IOB Evaluatie Nieuwsbrief
# 15 09
Vreedzame geschillenbeslechting en
het tegengaan van straffeloosheid
Beleidsdoorlichting internationale rechtsorde

edzame geschillenbeslechting en het tegengaan van straffeloosheid | Evaluatie Nieuwsbrief # 15 09 | Vreedzame geschillenbeslechting en het tegengaan van straffeloosheid | Evaluatie Nieu

Al decennialang staat in de Grondwet dat de Nederlandse
regering de ontwikkeling van de internationale rechtsorde
bevordert. IOB onderzocht hoe de Nederlandse inzet op
dit gebied vorm kreeg in de periode 2009-2014.
Hiervoor selecteerde IOB vier onderwerpen:
• vreedzame geschillenbeslechting,
• het tegengaan van straffeloosheid,
• het hervormingsproces van de Verenigde Naties (VN), en
• het internationaal gebied.
IOB constateert dat, mede door de inzet van Nederland,
een aantal resultaten is bereikt:
•	Landen doen steeds vaker een beroep op het
Internationaal Gerechtshof en het Permanent Hof van
Arbitrage;
•	Een steeds groter aantal landen erkent de rechtsmacht
van het Internationaal Strafhof;

•	Nederland heeft zich constructief ingezet voor de
hervorming van de VN-Veiligheidsraad;
•	Voor het internationale gebied heeft de Nederlandse
inzet geleid tot aanvullende regelgeving voor de
exploitatie van de diepzeebodem en voor de mariene
biodiversiteit.
Een kritische kanttekening plaatst IOB bij het ontbreken
van een overkoepelende Nederlandse visie op de vraag
hoe vorm te geven aan de verdere ontwikkeling van de
internationale rechtsorde.
Meer hierover is te lezen in het rapport ‘Vreedzame
geschillenbeslechting en het tegengaan van straffeloosheid.
Beleidsdoorlichting internationale rechtsorde’.

Achtergrond
Sinds 1953 staat in de Grondwet dat Nederland de ontwikkeling van
de internationale rechtsorde bevordert. Dit betekent dat het veel
waarde hecht aan een goed functionerende internationale
rechtsorde die vrede, rechtvaardigheid en welvaart nastreeft.
Een wereld die berust op in het internationaal recht vastgelegde
waarden is immers veiliger dan een wereld die berust op
machtspolitiek. De afhankelijkheid van de internationale handel
en directe investeringen maakt dat Nederland is gebaat bij een
goede internationale samenwerking en bindende afspraken,
die daadwerkelijk worden nageleefd. Hiernaast is het door zijn
geografische positie kwetsbaar voor ecologische invloeden
die mede het gevolg zijn van het gedrag van andere landen.
Versterking van de internationale rechtsorde is echter een proces
van lange adem.

De beleidsdoorlichting gaat over de Nederlandse inzet op het gebied
van de internationale rechtsorde in de periode 2009-2014. Ze spitst
zich toe op vier onderwerpen: vreedzame geschillenbeslechting,
het tegengaan van straffeloosheid, het hervormingsproces van de
Verenigde Naties (VN) en het internationaal gebied (gebieden die
buiten de rechtsmacht van landen vallen, zoals Antarctica, de volle
zee en de ruimte). Nederland zet hierbij vooral in op diplomatieke
middelen. De voor deze evaluatie geselecteerde terreinen vragen
veel personele inzet, terwijl er slechts een beperkt budget mee is
gemoeid. In de onderzochte periode bedroegen de uitgaven voor de
in de begroting opgenomen doelstelling over de versterking van de
internationale rechtsorde ongeveer EUR 282 miljoen. Dit bedrag
bestaat voor 95 procent uit verplichte contributie aan internationale
instellingen en de huisvestingskosten voor de gerechtshoven.
Wanneer deze uitgaven niet worden meegerekend, gaat de evaluatie
over ongeveer een kwart van de uitgaven.

Beleid
De opdracht tot versterking van de rechtsorde is in de Grondwet
breed geformuleerd en wordt in de Memories van Toelichting bij
de begrotingen van BZ en in beleidsdocumenten vaak genoemd.
Deze documenten geven echter beperkte informatie over hoe
Nederland de internationale rechtsorde wil bevorderen.
Een overkoepelende visie ontbreekt, in ieder geval op papier.

Dit is mede te verklaren door de vele beleidsterreinen die de
internationale rechtsorde omvat. De internationale rechtsorde
raakt aan vrijwel alle beleidsterreinen van het ministerie van
Buitenlandse Zaken (BZ), maar ook aan zaken die primair behoren
tot het takenpakket van andere ministeries, zoals Veiligheid en
Justitie, Economische Zaken en Defensie. Diverse BZ-directies
en andere ministeries zijn hierbij betrokken, maar er is geen
duidelijke regisseur. Wel maakt de regering op deelterreinen
zichtbaar hoe zij te werk gaat. Het mensenrechtenbeleid is
hiervan een voorbeeld.

Vreedzame geschillenbeslechting
Vreedzame geschillenbeslechting kan op verschillende manieren
plaatsvinden. De meeste geschillen tussen staten worden via
onderhandeling opgelost. Is deze methode niet mogelijk of blijft
succes uit, dan zoeken de staten met enige regelmaat bemiddeling
van een derde partij. Stranden ook deze pogingen, dan kunnen
rechtsmiddelen worden ingezet, zoals arbitrage en rechtspraak.
Nederland heeft geen grote traditie opgebouwd als bemiddelaar in
conflicten, maar heeft zich wel geprofileerd als gastland voor het
Permanent Hof van Arbitrage en het Internationaal Gerechtshof.

In de evaluatieperiode heeft Nederland bij de Algemene Vergadering
van de Verenigde Naties een aantal high level side events georganiseerd
over het belang van vreedzame geschillenbeslechting en de rol
van de twee in Den Haag gevestigde internationale hoven.
Het hoogtepunt was de viering van het honderdjarig bestaan van
het Vredespaleis in 2013, met onder andere een ministeriële
bijeenkomst over vreedzame geschillenbeslechting.
In VN-fora heeft Nederland met enige regelmaat de aandacht
gevestigd op de twee hoven. Een aantal keer heeft het daarbij
landen aangespoord de rechtsmacht van het Internationaal
Gerechtshof te erkennen. In bilateraal kader daarentegen schonk
Nederland weinig aandacht aan de mogelijkheden van het
Permanent Hof van Arbitrage en het Internationaal Gerechtshof.

Tegengaan van straffeloosheid
Ernstige misdrijven zoals genocide, oorlogsmisdrijven en misdaden
tegen de menselijkheid mogen niet onbestraft blijven. Om te
voorkomen dat dit wel gebeurt, werden begin jaren negentig
ad-hoctribunalen ingesteld, zoals het Joegoslavië-tribunaal (1993).
In 2002 werd het Internationaal Strafhof ingesteld. Dit hof komt pas
aan de orde als landen niet bereid of in staat zijn zelf vervolging in
te stellen. Het Internationaal Strafhof kampt met een aantal
problemen. Voor een deel zijn deze terug te voeren op het feit dat
het hof nog jong is. Hiernaast heeft de weigering van enkele
grootmachten en permanente leden van de VN-Veiligheidsraad
– China, Rusland en de VS – om het hof te erkennen, een negatieve
invloed op het functioneren. Ook bij het Joegoslavië-tribunaal
duurde het lang voordat het goed functioneerde. Dit tribunaal is
uiteindelijk wel succesvol geweest, mede door de harde opstelling
van Nederland in de EU. Inmiddels is het overgrote deel van de zaken
afgehandeld, waaronder die tegen enkele belangrijke verdachten.

De inzet van Nederland heeft bijgedragen aan de oplossing van een
aantal problemen van het Internationaal Strafhof. Zo erkennen
steeds meer landen het Strafhof, worden getuigen beter beschermd,
en zijn slachtoffers gerehabiliteerd. Ook zijn enkele procedurele
verbeteringen doorgevoerd die het Strafhof efficiënter en effectiever
maken, zoals de mogelijkheid om getuigen via een videoverbinding
te horen. Een punt van kritiek is dat de Nederlandse inzet voor het
tegengaan van straffeloosheid weinig inhoudelijke richting heeft.
Dit komt mede doordat Nederland zich als gastland niet te veel wil
profileren en wil voorkomen dat het Internationaal Strafhof met
Nederland wordt vereenzelvigd.

Hervorming van de VN-Veiligheidsraad
De VN-Veiligheidsraad draagt de primaire verantwoordelijkheid
voor de handhaving van de internationale vrede en veiligheid. Het
is van wezenlijk belang dat alle landen de raad zien als een legitiem
instituut en zijn besluiten respecteren. Dit kan alleen als
de raad goed functioneert en als alle landen zich er voldoende in
herkennen. Dit is echter niet het geval. Sommige regio’s zijn
ondervertegenwoordigd in de Veiligheidsraad, en het vetorecht van
de vijf permanente leden belemmert de besluitvorming. Er wordt
dan ook al geruime tijd gediscussieerd over de noodzaak om de
VN-Veiligheidsraad te hervormen.

Nederland heeft zich hard gemaakt voor de hervorming van de raad.
Vanwege belangentegenstellingen tussen diverse groepen landen
is de hervorming vooralsnog beperkt tot de aanpassing van enkele
werkmethoden. Dit heeft geleid tot meer transparantie.
Ook krijgen de landen die betrokken zijn bij de in de raad besproken
problematiek, meer inzicht in de beraadslagingen en kunnen ze
de bijeenkomsten bijwonen. Maar de heikele kwesties van de
samenstelling van de raad en het vetorecht zijn niet opgelost.

Internationaal gebied
Steeds meer menselijke activiteiten vinden plaats in internationaal
gebied, dat wil zeggen: het gebied dat buiten de rechtsmacht
van landen valt, zoals Antarctica, de volle zee en de ruimte.
Deze activiteiten kunnen leiden tot conflicten over de exploitatie
van hulpbronnen, schade toebrengen aan het kwetsbare milieu en
ongewenste effecten hebben voor het klimaat en de biodiversiteit.

Nederland heeft belang bij een goede regelgeving voor de
bescherming en een verantwoord gebruik van het internationaal
gebied. Dit rechtvaardigt de inzet op aanvullende regelgeving voor
dat gebied. Door de uiteenlopende belangen van de betrokken
landen is de voortgang hiermee echter traag. Wel is mede door de
Nederlandse inzet een aantal successen geboekt. Zo is regelgeving
tot stand gekomen voor de exploitatie van de diepzeebodem en
voor de mariene biodiversiteit. Het beleid inzake de exploitatie van
natuurlijke hulpbronnen en de bescherming van het milieu in
internationaal gebied is echter weinig zichtbaar in de Nederlandse
beleidsdocumenten.

De Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie
(IOB) van het ministerie van Buitenlandse Zaken verricht
onafhankelijk onderzoek naar de doelmatigheid,
doeltreffendheid, relevantie, coherentie en duurzaamheid van het
Nederlandse buitenlandbeleid. Daarmee wordt verantwoording
afgelegd over de resultaten van het beleid en informatie verschaft
voor de verbetering van beleidsvoering. De kwaliteit van het
IOB-onderzoek wordt gewaarborgd middels systematische
en transparante procedures.
Alle IOB-evaluaties zijn openbaar en worden ter kennis gebracht
van de Tweede Kamer. Daarnaast wil IOB evaluaties toegankelijk
maken voor het Nederlandse publiek en de partners in de
betrokken landen. Rapporten zijn gratis beschikbaar en een
samenvatting van de belangrijkste bevindingen wordt
gepubliceerd als IOB Evaluatie Nieuwsbrief.

IOB Evaluatie # 410 (december 2015)
Vreedzame geschillenbeslechting en het tegengaan van straffeloosheid
Beleidsdoorlichting internationale rechtsorde
ISBN: 978-90-5328-478-0
Te downloaden op:
www.iob-evaluatie.nl | www.rijksoverheid.nl/bz-evaluaties

lechting en het tegengaan van straffeloosheid | Evaluatie Nieuwsbrief # 15 09 | Vreedzame geschillenbeslechting en het tegengaan van straffeloosheid | Evaluatie Nieuwsbrief # 15 09 | Vree

Conclusies en lessen
• Bevordering van de internationale rechtsorde is een proces van
lange adem. Nederland kan strategischer nadenken over hoe het
hieraan vorm wil geven. Bijvoorbeeld door in een visie vast te
leggen wat de Nederlandse beleidsprioriteiten zijn op dit gebied,
wat de beoogde resultaten zijn en de hiertoe te zetten stappen.
Ook de afstemming en de samenwerking binnen de EU en met
andere landen moet in deze visie aan de orde komen. Nederland
is en blijft immers een kleine speler. Bij het opstellen van deze
visie en de selectie van onderwerpen, fora en activiteiten is het
van belang gedocumenteerde ervaringen te benutten.
• De bevordering van vreedzame geschillenbeslechting en het
tegengaan van straffeloosheid via rechtspraak zijn belangrijke
pijlers van het Nederlandse beleid. In bilaterale contacten zou
Nederland vreedzame geschillenbeslechting via rechtspraak vaker
en meer systematisch onder de aandacht kunnen brengen.
Tot nu toe gebeurde dit vooral in VN-fora.

• De Nederlandse inzet voor het Internationaal Strafhof en de
hervorming van de VN-Veiligheidsraad blijft van wezenlijk belang
voor de handhaving en de ontwikkeling van de internationale
rechtsorde. Meer landen erkennen inmiddels de rechtsmacht van
het Internationaal Strafhof en het hof functioneert beter dan in
het begin. Toch verloopt de voortgang op beide punten traag.
Ook het hervormingsproces van de VN-Veiligheidsraad verkeert in
een impasse, wat het respect voor de autoriteit van de raad niet
ten goede komt.
• Nederland heeft groot belang bij de bescherming en een
verantwoord gebruik van internationaal gebied. Door meer
bekendheid te geven aan het onderwerp en de inzet hierop te
intensiveren, kan het zijn mogelijkheden tot invloed in de
verschillende fora vergroten en komen tot afspraken en
aanvullende regelgeving.

Uitgebracht door: Ministerie van Buitenlandse Zaken | Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB)
Postbus 20061 | 2500 eb Den Haag | www.rijksoverheid.nl/bz-evaluaties | www.iob-evaluatie.nl
© Ministerie van Buitenlandse Zaken | december 2015 | ISSN: 2214-630X | 16BUZ92464|N