkaar)?
minder dan 500 euro
500-1000 euro
1000-1500
1500-2000
2000-2500
meer dan 2500 euro
weet ik niet

F3)

Heeft uw huishouden elke maand voldoende geld voor vaste lasten zoals
huur, eten en elektriciteit?
Nee
Ja
De ene maand wel, de andere niet
Weet ik niet

F4)

Hebben u en uw echtgenot(e) /partner) schulden of geld geleend?
(meerdere antwoorden mag)
Nee
Ja, ik
Ja, mijn echtgenot(e)/ partner

86

Trimbos‐instituut

SOCIAAL NETWERK
Vul in de cirkels in hoe vaak u uw familie in Nederland ziet. Noem geen namen,
maar benoem de relatie, bijvoorbeeld 'broer', 'oma' of 'dochter van mijn zus'.

Zie ik vaak

Zie ik soms

Zie ik (bijna) nooit

Trimbos‐instituut

87

S1)

Hoe ziet uw vriendenkring /kennissenkring eruit?
Met name Somaliërs
Met name Somaliërs en andere migranten
Gemengd, Somaliërs, andere migranten en Nederlanders
Met name Nederlanders

S2)

Wat voor soort buren wonen er in uw wijk?
Met name Somaliërs
Met name Somaliërs en andere migranten
Gemengd, zowel Somaliërs en andere migranten als Nederlanders
Met name autochtone Nederlanders

S3)

Hoe goed is uw contact met uw buren?
We spreken elkaar nooit
We groeten elkaar
We maken wel eens een praatje
Ik heb een vriendschappelijke band met sommige van mijn buren

S4)

Bent u lid van een Somalische zelforganisatie?
Ja, namelijk __________________________________ (naam)
Nee

S5)

Bent u lid van een andere vereniging, club of organisatie?
Ja, namelijk __________________________________ (naam)
Nee

88

Trimbos‐instituut

EIGEN QAT GEBRUIK
EQ1) Heeft u ooit qat gebruikt?
Ja
Nee (ga door naar vraag Q1)
EQ2) Gebruikte u qat toen u in Somalië woonde?
Ja
Nee
N.v.t., ik heb nooit in Somalië gewoond
EQ3) Heeft u qat gebruikt sinds u in Nederland woont?
Ja
Nee (ga door naar vraag Q1)
EQ4) Heeft u de afgelopen maand qat gebruikt?
Ja
Nee (ga door naar vraag Q1)
EQ5) Heeft u de afgelopen week qat gebruikt?
Ja
Nee (ga door naar vraag Q1)
EQ8) Hoeveel geld besteedt u per week aan qat?
€ __________

Trimbos‐instituut

89

QAT GEBRUIK ECHTGENOT(E)/ PARTNER
PQ1) Op hoeveel dagen heeft uw echtgenot(e)/ partner vorige week qat
gebruikt? (omcirkel het antwoord)
Aantal dagen gebruikt:
Ik weet het niet

1

2

3

4

5

6

7

PQ2) Op hoeveel dagen heeft uw echtgenot(e)/ partner de week daarvoor qat
gebruikt? (omcirkel het antwoord)
Aantal dagen gebruikt:
Ik weet het niet

1

2

3

4

5

6

7

PQ4) Hoeveel dagen per week gebruikt uw echtgenot(e)/ partner gemiddeld
qat (denk aan de afgelopen maand)? (omcirkel het antwoord)
Aantal dagen:
Minder dan één keer
Ik weet het niet

1

2

3

4

5

6

7

PQ3) Op welke dagen van de week gebruikt uw echtgenot(e)/ partner qat?
(Denk bijvoorbeeld aan de afgelopen maand)(Kruis aan)
Altijd of
bijna altijd

Meestal

Soms

Bijna
nooit

Nooit

Maandag
Dinsdag
Woensdag
Donderdag
Vrijdag
Zaterdag
Zondag
PQ5) Op welke plaats gebruikt uw echtgenot(e)/ partner meestal qat?
In een qathuis
Bij vrienden thuis
In je eigen woning
Op straat
Ik weet het niet
AZC
Anders, namelijk ____________________________________________
PQ6) Als uw echtgenot(e)/ partner buiten huis qat gebruikt, rond welke tijd
komt hij/zij meestal dan weer thuis?
_________________

90

Trimbos‐instituut

PQ7) Hoeveel geld besteedt uw echtgenot(e)/ partner per week aan qat?
€ __________

SOC-EC GEVOLGEN QAT GEBRUIK PARTNER
Q1)

Heeft u gedacht dat uw echtgenot(e)/ partner zijn/haar qat-gebruik niet
meer onder controle had?
Nooit of bijna nooit
Soms
Vaak
Altijd of bijna altijd

Q2)

Heeft het vooruitzicht om geen qat te kauwen uw echtgenot(e)/ partner
bezorgd of ongerust gemaakt?
Nooit of bijna nooit
Soms
Vaak
Altijd of bijna altijd

Q3)

Heeft u zich zorgen gemaakt over het qat gebruik van uw echtgenot(e)/
partner?
Nooit of bijna nooit
Soms
Vaak
Altijd of bijna altijd

Q4)

Zou u willen dat uw echtgenot(e)/ partner stopt met qat gebruiken?
Nooit of bijna nooit
Soms
Vaak
Altijd of bijna altijd

Q5)

Welke van de onderstaande stellingen past het best volgens u?
Mijn gezinsleven zou beter zijn als mijn echtgenot(e)/ partner stopt met
qat gebruiken
Het maakt voor mijn gezin niet uit als mijn echtgenot(e)/ partner
stopt met qat gebruiken
Voor mijn gezin zou het slecht zijn als mijn echtgenot(e)/ partner
stopt met qat
Toelichting: __________________________________________________

Trimbos‐instituut

91

Q6)

Zorgt de hoeveelheid geld die uw echtgenot(e)/ partner aan qat
uitgeeft voor financiële problemen in uw huishouden?
Nee
Ja
Beschrijf de problemen: ________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________

Q7)

Zegt u wel eens iets over het qat gebruik van uw echtgenot(e)/ partner?
Ja, vaak
Ja, soms
Nee, want ik vind het niet erg
Nee, want ik vind het moeilijk om er iets over te zeggen
Nee, het helpt toch niet
Anders, namelijk_____________________________________________
Uitleg: ______________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________

Q8)

Heeft u wel eens ruzie gehad met uw echtgenot(e)/ partner over
zijn/haar qat gebruik?
Ja, vaak
Ja, soms
Nee, want ik vind het niet erg
Nee, want ik vind het moeilijk om er iets over te zeggen
Nee, het helpt toch niet
Anders, namelijk_____________________________________________
Uitleg: ______________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________

92

Trimbos‐instituut

Q9)

Hebben andere familieleden wel eens kritiek op het qat gebruik van uw
echtgenot(e)/ partner?
Ik heb geen (contact met mijn) andere familieleden
Ja, vaak
Ja, soms
Bijna nooit
Nooit
Anders, namelijk_____________________________________________
Uitleg: ______________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________

Q10) Heeft uw echtgenot(e)/ partner wel eens ruzie met anderen tijdens of na
een qat sessie?
Nee
Ja
Ik weet het niet
Waar gaan zulke ruzies meestal over?

__________________________

___________________________________________________________
___________________________________________________________
Q11) Heeft uw echtgenot(e)/ partner wel eens problemen gehad met de
politie tijdens of na een qat sessie?
Nee
Ik weet het niet
Ja, hij/zij is wel eens aangesproken
Ja, hij/zij heeft wel eens een boete gekregen
Ja, hij/zij is wel eens gearresteerd
Zo ja, wat voor probleem was dit? ________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________

Trimbos‐instituut

93

Q12) Heeft uw echtgenot(e)/ partner ooit de onderstaande klachten gehad
na gebruik van qat en zo ja, in welke mate? (aankruisen per klacht)
Milde
klachten

Gemiddelde
klachten

Ernstige
klachten

Nooit

Weet
ik niet

Slaapproblemen
Verlies van gewicht
Verlies van eetlust
Wantrouwen (bv. denken
dat iemand je achtervolg
of afluistert
Stemmings- wisselingen
(bv eerst verdrietig, dan
ineens weer vrolijk)
Lusteloosheid (nergens zin
in of energie voor)
Angstig/ ongerustheid
Stress
Irritatie
Hallucinaties (dingen
horen of zien die er niet
zijn)
Paniekaanvallen
Hartkloppingen
Q13) Heeft uw echtgenot(e)/ partner na gebruik van qat meer of minder zin in
sex? Na gebruik van qat heeft hij/zij:
Minder zin in sex
geen verschil
Meer zin in sex
Wil niet zeggen
Q14) Heeft uw echtgenot(e)/ partner ooit problemen gehad met hijn/haar
mond of tanden na het kauwen van qat?
Ja
Nee
Weet ik niet
Als ja, beschrijf de problemen: __________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________

94

Trimbos‐instituut

Q15) Heeft uw echtgenot(e)/ partner lichamelijke problemen die niet te
maken hebben met het kauwen van qat?
Ja
Nee
Weet ik niet
Als ja, beschrijf de problemen: __________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
Q16) Welke van de onderstaande situaties komt bij uw echtgenot(e)/ partner
wel eens voor door qat gebruik?
Soms

Regelmatig

Altijd

Nooit

Verslapen, te laat komen op werk
Verslapen, te laat komen op school
Verslapen, te laat komen op cursus
Verslapen, te laat komen op
andere afspraken
Te weinig tijd/ aandacht/ energie
voor u
Te weinig tijd/ aandacht/ energie
voor zijn/haar kinderen
Te weinig tijd/ aandacht/ energie
voor vrienden /familie
Ruzie met u
Ruzie met zijn/haar kinderen
Ruzie met vrienden /familie
Ruzie met anderen /
buurtbewoners
Moeite met zijn/haar opleiding
Moeite met werk vinden
Moeite met werk houden
Te weinig geld voor qat
Te weinig geld voor huishouden
Te weinig geld voor andere dingen

Trimbos‐instituut

95

Q17) Kunt u van de onderstaande stellingen aangeven of u het er mee eens
bent of niet?
Mee eens

Weet ik niet

Niet mee
eens

Qat kauwen levert voor de
meeste gebruikers geen
problemen op
Het is normaal als mannen qat
kauwen
Het is normaal als vrouwen qat
kauwen
Ik vind qat slecht
Mannen die qat kauwen zorgen
vaak niet goed voor hun gezin
Vrouwen die qat kauwen
zorgen vaak niet goed voor
hun gezin
Als oudere mensen qat
gebruiken is dat prima, maar
jonge mensen kunnen beter
niet gebruiken
Somalische mensen in
Nederland kauwen meer qat
dan Somalische mensen in
Somalië
Ik heb liever dat mijn kinderen
qat kauwen dan dat ze alcohol
drinken
Ik heb liever dat mijn kinderen
qat kauwen dan dat ze
sigaretten roken
Qat kauwen is niet erg, als je
het maar met mate doet
Kauwen van qat is een
onderdeel van de Somalische
cultuur

Het interview is afgelopen.
Bedank de respondent hartelijk
Vergeet niet om hem/haar het toestemmingformulier in te laten vullen!
Overhandig de 25 euro

96

Trimbos‐instituut

Bijlage 3 - Topiclijst gemeenten

Topiclijst Gemeenten m.b.t. Qat
Inleiding

Het Trimbos-instituut ( www.trimbos.nl ) is een kennisinstituut dat onderzoek doet naar
geestelijke gezondheid, mentale veerkracht en verslaving. Op 1 september is het
Trimbos-instituut in opdracht van een aantal ministeries gestart met een onderzoek naar
qat gebruik onder Somaliërs in Nederland.
Het onderzoek richt zich op een aantal vragen, zoals de aard en omvang van
(problematisch) qat gebruik in Nederland en de sociale en maatschappelijke problemen
die daarmee samengaan. We richten ons op drie groepen: de gebruikers zelf, de
professionals die veel met deze groep te maken hebben en de gemeente. We besteden
met name aandacht aan de 11 Nederlandse gemeenten met de grootste Somalische
gemeenschap. Van deze gemeenten brengen wij in kaart tegen welke problemen zij
aanlopen en welk beleid zij voeren rondom qat gebruik.
Gemeenten hebben tot voor kort weinig specifieke aandacht gehad voor qat gebruik
onder Somaliërs. Bij een aantal gemeenten is dat in het afgelopen jaar veranderd door
o.a. een sterke lobby vanuit lokale Somalische zelforganisatie in Den Haag en structureel
overlastgevende qat en alcoholgebruikende Somalische mannen in Groningen. Inmiddels
voert de gemeente Groningen een 3 jarig traject uit waarin zogenaamde 'multiproblem'
Somalische mannen die qat gebruiken een intensieve begeleiding krijgen teneinde
maatschappelijke problemen die ze veroorzaken te verminderen. Tegen welke
problematiek de tien gemeenten met de grootste Somalische populatie aanlopen en wat
voor beleid ze vervolgens uitvoeren is onbekend. Een bekende problematiek onder
gemeenten is de problematiek rond verkoop en distributie van qat. Dit deelonderzoek wil
de qat problematiek en de aanpak vanuit de gemeenten om deze problematiek te
verminderen in kaart brengen.
Algemene vragen:
Voor het bepalen van de problematiek en de aanpak van de gemeenten staan de
volgende vragen centraal:
1.
2.

Welke problemen hebben gemeenten m.b.t. Somaliërs (en qat gebruik)?
Welke maatregelen voeren gemeenten uit om de problematiek aan te pakken?

Deze vragen willen we benaderen vanuit verschillende beleidsterreinen, zoals overlast en
criminaliteit, sociale en maatschappelijke ontwikkeling, participatie en uiteraard ook
gezondheid.






Bent u bekend met de aanwezigheid van een aanzienlijke groep Somaliërs binnen
uw gemeente?
o Zo nee, is er iemand anders in uw gemeente die hier wellicht meer over
kan zeggen?
Kunt u meer vertellen over deze groep? Zoals hoeveel Somaliërs wonen er in de
gemeente?
Beschrijving
van
de
doelgroep
voor
zover
bekend:
oudkomers/nieuwkomers, gezinnen of individuen, trauma, problematiek.
Doorstroom? Hoe lang woont men er, waar naartoe verhuist men, etc?
Kunt u meer vertellen over de problematiek die uw gemeente ervaart rondom de
groep Somaliërs? Kunt u een Top 5 geven van de verschillende problemen die uw
gemeente met de Somalische doelgroep ervaart?

Trimbos‐instituut

97



Bent u bekend met eventuele problemen rondom Somaliërs binnen uw
gemeente? Zijn er maatregelen die uw gemeente heeft genomen om om te gaan
met deze problemen? Op welke beleidsterreinen zijn er door deze gemeente
maatregelen genomen?
o Zo ja, op welke beleidsgebieden, denk daarbij aan veiligheid&justitie,
gezondheid, sociale zaken, inburgering? (mogelijk afhankelijk van het
beleidsterrein waar de respondent werkzaam is). Zijn er nog andere
beleidsterreinen die relevant zijn voor deze groep?
o Zo nee, is het mogelijk dat er een specifiek beleid voor deze groep is waar
u niet bekend mee bent? (bijvoorbeeld omdat de respondent voor de ggd
werkt en daarom niet op de hoogte is van beleid rondom criminaliteit).

Specifieke vragen:
a) Beleid gemeente overlast&criminaliteit
 Denk bijvoorbeeld aan beleid rondom veiligheid, criminaliteit en overlast. Dus
qathuizen, maar ook verkoop vanuit kofferbakken en bij mensen thuis. Is er
sprake van overlast? In welke vorm? Hoe gaat de gemeente hier mee om?
 Als je denkt aan verkoop, heeft de gemeente een beeld van waar de qathuizen en
de distributiepunten zijn? Betreft het bepaalde wijken? Weet de gemeente
hoeveel qathuizen er zijn en waar deze staan? Hoeveel bezoekers per qathuis
schatten jullie in?
 Is er in uw gemeente sprake van criminaliteit en radicalisering rondom de
verkoop, handel en distributie van qat? Hoe gaat de gemeente daar mee om?
 Als je denkt aan gebruik, veroorzaakt dit dan overlast? Dat kan op straat zijn,
maar ook binnen huizen. Denk dan aan verloedering van de huizen, gebruik van
woonruimte als horecagelegenheid, hygiënische omstandigheden, etc. Hoe gaat
de gemeente hier mee om?
 Worden er vergunningen afgegeven? Wat zijn de voorwaarden waaraan een
qathuis moet voldoen?
 In hoeverre is de politie bij het beleid betrokken? En woningbouwverenigingen? Is
er veel sprake van criminaliteit?
 Is er op dit gebied een gemeentelijke verordening? Of een andere manier waarop
het gemeentebeleid in uw ogen afwijkt van het landelijk beleid?
b) Beleid gemeente gezondheid en sociaaleconomische situatie Somaliërs
 Als je denkt aan gezondheid van qat gebruikers, houdt de gemeente zich hier dan
mee bezig? Mogelijk via de GGD, preventiewerk, jeugdzorg? Is er sprake van
voorlichting in qat huizen? Is er zicht op de gezondheid van de gebruikers?
 Heeft u zicht op de gezinssituatie in het gemiddelde Somalische huishouden?
Gebruik onder moeders? Zicht op mogelijk huiselijk geweld in verband met qat?
Verwaarlozing kinderen?
 Wat is de invloed op de gezinnen in het algemeen? Bijvoorbeeld de relatie tussen
de ouders, de relatie tussen de gebruiker en zijn/haar kinderen?
 Weet u of de financiële situatie van Somalische gezinnen verschilt van die van
andere migranten gezinnen en autochtone gezinnen?
 Werkt u samen met GGD? en met schuldhulpverlening? met andere relevante
organisaties?
c) Beleid gemeente participatie, arbeid en onderwijs
 Heeft u zicht op de gemiddelde leeftijd van gebruikers? Zijn er ook jongeren die
gebruiken? Heeft dit invloed op het schoolgaan?
 Verwacht u dat qat gebruik invloed heeft op de participatie? en op arbeid? Zo ja,
op welke manier? Hoe is dit beeld ontstaan? Heeft u voorbeelden?
 Kunt u iets zeggen over integratie van Somaliërs in uw gemeente?

98

Trimbos‐instituut





d)

Heeft u zicht op de arbeidspositie van de Somalische groep in uw gemeente? Zo
ja, hoe ziet deze eruit?
Onderneemt de gemeente extra activiteiten om schoolgaan, arbeidsparticipatie en
inburgering onder Somaliërs te bevorderen?
Bent u bekend met de suggestie dat er sprake zou zijn van radicalisering onder
de Somalische groep in Nederland? En dat deze radicalisering zou samenhangen
met de criminaliteit rondom qat handel? Kunt u hier iets over zeggen?

Zijn er nog andere maatregelen die gemeenten
problematiek aan te pakken?
 Concrete activiteiten
 succesvol of niet?
 resultaten tot nu toe?
 knelpunten
 behoeften gemeenten om knelpunten aan te pakken

uitvoeren

om

de

e) Eigen werk
 Wat is uw functie binnen de gemeente / GGD / anders?
 Werkgebied: (gemeentegrenzen, stadsdeel, provincie)
 Wat is de taak/werkomschrijving? Is het specifiek op Somaliërs of qat? of zijn
Somaliërs en qat onderdeel van het werk?
 Jaren in dienst, jaren werkzaam op dit onderwerp?
 Wanneer en hoe vaak in contact met Somaliërs? Incidenteel of structureel? Met
gebruikers, gezinnen? Vanuit wiens initiatief? Initiatief vanuit de gezinnen of
vanuit school/gemeente/leerplicht?
 Hoe verloopt het contact met de Somalische gemeenschap?

Trimbos‐instituut

99

100

Trimbos‐instituut

Bijlage 4 - Topiclijst professionals en focusgroepen
Doel: in kaart brengen van eventuele gevolgen die samengaan met qatgebruik,
gezondheid, sociale en maatschappelijke situatie van de qatgebruiker.
Methode van onderzoek: gespreksgroepen met relevante sleutelpersonen die te maken
hebben met Somaliërs en qatgebruik. Er worden vier gespreksgroepen georganiseerd
rondom 4 thema's.

Thema 1: Somaliërs en qatgebruik en hun lichamelijke en psychische
gezondheid
Deelnemers: 2 huisartsen, 1 preventiewerker gezondheidszorg van de GGD, 1
behandelaar/preventiewerker van de GGZ en 1 behandelaar/preventiewerker van de
instelling voor verslavingszorg.
Centrale vraag: Welke psychische en lichamelijke problematiek bij Somaliërs komen de
deelnemers tegen binnen hun werkveld; In hoeverre heeft deze problematiek te maken
met qatgebruik.
Inleiding: Kennismaken en introductie van de deelnemers en hun werkveld:
Werkveld: (1) Regio/plaats/wijk waar ze werkzaam zijn, (2) Functie en aantal jaren als
zodanig daarin werkzaam, (3) Aantal Somaliërs in het werkgebied: Met hoeveel
Somaliërs heeft deelnemer in de afgelopen 4 weken gesproken.
Doelgroep: Met welke Somaliërs hebben de deelnemers te maken binnen hun
werkgebied: nieuwkomers, oudkomers, leeftijd, gender.
Hulpvraag: Met wat voor soort (hulp)vraag komen Somaliërs in eerste instantie bij de
deelnemers?
Gespreksonderwerp 1: Lichamelijke gezondheid
Met welke (hulp)vragen c.q. klachten over lichamelijke gezondheid van Somaliërs krijgen
de deelnemers veelal te maken? Lichamelijke klachten (o.a. hartklachten, diabetes,
vermoeidheid); Gebit; Leefstijl: bewegen/(over en ondergewicht)gewicht; seksuele
klachten (soa's, impotentie); middelengebruik (roken, alcohol, drugs en qat).
Gespreksonderwerp 2: Psychische gezondheid
Met welke (hulp)vragen c.q. klachten over psychische gezondheid van Somaliërs krijgen
de deelnemers veelal te maken? Psychische klachten (o.a. slaapproblemen, wantrouwen,
stemmingswisselingen, stress, PTSS, angstig, paniekaanval, eenzaamheid, agressie).
Gespreksonderwerp 3: Relatie gezondheid en Qat
Hebben de deelnemers zicht op het qatgebruik bij hun Somalische patiënten/cliënten?
Vragen de deelnemers expliciet naar qatgebruik, de frequentie, omvang en aard van
qatgebruik. In hoeverre hebben de gesignaleerde gezondheidsklachten (lichamelijk en
psychisch) te maken met qatgebruik?
Gespreksonderwerp 4: Relatie gezondheid-Qat en andere variabelen
Hebben de deelnemers zicht op een eventuele relatie tussen de gezondheidsklachten
(lichamelijk en/of psychisch) en de integratiepositie van de patiënt/cliënt (werk,
opleiding, wachttijd asielprocedure), achtergrondvariabelen (leeftijd, geslacht ), sociale
binding (verblijfsduur in Nederland, volledigheid van gezin in Nederland),

Trimbos‐instituut

101

gezinsproblemen (relatiespanningen, huiselijk geweld,
bepaalde gebeurtenissen of andere achtergrondvariabelen?

opvoedingsproblemen)

of

Gespreksonderwerp 5: Gebruik voorzieningen
Hoe vaak komen Somaliërs met lichamelijke of psychische gezondheidsklachten bij de
deelnemers op spreekuur? Zijn het elke keer dezelfde klachten of wisselt dit? In
hoeverre wordt qatgebruik daarin besproken (door Somaliër of professional)?
Afsluiting: Hulpvraag en -aanbod
Sluit het aanbod voldoende aan op de hulpvraag? Waar wel en niet en wat is verder
nodig?

Thema 2: Somaliërs en qatgebruik en hun sociale situatie
Deelnemers:
1 preventiewerker opvoedingsondersteuning van de GGD, 1
behandelaar/preventiewerker van de GGZ, 1 politieagent, 1 onderwijzer, 1 medewerker
jeugdhulpverlening/jongerenloket, 1 welzijnswerk of vrouwenopvang, 1 medewerker van
een AZC.
Centrale vraag: Welke sociale problematiek bij Somaliërs komen deelnemers tegen
binnen hun werkveld; In hoeverre heeft deze problematiek te maken met qatgebruik.
Inleiding: Kennismaken en introductie van de deelnemers en hun werkveld:
Werkveld: (1) Regio/plaats/wijk waar ze werkzaam zijn, (2) Functie en aantal jaren als
zodanig daarin werkzaam, (3) Aantal Somaliërs in het werkgebied: Met hoeveel
Somaliërs heeft deelnemer in de afgelopen 4 weken gesproken.
Doelgroep: Met welke Somaliërs hebben de deelnemers te maken binnen hun
werkgebied: nieuwkomers, oudkomers, leeftijd, gender.
Gespreksonderwerp 1: Gezin en opvoeding
Hoe gaat het met de opvoeding van Somalische kinderen? Wie van de ouders is het
meest betrokken bij de opvoeding van de kinderen. Hoe stemmen Somalische ouders de
taken en verantwoordelijkheden met elkaar af wanneer ze apart wonen of beiden thuis
zijn. Brengt dit spanningen in het huwelijk met zich mee? Lopen deze spanningen ook
soms uit de hand? Zijn er andere zaken die in veel gezinnen spanningen veroorzaken,
welke? Op welke wijze worden spanningen/conflicten opgelost? Worden er mensen
ingeschakeld om te bemiddelen, wie dan, gaan mensen uit elkaar en wat gebeurd er met
de kinderen? Met welke opvoedvragen/problematiek van Somaliërs krijgen de
deelnemers veelal te maken of signaleren ze zelf? Somalische kinderen/jongeren die
druk en brutaal zijn, gehoorzaamheid kinderen, laat op straat hangen, problemen op
school, schoolverzuim, middelengebruik kinderen (roken,
alcohol, drugs en qat).
Onzekerheid van ouders, communicatieproblemen met kind en de
Nederlandse
taal
etc.
Gespreksonderwerp 2: Sociale relatie: binnen de buiten Somalische gemeenschap
Welke sociale netwerken hebben Somaliërs over het algemeen? Wat zijn de bindende
factor(en) in deze netwerken (clan, gender, familie, zelforganisatie, qat, woonbuurt,
werk, vriendschap, woonplaats, religie). Bestaan de sociale netwerken met name uit
Somaliërs? Welke problemen doen zich voort in/vanuit deze netwerken? (teveel op
Somalië gericht, sociale druk en controle). Kennen de deelnemers Somaliërs die weinig

102

Trimbos‐instituut

of beperkt toegang hebben tot een sociaal netwerk. Hoe komt dat? Welke gevolgen heeft
dit voor een Somaliër (eenzaamheid).
Gespreksonderwerp 3: Relatie sociale problemen en Qat
In hoeverre hebben de gesignaleerde problemen in de sociale situatie van Somaliërs
(gezin, huwelijk, opvoeding, netwerken) te maken met qatgebruik?
Hebben de deelnemers zicht op qatgebruik bij Somaliërs die sociale problemen hebben?
Vragen de deelnemers expliciet naar qatgebruik, de frequentie, omvang en aard van
qatgebruik.
Gespreksonderwerp 4: Relatie sociale situatie – Qat – andere variabelen
In hoeverre hangen de sociale problemen van Somaliërs, hun qatgebruik samen met de
integratiepositie van de Somaliër(werk, opleiding, wachttijd asielprocedure),
achtergrondvariabelen (leeftijd, geslacht ), sociale binding (verblijfsduur in Nederland,
volledigheid van gezin in Nederland) of bepaalde gebeurtenissen of andere
achtergrondvariabelen?
Gespreksonderwerp 5: Gebruik voorzieningen
Hoe vaak komen Somaliërs met sociale problemen bij de deelnemers op
spreekuur/bureau? Zijn het elke keer dezelfde klachten of wisselt dit? In hoeverre wordt
qatgebruik daarin besproken (door Somaliër of professional)?
Afsluiting: Hulpvraag en -aanbod
Sluit het aanbod voldoende aan op de hulpvraag? Waar wel en niet en wat is verder
nodig?

Thema 3: Somaliërs en qatgebruik en hun maatschappelijke
integratie
Deelnemers: 1 medewerker van het AZC, 2 werkgevers, 1 onderwijzer, 1 medewerker
van de inburgering, 1 medewerker jongerenloket.
Centrale vraag: Welke maatschappelijke/integratieproblematiek bij Somaliërs komen de
deelnemers tegen binnen hun werkveld; In hoeverre heeft deze problematiek te maken
met qatgebruik.
Inleiding: Kennismaken en introductie van de deelnemers en hun werkveld:
Werkveld: (1) Regio/plaats/wijk waar ze werkzaam zijn, (2) Functie en aantal jaren als
zodanig daarin werkzaam, (3) Aantal Somaliërs in het werkgebied: Met hoeveel
Somaliërs heeft deelnemer in de afgelopen 4 weken gesproken.
Doelgroep: Met welke Somaliërs hebben de deelnemers te maken binnen hun
werkgebied: nieuwkomers, oudkomers, leeftijd, gender.
Gespreksonderwerp 1: Werk en onderwijs
Hoe staat het volgens de deelnemers met de integratie van Somaliërs (werk, onderwijs,
taalcursus, inburgeringscursus) binnen hun werkgebied? Welke problemen signaleren de
deelnemers bij de Somaliërs op dit vlak (te hoge verwachtingen, onvoldoende
taalbeheersing, verzuim, afspraken nakomen, op tijd komen, inzet, taal, gebrek aan
vaardigheden, gebrek aan kennis, te weinig inzet, over enthousiasme, vermoeidheid
etc.).

Trimbos‐instituut

103

Gespreksonderwerp 2: Relatie integratie en Qat
Signaleren deelnemers middelengebruik (roken, alcohol, drugs en qat) op het werk en
tijdens het volgen van onderwijs/inburgeringscursus? Signaleren de deelnemers
middelengebruik buiten werk/onderwijstijd
Hebben de deelnemers zicht op het qatgebruik bij hun Somalische werknemers,
cursisten? Vragen de deelnemers expliciet naar qatgebruik, de frequentie, omvang en
aard van qatgebruik. In hoeverre hebben de gesignaleerde problemen te maken met
qatgebruik?
Gespreksonderwerp 3: Relatie integratie -Qat en andere variabelen
In hoeverre hangen de problemen met het integreren en hun qatgebruik samen met
achtergrondvariabelen (leeftijd, geslacht ), sociale binding (verblijfsduur in Nederland,
volledigheid van gezin in Nederland, lengte asielprocedure), gezinsproblemen
(relatiespanningen, huiselijk geweld, opvoedingsproblemen) of bepaalde gebeurtenissen
of andere achtergrondvariabelen?
Afsluiting: Hulpvraag en -aanbod
Sluit het opleidingsaanbod voldoende aan op de behoefte van Somaliërs? Waar wel en
niet en wat is verder nodig?

Thema 4: Somaliërs
woonsituatie

en

qatgebruik

en

hun

financiële-

en

Deelnemers: 1 medewerker van de politie, 1 medewerker van de woningbouw, 1
medewerker van de schuldhulpverlening en 1 van de maatschappelijke opvang.
Centrale vraag: Welke financiële - en woongerelateerde problemen bij Somaliërs komen
de deelnemers tegen binnen hun werkveld; In hoeverre heeft deze problematiek te
maken met qatgebruik.
Inleiding: Kennismaken en introductie van de deelnemers en hun werkveld:
Werkveld: (1) Regio/plaats/wijk waar ze werkzaam zijn, (2) Functie en aantal jaren als
zodanig daarin werkzaam, (3) Aantal Somaliërs in het werkgebied: Met hoeveel
Somaliërs heeft deelnemer in de afgelopen 4 weken gesproken.
Doelgroep: Met welke Somaliërs hebben de deelnemers te maken binnen hun
werkgebied: nieuwkomers, oudkomers, leeftijd, gender.
Hulpvraag: Vanuit welke aanleiding komen Somaliërs in aanraking met de deelnemers?
Via wie komen de Somaliërs in contact met de deelnemers.
Gespreksonderwerp 1: Financiële situatie, schulden
Hoe is de financiële situatie bij de meeste Somaliërs die de deelnemers kennen binnen
hun werkgebied? Met welke schuldenproblematiek van Somaliërs krijgen de deelnemers
veelal te maken? Hoogte van schulden, looptijd, aanleiding/redenen van de schulden,
gevolgen van de schulden voor de Somaliër en andere gezinsleden in zijn/haar
omgeving? In hoeverre speelt middelengebruik (roken, alcohol, drugs en qat) een rol in
de ernst van de schulden?

104

Trimbos‐instituut

Gespreksonderwerp 2: Woonsituatie
Wat is de gangbare woonsituatie (huisvesting, type woning, staat van de woning,
woonbuurt) van de meeste Somaliërs waarmee de deelnemers te maken krijgen? Welke
problemen vormen de aanleiding om in contact te komen met de Somaliërs?
Achterstallige betaling van de huur, aanvragen onderhoud woning, burenruzies,
uithuisplaatsing, hangen in portiek/straat, qathandel op straat, lawaaioverlast door
qathuizen, verkeer?
Gespreksonderwerp 3: Relatie qat en financiële/woonomstandigheden
In hoeverre speelt middelengebruik (roken, alcohol, drugs en qat) een rol in de ernst
van de schulden en problemen die samengaan met de woonsituatie van Somaliërs?
Hebben de deelnemers zicht op het qatgebruik bij hun Somalische huurders/cliënten?
Vragen de deelnemers expliciet naar qatgebruik, de frequentie, omvang en aard van
qatgebruik.
Gespreksonderwerp 4: Relatie financiële/woonomstandigheden - Qat
In hoeverre hangen de problemen op het financiële/woon vlak en het qatgebruik samen
met
de integratiepositie van de patiënt/cliënt (werk, opleiding, wachttijd
asielprocedure), achtergrondvariabelen (leeftijd, geslacht ), sociale binding (verblijfsduur
in Nederland, volledigheid van gezin in Nederland), gezinsproblemen (relatiespanningen,
huiselijk geweld, opvoedingsproblemen) of bepaalde gebeurtenissen of andere
achtergrondvariabelen?
Gespreksonderwerp 5: Gebruik voorzieningen
Hoe vaak komen Somaliërs met klachten bij de deelnemers op spreekuur/bureau? Zijn
het elke keer dezelfde klachten of wisselt dit? Is qatgebruik daarin een
gespreksonderwerp?

Trimbos‐instituut

105

106

Trimbos‐instituut

Bijlage 5 - Cijfers bij de figuren
Figuur 1.1 Gemiddeld aantal bundels per week

aantal gebruikers

20
15
10
5
0
1

3

5

7

9

11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41
aantal bundels per week

Cijfers bij figuur 1.1
aantal bundels per
week
6
14
16
17
6
12
6
6
4
3
3
4
1
-

aantal gebruikers
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

aantal gebruikers
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
41

aantal bundels
per week
1
1
5
1
1
1
2
1
1

Figuur 1.2 Gemiddeld aantal bundels per sessie

aantal gebruikers

50
40
30
20
10
0
1

2

3

4

5

6

7

aantal bundels per sessie
Cijfers bij figuur 1.2
aantal bundels per sessie
1
2
3
4
5
6
7

aantal gebruikers
15
35
40
11
6
4
2

Trimbos‐instituut

107

Figuur 1.3 Aantal uren in een qatsessie

aantal gebruikers

25
20
15
10
5
0
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

duur gemiddelde sessie (afgerond naar hele uren)

Cijfers bij figuur 1.3
duur gemiddelde sessie (hele uren)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
15

aantal gebruikers
0
5
8
12
16
24
17
15
3
5
2
5
1

aantal gebruikers

Figuur 1.4 Dagen qatgebruik

108

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

(bijna) altijd
soms
(bijna) nooit

Trimbos‐instituut

Cijfers bij figuur 1.4
Gebruik van qat op
deze dag
maandag
dinsdag
woensdag
donderdag
vrijdag
zaterdag
zondag

(Bijna) altijd

Soms

(Bijna) nooit

17
15
7
24
61
92
26

6
6
7
9
9
9
9

55
54
56
47
20
4
43

Figuur 1.5 Tijdstippen start en stop qatgebruik

aantal gebruikers

30
25
20
15
Start gebruik

10

Eind gebruik

5
10:00
11:00
12:00
13:00
14:00
15:00
16:00
17:00
18:00
19:00
20:00
21:00
22:00
23:00
0:00
1:00
2:00
3:00
4:00
5:00
6:00
7:00
8:00
9:00

0

tijden van start en eind gebruik
Cijfers bij figuur 1.5
Tijdstip
10:00
11:00
12:00
13:00
14:00
15:00
16:00
17:00
18:00
19:00
20:00
21:00
22:00
23:00
0:00
1:00
2:00
3:00
4:00
5:00
6:00
7:00
8:00
9:00

Aantal gebruikers start
1
2
2
12
22
23
16
16
12
1
3
2

Aantal gebruikers stopt

1
1
4
5
12
24
25
19
13
6
1
1
1
1

1

Trimbos‐instituut

109

figuur 1.6a Plaatsen van aanschaf

70

aantal gebruikers

60
50
40
30
20
10
0

Plaats van aanschaf

Cijfers bij figuur 1.6a
Plaats van aanschaf
Qathuis
Bij vrienden en familie
Op straat gekocht
Ik verkoop zelf qat
Kofferbak van dealer
Thuisbezorgd
Uithoorn
Anders

Aantal gebruikers
64
21
13
3
3
3
3
2

Figuur 1.6b Plaatsen van gebruik

120

aantal gebruikers

100
80
60
40
20

Qathuis
Bij vrienden thuis
Eigen woning
Op straat
AZC
Uithoorn
In de auto

0

Plaats van gebruik

110

Trimbos‐instituut

Cijfers bij figuur 1.6b
Plaats van gebruik
Qathuis
Bij vrienden thuis
Eigen woning
Op straat
AZC
Uithoorn
In de auto

Aantal gebruikers
34
82
108
6
13
2
2

Figuur 1.8

25

Aantal gebruikers

20
15
10
5
0
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

SDS Score

Cijfers bij figuur 1.8
SDS score
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12

Aantal respondenten
13
13
21
22
7
9
8
9
5
2
3
1
1

Trimbos‐instituut

111

www.trimbos.nl

In de Somalische gemeenschap in Nederland bestaat de gewoonte te kauwen op de
bladeren van de struik Catha Edulis Forsk. Deze struik bevat cathinone en cathine,
stoffen die effecten geven vergelijkbaar met amfetamine. Door te kauwen op de
blaadjes komen deze stoffen vrij en brengen een toestand van euforie en vervoering
teweeg. Qat wordt o.a in Jemen en Kenia verbouwd.
Direct na de oogst wordt de qat in bundels verpakt en vervoerd naar o. a. Nederland.
Omdat de werkzaamheid van de qat na de oogst snel afneemt, kauwt men qat bij
voorkeur zo vers mogelijk. Qatgebruik wordt traditioneel aan Somalische mannen
toegeschreven. Tezamen met vrienden of met andere mannen kauwt men thuis of in
een qathuis. Dergelijke sessies duren uren en starten meestal aan het eind van de dag,
om tot diep in de nacht door te gaan.
Steeds meer signalen wijzen erop dat problematisch qatgebruik door Somaliërs
toeneemt. Dit boekje beschrijft de aard en de omvang van het qatgebruik onder
Somaliërs die in Nederland wonen. Somalische sleutelfiguren hebben bij 130
qatgebruikers vragenlijsten afgenomen, elf gemeenten en zesenveertig professionals
zijn benaderd om inzicht te geven over de ervaren qatproblematiek in hun
gemeenten en werkgebied. Op basis van de bevindingen zijn qatgebruikers als volgt
te onderscheiden: 1) De sociale qatgebruikers. Zij kauwen op vrijdag en/of zaterdag,
ze werken door de weeks en ondervinden weinig (gezondheid, sociale en integratie)
problemen. 2) De problematische qatgebruikers. Zij kauwen veelvuldig qat, ook door
de weeks. Door hun qatgebruik ervaren ze gezondheidsproblemen, lopen ze aan tegen
conflicten in hun sociale omgeving en zetten ze zich onvoldoende in om optimaal te
integreren. 3) De problematische qatgebruiker met zogenaamde multiproblematiek. Zij
hebben psychiatrische problemen en zijn veelal verslaafd aan alcohol en/of harddrugs.
De groep is klein in omvang maar veroorzaakt veel overlast door alcoholgebruik.