Schriftelijk vastgelegde
euthanasiewensen van wilsonbekwame
patiënten

Een literatuuroverzicht van opvattingen, praktische
ervaringen en knelpunten

Agnes van der Heide, Eric Geijteman, Judith Rietjens
Erasmus MC, afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg

Rotterdam, 10 oktober 2014

Inhoud
1.

Inleiding ........................................................................................................................................... 2

2.

Het debat ......................................................................................................................................... 3
2.1

Eigen regie rond het levenseinde ............................................................................................ 3

2.2

Toetsing ................................................................................................................................... 3

2.3

Ethische argumenten .............................................................................................................. 5

2.4

De eerste zorgvuldigheidseis: het verzoek .............................................................................. 6

2.5
De tweede en vierde zorgvuldigheidseis: ondraaglijk en uitzichtloos lijden, redelijke
alternatieven ....................................................................................................................................... 8
2.6
3.

4.

De overige zorgvuldigheidseisen ............................................................................................. 9

Het literatuuronderzoek ................................................................................................................ 10
3.1

Gevonden studies .................................................................................................................. 10

3.2

Ervaringen van burgers, patiënten en hun naasten .............................................................. 10

3.3

Ervaringen van artsen, verpleegkundigen en verzorgenden................................................. 12

3.4

Kennis en opvattingen van burgers, naasten van patiënten en zorgprofessionals .............. 15

Conclusies en aanbevelingen ........................................................................................................ 18

1

1. Inleiding
In de Wet Toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (euthanasiewet) is een
bepaling opgenomen die stelt dat een schriftelijke wilsverklaring een actueel, mondeling verzoek tot
levensbeëindiging kan vervangen bij een niet meer tot mondelinge communicatie in staat zijnde
persoon, indien deze verklaring is opgesteld door een persoon van 16 jaar of ouder op een moment
waarop hij of zij nog wilsbekwaam was. De overige zorgvuldigheidseisen zijn daarbij van
overeenkomstige toepassing. De betekenis van deze bepaling is in de praktijk onduidelijk, zo bleek
onder andere uit de tweede evaluatie van de euthanasiewet.1
In 2013 heeft de minister van VWS een ambtelijke werkgroep ingesteld met als opdracht om
praktische en juridische duidelijkheid te bieden omtrent de betekenis van het schriftelijke
euthanasieverzoek van wilsonbekwaam geworden personen. De werkgroep heeft ZonMw verzocht
om een analyse te maken van de betekenis die in de praktijk wordt gegeven aan schriftelijke
euthanasieverzoeken. Onderdeel van deze analyse is een literatuuronderzoek, waarvan in dit rapport
verslag wordt gedaan.
De algemene doelstelling van het literatuuronderzoek was het verkennen en beschrijven van de
betekenis die in de praktijk wordt gegeven aan de schriftelijke wilsverklaring bij euthanasie bij
wilsonbekwame patiënten en van de knelpunten die zich daarbij voordoen. Daarbij diende aandacht
uit te gaan naar het gebruik van de wilsverklaring als instrument; de verschillende fasen van het
gebruik van de wilsverklaring (fase voorafgaand aan het opstellen ervan, het opstellen van de
wilsverklaring, de omgang met de wilsverklaring zolang hij nog niet actueel is, het actueel worden
van de verklaring, de eventuele uitvoering van de in de verklaring geformuleerde wens); en de kennis
van burgers en professionals over de schriftelijke euthanasieverklaring. Het literatuuronderzoek is
beperkt tot schriftelijke wilsverklaringen waarin een euthanasieverzoek is vastgelegd
(euthanasieverklaringen) en strekt zich dus niet uit tot andere typen wilsverklaringen, zoals een nietreanimeerverklaring, een behandelverbod of een zorgverklaring. Daarnaast gaat het om
wilsverklaringen van volwassenen, die nadat zij als wilsbekwame persoon een wilsverklaring hebben
opgesteld, wilsonbekwaam geworden zijn, dat wil zeggen dat zij niet langer in staat zijn tot een
redelijke waardering van hun belangen ter zake. De belangrijkste diagnose die in deze situatie ten
grondslag ligt aan de wilsonbekwaamheid is dementie, maar het kan ook gaan om patiënten met
(sensorische) afasie of comateuze patiënten. Het onderzoek richt zich niet op het gebruik van
wilsverklaringen bij psychiatrische patiënten of op vragen rond personen die de belangen van
wilsonbekwame patiënten vertegenwoordigen.
Ten behoeve van dit literatuuronderzoek is gezocht naar publicaties over empirische studies naar
opvattingen over en ervaringen met euthanasieverklaringen in de database Pubmed, met behulp van
trefwoorden als directive, euthanasia, en de eerder genoemde ziekten. Daarnaast is gekeken naar
artikelen over onderzoek naar schriftelijke euthanasieverklaringen in het Nederlands Tijdschrift voor
Geneeskunde, Medisch Contact, en een aantal dissertaties en onderzoeksrapporten.
In hoofdstuk 2 van dit rapport wordt allereerst een overzicht gegeven van het debat over de omgang
met euthanasieverklaringen van wilsonbekwaam geworden personen. Hierbij is niet gestreefd naar
volledigheid, maar wel naar het benoemen van de voornaamste discussiepunten, om de bevindingen
in hoofdstuk 3 van een kader te voorzien. In hoofdstuk 3 worden de resultaten van het eigenlijke
literatuuronderzoek beschreven. In hoofdstuk 4 worden de resultaten samengevat en conclusies
getrokken.

1

Heide A van der, Legemaate J, Onwuteaka-Philipsen BD, e.a. Tweede evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding. Den Haag: ZonMw, december 2012.

2

2. Het debat
2.1 Eigen regie rond het levenseinde
Advance care planning is het op voorhand bespreken en vastleggen van wensen ten aanzien van
medische behandeling in de laatste levensfase. Internationaal wordt advance care planning omarmd
als een manier om patiënten zelf de regie te laten houden over hun medische behandeling, ook
wanneer zij zelf niet meer in staat zijn om aan te geven wat zij wel en niet willen. Onderzoek, met
name in de Verenigde Staten, heeft laten zien dat het tijdig en open bespreken van de wensen en
voorkeuren van de patiënt leidt tot grotere tevredenheid over de zorg, meer betrokkenheid van
patiënten bij medische besluitvorming, en minder agressieve behandelingen in de laatste
levensfase.2 Een onderdeel van advance care planning kan zijn het opstellen van een wilsverklaring.
Daarin kan iemand aangeven in welke omstandigheden hij bepaalde medische behandelingen wel of
niet wenst. Een euthanasieverklaring is een specifieke vorm van een wilsverklaring. In een
euthanasieverklaring geeft iemand aan in welke omstandigheden hij wil dat een arts zijn leven
beëindigt. Euthanasieverklaringen worden soms ‘positieve’ wilsverklaringen genoemd, terwijl
verklaringen waarin een patiënt aangeeft welke medische behandeling hij niet meer wil ondergaan
‘negatieve’ wilsverklaringen worden genoemd. ‘Negatieve’ wilsverklaringen zijn in principe bindend:
een arts mag alleen op basis van gegronde redenen voorbijgaan aan een ‘negatieve’ wilsverklaring.
Euthanasieverklaringen zijn ´positieve’ wilsverklaringen, die niet bindend zijn. Een arts is nooit
verplicht om een in een schriftelijke wilsverklaring geuite euthanasiewens te honoreren; hij mag
altijd zijn eigen afweging maken op basis van normatieve en professionele argumenten.3

2.2 Toetsing
In 2002 concludeerde de Gezondheidsraad dat volgens de euthanasiewet ‘dementie op zichzelf
onvoldoende basis is voor levensbeëindiging op verzoek of voor hulp bij zelfdoding. (…) Mensen die
de eigen dementie niet willen aanvaarden en die hun doodswens in een wilsverklaring vastleggen,
moeten weten dat de mogelijkheid tot uitvoering van hun wil beperkt is doordat de arts de
zorgvuldigheidseisen moet naleven. Dit is onbevredigend voor mensen die zelf invloed willen hebben
op de gang van zaken rond hun levenseinde. De commissie vindt voortzetting van de
maatschappelijke discussie over levensbeëindiging bij dementie van groot belang.’4 Legemaate deed
in 2005 een literatuuronderzoek naar begripsomschrijvingen met betrekking tot zorg rond het
levenseinde. Hij concludeert daaruit dat in de discussie over levensbeëindiging bij dementie ‘veel
betekenis’ wordt gehecht aan de schriftelijke wilsverklaring, maar dat die ‘niet moet worden
overschat’.5 In de jaren daarna hebben de regionale toetsingscommissies in verschillende
jaarverslagen opmerkingen gemaakt over hun interpretatie van de betekenis van de
euthanasieverklaring. In het meest recente jaarverslag (2013) geven zij aan dat niet kan worden
uitgesloten dat euthanasie bij een wilsonbekwame patiënt op grond van een schriftelijke
wilsverklaring mogelijk is. Zij geven daarbij wel aan dat het ‘moeilijk is om in algemene zin uitspraken
te doen over de vraag wanneer in deze omstandigheden tot euthanasie kan worden overgegaan’, en
dat het ‘altijd van de specifieke omstandigheden van ieder individueel geval’ afhankelijk is. Om
interpretatieproblemen te voorkomen ‘is het van belang de wilsverklaring tijdig op te stellen, op
gezette tijden te actualiseren, en daarin zoveel mogelijk de concrete omstandigheden te beschrijven,
2

Brinkman-Stoppelenburg A, Rietjens JA, van der Heide A. The effects of advance care planning on end-of-life care: a systematic review.
Palliat Med 2014 Mar 20. [Epub ahead of print]
3
Akerboom CPM, Dute JCJ, Gevers JKM, et al. Thematische Wetsevaluatie. Wilsonbekwaamheid en vertegenwoordiging. Den Haag:
ZonMw, augustus 2011.
4
Gezondheidsraad. Dementie. Den Haag: Gezondheidsraad, 2002; publicatie nr. 2002/04.
5
Legemaate J. De zorgverlenging rond het levenseinde. Een literatuurstudie naar begripsomschrijvingen en zorgvuldigheidseisen.
Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG). Utrecht, 2005.

3

waarin men wenst dat de levensbeëindiging wordt uitgevoerd’.6 Het aantal gemelde gevallen waarin
euthanasie wordt uitgevoerd bij wilsonbekwame patiënten op basis van een schriftelijke
euthanasieverklaring is overigens gering, maar lijkt wel te stijgen: in 2012 ging het om 42 meldingen
en in 2013 om 97.
Dementie
In het geval van een patiënt met gevorderde dementie is volgens de toetsingscommissies een
duidelijke schriftelijke wilsverklaring die is opgesteld toen betrokkene nog wilsbekwaam was en die
onmiskenbaar van toepassing is op de inmiddels ontstane situatie essentieel. Daarbij is het van
belang dat de wilsverklaring zo concreet mogelijk is en op gezette tijden geactualiseerd wordt. De
arts dient voorts de wens van de patiënt en het daarbij behorende besluitvormingsproces goed te
documenteren. In het Jaarverslag 2011 staat vermeld dat ‘de arts er in een dergelijk moeilijk geval
van overtuigd (zal) moeten zijn dat de patiënt de uitvoering van de euthanasie nog steeds wenst’. De
interpretatie van het gedrag van de patiënt is voor de beoordeling van de ondraaglijkheid van het
lijden voor de arts en de consulent ‘van groot belang’.7
Verreweg de meeste meldingen van euthanasie bij dementie betreffen patiënten in een vroeg
stadium die nog geheel of gedeeltelijk wilsbekwaam waren op het moment van uitvoering. In het
Jaarverslag 2011 is een geval beschreven van een patiënt met gevorderde dementie als gevolg van de
ziekte van Alzheimer, dat als zorgvuldig werd beoordeeld.8 Het Jaarverslag 2012 bevat een geval van
een patiënte met gevorderde dementie als gevolg van de ziekte van Huntington dat als onzorgvuldig
werd beoordeeld, omdat de schriftelijke euthanasieverklaring niet voldoende geactualiseerd was en
de arts volgens de commissie niet tot de overtuiging had kunnen komen dat het lijden voor de
patiënte ondraaglijk was en dat er geen redelijke andere oplossing was. In het Jaarverslag 2012
wordt ook een geval vermeld van een patiënte met gevorderde dementie, waarbij paranoïde wanen
en hallucinaties veel angst veroorzaakten: dit geval werd als zorgvuldig werd beoordeeld.9 In 2013
werden alle gemelde gevallen die patiënten met dementie betroffen als zorgvuldig beoordeeld: bij
twee in het jaarverslag beschreven gevallen waren de meldend arts en de consulent van oordeel dat
de patiënt ten tijde van de uitvoering van de levensbeëindiging wilsbekwaam was ten aanzien van
het euthanasieverzoek.10
Verminderd bewustzijn
Wat betreft patiënten met een verminderd bewustzijn stellen de toetsingscommissies in
verschillende jaarverslagen dat in een toestand waarin het bewustzijn geheel en al ontbreekt
euthanasie uitgesloten is. Uitzondering daarop is een situatie van reversibel coma die het gevolg is
van toegediende medicatie. De commissies vinden het in een dergelijke situatie inhumaan om de
patiënt te laten ontwaken opdat hij zijn ondraaglijk lijden kan bevestigen. Als er sprake is van een
verlaagd bewustzijn, niet zijnde een coma, is euthanasie ook niet uitgesloten. De consulent kan bij
patiënten met een verminderd bewustzijn of coma op basis van de schriftelijke wilsverklaring
vaststellen of er sprake is van een vrijwillig en weloverwogen verzoek. Voorts kan de consulent op
basis van eigen waarneming, informatie van de arts en eventueel de naasten vaststellen dat dit
verzoek betrekking heeft op de actuele toestand van de patiënt en of die opgevat moet worden als
ondraaglijk en uitzichtloos lijden.11
Tot 2013 hebben de toetsingscommissies zeven gevallen van euthanasie bij patiënten die
(sub)comateus waren ten tijde van de uitvoering als onzorgvuldig beoordeeld. In 2013 werd een
geval van een patiënt met een euthanasieverklaring die in een niet-medicamenteus geïnduceerde
6

Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2013.
Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2011.
Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2011.
9
Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2012.
10
Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2013.
11
Zie onder andere Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2013.
7
8

4

toestand van verlaagd bewustzijn verkeerde en met wie de consulent geen gesprek kon voeren, als
zorgvuldig beoordeeld. De commissie vond dat de arts tot de overtuiging had kunnen komen dat er
sprake was van ondraaglijk en uitzichtloos lijden op basis van eerdere gesprekken met patiënte,
eigen waarneming vlak voor de uitvoering van de levensbeëindiging en informatie van de familie die
patiënte 24 uur per dag verzorgde. Ten aanzien van het verzoek was de overweging van de
commissie dat patiënte drie weken voor het overlijden een schriftelijke euthanasieverklaring had
overlegd aan de arts, nadat daar eerder al een aantal gesprekken over had plaatsgevonden. In het
Jaarverslag 2013 wordt ook een geval beschreven van een patiënte die ten tijde van het bezoek van
de consulent als gevolg van palliatieve sedatie in een reversibel coma verkeerde, waarbij het
inhumaan werd geacht haar daaruit te laten ontwaken ten behoeven van communicatie met de
consulent. Ook die melding werd als ‘zorgvuldig’ beoordeeld.12
Afasie
Bij afasie is vooral de communicatie met de patiënt en in mindere mate diens wilsbekwaamheid
problematisch. Arts en consulent kunnen volgens de toetsingscommissies ook op basis van nonverbale communicatie vaststellen of aan de eisen van het vrijwillige en weloverwogen verzoek en
ondraaglijk en uitzichtloos lijden wordt voldaan. Het is daarbij wel van belang dat de arts ook over de
euthanasiewens heeft gesproken met de patiënt in een periode waarin deze nog wel tot (normale)
communicatie in staat was. Vanaf 2009 werden enkele gevallen waarin er nauwelijks of geen
communicatie met de patiënt mogelijk was vanwege afasie als zorgvuldig beoordeeld: in deze
gevallen had de uitvoerend arts een langdurige behandelrelatie met de patiënt gehad en was er
uitvoerig gesproken over de euthanasiewens in de periode waarin de patiënt nog wel tot (normale)
communicatie in staat was.13

2.3 Ethische argumenten
In de internationale ethische literatuur is een breed spectrum aan opvattingen over de betekenis van
euthanasieverklaringen van wilsonbekwaam geworden patiënten te vinden. Aan het ene uiterste van
dat spectrum staat de opvatting dat een euthanasieverklaring van een wilsonbekwaam geworden
persoon niet kan worden nagevolgd, omdat de wilsonbekwaam geworden persoon niet meer
dezelfde persoon is als degene die de wilsverklaring heeft opgesteld.14 De vroegere persoon mag
geen beslissingen nemen over de actuele persoon, zeker niet als het om een vergaande beslissing
gaat waarbij de actuele persoon niet kan aangeven of hij er nog achter staat. Aan het andere uiterste
van het spectrum staat de opvatting dat de wilsbeschikking van een persoon die in staat is tot een
redelijke waardering van zijn belangen zich ook uit zou moeten strekken tot de periode in het leven
van diezelfde persoon waarin hij wilsonbekwaam is geworden.15 De eerder gedane wilsuiting past
volgens deze opvatting bij het leven, de belangen en de waarden van de persoon in kwestie en heeft
daarom meer gewicht (‘critical interest’) dan het feit dat de actuele persoon niet meer kan aangeven
of hij nog achter die wilsuiting staat. Deze opvatting is door sommigen genuanceerd door te stellen
dat wilsuitingen van wilsbekwame personen lang niet altijd heel weloverwogen en doordacht zijn.16
Een euthanasieverklaring zou daarom een groter gewicht hebben als hij helder en concreet
geformuleerd is en op goede informatie berust.17 Overigens is het volgens sommigen moeilijk, zo niet
onmogelijk, om op voorhand in te schatten in welke omstandigheden het leven niet meer leefbaar

12

Zie onder andere Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2013.
Heide A van der, Legemaate J, Onwuteaka-Philipsen BD, e.a. Tweede evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding. Den Haag: ZonMw, december 2012.
14
Parfit D. Reasons and Persons. New York, Oxford University Press, 1984.
15
Dworkin R. Life’s Dominion: An Argument About Abortion, Euthanasia and Individual Freedom. New York, Alfred A. Knopf, 1993.
16
Dresser R. Dworkin on dementia: elegant theory, questionable policy. Hastings Center report 1995;25:32-38.
17
Menzel PT, Steinbock B. Advance Directives, Dementia, and Physician-Assisted Death. Journal of Law, Medicine and Ethics.
2013;Summer:484-500.
13

5

zal zijn als de wilsonbekwaamheid eenmaal is ingetreden.18 Daarnaast zou een euthanasiewens van
een wilsonbekwame persoon alleen nagevolgd mogen worden als dat de belangen van de actuele
persoon (‘experiential interest’) niet schaadt.19 Als een demente persoon nog enig plezier in het leven
lijkt te hebben zou levensbeëindiging geen acceptabele handeling zijn.

2.4 De eerste zorgvuldigheidseis: het verzoek
In Nederland is het debat over de omgang met euthanasieverklaringen van wilsonbekwame
personen gefocust op de interpretatie van de zorgvuldigheidseisen uit de euthanasiewet.20 Een
belangrijk discussiepunt betreft de vraag of een eerder op schrift gestelde euthanasiewens op het
moment van de besluitvorming over en uitvoering van euthanasie door de patiënt bevestigd zou
moeten worden. De euthanasiewet stelt dat het verzoek van de patiënt kan bestaan uit een actueel,
mondeling verzoek, maar ook uit een schriftelijke wilsverklaring van een niet meer tot mondelinge
communicatie in staat zijnde patiënt, indien deze verklaring is opgesteld op een moment dat de
patiënt nog wilsbekwaam was. De wet geeft niet aan dat die schriftelijk vastgelegde wens op het
moment van uitvoering van de levensbeëindiging door de patiënt herhaald zou moeten kunnen
worden.
In 2011 gaven de regionale toetsingscommissies het oordeel ‘zorgvuldig’ in de zaak van een patiënte
met gevorderde dementie als gevolg van de ziekte van Alzheimer. Deze patiënte had haar
euthanasieverklaring tot vlak voor het moment waarop zij plotseling snel achteruitging en
wilsonbekwaam werd regelmatig geactualiseerd.21 In 2012 daarentegen werd het oordeel
‘onzorgvuldig’ gegeven in de zaak van een patiënte met gevorderde dementie als gevolg van de
ziekte van Huntington.22 In deze zaak had patiënte in de jaren die volgden op het opstellen van de
euthanasieverklaring en het machtigen van haar echtgenoot om haar wens kenbaar te maken niet
meer over haar euthanasiewens gesproken, noch met familie, noch met de huisarts. De huisarts
voerde de euthanasie uiteindelijk uit op verzoek van de echtgenoot. Den Hartogh geeft aan dat het
doorslaggevende verschil tussen beide zaken bestond in de mate waarin de patiënten hun
schriftelijke wilsverklaring naderhand bevestigden.23 Een euthanasieverklaring kan volgens deze
uitspraken dus alleen een actueel mondeling verzoek vervangen als de euthanasiewens regelmatig
wordt bevestigd door de patiënt, tot op het moment dat de wilsonbekwaamheid is ingetreden. In
2013 stelden een aantal medici en wetenschappers voor om euthanasieverklaringen een beperkte
houdbaarheid te geven – maximaal twee jaar – en de betekenis ervan te vergroten door de
verklaring zo lang het nog kan regelmatig – bijvoorbeeld jaarlijks – te actualiseren.24 Het blijven uiten
van een doodswens ten tijde van de periode van wilsonbekwaamheid is voor de beoordeling door de
toetsingscommissies volgens Den Hartogh van minder belang. Uit de tweede evaluatie van de
euthanasiewet bleek dat de regionale toetsingscommissies euthanasie het ontbreken van een
actueel verzoek ten tijde van de uitvoering van de levensbeëindiging geen probleem vinden, mits

18

Dresser R, Robertson JS. Quality of Life and Non-Treatment Decisions for Incompetent Patients. Law, Medicine & Health Care
1989;17:234-244.
19
Jaworska A. Respecting the Margins of Agency: Alzheimer’s Patients and the Capacity to Value. Philosophy and Public Affairs
1999;28:105-138.
20
Deze eisen zijn: a. De arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake is van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt; b. De
arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt; c. De arts heeft de patiënt
voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevindt en over diens vooruitzichten; d. De arts is met de patiënt tot de overtuiging gekomen
dat er voor de situatie waarin deze zich bevindt geen redelijke andere oplossing is; e. De patiënt is gezien door ten minste één andere,
onafhankelijke arts, die schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de hiervoor onder a. tot en met d. genoemde zorgvuldigheidseisen; f.
De levensbeëindiging op verzoek is medisch zorgvuldig uitgevoerd.
21
Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2011.
22
Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2012.
23
Hartogh G den. Euthanasieverklaring vereist onderhoud. Medisch Contact 2012;67:4140-2143.
24
Nieuwenhuijzen Kruseman A, Widdershoven G, Verhey F, Vreeling-van Braband C, De Vries-Ekkers C, Van Wijmen F. Maak wilsverklaring
op papier beperkt houdbaar. Trouw, 19 november 2013.

6

verbale of fysieke uitingen van de patiënt ten tijde van de uitvoering redelijkerwijs kunnen worden
geïnterpreteerd als liggend in het verlengde van diens eerder (schriftelijk) geuite wens.25
In de tweede evaluatie van de euthanasiewet wordt ook geconstateerd dat de zaak van de patiënte
met gevorderde Alzheimer tot een uitvoerig debat heeft geleid. Rozemond betoogde bijvoorbeeld in
het Nederlands Juristenblad dat de euthanasiewet geen ruimte biedt voor de inwilliging van een
eerder geuite wens tot levensbeëindiging in situaties waarin die wens door ziekte niet langer
bestaat.26 Volgens de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij ter bevordering van de Geneeskunst
(KNMG) is een schriftelijke euthanasieverklaring ‘zeker niet doorslaggevend’ als een patiënt de eigen
wil niet meer kan uiten, bijvoorbeeld door gevorderde dementie of coma.27 Het vaststellen van de
vrijwilligheid en de weloverwogenheid van het verzoek is dan ‘veel complexer of zelfs onmogelijk’.
De KNMG lijkt er daarmee vanuit te gaan dat een bevestiging van het verzoek op het moment van de
uitvoering van de euthanasie wel degelijk gewenst is. Ook volgens Hertogh heeft de arts primair te
maken met de belangen en wensen van de patiënt die hij voor zich heeft.28 Deze belangen en
wensen lijken bij gevorderde dementie niet zelden anders te liggen dan in de situatie die daaraan
vooraf ging, maar de actuele patiënt is de ‘moral agent’ waar de arts zich toe moet verhouden. Als
deze ‘moral agent’ geen actuele wens tot beëindiging van diens leven heeft en geen besef heeft van
de consequenties van dergelijk handelen, is het voor een arts onmogelijk om dodelijke middelen toe
te dienen, vinden ook Van Delden29 en Keizer30.
Naast het probleem van de actualiteit van de wens tot levensbeëindiging is het volgens velen
moeilijk, zo niet onmogelijk, om vooraf te bepalen onder welke omstandigheden men het eigen leven
beëindigd zou willen zien. Keizer meent bijvoorbeeld dat ‘er nog nooit iemand is geweest die een
wilsverklaring heeft kunnen opstellen waarin een lijdensstadium van gevorderde dementie zodanig
werd beschreven dat men daar later op eenduidige wijze uit zou kunnen concluderen: dit is wat zij
bedoelde en nu moet haar leven beëindigd worden’.31 Volgens Wijsbek is dat wel degelijk mogelijk,
en hij noemt de door de toetsingscommissies beoordeelde zaak van de patiënte met gevorderde
Alzheimer als voorbeeld.32 De meeste auteurs zijn het echter eens met Keizer: Hertogh geeft aan dat
patiënten zich vaak aanpassen aan hun veranderende situatie en dat zij vaak niet lijken te lijden aan
hun dementie op de manier die zij op voorhand verwachtten.33 Van Delden voegt daaraan toe dat
ook een herhaald voorwaardelijk schriftelijk euthanasieverzoek (‘als ik dement word wil ik
euthanasie’) heel wat anders is dan een herhaald onvoorwaardelijk actueel verzoek (‘ik wil nu
euthanasie omdat ik nu ondraaglijk lijd’), omdat mensen veranderlijk zijn en zich kunnen aanpassen
aan nieuwe situaties. Hij vindt dat de bepaling in de wet omtrent de schriftelijke
euthanasieverklaring te zwaar leunt op het principe van het respecteren van de wens van de patiënt
en te weinig rekening houdt met het principe van compassie, een belangrijke peiler van de
euthanasiewet. Op basis van het principe van compassie moet de arts altijd zijn eigen oordeel
vormen over de wens van de patiënt, en dat kan niet alleen op basis van een schriftelijke verklaring.34

25

Heide A van der, Legemaate J, Onwuteaka-Philipsen BD, e.a. Tweede evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding. Den Haag: ZonMw, december 2012.
26
Rozemond K. Euthanasie en dementie: het actuele verlangen en het reële alternatief. Nederlands Juristenblad 2012;87:314-319.
27
http://knmg.artsennet.nl/Dossiers-9/Themadossier-Levenseinde/Wilsverklaring.htm
28
Hertogh CMPM. The role of advance euthanasia directives as an aid to communication and shared decision-making in dementia. Journal
of Medical Ethics 2009;35:100-103.
29
Van Delden JJM. The unfeasibility of requests for euthanasia in advance directives. Journal of Medical Ethics 2004;30:447-452.
30
Keizer AA. Euthanasie bij gevorderde dementie: een morele onmogelijkheid. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 2013;157:A6407.
31
Keizer AA. Euthanasie bij gevorderde dementie: een morele onmogelijkheid. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 2013;157:A6407.
32
Wijsbek H. Euthanasie bij gevorderde dementie. Wilsverklaring is wel nuttig. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 2013;157:A6440.
33
Hertogh CMPM. The role of advance euthanasia directives as an aid to communication and shared decision-making in dementia. Journal
of Medical Ethics 2009;35:100-103.
34
Van Delden JJM. The unfeasibility of requests for euthanasia in advance directives. Journal of Medical Ethics 2004;30:447-452.

7

2.5 De tweede en vierde zorgvuldigheidseis: ondraaglijk en uitzichtloos
lijden, redelijke alternatieven
Daarmee komen we bij het tweede belangrijke discussiepunt in het debat over de betekenis van de
euthanasieverklaring van wilsonbekwame personen. Artikel 2 lid 2 van de euthanasiewet stelt
namelijk dat in geval van een schriftelijk euthanasieverzoek van een wilsonbekwame persoon de
zorgvuldigheidseisen ‘van overeenkomstige toepassing’ zijn. Daarmee rijst de vraag of en hoe een
arts bij een wilsonbekwame patiënt tot de overtuiging kan komen dat er sprake is van ondraaglijk en
uitzichtloos lijden, en of en hoe hij, met de patiënt, tot de overtuiging kan komen dat er voor de
situatie waarin deze zich bevindt geen andere redelijke oplossing is. Het Nederlandse debat is daarbij
gefocust op de status van het lijdenscriterium ten tijde van de uitvoering van de euthanasie: er lijken
weinig voorstanders te zijn van het ten uitvoer brengen van schriftelijke euthanasieverzoeken bij
wilsonbekwame patiënten die geen lijdensdruk lijken te ervaren dan wel nog enig plezier in het leven
lijken te hebben, ook als inmiddels wordt voldaan aan de in de euthanasieverklaring beschreven
voorwaarden.
Voor de beoordeling van het actuele lijden is inbreng van de wilsonbekwame patiënt op enigerlei
wijze noodzakelijk. In de eerder genoemde zaak van de patiënte met een gevorderde vorm van de
ziekte van Alzheimer, gaf de toetsingscommissie aan dat ‘de ondraaglijkheid van het uitzichtloos
lijden van patiënte niet alleen viel af te leiden uit eerder door haar opgestelde schriftelijke
verklaringen en gedane uitspraken maar ook uit haar lichaamstaal en uit door haar tot op het laatst
consequent geuite woorden en zinnen’.35 Ook volgens Keizer en Wijsbek is het mogelijk om vast te
stellen dat een wilsonbekwame demente patiënt ondraaglijk lijdt, op basis van gezichtsuitdrukking,
lichaamshouding en gedrag.36 37
Hertogh en Van Deldenstellen daarentegen dat voor de vaststelling dat er sprake is van ondraaglijk
lijden communicatie met de patiënt noodzakelijk is. 38 39 Het hebben van dementie is in zichzelf niet
te kwalificeren als een vorm van ondraaglijk lijden, door het verlies van ziekte-inzicht en van de
bewuste ervaring ervan. Alvorens een arts over kan gaan tot een vérgaande handelwijze als het
beëindigen van leven dient de patiënt te bevestigen dat hij het lijden niet alleen als ernstig maar ook
als ondraaglijk ervaart en dat levensbeëindiging voor hem de enige manier is om daar een einde aan
te maken. Als de patiënt dat niet kan bevestigen is het niet zeker dat de situatie die de patiënt
vreesde toen hij de euthanasieverklaring opstelde, ook daadwerkelijk tot een toestand van
ondraaglijk lijden heeft geleid. Ook de KNMG vindt dat het vaststellen van de ondraaglijkheid van het
lijden en ook van het ontbreken van eventuele alternatieven in een dergelijke situatie vrijwel
onmogelijk is.40
Het debat over de boordeling van het lijdenscriterium bij patiënten met een sterk verlaagd
bewustzijn of coma spitst zich toe op de situatie waarin de patiënt wilsonbekwaam is geworden
nadat een arts heeft vastgesteld dat aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan en besloten heeft tot de
uitvoering van euthanasie. De regionale toetsingscommissies zijn van mening dat er geen sprake kan
zijn van euthanasie als de patiënt ten gevolge van ziekte of daarbij optreden complicaties comateus
is geraakt.41 Als het coma het gevolg is van medisch handelen (bijvoorbeeld het toedienen van
medicatie) en daarmee reversibel, is de situatie anders: dan verlangen de commissies niet dat de
patiënt wordt bijgebracht om vast te kunnen stellen of er nog steeds sprake is van ondraaglijk lijden.
In de richtlijn die de KNMG in 2010 uitbracht over dit onderwerp wordt onderscheid gemaakt in een
diep en minder diep coma. Patiënten in een diep comateuze toestand ervaren volgens de richtlijn
35

Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2011.
Keizer AA. Euthanasie bij gevorderde dementie: een morele onmogelijkheid. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 2013;157:A6407.
37
Wijsbek H. Euthanasie bij gevorderde dementie. Wilsverklaring is wel nuttig. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 2013;157:A6440.
38
Hertogh CMPM. The role of advance euthanasia directives as an aid to communication and shared decision-making in dementia. Journal
of Medical Ethics 2009;35:100-103.
39
Van Delden JJM. The unfeasibility of requests for euthanasia in advance directives. Journal of Medical Ethics 2004;30:447-452.
40
KNMG. Een nadere uitleg van het standpunt Euthanasie 2003.
41
Zie bijvoorbeeld Regionale toetingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2007.
36

8

niets, hetgeen euthanasie onmogelijk maakt. Als de verlaging van het bewustzijn minder diep is kan
de arts besluiten euthanasie uit te voeren indien hij niet kan uitsluiten dat er nog steeds sprake is van
ondraaglijk lijden. Hiervan is sprake indien de patiënt waarneembare tekenen van lijden toont. 42

2.6 De overige zorgvuldigheidseisen
De eis dat een patiënt voorgelicht moet zijn over diens situatie en vooruitzichten roept over het
algemeen weinig vragen op. Als het gaat om een wilsonbekwame patiënt is het echter de vraag hoe
deze eis geïnterpreteerd moet worden.43 Hij lijkt dan alleen toepasbaar op de situatie waarin de
patiënt nog wilsbekwaam was en het verzoek tot levensbeëindiging formuleerde. Van Delden geeft
aan dat het beloop van dementie en de mate waarin de patiënt daaronder zal lijden in het algemeen
zeer moeilijk te voorspellen is, wat het moeilijk maakt om de patiënt te informeren over diens
vooruitzichten. Daarnaast is de opsteller van de euthanasieverklaring uiteraard niet verplicht om zich
goed te laten voorlichten en is ten tijde van het eventueel actueel worden van de verklaring vaak niet
meer vast te stellen of bij het formuleren van de euthanasiewens aan deze eis werd voldaan.44
De hier besproken problemen bij het beoordelen of voldaan wordt aan de zorgvuldigheideisen ten
aanzien van het verzoek, het lijden, en het informeren van de patiënt, en van het beschikbaar zijn
van andere oplossingen gelden niet alleen voor de arts aan wie het verzoek is gericht, maar ook voor
de consulent die een onafhankelijk, tweede oordeel moet geven. Deze tweede arts kent de patiënt
niet en moet dus afgaan op de voorhanden zijnde documentatie, voor zover de patiënt zelf de
benodigde informatie niet meer kan verschaffen. Het is dan echter de vraag of hij nog tot een
onafhankelijk oordeel kan komen. De KNMG heeft hierover een duidelijk standpunt: volgens deze
beroepsorganisatie moet de consulent de patiënt zien en met de patiënt zelf kunnen communiceren,
verbaal of non-verbaal. Als de consulent niet meer met de patiënt zelf kan communiceren kan hij of
zij niet vaststellen of aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan. Euthanasie is dan volgens de KNMG niet
geoorloofd; de medisch-professionele norm is hierin strikter dan de juridische norm.45 Van Delden
onderschrijft dit standpunt.46 De regionale toetsingscommissies zien meer mogelijkheden voor de
consulent: deze ‘zal in een dergelijk geval niet meer (…) met de patiënt kunnen spreken en zal zich
ten aanzien van de weloverwogenheid en de vrijwilligheid van het verzoek moeten baseren op
hetgeen hij van de arts verneemt, de schriftelijke wilsverklaring van de patiënt, het gedrag en de
uitingen van de patiënt sedertdien en de informatie die hem door anderen, zoals de naasten van de
patiënt, wordt aangereikt.’47

42

Patiënten met een EMV-score (ofwel Glasgow Coma Scale score) van maximaal 6 zijn diep comateus (met uitzondering van patiënten
met het locked-in syndroom), patiënten met een EMV score van 7-12 zijn minder diep comateus. De minimale EMV-score is 3, de maximum
score is 15.
43
Akerboom CPM, Dute JCJ, Gevers JKM, et al. Thematische Wetsevaluatie. Wilsonbekwaamheid en vertegenwoordiging. Den Haag:
ZonMw, augustus 2011.
44
Van Delden JJM. The unfeasibility of requests for euthanasia in advance directives. Journal of Medical Ethics 2004;30:447-452.
45
KNMG. Een nadere uitleg van het standpunt Euthanasie 2003.
46
Van Delden JJM. The unfeasibility of requests for euthanasia in advance directives. Journal of Medical Ethics 2004;30:447-452.
47
Regionale toetsingscommissies euthanasie. Jaarverslag 2011.

9

3. Het literatuuronderzoek
3.1 Gevonden studies
In dit hoofdstuk worden de bevindingen uit empirisch onderzoek rond euthanasieverklaringen van
wilsonbekwame patiënten samengevat. Er werd uitsluitend gekeken naar Nederlands onderzoek. Het
betreft vragenlijst- en interviewonderzoek naar de ervaringen, kennis en opvattingen van burgers,
naasten van patiënten met dementie, artsen, en verpleegkundigen en verzorgenden met betrekking
tot de omgang met euthanasieverklaringen van wilsonbekwame patiënten. De opzet van de elf
gevonden studies is beschreven in de tabel.48

3.2 Ervaringen van burgers, patiënten en hun naasten
Frequenties
In diverse studies werd nagegaan welk percentage van de Nederlandse bevolking een schriftelijke
euthanasieverklaring heeft opgesteld. Rurup e.a. (1)49 vonden in 2002 een percentage van 2% onder
de leden van een panel dat representatief was voor de Nederlandse bevolking van 20 tot 60 jaar. Van
Wijmen e.a. (4) vonden in 2005 bij een vergelijkbaar panel een percentage van ongeveer 3%. In het
KOPPEL-onderzoek uit 2011 (9) had 7% van de burgers wensen met betrekking tot het levenseinde
op papier vastgelegd; bij 4% betrof dit een euthanasieverklaring. In een periode van tien jaar is het
percentage burgers in Nederland dat een euthanasieverklaring heeft dus laag gebleven en is er geen
duidelijke stijging waarneembaar.
Van de leden van een ouderencohort in de studie van Rurup e.a. uit 1998 (1) had 6% een
euthanasieverklaring, en van nabestaanden van patiënten bij wie euthanasie of hulp bij zelfdoding
was uitgevoerd in dezelfde studie 23%. In een ZEMBLA/ANBO-enquête onder ouderen uit 2013 (11)
had 18% van de respondenten een euthanasieverklaring. Aangezien de ZEMBLA/ANBO-enquête
mogelijk vooral is ingevuld door mensen met belangstelling voor het onderwerp, is dit laatste
percentage waarschijnlijk een overschatting.50 Dat neemt niet weg dat het percentage ouderen met
een euthanasieverklaring hoger lijkt dan het percentage in de algemene volwassen bevolking.
Daarnaast was het percentage personen met een euthanasieverklaring in een of meer van deze
onderzoeken wat hoger onder vrouwen, onder mensen die weleens euthanasie hadden meegemaakt
in hun directe omgeving, onder hoger opgeleide mensen, onder mensen zonder een religieuze
overtuiging, onder mensen die weinig vertrouwen hadden in adequate medische zorg rond het
levenseinde, en onder mensen met een slechtere gezondheid.
In de studie van Van Wijmen e.a. (4) overwoog ongeveer een vijfde van de panelleden die geen
euthanasieverklaring hadden opgesteld om dat wel te gaan doen. De belangstelling voor
euthanasieverklaringen was daarbij duidelijk groter dan die voor andere wilsverklaringen.

48

In de Thematische wetsevaluatie Wilsonbekwaamheid en vertegenwoordiging (zie voetnoot 3) wordt ook aandacht besteed aan
euthanasieverklaringen, maar in het empirische deel van het onderzoek is de informatie beperkt: van 28 geïnterviewde
vertegenwoordigers van verpleeghuisbewoners gaven er twee aan dat betrokkene een schriftelijke euthanasieverklaring had; van 32
geïnterviewde specialisten ouderengeneeskunde gaven er vier aan dat schriftelijke wilsverklaringen altijd volgden en elf dat zij
euthanasieverklaringen niet opvolgden. Gezien de kleine aantallen en beperkte informatie is dit onderzoek hier verder buiten beschouwing
gelaten. Ook het proefschrift van Kaspers PJ. End-of-life care and preferences for (non)treatment decisions in older people during the last
three months of life. VUmc, 2013. wordt hier niet nader besproken: het bevat veel gegevens over wilsverklaringen, maar gaat niet in detail
in op de omgang met euthanasieverklaringen.
49
Het cijfer tussen haakjes dat in de tekst achter een besproken studie is vermeld verwijst naar het nummer van de betreffende studie in
de tabel.
50
Dat geldt ook voor een recent onderzoek van de NVVE naar wilsverklaringen onder 55-plussers: daarin heeft 14% van de deelnemers een
wilsverklaring opgesteld. Nadere details over de opzet en omvang van dit onderzoek ontbreken. Zie
https://www.nvve.nl/actueel/nieuws/55-plusser-positief-over-wilsverklaringen-maar-schuift-opstellen-voor-zich-uit/.

10

Tabel. Empirisch onderzoek rond euthanasieverklaringen
1.

Rurup, Onwuteaka-Philipsen,
van der Heide, e.a.51

1998: interviews met 1874 61-92 jarige leden van het LASA (Longitudinal Aging Study
Amsterdam) cohort (respons 92%);
2002: schriftelijke vragenlijst ingevuld door 1051 20-60 jarige leden van een NIVEL panel dat
representatief was voor de Nederlandse bevolking (respons 78%);
2002: interviews met 87 nabestaanden van patiënten bij wie euthanasie of hulp bij zelfdoding
was toegepast (respons 90%).

2.

Rurup, Onwuteaka-Philipsen,
Pasman, e.a.52

2000: schriftelijke vragenlijst ingevuld door 107 specialisten ouderengeneeskunde; gevolgd door
schriftelijke vragenlijst ingevuld door 148 verpleegkundigen en 136 naasten die waren
betrokken bij een door een specialist ouderengeneeskunde ingebrachte casus van een patiënt
die niet voldoende vocht en voeding binnenkreeg.

3.

Rurup, Onwuteaka-Philipsen,
van der Heide, e.a.53

2002: interviews met 77 specialisten ouderengeneeskunde, 125 huisartsen en 208 medisch
specialisten (respons 85%).

4.

Van Wijmen, Rurup, Pasman,
e.a.54

2005: schriftelijke vragenlijst ingevuld door 1402 leden van een NIVEL panel van 20 jaar en
ouder (respons 86%).

5.

Van Wijmen, Pasman,
Widdershoven, e.a.55

2005: schriftelijke vragenlijst ingevuld door 4497 leden van een NVVE (Nederlandse Vereniging
voor een Vrijwillig Levenseinde) cohort die allen een wilsverklaring hadden opgesteld; gevolgd
door interviews met 23 van hen.

6.

Rurup, Pasman, OnwuteakaPhilipsen56

2006: interviews over euthanasieverklaringen bij dementie met 7 patiënten, 4 naasten en 9
artsen.

7.

De Boer, Dröes, Jonker, e.a.57

2007/2008: schriftelijke vragenlijst ingevuld door 434 specialisten ouderengeneeskunde die
patiënten met dementie in behandeling hadden (respons 47%); gevolgd door interviews met 11
specialisten ouderengeneeskunde en 8 nabestaanden van overleden patiënten met dementie.

8.

Booij, Engberts, Rödig, e.a.58

2011: interviews met 15 artsen vanuit verschillende specialismen met ervaring met de
behandeling van patiënten met de ziekte van Huntington.

9.

Van Delden, van der Heide,
van de Vathorst,e.a.59, 60

2011: schriftelijke vragenlijst ingevuld door 1960 burgers (respons 78%), 793 artsen (respons
41%) en 1243 verpleegkundigen en verzorgenden (gelegenheidssample); interviews met 16
burgers, 49 artsen en 18 verpleegkundigen en verzorgenden.

10. Van der Heide, Legemaate,
Onwuteaka-Philipsen, e.a.61

2011: schriftelijke vragenlijst ingevuld door 2545 artsen (respons 64%) en interviews met 30
artsen (22 huisartsen, vier medisch specialisten, drie specialisten ouderengeneeskunde en een
psychiater).

11. Zembla/ANBO-enquête62

2013: vragenlijst ingevuld door een gelegenheidssample van ruim 10000 ouderen.

51

Rurup M, Onwuteaka-Philipsen BD, van der Heide A, van der Wal G, Deeg DJH. Frequency and Determinants of Advance Directives
Concerning End-of-life Care in the Netherlands. Social Science and Medicine 2006;62:1552-1563
52
Rurup ML, Onwuteaka-Philipsen BD, Pasman HRW, Ribbe MW, van der Wal G. Attitudes of physicians, nurses and relatives towards endof-life decisions concerning nursing home patients with dementia. Patient Education and Counseling 2005;61:372-380.
53
Rurup ML, Onwuteaka-Philipsen BD, van der Heide A, van der Wal G, van der Maas PJ. Physicians’ Experiences with Demented Patients
with Advance Euthanasia Directives in the Netherlands. Journal of the American Geriatric Society 2005;53:1138-44.
54
Wijmen MPS van, Rurup ML, Pasman HRW, Kaspers PJ, Onwuteaka-Philipsen BD. Advance directives in the Netherlands: an empirical
contribution to the exploration of a cross-cultural perspective on advance directives. Bioethics 2010;24:118-126.
55
Wijmen MPS van, Pasman HRW, Widdershoven GAM, Onwuteaka-Philipsen BD. Motivations, aims and communication around advance
directives. A mixed methods study into the perspective of their owners and the influence of a current illness. Patient Education &
Counseling 2014. http://dx.doi.org/10.1016/j.pec.2014.03.00.
56
Rurup ML, Pasman HRW, Onwuteaka-Philipsen BD. Euthanasieverklaringen bij dementia. Kwalitatief onderzoek onder artsen en
patiënten. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 2010:154:A1273.
57
De Boer ME, Dröes RM, Jonker C, Eefsting JA, Hertogh CMPM. Advance Directives for Euthanasia in Dementia: How Do They Affect
Resident Care in Dutch Nursing Homes? Experiences of Physicians and Relatives. Journal of the American Geriatric Society 2011;59:989996.
58
Booij SJ, Engberts DP, Rödig V, Tibben A, Roos RAC. A plea for end-of-life discussions with patients suffering from Huntington’s disease:
the role of the physician. Journal of Medical Ethics 2013;39:621-624.
59
Van Delden JJM, van der Heide A, van de Vathorst S, Weyers H, van Tol DG. Kennis en opvattingen van publiek en professionals over
medische besluitvorming en behandeling rond het einde van het leven. Het KOPPEL-onderzoek. Den Haag: ZonMw, 2011.
60
Raijmakers NJ, Rietjens JA, Kouwenhoven PS, Vezzoni C, van Thiel GJ, van Delden JJ, van der Heide A. Involvement of the Dutch general
population in advance care planning: a cross-sectional survey. Journal of Palliative Medicine 2013;16:1055-1061.
61
Van der Heide A, Legemaate J, Onwuteaka-Philipsen BD, e.a. Tweede evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding. Den Haag: ZonMw, 2012.
62
http://typo3.vara.nl/fileadmin/uploads/VARA/be_users/documents/tv/pip/zembla/2013/Enquete_resultaten_afl15.pdf.

11

Motieven
Van Wijmen e.a. (5) gingen in 2005 in een cohort van NVVE-leden na wat mensen motiveert om een
euthanasieverklaring op te stellen en wat zij ermee hopen te bereiken. De helft van de bevraagden
kon geen duidelijk motief voor het opstellen een euthanasieverklaring geven. Voor 31% bestond het
motief in de ervaring met een ernstige ziekte van een naaste. Minder vaak genoemde motieven
waren ervaring met dementie in de directe omgeving (15%) of een ernstige ziekte van de betrokkene
zelf (8%).
Gevraagd naar wat zij met de euthanasieverklaring hoopten te bereiken gaven de respondenten aan
dat zij hoopten dat met behulp van de verklaring onnodig lijden zonder kans op herstel voorkomen
zou kunnen worden (27%); dat zij zelf zouden kunnen beschikken over hun levenseinde (21%); dat
onnodige levensverlenging voorkomen zou kunnen worden (14%); dat zij met behoud van
waardigheid zouden kunnen overlijden (14%); dat afhankelijkheid zou kunnen worden voorkomen
(11%); dat voorkomen zou kunnen worden dat zij anderen tot last zouden worden (10%); of dat een
onwaardig leven voorkomen zou kunnen worden (10%). In aanvullende interviews gaven veel NVVEleden overigens aan dat het moeilijk is om vooraf te bepalen in welke omstandigheden ze niet meer
zouden willen leven.
Rurup e.a. (6) vonden in 2006 in interviews met patiënten en naasten dat de aanleiding voor het
opstellen van een euthanasieverklaring meestal lag in ervaringen met dementie in de directe
omgeving of in de diagnose dementie bij de betrokkene zelf. De meeste patiënten verwachtten dat
de euthanasieverklaring op termijn nagevolgd zou gaan worden, ondanks het feit dat ze begrip
hadden voor de moeilijkheden rond euthanasie bij dementie.
In de ZEMBLA/ANBO enquête (11) was angst voor de diagnose dementie voor 52% van de
respondenten met een euthanasieverklaring een reden geweest om deze op te stellen. Voor 73% zou
dementie een reden zijn om de arts om euthanasie te vragen. De belangrijkste redenen daarvoor
waren het verlies van grip op denken en handelen (53%), incontinent/lastig/agressief worden (13%),
naasten niet meer herkennen (13%), of naar een verpleeghuis moeten (10%).
Omgang met euthanasieverklaringen
In het onderzoek onder NVVE-leden van Van Wijmen e.a. (5) hadden de betrokkenen de
euthanasieverklaring vrijwel altijd met familie besproken; in 79% van de gevallen had de persoon om
wie het ging de verklaring met de huisarts of een andere arts besproken. Rurup e.a. (6) vonden dat
de meeste opstellers van een verklaring deze aan de huisarts hadden overhandigd, maar er niet
uitvoerig met hem over hadden gesproken.
Nabestaanden van overleden patiënten met dementie gaven in interviews in het onderzoek van De
Boer e.a. (7) in 2007/2008 aan dat het opstellen van een euthanasieverklaring een gevoel van
opluchting had gegeven, maar dat er daarna nog maar zelden over de euthanasiewens van
betrokkene was gesproken. Zij stonden vaak achter het niet uitvoeren van euthanasie, maar waren
niet altijd tevreden over de toegepaste alternatieven, zoals een langdurende palliatieve sedatie.

3.3 Ervaringen van artsen, verpleegkundigen en verzorgenden
Ervaring van artsen met euthanasieverklaringen
Rurup e.a. (3) vonden in 2002 dat van alle Nederlandse artsen 29% weleens een patiënt met
dementie die een euthanasieverklaring had opgesteld in behandeling had gehad; onder specialisten
ouderengeneeskunde was dit percentage 66%, onder huisartsen 28% en onder medisch specialisten
23%.

12

De Boer e.a. (7) deden in 2007/2008 onderzoek onder specialisten ouderengeneeskunde en vonden
dat 35% van degenen die patiënten met dementie in behandeling hadden ervaring hadden met
patiënten met dementie en een euthanasieverklaring, een veel lager percentage dan dat van Rurup
e.a. in 2002 (3).
In het KOPPEL-onderzoek (9) werd in 2011 aan artsen gevraagd of zij in de vijf jaar voorafgaand aan
het onderzoek te maken hadden gehad met patiënten die een schriftelijke wilsverklaring hadden
opgesteld: 71% antwoordde dat één of meer patiënten hun een euthanasieverklaring hadden
voorgelegd. Dit percentage is veel hoger dan dat van Rurup e.a. (3). In het onderzoeksrapport wordt
geen onderscheid gemaakt in verschillende specialismen.
In de tweede evaluatie van de euthanasiewet (10) in 2011 gaf 95% van de huisartsen aan dat zij
weleens een schriftelijke euthanasieverklaring overhandigd hadden gekregen van een patiënt. De
meeste verklaringen hadden betrekking op situaties waarin sprake zou zijn van lichamelijk lijden. In
een derde van de gevallen werd in de verklaring ook dementie genoemd als reden voor euthanasie.
Het percentage specialisten ouderengeneeskunde dat weleens te maken had gehad met patiënten
met gevorderde dementie die in het bezit waren van een euthanasieverklaring was in dit onderzoek
69%, een percentage dat vergelijkbaar is met dat van Rurup e.a. (3).
Omgang met euthanasieverklaringen
In het onderzoek van Rurup e.a. (3) in 2002 gaf ongeveer 3% van alle artsen aan weleens uitvoering
te hebben gegeven aan een schriftelijke euthanasieverklaring; dit percentage was 4% onder
specialisten ouderengeneeskunde, 3% onder huisartsen en 1% onder medisch specialisten. De
onderzoekers schatten destijds dat jaarlijks 2200 patiënten met dementie die in het bezit waren van
een euthanasieverklaring overleden. Van de specialisten ouderengeneeskunde in het onderzoek van
De Boer e.a. (7) in 2007/2008 had 1% weleens euthanasie uitgevoerd op basis van
euthanasieverklaring; in alle gevallen was de betreffende patiënt nog wilsbekwaam op het moment
van de uitvoering. In het vragenlijstonderzoek van de evaluatie van de euthanasiewet uit 2011 (10)
had 0,4% van alle specialisten ouderengeneeskunde weleens uitvoering gegeven aan een
euthanasieverklaring van een patiënt met gevorderde dementie: de patiënten hadden in al deze
gevallen een ernstige bijkomende aandoening.
Het onderzoek naar de omgang met euthanasieverklaringen richt zich voor het overige vooral op de
situatie rond patiënten met dementie en op specialisten ouderengeneeskunde. In het onderzoek uit
2006 waarin Rurup e.a. negen artsen interviewden (6) kwamen wel enkele huisartsen aan bod. Zij
wisselden van mening over het nut van het opstellen van een euthanasieverklaring voordat iemand
ernstig ziek wordt. Zij vonden dat het een goede ingang kan zijn voor een gesprek als de patiënt ziek
is geworden, maar gaven tevens aan dat dat er in de praktijk vaak niet van komt. De geïnterviewde
geriater en specialisten ouderengeneeskunde zeiden dergelijke gesprekken wel te voeren. In het
KOPPEL-onderzoek uit 2011 (9) werden naast specialisten ouderengeneeskunde ook huisartsen en
medisch specialisten bevraagd, maar in de rapportage over hun omgang met euthanasieverklaringen
wordt meestal geen onderscheid tussen deze beroepsgroepen gemaakt.
Rurup e.a. (3) interviewden in 2002 specialisten ouderengeneeskunde over 39 gevallen waarin over
de uitvoering van euthanasieverklaring was gesproken. In 26 van de 39 gevallen was de situatie die
de patiënt in de verklaring had bedoeld ontstaan. Bij 21 gevallen nam de specialist
ouderengeneeskunde het initiatief tot bespreking, in 14 gevallen de familie, en in 4 gevallen kwam
het initiatief van beiden. Bij de arts was het initiatief tot bespreking meestal gericht op het instellen
van een restrictief beleid, bij familie op de uitvoering van euthanasie. In 24 van de 39 gevallen was er
volgens de arts sprake van ondraaglijk lijden, maar in slechts 4 in zeer sterke mate. De oorzaak van
het lijden was gelegen in de dementie zelf of in bijkomende symptomen, zoals onrust en verwarring,
angst, pijn of andere lichamelijke symptomen. In 33 van de 39 gevallen had de arts op het moment
dat de euthanasieverklaring werd besproken geen idee of de patiënt wilde dat er uitvoering aan de
verklaring zou worden gegeven. In 10 gevallen was de familie voor uitvoering van euthanasie, in 29
13

gevallen voor het instellen van een restrictief beleid. In 36 gevallen werd daadwerkelijk afgezien van
levensverlengende behandeling, in 2 gevallen werd uitvoering gegeven aan de euthanasieverklaring,
in beide gevallen door toediening van morfine.
In het onderzoek van De Boer e.a. (7) uit 2007/2008 werden over 110 gevallen nadere gegevens
verzameld. De euthanasieverklaring werd in vrijwel al deze gevallen besproken met de familie van de
patiënt, meestal zonder dat deze daarbij aanwezig was. Deze bespreking vond meestal plaats op enig
moment na opname van de patiënt in het verpleeghuis (77%) of kort voor het overlijden (31%). In
een minderheid van de gevallen werd de euthanasieverklaring al voor (7%) of ten tijde van de
opname (25%) besproken. In 29% van de gevallen vond de bespreking plaats op initiatief van de arts,
in 29% op initiatief van de vertegenwoordiger van de patiënt en in 28% op initiatief van andere
familieleden; in het onderzoek van Rurup e.a. (3) werd het initiatief vaker door de arts genomen. Van
de patiënten sprak 14% zelf nog over de euthanasiewens, maar bij de helft van hen was niet duidelijk
of ze er nog achter stonden. Degenen die wel spraken over hun euthanasiewens waren daarin
volgens de arts niet consistent en de familie stond meestal niet achter de euthanasiewens.
In dit onderzoek was de reden om geen uitvoering te geven aan de euthanasieverklaring soms dat de
in de verklaring bedoelde situatie zich niet voordeed (16%), maar vaker dat er volgens de arts geen
sprake was van ondraaglijk (38%) of uitzichtloos (13%) lijden. Ook werd genoemd dat het beleid van
de instelling (16%) of de opvatting van de arts zelf (16%) het niet toeliet, of dat te onduidelijk was
wat de patiënt wilde (10%). Bij 15% wilde de familie dat euthanasie werd uitgevoerd, in 15% wilde de
familie dat juist niet; en in 63% wilde de familie een behandelbeperking. Uit de interviews die
volgden op het vragenlijstonderzoek bleek dat de ene arts meer aandacht besteedt aan het
bespreken van euthanasieverklaringen dan de andere, maar dat de meesten van oordeel waren dat
de invloed van deze verklaringen op het behandelbeleid beperkt is.
Booij e.a. (8) hielden in 2011 interviews met 15 artsen over advance care planning (ACP) bij patiënten
met de ziekte van Huntington. Het bijzondere bij de ziekte van Huntington is dat patiënten vaak een
heel goed beeld hebben van hun toekomst en de te verwachten achteruitgang. In deze studie zeiden
de artsen altijd goed aan hun patiënten uit te leggen dat een wilsverklaring geen recht geeft op
euthanasie. Als de wens actueel wordt vinden er meestal veel gesprekken plaats. Diverse artsen
gaven aan dat zij geen euthanasie zouden toepassen alleen op basis van een wilsverklaring. De
actuele wens van de patiënt gaat volgens hen altijd voor.
In het KOPPEL-onderzoek (9) uit 2011 gaven artsen aan dat zij vrijwel nooit twijfels hadden over de
authenticiteit van de verklaring en over de wilsbekwaamheid van de patiënt ten tijde van het
opstellen van het document. In 63% van de gevallen waarover de artsen vragen beantwoordden was
het duidelijk dat de verklaring van toepassing was op de situatie van de patiënt, maar 32% van de
euthanasieverklaringen werd door de arts te gedateerd bevonden. 16% van de
euthanasieverklaringen was inhoudelijk strijdig met het oordeel van de arts, en 13% was strijdig met
de wens van de naasten van de patiënt. Euthanasieverklaringen bleken in 20% van de gevallen te zijn
gevolgd, maar uit het onderzoek wordt niet duidelijk wat daar precies mee wordt bedoeld.
In de evaluatie van de euthanasiewet (11) werd in 2011 informatie verkregen over 49 patiënten met
gevorderde dementie en een euthanasieverklaring. In 41 gevallen werd de inhoud van de
euthanasieverklaring bij opname in het verpleeghuis met de naasten van de patiënt besproken en in
10 gevallen ook met de patiënt. In 33 gevallen was het voldoende duidelijk welke situatie de patiënt
bedoelde in zijn verklaring. In 17 gevallen deed die situatie zich daadwerkelijk voor, hetgeen in 16
gevallen leidde tot een gesprek over de euthanasieverklaring met de naasten en in 2 gevallen tot een
gesprek met de patiënt. In aanvullende interviews gaven de respondenten aan dat de moeilijkheid bij
euthanasie bij dementie vooral ligt in de bepaling van het juiste moment: de arts wil de
levensbeëindiging niet te vroeg uitvoeren, maar tegelijkertijd wil hij vermijden dat de patiënt op het
moment van uitvoeren niet meer zelf kan aangeven dat hij daadwerkelijk voor beëindiging van het
leven kiest.
14

Verpleegkundigen en verzorgenden
In het KOPPEL-onderzoek werd ook gekeken naar de ervaringen van verpleegkundigen en
verzorgenden met euthanasieverklaringen: 48% van hen gaf aan dat in de vijf jaar voorafgaand aan
het onderzoek een of meer patiënten met hen gesproken hadden over hun schriftelijke
wilsverklaring. In iets meer dan de helft van de gevallen (59%) betrof dat een euthanasieverklaring.
Van de ondervraagde verpleegkundigen en verzorgenden had 26% een situatie meegemaakt waarin
een medische beslissing genomen moest worden voor een wilsonbekwame patiënt die een
schriftelijke wilsverklaring had: in de helft van de gevallen ging het daarbij om een
euthanasieverklaring, die in 18% van de gevallen was gevolgd. Meer dan 90% van de
verpleegkundigen en verzorgenden was het eens geweest met het volgen van de
euthanasieverklaring, waarbij ook hier niet precies duidelijk is wat dat inhield. Als de
euthanasieverklaring niet was gevolgd, was 47% van de verpleegkundigen en verzorgenden het eens
geweest met dit besluit.

3.4 Kennis en opvattingen van burgers, naasten van patiënten en
zorgprofessionals
Burgers
In het KOPPEL-onderzoek uit 2011 onder Nederlandse burgers (9) gaf 64% van de burgers aan te
weten wat een schriftelijke wilsverklaring is; 29% wist het min of meer en 7% kende het begrip niet.
De respondenten kregen in deze studie het volgende vignet over de fictieve heer Smit voorgelegd:
De heer Smit is 62 jaar oud en dement. Hij herkent zijn vrouw en kinderen niet meer, weigert
te eten en trekt zich steeds meer terug. Er is geen communicatie meer met hem mogelijk over
de behandeling. Kort voordat hij dement werd heeft hij een euthanasieverklaring opgesteld
waarin hij stelt dat zijn leven beëindigd moet worden als hij dement zou zijn. De familie is het
hier mee eens. De arts besluit te doen wat de heer Smit heeft gevraagd.
Het percentage respondenten dat meende dat het opvolgen van de schriftelijke wilsverklaring in
deze situatie wettelijk is toegestaan was 50%; 77% vond het handelen in dit vignet persoonlijk juist.
In aanvullende interviews werd daarop doorgevraagd. Respondenten die vonden dat de arts in een
dergelijk geval de euthanasie moet uitvoeren vonden het belangrijk dat de wens van een patiënt
wordt gevolgd. Sommigen gaven als bijkomend argument dat de situatie van de patiënt de uitvoering
van euthanasie rechtvaardigt. De burgers die vonden dat de euthanasie niet uitgevoerd zou moeten
worden dachten dat palliatieve sedatie hier een beter alternatief zou zijn of vonden dat dementie
geen reden voor euthanasie is omdat de mate van lijden daarbij moeilijk te bepalen is.
Van de respondenten in de ZEMBLA/ANBO enquête uit 2013 (11) vond 91% dat een arts uitvoering
zou moeten geven aan een schriftelijke euthanasieverklaring van een dementerende patiënt als deze
zijn wens niet meer kan herhalen; 46% ging ervan uit dat een arts uitvoering zou geven aan een
schriftelijke euthanasieverklaring als zij die zelf zouden opstellen. Met betrekking tot de juridische
status van een euthanasieverklaring dacht 13% dat euthanasie een recht van de patiënt is, 6% dat de
arts moet meewerken, 55% dat de arts niet hoeft mee te werken, en 26% wist het niet.
Naasten
Uit het vragenlijstonderzoek van Rurup e.a. uit 2000 (2) bleek dat 89% van de naasten van patiënten
met dementie het eens was met de stelling dat euthanasie voor wilsonbekwame patiënten die een
euthanasieverklaring hebben opgesteld op een moment dat zij nog wilsbekwaam waren acceptabel
is.

15

Artsen en verpleegkundigen
Uit het vragenlijstonderzoek van Rurup e.a. uit 2000 (2) bleek dat 16% van de specialisten
ouderengeneeskunde, en 57% van de verpleegkundigen het eens was met de stelling dat euthanasie
voor wilsonbekwame patiënten die een euthanasieverklaring hebben opgesteld op een moment dat
zij nog wilsbekwaam waren acceptabel is. Omgekeerd vond 78% van de artsen en 40% van de
verpleegkundigen dat het onmogelijk is om in zo’n situatie te bepalen wanneer de euthanasie
uitgevoerd zou moeten worden.
Uit het vragenlijstonderzoek van Rurup e.a. uit 2002 (3) bleek dat 22% van de specialisten
ouderengeneeskunde, 50% van de huisartsen, en 38% van de medisch specialisten uitvoering van
een euthanasieverklaring bij een patiënt met dementie denkbaar vonden. Zij dachten daarbij aan
verschillende typen patiënten: sommige artsen vonden euthanasie denkbaar bij patiënten met een
additionele ernstige ziekte en daardoor ondraaglijk lijden, anderen dachten aan patiënten met
vergevorderde dementie, aan patiënten in de laatste levensfase, of juist aan patiënten die nog
wilsbekwaam zijn. Als artsen het ondenkbaar vonden om uitvoering te geven aan een
euthanasieverklaring kwam dat doordat zij een schriftelijke wens geen valide verzoek vonden,
doordat zij euthanasie bij dementie onacceptabel vonden, of doordat het niet was toegestaan in de
instelling waarin zij werkten.
In de interviews van Rurup e.a. (6) met negen artsen meenden de respondenten dat cognitieve
achteruitgang in het beginstadium van dementie in uitzonderingsgevallen tot ondraaglijk lijden kan
leiden. In een later stadium kan ook ondraaglijk lijden ontstaan door verdriet, onrust, angst,
verwardheid, agressie, en somberheid, wat in uitzonderlijke gevallen niet te beïnvloeden is door
medicatie. De meeste artsen vonden het moeilijk voorstelbaar dat zij tot euthanasie zouden
overgaan bij een wilsonbekwame patiënt. Specialisten ouderengeneeskunde vonden dat euthanasie
meer bij de huisarts ligt omdat die de patiënt ziet in een stadium waarin communicatie nog mogelijk
is, terwijl huisartsen wijzen naar de specialist ouderengeneeskunde omdat die de patiënten ziet in de
situatie waarin zij niet meer willen leven. Diverse geïnterviewde artsen gaven aan behoefte te
hebben aan meer helderheid over de mogelijkheden van euthanasie bij dementie, ten behoeve van
zorgvuldigheid, juridische zekerheid en patiëntenvoorlichting.
Uit de interviews uit 2007/2008 van De Boer e.a. (7) bleek dat voor veel artsen een actuele wens tot
euthanasie en de mogelijkheid om daarover met de patiënt te communiceren vereisten zijn om tot
euthanasie te kunnen overgaan. Sommigen vreesden dat het invullen van een euthanasieverklaring
mensen de valse hoop kan geven dat daarmee hun wens tot levensbeëindiging uitgevoerd zal
worden als zij wilsonbekwaam geworden zijn.
In het KOPPEL-onderzoek uit 2011 (9) werd het vignet van de heer Smit (zie onder burgers) ook
voorgelegd aan artsen, verpleegkundigen en verzorgenden. Het percentage artsen en
verpleegkundigen/verzorgenden dat meende dat het volgen van de euthanasieverklaring in die
situatie wettelijk is toegestaan was respectievelijk 22% en 26%. Daarnaast vond 33% van de artsen
en 56% van de verpleegkundigen en verzorgenden het uitvoeren van euthanasie op basis van de
euthanasieverklaring in het vignet persoonlijk juist. Deze percentages liggen duidelijk lager dan die
onder burgers. Artsen gaven daarbij in de aanvullende interviews aan het uitvoeren van euthanasie
bij patiënten met dementie als zeer problematisch te zien en in veel gevallen als iets dat zij zelf niet
zouden willen of kunnen uitvoeren. Ook voor veel verpleegkundigen en verzorgenden zijn euthanasie
en dementie niet verenigbaar.
Uit het vragenlijstonderzoek van de tweede evaluatie van de euthanasiewet in 2011 (10) bleek dat
37% van de specialisten ouderengeneeskunde wist dat het binnen de wetgeving mogelijk is
levensbeëindiging op verzoek uit te voeren bij een wilsonbekwame patiënt die in het bezit is van een
wilsverklaring en bij wie aan de zorgvuldigheidseisen wordt voldaan. Het merendeel van hen (86%)
vond het echter niet denkbaar dat zij zelf ooit euthanasie zouden uitvoeren vanwege gevorderde
dementie. Echter, 51% van de specialisten ouderengeneeskunde vond het wel aanvaardbaar dat bij
16

deze patiënten in uitzonderlijke gevallen euthanasie wordt uitgevoerd. Een andere bevinding was dat
65% van de specialisten ouderengeneeskunde het eens was met de stelling dat het moment voor
euthanasie niet te bepalen is bij dementie. Daarnaast waren de meeste artsen het eens met de
stelling dat een patiënt ondraaglijk kan lijden aan dementie (79% van de specialisten
ouderengeneeskunde en 60% van de huisartsen). Van de specialisten ouderengeneeskunde gaf 22%
daarentegen aan dat de zorgvuldigheidseis ‘ondraaglijk lijden’ niet te beoordelen is bij demente
patiënten. Van de huisartsen had 39% moeite met het beoordelen van dit criterium bij dementie.

17

4. Conclusies
Uit het literatuuronderzoek blijkt dat de meeste burgers in Nederland het in principe acceptabel
vinden dat een arts bij een wilsonbekwame patiënt euthanasie toepast op basis van een
euthanasieverklaring. Het aantal burgers in Nederland dat een euthanasieverklaring heeft opgesteld
is evenwel beperkt. Diverse studies die de afgelopen tien jaar zijn verricht komen uit op een
percentage onder de 5%, ofwel minder dan een op de twintig volwassen burgers. Ouderen, vrouwen,
hoger opgeleiden, mensen zonder een religieuze overtuiging, mensen die weinig vertrouwen hebben
in adequate medische zorg rond het levenseinde, mensen die weleens euthanasie hebben
meegemaakt in hun directe omgeving, en mensen met een slechtere gezondheid hebben vaker een
euthanasieverklaring dan anderen. Motieven om een euthanasieverklaring op te stellen zijn gelegen
in de wens om zelf de regie te houden in de laatste levensfase en te voorkomen dat het leven eindigt
op een manier die als onwaardig gezien wordt. Veel mensen denken daarbij aan een gevorderd
stadium van dementie, met het daarbij horende verlies van grip op het denken en handelen. Veel
burgers hebben begrip voor de ingewikkeldheden rond het uitvoeren van euthanasie bij
wilsonbekwame patiënten, maar verwachten toch dat er indien nodig uitvoering wordt gegeven aan
een euthanasieverklaring.
Voorts blijkt uit het literatuuronderzoek dat de meeste artsen weleens te maken hebben met
patiënten die een euthanasieverklaring hebben opgesteld voor het geval zij dement of anderszins
wilsonbekwaam mochten worden. Bij huisartsen leidt het overhandigen van zo’n wilsverklaring niet
altijd tot een gesprek, ook niet als de door de patiënt bedoelde situatie in zicht komt. Specialisten
ouderengeneeskunde zien patiënten uiteraard vaker in een fase waarin de situatie die de patiënt op
het oog had in zijn wilsverklaring daadwerkelijk is ontstaan. De euthanasieverklaring wordt dan vaak
wel ter sprake gebracht in het overleg met de familie, maar de impact ervan op het medische beleid
lijkt beperkt. Artsen hebben wel begrip voor de wens tot levensbeëindiging in het geval van
gevorderde dementie en de meesten zijn van mening dat gevorderde dementie soms in ondraaglijk
lijden kan uitmonden. Zij gaan echter zelden over tot uitvoering van euthanasie op basis van een
euthanasieverklaring. Dat komt enerzijds doordat veel patiënten weliswaar gevorderd dement zijn,
maar daar niet ondraaglijk onder lijken te lijden. Als de arts niet van de ondraaglijkheid van het lijden
van een patiënt overtuigd is kan hij geen euthanasie toepassen. In veel gevallen wil de familie dat
overigens ook niet. Als er wel sprake lijkt van ondraaglijk lijden wordt er meestal een restrictief
behandelbeleid toegepast, waardoor patiënten veelal op korte termijn aan een ´natuurlijke´
doodsoorzaak overlijden, zoals bijvoorbeeld een longontsteking. In een enkel geval wordt medicatie
(morfine) toegediend die het levenseinde mogelijk of zeker bespoedigt, maar het motief daarvoor is
dan in de eerste plaats de bestrijding van lichamelijke symptomen.
Het belangrijkste argument dat artsen noemen om niet tot levensbeëindiging over te gaan bij
demente patiënten met een euthanasieverklaring is dat zij het noodzakelijk vinden dat de patiënt zelf
tot op het laatst bevestigt dat hij zijn lijden als ondraaglijk ervaart en kiest voor levensbeëindiging.
Als er geen communicatie met de patiënt mogelijk is over diens situatie en wensen, is het voor
vrijwel alle artsen onmogelijk om tot levensbeëindiging over te gaan. Dat geldt nog sterker als de
wilsverklaring niet regelmatig geactualiseerd is. De meeste artsen lijken dus de ethische
argumentatie van bijvoorbeeld Parfit te volgen, die zegt dat de arts in de eerste plaats te maken
heeft met de persoon in het hier en nu, en dat de wens van deze persoon in een eerdere fase niet
prevaleert boven het belang van de actuele persoon, ook als alleen door derden beoordeeld kan
worden wat dat belang zou kunnen zijn. Artsen gaan ook niet zover als Dresser en Jaworska, die
vinden dat levensbeëindiging bij een wilsonbekwame persoon op basis van een wilsverklaring wel
acceptabel is als er op het moment van de uitvoering sprake is of lijkt van ernstig lijden.
Uit het onderzoek dat is gedaan naar de ervaringen van verpleegkundigen en verzorgenden blijkt dat
zij het nogal eens niet eens zijn met het niet opvolgen van de euthanasieverklaring van een
18

wilsonbekwame patiënt. Niet duidelijk is om welke omstandigheden het hier gaat en wat er precies
wordt bedoeld met het wel of niet navolgen van een euthanasieverklaring.
Bij het literatuuroverzicht zoals besproken in deze rapportage passen enkele kanttekeningen. Het
onderzoek naar opvattingen van burgers en zorgprofessionals betreft weliswaar in de meeste
gevallen grote aantallen respondenten, maar het responspercentage is soms beperkt, waardoor de
resultaten mogelijk niet representatief zijn. Vertekening in de richting van ‘liberalere’ opvattingen
lijkt daarbij het meest waarschijnlijk, hetgeen nog sterker geldt voor het onderzoek dat is gebaseerd
op gelegenheidssamples. Een tweede kanttekening is dat het onderzoek naar de omgang met
euthanasieverklaringen juist vaak gebaseerd is op kleine aantallen, waardoor het ook niet zeker is dat
deze gegevens representatief zijn. Hierbij is het niet uitgesloten dat die casuïstiek waarbij er geen
aandacht is geweest voor een wel bestaande euthanasieverklaring onderbelicht is gebleven.
Daarnaast was de vraagstelling in deze onderzoeken nogal eens verschillend waardoor vergelijking
maar beperkt mogelijk is. Tot slot richtten de in het onderzoek aangetroffen studies zich vrijwel
allemaal exclusief op de situatie van patiënten met gevorderde dementie. Er werd geen onderzoek
aangetroffen naar de situatie rond comateuze patiënten, patiënten met afasie, of andere specifieke
groepen. Daarbij moet aangetekend worden dat de mogelijkheden rond levensbeëindigend handelen
voor deze groepen ook meer uitgekristalliseerd en minder controversieel zijn dan die bij patiënten
met dementie.
Het beeld dat uit het literatuuronderzoek naar voren komt is dus dat er vrij brede steun (burgers)
dan wel sympathie (artsen) is voor de gedachte dat levensbeëindiging bij patiënten met gevorderde
dementie op basis van een euthanasieverklaring mogelijk zou moeten zijn. Burgers verwachten vaak
dat een euthanasieverklaring ook nagevolgd zal worden. Artsen zijn echter terughoudend om in een
dergelijke situatie zelf daadwerkelijk euthanasie toe te passen. Ook naasten van patiënten dringen in
een dergelijke situatie meestal niet aan op het navolgen van de euthanasieverklaring, wat
samenhangt met de ervaring dat patiënten met gevorderde dementie lang niet altijd ondraaglijk
lijken te lijden onder hun situatie. Als er wel sprake is van ernstig lijden, kan veelal een ‘oplossing’
worden gevonden in het voeren van een restrictief behandelbeleid, met in uitzonderingssituaties een
‘ruimhartig’ beleid van symptoombestrijding. De tot op heden bij de toetsingscommissies gemelde
gevallen van euthanasie bij patiënten met gevorderde dementie, alsmede de gevallen waarvoor in de
media aandacht werd gevraagd, lijken daarmee uitzonderingsgevallen. Of dat zo blijft, en of de
betrekkelijke eensgezindheid van artsen en naasten over het medische beleid bij patiënten met
gevorderde dementie blijft bestaan, zal de toekomst leren. Informeren van burgers over de betekenis
van een euthanasieverklaring om verkeerde verwachtingen te voorkomen lijkt in elk geval
aangewezen. Op basis van het toetsingsbeleid van de toetsingscommissies en de opvattingen van de
medische beroepsgroep lijkt levensbeëindiging op basis van een schriftelijke euthanasieverklaring bij
mensen die volledig wilsonbekwaam zijn geworden op dit moment uitgesloten, tenzij de
wilsonbekwaamheid zeer kort voor de levensbeëindiging is ingetreden. Als de betrokken persoon tot
zeer kort voor de eventuele uitvoering van de levensbeëindiging weliswaar verminderd wilsbekwaam
maar nog wel in staat is om op enige manier aan te geven dat hij nog achter het verzoek staat en zijn
situatie als ondraaglijk ervaart, is levensbeëindiging niet uitgesloten. Een schriftelijke
euthanasieverklaring is dan een belangrijke ondersteunende factor in de besluitvorming, mits deze is
opgesteld op een moment dat betrokkenen nog wilsbekwaam was, in concrete bewoordingen
beschrijft in welke situatie betrokkene zijn lijden als ondraaglijk ervaart, en in regelmatig overleg met
de behandelend arts en bij voorkeur ook familie tot kort voor het moment van de levensbeëindiging
is bevestigd.

19