Vijfde voortgangsrapportage
Actieplan stage en leerbanen SBB
januari – juni 2022

1

Inhoud

1. Inleiding ...........................................................................................................................................3
2. Tekorten stages en leerbanen in beeld ............................................................................................... 5
2.1 Tekorten stages en leerbanen mbo-studenten................................................................................ 5
2.2 Opleidingen met de grootste tekorten in absolute aantallen ............................................................ 6
2.3 Opleidingen met de grootste tekorten in verhouding tot aantal studenten ........................................ 6
2.4 Tekorten naar opleidingsniveau .................................................................................................... 7
2.5 Tekorten stages en leerbanen pro/vso/vmbo ................................................................................. 8
3. Analyse achtergronden stagetekorten ................................................................................................. 9
3.1 Analyse knelpunten en oorzaken tekorten stages en leerbanen ....................................................... 9
3.2 Knelpunten en oorzaken tekorten naar sectorkamer en leerweg .................................................... 11
4. Inzet en resultaat tekorten aan stages en leerbanen ......................................................................... 12
4.1 Opgeloste tekorten .................................................................................................................... 12
4.2 Nieuwe leerbedrijven ................................................................................................................. 12
4.3 Aansluiting vraag en aanbod van stages en leerbanen .................................................................. 13
4.4 Overige inzet van SBB voor voldoende stages en leerbanen .......................................................... 13
5. Inzet voor werkenden en werkzoekenden ......................................................................................... 15
5.1 Impuls praktijkleren in het mbo .................................................................................................. 15
5.2 SBB dienstverlening landelijk en regionaal ................................................................................... 15
5.3 Hoe ondersteunt SBB de implementatie van praktijkleren in het mbo landelijk? .............................. 15
5.4 Aanbod leerbanen voor werkenden en werkzoekenden in beeld .................................................... 16
5.5 Wat gebeurt er in de regio’s? ...................................................................................................... 16
5.6 Ontwikkelingen mbo-certificaten en praktijkverklaringen ............................................................... 17
6. Vooruitblik ...................................................................................................................................... 19
6.1 Aanpak tekorten stages en leerbanen in tweede helft 2022 ........................................................... 19
6.2 Aanpak praktijkleren in het mbo in 2022...................................................................................... 20
6.3 Structurele borging voldoende stages en leerbanen en praktijkleren in het mbo ............................. 21

hv22-0347mr/BES_Alg

2

1. Inleiding
Sinds het uitbreken van de coronacrisis is het tekort aan stages en leerbanen nog nooit zo klein geweest. Een
mooi resultaat van de inzet van leerbedrijven, onderwijsinstellingen en SBB voor alle studenten die een leerplek

nodig hebben voor het leren in de praktijk van hun opleiding. Ook goed nieuws voor werkzoekenden die
met om- en bijscholing via het mbo een baan willen in een kansrijke sector. De vraag op de arbeidsmarkt
biedt volop kansen voor jongeren en volwassenen om een passende stage of leerbaan te vinden voor hun
opleiding tot vakkracht.

Inmiddels zijn de maatregelen tegen verspreiding van het Coronavirus vrijwel allemaal komen te vervallen.
We vergeten bijna dat in januari 2022 Nederland nog in een lockdown zat, niet-essentiële winkels dicht
waren en besmettingsaantallen hoog opgelopen waren. Mede hierdoor konden mbo-studenten,
werkzoekenden en leerlingen uit het voortgezet onderwijs niet altijd een passende stage of leerbaan
vinden. Met het Actieplan zet SBB zich in voor voldoende stages en leerbanen voor jongeren én werkenden
en werkzoekenden. Daarnaast ondersteunt en stimuleert SBB de inzet van de mbo-infrastructuur voor omen bijscholing van werkenden en werkzoekenden.
In deze voortgangsrapportage blikken we vanuit de activiteiten van het Actieplan stages en leerbanen terug
op de ontwikkelingen in tekorten aan stages en leerbanen en de inzet van de mbo-infrastructuur voor
werkenden en werkzoekenden vanuit SBB in de eerste helft van 2022. En we kijken vooruit naar de inzet
van SBB in de tweede helft van 2022.
Terugblik
SBB zit dicht op de regionale en sectorale ontwikkelingen en heeft een zeer verfijnd netwerk in Nederland,
waarin op sectoraal, regionaal en lokaal niveau partijen bij elkaar kunnen worden gebracht. Door de inzet
van SBB, scholen, bedrijven en regionale partners zijn er voor veel studenten toch nog plekken gevonden
of gerealiseerd. Ook zijn er alternatieven bedacht om stageperiodes via simulaties in te vullen. Regionale
samenwerking met verschillende partijen is hierin cruciaal gebleken. SBB heeft hierin opgetreden als
aanjager, verbinder en meewerkend partner. Met een korte lijn naar het bedrijfsleven om nieuwe
leerbedrijven te vinden en de stage- en leerplaatsen die er nog wel beschikbaar waren zo goed mogelijk te
benutten. Zodoende zijn in de eerste zes maanden van 2022 ruim 8.000 gemelde stagetekorten opgelost.
Voor werkenden en werkzoekenden werd praktijkleren in het mbo onderdeel van de crisisdienstverlening
vanuit de 35 regionale mobiliteitsteams. SBB is daarin als partner vertegenwoordigd. Wij ondersteunen
gemeenten, UWV, scholen en bedrijven met gerichte informatie en dienstverlening. Met de website
Leerbanenmarkt.nl brengen we beschikbare leerbanen bij erkende leerbedrijven in beeld voor
werkzoekenden en samenwerkingspartners. Adviseurs praktijkleren informeren erkende leerbedrijven over
de mogelijkheden die praktijkleren biedt voor om- en bijscholing van werknemers of nieuwe instroom in het
bedrijf. Veel bedrijven zijn nog onbekend met de mogelijkheden die er zijn om werken te combineren met
het behalen van een diploma, mbo-certificaat of praktijkverklaring. Voor een passend aanbod van
opleidingen voor om- en bijscholing worden leerbedrijven in contact gebracht met mboonderwijsinstellingen.
Vooruitblik
De tekorten aan stages en leerbanen staan op het laagste punt in de afgelopen drie jaar. Hoewel de
tekorten aan stages en leerbanen nog steeds teruglopen, heeft een beperkt deel van de studenten nog
moeite om een geschikte leerplaats te vinden. Kwetsbare jongeren van Entree en niveau 2 in het mbo of
studenten van specifieke opleidingen hebben onze inzet nog nodig. Bovendien hebben we geleerd van
de coronacrisis dat zaken snel kunnen veranderen. Ook voor de komende periode blijft alertheid geboden,
omdat sterk stijgende prijzen en tekorten aan personeel van invloed zijn op de beschikbaarheid van stages
en leerbanen bij erkende leerbedrijven. We zien nu al dat bedrijven vanwege personeelstekorten of hoge
energie- en grondstofprijzen de productie terugschroeven of openingstijden aanpassen. Vanwege deze
hv22-0347mr/BES_Alg

3

onzekere factoren is het van belang de vinger aan de pols te houden. De aanpak die SBB ontwikkeld heeft
voor het inventariseren een aanpakken van tekorten moet duurzaam worden ingezet. Met de ervaring van
het Actieplan stages en leerbanen is het mogelijk snel te reageren op dreigende tekorten en gerichte actie
te ondernemen met leerbedrijven, onderwijsinstellingen en SBB.
Eind 2022 loopt de huidige opdracht van het Actieplan af. Nu de coronacrisis in een andere fase is beland,
blijft het noodzakelijk om het praktijkleren in het mbo te stimuleren als dé oplossing voor het opleiden van
jongeren tot nieuwe vakmensen waar het bedrijfsleven behoefte aan heeft en de om- en bijscholing van
werkenden en werkzoekenden. Via de infrastructuur van het mbo met erkende leerbedrijven,
onderwijsinstellingen en SBB. Dit sluit aan bij het position paper ‘De kracht van praktijkleren in het mbo’ dat
eerder is aangeboden door het bestuur van SBB aan bewindspersonen van OCW en SZW. Om de vraag op
de arbeidsmarkt goed te laten aansluiten op het aanbod, is het belangrijk dat alle studenten een stage of
leerbaan hebben én werkenden en werkzoekenden zich kunnen om- of bij scholen. Daarom moet de
komende jaren het voorzien in voldoende stage- en leerbanen én praktijkleren in het mbo voor werkenden
en werkzoekenden, een stevige plek krijgen in de werkagenda mbo van de Minister van OCW.

hv22-0347mr/BES_Alg

4

2. Tekorten stages en leerbanen in beeld
Sinds de start van het actieplan heeft SBB zich gefocust op het oplossen van tekorten aan stages en
leerbanen. In de eerste helft van 2022 heeft SBB tekorten aan stages en leerbanen doorlopend
geïnventariseerd. Daardoor ontstond er een reëel en actueel beeld van de tekorten uitgesplitst naar sector,
regio en beroepsopleiding. Deze cijfers zijn gebruikt om samen met onderwijs, bedrijfsleven en landelijke of
regionale partners gerichte acties uit te voeren om tekorten op te lossen. Iedere maand publiceert SBB
actuele cijfers over tekorten aan stages en leerbanen via een dashboard op de website van SBB.

2.1 Tekorten stages en leerbanen mbo-studenten
Figuur 2.1 brengt het tekort aan leerplekken over de periode van januari 2022 tot en met juni 2022 in
beeld. Het tekort aan stages en leerbanen is in deze periode gedaald van 7.470 op de piek eind januari tot
3.884 per 30 juni 2022. Hiermee heeft de dalende trend van stagetekorten zich doorgezet. Een deel is
opgelost met alternatieve praktijkopdrachten of doordat stages zijn doorgeschoven naar een later moment
in de opleiding.

Figuur 2.1. Ontwikkeling tekorten stages en leerbanen van 1 januari tot en met 30 juni 2022.
De Zorg bleef in deze periode het meest opvallen door grotere fluctuaties in stagetekorten dan in andere
marktsegmenten. Echter zagen we ook fluctuaties door de tijd heen binnen het marktsegment Welzijn, de
marktsegmenten Office, Juridisch en Financiële diensten, de sector ICT en creatieve industrie en binnen de
opleidingen voor Entree, Cross-overs en Specialistisch vakmanschap. Overige sectoren en marktsegmenten
kenmerkten zich meer door een stabieler aantal tekorten.
De huidige krappe arbeidsmarkt speelt een belangrijke rol in fluctuaties. Binnen de zorg zijn een hoge
werkdruk en personeelstekorten structurele oorzaken van stagetekorten. Studenten die een opleiding
volgen op Entree, niveau 2, of eerstejaars studenten zijn daarbij extra kwetsbaar. Door beperkte
begeleidingscapaciteit zijn leerbedrijven eerder geneigd om studenten van een hoger niveau (niveau 3/4 of
hoger) en/of met meer ervaring aan te nemen (derde of vierdejaars) omdat zij sneller productief zijn en
daardoor meer directe toegevoegde waarde voor het leerbedrijf hebben.
Binnen de zakelijke dienstverlening zien we dat het thuiswerken de begeleidingscapaciteit onder druk zet.
Praktijkopleiders zijn daardoor minder fysiek aanwezig op de werkplek waardoor zij studenten minder goed
kunnen inwerken en begeleiden, met als gevolg dat stages worden uitgesteld. Veel bedrijven blijven echter
inzetten op thuiswerken. Zo blijkt dat tegenwoordig bijna alle bedrijven thuiswerkmogelijkheden aan hun

hv22-0347mr/BES_Alg

5

personeel aanbieden (stijging van 85% naar 96%) 1. In het kader van de beroepspraktijkvorming blijft
thuiswerken dan ook een punt van aandacht. Vooral voor de kwetsbare studenten op de stagemarkt
(studenten van Entree niveau 2 of eerstejaars studenten) die meer begeleiding nodig hebben, is het van
belang om ervoor te zorgen dat thuiswerken geen structurele oorzaak van tekorten op de stagemarkt
wordt.

2.2 Opleidingen met de grootste tekorten in absolute aantallen
Wanneer we kijken naar de stagetekorten per opleiding, dan valt allereerst op dat de huidige top 5 van
stagetekorten vrijwel overeenkomt met de top 5 uit de vorige voortgangsrapportage. In lijn met
voorgaande paragraaf, zijn dit veelal opleidingen binnen zorg en welzijn. In absolute aantallen zijn voor de
mbo-opleidingen Helpende zorg en welzijn, Sociaal werker en Mbo-verpleegkundige de meeste tekorten
gemeld.
De opleiding Servicemedewerker is een cross-over. Cross-overs bestaan uit onderdelen van meerdere
bestaande mbo-opleidingen en worden gestart nadat onderwijs en bedrijfsleven arbeidsmarktrelevantie
hebben aangetoond. Desondanks kent deze opleiding nog steeds een tekort aan stages en leerbanen.
Opgemerkt moet worden dat het realiseren van voldoende leerplekken vaak een uitdaging is bij crossovers. Enerzijds omdat de werkprocessen niet altijd bij één leerbedrijf worden uitgevoerd. Anderzijds omdat
het nieuwe opleidingen zijn waar bedrijven nog niet bekend mee zijn of waar soms nog te weinig
leerbedrijven voor erkend zijn.
Opleiding

Stagetekort

25498 – Helpende Zorg en Welzijn
25615 – Sociaal werker
25655 – Mbo-Verpleegkunde
26007 – Servicemedewerker
23181 – Maatschappelijke Zorg

410
361
275
231
198

Tabel 2.2. Top 5 grootste stagetekorten op 30 juni 2022

2.3 Opleidingen met de grootste tekorten in verhouding tot aantal studenten
Door de tekorten van 30 juni 2022 per opleiding te vergelijken met het totaal aantal studenten in de
opleiding ontstaat een ander perspectief. Zo werd duidelijk welk aandeel van de totale studentpopulatie in
een opleiding op dat moment nog op zoek was naar een stage of leerbaan. Onderstaande tabel toont de
opleidingen waarbij de verhouding stagetekorten ten opzichte van het aantal studenten het grootst was.
Opleiding
25400 – Kapper*
26006 - Middenkaderfunctionaris smart industry
26007 - Servicemedewerker
25474 - Agogisch medewerker GGZ
25074 - Orthopedisch Technicus
26008 - Leidinggevende international hospitality
25615 - Sociaal werker
25265 - Technicus human technology
25607 - Medewerker ICT support
25464 - Vakexpert voeding en voorlichting
25498 - Helpende Zorg en Welzijn
1

Studenten

Tekorten

232
224
2.442
640
64
151
5.955
309
2444
302
14.191

35
30
231
54
5
11
421
18
123
12
557

Verhouding
in %
15%
13%
9%
8%
8%
7%
7%
6%
5%
4%
4%

https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/07/14/onderzoek-wijst-uit-thuiswerken-is-een-blijvertje

hv22-0347mr/BES_Alg

6

25166 - Ondernemer retail
25744 - Assistent metaal- elektro- en installatietechniek
25695 - Doktersassistent
25645 – Salonmanager heer

2.789
940
4.875
80

109
36
185
3

4%
4%
4%
4%

Tabel 2.3. Top 15 stagetekorten afgezet naar ingeschreven studenten per opleiding per 30 juni 2022.
Wanneer we naar de eerste vijf opleidingen kijken, dan zien we een ander beeld dan wanneer we naar de
absolute tekorten aan leerplekken kijken. Zo valt de opleiding Kapper op vanwege de relatief hoge tekorten
ten opzichte van het aantal studenten. Opgemerkt moet worden dat het bij deze opleiding om een piek in
het eerste kwartaal van 2022 gaat. Nadat de kappersbranche na de lockdown weer openging, ontstond er
bij de opleiding Kapper een groot aantal tekorten van leerplekken voor studenten. Als oorzaak werd onder
meer benoemd dat door de grote drukte bij de kapperszaken na de versoepeling, er geen tijd was om
studenten te begeleiden. Inmiddels zitten de kappers weer in hun normale workflow en zijn de tekorten in
maart grotendeels opgelost. De resterende tekorten betreft studenten die nog staan ingeschreven op de
opleiding kapper (inmiddels is deze kwalificatie herzien*).
De opleiding Servicemedewerker viel al op vanwege het absolute grote aantal tekorten. Als we dit afzetten
tegen het totaal aantal studenten, zien we dat er voor ongeveer één op de elf studenten 9%) geen leerplek
beschikbaar was. De arbeidsmarktrelevantie van de experimentele cross-over servicemedewerker wordt
door sectorkamers binnen SBB onvoldoende herkend, waarmee de cross-over niet verlengd wordt na afloop
van het experiment na 31 juli 2025. De laatste inschrijfmogelijkheid voor deze cross-overs is augustus
2023. Bij de opleiding Middenkaderfunctionaris smart industry kon ongeveer één op de acht studenten
(13%) geen leerplek vinden. Ook hier gaat het om een cross-over opleiding.
Opvallend zijn de opleidingen Agogisch medewerker GGZ en Orthopedisch technicus. Voor beide
opleidingen geldt dat ongeveer één op de dertien studenten geen plek kon vinden. Voor de eerstgenoemde
opleiding, meldden onderwijsinstellingen dat het wellicht niet zozeer om een tekort aan leerplekken gaat,
maar om de motivatie en het actieve zoekgedrag van de student. Motivatie en zoekgedrag worden
uiteraard door meerdere factoren bepaald. Maar duidelijk is dat de coronacrisis en dan in het bijzonder
afstandsonderwijs, hier een rol in hebben gespeeld. Hoewel scholen grote inspanningen hebben geleverd
om les-op-afstand vorm te geven en kwetsbare studenten op te vangen, is een deel van de studenten
volgens enkele mbo-instellingen minder gemotiveerd om onderwijs te volgen via afstandsonderwijs.
Interessant in dat opzicht is de evaluatie van inhaal- en ondersteuningsprogramma’s van
onderwijsinstellingen, uitgevoerd door het Nationale Regieorgaan (NRO) waarin wordt onderzocht in
hoeverre deze programma’s effectief zijn om de negatieve gevolgen van coronamaatregelen in het mbo te
beperken 2.
Zoals uit de tabel blijkt, is de opleiding Orthopedisch technicus een relatief kleine opleiding binnen het
Specialistisch vakmanschap. Een tekort aan een leerplek heeft dan al snel een grote impact. In totaal was
er op 30 juni 2022 nog een tekort van vijf leerplekken. Dit blijken incidentele tekorten te zijn. Een
genoemde oorzaak is de demografische spreiding van de leerbedrijven rondom de opleiding waarbij reizen
soms een belemmering voor studenten is.

2.4 Tekorten naar opleidingsniveau
De tekorten aan stages en leerbanen zijn ook in beeld per opleidingsniveau. Hoewel de tekorten in het mbo
beperkt waren, was het voor Entree-studenten relatief moeilijker om een stage of leerbaan te vinden dan
voor studenten uit hogere niveaus. Dit blijkt ook uit onderstaande tabel. Onderwijsinstellingen melden dat
studenten in Entree-opleidingen meer begeleiding nodig hebben. Leerbedrijven geven vaker de voorkeur
aan studenten die minder begeleiding nodig hebben en sneller zelfstandig aan de slag kunnen. In
2

Keppels, E., & Jenniskens, T. (2021). COVID-19 inhaal-en ondersteuningsprogramma’s: mbo.

hv22-0347mr/BES_Alg

7

hoofdstuk 3 is beschreven welke activiteiten zijn uitgevoerd om studenten van Entree-opleidingen te
helpen.

Entree
Niveau 2
Niveau 3
Niveau 4
Dossier
Totaal

Aantal studenten

Tekorten

Schooljaar 2021 – 2022

Per 30-06-2022
195
1.107
313
2.065
204
3.884

12.090
80.021
109.112
269.109
31.201
501.533

Aandeel van
totaal aantal
studenten
Per 30-06-2022
2%
1%
0%
1%
1%
1%

Tabel 2.4. Tekorten naar opleidingsniveau ten opzichte van het totaal aantal studenten per 30 juni 2022.

2.5 Tekorten stages en leerbanen pro/vso/vmbo
Uit contacten met scholen in het praktijkonderwijs en voortgezet speciaal onderwijs blijkt dat er geen grote
tekorten aan stages en leerbanen zijn geweest in de tweede helft van schooljaar 2021/2022. Daar waar het
voor een leerling moeilijk was om een stageplaats te vinden, is maatwerk geboden door de school en zo
nodig de adviseur praktijkleren van SBB om een geschikte plek te vinden. De samenwerking en het netwerk
in de regio zorgt ervoor dat leerlingen in het pro en vso een stage of leerbaan vinden.
Vertegenwoordigers van scholen in het praktijkonderwijs en speciaal voortgezet onderwijs melden dat
scholen de grootste uitdaging voor het vinden van een stageplaats ervaren in de zorgsector en de
kinderopvang. Het gaat in dit geval om stages voor dienstverlenende beroepen. Steeds meer leerlingen
pro/vso willen (net als in het mbo) uitstromen naar deze sectoren. Hierdoor zijn er meer stages en
leerbanen nodig. Voldoende begeleidingscapaciteit is een knelpunt om de beschikbare stageplaatsen in te
kunnen vullen. Scholen melden dat werkgevers vaker de voorkeur geven aan bijvoorbeeld stagiairs in
hogere leerjaren en hogere niveaus van het mbo, omdat deze studenten minder aanspraak doen op
begeleiding en ondersteuning en inzetbaar zijn op taken waarvoor de student inmiddels bekwaam is.

hv22-0347mr/BES_Alg

8

3. Analyse achtergronden stagetekorten
Met het Actieplan stages en leerbanen heeft SBB in opdracht van de minister van OCW en de
bewindspersonen van SZW sinds april 2020 de stage- en leerbaantekorten aangepakt die door corona of
andere oorzaken zijn ontstaan. Per regio, school, opleiding, niveau en leerweg heeft SBB de gegevens over
de tekorten op een rij gezet. Met als doel snel gerichte acties te kunnen uitvoeren om tekorten op te lossen
samen met leerbedrijven en onderwijsinstellingen. Behalve het inventariseren van tekorten heeft SBB ook
(zoveel als mogelijk) in kaart gebracht wat door bedrijven en scholen genoemde oorzaken zijn van
tekorten. SBB heeft de verzamelde informatie van de periode tussen juni 2020 en februari 2022
geanalyseerd met de vraag in hoeverre de oorzaken van tekorten corona-gerelateerd zijn of dat deze
structurele kwetsbaarheden op de stagemarkt blootleggen. Inzicht in deze vraag helpt om effectieve
oplossingen te ontwikkelen voor een optimale aansluiting van onderwijs op de stagemarkt zodat het
beroepsonderwijs schokbestendig is voor de toekomst.

3.1 Analyse knelpunten en oorzaken tekorten stages en leerbanen
Bij het inventariseren van tekorten aan stages en leerbanen bij onderwijsinstellingen halen adviseurs
praktijkleren van SBB aanvullende informatie op over de achtergronden en oorzaken van de tekorten. SBB
vraagt bij de eigen adviseurs naar deze achtergronden. In de vragenlijsten kunnen adviseurs meerdere
oorzaken aanvinken van 8 veelvoorkomende oorzaken. Ook is er een open tekstveld waarin zij een
toelichting op hun antwoord kunnen geven of een andere oorzaak kunnen vermelden. Om inzicht te krijgen
in de verschillen tussen sectorkamers, zijn logistische regressieanalyses gebruikt. In totaal hebben we
1.469 ingevulde vragenlijsten geanalyseerd. Daarvan is er bij 1.206 vragenlijsten een toelichting gegeven of
een andere oorzaak van de tekorten beschreven. Deze toelichtingen zijn thematisch gecodeerd en
geanalyseerd. De resultaten zijn gespiegeld tegen de branchebeelden met als doel om de huidige gegevens
te valideren en aan te vullen.

Meest genoemde oorzaken van tekorten aan stages en leerbanen

In het algemeen is gebrek aan tijd voor begeleiding bij de leerbedrijven de meest genoemde oorzaak van
tekorten aan stages en leerbanen (zie Tabel 3.1). Bijna de helft van de adviseurs praktijkleren gaf aan dat
leerbedrijven onvoldoende tijd hadden om studenten te begeleiden (49%). Dit wordt gevolgd door gebrek
aan fysieke ruimte (42%). Onvoldoende afstemming tussen de scholen in de regio (8%) en onvoldoende
afstemming binnen de eigen school (5%) werden het minst genoemd.

Oorzaken tekorten

Percentage

Leerbedrijven hebben geen tijd

49%

Leerbedrijven hebben geen fysieke ruimte

42%

Aantal leerbedrijven is afgenomen

32%

Stages zijn uitgesteld

28%

Toename studenten

21%

Speciale begeleiding voor studenten nodig

19%

Onvoldoende afstemming tussen scholen

8%

Onvoldoende afstemming binnen eigen school

5%

Tabel 3.1. Percentage meest genoemde oorzaken van tekorten
Uit de toelichtingen van adviseurs praktijkleren van SBB blijkt dat bovengenoemde oorzaken van tekorten
sterk corona-gerelateerd waren in de periode van juni 2020 tot en februari 2022. Deze oorzaken van
tekorten op de stagemarkt spelen echter altijd in meer of mindere mate een rol, ook als er geen corona is.

hv22-0347mr/BES_Alg

9

Knelpunten en achterliggende oorzaken tekorten stages en leerbanen

Op basis van de resultaten onderscheiden we zes knelpunten op de recente stagemarkt waar verschillende
oorzaken aan ten grondslag liggen. Hieronder bespreken we de knelpunten en de achterliggende oorzaken.
Duidelijk is dat deze knelpunten en oorzaken niet op zichzelf staan: veel knelpunten en oorzaken hangen
met elkaar samen, overlappen elkaar en zijn moeilijk te isoleren.

1. Beperkte mogelijkheden door coronamaatregelen

Door de coronamaatregelen die tijdens de eerste lockdown werden ingevoerd, waren er minder
stagemogelijkheden bij leerbedrijven. Door sluiting van locaties, teruglopende werkzaamheden, de
anderhalve metermaatregel en (verplicht) thuiswerken was het voor sommige leerbedrijven niet mogelijk
om een fysieke stageplek aan te bieden of hadden zij simpelweg geen werk. Dit zagen we vooral bij
leerbedrijven binnen de Voedsel, groen en gastvrijheid en de Zakelijke dienstverlening en veiligheid.

2. Verdringing

Verdringing beschrijft de situatie waarin er meer studenten zijn dan het aantal beschikbare leerplekken of
leerbanen en waarbij studenten alleen een stageplek kunnen bemachtigen ten koste van een andere
student. Bijvoorbeeld hbo-studenten die bij onvoldoende stagemogelijkheden concurreren met mbostudenten om schaarse plekken. Binnen het mbo gaven onderwijsinstellingen bij SBB aan dat studenten van
Entree en niveau 2 het meest kwetsbaar zijn voor verdringing. Dit zijn studenten die vaker extra individuele
begeleiding nodig hebben. Ook eerstejaars studenten zijn vanwege de noodzaak van intensievere
begeleiding kwetsbaar voor verdringing.

3. Beperkte begeleidingscapaciteit

Gebrek aan begeleidingscapaciteit is één van de oorzaken van tekorten aan stages en leerbanen. Hoge
werkdruk of personeelstekorten resulteren vaak in onvoldoende begeleidingscapaciteit. Dit zien we
bijvoorbeeld binnen de Zorgsector. Kenmerkend voor deze sector was een gebrek aan tijd voor begeleiding
in combinatie met een toename van het aantal nieuwe studenten, met als gevolg verdringing van
eerstejaarsstudenten. Dit zijn oorzaken die ook al bestonden voordat corona zijn intrede deed. Corona heeft
echter wel een versterkend effect gehad.
Ook thuiswerken was een veel genoemde oorzaak van beperkte begeleidingscapaciteit. Dit kan echter een
probleem blijven omdat ook na corona bedrijven vaker blijven inzetten op thuiswerken of hybride werken.
Vooral voor de kwetsbare studenten op de stagemarkt (studenten van niveau 1 en 2 of eerstejaars
studenten) die meer begeleiding nodig hebben is het van belang om ervoor zorgen dat thuiswerken geen
structurele oorzaak van tekorten op de stagemarkt wordt.

4. Ontwikkelingen werkveld

Door verschillende maatschappelijke ontwikkelingen (bijvoorbeeld door globalisering, technologische en
organisatorische vernieuwingen, specialisatie in de sectoren en hogere eisen van klanten en de
samenleving) kan er behoefte ontstaan aan een hoger niveau van kennis en vaardigheden bij mbostudenten. Oftewel; voor hetzelfde werk is iemand nodig met meer skills van een hoger niveau.
De coronacrisis kan deze ontwikkelingen versnellen, verdiepen of juist afremmen. Bijvoorbeeld door
versnelde automatisering en digitalisering van werkprocessen in de zakelijke dienstverlening.

5. Relatiebeheer en bpv-programmering

Aan schoolzijde zijn goed relatiebeheer en programmering van de bpv cruciaal voor de realisatie van
voldoende leerplekken. Enerzijds om een up-to-date onderwijsaanbod te waarborgen, anderzijds om samen
met de leerbedrijven studenten op te leiden in de praktijk. Daarbij gaat het om intern relatiebeheer binnen
de eigen school, als ook om extern relatiebeheer met de leerbedrijven en/of scholen in de regio.
Uit de inventarisatie blijkt dat dit doorgaans goed op orde is. Als het relatiebeheer minder goed op orde is,
blijkt het lastiger om voldoende leerplekken te realiseren.

hv22-0347mr/BES_Alg

10

6. Motivatie en zoekgedrag studenten

Als laatste noemen we de motivatie en het zoekgedrag van de studenten. Dit thema komt binnen de
verschillende sectoren regelmatig terug inde toelichtingen van adviseurs praktijkleren. Motivatie en
zoekgedrag worden uiteraard door meerdere factoren bepaald, maar uit diverse onderzoeken is duidelijk
dat de coronacrisis, en dan in het bijzonder afstandsonderwijs, hier een negatieve rol in heeft gespeeld.
Hoewel scholen grote inspanningen geleverd hebben om les-op-afstand vorm te geven en kwetsbare
studenten op te vangen, is een deel van de studenten volgens mbo-instellingen minder gemotiveerd om
onderwijs te volgen ten gevolge van het afstandsonderwijs. Tot slot speelt de afstand voor studenten van
woonadres naar stage een rol en is de bereidheid om verder te reizen om een passende stage te vinden
soms beperkt.

3.2 Knelpunten en oorzaken tekorten naar sectorkamer en leerweg
Gebrek aan tijd voor begeleiding en gebrek aan fysieke ruimte waren in de meeste sectorkamers de meest
genoemde oorzaken voor tekorten aan stages in de periode van juni 2020 tot en met februari 2022. Onder
meer maatregelen vanuit het kabinet tegen verspreiding van het coronavirus speelden daarbij een rol,
bijvoorbeeld bij het handhaven van de anderhalve meter afstand op de werkplek of tijdelijke lockdowns in
sectoren. Alleen bij Handel en MTLM werd gebrek aan fysieke ruimte aanzienlijk minder vaak als oorzaak
voor een tekort aan stages genoemd. Meer dan bij andere sectoren werden de tekorten in de sector Zorg,
welzijn en sport veroorzaakt door onvoldoende begeleidingscapaciteit en een toename van het aantal
studenten.
Sector
Zorg, welzijn en sport
Techniek en gebouwde omgeving
Voedsel, groen en gastvrijheid
Zakelijke dienstverlening en veiligheid
Handel
ICT en creatieve industrie
Mobiliteit, transport, logistieke en maritiem
Specialistisch vakmanschap
Entree
Crossover

Meest genoemde oorzaken voor tekorten per sector
Onvoldoende begeleidingscapaciteit
Onvoldoende begeleidingscapaciteit en geen fysieke ruimte
Geen fysieke ruimte
Onvoldoende begeleidingscapaciteit en geen fysieke ruimte
Onvoldoende begeleidingscapaciteit
Onvoldoende begeleidingscapaciteit en geen fysieke ruimte
Onvoldoende begeleidingscapaciteit
Geen fysieke ruimte
Speciale begeleiding van studenten
Toename van het aantal studenten

Tabel 3.2. Meest genoemde knelpunten per sector in de periode van juni 2020 en februari 2022.

hv22-0347mr/BES_Alg

11

4. Inzet en resultaat tekorten aan stages en leerbanen
4.1 Opgeloste tekorten
Sinds de start van het actieplan hebben leerbedrijven, onderwijsinstellingen, sociale partners, sectoren,
O&O fondsen en SBB hun creativiteit ingezet om zoveel mogelijk stages en leerbanen te bieden. De
onderwijsinstellingen meldden welke studenten nog een plek zochten en benutten actief hun regionale
netwerk. Leerbedrijven bedachten creatieve oplossingen om het werken op anderhalve meter mogelijk te
maken. Adviseurs Praktijkleren van SBB erkenden nieuwe leerbedrijven waar studenten een deel van de
praktijkopleiding konden volgen.
SBB heeft bijgehouden hoeveel gemelde tekorten opgelost zijn en hoeveel nieuwe tekorten er door scholen
zijn doorgegeven in de eerste helft van dit jaar. Mede dankzij de gezamenlijke inspanning van
leerbedrijven, scholen, overige regionale en sectorale partners en SBB is het gelukt 8.570 gemelde tekorten
op te lossen. Tegelijkertijd heeft SBB in de periode van januari tot en met juni 2022 5.504 nieuwe tekorten
bij scholen opgehaald. Per saldo betekent dit een afname van 3.066 tekorten.
Sectorkamer
Zorg, welzijn en sport
Zakelijke dienstverlening en veiligheid
Entree
Voedsel, groen en gastvrijheid
ICT en creatieve industrie
Cross-over
Handel
Mobiliteit, transport, logistiek en maritiem
Techniek en gebouwde omgeving
Specialistisch vakmanschap
Totaal

Tekorten opgelost
Tekorten nieuw
Nettoverschil
-3.349
2.112
-1.237
-1.589
841
-748
-854
467
-387
-697
407
-290
-663
646
-17
-486
423
-63
-368
321
-47
-313
124
-189
-234
152
-82
-17
11
-6
-8.570
5.504
-3.066

Tabel 4.1. Totaal aan opgeloste- en het totaal aan nieuwe stagetekorten per sector in de periode van 1
januari tot en met 30 juni 2022.
Het aantal opgeloste tekorten is in alle sectoren groter dan de nieuwe tekorten aan stages en leerbanen.
Per saldo is de grootste afname te vinden in de Zorg, welzijn en sport, gevolgd door de Zakelijke
dienstverlening en Veiligheid. De kleinste afname te vinden binnen het Specialistisch vakmanschap en ICT
en creatieve industrie. Hieronder staan de maatregelen die zijn genomen om tekorten aan stages en
leerbanen te laten afnemen.

4.2 Nieuwe leerbedrijven
In samenwerking met onderwijsinstellingen, leerbedrijven en SBB worden extra stages en leerbanen
gezocht. Onder meer door actief nieuwe leerbedrijven te werven in regio's en sectoren waarvoor studenten
en mbo-scholen tekorten aan stages en leerbanen meldden. Hiervoor zet SBB de adviseurs praktijkleren in
die per regio gericht nieuwe leerbedrijven kunnen werven. Scholen en studenten kunnen ook een
voordracht doen voor het erkennen van een leerbedrijf. Bij grotere tekorten in een regio zet SBB ook
gericht communicatie in voor de werving van nieuwe leerbedrijven. Onder meer via social media of lokale
media worden bedrijven opgeroepen voor specifieke opleidingen, stages en leerbanen te bieden en zo
nodig erkend leerbedrijf te worden. In de periode van januari tot en met juni 2022 zijn 13.103 nieuwe
leerbedrijven erkend.

hv22-0347mr/BES_Alg

12

Servicedocument

In de eerste helft van 2022 zijn in verschillende regio’s en sectoren vanwege tekorten aan stages
alternatieve (praktijkgerichte) opdrachten of opdrachten in een simulatieomgeving uitgevoerd, duostageplaatsen gerealiseerd en/of is het aantal stage-uren verminderd. Dit werd mogelijk gemaakt door het
Servicedocument 5.4. Een document dat ruimte gaf aan scholen om hun onderwijs vorm te geven binnen
de beperkingen die de coronacrisis met zich meebrengt. De inzet van het servicedocument was verlengd tot
het einde van schooljaar 2021-2022.

4.3 Aansluiting vraag en aanbod van stages en leerbanen
In de eerst helft van 2022 zijn de tekorten aan stages en leerbanen verder afgenomen. Het herstel van de
economie heeft verder doorgezet. Via onder meer Stagemarkt.nl en Leerbanenmarkt.nl zijn per 30 juni
2022, 120.000 stages en ruim 50.000 leerbanen beschikbaar bij erkende leerbedrijven. Bij ongeveer 40%
van deze leerplaatsen geven bedrijven aan meerdere studenten een plek te kunnen geven.
Het aantal beschikbare stages en leerbanen is echter niet één op één af te zetten tegen het aantal tekorten
aan stages en leerbanen. Allereerst is het aanbod van stages en leerbanen verspreid over verschillende
opleidingen, regio's en tijdsperiodes. Soms zijn er bijvoorbeeld tekorten aan stages in de Randstad, terwijl
er in het noorden of oosten van Nederland voldoende plekken beschikbaar zijn. Of andersom. Ook zijn er
bepaalde perioden in het schooljaar dat meer studenten tegelijkertijd op stage willen. Het spreiden van
stages over het schooljaar is dan een oplossing maar dat is niet altijd mogelijk. Bijvoorbeeld als studenten
eerst een stuk theoretische kennis moeten hebben, voordat zij op stage kunnen gaan.
Voor een goede match tussen student en stage of leerbaan bij een erkend leerbedrijf zijn ook de inhoud
van de werkzaamheden en de begeleiding van belang. Leerbedrijven hebben soms een voorkeur voor
derde of vierdejaarsstudenten in plaats van eerstejaars studenten die minder zelfstandig kunnen werken en
meer begeleiding vragen. Mede dankzij de grote behoefte aan (instroom van nieuwe) vakmensen op de
arbeidsmarkt zijn voor veel opleidingen voldoende leermogelijkheden beschikbaar bij erkende leerbedrijven.
Dit verhoogt ook de kans voor studenten in Entree en niveau 2 opleidingen om makkelijker een passende
stage te vinden.

4.4 Overige inzet van SBB voor voldoende stages en leerbanen
Gerichte wervingsacties

Verschillende succesvolle bel- en mailacties voor nieuwe leerbedrijven en actualisatie van gegevens van
bestaande leerplaatsen zijn in het kader van het actieplan uitgevoerd. De wervingsacties zijn met name
gericht op specifieke regio's en/of sectoren en op opleidingen uitgevoerd. Gemiddeld zijn per week bijna
1.741 nieuwe leerplaatsen aangeboden door leerbedrijven via Stagemarkt.nl en Leerbanenmarkt.nl.
In maart 2022 zijn 207.000 leerbedrijven via een mailroutine gevraagd hun stages en leerbanen te
updaten. Hiermee is de actualiteit van de informatie op Stagemarkt.nl en Leerbanenmarkt.nl verbeterd voor
studenten en scholen. Bijna 9.000 leerbedrijven hebben na het ontvangen van de mail ingelogd op MijnSBB
om informatie over de leermogelijkheden in hun organisatie aan te passen. Dit heeft onder meer 3.829
nieuwe leerplaatsen opgeleverd. Door deze actie is het aantal nieuwe leerplaatsen in de actieweken het
dubbele van wat leerbedrijven gemiddeld per week beschikbaar stellen.

Extra aandacht voor Entree en niveau 2 studenten

In de bezoeken en gesprekken met leerbedrijven vragen adviseurs Praktijkleren van SBB extra aandacht
voor de stages en leerbanen voor studenten van Entree en niveau 2 mbo-opleidingen. Deze groepen
hebben vaker moeite met het vinden van een stage of leerbaan. Bedrijven zijn gevraagd ook voor deze
doelgroep leerplaatsen aan te bieden. Voor praktijkopleiders zijn gerichte adviezen gegeven en praktische
hulpmiddelen beschikbaar gesteld voor het opleiden van studenten met een extra begeleidingsbehoefte.

13

Sectorale en regionale acties voor voldoende stages en leerbanen

Naast de regionale aanpak van tekorten aan stages en leerbanen zijn ook sectoraal activiteiten uitgevoerd.
Zo hebben brancheorganisaties hun leden opgeroepen om ook in deze crisistijd te blijven opleiden. De
verenigde werkgevers in onder meer de techniek, mobiliteit en zorg zetten breed in op om- en bijscholing
van werkenden en werkzoekenden. Omdat de instroom van jongeren onvoldoende is om in de
personeelsbehoefte te voorzien. Soms stellen opleidingsfondsen aanvullende financiering beschikbaar aan
leerbedrijven. In samenwerking met SBB en brancheorganisaties zijn succesvolle acties uitgevoerd om
studenten te voorzien van een stage of leerbaan.

Webinars voor aanpak tekort doktersassistenten

Landelijk is er een tekort aan gediplomeerde doktersassistenten en de verwachting is dat dit tekort in de
(nabije) toekomst nog groter wordt. Daarom hebben zorgaanbieders uit West-Brabant en Zuid- West
Nederland samen met SBB en mbo-instellingen webinars georganiseerd. Met als doel huisartsenpraktijken
bewust te maken van het arbeidsmarktprobleem en de oproep aan de huisartsenpraktijken stageplaatsen te
bieden. Het streven is meer doktersassistenten op te leiden.
In regio Zuid-West was de titel van het Webinar ‘Opleiden is het nieuwe werven’ en werden medewerkers van
in totaal 120 huisartsenpraktijken uitgenodigd. In het webinar werd onder andere uitleg gegeven over de
arbeidsmarkt, het zijn van erkend leerbedrijf, opleidingsvormen, de ondersteuning vanuit SBB voor
praktijkopleiders en beschikbare subsidies. Het webinar werd door de deelnemers positief beoordeeld en wordt
inmiddels volop via social media verspreid.

In West-Brabant hebben 72 doktersassistenten deelgenomen aan het Webinar ‘Toekomstbestendigheid
huisartsenpraktijk’. Doktersassistenten kregen in dit webinar toelichting op het digitaliseren van de
huisartsenpraktijk, op het werken met een bbl-student vanuit de ervaring van een huisartsenpraktijk en
een toelichting op de hulpmiddelen die SBB beschikbaar stelt om het opleiden goed in te richten en uit te
voeren.
Regionale acties voor voldoende stages en leerbanen

SBB werkt regionaal samen met onderwijsinstellingen, leerbedrijven, gemeenten en andere partners in de
aanpak van tekorten aan stages en leerbanen. In diverse regio’s zoals Rijnmond, Midden-Utrecht en
Holland Rijnland zijn succesvolle regionale actieplannen actief die een extra impuls geven aan deze aanpak.
Belangrijke voordeel van de regionale samenwerking was onder andere dat de tekorten op sector- en
schoolniveau snel bij iedereen in beeld waren. Dat de beschikbare plaatsen gevonden en maximaal benut
werden, dat er in gezamenlijkheid ook media-aandacht gevraagd kon worden en dat het mogelijk was
maatwerk te leveren waar nodig.
De intensieve samenwerking in de regio biedt volgens betrokkenen kansen om (meer) preventief te kijken
naar de behoefte aan stages en leerbanen vanuit studenten en het aanbod vanuit het bedrijfsleven.
Zodoende kan eerder geanticipeerd worden en worden dreigende tekorten voorkomen. Daarnaast kan in de
regionale samenwerking niet alleen gekeken worden naar de kwantitatieve behoefte aan stages en
leerbanen maar ook naar de kwaliteit van de leerplaatsen en bijvoorbeeld extra ondersteuningsbehoefte die
sommige studenten hebben. Leerpunten zijn ook benoemd bij de regionale samenwerking. Zo is het
belangrijk duidelijk te zijn over de rolverdeling en wie wat wanneer doet.

14

5. Inzet voor werkenden en werkzoekenden
Het kabinet heeft in de verschillende steun- en herstelpakketten middelen beschikbaar gesteld voor de omen bijscholing van werkenden en werkzoekenden. Steeds vaker maken volwassenen gebruik van de
flexibele mogelijkheden voor het combineren van werk en leren in het mbo. Nu is al ruim de helft van de
129.000 bbl-studenten 23 jaar of ouder. En een groeiend aantal volwassenen combineert om- of bijscholing
voor het behalen van een mbo-certificaat of praktijkverklaring met een baan. Juist het inzetten van delen
van een mbo-opleiding, maakt om- of bijscholing voor kansrijke beroepen en sectoren in korte periode
haalbaar. Vijftig procent van de erkende leerbedrijven staat open voor zij-instromers. Deze bewezen
succesformule is de sleutel tot het aanpakken van tekorten aan vakmensen, het versterken van vakkennis
bij werkenden én het naar werk begeleiden van werkzoekenden.

5.1 Impuls praktijkleren in het mbo
Iedere arbeidsmarktregio heeft een regionaal mobiliteitsteam waarin gemeenten, UWV, SBB,
werkgeverorganisaties, vakbonden en onderwijsinstellingen samen werken aan het naar (nieuw) werk
begeleiden van werkzoekenden. Deze regionale mobiliteitsteams ondersteunen werkenden en
werkzoekenden en hebben budget om opleidingen in te kopen bij mbo-scholen. Mensen krijgen dichtbij en
ongeacht of en welke uitkering ze hebben, passende dienstverlening aangeboden die bestaat uit extra
begeleiding en waar nodig loopbaanadvies, (om-)of bijscholing en hulp bij schulden.
SBB heeft in samenwerking met onderwijs, sociale partners en andere landelijke en regionale partijen de
afgelopen periode gewerkt aan het informeren, aanjagen en aanzetten tot actie om praktijkleren in het
mbo van de grond te krijgen. Ook is de eigen organisatie toegerust om deze dienstverlening aan te kunnen
bieden. In de komende paragrafen kijken we terug naar wat er ontwikkeld en gedaan is in de eerste helft
van 2022.

5.2 SBB dienstverlening landelijk en regionaal
SBB ondersteunt zowel landelijk als regionaal, informatie over praktijkleren in het mbo, de regionale
arbeidsmarkt, het werven van leerbanen en het ontwikkelen van mbo-certificaten. De dienstverlening voor
praktijkleren in het mbo voor werkenden en werkzoekenden is voor SBB relatief nieuw. SBB heeft daarom
zowel intern en extern actie ondernomen om de dienstverlening in te richten. Zo zet SBB veertig extra
collega’s in voor de ondersteuning van regionale en/of sectorale samenwerking bij om- en bijscholing van
werkenden en werkzoekenden.

Deskundigheidsbevordering adviseurs praktijkleren SBB

Bij leerbedrijven is er nog veel onbekendheid over de mogelijkheden van om- en bijscholing van werkenden
en werkzoekenden via het mbo. De adviseurs praktijkleren van SBB hebben dagelijks contact met erkende
leerbedrijven. Om leerbedrijven goed te informeren over de mogelijkheden en hen gericht te kunnen
adviseren en ondersteunen hebben 340 adviseurs praktijkleren van SBB één of meerdere speciaal
ontwikkelde workshops gevolgd. Hiermee kunnen de adviseurs de leerbedrijven ondersteunen bij het in
kaart brengen van de mogelijkheden voor om- of bijscholing van werkenden en werkzoekenden via het
mbo. Onder meer door te helpen bij het beschikbaar stellen van passende stages of leerbanen en het
organiseren van een goede begeleiding bij het opleiden in de praktijk. Daarnaast kan doorverwezen worden
naar mbo-instellingen in de regio bij gerichte vragen over opleidingsmogelijkheden voor nieuwe of
bestaande medewerkers.

5.3 Hoe ondersteunt SBB de implementatie van praktijkleren in het mbo landelijk?
SBB maakt deel uit van de stuurgroep en werkgroep mobiliteit en de stuurgroep en werkgroep praktijkleren
in het mbo. Daarbij heeft SBB als samenwerkingspartner actief meegedacht bij het ontwikkelen van beleid,
ondersteunt bij het informeren en activeren van partijen en meegewerkt aan handige tools.
hv22-0347mr/BES_Alg

15

SBB werkte in de eerste helft van het jaar zowel landelijk als regionaal aan de implementatie van
Praktijkleren in het mbo voor werkenden en werkzoekenden. Landelijk ligt het accent op samenwerken en
informeren. Praktijkleren in het mbo gaat pas werken als zowel partijen vanuit het onderwijs, vanuit het
(georganiseerd) bedrijfsleven, en vanuit de overheid (zoals gemeente en UWV) de handen ineenslaan. Daar
is voor nodig dat deze partijen elkaar vinden, een gezamenlijke doelstelling hebben, weten hoe van elkaars
dienstverlening gebruik te maken en werkprocessen op elkaar af te stemmen. SBB is als één van de
stakeholders nauw bij dit proces betrokken. Hiervoor zijn gezamenlijke hulpmiddelen ontwikkeld zoals
bijvoorbeeld een actuele versie van de inspiratiekaart voor omscholing naar kansrijke beroepen via het
mbo. Deze kaart is bedoeld voor professionals zoals klantmanagers van de gemeente, adviseurs
Leerwerkloketten of de mbo-begeleiders die kandidaten en werkgevers adviseren over de mogelijkheden
van kortdurende bij- en omscholing via het mbo.
Daarnaast organiseerde SBB in samenwerking met andere partijen een aantal webinars en bijeenkomsten
om uitvoerders en beleidsmakers met praktijkleren in het mbo bekend te maken. Een voorbeeld hiervan is
de bijeenkomst voor loopbaancoaches en bestuurders van de vakbond, georganiseerd door FNV, MBO Raad
en SBB. Maar ook de verschillende bijeenkomsten in samenwerking met bijvoorbeeld de Programmaraad of
de Leerwerkloketten voor hun achterban en voor werkgevers.
SBB heeft in het afgelopen half jaar in samenwerking met de regionaal adviseurs van SBB en de
sectorkamers, goede voorbeelden opgehaald van praktijkleren in het mbo om te inspireren, maar ook om
de belangrijkste succesfactoren en leerpunten hieruit op te maken. De resultaten van de analyse
verschijnen in september.
Leerbedrijven zijn gericht geïnformeerd over de nieuwe subsidieregeling praktijkleren in de derde leerweg
aan te vragen via het RVO. Daarnaast is via social media en via nieuwsberichten bij onze
samenwerkingspartners verwezen naar deze subsidiemogelijkheid. Doel was de bekendheid van deze
subsidieregeling vergroten bij leerbedrijven en het gebruik van de subsidieregeling door leerbedrijven te
laten toenemen. Hiervoor zijn ongeveer 7.000 leerbedrijven gericht benaderd die al ervaring hebben met
het opleiden van mbo studenten op delen van mbo-opleidingen of met het opleiden in het mbo via de
derde leerweg voor bijvoorbeeld het behalen van een diploma, mbo-certificaat of praktijkverklaring.

5.4 Aanbod leerbanen voor werkenden en werkzoekenden in beeld
Voor werkgevers is ‘Mijn SBB’ aangepast zodat zij kunnen aangeven dat zij leerbanen hebben voor nieuwe
medewerkers die via praktijkleren in het mbo bij- en omgeschoold willen worden. Ook leerbanenmarkt.nl is
aangepast ten behoeve van dienstverlening voor werkenden en werkzoekenden. Per 30 juni 2022 zijn ruim
50.000 door leerbedrijven beschikbaar gestelde leerbanen te vinden op leerbanenmarkt.nl. Daarvan is een
aanzienlijk deel volgens de leerbedrijven ook geschikt voor zij-instromers die werken willen combineren met
een mbo-opleiding. Medio 2022 geven de leerbedrijven duidelijk aan dat ruim 4.600 leerbanen te
combineren zijn met een verkorte opleiding voor een mbo-certificaat. Dit is een toename van 80% ten
opzichte van het aantal leerbanen met dit kenmerk aan het begin van 2022. Daarnaast hebben
leerbedrijven bij 3.388 leerbanen aangegeven dat deze specifiek geschikt zijn voor het behalen van een
praktijkverklaring. Het aantal leerbanen met het kenmerk geschikt voor behalen van een praktijkverklaring
is daarmee zelfs verdubbeld ten opzichte van begin dit jaar. De verwachting is dat deze aantallen verder
zullen toenemen als werkgevers meer bekend worden met de mogelijkheden voor praktijkleren in de derde
leerweg in het mbo.

5.5 Wat gebeurt er in de regio’s?
Op regionaal niveau draagt SBB bij aan de planvorming door het verstrekken van informatie over kansrijke
sectoren en leerbanen in de regio in samenwerking met UWV. Verder geeft SBB advies over de
mogelijkheden voor kortdurende om- en bijscholing in de derde leerweg. SBB laat met leerbanenmarkt.nl
zien welke leerbanen in de regio beschikbaar zijn. Een tekort aan leerbanen kan gemeld worden via het
hv22-0347mr/BES_Alg

16

meldpunt stage- en leerbanentekort. SBB draagt in de uitvoering van de dienstverlening concreet bij aan de
regionale mobiliteitsaanpak door:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Participatie in de 35 regionale mobiliteitsteams
Het bieden van inzicht in leermogelijkheden bij erkende leerbedrijven, met onder meer
Leerbanenmarkt.nl.
Te helpen bij het werven van nieuwe stages en leerbanen, na melding via het meldpunt stage- en
leerbanentekort
Te ondersteunen bij het ontwikkelen van nieuwe mbo-certificaten voor kansrijke sectoren en informatie
te geven over bestaande mbo-certificaten.
Te informeren van leerbedrijven en scholen over bestaande opties om via werken en praktijkleren een
mbo-diploma, mbo-certificaat of praktijkverklaring te behalen.
Te informeren over kansrijke sectoren met feiten en cijfers over de arbeidsmarkt en kansrijke beroepen
O.a. door een regionale versie van de inspiratiekaart om- en bijscholing in het mbo.

5.6 Ontwikkelingen mbo-certificaten en praktijkverklaringen
Vanuit het actieplan stages en leerbanen wordt extra capaciteit ingezet voor een uitbreiding van het aantal
mbo-certificaten voor arbeidsmarktrelevante onderdelen van beroepsopleidingen. Met deze extra inzet
kunnen nieuwe mbo-certificaten worden opgeleverd voor sectoren en branches waar op dit moment de
vraag naar bij- en omscholing het grootst is. De mbo-instellingen kunnen deze certificaten benutten voor
bij- en omscholingstrajecten van werkenden en werkzoekenden. Op 30 juni 2022 zijn 60 beroepsgerichte
mbo-certificaten beschikbaar. Daarnaast zijn 250 mbo-certificaten gebaseerd op keuzedelen beschikbaar.
Informatie over het aantal studenten dat een mbo-opleiding volgt met als doel het behalen van een mbocertificaat zijn nog niet beschikbaar bij SBB.

Inventarisatie benutting mbo-certificaten in de praktijk

SBB heeft in samenwerking met DUO uitvraag gedaan bij onderwijsinstellingen naar het benutten van mbocertificaten als nieuw onderdeel in de jaarlijkse monitor keuzedelen. De meting is gebaseerd op het aanbod
van certificaten in het schooljaar 2021-2022. Aan de monitor hebben 41 onderwijsinstellingen
deelgenomen, waarvan 23 ROC’s, 3 AOC’s en 7 vakopleidingen. De bevindingen geven geen volledig beeld
van de benutting van de certificaten, maar wel een representatief beeld.
In schooljaar 2021-2021 hebben 5.700 studenten bij de bevraagde mbo-onderwijsinstellingen deelgenomen
aan een opleiding met als doel een mbo-certificaat te behalen dat gekoppeld is aan een keuzedeel. Soms
behalen deze studenten een certificaat gekoppeld aan een keuzedeel als onderdeel van een
diplomagerichte mbo-opleiding. In hetzelfde schooljaar stonden 989 studenten ingeschreven voor een
opleiding gericht op het behalen van een beroepsgericht mbo-certificaat. Deze certificaten werden
aangeboden op 19 van de aan het onderzoek deelnemende (41) onderwijsinstellingen bestaande uit 14
ROC’s, 2 AOC’s, 1 vakopleiding en 2 niet-bekostigde mbo-instellingen. Het merendeel van de studenten is
gekoppeld aan mbo-certificaten samengesteld uit kwalificaties van de sectoren zorg, welzijn en groen.
De uitkomst van de inventarisatie onder onderwijsinstellingen onderschrijft wat adviseurs praktijkleren van
SBB in de dagelijks praktijk ervaren; het gebruik van mbo-certificaten voor gerichte om- en bijscholing van
werkenden en werkzoekenden neemt geleidelijk toe, maar blijft achter bij de ambities. De opleidingsvraag
van werkenden en werkzoekenden en het aanbod van opleidingen voor certificaten vinden elkaar nog niet
altijd. Aan de kant van het onderwijs is het aanbod van opleidingen voor mbo-certificaten nog volop in
ontwikkeling. Daarnaast zijn bedrijven nog onvoldoende bekend met de mogelijkheden van het mbo voor
gerichte om- en bijscholing van werkenden of zij-instromers. Samenwerking tussen onderwijs,
bedrijfsleven, SBB, rijksoverheid en regionale partners zoals gemeenten en UWV blijft nodig om meer
bekendheid te geven aan praktijkleren in het mbo als kansrijk traject voor gerichte om- en bijscholing van
werkenden en werkzoekenden.

hv22-0347mr/BES_Alg

17

Gebruik van praktijkverklaringen

Werkenden en werkzoekenden kunnen via praktijkleren in het mbo een diploma, certificaat of
praktijkverklaring behalen. De praktijkverklaring wordt met name ingezet voor de doelgroep waarvoor het
nog niet mogelijk is een heel diploma of mbo-certificaat te behalen. Bijvoorbeeld voor werkzoekenden met
een afstand tot de arbeidsmarkt. In de periode van 1 januari tot en met 30 juni 2022 zijn ruim 620
praktijkverklaringen door onderwijsinstellingen uitgedraaid bij het door SBB gefaciliteerde mbopraktijkloket. SBB faciliteert onderwijsinstellingen en leerbedrijven bij de inzet van een praktijkverklaring.
Onder meer met gerichte ondersteuning voor leerbedrijven en faciliteren van onderwijsinstellingen met het
praktijkloket. De vernieuwde versie van het praktijkloket is door mbo-instellingen in gebruik genomen.
Voorbeeld van om- en bijscholing via praktijkleren in het mbo

Mbo-certificaat optiek stimuleert leven lang ontwikkelen

De optiekbranche biedt veel mogelijkheden voor zij-instromers. Dat bleek uit een verkenning naar kansrijke
beroepen in de sector gezondheid technisch vakmanschap. Reden voor branchevereniging NUVO, het
betrokken beroepsonderwijs en SBB om het mbo-certificaat ‘Assortimentsbeheer optiek en assisteren bij
refractie’ te ontwikkelen en in gebruik te nemen.
Uiteindelijk zijn er 32 positieve matches met werkgevers gemaakt, waarbij de meeste deelnemers vanuit
het UWV zijn ingestroomd. Om het mbo-certificaat te behalen deden de deelnemers gedurende drie
maanden praktijkervaring op: twee dagen werken in de winkel en één dag naar school bij één van de
deelnemende onderwijsinstellingen. Na succesvolle afronding van het traject ontvingen de deelnemers het
mbo-certificaat en zijn zij klaar om een assisterende functie binnen de optiek uit te voeren. Maar natuurlijk
biedt het mogelijkheden om door te stromen naar de bbl-opleiding optiek én hebben werkgevers een extra
mogelijkheid in handen om kennis te maken met zijinstromers. Alle partijen inclusief de mbo-studenten,
spreken van een succes.

hv22-0347mr/BES_Alg

18

6. Vooruitblik
6.1 Aanpak tekorten stages en leerbanen in tweede helft 2022
In de tweede helft van 2022 blijft SBB vanuit het Actieplan inzetten op voldoende stages en leerbanen voor
mbo-studenten, leerlingen uit het vmbo, praktijkonderwijs en voortgezet speciaal onderwijs en voor
werkenden en werkzoekenden die willen praktijkleren in het mbo. De tekorten aan stages en leerbanen
staan op het laagste punt van de afgelopen drie jaar. Tegelijkertijd kunnen maatschappelijke
ontwikkelingen invloed hebben op de beschikbaarheid van leerplaatsen, zoals nieuwe varianten van het
coronavirus en maatregelen om verspreiding te beperken. Daarnaast kunnen stijgende prijzen en tekorten
aan personeel van invloed zijn op de beschikbaarheid van stages en leerbanen bij erkende leerbedrijven.
We zien nu al dat bedrijven vanwege personeelstekorten of hoge energie- en grondstofprijzen de productie
terugschroeven of openingstijden aanpassen. Vanwege deze onzekere factoren is het van belang de vinger
aan de pols te houden. Met de ervaring van het Actieplan stages en leerbanen is het mogelijk snel te
reageren op dreigende tekorten en gerichte actie te ondernemen met leerbedrijven, onderwijsinstellingen
en SBB. Wij doen dit door:

Behoefte aan stages en leerbanen (inclusief tekorten) in beeld brengen

Onze adviseurs praktijkleren blijven op reguliere basis in contact met de onderwijsinstellingen over de
situatie per beroepsopleiding in de regio. Samen met de onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven
analyseert SBB de behoefte aan stages en leerbanen en voert regionaal en sectoraal gezamenlijk acties uit
om voldoende leerplaatsen beschikbaar te hebben. Maandelijks publiceert SBB actuele cijfers over tekorten
aan stages en leerbanen op de eigen website.

Gerichte aanpak van tekorten in regio’s en sectoren

Indien er sprake is van een tekort aan stages en leerbanen, zoeken we nieuwe mogelijkheden bij
bestaande leerbedrijven of werven we nieuwe leerbedrijven. Daarnaast wordt ook via gerichte campagnes
per regio of sector een oproep gedaan aan leerbedrijven om mbo-studenten te blijven opleiden.

Inzet creatieve oplossingen voor extra stages en leerbanen

Tijdens de coronacrisis hebben scholen, leerbedrijven en SBB diverse innovatieve oplossingen ingezet om
het aanbod van stages en leerbanen op peil te houden. Bijvoorbeeld door een stageplek te laten invullen
door twee studenten, leerdoelen te behalen in meerdere deelstages of door betere spreiding van stages
over het schooljaar. De inzet van innovatieve oplossingen biedt een oplossing voor dreigende tekorten.
Bijvoorbeeld ook als de begeleidingscapaciteit bij leerbedrijven onder druk staat door personeelstekorten.
We delen regionale, sectorale en landelijke initiatieven die succesvol zorgen voor extra stages en leerbanen.
Voorbeelden worden actief gedeeld met beroepsonderwijs en bedrijfsleven om van te leren en aan te
moedigen om de succesfactoren te vertalen naar de eigen uitdagingen.

Aandacht voor kwetsbare jongeren

Kwetsbare jongeren lopen meer risico de dupe te worden van een tekort aan stages en leerbanen. Het gaat
daarbij om studenten met een extra ondersteuningsbehoefte, Entree-studenten of leerlingen uit het vmbo,
praktijkonderwijs of voortgezet speciaal onderwijs. Het vraagt van adviseurs praktijkleren van SBB en
stagecoördinatoren van onderwijsinstellingen om een actieve werkgeversbenadering op lokaal niveau.
Bijvoorbeeld om een (potentieel) leerbedrijf te helpen de maatschappelijke waarde van het opleiden van
deze studenten in te zien en dit te verbinden met de missie, productiviteit en winstdoelstellingen van het
leerbedrijf. Maar ook om leerbedrijven te ondersteunen met praktische adviezen, tips en hulpmiddelen bij
het begeleiden van studenten met een extra ondersteuningsbehoefte.

Aanpak overschot stages en leerbanen

Voor diverse sectoren is het aanbod aan stages en leerbanen groter dan de vraag vanuit mbo-studenten.
Bijvoorbeeld in de techniek, verkoop en horeca zijn in veel regio’s voldoende plekken en blijven leerplaatsen
hv22-0347mr/BES_Alg

19

onbenut. Met name de leerbanen zijn interessant voor werkzoekenden die werken willen combineren met
een mbo-opleiding. SBB brengt openstaande leerbanen actief onder de aandacht bij regionale
samenwerking met gemeenten en UWV, bijvoorbeeld in de Regionale Mobiliteit Teams (RMT). Op
leerbanenmarkt.nl worden kansrijke leerbanen uitgelicht en gepromoot voor bezoekers. Regionaal neemt
SBB deel aan (leer)banenmarkten in samenwerking met onder meer gemeenten. Hier worden openstaande
leerbanen in de regio actief onder de aandacht gebracht van werkzoekenden.

Voorkomen van groenpluk bij tekorten op de arbeidsmarkt

Met het aantrekken van de arbeidsmarkt neemt ook het risico op ‘groenpluk’ toe. Ongediplomeerd aan het
werk gaan kan voor een jongere en een werkgever op korte termijn aantrekkelijk zijn, maar cijfers laten
zien dat jongeren zonder startkwalificatie minder vaak duurzaam aan het werk blijven. Net voor de
coronacrisis heeft SBB samen met het ministerie van OCW, VNO-NCW/MKB Nederland, VNO-NCW, JOB,
Ingrado en de MBO Raad een intentieverklaring getekend om jongeren die ongediplomeerd aan het werk
gaan alsnog tot een startkwalificatie te brengen door werken te combineren met een mbo-opleiding (veelal
bbl). SBB gaat, indien gewenst in samenwerking met de onderwijsinstelling, in gesprek met het leerbedrijf
met als doel het leerbedrijf en de jongere te stimuleren werken te combineren met een (vervolg)opleiding
in een bbl-leerroute.

6.2 Aanpak praktijkleren in het mbo in 2022
Na een fase van organiseren, informeren en aanjagen is de tijd van implementatie aangebroken voor
praktijkleren in het mbo. Bedrijven hebben een grote behoefte aan instroom van medewerkers. Op de
arbeidsmarkt is een grote vraag naar mbo-opgeleide vakmensen die nodig zijn om de maatschappelijke
opgaven rond het klimaat, de energietransitie, wonen en zorg te realiseren. Toch staan er nog groepen aan
de kant, met name de jeugdwerklozen of mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Of zijn mensen aan
het werk maar kwetsbaar op de arbeidsmarkt omdat duurzaam perspectief, zoals bijvoorbeeld een vast
dienstverband met voldoende uren, ontbreekt. Praktijkleren in het mbo is bij uitstek een instrument om
deze doelgroepen om- of bij te scholen naar kansrijke sectoren. Zodat ze een grotere kans hebben om ook
in de toekomst duurzaam op de arbeidsmarkt inzetbaar te blijven. Voor de tweede helft van 2022 heeft SBB
daarom de volgende focus:

1. Om- en bijscholing via het mbo inzetten om de inzetbaarheid van kwetsbare groepen op de

2.

3.

4.

arbeidsmarkt te vergroten zodat leerbedrijven kunnen beschikken over voldoende vakkrachten.
Hiervoor benut SBB de contacten met onderwijs, werkgevers en sociaal domein in de regio. In het
afgelopen jaar is er een belangrijke basis gelegd voor intensievere samenwerking.
Adviseurs praktijkleren informeren erkende leerbedrijven over de mogelijkheden die praktijkleren in het
mbo biedt voor potentiële kandidaten door om- of bijscholing in het bedrijf. Veel bedrijven zijn nog
onbekend met de mogelijkheden die er zijn om werken te combineren met het behalen van een
diploma, mbo-certificaat of praktijkverklaring. Voor een passend aanbod van opleidingen voor om- en
bijscholing worden leerbedrijven in contact gebracht met mbo-onderwijsinstellingen.
SBB ondersteunt en adviseert de leerbedrijven met het beschikbaar stellen van leerbanen en de
uitvoering van de begeleiding van de medewerker bij praktijkleren in het mbo. Daarnaast helpt SBB om
de leercultuur te versterken door praktische adviezen te geven over opleiden en begeleiden op de
werkvloer en door workshops te organiseren voor (beginnende) praktijkopleiders. Door samenwerking
met onder meer TNO worden daarbij de nieuwste inzichten benut over een succesvolle leercultuur in
organisaties.
SBB werkt samen met onderwijsinstellingen en de Rijksoverheid aan het beter inzichtelijk krijgen van
de bestaande opleidingsmogelijkheden voor praktijkleren in het mbo. Voor een succesvolle aanpak is
het van belang dat werkenden, werkzoekenden, bedrijven en professionals van gemeenten en UWV
weten waar zij terecht kunnen voor het behalen van een diploma, mbo-certificaat of praktijkverklaring.

Door in te zetten op om- en bijscholing van zittend personeel ontstaat er ruimte in het bedrijf voor mensen
die doorgroeien naar de functies die daarmee vacant komen. De doorstromers creëren plekken voor andere
hv22-0347mr/BES_Alg

20

doelgroepen zoals bijvoorbeeld jeugdwerklozen, statushouders en mensen met een afstand tot de
arbeidsmarkt. De inzet op werkenden vanuit de doelstelling van het actieplan sluit naadloos aan op wat SBB
wil bereiken met een leven lang ontwikkelen.

6.3 Structurele borging voldoende stages en leerbanen en praktijkleren in het mbo
Met het Actieplan heeft SBB bestaande werkwijzen voor de aanpak van tekorten aan stages en leerbanen
geïntensiveerd en een nieuwe werkwijze ontwikkeld voor het monitoren en rapporteren van de ontwikkeling
in tekorten aan stages en leerbanen. Via landelijke en regionale samenwerking met onderwijs,
leerbedrijven, brancheorganisaties, vakbonden en regionale partners zoals gemeenten zijn de tekorten
aangepakt en zijn in totaal ruim 8.500 tekorten opgelost in de eerste helft van 2022.
Voor werkenden en werkzoekenden zijn er steeds meer mogelijkheden voor om- en bijscholing door
praktijkleren in het mbo, waarmee zij een diploma, mbo-certificaat of praktijkverklaring kunnen behalen.
Leerbedrijven hebben ruim 50.000 openstaande leerbanen beschikbaar. Juist de inzet van delen van een
opleiding, maakt om- en bijscholing voor kansrijke beroepen en sectoren in korte periode haalbaar.
Eind 2022 loopt de huidige opdracht van het Actieplan af. Nu de coronacrisis in een andere fase is beland,
blijft het noodzakelijk om het praktijkleren in het mbo te stimuleren als dé oplossing voor het opleiden van
jongeren tot nieuwe vakmensen waar het bedrijfsleven behoefte aan heeft. Maar ook de om- en bijscholing
van werkenden en werkzoekenden. Via de infrastructuur van het mbo met erkende leerbedrijven,
onderwijsinstellingen en SBB. Dit sluit aan bij het position paper ‘De kracht van praktijkleren in het mbo’ dat
eerder is aangeboden door het bestuur van SBB aan bewindspersonen van OCW en SZW. Om de vraag op
de arbeidsmarkt goed te laten aansluiten op het aanbod, is het belangrijk dat alle studenten een stage of
leerbaan hebben én werkenden en werkzoekenden zich kunnen om- of bijscholen. Daarom moet zowel het
voorzien in voldoende stage- en leerbanen als praktijkleren in het mbo voor werkenden en werkzoekenden,
een stevige plek krijgen in de werkagenda mbo voor de komende jaren van de Minister van OCW.

hv22-0347mr/BES_Alg

21