Op weg naar gelijke
kansen in het middelbare
beroepsonderwijs

2024

Deel 2: Wat zeggen
data en praktijk?

Vooraf
Nadat in juli 2023 het vierde kabinet-Rutte was gevallen, werd
duidelijk dat er op 22 november 2023 vervroegde Tweede
Kamerverkiezingen zouden zijn. Wij besloten toen om de hoofdlijnen
van ons onderzoek over gelijke kansen in het mbo vervroegd naar
buiten te brengen. Op die manier kon het parlement nog vóór het
verkiezingsreces de bevindingen uit ons rapport benutten. Bovendien
kon de minister van OCW dan onze onderzoeksresultaten in oktober
2023 gebruiken bij het beoordelen van de nieuwe kwaliteitsagenda’s
van de mbo-scholen.
Zodoende verscheen op 12 september 2023 ons rapport Gelijke
kansen in het middelbaar beroepsonderwijs deel 1: Sturen op een
goede uitgangspositie voor álle mbo-studenten.
Tegelijk met deel 1 van het rapport brachten we een brief uit aan de
MBO Raad en de besturen van alle 56 mbo-scholen die de minister
van OCW bekostigt. Die brief ging over de vraag: hoe zit het met
kansenongelijkheid op mbo-scholen in de praktijk? Gebaseerd op
ons onderzoek in de praktijk bij 7 van die mbo-scholen. We
beschreven wat de mbo-scholen en de leerbedrijven die stages en
leerbanen aanbieden in de praktijk doen om dat probleem aan te
pakken. En we gingen na wat mbo-studenten daarvan merken.
De mbo-scholen kunnen de inzichten uit onze praktijkschets
gebruiken bij het uitvoeren van hun nieuwe kwaliteitsagenda’s in de
periode 2024-2027.
Het al uitgebrachte deel 1 van ons rapport is beschikbaar op onze
website: www.rekenkamer.nl. Ook onze brief aan de besturen van
mbo-scholen is daar te vinden.
In dit deel 2 van ons rapport geven we de belangrijkste bevindingen
van ons onderzoek weer. Daarnaast spreken we een oordeel uit over
het beleid van de minister van OCW. Verder doen we aanbevelingen
aan de minister van OCW om de aanpak van kansenongelijkheid in
het mbo te kunnen verbeteren met het daarvoor beschikbare budget.

Inhoud
Vooraf | 2
1.

Samenvatting | 5

2.

Inleiding | 11

2.2

Wat hebben we onderzocht? | 18

2.3

Hoe is dit rapport opgebouwd? | 19

2.1

Wat is er aan de hand? | 12

3. 	Invloed achtergrond­kenmerken en thuissituatie op
onderwijsresultaten | 20
3.1

Conclusie | 20

3.2

Eigen analyse van DUO-gegevens | 21

3.3

Ervaringen van studenten | 34

4.

Verschillen tussen en binnen mbo-scholen | 41

4.2

Verschillen tussen mbo-scholen met gevolgen voor gelijke kansen | 42

4.3

Verschillen binnen mbo-scholen met gevolgen voor gelijke kansen | 44

5.

Gelijkekansenbeleid en uitvoering | 50

5.2

Prioriteit voor aanpak ongelijke kansen | 51

5.3

Doel en doelgroep van gelijkekansenbeleid | 53

5.4

Uitvoering gelijkekansenbeleid in de praktijk | 58

6.

Zicht op effectiviteit gelijkekansenbeleid | 61

6.2

Het zicht op effectiviteit van maatregelen | 62

6.3

Informatievoorziening aan Tweede Kamer | 67

7.

Conclusies en aanbevelingen | 69

7.2

Aanbevelingen | 71

7.3

Aandachtspunten voor mbo-besturen | 72

4.1

5.1

6.1

7.1

Conclusie | 41

Conclusie | 50

Conclusie | 61

Conclusies | 69

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

3

Algemene Rekenkamer

8. 	Reactie minister van OCW en nawoord Algemene
Rekenkamer | 73
8.1

Reactie minister van OCW | 73

8.2

Nawoord Algemene Rekenkamer | 75

Bijlagen | 77

Bijlage 1 Overzicht conclusies en aanbevelingen | 77
Bijlage 2 Onderzoeksvragen en normenkader | 78
Bijlage 3 Gebruikte methoden | 83
Bijlage 4 Lijst met afkortingen | 84
Bijlage 5 Literatuur | 85
Bijlage 6 Eindnoten | 88
Bijlage 7 Rapport in beeld | 89

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

4

Algemene Rekenkamer

1.
Samenvatting
Achtergrond en thuissituatie en de invloed op onderwijsresultaten
In 2016 toonde de Inspectie van het Onderwijs aan dat studenten met een
migratieachtergrond of met lager opgeleide ouders vaker op een lager niveau een
mbo-opleiding volgen dan andere studenten met vergelijkbare capaciteiten: zij
ervaren ongelijke kansen op een opleiding die bij hen past. Hierdoor laten deze
studenten een deel van hun capaciteiten, talenten en vaardigheden onbenut. Met
nadelige gevolgen voor hun kansen op de arbeidsmarkt en voor hun financiële
situatie en welzijn in de rest van hun leven. Bovendien mist de Nederlandse
samenleving wat deze jongeren te bieden hebben als ze wél alles uit hun
schoolcarrière hadden kunnen halen.
De minister van OCW geeft prioriteit aan de aanpak van kansenongelijkheid
De minister van OCW heeft de afgelopen jaren verschillende maatregelen genomen
om de gelijkwaardigheid van mbo-studenten ten opzichte van andere studenten te
verbeteren. Zo heeft de minister het makkelijker gemaakt voor mbo-studenten om
een studiebeurs en een studentenreisproduct te krijgen. Ook heeft hij de besturen
van mbo-scholen gestimuleerd om het probleem van ongelijke kansen aan te
pakken. De minister van OCW heeft dat gedaan door afspraken met hen te maken en
extra geld beschikbaar te stellen. Voor de periode 2019-2022 ging het om ruim € 1,6
miljard, waarvan de minister niet specifiek heeft gemaakt welk deel bestemd was
voor het verbeteren van gelijke kansen. Voor de periode 2023-2027 heeft de minister
van OCW ruim € 3,8 miljard beschikbaar gesteld voor het verbeteren van de kwaliteit
van het mbo. Het bevorderen van gelijke kansen is daarbij één van de prioriteiten,
waarvoor de minister ruim € 1 miljard beschikbaar heeft gesteld voor de periode
2024-2027.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

5

Algemene Rekenkamer

De maatregelen die zijn aangekondigd voor deze periode richten zich op het
wegnemen van knelpunten, die ook naar voren kwamen in ons onderzoek.
Ondanks maatregelen en geld van de minister van OCW lijken achtergrond en
thuissituatie van mbo-studenten nog steeds van invloed op hun
onderwijsresultaten
Veel van de studenten met wie we in ons onderzoek spraken, zeiden dat ze tevreden
waren over de begeleiding en ondersteuning vanuit school. Maar we stellen ook vast
dat een deel van de mbo-studenten niet evenveel kans krijgen om goed te kunnen
presteren.
Opleidingsniveau ouders en migratieachtergrond beïnvloeden kansen
We zien dat terug in onze kwantitatieve analyse van data over mbo-studenten en hun
onderwijsresultaten, waaruit onder andere blijkt dat:
• studenten met een niet-westerse migratieachtergrond oververtegenwoordigd zijn
in de entree-opleidingen: zij maken 61% uit van alle studenten die een entreeopleiding volgen, terwijl ze als totale groep maar 24% uitmaken van alle
mbo-studenten;
• studenten met een niet-westerse migratieachtergrond 12,5 procentpunt meer
kans hebben om door te stromen naar een hoger opleidingsniveau dan studenten
zonder migratieachtergrond. Voor studenten met een westerse
migratieachtergrond is dat verschil kleiner, namelijk 2,8 procentpunt in
vergelijking met studenten zonder migratieachtergrond;
• studenten met hoger opgeleide ouders vaker doorstromen naar een hoger
onderwijsniveau dan studenten met lager opgeleide ouders (verschil is 4,9
procentpunt);
• studenten met ouders die een opleiding hebben gedaan op een hoger niveau dan
vmbo-kader een kleinere kans (1,1 procentpunt kleiner) hebben op voortijdige
schooluitval dan studenten met lager opgeleide ouders.
Armoede en onderwijsresultaten
Daarnaast kwam in de gesprekken die we hebben gevoerd met studenten,
onderwijsteams en leerbedrijven die stages en leerbanen verzorgen naar voren dat
armoede een negatieve invloed kan hebben op onderwijsresultaten. Ook kregen we
in de gesprekken met vele studenten en onderwijsteams regelmatig voorbeelden te
horen van ongelijke behandeling (discriminatie) van studenten op basis van hun
achtergrond of beperkingen.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

6

Algemene Rekenkamer

De achtergrond en thuissituatie van de student blijken nog steeds van invloed te zijn
op de schoolloopbaan. Op basis van onze analyse van DUO-gegevens en de
gevoerde gesprekken hebben we ook geen indicatie dat deze ongelijkheid afneemt.
Ondanks het beleid en het extra geld dat de minister hiervoor beschikbaar heeft
gesteld.
Waar en bij wie mbo-studenten hun opleiding of stage volgen maakt uit
Niet alle mbo-studenten, die extra begeleiding en ondersteuning nodig hebben,
krijgen dat steuntje in de rug ook echt. Of studenten de begeleiding en
ondersteuning krijgen die ze nodig hebben om hun opleiding te volgen en af te
ronden, kan verschillen per mbo-instelling, per opleiding en per docent of
stagebegeleider. Zo zien we dat de kans dat een student na het afronden van de
opleiding doorstroomt naar een opleiding op een hoger niveau, sterker verschilt
tussen verschillende locaties binnen een mbo-instelling dan tussen mbo-instellingen
onderling. Dit geldt ook voor de kans dat studenten met en zonder
migratieachtergrond doorstromen. Met andere woorden: op sommige mbo-locaties
zijn verschillen op basis van migratieachtergrond klein en op andere locaties zijn
verschillen veel groter. We zien de verschillen in de wijze van begeleiden en
ondersteunen van studenten tussen en binnen mbo-instellingen ook terug in onze
analyse van de kwaliteitsagenda’s 2019-2022 en de praktijk op de onderzochte 7
mbo-scholen.
Voor bepaalde mbo-studenten kan op de ene school kansenongelijkheid in stand
blijven, terwijl ze op een andere mbo-school beter af zouden zijn. Dit geldt ook
binnen mbo-scholen. Met als gevolg dat er gevallen blijven waarin een toch al minder
gunstige uitgangspositie blijft voortbestaan. Dat is ernstig, want een mbo-diploma
vormt een belangrijk fundament voor de latere loopbaan van deze jongeren. Voor
gelijke kansen maakt het dus uit waar en bij wie studenten een mbo-opleiding, stage
of leerbaan volgen.
Door inzet minister drempels weggenomen en maatregelen mogelijk gemaakt
Wij zien dat de maatregelen en het extra publieke geld dat opeenvolgende ministers
van OCW hebben ingezet, sommige drempels voor mbo-studenten hebben
weggenomen. De toegang tot studiefinanciering en het studentenreisproduct
bijvoorbeeld, hebben het voor jongeren met weinig eigen inkomsten (of met ouders
die weinig verdienen) bijvoorbeeld makkelijker gemaakt om een mbo-opleiding te
kunnen volgen. Studenten geven dat ook aan in gesprek met ons. We hebben ook
bestuurders van mbo-scholen en hun medewerkers gevraagd of zij vinden dat de
inspanningen van de minister van OCW effect hebben gehad. Zij gaven aan dat zij

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

7

Algemene Rekenkamer

dankzij de afspraken met de minister en de bijbehorende budgetten concrete
maatregelen hebben kunnen nemen voor het verbeteren van de kansengelijkheid. Ze
hebben bijvoorbeeld gezorgd voor meer begeleiding en ondersteuning bij het inlopen
van achterstanden in rekenen en taal, bij het maken van opleidings- en
beroepskeuzes en bij het aanschaffen van leermiddelen.
Minister geeft onvoldoende richting aan gelijkekansenbeleid
De verschillen tussen en binnen mbo-instellingen verklaren we door de beleids- en
bestedingsvrijheid die mbo-schoolbesturen krijgen van de minister van OCW. De
minister van OCW heeft daarbij niet duidelijk aangegeven:
• wat hij precies verstaat onder het begrip ‘gelijke kansen’;
• wanneer en bij welke groepen mbo-studenten hij de kansengelijkheid precies wil
verbeteren; en
• welke mate van kansengelijkheid hij precies wil bereiken.
Zo blijft onduidelijk op welke hulp studenten minimaal moeten kunnen rekenen als ze
niet zelfstandig hun opleiding, stage of leerbaan kunnen volgen en afronden. De
mbo-besturen mogen zelf kiezen welke maatregelen ze nemen om gelijke kansen te
verbeteren. En die vrijheid geven zij grotendeels door aan hun onderwijsteams.
Vervolgens maken onderwijsteams ook eigen keuzes over de begeleiding en
ondersteuning die ze studenten bieden zonder dat ze zich hierbij aan een
afgesproken minimum hoeven te houden.
Minister heeft te weinig zicht op voortgang gelijke kansen
We stellen tegelijkertijd ook vast dat informatie ontbreekt over wat maatregelen en
geld voor het verbeteren van gelijke kansen daadwerkelijk hebben opgeleverd. Dat
komt omdat de minister en bestuurders van mbo-instellingen niet beschikken over:
• inzicht in de stand van zaken rond kansengelijkheid in het mbo en eventuele
ontwikkelingen daarin; ook niet als het gaat om specifieke doelgroepen van de
maatregelen. Zo is er onder andere geen nulmeting;
• inzicht in welke mate maatregelen en bijbehorende budgetten hebben
bijgedragen aan gelijke kansen voor mbo-studenten.
Het gevolg hiervan is dat de minister en de schoolbesturen niet weten welke
maatregelen wel en niet werken in de praktijk. Maar juist dat inzicht is nodig om het
gelijkekansenbeleid te verbeteren en het publieke geld hiervoor zo doelmatig
mogelijk in te zetten. Het betekent ook dat de minister van OCW niet over voldoende
informatie beschikt om de Tweede Kamer te kunnen informeren over de
doelmatigheid en doeltreffendheid van zijn gelijkekansenbeleid. Inmiddels heeft de

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

8

Algemene Rekenkamer

minister een plan naar de Tweede Kamer gestuurd om de voortgang van de
Werkagenda MBO en het Stagepact MBO te kunnen volgen. Wij zien dit als een
positieve stap, maar stellen tegelijkertijd vast dat het monitoringsplan de door ons
vastgestelde informatieknelpunten onvoldoende oplost.
Hoe kunnen minister en schoolbesturen de aanpak van kansengelijkheid voor mbostudenten gerichter verbeteren?
Het is zaak dat de minister en bestuurders van mbo-scholen gezamenlijk
richtinggevende kaders opstellen voor de invulling van het gelijkekansenbeleid
binnen mbo-scholen.
We bevelen daarom de minister van OCW en de besturen van mbo-scholen aan om
met prioriteit de volgende zaken gezamenlijk te bepalen:
• Wat verstaan we precies onder ‘gelijke kansen’ en hoe formuleren we dat in
meetbare en toetsbare termen?
• Welke resultaten moeten eind 2027 zijn gerealiseerd en bij welke (duidelijk
bepaalde groepen) studenten moeten die resultaten zichtbaar zijn?
• Welke basisinformatie is nodig om te bepalen in welke mate er sprake is van
kansengelijkheid onder mbo-studenten? En welke informatie is nodig om de
effectiviteit van ingezette maatregelen en budget vast te stellen?
De uitkomsten van deze gezamenlijke exercitie kan de minister opnemen in
beleidsartikel 4 ‘Beroepsonderwijs en volwasseneducatie’ van de OCW-begroting
voor 2025, in de voortgangsrapportages over de Werkagenda MBO en het Stagepact
MBO vanaf voorjaar 2025 en op de website www.ocwincijfers.nl.
Ten slotte geven we in hoofdstuk 7 ook de besturen van mbo-scholen nog een aantal
aandachtspunten mee voor het verbeteren van hun aanpak van kansenongelijkheid.
Minister begrijpt en ondersteunt conclusies en aanbevelingen
De minister van OCW geeft in zijn reactie van 17 januari 2024 aan dat hij de
conclusies en aanbevelingen van het onderzoek begrijpt en ondersteunt. Gezien de
demissionaire status van het kabinet is hij terughoudend om concrete toezeggingen
hier op te doen. Wel geeft de minister aan met de MBO Raad en de mbo-instellingen
in gesprek te gaan over ons rapport en de aanbevelingen, om te zien waar zij
gezamenlijk aanscherping kunnen aanbrengen binnen de huidige afspraken. Het
ministerie van OCW zal volgens hem het initiatief nemen om zicht te krijgen op de
effectiviteit van maatregelen op het gebied van kansengelijkheid, zowel op landelijk
als op regionaal niveau. Ten slotte geeft de minister aan dat de toekomstverkenning

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

9

Algemene Rekenkamer

voor middelbaar beroepsonderwijs, hoger onderwijs en wetenschap en het IBO naar
toekomstgericht mbo samen met ons rapport een goede inhoudelijke basis bieden
voor toekomstig beleid en als beleidsvoorbereiding voor een nieuw kabinet.
Heldere afspraken en inzicht in effecten van beleid
We zien uit naar de uitkomsten van het overleg tussen de minister van OCW, de MBO
Raad en mbo-instellingen. Hierbij wijzen we op het belang van concreet
geformuleerde doelen en doelgroepen vooraf en op goed zicht op de effectiviteit van
maatregelen ook op het niveau van opleidingen en locaties van mbo-instellingen
achteraf. Ons onderzoek laat zien dat dit niet langer kan wachten, vanwege de
persoonlijke groei en ontwikkeling van de vele jongeren die een mbo-opleiding
volgen en die de basis geeft voor de rest van hun leven. En vanwege de Nederlandse
samenleving die de capaciteiten, talenten en vaardigheden van deze jongeren hard
nodig heeft. We verwachten dan ook dat een nieuw missionair kabinet onze
conclusies en aanbevelingen omzet in concrete daden. We volgen of dit ook gebeurt.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

10

Algemene Rekenkamer

2.
Inleiding
We hebben onderzoek gedaan naar gelijke kansen in het mbo. Dat hebben we in de
eerste plaats gedaan omdat mbo-studenten er hun hele leven last van kunnen
hebben als ze geen opleiding of stage volgen die bij hun capaciteiten, talenten en
vaardigheden past. Bovendien heeft kansenongelijkheid in het mbo ook negatieve
gevolgen voor de Nederlandse samenleving als geheel wanneer talenten van de circa
500.000 studenten die het mbo opleidt niet ten volle worden ontwikkeld en benut.
Zeker ook omdat het mbo studenten opleidt voor allerlei economische sectoren en
vitale beroepen in de hulpdiensten, logistiek, techniek, voedselketen en de zorg.
Daarnaast hebben we dit onderzoek uitgevoerd, omdat de minister van OCW van het
verbeteren van gelijke kansen in het mbo een prioriteit heeft gemaakt. Hij en zijn
voorganger hebben daarom maatregelen getroffen en extra publiek geld beschikbaar
gesteld. Via ons onderzoek wilden we dan ook te weten komen wat deze maatregelen
en het extra geld van de minister opleveren voor mbo-studenten. We hebben
hiervoor ook gesproken met studenten, die we in dit rapport aan het woord laten.
In dit hoofdstuk gaan we in op wat gelijke kansen in het mbo zijn, welke factoren
invloed hebben op kansengelijkheid, wat de minister van OCW doet om gelijke
kansen te verbeteren en wat we precies hebben onderzocht. Tenslotte beschrijven
we hoe dit rapport is opgebouwd.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

11

Algemene Rekenkamer

2.1 Wat is er aan de hand?
Ongelijke kansen in het Nederlandse onderwijs
De Inspectie van het Onderwijs waarschuwt sinds 2016 in de Staat van het Onderwijs
voor kansenongelijkheid in het Nederlandse onderwijs (Inspectie van het Onderwijs,
2016). Dit jaarlijkse rapport gaat over de stand van zaken en ontwikkelingen in het
onderwijs, waaronder het mbo. De Inspectie signaleert al jaren dat niet elke leerling
of student in Nederland dezelfde kans krijgt om onderwijs te volgen dat past bij zijn
of haar mogelijkheden: capaciteiten, talenten en vaardigheden. Dit betekent dat
leerlingen of studenten die dezelfde capaciteiten, vaardigheden en talenten hebben,
soms toch op een verschillend niveau onderwijs krijgen of hun diploma halen.
De Inspecteur-generaal van het onderwijs verwoordde dit in haar inleiding van de
Staat van het Onderwijs uit 2016 als volgt: “bij gelijke intelligentie wordt het voor je
schoolkeuze en je schoolloopbaan steeds bepalender uit welk gezin je komt. En
daarin speelt de opleiding van je ouders de hoofdrol” (Inspectie van het Onderwijs,
2016). Naast opleidingsniveau wees de inspectie in datzelfde rapport ook op de
positieve invloed van een hoger inkomen van ouders op de onderwijsloopbaan. De
positieve invloed van een hogere opleiding en hoger inkomen van ouders uit zich
volgens de inspectie van het onderwijs vooral in hogere adviezen die hun kinderen
krijgen voor vervolgonderwijs en in diploma’s op hogere onderwijsniveaus die hun
kinderen behalen. Door de verschillende overgangen en selectiemomenten in het
Nederlandse onderwijsstelsel nemen deze verschillen in onderwijsresultaten volgens
de inspectie ook toe tijdens de onderwijsloopbaan van leerlingen en studenten.
Ook stelde de inspectie van het onderwijs vast dat het gemiddeld aandeel leerlingen
en studenten met een niet-westerse migratieachtergrond toeneemt op de lagere
opleidingsniveaus in het voorgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs
(mbo). Voor het mbo signaleerde de inspectie dat het aantal kwetsbare leerlingen op
de entree-opleidingen van het mbo was toegenomen. Naast migratieachtergrond
kwam dit volgens de inspectie van het onderwijs ook door de instroom vanuit het
(voortgezet) speciaal onderwijs.
Sinds 2016 is de kansengelijkheid in het onderwijs volgens de Inspectie van het
Onderwijs niet verbeterd. In 2021 stelde de inspectie vast dat het probleem nog
steeds groot is (Inspectie van het Onderwijs, 2021). De coronamaatregelen hebben
volgens de inspectie de kansenongelijkheid in het onderwijs vergroot. Vooral het
sluiten van scholen heeft de situatie verergerd. Leerlingen en studenten met
laagopgeleide ouders konden het onderwijs op afstand niet goed volgen. Zij hadden

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

12

Algemene Rekenkamer

thuis vaak niemand die hen technische ondersteuning kon geven en die hen kon
begeleiden bij het leren van de lesstof. Ook was er bij deze leerlingen en studenten
niet altijd een rustige plek in huis voor het volgen van de lessen. In 2023 stelde de
Inspectie van het Onderwijs vast dat gelijke kansen nog niet vanzelfsprekend waren.
Zo constateerde de inspectie dat studenten met ouders met een hoger inkomen of
met minimaal een opleiding in het hoger beroepsonderwijs (hbo) nog steeds een
voorspoedigere schoolloopbaan hebben. Een hoger inkomen van ouders geeft
volgens de inspectie meer kans op doorstroom naar een volgend niveau en een
diploma (Inspectie van het Onderwijs, 2023).
Factoren met invloed op kansenongelijkheid in het onderwijs
Er zijn verschillende factoren die invloed hebben op de onderwijskansen die
leerlingen en studenten in het onderwijs krijgen. In dit rapport clusteren we deze
factoren op het niveau van de student zelf, zijn of haar thuissituatie en de school1:
• Student, het gaat dan bijvoorbeeld om achtergrondkenmerken en
omstandigheden van de leerling of student. Zo kan een student te maken krijgen
met discriminatie en pesten op basis van migratieachtergrond of seksuele
geaardheid, waardoor schoolprestaties, zelfvertrouwen en motivatie voor school
afnemen. Verder kunnen studenten te maken krijgen met onderschatting van hun
niveau door hun migratieachtergrond of een fysieke of mentale beperking en
daardoor te lage adviezen voor vervolgonderwijs. Ze kunnen hierdoor ook te
maken krijgen met uitsluiting van stages of leerbanen. We laten hieronder een
student aan het woord die we spraken over pesten en de gevolgen daarvan.

"Eerste jaren basisschool waren lastiger, toen ook gepest.
School deed niet echt iets, alleen een middag georganiseerd
over pesten. … Pesten op basisschool nog niet helemaal
verwerkt: veel piekeren. Vorig jaar therapie gehad om pesten
te verwerken, familie steunt me."

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

13

Algemene Rekenkamer

• Thuissituatie, het gaat dan om factoren als inkomen en opleiding van ouders of
veiligheid en stabiliteit. Zo kunnen beperkte financiële middelen ervoor zorgen dat
studenten niet de leermiddelen kunnen aanschaffen die nodig zijn voor het volgen
van een opleiding. In dat geval kunnen studenten achterstanden oplopen omdat
ze opdrachten niet kunnen maken of de lesstof niet kunnen leren. Wanneer
ouders een lagere opleiding hebben, kan dit als gevolg hebben dat zij geen
inhoudelijke ondersteuning kunnen bieden bij het leren van de lesstof en het
maken van ambitieuze keuzes in het onderwijs. Verder kan het opgroeien in een
andere cultuur en in een andere taal dan Nederlands ervoor zorgen dat studenten
moeite hebben met zich thuis voelen in het onderwijs en het goed volgen van de
leerstof. We laten hieronder een student aan het woord over de gevolgen van
armoede thuis.

“Mijn moeder zat in bewindvoering met 3 kinderen. Dus geld
was een probleem, vooral toen ik nog geen 18 was. Toen kon
ik bepaalde opleidingen niet doen of niet mee naar uitjes. Nu
krijg ik studiefinanciering en geld van de gemeente. Ik heb
inmiddels een opleiding gekozen die ik leuk vind.”

• School: Als docenten de capaciteiten van studenten onderschatten en op basis
daarvan op de basisschool een te laag schooladvies geven, zorgt dat ervoor dat
studenten geen onderwijs op het juiste niveau krijgen. Ook kan het gebrek aan
goed opgeleide en bekwame leraren op een school ervoor zorgen dat de kwaliteit
van het onderwijs dan onder druk komt te staan. Wie les krijgt van een leraar die
niet goed les geeft, heeft later mogelijk onvoldoende kennis om een diploma te
behalen of een passende baan te vinden. Ook kunnen er ongelijke kansen
ontstaan als leerlingen of studenten die dat nodig hebben op de ene school wel,
maar op de andere school níet voldoende hulp of ondersteuning krijgen als zij dat
nodig hebben. We laten hieronder een student aan het woord die een ongelijke
behandeling op school heeft ervaren.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

14

Algemene Rekenkamer

“Op de basisschool: had ik te maken met discriminatie, maar
dat had ik later pas door (te laag advies). Op die school
waren veel vooroordelen zonder dat leerlingen werden
geholpen … als je als minder wordt gezien en behandeld, dan
ga je het ook geloven.”

Bij sommige leerlingen of studenten spelen meerdere factoren tegelijkertijd. Dat kan
kansenongelijkheid dan nog verder versterken. In onderstaande figuur geven we de
verschillende factoren weer die invloed hebben op de onderwijsloopbaan van
studenten. We hebben deze factoren geclusterd in drie cirkels van invloed om de
student heen (zie figuur 1).
Figuur 1 Factoren met invloed op onderwijsloopbaan studenten

Student, omgeving en school hebben invloed op de onderwijsloopbaan

p it a a l

l ka
re e

in

g

Ge

d iff

ie

S ta bi
eren

el e

thu

iss

iu

ns

en

fi

id

e ll

l

oo

ele

lm

od

Invloed vanuit student zelf
Invloed vanuit sociale omgeving
Invloed vanuit school

tud

C

M o ti v a ti e

at

Ro

beg

ul

ta ge

tu

G oede s

ent

Me
n

iële
anc
Fin

Fys
iek
g

d
on
ez

nd
ezo
lg
a
ta

nten
oce
ed
ed
Go
stabiliteit

L)

rbetrokkenh
Oude
eid

n
te
V e e r k ra c h e n
w
zelfver trou

Goed
e be
ge
lei
din
g
Taalrijke o
b
mg
evi
ng
(N

ij

iële onderst
Financ
eun
ing

n
aa
pb
o
lo

Ge

tieerd onderwijs

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

15

Algemene Rekenkamer

Minister van OCW wil gelijke kansen voor alle mbo-studenten
Studenten die een lager opleidingsniveau volgen dan ze aan zouden kunnen, laten
een deel van hun capaciteiten, talenten en vaardigheden onbenut. Dit kan later
nadelige gevolgen hebben voor hun kansen op de arbeidsmarkt. Het risico is dat
ze terecht komen in banen met een lager inkomen, met minder goede arbeids­
omstandig­heden en met meer onzekerheid. Dit kan de rest van hun leven invloed
hebben op hun financiële situatie en hun welzijn. Bovendien mist de Nederlandse
samenleving wat deze jongeren te bieden hebben als ze wél alles uit hun school­
carrière hadden kunnen halen. Om deze redenen probeert de minister van OCW
samen met de mbo-schoolbesturen de kansenongelijkheid in het onderwijs aan te
pakken. (OCW, 2016 en 2018). Zij richten zich daarbij op het begeleiden en
ondersteunen van studenten, om zo de negatieve gevolgen van bijvoorbeeld
armoede thuis zo veel mogelijk op te vangen.
Als studenten met een achterstand aan hun mbo-opleiding beginnen, is het
belangrijk dat ze begeleiding en ondersteuning krijgen – zowel op school (van
leraren, mentoren, stagebegeleiders en andere medewerkers) als op het leerbedrijf
waar ze stage lopen of een leerbaan hebben. Zo kunnen deze studenten hun
achterstand inlopen en vervolgens op een passend niveau hun stage en opleiding
afronden (zie figuur 2). Het belang hiervan benadrukte de minister van OCW in 2020
in de beleidsagenda van de OCW-begroting (zie kader).
Minister van OCW over gelijke ontplooiingskansen voor alle leerlingen en
studenten
“Leerlingen en studenten moeten kansen krijgen op basis van hun capaciteiten,
ongeacht afkomst, opleidingsniveau of inkomen van hun ouders. Leerlingen en
studenten die door hun achtergrond of thuissituatie minder kansen hebben,
willen we in het onderwijs de kans bieden om zich optimaal te ontplooien”
(OCW, 2020, p. 10).

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

16

Algemene Rekenkamer

Figuur 2 Rol van school en leerbedrijven tijdens onderwijsloopbaan studenten

De school heeft een grote rol in het opvullen van de basis van studenten
Stagebegeleiders
Invloed vanuit
School
Sociale omgeving
Student zelf

Docenten

Mentoren

De minister van OCW heeft sinds 2017 (als reactie op het rapport van de Inspectie
van het Onderwijs uit 2016) verschillende maatregelen genomen die moesten zorgen
voor meer kansengelijkheid in het mbo. Zo heeft de minister in 2019 in de Wet
educatie beroepsonderwijs (Web) opgenomen in meer algemene zin dat de besturen
van mbo-scholen verplicht zijn om ondersteuning en begeleiding te geven aan
studenten die dat nodig hebben (OCW, 2019). Ook heeft de minister de Wet
studiefinanciering 2000 (Wsf 2000) aangepast om het mbo toegankelijk te maken
voor iedereen. In de wet is nu geregeld dat ook mbo-studenten recht hebben op een
studiebeurs en een studentenreisproduct. Verder heeft de minister met de besturen
van mbo-scholen afgesproken dat zij meer gaan doen om ongelijke kansen te
bestrijden. De schoolbesturen hebben speciaal voor dit doel extra geld van de
minister gekregen. In de periode 2019-2022 ging het om ruim € 1,6 miljard voor
onder andere het verbeteren van gelijke kansen. Voor de periode 2023-2027 heeft de
minister van OCW ruim € 3,8 miljard beschikbaar gesteld voor het verbeteren van de
kwaliteit van het mbo. Daarvan heeft de minister circa € 1 miljard bestemd voor de
aanpak van kansenongelijkheid in de periode 2024-2027. Tot slot heeft de minister
maatregelen getroffen die ervoor moeten zorgen dat studenten met een lichamelijke
of geestelijke beperking toch regulier beroepsonderwijs kunnen volgen –
bijvoorbeeld met de inzet van extra begeleiding en ondersteuning.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

17

Algemene Rekenkamer

2.2 Wat hebben we onderzocht?
Wij hebben onderzoek gedaan naar de maatregelen die de minister van OCW heeft
genomen om de kansengelijkheid van mbo-studenten te verbeteren. Wij wilden
weten wat de maatregelen en het extra geld van de minister hebben opgeleverd voor
mbo-studenten over de periode 2019-2022. We hebben hiervoor onderzoek gedaan
naar de:
• maatregelen van de minister van OCW om gelijke kansen te bevorderen en het
publieke geld dat hij hiervoor heeft ingezet;
• beschikbare data van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) over mbo-studenten
en hun onderwijsresultaten;
• praktijk bij 7 mbo-instellingen, waar we hebben gesproken met studenten,
docenten, (beleids)medewerkers, bestuurders en met werkgevers die stages en
leerbanen bieden aan mbo-studenten.
De onderzoeksvragen die we in dit rapport beantwoorden zijn opgenomen in bijlage
2. In bijlage 3a van dit rapport beschrijven we de opzet en uitvoering van onze
analyse van de beschikbare DUO-data. De cijfermatige uitkomsten hiervan hebben
we opgenomen in bijlage 3b. In bijlage 3c beschrijven we de opzet en uitvoering van
ons onderzoek in de praktijk in de vorm van een werkboek voor onderwijsteams. In
dit werkboek zijn daarnaast 20 voorbeelden van ervaringen van studenten
opgenomen die wij spraken. In dit rapport laten we een aantal studenten aan het
woord, om zo meer inzicht te geven in hun ervaringen in het onderwijs en hun
dagelijkse praktijk. Bijlagen 3a, 3b en 3c zijn op onze website www.rekenkamer.nl te
vinden.
In ons onderzoek hebben we het beleid van de minister van OCW getoetst aan de
volgende normen:
• We verwachten dat de minister van OCW concrete doelen heeft voor het
verbeteren van gelijke kansen in het mbo. En dat hij deze doelen onderbouwt op
basis van gegevens en ervaringen uit de praktijk.
• We verwachten dat de minister van OCW beschikt over informatie om vast te
kunnen stellen of hij zijn doelen haalt.
• We verwachten dat de minister van OCW zijn beleid bijstelt als blijkt dat doelen
niet worden gehaald.
• We verwachten dat de minister van OCW de Tweede Kamer juist, tijdig en volledig
informeert over (a) wat het beleid oplevert voor de gelijke kansen van mbostudenten en (b) wat de verhouding is tussen de resultaten die zijn bereikt en het
geld dat de minister daarvoor heeft uitgegeven.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

18

Algemene Rekenkamer

In bijlage 2 van dit rapport geven we een uitgebreider overzicht van de normen die
we in het onderzoek hebben gebruikt.

2.3 Hoe is dit rapport opgebouwd?
In hoofdstuk 3 en in hoofdstuk 4 gaan we in op de resultaten van onze analyse van
DUO-gegevens en verbinden we deze resultaten met de andere onderdelen van ons
onderzoek. In hoofdstuk 5 gaan we in op de maatregelen van de minister van OCW
en de inzet van publiek geld om gelijke kansen te verbeteren. We besteden in dit
hoofdstuk ook aandacht aan de uitvoering van maatregelen door mbo-besturen. In
hoofdstuk 6 gaan we in op de informatiepositie van de minister van OCW en de
besturen van mbo-instellingen als het gaat om wat de maatregelen en het geld
opleveren voor de kansengelijkheid van mbo-studenten. In hoofdstuk 7 presenteren
we onze conclusies en onze aanbevelingen aan de minister van OCW en de besturen
van mbo-scholen. Ook geven we in dit hoofdstuk aandachtspunten mee aan mbobesturen. Ten slotte geven we in hoofdstuk 8 de reactie van de minister van OCW op
ons rapport samengevat weer met daarbij ons nawoord.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

19

Algemene Rekenkamer

3. Invloed achtergrond­
kenmerken en thuissituatie
op onderwijsresultaten
3.1 Conclusie
Veel van de studenten met wie we in ons onderzoek spraken, zeiden dat ze tevreden
waren over de begeleiding en ondersteuning vanuit school. Maar we stellen ook vast
dat een deel van de mbo-studenten niet evenveel kans krijgen om goed te presteren.
We zien dat terug in onze kwantitatieve analyse van data over mbo-studenten en hun
onderwijsresultaten:
• Studenten met een niet-westerse migratieachtergrond zijn oververtegenwoordigd
in de entree-opleidingen: zij maken 61% uit van alle studenten die een entreeopleiding volgen, terwijl ze als totale groep maar 24% uitmaken van alle
mbo-studenten.
• Studenten met een niet-westerse migratieachtergrond hebben 12,5 procentpunt
meer kans om door te stromen naar een hoger opleidingsniveau dan studenten
zonder migratieachtergrond. Voor studenten met een westerse migratie­
achtergrond is dat verschil kleiner, namelijk 2,8 procentpunt in vergelijking met
studenten zonder migratieachtergrond.
• Studenten met hoger opgeleide ouders stromen vaker door naar een hoger
onderwijsniveau dan studenten met lager opgeleide ouders (verschil is 4,9
procentpunt.
• Studenten met een niet-westerse migratieachtergrond hebben een grotere kans
(0,5 procentpunt) op voortijdige schooluitval dan studenten zonder migratie­
achtergrond; bij studenten met een westerse migratieachtergrond is dit verschil
groter, namelijk 1,6 procentpunt in vergelijking met studenten zonder
migratie­­achtergrond.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

20

Algemene Rekenkamer

• Studenten met ouders die een opleiding hebben gedaan op een hoger niveau dan
vmbo-kader, hebben een kleinere kans (1,1 procentpunt kleiner) op voortijdige
schooluitval dan studenten met lager opgeleide ouders.
Daarnaast kwam in de gesprekken die we hebben gevoerd met studenten, onderwijs­
teams en leerbedrijven die stages en leerbanen verzorgen naar voren dat armoede
een negatieve invloed kan hebben op onderwijsresultaten. Ook kregen we in de
gesprekken met studenten en onderwijsteams regelmatig voorbeelden te horen van
ongelijke behandeling (discriminatie) van studenten op basis van hun achtergrond of
beperkingen.
De achtergrond en thuissituatie van de student blijken nog steeds van invloed te zijn
op de schoolloopbaan. Op basis van onze analyse van DUO-gegevens en de
gevoerde gesprekken hebben we ook geen indicatie dat deze ongelijkheid afneemt.

3.2 Eigen analyse van DUO-gegevens
We stellen vast dat de minister van OCW zelf geen inzicht heeft in hoeverre migratie­
achtergrond, opleiding en inkomen van ouders invloed hebben gehad op de
onderwijs­resultaten van studenten. Het gaat dan om resultaten als het behalen van
een diploma, doorstromen naar een opleiding op een hoger niveau of het voortijdig
uitvallen (voortijdig schoolverlaten, vsv). Om dit inzicht te krijgen, hebben we zelf een
analyse uitgevoerd op de cijfers die bij DUO beschikbaar zijn over mbo-studenten en
hun onderwijsresultaten. Hiermee zijn we voor zover bekend de eerste die heeft
geprobeerd de invloed te bepalen van kenmerken die de minister van OCW relevant
vindt op de onderwijsresultaten van mbo-studenten.
Waarom hebben we alleen gegevens van DUO gebruikt?
Het bleek lastig om up-to-date gegevens te vinden over alle kenmerken van
mbo-studenten die we in onze analyse wilden meenemen. Gedetailleerde
gegevens over de opleiding en het inkomen van ouders bijvoorbeeld zijn niet
bekend bij DUO. We konden die data wel opvragen bij het Centraal Bureau van
de Statistiek (CBS), maar die data zouden niet actueel genoeg zijn om de
periode 2019-2022 te kunnen onderzoeken. Dat is de periode van het vorige
bestuursakkoord uit 2018 (OCW & MBO Raad, 2018), waar we ons onderzoek in
het bijzonder op gericht hebben. We hebben daarom besloten om alleen
gebruik te maken van gegevens van DUO. Dat betekent dat we geen onderzoek
hebben kunnen doen naar de relatie tussen het inkomen van de ouders en de
onderwijsresultaten van mbo-studenten. Ook betekent het dat we geen

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

21

Algemene Rekenkamer

gedetailleerde data konden gebruiken over de opleiding van de ouders van
mbo-studenten. Maar dat we alleen konden beschikken over een grove maat.
We beschikten namelijk alleen over data die aangaf of ouders een opleiding tot
maximaal vmbo-kader hadden gedaan of een opleiding hoger dan vmbo-kader.
In onze analyse hebben we verschillende keuzes moeten maken op basis van de
beschikbare gegevens en technische beperkingen van het opzetten en uitvoeren van
een ingewikkeld analysemodel. In onze methodologische verantwoording (bijlage 3a)
lichten we deze keuzes toe. Hieronder geven we een korte toelichting op het
analysemodel dat we hebben gebruikt.
Toelichting op ons analysemodel
Voor dit onderzoek hebben we een analysemodel ontwikkeld, dat bestaat uit
een multilevel logistisch regressiemodel. Door gebruik te maken van dit type
analysemodel konden we specifieke kenmerken van studenten in kaart
brengen, de kans op voortijdige uitval en de kans op doorstroom berekenen.
Zo konden we bijvoorbeeld de kans om door te stromen en de kans op
voortijdig uitvallen berekenen voor studenten met lager opgeleide ouders (tot
maximaal vmbo-kader), en deze vergelijken met studenten met hoger
opgeleide ouders (hoger dan vmbo-kader). We konden hierbij ook rekening
houden met de capaciteiten van studenten (cito-score) en op welke instelling
en locatie ze hun opleiding volgden. De studenten die we hierbij hebben
vergeleken verschilden alleen in het opleidingsniveau van hun ouders en waren
verder dus vergelijkbaar. Zie verder bijlage 3a van dit rapport.
Uit onze analyse blijkt dat er inderdaad een verband is tussen de onderwijsresultaten
van mbo-studenten aan de ene kant en de migratieachtergrond en het opleidings­
niveau van hun ouders aan de andere kant. We hebben hierbij rekening gehouden
met de gemeten capaciteit van mbo-studenten, namelijk de geregistreerde score van
de cito-eindtoets en andere persoonlijke kenmerken. In het vervolg van dit hoofdstuk
gaan we dieper in op de resultaten van onze analyse.2 Deze resultaten geven we op
onze website ook weer in bijlage 3b in de vorm van een tabellenboek.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

22

Algemene Rekenkamer

Gebruik van cito-score als maat voor capaciteit
We gebruiken in ons onderzoek de citoscore als een maat voor capaciteit.
De citotoets meet echter niet alleen capaciteit, maar ook zaken als beheersing
van de Nederlandse taal. Daarnaast is het mogelijk dat er ook sprake is van
kansenongelijkheid in de citoscores (bijvoorbeeld omdat sommige ouders
bijles of cito-training voor hun kinderen regelen). Echter, de citoscore is de
beste maat voor capaciteit die in de DUO-data beschikbaar is. In het school­
advies van leraren kan bijvoorbeeld een bias zitten (Elffers, 2020; Timmermans
et al. 2018). De Inspectie van het Onderwijs heeft in de Staat van het Onderwijs
hier sinds 2016 ook op gewezen. Daarom hebben we niet voor schooladvies
als maat gekozen.
Op basis van onze analyse van DUO-gegevens stellen we vast dat er verschillen zijn
tussen groepen, maar kunnen we deze verschillen niet verklaren (bijvoorbeeld door
taalachterstanden, discriminatie, te lage adviezen in het onderwijs op een jongere
leeftijd, etc.). Daarvoor is diepgaander onderzoek nodig op basis van actuele en
meer gedetailleerde gegevens over mbo-studenten en hun onderwijsresultaten.
In hoofdstuk 5 van dit rapport stellen we vast dat de minister van OCW geen
concrete doelstellingen heeft gesteld, bijvoorbeeld over wanneer verschillen tussen
groepen studenten wel of niet wenselijk zijn. Dat maakt het voor ons ook lastig om
aangetroffen verschillen te kwalificeren. In de definitie die de minister van OCW
hanteert voor gelijke kansen staat echter wel opgenomen dat migratieachtergrond
en opleiding van ouders geen negatieve invloed mogen hebben op de onderwijs­
resultaten. In combinatie met de onderzoeken die we hebben geraadpleegd en de
gesprekken die we hebben gevoerd met studenten en onderwijsteams geeft onze
analyse van DUO-gegevens echter wel een duidelijke indicatie dat er nog steeds
sprake is van kansenongelijkheid in het mbo. Uit de onderzoeken die we hebben
bestudeerd en de door ons gevoerde gesprekken komen logische verklaringen naar
voren voor het door ons gevonden verband die wijzen op kansenongelijkheid in het
mbo. Bij het bespreken van de resultaten van onze analyse geven we deze weer.
In § 3.3 gaan we ook in op de ervaringen van studenten.

3.2.1 Meer mbo-studenten met migratieachtergrond in laagste
opleidingsniveau
Het mbo heeft een gevarieerde mix van studenten. Niet alleen minderjarigen tussen
de 16 en 18 jaar volgen opleidingen aan het mbo, maar ook volwassenen vanaf 18
jaar die bijvoorbeeld een gezin hebben of werken en een mbo-opleiding volgen via
hun werkgever. De mbo-studenten hebben bovendien verschillende achtergronden

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

23

Algemene Rekenkamer

en vooropleidingen. Zo zijn er studenten met een vluchtelingenstatus die nog geen
of weinig onderwijs hebben gehad in Nederland, studenten die zijn ingestroomd
vanuit het speciaal onderwijs of uit het praktijkonderwijs, studenten die op het
voortgezet onderwijs zijn uitgevallen, studenten met een theoretisch of beroeps­
gericht vmbo-diploma, studenten met een havodiploma en werknemers die een
beroepsopleiding volgen.
De verschillen in achtergrond en vooropleiding brengen met zich mee dat
beginnende mbo-studenten niet allemaal dezelfde startpositie hebben (zie figuur 3).
Sommige studenten hebben een wankele basis en daardoor meer begeleiding en
ondersteuning nodig dan andere studenten, bijvoorbeeld vanwege een achterstand
in de Nederlandse taal of een beperking. Die extra begeleiding en ondersteuning is
nodig om hun onderwijsloopbaan soepel te kunnen doorlopen en te voorkomen dat
deze studenten bijvoorbeeld voortijdig met hun opleiding stoppen zonder diploma.
Figuur 3 Studenten hebben niet allemaal dezelfde startpositie

Bij schoolloopbaan met wankele basis is actieve hulp echt nodig

Invloed vanuit
School
Sociale omgeving
Student zelf

Docenten,
mentoren en
stagebegeleiders

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

24

Algemene Rekenkamer

Opleidingsniveaus binnen het mbo
Studenten aan het mbo kunnen opleidingen op verschillende niveaus volgen.
De opleiding op niveau 1 heet ‘entreeopleiding’. Dit is een korte opleiding van
gemiddeld 1 jaar. Opleidingen op niveau 2 duren gemiddeld 2 jaar. Daarnaast
zijn er 3- en 4-jarige opleidingen, die studenten op de niveaus 3 en 4 kunnen
volgen.
Verder kunnen mbo-studenten kiezen uit verschillende leerwegen. Er is een
meer theoretische leerweg, de berwoepsopleidende leerweg (bol). Binnen
deze leerweg brengen de studenten de meeste tijd door op school en lopen ze
stages bij erkende leerbedrijven in bepaalde perioden. Er is ook een meer
praktische leerweg, de beroepsbegeleidende leerweg (bbl). Binnen deze
leerweg gaan studenten gemiddeld 1 dag in de week naar school; daarnaast
werken ze 3 of 4 dagen bij een erkend leerbedrijf om ervaring op te doen en het
vak te leren.
In het schooljaar 2022-2023 volgden circa 347.500 mbo-studenten een bol-traject;
circa 136.700 mbo-studenten volgden een bbl-traject3. De meeste studenten in het
mbo volgden een niveau 4-opleiding (zie figuur 4), de meeste van hen via een
bol-traject.
Figuur 4 Aantal studenten per mbo-opleiding in schooljaar 2022-2023

De meeste mbo-studenten volgden in 2022-2023 een opleiding op niveau 4
Aantal studenten
600.000

400.000
Niveau 4

200.000
Niveau 3

0

Niveau 2
Entree
mbo

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

hbo

wo

25

Bron: CBS

Algemene Rekenkamer

Uit ons onderzoek blijkt dat mbo-studenten met een niet-westerse migratie­
achtergrond oververtegenwoordigd zijn in de entree-opleidingen. Deze studenten
maken namelijk 61% uit van alle studenten die een entree-opleiding volgen. Terwijl ze
als totale groep maar 24% uitmaken van alle mbo-studenten.
Verder blijkt uit onze analyse van DUO-gegevens dat studenten met een nietwesterse migratieachtergrond vaker ouders hebben die lager opgeleid zijn oftewel
een opleiding van maximaal vmbo-kader hebben. Uit de gegevens die we hebben,
blijkt dat 40% van de ouders van deze studenten een opleiding heeft van maximaal
vmbo-kader. Dat is voor studenten zonder migratieachtergrond 10% en voor
studenten met een westerse migratieachtergrond 17%. We moeten daarbij wel
opmerken dat we niet van alle mbo-studenten weten wat het opleidingsniveau is van
hun ouders.

3.2.2 Mbo-studenten met migratieachtergrond stromen vaker
door naar hoger niveau
Het afronden van een entree-opleiding geeft mbo-studenten de mogelijkheid om in
te stromen in een niveau 2-opleiding. Dat is belangrijk, want met een diploma op
niveau 2 op zak hebben studenten een startkwalificatie. De minister van OCW vindt
het onverstandig als jongeren geen startkwalificatie hebben. Ze hebben dan een
grotere kans om hun baan te verliezen dan een medewerker met een start­
kwalificatie. En ze komen vaker in flexibele banen terecht. Daardoor hebben ze, als
ze volwassen zijn, weinig inkomen (Rijksoverheid, 2023). De minister van OCW vindt
het verder belangrijk dat mbo-studenten die een opleiding hebben afgerond kunnen
doorstromen naar een hoger niveau binnen het mbo of van mbo-niveau 4 naar het
hbo. Op die manier kunnen ze het beste uit zichzelf halen (OCW, 2023).
Wij hebben in ons onderzoek gekeken naar de gegevens over de doorstroom van
mbo-studenten om te zien hoeveel studenten er doorstromen en of het daarbij
uitmaakt of ze een migratieachtergrond en/of lager opgeleide ouders hebben.
Gebruik van migratieachtergrond
In dit onderzoek kijken we onder andere naar het effect van
‘migratieachtergrond’ op onderwijsresultaten. Rondom het gebruik van dit
kenmerk en het uitsplitsen van cijfers naar migratieachtergrond worden
terecht veel vragen gesteld. Het CBS heeft een afwegingkader opgesteld om
te bepalen of het betrekken van migratieachtergrond gegrond is en
gerechtvaardigd wordt (zie www.cbs.nl).

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

26

Algemene Rekenkamer

In het afwegingskader wordt dit gedaan op basis van de volgende afwegingen:
• Dient het een legitiem doel (legitimiteit)?
• Draagt het bij aan het bereiken van het doel (functionaliteit)?
• Kan het doel niet op een andere manier worden bereikt (subsidiariteit)?
• Wegen de voordelen op tegen de nadelen (proportionaliteit)?
Wij komen tot de conclusie dat voor dit onderzoek het meenemen van
migratieachtergrond gerechtvaardigd is. Een belangrijke reden hiervoor is dat
we in dit onderzoek willen vaststellen of volgens de definitie van de minister
van OCW sprake is van gelijke kansen, ongeacht migratieachtergrond.
Uit de cijfers blijkt dat het percentage van de mbo-studenten dat is doorgestroomd
in de periode 2016-2021 stabiel was, circa 44% (zie figuur 5).
Figuur 5 Het percentage mbo-studenten dat doorstroomt naar een hoger niveau voor
de jaren 2016 tot en met 2021
w percentage mbo-studenten dat doorstroomt is ongeveer gelijk gebleven*
Het
%

40

30

20

10

0

2016

2017

2018

2019

2020

2021
Bron: DUO-data

*Alleen studenten in de leeftijd van 14 tot 25 jaar die een bbl- of bol-traject doorliepen (en
dus geen eindexamenkandidaat waren), zijn meegenomen in deze grafiek

Voor de aantallen mbo-studenten die de afgelopen jaren zijn doorgestroomd naar
een hoger niveau, maken we onderscheid tussen drie groepen: (1) studenten zonder
migratieachtergrond, (2) studenten met een westerse migratieachtergrond en (3)

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

27

Algemene Rekenkamer

studenten met een niet-westerse migratieachtergrond. Daartussen bleken duidelijke
verschillen te zitten: studenten in de ene groep zijn de afgelopen jaren vaker door­
gestroomd dan studenten uit de andere groep. Op basis van deze gegevens hebben
we voor deze drie groepen ook de kans om door te stromen naar een hoger
opleidingsniveau berekend.
Uit onze analyses van de beschikbare gegevens en variabelen blijkt dat studenten
met een niet-westerse migratieachtergrond gemiddeld genomen een grotere kans
hebben om door te stromen dan studenten zonder migratieachtergrond. Ook
studenten met een westerse migratieachtergrond hebben gemiddeld meer kans om
door te stromen dan studenten zonder migratieachtergrond, maar het verschil is hier
minder groot; zie kader.
Het percentage studenten met een migratie-achtergrond dat doorstroomt, blijft in de
periode 2016 tot en met 2021 nagenoeg gelijk en neemt dus niet toe, ondanks
maatregelen en extra geld van de minister van OCW vanaf 2018 (OCW, 2018) met
onder andere als doel de doorstroom van deze studenten te stimuleren.
Doorstroomkansen van studenten met niet-westerse migratieachtergrond
Op basis van de doorstroompercentages van het jaar 2020 hebben we
berekend dat studenten met een niet-westerse migratieachtergrond gemiddeld
genomen 12,5 procentpunt meer kans hebben om door te stromen naar een
hoger niveau dan studenten zonder migratieachtergrond. En studenten met
een westerse migratieachtergrond hebben gemiddeld 2,8 procentpunt meer
kans om door te stromen dan studenten zonder migratieachtergrond. Bij het
bepalen van deze kansen hebben we rekening gehouden met verschillen
tussen de individuele studenten op de volgende kenmerken: geslacht, leeftijd,
citoscore, niveau mbo-opleiding, type mbo-opleiding, leerweg en opleidings­
niveau ouders. Voor 2021 is dit beeld ongeveer hetzelfde.
Uit de kwantitatieve analyse van DUO-data blijkt niet waarom studenten met een
migratieachtergrond een grotere doorstroomkans hebben. Maar uit het kwalitatieve
deel van ons onderzoek, waaronder gesprekken met studenten en onderwijsteams,
kwam naar voren dat docenten studenten met een migratieachtergrond mogelijk
onderschatten als het gaat om hun vermogen om een opleiding te volgen. In dat
geval betekenen de hogere doorstroompercentages van studenten met een migratie­
achtergrond dat een deel van hen op een te laag niveau is ingestroomd op het mbo.
Zij halen op het mbo dan eerder opgelopen kansenongelijkheid als het ware in.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

28

Algemene Rekenkamer

Doorstroomkansen van studenten die een entreeopleiding doen
Op basis van de doorstroompercentages van het jaar 2020 hebben we
berekend dat studenten die een entree-opleiding doen, gemiddeld meer kans
hebben om door te stromen dan andere studenten. Dit is ook logisch.
Vanwege de kwalificatieplicht worden studenten immers geacht om minimaal
een mbo-diploma op niveau 2 te halen. Vergeleken met studenten op niveau 3
hebben zij 31,3 procentpunt meer kans om door te stromen. Studenten op
niveau 2 hebben 11,0 procentpunt meer kans om door te stromen dan
studenten op niveau 3. De doorstroomkansen nemen af naarmate studenten
op een hoger niveau studeren. Zo geldt voor studenten op niveau 4 dat zij
0,9 procentpunt minder kans hebben om door te stromen dan studenten op
niveau 3. Voor 2021 is dit beeld ongeveer hetzelfde.

3.2.3 Mbo-studenten met hoger opgeleide ouders stromen
vaker door naar hogere opleiding

We hebben ook onderzocht of het opleidingsniveau van ouders invloed heeft op de
doorstroom van mbo-studenten. Over dit opleidingsniveau hadden we tijdens het
onderzoek alleen grove gegevens (zie het kader in § 3.2). We weten alleen of de
ouders een ‘opleiding tot maximaal vmbo-kader’ hebben of een ‘opleiding hoger dan
vmbo-kader’. In ons onderzoek geven we ouders met een opleiding tot maximaal
vmbo-kader aan als lager opgeleid en ouders met een opleiding hoger dan vmbokader als hoger opgeleid.
Uit onze analyse blijkt dat mbo-studenten van wie de ouders een opleiding hoger dan
vmbo-kader hebben gedaan, gemiddeld meer kans (4,9 procentpunt) hebben om
door te stromen naar een hoger niveau dan studenten van wie de ouders een
opleiding tot maximaal vmbo-kader hebben gedaan. Hierbij hebben we rekening
gehouden met cito-score en andere persoonskenmerken; het gevonden verschil is er
dus bij studenten die alleen verschillen in het opleidingsniveau van hun ouders.
In het kwalitatieve deel van ons onderzoek, de geanalyseerde onderzoeken en
gesprekken met onder andere studenten en onderwijsteams, kwamen hiervoor
verschillende verklaringen naar boven. Zo stimuleren hoger opgeleide ouders over
het algemeen hun kinderen meer om een opleiding te volgen op een zo’n hoog
mogelijk niveau. Ook zijn deze ouders over het algemeen beter in staat om hun
kinderen te begeleiden en ondersteunen bij het kiezen van een passende mboopleiding en bij de opdrachten die ze moeten maken voor hun opleiding of stage.
Het kan ook zijn dat deze ouders meer inkomen hebben en dus gemakkelijker leer­
middelen, zoals boeken en een laptop, kunnen aanschaffen voor hun kinderen.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

29

Algemene Rekenkamer

Verder kan het zijn dat ze inhoudelijk hun kinderen beter kunnen helpen met het leren
van de lesstof. Bovendien kunnen studenten van hoger opgeleide ouders vaker
gebruikmaken van het netwerk van hun ouders, bijvoorbeeld om een stage te vinden.
De steun van ouders is extra van belang voor studenten die een opleiding via het bbltraject doen, zo vertelden onderwijsteams ons. De school staat dan immers op
afstand, omdat de student gemiddeld maar 1 dag per week lessen volgt. Deze
studenten zijn dus afhankelijk van een goede begeleiding op de werkplek én thuis.

3.2.4 Mbo-studenten met migratieachterstand vallen vaker
voortijdig uit

We spreken in dit onderzoek van voortijdig schoolverlaten als iemand onder de 23
jaar zonder startkwalificatie of zonder een diploma op entreeniveau het mbo verlaat
en ook geen baan heeft van minimaal 12 uur per week. De minister van OCW en zijn
voorgangers zetten zich al meer dan 20 jaar in om het aantal voortijdige school­
verlaters omlaag te brengen.
Het percentage mbo-studenten dat voortijdig het mbo verlaat, schommelde in de
periode 2016-2021 tussen de 4,6% en 5,3% (zie figuur 6).

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

30

Algemene Rekenkamer

Figuur 6 Het percentage mbo-studenten dat voortijdig het mbo verlaat voor de jaren
2016 tot en met 2021

Het percentage studenten dat voortijdig het mbo verlaat is ongeveer gelijk
gebleven*
%
5

4

3

2

1

0

2016

2017

2018

2019

2020

2021
Bron: DUO-data

*Alleen studenten in de leeftijd van 14 tot 23 jaar die een leerweg (bbl of bol) doorliepen
(en dus geen eindexamenkandidaat waren), zijn meegenomen in de grafiek

Voortijdig schoolverlaten tussen 2020 en 2021 toegenomen
Op basis van landelijke cijfers (Rijksoverheid, 2023) heeft de minister in juli 2023 de
Tweede Kamer laten weten dat het aantal voortijdig schoolverlaters sinds 2021 sterk
is gestegen: van 24.385 in het schooljaar 2020-2021 tot 30.242 in het schooljaar
2021-2022 (OCW, 2023 en 2023a). Bij die stijging gaat het overigens niet alleen om
mbo-studenten, maar ook om leerlingen die bijvoorbeeld het voortgezet onderwijs
voortijdig hebben verlaten, of om studenten die na hun vmbo-opleiding geen
vervolgopleiding zijn gaan doen.
Studenten met een migratieachtergrond vallen vaker voortijdig uit
Wij hebben op basis van de uitvalcijfers van de afgelopen jaren vastgesteld dat de
kans dat een student voortijdig stopt met school samenhangt met zijn of haar
(achtergrond)kenmerken. We stellen vast dat studenten met een migratieachtergrond
een hogere kans op voortijdige schooluitval hebben. Zo hebben studenten met een
niet-westerse migratieachtergrond gemiddeld een grotere kans om voortijdig met
school te stoppen dan studenten zonder migratieachtergrond; een verschil van 0,5

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

31

Algemene Rekenkamer

procentpunt. Bij studenten met een westerse migratieachtergrond is het verschil in
kans op voortijdige schooluitval met studenten zonder migratieachtergrond groter,
namelijk 1,6 procentpunt.
Studenten die een lager opleidingsniveau volgen, vallen vaker voortijdig uit
Verder laten de cijfers zien dat voortijdig schoolverlaten bij het ene opleidingsniveau
vaker voorkomt dan bij het andere. Zo hebben studenten die een entreeopleiding
doen gemiddeld meer kans (8,3 procentpunt) om voortijdig uit te vallen dan
studenten op niveau 3. En studenten op niveau 2 hebben gemiddeld meer kans om
voortijdig uit te vallen (3,8 procentpunt) dan studenten op niveau 3, maar de uitval­
kans is op dit niveau wel wat kleiner. Nog kleiner is de uitvalkans bij studenten op
niveau 4. Zij hebben gemiddeld 0,9 procentpunt minder kans om voortijdig school te
verlaten, dan studenten op niveau 3. Kortom, studenten op lagere opleidingsniveaus
hebben een grotere kans om voortijdig uit te vallen dan studenten op hogere
opleidingsniveaus.
Verklaringen voor voortijdig uitvallen
We kunnen op basis van onze analyse van beschikbare DUO-gegevens geen
sluitende verklaringen geven voor het vaker voortijdig stoppen met school van
studenten met een migratieachtergrond en of studenten die een lager opleidings­
niveau volgen.
Volgens de minister van OCW4 zijn er verschillende redenen waarom jongeren te
vroeg stoppen met school, waaronder:
• een verkeerde studiekeuze;
• een voorkeur voor geld verdienen boven op school zitten;
• persoonlijke en geestelijke problemen;
• verwachtingen over de opleiding die niet overeenkomen met wat de school te
bieden heeft.
Vaak gaat het volgens de minister van OCW om een combinatie van redenen.
De schooluitval is volgens hem versterkt door de coronamaatregelen die het vierde
kabinet-Rutte heeft genomen (OCW, 2023).
In de gesprekken die wij hebben gevoerd met onderwijsteams bevestigden zij
bovenstaande oorzaken die de minister noemt. We hebben niet kunnen vaststellen
of deze oorzaken vaker voorkomen bij studenten met een migratieachtergrond. De
onderwijsteams noemden nog andere mogelijke oorzaken van voortijdig school­
verlaten. In veel gesprekken kwam naar voren dat het drempelloos instromen in
entreeopleidingen het risico op voortijdig schoolverlaten vergroot. Dat zit zo: om te

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

32

Algemene Rekenkamer

kunnen beginnen aan een entreeopleiding op het mbo is geen vooropleiding of
diploma nodig. Dit betekent dat er studenten zijn die met een achterstand in taal of
rekenen een entreeopleiding volgen. Deze studenten lukt het vaak niet om de
opleiding af te ronden. En als het ze wel lukt, hebben ze meestal nog steeds een
achterstand in taal en of rekenen. Ze zijn daardoor dan niet in staat om met succes
een niveau 2-opleiding te volgen en af te ronden. Voor een niveau 2-opleiding is
immers een hoger niveau van taalbeheersing vereist. De onderwijsteams zien in hun
dagelijkse praktijk dan ook dat deze studenten vaker voortijdig hun niveau
2-opleiding verlaten zonder einddiploma. De overgang tussen een entreeopleiding en
een niveau 2-opleiding is voor sommige studenten namelijk erg groot.
Sommige onderwijsteams proberen hier oplossingen voor te vinden. Ze spijkeren
studenten die aan hun entreeopleiding beginnen eerst bij in de Nederlandse taal of
rekenen. Andere onderwijsteams proberen studenten met een taal- en/of reken­
achterstand na hun entreeopleiding te begeleiden naar een baan, omdat ze nog niet
aan een niveau 2-opleiding toe zijn. Deze studenten kunnen dan later, als ze de
achterstanden hebben ingelopen op hun werkplek, alsnog instromen op niveau 2.
Een andere veelgenoemde oorzaak van schooluitval is het ontbreken van voldoende
ondersteuning en begeleiding. Dit speelt vooral op niveau 2. Entreeopleidingen
krijgen extra budget van de minister van OCW om onderwijs te kunnen bieden in
kleine groepen, met extra begeleiding en ondersteuning. Die begeleiding en
ondersteuning is er tijdens een niveau 2-opleiding veel minder, zo hoorden wij
regelmatig van onderwijsteams. De minister van OCW is op de hoogte van dit
probleem. Hij heeft inmiddels besloten om ook voor niveau 2-opleidingen meer geld
beschikbaar te stellen, zodat ook daar kwetsbare studenten meer begeleiding en
ondersteuning van kunnen krijgen (OCW, 2022). Onderwijsteams zijn hier aan de ene
kant verheugd over, maar ze zien ook risico’s. Immers, als studenten hun niveau
2-opleiding alleen kunnen afronden met extra begeleiding en ondersteuning, leveren
de mbo-scholen geen zelfstandige werknemers af voor de arbeidsmarkt. In een baan
zullen studenten vaak geen extra begeleiding en ondersteuning krijgen. Het risico is
dat als ze dat toch nodig hebben, ze sneller hun baan zullen verliezen.
Ten slotte schreven we in § 3.2.2 dat er een kans is dat studenten met een nietwesterse migratieachtergrond te laag instromen op het mbo. Als dit het geval is, dan
hebben deze studenten meer uithoudingsvermogen nodig om deze langere onderwijs­
loopbaan succesvol af te ronden. Onderwijsteams merkten op dat te laag instromen
er bij sommige studenten voor zorgt dat zij voortijdig uitvallen. Deze studenten
kunnen volgens hen niet voldoende motivatie opbrengen om eerst een opleiding op

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

33

Algemene Rekenkamer

een lager niveau te volgen om vervolgens door te stromen naar een opleiding die wel
past bij hun capaciteiten. Volgens de onderwijsteams en studenten die wij spraken,
zorgt onderschatting van capaciteiten voor een gebrek aan zelfvertrouwen dat lang
negatief doorwerkt in de onderwijsloopbaan van studenten en zelfs daarna.

3.2.5 Mbo-studenten met lager opgeleide ouders vallen eerder
voortijdig uit
We zien ook verschillen in de kans op voortijdig schoolverlaten tussen mbo-

studenten van wie de ouders lager opgeleid zijn (tot maximaal vmbo-kader) en
studenten van wie de ouders een hoger opleidingsniveau hebben. Studenten met
ouders die een opleiding hebben gedaan op een hoger niveau dan vmbo-kader,
hebben een kleinere kans (1,1 procentpunt kleiner) op voortijdige schooluitval dan
studenten met lager opgeleide ouders. Hierbij hebben we rekening gehouden met de
cito-score en andere persoonskenmerken van de studenten; het gevonden verschil
doet zich dus voor bij studenten die alleen verschillen in het opleidingsniveau van
hun ouders.
We kunnen de hogere uitvalkans van studenten met lager opgeleide ouders niet
verklaren op basis van onze analyse van de cijfers. Maar hiervoor hebben we wel
verklaringen opgetekend tijdens onze gesprekken met onderwijsteams. Hiervoor
verwijzen we naar § 3.2.3.

3.3 Ervaringen van studenten
Wij hebben tijdens ons onderzoek studenten gesproken met verschillende achter­
gronden, kenmerken en thuissituaties. Veel van hen vertelden ons dat ze goed op
hun plek zijn op het mbo. Ze voelen zich gezien door docenten en mentoren.
We hoorden ook van veel studenten dat ze gemotiveerd zijn en inzet tonen, omdat ze
"Ik ben op 14 jarige leeftijd naar Nederland gekomen.

qua opleiding en stage doen
wat ze leuk
waar
ze goedvoor
in zijn.
Hieronder
Thuissituatie
wasvinden
minder en
goed
en daardoor
mij lastig.
laten we enkele studentenVan
aanfamilie
het woord
over hun
ervaringen.
en vrienden
veel hulp
gekregen met lastige

thuissituatie. Op het praktijkonderwijs had ik goede docenten,
die hulp gaven vanwege mijn taalachterstand. Door school en
mijn eigen inzet ben ik veranderd: ik realiseerde me wat nodig
was."

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

34

Algemene Rekenkamer

"Ik werd heel onzeker door mijn zware dyslexie. Docenten
hadden geen vertrouwen in mij door mijn dyslexie. Omdat
het mentaal slecht ging, ging het lichamelijk ook slecht. Op
de middelbare school kreeg ik allerlei hulp voor mijn
dyslexie, zoals meer tijd en minder afrekenen op spelfouten.
Door deze maatregelen kon ik even rust nemen en me
terugtrekken. Ik doe nu een opleiding die ik leuk vind."

In het kwalitatieve deel van ons onderzoek, in onze gesprekken met studenten,
onderwijsteams en leerbedrijven, kwamen ook minder positieve verhalen naar boven.
Daaruit werd duidelijk dat op het mbo de achtergrondkenmerken en thuissituatie nog
steeds een rol spelen bij hoe mbo-studenten worden behandeld. Regelmatig
hoorden we over gevallen van stagediscriminatie, over studenten die niet genoeg
geld hebben voor de aanschaf van leermiddelen en over studenten die te weinig
goede voorlichting, begeleiding en ondersteuning krijgen om de juiste opleiding te
kiezen binnen het mbo.
Stagediscriminatie
We hebben verschillende onderwijsteams gevraagd naar hun ervaringen met stage­
discriminatie. Bijna alle gespreksdeelnemers hadden meer dan eens meegemaakt
dat studenten werden afgewezen voor een stageplaats, waarbij de gespreks­
deelnemers een sterk vermoeden hadden dat dat gebeurde op basis van de naam
of het uiterlijk van de student.
Onderwijsteamlid over voorbeeld van stagediscriminatie
“Student komt naar me toe: kun je me helpen met een stage, want vanwege
mijn achternaam (Marokkaans) kom ik er niet doorheen. Samen met student
experiment gedaan met 23 sollicitaties met de naam van de vader (Marokkaans)
en 2 sollicitaties met de naam van de moeder (Nederlands): alle 23 bedrijven
gaven een afwijzing op basis van de sollicitatie met de Marokkaanse naam van
de vader, 2 bedrijven nodigden de student uit op basis van een sollicitatie met
de Nederlandse naam van de moeder.”

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

35

Algemene Rekenkamer

Van de studenten met een migratieachtergrond die wij hebben gesproken, vertelden
sommigen dat ze ook discriminatie hadden ervaren op de stageplek zelf. Ze voelden
dat ze niet werden geaccepteerd als onderdeel van het team. Ook als studenten
beperkingen hebben, worden zij volgens de onderwijsteams soms om die reden
afgewezen voor een stage. Wij hebben hierover gesproken met leerbedrijven. Die
lieten ons weten dat ze nu en dan terugdeinzen voor het aannemen van studenten
met een beperking, omdat ze niet goed weten hoe ze deze studenten op een goede
en verantwoorde manier kunnen begeleiden. Andere leerbedrijven zeggen dat ze
juist openstaan voor studenten die meer begeleiding nodig hebben, omdat zij ook
deze studenten een kans en een opleiding willen bieden. In § 4.3 gaan we in op de
drempels die studenten en onderwijsteams ervaren om stagediscriminatie te melden
en daar actie op te nemen.
Geldgebrek
In onze gesprekken met onderwijsteams kwam armoede naar boven als een van de
belangrijkste risico’s voor gelijke kansen in het mbo. Zo gaven zij aan dat het voor
veel – en steeds meer – studenten lastig is om op tijd alle vereiste leermiddelen
(zoals laptop, boeken, beroepskleding, gereedschappen en softwarelicenties) aan te
schaffen voor hun opleiding. Als hen dat niet lukt, lopen ze vaak al aan het begin van
hun studie een achterstand op die moeilijk is in te halen. Er zijn verschillende
mogelijkheden voor mbo-studenten om financiële ondersteuning te krijgen via
speciale fondsen of de gemeente. Maar de procedures hiervoor zijn volgens de
onderwijsteams vaak ingewikkeld en langdurig. Zodoende lopen sommige studenten
ondanks de beschikbare financiële ondersteuning toch een achterstand op.
Ook reiskosten vormen soms een probleem, zo kregen we regelmatig terug in
gesprekken. Dat geldt zeker voor studenten die een opleiding via een bbl-traject
volgen. Zij komen niet in aanmerking voor een studentenreisproduct, omdat ze
salaris ontvangen van hun werkgever. Voor veel bbl-studenten is het salaris dat ze
ontvangen onvoldoende om alle kosten te betalen die nodig zijn voor de opleiding en
het levensonderhoud. Zowel de bbl-studenten als de onderwijsteams die wij spraken,
benadrukten dat. Dit geldt zeker voor bbl-studenten die geen ouders hebben die in
deze kosten kunnen bijdragen.
Gebrek aan begeleiding en voorlichting
Regelmatig kwam in onze gesprekken met studenten naar voren dat ze goede
voorlichting, begeleiding en ondersteuning hebben gemist om de juiste opleiding te
kiezen binnen het mbo. Zo vertelden studenten ons dat de informatie die ze hadden
gekregen over hun mbo-opleiding, geen goed beeld gaf van hoe de opleiding en

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

36

Algemene Rekenkamer

stage in de praktijk zijn. Het taalniveau was bijvoorbeeld hoger dan hen was voor­
gespiegeld. Of ze bleken sociale vaardigheden nodig te hebben, terwijl ze de
opleiding juist hadden gekozen omdat ze niet veel sociale contacten wilden hebben.
Dit was vanwege hun beperkingen of vanwege negatieve ervaringen met bijvoorbeeld
pesten.
Wat het extra moeilijk maakt voor mbo-studenten om zonder hulp een weloverwogen
keuze te maken voor een mbo-opleiding, is dat ze die keuze vaak al op jonge leeftijd
(gemiddeld 16 jaar) moeten maken. Zo vertelden studenten en onderwijsteams ons
regelmatig. Dan zijn studenten – zo geven ze zelf aan – daar eigenlijk nog te jong
voor. Daarnaast kwam in de gevoerde gesprekken ook regelmatig terug dat jongeren
op nog jongere leeftijd (gemiddeld 14 jaar) een richting (profiel) moeten kiezen op
het voortgezet onderwijs, waardoor hun keuzemogelijkheden voor het mbo beperkt
worden: keuzes op een jonge leeftijd bepalen daarmee de rest van hun onderwijs­
loopbaan. Ook onderwijsteams vinden dat de voorlichting over mbo-opleidingen en
de begeleiding bij het maken van de juiste keuze beter en vooral realistischer moet.
We laten hieronder een student aan het woord over het maken van belangrijke
keuzes.in de onderwijsloopbaan op jonge leeftijd.

"Ik moest veel te snel kiezen en dus te jong gekozen voor
ICT. Ik heb die richting wel afgerond. Ik heb weinig keuzevrijheid ervaren en weinig voorlichting gehad over andere
vervolgopleidingen. Ik heb daarom zelf een vervolgopleiding
gezocht o.b.v. informatie van vrienden. Ik ben nu op mijn
plek."

Situaties thuis die het volgen van de opleiding bemoeilijken
In onze gesprekken hoorden we ook hoe de thuissituatie van mbo-studenten een
negatief effect op opleiding en stage kan hebben. Zo ondervinden sommige mbostudenten last van lange reistijden en de slechte verbindingen met het openbaar
vervoer. Daarnaast heeft een deel van de mbo-studenten verplichtingen thuis.
Bijvoorbeeld omdat ze een eigen gezin hebben of voor een familielid moeten zorgen.
Voor hen is het lastig om lessen, stage en een bijbaan te combineren. Vaak zijn de
inkomsten uit een bijbaan voor hen zo belangrijk, dat lessen en stage op de tweede

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

37

Algemene Rekenkamer

plaats komen. Daardoor lopen ze achterstanden op of moeten ze stoppen met de
stage of opleiding, zo geven onderwijsteams aan.
Invloed van achtergrondkenmerken en thuissituatie op schoolprestaties
Niet alleen in het kwantitatieve deel van ons onderzoek bleek dat migratieachtergrond
en opleiding van ouders een negatieve invloed kunnen hebben op de prestaties van
studenten. Ook in de gesprekken met studenten, onderwijsteams, bestuurders,
beleidsmedewerkers en leerbedrijven kwam dit regelmatig terug. Zo gaven
studenten regelmatig in gesprekken met ons aan dat zij op de basisschool en/of in
het voortgezet onderwijs gepest of gediscrimineerd zijn op basis van hun achter­
grond of beperking. Daardoor hadden ze minder motivatie en zelfvertrouwen voor
school. Verder bleek regelmatig uit de gespreken met studenten dat een instabiele
thuissituatie een negatieve invloed heeft gehad op hun schoolprestaties. We geven
hieronder twee situaties als voorbeeld van de ervaringen die we hebben opgehaald
bij studenten over onder andere de invloed van hun achtergrond en thuissituatie op
hun onderwijsloopbaan. We schetsen kort de situatie aan de hand van uitspraken die
we hebben opgehaald en laten zien welke belangrijke factoren ontbreken. Factoren
die nodig zijn om de onderwijsloopbaan soepel te doorlopen (witte vlakken). Ook
geven we aan welke momenten belangrijk waren in de onderwijsloopbaan en wat
voor effect die heeft gehad.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

38

Algemene Rekenkamer

Voorbeeldsituatie 3
Op de basisschool blijven zitten, omdat ik in een drukke klas zat en me niet goed kon
concentreren. Door mijn slechte gedrag was het thuis lastig. Uiteindelijk uitgevallen
op vmbo, docenten konden lastig met mijn gedrag omgaan. Overgestapt naar mbo.
Ik heb nu meer motivatie en krijg meer ruimte: docenten zitten niet zo op mijn nek.
Ik wil hierna doorstuderen op het mbo en daarna naar het hbo.

iële
anc
Fin

Fys
iek
g
d
on
ez

p it a a l
l ka

ree

in

g
Ge

d iff

ie

S ta bi
eren

Onderwijsloopbaan

e

hu
le t

iss

iu

ns

en

fi

id

e ll

Invloed vanuit student zelf
Invloed vanuit sociale omgeving
Invloed vanuit school

l

oo

ele

lm

od

tud

C

M o ti v a ti e

at

Ro

beg

ul

ta ge

tu

G oede s

e nt

Me
n

ond
gez
al
a
t

nten
oce
ed
ed
Go
stabiliteit

L)

rbetrokkenh
Oude
eid

n
te
V e e r k ra c h e n
w
z e l f v e r t ro u

Goed
e be
ge
lei
din
g
Taalrijke o
b
mg
evi
ng
(N

ij

iële onderst
Financ
eun
ing

n
aa
pb
o
lo

Ge

ti e e r d o n d e r w ijs

Thuis ging het niet goed.
Daarom ging het op de
middelbare school mis.

Ik was irritant in de klas en
kon niet stilzitten. Dat was
lastig voor de docenten. Ik
heb mijn middelbare
school niet afgemaakt.

Zit op deze school goed
op mijn plek en ben
daardoor meer gemotiveerd. Docenten zitten
niet zo op mijn nek.

Basisonderwijs

Voortgezet onderwijs

MBO

+
Positieve
ervaring

Negatieve
ervaring

_

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

39

Algemene Rekenkamer

Voorbeeldsituatie 11
Thuissituatie is altijd een ding geweest. Hier is vanuit de begeleiding op school geen
begrip voor getoond. Ik voelde me niet gehoord door diegene die mij moest
begeleiden, ik voelde dat ik niet begrepen werd. Ik moest een andere opleiding gaan
doen, vanwege mentale problemen. Als ik vanaf het begin goede begeleiding had
gehad, dan had ik de opleiding denk ik wel afgemaakt. Na mijn opleiding wil ik gaan
werken.

iële
anc
Fin

Fys
iek
g
d
on
ez

p it a a l
l ka

ree

in

g
Ge

d iff

ie

S ta bi
eren

el e

thu

iss

iu

ns

en

fi

id

e ll

Invloed vanuit student zelf
Invloed vanuit sociale omgeving
Invloed vanuit school

l

oo

ele

lm

od

tud

C

M o ti v a ti e

at

Ro

beg

ul

ta ge

tu

G oede s

e nt

Me
n

nd
ezo
lg
a
ta

nten
oce
ed
ed
Go
stabiliteit

L)

rbetrokkenh
Oude
eid

n
te
V e e r k ra c h e n
w
z e l f v e r t ro u

Goed
e be
ge
lei
din
g
Taalrijke o
b
mg
evi
ng
(N

ij

iële onderst
Financ
eun
ing

n
aa
pb
o
lo

Ge

ti e e r d o n d e r w ijs

Onderwijsloopbaan
Vorige opleiding gestopt
vanwege mentale
problemen en moeilijke
thuissituatie waar weinig
begrip voor was.

+
Positieve
ervaring

Negatieve
ervaring

_

Basisonderwijs

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

Voortgezet onderwijs

40

MBO

Algemene Rekenkamer

4.
Verschillen tussen en
binnen mbo-scholen
4.1 Conclusie
We zien niet alleen dat het voor mbo-studenten nog steeds lijkt uit te maken wat hun
achtergrond is en uit welke thuissituatie ze komen. Het maakt ook uit op welke
school ze een mbo-opleiding doen en van welke docenten ze les krijgen. Of
studenten de begeleiding en ondersteuning krijgen die ze nodig hebben om hun
opleiding te volgen en af te ronden, kan namelijk verschillen per mbo-instelling, per
opleiding en per docent of stagebegeleider. Zo zien we dat de kans dat een student
na het afronden van zijn of haar opleiding doorstroomt naar een opleiding op een
hoger niveau, sterker verschilt tussen verschillende locaties binnen een mboinstelling dan tussen mbo-instellingen onderling. Dit geldt ook voor de kans dat
studenten met en zonder migratieachtergrond doorstromen. Met andere woorden:
op sommige mbo-locaties zijn verschillen op basis van migratieachtergrond klein en
op andere locaties zijn verschillen veel groter. We zien de verschillen in de wijze van
begeleiden en ondersteunen van studenten tussen en binnen mbo-instellingen ook
terug in onze analyse van de kwaliteitsagenda’s 2019-2022 en de praktijk van de
7 mbo-scholen.
Voor bepaalde mbo-studenten kan op de ene school kansenongelijkheid in stand
blijven, terwijl ze op een andere mbo-school beter af zouden zijn. Dit geldt ook
binnen mbo-scholen. Met als gevolg dat hun toch al ongunstige uitgangspositie blijft
voortbestaan. Dat is ernstig, want een mbo-diploma vormt een belangrijk fundament
voor de latere loopbaan van deze jongeren. Voor gelijke kansen maakt het dus uit
waar en bij wie studenten een mbo-opleiding, stage of leerbaan volgen.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

41

Algemene Rekenkamer

De verschillen tussen en binnen mbo-scholen zijn onder andere het gevolg van de
beleids- en bestedingsvrijheid die de schoolbesturen krijgen van de minister van
OCW. De minister van OCW heeft niet duidelijk gemaakt op welke hulp studenten
minimaal moeten kunnen rekenen als ze niet zelfstandig hun opleiding, stage of
leerbaan kunnen volgen en afronden. De mbo-besturen geven de beleids- en
bestedingsvrijheid grotendeels door aan hun onderwijsteams. Die maken vervolgens
hun eigen keuzes over de hulp die ze studenten bieden zonder dat ze zich hierbij aan
een afgesproken minimum hoeven te houden.

4.2 Verschillen tussen mbo-scholen met gevolgen voor
gelijke kansen
De besturen van mbo-scholen moeten van de minister van OCW zorgen dat de
kansengelijkheid van hun studenten verbetert. De afspraken hierover zijn vastgelegd
in het bestuursakkoord dat de minister van OCW in februari 2018 sloot met de MBO
Raad (OCW & MBO Raad, 2018) en daarna in de Werkagenda MBO 2023-2027 (OCW
et al., 2023b) en het Stagepact MBO 2023-2027 (OCW et al., 2023c) dat de minister
van OCW sloot met de MBO Raad en andere partners. Op welke manier de mbobesturen dat precies doen, mogen zij grotendeels zelf kiezen. Ze bepalen zelf welke
maatregelen ze treffen, op welke studenten ze zich richten en hoe ze het geld
besteden dat ze onder andere voor dit doel krijgen. Deze beleids- en bestedings­
vrijheid is afgesproken tussen de minister van OCW en de besturen van mbo-scholen.
De minister van OCW heeft niet duidelijk gemaakt wat hij onder gelijke kansen
verstaat, welke concrete doelen hij nastreeft, welke specifieke doelgroep hij beoogt
te bereiken en welke hulp studenten minimaal moeten kunnen rekenen als ze niet
zelfstandig hun opleiding, stage of leerbaan kunnen volgen en afronden (zie ook
hoofdstuk 5).
De minister van OCW vindt dat de besturen van mbo-scholen het beste weten hoe ze
samen met bijvoorbeeld bedrijven en gemeenten in hun regio de kwaliteit van het
mbo kunnen verbeteren. En daar hoort ook het bevorderen van gelijke kansen bij.
In de Werkagenda MBO (met daarin nieuwe afspraken tussen de minister en de mboschoolbesturen) heeft de minister ervoor gekozen om sommige maatregelen voor
het verbeteren van de kansengelijkheid van studenten verplicht te stellen (OCW et al.,
2023b). Het gaat daarbij om (a) extra investeren in loopbaanoriëntatie en stage­
begeleiding en (b) het melden van stagediscriminatie. De minister van OCW heeft in
de Werkagenda MBO samen met de mbo-besturen afspraken gemaakt over de
informatie die ze gaan verzamelen en analyseren om de voortgang van de
Werkagenda MBO en het Stagepact MBO te volgen (zie verder § 6.2.4).

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

42

Algemene Rekenkamer

In 2019 heeft ook de Commissie Kwaliteitsafspraken MBO (CKMBO) in de publicatie
Sectorbeeld 2019 (CKMBO, 2019) opgemerkt dat mbo-scholen in hun kwaliteits­
agenda’s op uiteenlopende manieren invulling gaven aan het begrip ‘gelijke kansen’.
En vooral: dat bepaalde doelgroepen niet bij alle mbo-scholen als kwetsbaar voor
kansenongelijkheid werden gezien. De mbo-besturen moesten kwaliteitsagenda’s
voor de periode 2019-2022 opstellen en zo laten zien aan de minister van OCW hoe
ze de afspraken uit het bestuursakkoord uit 2018 zouden gaan uitvoeren. De
kwaliteits­agenda’s dienden ook om in aanmerking te komen voor de extra gelden die
de minister hiervoor als aanvullende bekostiging beschikbaar had gesteld.
Commissie ziet verschillen tussen scholen in aanpak
van kansenongelijkheid
“Het analyseren van kenmerken van groepen studenten met structureel minder
kansen ontbreekt veelal. […] Sommige scholen hebben scherp in beeld
gebracht welke verschillende doelgroepen er zijn binnen de school en waar de
risico’s liggen als het gaat om kansenongelijkheid. Bij een groot deel van de
kwaliteitsagenda’s heeft de commissie de beschrijving van die verschillende
doelgroepen gemist. Een logisch gevolg hiervan is het uitblijven van analyses
van prestaties van specifieke doelgroepen als jongeren met een niet-westerse
achtergrond of jongeren afkomstig uit multiprobleemgezinnen” (CKMBO, 2019).
Net als de CKMBO zien wij dat de manier waarop mbo-scholen de afgelopen jaren
hun gelijkekansenbeleid hebben ingevuld, verschilt. We hebben dit vastgesteld door
de kwaliteitsagenda’s van de mbo-scholen voor de periode 2019-2022 met elkaar te
vergelijken. We hebben de verschillen in de aanpak van kansenongelijkheid ook zelf
waargenomen, tijdens ons onderzoek naar de praktijk van 7 mbo-scholen. We
observeerden dat de ene mbo-instelling leermiddelen gratis beschikbaar stelt, om zo
de kosten voor het volgen van een opleiding te verlagen. Andere mbo-instellingen
richten zich bijvoorbeeld vooral op het terugdringen van voortijdig schoolverlaten
door kwetsbare studenten meer begeleiding en ondersteuning te geven. Ook zagen
we sommige mbo-instellingen meer begeleiding en structuur bieden aan studenten
die een entree- of niveau 2-opleiding doen. Terwijl andere mbo-instellingen
investeren in samenwerkingsprojecten met leerbedrijven waar studenten met een
beperking of een bepaalde achterstand (taal bijvoorbeeld) extra begeleiding en
ondersteuning krijgen op de werkplek. Ook kwamen we tegen dat sommige mboinstellingen experimenteren met een verlengde opleidingsduur, om zo tijd en ruimte
te hebben om achterstanden van studenten in te kunnen halen. In kortlopende
opleidingen van 1 of 2 jaar is dit volgens hen namelijk niet goed mogelijk.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

43

Algemene Rekenkamer

We zien we in ons onderzoek verschillende initiatieven bij mbo-instellingen, waar
onderwijsteams, leerbedrijven en studenten positief over zijn. Met deze verschillen in
aanpak maakt het voor studenten echter wel uit bij welke mbo-scholen ze hun
opleiding volgen. Het ontbreken van initiatieven of maatregelen op een mbo-school
betekent namelijk niet dat studenten hier geen behoefte aan hebben. Niet op elke
school krijgen ze dus automatisch de begeleiding en ondersteuning die ze nodig
hebben en ook niet in dezelfde mate.
We zien in ons onderzoek dat het voor studenten ook uitmaakt waar ze binnen de
school terechtkomen: welke opleiding ze volgen en wie hun docent, mentor of
stagebegeleider is. Dat komt doordat er tussen onderwijsteams binnen dezelfde
mbo-school op verschillende manieren wordt gewerkt. De vraag is of studenten al
dan niet de begeleiding en ondersteuning krijgen die ze nodig hebben. Daarnaast is
ook de begeleiding die studenten krijgen bij het voorbereiden op hun stage en op de
stageplek zelf anders. Hier gaan we in de volgende paragraaf verder op in.

4.3 Verschillen binnen mbo-scholen met gevolgen voor
gelijke kansen
Analyse van gegevens laat verschillen binnen mbo-instellingen zien
Uit onze analyse van DUO-gegevens blijkt dat het uitmaakt op welke locatie een
student een opleiding doet binnen een mbo-instelling. De kans dat een student na
het afronden van zijn of haar opleiding doorstroomt naar een opleiding op een hoger
niveau, verschilt sterker tussen verschillende locaties binnen een mbo-instelling dan
tussen mbo-instellingen onderling. Dit geldt ook voor de kans dat studenten met en
zonder migratieachtergrond doorstromen. We zien hetzelfde bij voortijdig school­
verlaten van studenten in het algemeen en ook specifiek bij studenten met een
migratie­achtergrond. Met andere woorden: op sommige mbo-locaties zijn
verschillen op basis van migratieachtergrond klein en op andere locaties zijn
verschillen veel groter (zie ook figuur 7). Deze uitkomst van ons onderzoek laat zien
dat het belangrijk is om landelijk niet alleen gegevens te verzamelen en te volgen op
instellingsniveau, maar ook op het niveau van de locaties en opleidingen: het niveau
waar gelijke kansen van mbo-studenten in de praktijk vorm moet krijgen.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

44

Algemene Rekenkamer

Figuur 7 Verschillen tussen en binnen mbo-scholen

Verschillen in onderwijsuitkomsten tussen studenten met en zonder
migratieachtergrond zijn afhankelijk van onderwijslocatie

Landelijk zijn er verschillen in
onderwijsuitkomsten tussen studenten
met en zonder migratieachtergrond

Instelling C

Op alle onderwijsinstellingen is dat verschil
ongeveer even groot

Instelling B

Instelling A

Maar per locatie is
dat verschil anders

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

45

Algemene Rekenkamer

Verschillen in werkwijze van onderwijsteams, docenten en mentoren
In onze kwantitatieve analyse van DUO-data zagen we grotere verschillen binnen
mbo-instellingen dan tussen mbo-instellingen als het gaat om doorstroom en
vroegtijdige schooluitval. Op basis van onze kwalitatieve analyse kunnen we dit
verklaren. De beleids- en bestedingsvrijheid die de minister aan mbo-besturen geeft,
werkt namelijk door binnen de onderwijsteams. Mbo-besturen geven deze vrijheid
namelijk door aan hun medewerkers, die vaak georganiseerd zijn in grotere
verbanden als clusters, colleges of scholen en daarbinnen in onderwijsteams. De
meeste besturen van mbo-instellingen uit ons onderzoek gaven hun onderwijsteams
geen duidelijke regels of kaders mee, waarbinnen zij invulling moesten geven aan
gelijke kansen voor hun studenten. Onderwijsteams kunnen zo hun eigen keuzes
maken over de begeleiding en ondersteuning die ze studenten bieden zonder dat ze
zich hierbij aan een afgesproken minimum hoeven te houden Daardoor ontstaan
verschillen in hoe medewerkers binnen mbo-scholen invulling geven aan het
verbeteren van gelijke kansen. Deze verschillen in werkwijze doen zich zowel voor
tussen onderwijsteams als tussen docenten, mentoren en stagebegeleiders.
Studenten met wie wij hebben gesproken, ervaren dit in de praktijk: sommigen
krijgen wél de begeleiding en ondersteuning die ze nodig hebben, anderen niet (of
veel minder). Zo geeft het ene onderwijsteam wél extra begeleiding voor het inhalen
van achterstanden met bijvoorbeeld de Nederlandse taal of rekenen, en het andere
onderwijsteam niet, terwijl daar wel behoefte aan is. En sommige onderwijsteams
passen lesmateriaal aan om het makkelijker te maken voor studenten met een
taalachterstand of een andere culturele achtergrond, maar andere onderwijsteams
doen dat niet. Ook is er variatie qua ondersteuning die onderwijsteams geven bij het
aanvragen van financiële hulp voor het aanschaffen van leermiddelen of bij het
doorlopen van administratieve processen bij de Belastingdienst, DUO of gemeenten.
We vernamen in onze gesprekken ook dat er variatie is in de werkwijze van
individuele docenten en mentoren als het gaat om het hulp bieden aan studenten.
In onderstaand figuur 8 geven we visueel weer hoe beleids- en bestedingsvrijheid
van de minister via mbo-besturen doorwerkt naar het opleidingsniveau.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

46

Algemene Rekenkamer

Figuur 8 Route maatregelen gelijkekansenbeleid minister van OCW

Er zit een lange weg tussen het gemaakte beleid en de dagelijkse praktijk
van mbo-studenten
Minister OCW
bepaalt het beleid

Studiefinanciering
en toelatingsrecht
Wet- en regelgeving, bekostiging,
aanvullende bekostiging,
bestuurlijke afspraken
Taken in de wet,
financiering en toezicht

SBB
Bestuur mbo-instelling
stelt kaders kwaliteitsagenda
Stichting Beroepsonderwijs
en Bedrijfsleven (SBB)
erkennen en controleren
leerbedrijven

Mbo-instelling

College, onderwijscluster en school
werken kwaliteitsagenda uit

Afspraken en
contact BPV

Praktijkbegeleider
werkgever (BPV)
begeleidt de student

Onderwijsteam
voert kwaliteitsagenda uit

Stagebegeleider

Mentor
Begeleiden en ondersteunen
van de student
Docent

Mbo-student

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

47

Algemene Rekenkamer

Verschillen in begeleiding en ondersteuning bij stages
Er zijn ook verschillen in de begeleiding en ondersteuning die aan studenten wordt
gegeven als het gaat om hun stages. In de gesprekken die wij voerden, kwam meer
dan eens aan de orde dat signalen van stagediscriminatie of gebrekkige begeleiding
door werkgevers niet of nauwelijks leiden tot maatregelen vanuit het onderwijsteam.
In de praktijk wordt het leerbedrijf hier niet op aangesproken en blijven studenten bij
deze werkgever stage lopen. Ook wordt volgens de studenten vrijwel nooit melding
gedaan bij de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) om
de situatie bij een leerbedrijf te onderzoeken en zo nodig een passende maatregel te
treffen – bijvoorbeeld de erkenning als leerbedrijf intrekken. Het Verwey-Jonker
instituut heeft recent onderzoek gedaan naar het melden van stagediscriminatie
door studenten en komt tot dezelfde bevindingen op dit punt (Verwey-Jonker, 2023).
Leden van de onderwijsteams gaven aan dat ze weinig zicht hebben op de kwaliteit
van de begeleiding door werkgevers en dat ze hier ook niet veel aan kunnen doen.
Daar komt bij dat ze voor de beschikbaarheid van stageplaatsen afhankelijk zijn van
het aanbod van werkgevers. En dat aanbod staat volgens hen de laatste jaren onder
druk; zeker als het gaat om stages voor studenten die een entree- of niveau
2-opleiding doen.
Ongelijkwaardige verhoudingen belemmeren melden en oplossen
stageproblemen
In onze brief aan de mbo-besturen van 12 september 2023 vroegen we
aandacht voor onze bevinding dat studenten en onderwijsteams de relatie met
het leerbedrijf niet als gelijkwaardig ervaren. Zo vinden studenten het moeilijk
om problemen met de stage te melden. Zij vrezen namelijk dat dit negatieve
gevolgen kan hebben voor hun stage en daarmee hun opleiding. Voor het
afronden van de opleiding is een succesvol doorlopen stage immers een
verplicht onderdeel. Daarnaast verwachten studenten dat hun stagebegeleiders
signalen niet serieus zullen oppakken. Als ze toch aan de bel trekken, wordt
hier weinig mee gedaan.
Onderwijsteams vinden het lastig om actie te nemen op signalen over
leerbedrijven, omdat ze van hen afhankelijk zijn voor het aantal stageplaatsen.
De leerbedrijven, die wij spraken, gaven een wisselend beeld over de voorbereiding
op en begeleiding tijdens de stage vanuit school. Zo gaf een deel van de leer­
bedrijven aan dat het uitmaakt wie de stagebegeleider vanuit de opleiding is. Zij zien
grote verschillen in de manier waarop studenten worden voorbereid op een stage en
worden begeleid tijdens het traject. Sommige stagebegeleiders zorgen ervoor dat

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

48

Algemene Rekenkamer

hun studenten goed weten wat hen te wachten staat en wat er van ze verwacht
wordt. Ze leren de studenten dat ze tijdig en op een passende manier aan leer­
bedrijven hun interesse in een stageplaats kenbaar moeten maken. Anders zitten de
stageplekken vol of komen ze niet door de werving en selectie voor de stageplekken
heen. Andere stagebegeleiders laten hun studenten zelf stages zoeken en geven
daarbij nauwelijks begeleiding en voorbereiding. Dat leidt er dan soms toe dat
studenten te laat reageren op een stageplek en er dan geen ruimte meer voor ze is.
Dit overkomt vooral studenten die het al lastig hebben op hun opleiding, bijvoorbeeld
vanwege achterstanden of beperkingen en daardoor ook meer moeite hebben om
een passende stage te vinden en succesvol af te ronden. We hoorden echter ook
andere geluiden. Zo gaf een aantal leerbedrijven aan dat de onderwijsteams juist
samen met het leerbedrijf investeren in de voorbereiding van studenten, zodat zij
goed landen op de stageplek en daar snel hun draai kunnen vinden.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

49

Algemene Rekenkamer

5.
Gelijkekansenbeleid en
uitvoering
5.1 Conclusie
De minister van OCW vindt de aanpak van ongelijke kansen voor mbo-studenten
belangrijk en heeft hier een prioriteit van gemaakt in zijn beleid. Hij en zijn voor­
ganger hebben de afgelopen jaren verschillende maatregelen genomen om de
kansengelijkheid voor mbo-studenten te verbeteren. Zo heeft de minister het
makkelijker gemaakt voor mbo-studenten om een studiebeurs en een studenten­
reisproduct te krijgen. Ook heeft hij de besturen van mbo-scholen gestimuleerd om
het probleem van ongelijke kansen aan te pakken. De minister van OCW heeft dat
gedaan door afspraken te maken en extra publiek geld beschikbaar te stellen.
Desondanks stellen we vast dat de achtergrond en thuissituatie van studenten nog
uitmaakt voor hun onderwijsresultaten. Daarnaast constateren we dat het door
verschillen tussen en binnen mbo-instellingen uitmaakt waar en bij wie studenten
hun opleiding, leerbaan of stage volgen. We verklaren deze verschillen door de
beleids- en bestedingsvrijheid die mbo-schoolbesturen krijgen van de minister van
OCW. De minister van OCW heeft daarbij niet duidelijk aangegeven:
• wat hij precies verstaat onder het begrip ‘gelijke kansen’;
• wanneer en bij welke groepen mbo-studenten hij de kansengelijkheid precies wil
verbeteren; en
• welke mate van kansengelijkheid hij precies wil bereiken.
Zo blijft onduidelijk op welke hulp studenten minimaal moeten kunnen rekenen als ze
niet zelfstandig hun opleiding, stage of leerbaan kunnen volgen en afronden. De
mbo-besturen mogen zelf kiezen welke maatregelen ze nemen om te zorgen voor

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

50

Algemene Rekenkamer

gelijke kansen. En die vrijheid geven de besturen grotendeels door aan hun
onderwijsteams. Die vervolgens ook eigen keuzes maken over de begeleiding en
ondersteuning die ze studenten bieden zonder dat ze zich hierbij aan een
afgesproken minimum hoeven te houden.

5.2 Prioriteit voor aanpak ongelijke kansen
5.2.1 Minister besteedt veel aandacht aan verbeteren gelijke
kansen voor mbo-studenten

In de periode 2010-2023 hebben de achtereenvolgende ministers van OCW diverse
maatregelen getroffen om de kwaliteit en doelmatigheid van het mbo te verbeteren.
Een deel van deze maatregelen was rechtstreeks gericht op het verstevigen van de
positie van mbo-studenten als groep en op het bewerkstelligen van een gelijke
uitgangspositie voor alle studenten binnen die groep. Zo heeft de minister van OCW
in 2017 in de Wet educatie beroepsonderwijs (Web) geregeld dat mbo-studenten, als
ze aan de vooropleidingseisen voldoen, meer vrijheid hebben om een opleiding van
hun keuze te volgen; dit is het zogenoemde toelatingsrecht. En heeft de minister in
deze wet opgenomen dat de besturen van mbo-scholen verplicht zijn om onder­
steuning en begeleiding te geven aan studenten die dat nodig hebben. Ook heeft de
minister van OCW de Wet studiefinanciering 2000 (Wsf 2000) aangepast om het
mbo toegankelijker te maken voor studenten.
Verder hebben de achtereenvolgende ministers van OCW de mbo-schoolbesturen
herhaaldelijk aangespoord tot actie. Bijvoorbeeld om studenten meer begeleiding en
ondersteuning te geven bij de opleidings- en beroepskeuzes die ze moeten maken.
In 2018 heeft de toenmalige minister van OCW dat gedaan door afspraken te maken
met de MBO Raad namens alle mbo-scholen (OCW & MBO Raad, 2018). Hierin werd
onder andere vastgelegd dat de schoolbesturen zich moesten inspannen voor meer
kansengelijkheid. Zij werden gevraagd een kwaliteitsagenda op te stellen voor de
periode 2019-2022, waarin zij moesten laten zien wat ze onder andere zouden gaan
doen om de gelijke kansen van mbo-studenten te verbeteren. Voor het uitvoeren van
deze kwaliteitsagenda heeft de minister destijds een aanvullend budget van ruim
€ 1,6 miljard beschikbaar gesteld. De minister heeft daarbij niet specifiek gemaakt
welk deel hiervan bestemd was voor gelijke kansen. In 2020 heeft de minister van
OCW extra maatregelen getroffen om ervoor te zorgen dat studenten met een
fysieke of mentale beperking toch regulier beroepsonderwijs kunnen volgen
– bijvoorbeeld met extra begeleiding en ondersteuning (OCW, 2020).

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

51

Algemene Rekenkamer

Inmiddels heeft de huidige minister van OCW nieuwe afspraken gemaakt met de
mbo-sector en andere partners voor de periode 2023-2027. Deze afspraken zijn
vastgelegd in de Werkagenda MBO 2023-2027 (OCW et al., 2023b) en het Stagepact
MBO 2023-2027 (OCW et al., 2023c). De afspraken in de werkagenda en het
stagepact (waarin ook wensen van de Tweede Kamer zijn meegenomen), gaan onder
andere over het verbeteren van gelijke kansen voor mbo-studenten. De maatregelen
die in de werkagenda zijn aangekondigd richten zich op het wegnemen van knel­
punten, die wij ook naar boven hebben gehaald in ons onderzoek (zie hoofdstukken 3
en 4). Zo willen de minister, mbo-bestuurders en andere partners bijdragen aan het
gelijkwaardig behandelen van mbo-studenten door hen te laten deelnemen aan het
studentenleven. Daarnaast besteden de ondertekenaars van de Werkagenda MBO
aandacht aan het mentale welzijn van studenten en de toegang tot voorzieningen.
Ook willen ze de begeleiding van studenten met name op niveau 1 en 2 versterken
om onder andere het aantal studenten dat voortijdig school verlaat te verminderen.
Verder willen ze het onderwijs en docenten versterken als het gaat om burgerschap,
taal en rekenen. In het Stagepact MBO staan concrete maatregelen genoemd, om de
stagebegeleiding door mbo-instellingen en door werkgevers te verbeteren. Verder
krijgt het uitbannen van stagediscriminatie veel aandacht in het stagepact mbo. Het
gaat dan onder andere om afspraken over het melden van stagediscriminatie en het
acteren op deze meldingen. Ten slotte richten de afspraken in het stagepact zich
op de daling van het aantal stagetekorten en het bieden van een passende
stage­­vergoeding.
Voor de uitvoering van de afspraken in de Werkagenda MBO en het Stagepact MBO
heeft de minister van OCW ruim € 3,8 miljard beschikbaar gesteld aan mbo-scholen.
Daarvan is circa € 1 miljard bestemd voor de aanpak van kansenongelijkheid. Het
totaal beschikbaar gestelde bedrag heeft de minister opgenomen in de Regeling
kwaliteitsafspraken 2024-2027 en in de ontwerpbegroting 2024 van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW, 2023d). Het bedrag van € 1 miljard
voor gelijke kansen is een indicatie. Het exacte bedrag is lastig vast te stellen, omdat
een deel van de maatregelen en gelden onder de andere prioriteiten, zoals loopbaan­
oriëntatie en –begeleiding, ook zouden moeten bijdragen aan het bevorderen van
gelijke kansen. Daarnaast hebben mbo-instellingen een grote mate van beleids- en
bestedingsvrijheid voor de inzet van deze beschikbare middelen.
Alle schoolbesturen hebben de afspraken met de minister uitgewerkt in een
kwaliteits­agenda voor hun eigen school. Deze kwaliteitsagenda’s zullen zij in de
periode 2024-2027 gaan uitvoeren. De schoolbesturen moesten vóór 1 oktober 2023
hun kwaliteitsagenda’s voorleggen aan de Commissie Kwaliteitsafspraken MBO

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

52

Algemene Rekenkamer

(CKMBO). Deze commissie zal vervolgens in opdracht van de minister van OCW de
kwaliteitsagenda’s beoordelen en hierover adviseren aan de minister. Bij het
opstellen van dit rapport was CKMBO hier nog mee bezig. Wanneer de minister van
OCW de opgestelde kwaliteitsagenda als voldoende heeft beoordeeld, dan zal hij het
volledige bedrag aan het mbo-bestuur toekennen in een vaststellingsbeschikking
(Regeling kwaliteitsafspraken 2024-2027).

5.2.2 Minister reageert op signalen en stelt gelijkekansenbeleid
bij indien nodig
We stellen vast dat de minister van OCW maatregelen neemt of bijstelt wanneer hij
signalen krijgt dat mbo-studenten tegen problemen aanlopen die het lastig maken
om een opleiding, leerbaan of stage te starten, te volgen of af te ronden. Het gaat
dan bijvoorbeeld om een gebrek aan financiële middelen om zelfstandig te wonen,
om leermiddelen aan te schaffen of om de reiskosten tussen school en thuis te
kunnen betalen. Ook gaat het om studenten die zwanger zijn of die mantelzorgtaken
uitvoeren voor hun familie. De minister heeft gezorgd voor extra maatregelen die
gelden voor alle mbo-studenten, zoals het recht op een studiebeurs en een
studentenreisproduct. De minister heeft ook maatregelen getroffen die gelden voor
specifieke groepen studenten, zoals financiële ondersteuning via het mbo
studentenfonds voor bijvoorbeeld studenten die zwanger zijn of mantelzorg bieden
aan familieleden.5

5.3 Doel en doelgroep van gelijkekansenbeleid
5.3.1. Probleem en omvang ervan niet scherp omschreven
Geen definitie van ‘gelijke kansen’ in bestuursakkoord 2018-2022

In de afspraken die de minister van OCW in 2018 met de MBO Raad maakte over de
ambities voor de periode 2018-2022 stond geen specifieke omschrijving van het
begrip ‘gelijke kansen’ (OCW & MBO Raad, 2018). De mbo-schoolbesturen hebben
hieraan vervolgens ieder een eigen invulling gegeven. Dit is terug te zien in de
kwaliteitsagenda’s die de besturen voor hun eigen mbo-scholen hebben opgesteld
voor de periode tot en met 2022. Het ene bestuur legt nadruk op de kwetsbaarheid
van studenten met een migratieachtergrond, terwijl andere besturen vooral aandacht
willen geven aan studenten met een beperking. Weer andere besturen vinden
diversiteit en inclusie belangrijk. De besturen kiezen in hun kwaliteitsagenda’s elk
een eigen aanpak van kansenongelijkheid met eigen maatregelen, passend bij het
door hen gekozen perspectief.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

53

Algemene Rekenkamer

Meer duidelijkheid over ‘gelijke kansen’ in Kamerbrieven en OCW-begrotingen
In latere jaren heeft de minister van OCW (OCW, 2018 en 2020) iets duidelijker
aangegeven wat zij verstaat onder ‘gelijke kansen’. Dit begrip houdt volgens haar in
dat studenten in het mbo allemaal even veel kans moeten hebben om goed te
presteren: studenten moeten een opleiding en stage kunnen volgen die past bij hun
capaciteiten, vaardigheden en talenten. Zonder dat de achtergrond en thuissituatie
van een student hier invloed op hebben. Als aan die voorwaarden is voldaan, is er
volgens de minister sprake van een gelijke uitgangssituatie met eerlijke kansen voor
iedereen.
Omvang kansenongelijkheid blijft onduidelijk
De minister van OCW heeft in beleidsnota’s over het gelijkekansenbeleid tot nu toe
niet duidelijk gemaakt hoe groot het probleem van kansenongelijkheid in het mbo is.
Ook staat nergens beschreven in welke mate het probleem voorkomt bij studenten
die vanwege hun achtergrond, thuissituatie en of beperking extra kwetsbaar zijn voor
ongelijke behandeling in het mbo.
Ook in de Werkagenda MBO 2023-2027 (OCW et al., 2023b) en in zijn brieven aan de
Tweede Kamer gaat de minister van OCW niet in op de omvang van de kansen­
ongelijkheid in het mbo. Alleen de omvang van het probleem rond voortijdig
school­verlaten (zonder startkwalificatie) heeft de minister in beeld. Zoals besproken
in § 3.2.4 heeft hij de Tweede Kamer hierover in juli 2023 ingelicht.
Uit de kwaliteitsagenda’s van de mbo-schoolbesturen (met daarin een onderbouwing
van hun gelijkekansenaanpak) blijkt dat de besturen evenmin inzicht hebben in de
omvang van de kansenongelijkheid binnen de eigen school. Sommige besturen
noemen wel groepen studenten die volgens hen extra kwetsbaar zijn voor ongelijke
behandeling, maar veel besturen doen dat niet. De Commissie Kwaliteitsafspraken
MBO (CKMBO) was hierover in 2019 kritisch (zie het kader in § 4.2).

5.3.2 Geen concrete doelstellingen vastgelegd

In 2018 heeft de toenmalige minister van OCW in het bestuursakkoord met de MBO
Raad geen concrete doelstellingen opgenomen voor haar streven naar gelijke kansen
voor mbo-studenten. Wel formuleerde de minister twee landelijke speerpunten die
zich hierop richten. Maatregelen moesten zich richten op (a) jongeren in een
kwetsbare positie en (b) gelijke kansen.
Voor de besturen van mbo-scholen bleek het lastig om bij het kiezen van doelen en
bijbehorende maatregelen een duidelijk onderscheid te maken tussen beide

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

54

Algemene Rekenkamer

speerpunten. De besturen en beleidsmedewerkers van mbo-scholen vertelden ons
dat deze onduidelijkheid hen belemmerde om het beleid te vertalen in maatregelen
en vervolgens te rapporteren over de uitvoering daarvan.
Vanwege de onduidelijkheid besloten de besturen van mbo-scholen om op hun eigen
manier invulling te geven aan het landelijke gelijkekansenbeleid. Sommige school­
besturen deelden hun maatregelen voor studenten die een entree-opleiding of een
opleiding op niveau-2 doen in bij het speerpunt ‘jongeren in een kwetsbare positie’.
En maatregelen voor alle studenten of voor studenten op niveau 3 of 4 deelden ze in
bij het speerpunt ‘gelijke kansen’. Andere mbo-instellingen maakten andere keuzes,
zonder dat ze dit duidelijk onderbouwden. CKMBO constateerde in 2019 dat mboinstellingen het onderscheid tussen de speerpunten jongeren in een kwetsbare
positie en gelijke kansen niet altijd hadden aangebracht. Terwijl het maken van het
onderscheid tussen beide speerpunten wel van belang was om in aanmerking te
komen voor de kwaliteitsbudgetten die de minister van OCW beschikbaar had
gesteld (CKMBO, 2019).
De mbo-schoolbesturen konden, kortom, niet goed uit de voeten met de doel­
stellingen die in het bestuursakkoord van 2018 waren beschreven. De opdeling in
speerpunten bleek lastig werkbaar. Bij het formuleren van specifiek op gelijke kansen
gerichte maatregelen plaatsten sommige besturen eveneens vraagtekens. In de
gesprekken die we voerden werd regelmatig de vraag opgeworpen of het bevorderen
van gelijke kansen wel te onderscheiden is van het zorgen voor goed middelbaar
beroepsonderwijs voor alle mbo-studenten.
Wij stellen vast dat ook in de Werkagenda MBO 2023-2027 en het Stagepact MBO
2023-2027 de prioriteiten en de doelstellingen van het gelijkekansenbeleid niet
scherp zijn afgebakend. De minister van OCW en de andere ondertekenaars hebben
in de werkagenda en het stagepact preciezer omschreven wat er moet gebeuren,
wanneer dit moet gebeuren en wie dit moet doen. In enkele gevallen staat ook
beschreven welke inspanningen de schoolbesturen moeten leveren. Zoals het
kosteloos beschikbaar stellen van leermiddelen op het gebied van taal, rekenen en
burgerschap vanaf het schooljaar 2024/2025 aan mbo-studenten onder de 18 jaar.
Verder staan in de afspraken instrumenten genoemd die de scholen moeten
inzetten. Een voorbeeld van zo’n instrument is het instellen van een meldpunt voor
stagediscriminatie, inclusief de inrichting van een proces om deze meldingen op te
pakken. Hoe al deze maatregelen en instrumenten precies moeten bijdragen aan het
bevorderen van gelijke kansen voor mbo-studenten, wordt echter niet uitgelegd in de
werkagenda en het stagepact. Ook in de toelichting die de minister bij deze

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

55

Algemene Rekenkamer

documenten heeft gegeven aan de Tweede Kamer (OCW, 2023e), staat niet met
welke resultaten hij tevreden zal zijn.
Het ontbreken van concrete doelstellingen maakt het voor ons ook lastig om de
aangetroffen verschillen tussen groepen studenten (zie hoofdstuk 3) te kwalificeren.
In de definitie die de minister van OCW hanteert voor gelijke kansen staat echter wel
opgenomen dat migratieachtergrond en opleiding van ouders geen negatieve invloed
mogen hebben op de onderwijsresultaten

5.3.3 Overlap tussen doelgroepen van maatregelen

De ministers van OCW hebben de afgelopen jaren diverse maatregelen genomen om
mbo-studenten gelijke kansen te geven. De doelgroepen waar deze maatregelen zich
op richten, blijken van elkaar te verschillen en ook door elkaar te lopen.
Minister bakent doelgroepen gelijkekansenbeleid niet eenduidig af
In 2017 richtte de toenmalige minister van OCW haar maatregelen vooral op mbostudenten die vanwege hun achtergrond en thuissituatie een grotere kans hebben op
kansenongelijkheid. Daarnaast stelde de minister mbo-studenten met een fysieke of
mentale beperking centraal in haar maatregelen voor passend onderwijs.
Tegelijkertijd nam deze minister in 2017 maatregelen die gericht waren op de
kansengelijkheid van álle mbo-studenten. Het betrof algemene drempelverlagende
maatregelen die het jongeren gemakkelijker moesten maken om een passende mboopleiding te volgen.6 Vanaf 2018 nam de minister ook maatregelen gericht op
mbo-studenten die een entreeopleiding of een niveau 2-opleiding deden. Dit was
volgens haar nodig omdat deze studenten extra kwetsbaar zijn voor uitval zonder
diploma en voor een ongunstig perspectief op de arbeidsmarkt.
Ook in latere jaren is de afbakening die de minister van OCW aanbrengt in de
doelgroepen van het gelijkekansenbeleid, niet eenduidig. Zo richt de ambitie die is
geformuleerd in de Werkagenda MBO 2023-2027 (OCW et al., 2023b) zich in eerste
instantie op alle mbo-studenten. Daarna worden alsnog groepen mbo-studenten
opgesomd die extra hulp nodig hebben. Hierdoor richt de ambitie in de Werkagenda
MBO zich zowel op álle mbo-studenten als op de groep studenten die extra hulp
nodig heeft. De doelgroepen van de maatregelen lopen dus door elkaar (zie kader).

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

56

Algemene Rekenkamer

Onduidelijke afbakening van doelgroepen in Werkagenda MBO
“Onze ambitie is dat alle studenten in het mbo optimale kansen krijgen om hun
vaardigheden en potentie ten volle te ontplooien en dus een passende leer­
route te doorlopen gericht op duurzame participatie in de maatschappij en op
de arbeidsmarkt. Ook de studenten die door omstandigheden (waaronder
onvoldoende middelen, een beperking, een onderbroken schoolcarrière, gebrek
aan een helpende omgeving) extra hulp nodig hebben om hun vaardigheden
en potentie ten volle te ontplooien” (OCW et al., 2023b).
Mbo-besturen richten maatregelen niet specifiek op kwetsbare groepen studenten
Mbo-scholen kiezen tot op heden in hun gelijkekansenbeleid vaak álle mbostudenten als doelgroep, zo blijkt uit ons onderzoek naar de kwaliteitsagenda’s
2019-2022 en bij 7 mbo-scholen. Sommige schoolbesturen doen dit omdat een
groot deel van hun studenten kwetsbaar zijn voor kansenongelijkheid, vanwege hun
achtergrond en thuissituatie. Andere schoolbesturen vinden dat naast studenten die
een entree-opleiding of een niveau 2-opleiding ook mbo-studenten die een opleiding
op niveau 3 en 4 doen te maken hebben met achterstanden en kwetsbaarheden.
Aanvullend gaven sommige schoolbesturen tegenover ons aan dat zij geen doel­
groepenbeleid willen voeren om te voorkomen dat (a) bepaalde groepen studenten
een stigma krijgen, en (b) andere groepen studenten zo juist uit beeld verdwijnen,
omdat ze niet tot de doelgroep behoren maar wel begeleiding en ondersteuning
nodig hebben.
Maatregelen gericht op alle mbo-studenten kunnen natuurlijk ook kwetsbare doel­
groepen helpen. Het is dan wel van belang dat bij mbo-besturen bekend is welke
maatregelen kwetsbare doelgroepen daadwerkelijk helpen. Net als het CKMBO (zie
tekstkader in § 4.2) zien we dat mbo-besturen in hun kwaliteitsagenda’s 2019-2022
vaak geen analyse hebben gedaan van wat specifieke doelgroepen, die kwetsbaar
zijn voor kansenongelijkheid in het onderwijs, nodig hebben.
Gebrek aan eenduidige afbakening doelgroepen maakt resultaten volgen lastig
De mbo-schoolbesturen richten hun gelijkekansenbeleid dus niet specifiek op de
doelgroepen die de minister van OCW heeft aangewezen. Verder stellen we vast dat
zowel de minister van OCW als de mbo-scholen niet consequent zijn bij het kiezen
voor een bepaalde doelgroep.
Als onduidelijk is op welke doelgroep maatregelen zich richten, wordt het lastig om
te monitoren of de maatregelen goed werken. Het is dan immers niet duidelijk bij
welke groep studenten een effect moet worden gemeten. Sommige bestuurders van

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

57

Algemene Rekenkamer

mbo-scholen vragen zich af waarom er specifiek beleid en specifieke budgetten
nodig zijn als alle mbo-studenten binnen de doelgroep vallen.

5.4 Uitvoering gelijkekansenbeleid in de praktijk
In de gesprekken die wij voerden met bestuurders en beleidsmedewerkers van mboscholen over de uitvoering van het gelijkekansenbeleid, viel opmerkelijk vaak het
woord ‘versnippering’. De scholen vinden het lastig dat ze te maken hebben met
verschillende geldstromen, maatregelen, verantwoordelijkheden en wettelijke regels.
Die zij vervolgens moeten samenbrengen in één samenhangende aanpak van
kansenongelijkheid. Ook onderwijsteams lopen in hun dagelijkse praktijk hiertegen
aan. Bestuurders, beleidsmedewerkers en onderwijsteams stellen vast dat er nog te
weinig aandacht is voor de uitvoerbaarheid van het gelijkekansenbeleid.

5.4.1 Versnippering van geldstromen en maatregelen

In 2021 besloot de minister van OCW om extra geld vrij te maken voor een steun­
programma in verband met de coronacrisis. Ook het mbo kreeg extra geld
toegewezen in het kader van dit Nationaal Programma Onderwijs (NPO). Uiteraard
waren de mbo-schoolbesturen hier blij mee. Zij vertelden ons echter ook dat het
NPO een schaduwzijde had. Het programma betekende namelijk een extra belasting
voor hen: er moest een afzonderlijk bestedingsplan worden gemaakt en een
afzonderlijke rapportagestructuur komen, waaronder een verplichte paragraaf in het
jaarverslag. Terwijl de mbo-bestuurders die wij spraken het doel van het NPO
(inhalen van achterstanden door de coronamaatregelen) goed beschouwd niet heel
veel vonden verschillen van de landelijke speerpunten jongeren in een kwetsbare
positie en gelijke kansen in het bestuursakkoord 2018 (OCW & MBO Raad, 2018). De
verschillende geldstromen brengen voor het mbo extra administratieve rompslomp
met zich mee, terwijl het geld aan dezelfde of vergelijkbare maatregelen wordt
uitgegeven, zo geven mbo-bestuurders en beleidsmedewerkers aan.
Daar komt nog bij dat de rijksoverheid niet de enige partij is waar mbo-school­
bestuurders mee te maken hebben als het gaat om maatregelen en geldstromen
voor het verbeteren van gelijke kansen. Bestuurders en beleidsmedewerkers geven
aan dat ook gemeenten actief beleid voeren op het verbeteren van gelijke kansen van
jongeren. Daarnaast voeren sommige provincies actief beleid als het gaat om het
verbeteren van de aansluiting tussen arbeidsmarkt en onderwijs. Bestuurders en
beleidsmedewerkers geven in gesprekken aan dat vooral de verschillen tussen
gemeenten veel beslommeringen met zich meebrengen als het gaat om subsidie­
regels. Het kost hen tijd en menskracht om subsidieaanvragen te doen. Een kleinere

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

58

Algemene Rekenkamer

mbo-school liet ons weten hiervoor niet genoeg personeel te hebben. Daardoor loopt
deze school bepaalde (gemeentelijke) subsidies voor hun studenten mis, die grotere
mbo-scholen wél kunnen binnenhalen. Bestuurders en beleidsmedewerkers geven
verder aan dat het volgen van de resultaten van de verschillende gemeentelijke
subsidies en het afleggen van verantwoording hierover, beslag legt op de schaarse
tijd en menskracht van de scholen. Bovendien zijn de geldstromen van een
gemeente vaak alleen bedoeld voor studenten die wonen in die specifieke gemeente.
Terwijl op mbo-scholen studenten zitten die uit de hele regio afkomstig zijn en vaak
ook nog van daarbuiten. Zo kunnen er verschillen ontstaan tussen waar studenten
recht op hebben en wat onderwijsteams kunnen bieden aan begeleiding en
ondersteuning, afhankelijk van hun woonplaats. En dat kan dan weer leiden tot
ongelijke behandeling van studenten zelfs binnen dezelfde groep of klas.

5.4.2 Veel partijen met een rol, maar geen regie

Bij de uitvoering van het gelijkekansenbeleid hebben mbo-scholen te maken met nog
een andere vorm van versnippering: verschillende andere partijen hebben een rol en
verantwoordelijkheid. Zo hebben gemeenten een belangrijke rol te vervullen bij het
handhaven van de kwalificatie- en leerplicht en de aanpak van voortijdig school­
verlaten. En jeugdhulporganisaties en zorginstellingen hebben een rol bij het tijdig
bieden van hulp aan studenten. Daarnaast bieden werkgevers stages en leerbanen
aan. Al deze rollen worden vervuld zonder duidelijke regie. Dat maakt het in de
praktijk lastig om studenten goed te begeleiden en ondersteunen. Mbo-school­
besturen hebben naar eigen zeggen de neiging de regie op zich te nemen, omdat ze
de studenten in huis hebben en in direct contact met ze staan. Maar ze vragen zich
af of ze deze rol wel waar kunnen maken.

5.4.3 Verschillen in wettelijke regels voor studenten 18- en 18+
Een soepele uitvoering van het gelijkekansenbeleid wordt ten slotte nog verder

bemoeilijkt doordat er verschillende wettelijke regels zijn voor mbo-studenten onder
en boven de 18 jaar. Hierdoor moeten mbo-studenten gedurende hun schoolloop­
baan bij verschillende loketten aankloppen voor ondersteuning. Zo komen
mbo-studenten onder de 18 jaar niet in aanmerking voor studiefinanciering, terwijl zij
vaak al op 16-jarige leeftijd met een mbo-opleiding beginnen. Voor studenten onder
de 18 jaar is er wel de mogelijkheid om financiële ondersteuning te krijgen voor het
aanschaffen van leermiddelen via de Stichting Leergeld. Aan de andere kant hebben
mbo-studenten boven de 18 jaar wel recht op studiefinanciering. Zij komen echter
niet in aanmerking voor de financiële ondersteuning door Stichting Leergeld.
Daarnaast hebben jongeren tot 18 jaar recht op jeugdhulp vanuit de gemeente en
gaan zij vanaf 18 jaar de gezondheidszorg voor volwassen in. De verschillende

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

59

Algemene Rekenkamer

wettelijke regels betekenen dat van de ene op de andere dag de begeleiding en
ondersteuning van studenten die 18 jaar worden, verandert. Hoe die verandering er
precies uitziet, hangt soms ook nog af van de gemeente waarin de student woont.
Mbo-scholen houden rekening met deze verschillende wettelijke regels en passen
hun begeleiding en ondersteuning van studenten daarop aan. Sommige beleids­
medewerkers en onderwijsteams geven aan dat dit in de praktijk lastig is: niet alleen
voor de school, maar zeker ook voor de studenten zelf.

5.4.4 Weinig aandacht uitvoerbaarheid gelijkekansenbeleid
De hiervoor besproken versnippering maakt het gelijkekansenbeleid lastig

uitvoerbaar voor mbo-schoolbesturen en onderwijsteams. Hiervoor bestaat, zo
vinden zij, te weinig aandacht bij de minister. Dit wringt eens te meer doordat veel
scholen te maken hebben met personeelstekorten en een sterk gegroeide behoefte
aan begeleiding en ondersteuning van studenten, mede als gevolg van de
coronacrisis (zie kader).
Behoefte aan ondersteuning en begeleiding sterk toegenomen
Een van onze gesprekspartners op een mbo-school vertelde ons: “Vijf jaar
geleden hadden 5 van de 20 studenten een probleem, nu zijn dat er 15 op de
20.” Het gaat meestal om problematiek die al speelt voordat de student
binnenkomt. Studenten met een zwakke geestelijke gezondheid, studenten
met mantelzorgtaken, studenten met financiële problemen, studenten zonder
goede huisvesting, enzovoort. Gevolg van deze problemen is dat studenten
niet genoeg tijd en aandacht hebben voor de studie of geen rustige plek
hebben om te studeren. Vooral na de coronamaatregelen zijn de problemen bij
mbo-studenten toegenomen. Er is een groei van het aantal studenten met
depressies, gebrek aan zelfvertrouwen en soms zelfs suïcidale neigingen. “We
zien ook op niveau 4 steeds meer leerlingen met grote, vooral psychische
problemen.”
Uit ons onderzoek naar de praktijk bij mbo-instellingen blijkt dat al deze factoren bij
elkaar opgeteld de uitvoering van het beleid voor het verbeteren van gelijke kansen
sterk onder druk zetten.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

60

Algemene Rekenkamer

6.
Zicht op effectiviteit
gelijkekansenbeleid
6.1 Conclusie
De maatregelen en het extra publieke geld dat opeenvolgende ministers van OCW
hebben ingezet hebben sommige drempels voor mbo-studenten weggenomen. De
toegang tot studiefinanciering en het studentenreisproduct, hebben het voor
jongeren met weinig eigen inkomsten (of met ouders die weinig verdienen)
makkelijker gemaakt om een mbo-opleiding te kunnen volgen. Studenten gaven dat
ook bij ons aan. We hebben bestuurders van mbo-scholen en hun medewerkers
gevraagd of zij vinden dat de inspanningen van de minister van OCW effect hebben
gehad. Zij gaven aan dat zij dankzij de afspraken met de minister en de bijbehorende
budgetten concrete maatregelen hebben kunnen nemen voor het verbeteren van de
kansengelijkheid. Ze hebben bijvoorbeeld gezorgd voor meer begeleiding en
ondersteuning bij het inlopen van achterstanden in rekenen en taal, bij het maken
van opleidings- en beroepskeuzes en bij het aanschaffen van leermiddelen.
We stellen tegelijkertijd ook vast dat informatie ontbreekt over wat maatregelen en
geld voor het verbeteren van gelijke kansen daadwerkelijk hebben opgeleverd. Dat
komt omdat de minister en bestuurders van mbo-instellingen niet beschikken over:
• inzicht in de stand van zaken rond kansengelijkheid in het mbo en eventuele
ontwikkelingen daarin; ook niet als het gaat om specifieke doelgroepen van de
maatregelen. Zo is er onder andere geen nulmeting;
• inzicht in welke mate maatregelen en bijbehorende budgetten hebben
bijgedragen aan gelijke kansen voor mbo-studenten.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

61

Algemene Rekenkamer

Het gevolg hiervan is dat de minister en de schoolbesturen niet weten welke maat­
regelen wel en niet werken in de praktijk. Maar juist dat inzicht is nodig om het
gelijkekansenbeleid te verbeteren en het publieke geld hiervoor zo doelmatig
mogelijk in te zetten. Het betekent ook dat de minister van OCW niet over voldoende
informatie beschikt om de Tweede Kamer te kunnen informeren over de doelmatig­
heid en doeltreffendheid van zijn gelijkekansenbeleid. Inmiddels heeft de minister
een plan naar de Tweede Kamer gestuurd om de voortgang van de Werkagenda MBO
en Stagepact MBO te kunnen volgen. Wij zien dit als een positieve stap, maar stellen
tegelijkertijd vast dat het monitoringsplan de door ons vastgestelde informatie­
knelpunten onvoldoende oplost.

6.2 Het zicht op effectiviteit van maatregelen
6.2.1 Opzet gelijkekansenbeleid geen goede basis voor
monitoring en verantwoording

Bij het formuleren van beleid is het van belang om van te voren duidelijk te
omschrijven wat het probleem is, bij wie dat probleem zich voordoet en met welke
maatregelen en budgetten het probleem zal worden aangepakt. Essentieel is om in
duidelijke, toetsbare doelen vast te leggen wat de ingezette maatregelen en
budgetten moeten opleveren en wanneer die resultaten moeten zijn behaald.
Dat alles is nodig om tussentijds te kunnen volgen of het de goede kant opgaat.
En ook om achteraf te kunnen verantwoorden of de resultaten zijn bereikt en wat dat
heeft gekost. In veel van onze rapporten, en ook in de brieven die wij jaarlijks
opstellen met aandachtspunten bij de ontwerpbegrotingen van het kabinet, wijzen
wij op het belang van deze normen waaraan overheidsbeleid en
overheidsbegrotingen naar ons oordeel moeten voldoen.
In ons onderzoek hebben wij vastgesteld dat de minister van OCW de duidelijkheid
over het probleem, de aanpak en de doelen vooraf niet heeft gegeven bij het
gelijkekansenbeleid voor mbo-scholen. Maar ook de bestuurders van mbo-scholen
hebben dit tot nu toe niet gedaan. In hun kwaliteitsagenda’s voor de periode 20192022 hebben de meeste schoolbesturen geen concrete doelen opgenomen. Ook
hebben ze de voorgenomen maatregelen niet of nauwelijks gekoppeld aan de
verwachte uitgaven. Verder geven ze niet aan hoe hun maatregelen en uitgaven
specifiek moeten gaan bijdragen aan de gelijke kansen van hun mbo-studenten.
In de Werkagenda MBO en het Stagepact MBO hebben de minister van OCW, de mbobesturen en andere partners preciezer omschreven wat er moet gebeuren, wanneer
dit moet gebeuren en wie dit moet doen. In enkele gevallen staat ook beschreven
welke inspanningen de schoolbesturen moeten leveren (zie ook § 5.3.2). We zien dit

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

62

Algemene Rekenkamer

als een stap in de goede richting, maar stellen tegelijkertijd vast dat de Werkagenda
MBO en het Stagepact MBO nog steeds onvoldoende basis geven om de
ontwikkeling van gelijke kansen te volgen, de bijdrage van maatregelen en uitgaven
aan deze ontwikkeling vast te stellen en hierover verantwoording af te leggen.

6.2.2 Effect maatregelen en extra geld is aannemelijk, maar
bewijs ontbreekt

Wij stellen vast dat het aannemelijk is dat de maatregelen en het extra publieke geld
van de minister wel enig effect hebben gehad. Wij denken dat de maatregelen en het
geld dat opeenvolgende ministers van OCW hebben ingezet, sommige drempels voor
mbo-studenten hebben weggenomen. De toegang tot studiefinanciering en het
studentenreisproduct bijvoorbeeld, hebben het voor jongeren met weinig eigen
inkomsten (of met ouders die weinig verdienen) makkelijker gemaakt om een mboopleiding te kunnen volgen. Hierbij maken wij wel de kanttekening dat de
studiefinanciering niet voor elke mbo-student beschikbaar is, namelijk voor
studenten onder de 18 jaar. Bovendien geven de studenten die wij spraken aan dat
de toelage vaak onvoldoende is om zelfstandig een opleiding te kunnen volgen en in
hun levensonderhoud te voorzien wanneer zij zelfstandig wonen.
We hebben bestuurders van mbo-scholen en hun medewerkers gevraagd of zij
vinden dat de inspanningen van de minister van OCW effect hebben gehad. Zij gaven
aan dat de afspraken die zij via de MBO Raad in 2018 met de minister van OCW
hadden gemaakt over het verbeteren van gelijke kansen, voor hen een belangrijke
stimulans waren. Dankzij die afspraken en de bijbehorende budgetten hebben ze
concrete maatregelen kunnen nemen voor het verbeteren van de kansengelijkheid.
Ze hebben bijvoorbeeld gezorgd voor meer begeleiding en ondersteuning bij het
inlopen van achterstanden in rekenen en taal, bij het maken van opleidings- en
beroepskeuzes en bij het aanschaffen van leermiddelen.
Wij hebben de bestuurders van mbo-instellingen ook gevraagd of zij konden
aantonen wat de extra maatregelen specifiek hadden opgeleverd. En of daarmee
bepaalde groepen kwetsbare studenten waren geholpen. De bestuurders bleken niet
of nauwelijks over harde gegevens te beschikken.

6.2.3 Onvoldoende inzicht om resultaten te volgen en te leren

De minister van OCW en mbo-instellingen verzamelen veel gegevens en kennis over
het mbo en over mbo-studenten. Maar in welke mate het beleid en de bijbehorende
budgetten hebben bijgedragen aan gelijke kansen voor mbo-studenten, weet de
minister niet. Hij heeft namelijk geen inzicht in de stand van zaken rond

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

63

Algemene Rekenkamer

kansen­gelijkheid in het mbo en eventuele ontwikkelingen daarin. Dit inzicht heeft hij
ook niet als het gaat om specifieke doelgroepen van zijn beleid: de studenten die
gezien hun achtergrond, thuissituatie en/of persoonskenmerken een ongunstige
uitgangspositie hebben in het onderwijs.
De besturen van mbo-instellingen die wij in ons onderzoek hebben betrokken, hebben
tegenover ons aangegeven dat zij niet weten wat de ontwikkelingen zijn in de kansen­
gelijkheid van hun studenten. Evenmin weten ze of hun maatregelen en inzet van
geld daar een positieve invloed op hebben gehad. Ze hebben daar geen gegevens
over.
Zowel de minister van OCW als de mbo-schoolbesturen kunnen dus op dit moment
nog niet op basis van de dagelijkse praktijk ‘leren’ over wat wel en niet werkt als het
gaat om het bevorderen van gelijke kansen voor mbo-studenten.

6.2.4 Monitor werkagenda en stagepact is een goede stap

In de Werkagenda MBO 2023-2027 (OCW et al., 2023b) hebben de minister van OCW
en de andere ondertekenaars opgenomen dat het belangrijk is om de uitvoering van
de werkagenda en het stagepact en de resultaten hiervan goed te volgen. Dat geldt
dus ook voor de ontwikkeling van de kansenongelijkheid voor mbo-studenten. Want
inzicht in de stand van zaken rond kansenongelijkheid is nodig om het beleid waar
nodig bij te kunnen sturen. Hiervoor staan in de werkagenda en het stagepact
indicatoren benoemd bij de doelstellingen. Voor kansengelijkheid willen de minister
van OCW en de andere ondertekenaars de ‘gelijke kansen groep’ met de gehele mbopopulatie vergelijken voor het volgen van de vorderingen (zie kader).
‘Gelijkekansengroep’ als referentiepunt voor het bijhouden van
ontwikkelingen
In de Werkagenda MBO 2023-2027 wordt de gelijkekansengroep omschreven
als “de groep studenten met minder sociaal, economisch en/of cultureel
kapitaal, diversiteitskenmerken en mensen met een zichtbare of onzichtbare
beperking.”
Bij de publicatie van deel I van ons rapport was nog niet duidelijk of en hoe de
minister van OCW en de mbo-scholen de doelgroep van het gelijkekansenbeleid
concreet zouden gaan monitoren. Inmiddels heeft de minister conform zijn toe­
zegging de Tweede Kamer hierover geïnformeerd. Hij heeft dat gedaan in een brief
van 23 september 2023 (OCW, 2023f). Het monitoringsplan Zicht op wat werkt dat de
minister in deze brief presenteert, heeft als doel de voortgang van de werkagenda en

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

64

Algemene Rekenkamer

het stagepact te volgen en het inrichten van een leerproces samen met de andere
ondertekenaars van de werkagenda, onder het motto “met en van elkaar leren”.
Wij zien dit als een positieve stap. In ons onderzoek bij 7 mbo-scholen spraken
bestuurders, beleidsmedewerkers en onderwijsteams regelmatig de wens uit om
tussen en binnen mbo-scholen meer van elkaar te leren. Zo gaven onderwijsteams
aan dat ze binnen hun eigen mbo-school op dit moment nog weinig ervaringen
uitwisselen over de resultaten van hun maatregelen om gelijke kansen voor
studenten te bevorderen. Zij zouden deze uitwisseling van ervaringen ook graag
versterkt zien tussen mbo-scholen, omdat anders bruikbare kennis onbenut blijft.
In het monitoringsplan geeft de minister van OCW aan bestaande gegevens en
landelijke indicatoren te gaan gebruiken van het volgen van de voortgang. En ook
zullen nieuwe indicatoren ontwikkeld worden in samenspraak met de mbo-scholen
en andere partners van de werkagenda en het stagepact. Voor het duiden van de
resultaten die deze indicatoren laten zien, gaan de minister, schoolbesturen en
andere partners met elkaar in gesprek.
Dat sluit goed aan bij wat besturen en medewerkers van mbo-instellingen naar voren
brachten. Daarin brachten zij naar voren dat alleen kijken naar gegevens en
indicatoren maar beperkt zicht geeft op de werkelijkheid van de mbo-student. Onze
gesprekspartners benadrukten dat het belangrijk is om ontwikkelingen in cijfers over
bijvoorbeeld doorstroom en voortijdig schoolverlaten te verbinden met kennis van de
praktijk. Alleen dan is vast te stellen wat bepaalde ontwikkelingen betekenen. Dat is
namelijk niet altijd op voorhand duidelijk. Een hoge doorstroom van studenten kan
betekenen dat studenten te laag instromen. Om de cijfers anderszins goed te
interpreteren is praktijkkennis nodig. Een percentage mbo-studenten dat voortijdig
de school heeft verlaten, kan bijvoorbeeld alleen goed worden geduid als ook de
redenen voor uitval worden meegewogen.

6.2.5 Monitoringsplan lost niet alle informatieknelpunten op

Hoewel we het monitoringsplan van de minister als een positieve stap zien, stellen
we ook vast dat dit plan de voornaamste knelpunten niet wegneemt. Zo is in het plan
het begrip ‘gelijke kansen’ nog niet in detail uitgewerkt. Wanneer vindt de minister
dat alle studenten optimale kansen krijgen om hun vaardigheden en potentie ten
volle te ontplooien ook de studenten die door omstandigheden extra hulp nodig
hebben? In het monitoringsplan staan weliswaar indicatoren bij de doelstellingen,
zoals het percentage mbo-studenten dat zich veilig voelt tijdens de stage en het
percentage studenten met een ondersteuningsbehoefte dat tevreden is met de
begeleiding. Maar er wordt onvoldoende duidelijk aangegeven (a) hoe de maat­
regelen uit de werkagenda gelijke kansen gaan verbeteren en (b) voor welke

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

65

Algemene Rekenkamer

groepen studenten de maatregelen gelijke kansen gaan bevorderen. Terwijl de
’gelijkekansengroep’ in de werkagenda nog werd opgevoerd als de referentiegroep
voor het meten van ontwikkelingen in de kansenongelijkheid, krijgt deze groep in het
monitoringsplan weinig aandacht. Zo zijn de kenmerken van deze groep niet
uitgewerkt. En blijft bijvoorbeeld onduidelijk wat de minister onder minder sociaal,
economisch en/of cultureel kapitaal verstaat. In de beschrijving van enkele specifieke
indicatoren voor het monitoren van het stagepact noemt de minister wel dat achter­
grondkenmerken van studenten worden meegenomen, maar heeft hij niet duidelijk
gemaakt welke dat zijn.
Op basis van de indicatoren uit het monitoringsplan kan de minister van OCW niet
vaststellen of studenten gelijke kansen krijgen op basis van zijn eigen definitie:
studenten kunnen een passende opleiding en stage doen; hun achtergrond en
thuissituatie mag hier geen negatieve invloed op hebben. De minister gaat namelijk
niet meten of en welke invloed achtergrondkenmerken en thuissituatie van mbostudenten hebben op het vinden, volgen en afronden van een passende opleiding en
stage. Om dit wel te kunnen meten, zal de minister de capaciteiten van studenten,
hun onderwijsresultaten en hun kenmerken met elkaar in verband moeten brengen.
Onze analyse van DUO-data laat zien dat er mogelijkheden zijn om dit te doen.
Verder stellen wij vast dat de minister niet duidelijk maakt wanneer hij precies
tevreden zal zijn met de ontwikkeling die de verzamelde gegevens laten zien. En wat
hij over de mate van gelijke kansen van studenten kan gaan zeggen op basis van de
gegevens die hij wil gaan verzamelen. Bij de beschrijving van de doelen komt de
tekst van het monitoringsplan niet verder dan formuleringen in de vergrotende of
verkleinende trap: minder uitval in 1e jaar, minder voortijdig schoolverlaten, mentale
gezondheid neemt toe, gevoel van veiligheid neemt toe, meer doorstroom in beroeps­
kolom, gevoel van gelijkwaardige behandeling neemt toe (OCW, 2023f). De minister
kan op basis van het voorgestelde monitoringsplan niet goed volgen of het de goede
kant opgaat met gelijke kansen en ook niet bepalen of het nodig is om bij te sturen.
Hij zou dit wel kunnen als hij concrete doelstellingen hanteert, zoals het verkleinen
van verschillen in onderwijsresultaten voor bepaalde groepen studenten. Zoals wij
die hebben vastgesteld in onze kwantitatieve analyse.
Het is extra van belang dat mbo-schoolbesturen, die aan de lat staan voor de meeste
maatregelen, in hun kwaliteitsagenda’s voor de periode 2024-2027 een duidelijke
relatie leggen tussen hun doelstellingen, de te nemen maatregelen en het in te zetten
geld. Dit past ook bij hun zelfstandige verantwoordelijkheid voor hun studenten. Bij
het opstellen van dit rapport was nog niet duidelijk in hoeverre de schoolbesturen dit

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

66

Algemene Rekenkamer

hebben gedaan. Vervolgens is het van belang dat mbo-scholen gaan volgen wat hun
maatregelen concreet bijdragen aan de gelijke kansen van hun studenten. De minister
is in gesprek met mbo-schoolbesturen en met de MBO Raad over hoe zij dit op een
uniforme manier kunnen gaan doen en hoe zij hierover zullen gaan rapporteren.
In ons onderzoek zagen we dat mbo-scholen nog sterk van elkaar verschillen als het
gaat om het formuleren van doelen en het volgen van de realisatie daarvan. We zien
dit als een risico voor de minister. Deze zal immers een samenhangend landelijk
beeld moeten kunnen opstellen om de voortgang te kunnen volgen en het parlement
daarover te kunnen informeren. De strategische begeleidingscommissie die de
minister noemt in het monitoringsplan, zal een belangrijke rol krijgen bij het uniform
maken van de monitoringactiviteiten. Ten tijde van het opstellen van dit rapport was
nog niet duidelijk hoe deze commissie deze rol gaat vervullen.

6.3 Informatievoorziening aan Tweede Kamer
6.3.1 Minister informeert Kamer over beschikbare informatie
Wij hebben in ons onderzoek geconstateerd dat de minister van OCW de Tweede
Kamer op basis van de informatie waarover hij beschikt juist, tijdig en volledig
informeert als het gaat over:
• zijn beleidsmaatregelen en inzet van publiek geld voor het bevorderen van gelijke
kansen;
• de data, informatie en kennis die mede op zijn verzoek is verzameld over het mbo
en mbo-studenten;
• de evaluaties van een aantal maatregelen gericht op het bevorderen van gelijke
kansen, zoals de invoering van afspraken over schoolkosten.
De minister van OCW informeert de Tweede Kamer periodiek door middel van
beleidsbrieven, actieplannen, bestuurlijke afspraken, begrotingen en jaarverslagen.
De inzet van de minister bij de nieuwe ronde van bestuurlijke afspraken over het mbo
heeft de minister met de Tweede Kamer gedeeld en besproken. Vervolgens heeft hij
de inbreng van de Tweede Kamer – kenbaar gemaakt via aangenomen moties –
meegenomen in zijn gesprekken met de andere ondertekenaars van de Werkagenda
MBO en het Stagepact MBO. Bij het aanbieden van de definitieve afspraken heeft de
minister de Tweede Kamer geïnformeerd over de manier waarop de inbreng van de
Tweede Kamer een plek heeft gekregen in de bestuurlijke afspraken voor de periode
2023-2027.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

67

Algemene Rekenkamer

6.3.2 Minister mist informatie om Kamer te informeren over
doelmatigheid en doeltreffendheid gelijkekansenbeleid
We hebben echter tegelijkertijd vastgesteld dat de minister van OCW, door het

ontbreken van specifieke doelstellingen, data, informatie en kennis, geen inzicht
heeft in de ontwikkeling van de kansenongelijkheid op mbo-scholen bij de specifieke
doelgroepen van het beleid. De minister weet ook niet in welke mate zijn maat­
regelen en het daarvoor ingezette geld bijdragen aan de gewenste verbetering van de
kansengelijkheid van mbo-studenten. We stellen vast dat de minister van OCW
daardoor op dit moment geen verantwoording aan de Tweede Kamer kan afleggen
over de doelmatigheid en doeltreffendheid van zijn maatregelen en de inzet van extra
geld voor het verbeteren van gelijke kansen in het mbo.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

68

Algemene Rekenkamer

7.
Conclusies en
aanbevelingen
7.1 Conclusies
7.1.1 Minister geeft onvoldoende richting

We concluderen dat de minister van OCW prioriteit heeft gegeven aan de aanpak van
kansenongelijkheid. Daarnaast heeft de minister door zijn inzet van maatregelen en
extra publiek geld drempels weggenomen voor studenten en maatregelen van mbobesturen mogelijk gemaakt. We concluderen tegelijkertijd ook dat de minister nog
onvoldoende richting geeft aan het kansengelijkheidsbeleid. Zo heeft de minister
nog niet duidelijk gemaakt wat hij precies verstaat onder gelijke kansen van mbostudenten en wat hij daaraan wil verbeteren met de ruim € 1 miljard euro die hij
meerjarig hiervoor in de begroting beschikbaar stelt. Het is niet duidelijk wat
studenten die niet zelfstandig hun opleiding en stage kunnen volgen en afronden
mogen verwachten van hun mbo-school. Bijvoorbeeld over extra begeleiding als ze
een achterstand hebben in taal en rekenen of over extra ondersteuning als ze zelf of
vanuit thuis onvoldoende geld hebben om leermiddelen aan te schaffen. Deze
duidelijkheid helpt studenten en het helpt ook mbo-besturen en met name hun
medewerkers die in de praktijk extra begeleiding en ondersteuning moeten bieden.
Meer richting aan het kansengelijkheidsbeleid helpt ook om de voortgang te kunnen
volgen, bij te kunnen sturen indien nodig en vooral om te kunnen leren wat wel en
niet werkt. Ook kunnen minister en besturen van mbo-scholen zo beter
verantwoorden wat ze hebben bereikt bij het bevorderen van gelijke kansen met de
budgetten die ze hiervoor hebben ingezet.
Het bieden van richting is hoognodig, omdat ongelijkheid in het onderwijs geen
nieuw en ook geen tijdelijk fenomeen is. Het is een structureel probleem wat ook

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

69

Algemene Rekenkamer

blijkt uit de lange geschiedenis van maatregelen om ongelijkheid in het onderwijs
aan te pakken. Daarnaast is ongelijkheid in het onderwijs ook een maatschappelijk
probleem. Wanneer studenten op een lager niveau een mbo-opleiding volgen dan bij
hun capaciteiten, talenten en vaardigheid past, dan laten ze een deel van hun
potentieel onbenut. Wat nadelige gevolgen kan hebben voor hun kansen op de
arbeidsmarkt en voor hun financiële situatie en welzijn in de rest van hun leven.
Bovendien mist de Nederlandse samenleving wat deze jongeren te bieden hebben
als ze wél alles uit hun schoolcarrière hadden kunnen halen.
In de Werkagenda MBO (OCW et al., 2023b) en het Stagepact MBO (OCW et al.,
2023c) van de minister van OCW, de mbo-besturen en andere partners mist op dit
moment een duidelijke richting. Ook is meer aandacht nodig voor de uitvoerbaarheid.
Zo geven de werkagenda en het stagepact geen antwoord op de vraag wat mbobesturen nodig hebben om de afgesproken doelstellingen te realiseren. We stellen
dan ook vast dat het bedrag van ruim € 1 miljard dat de minister in de periode 20242027 beschikbaar stelt voor de uitvoering van de afspraken over gelijke kansen niet
is onderbouwd op basis van wat mbo-besturen nodig hebben: evenmin is de
uitvoerbaarheid hierin meegenomen.
Wanneer de minister van OCW in samenspraak met de mbo-besturen concrete
doelstellingen en doelroepen heeft bepaald, kan hij vervolgens het gesprek met hen
aangaan over welke kennis, capaciteit, middelen en tijd hiervoor nodig is. Op basis
van wat mbo-besturen beschikbaar hebben, kunnen dan duidelijke keuzes gemaakt
worden. Bijvoorbeeld in het tempo waarin ze gaan zorgen dat studenten de hulp
krijgen die ze nodig hebben voor het volgen en afronden van hun opleiding en stage.

7.1.2 Minister weet niet of het de goede kant op gaat

We concluderen dat de minister van OCW niet weet of het de goede kant op gaat met
de gelijke kansen van mbo-studenten in het algemeen en kwetsbare doelgroepen in
het bijzonder. Ook de besturen van mbo-instellingen weten dit niet. Minister en mbobesturen weten ook niet in welke mate hun maatregelen bijdragen aan gelijke kansen
– welke maatregelen werken wel en niet goed - en of het nodig is om bij te sturen.
Het belang van informatie over de omvang van gelijke kansen en ontwikkelingen
daarin blijkt uit ons onderzoek. Immers we stellen vast dat de achtergrond en
thuissituatie nog steeds lijken uit te maken voor de onderwijsresultaten van
studenten. Ondanks de maatregelen die de minister en mbo-besturen hebben
getroffen en het publieke geld dat zij hiervoor hebben ingezet. We stellen daarnaast
vast dat het voor studenten uitmaakt waar en bij wie ze hun opleiding of stage

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

70

Algemene Rekenkamer

volgen. We zien verschillen tussen en binnen mbo-instellingen als het gaat om de
maatregelen die ze treffen om gelijke kansen te verbeteren, bijvoorbeeld in de
begeleiding en ondersteuning die studenten krijgen als ze niet zelfstandig hun
opleiding, leerbaan of stage kunnen volgen en afronden. Die verschillen verklaren we
door de beleids- en bestedingsvrijheid die mbo-besturen krijgen van de minister bij
het bevorderen van gelijke kansen. Vrijheid die mbo-bestuurders vervolgens
doorgeven aan hun onderwijsteams. Onderwijsteams krijgen op hun beurt de ruimte
om een eigen invulling te geven aan het bevorderen van gelijke kansen. Zij krijgen
daarbij geen richtinggevende kaders mee voor bijvoorbeeld de extra begeleiding en
ondersteuning die kwetsbare studenten minimaal nodig hebben van docenten,
mentoren en stagebegeleiders. Door dit gebrek aan kaders en sturing vullen
onderwijsteams grotendeels zelf in hoe zij het bevorderen van gelijke kansen
vormgeven. In de praktijk zijn de beschikbare capaciteit, kennis en motivatie daarbij
vaak doorslaggevende factoren. Dat brengt met zich mee dat voor bepaalde mbostudenten op de ene school kansenongelijkheid in stand kan blijven, terwijl ze op een
andere mbo-school beter af zouden zijn.
Beleids- en bestedingsvrijheid kan een weloverwogen politieke keuze zijn. Het geeft
mbo-instellingen de mogelijkheid om maatwerk te leveren voor hun studenten en in
te spelen op de regionale context, zoals de arbeidsmarkt, demografische
ontwikkelingen en activiteiten van relevante partners als gemeenten en werkgevers.
Vanuit de variëteit aan maatregelen die zo ontstaat, kunnen mbo-instellingen van
elkaar leren en samen met de minister bepalen welke maatregelen wel en niet goed
werken. Om daadwerkelijk te kunnen leren en verbeteren – ook over de meest
doelmatige inzet van publiek geld – is een goed inzicht nodig over wat werkt en wat
niet werkt. En dat vereist goede afspraken over het verzamelen van gegevens.

7.2 Aanbevelingen
Het is zaak dat de minister en bestuurders van mbo-scholen richtinggevende kaders
opstellen voor de invulling van het gelijkekansenbeleid binnen mbo-scholen.
We bevelen daarom de minister van OCW en de besturen van mbo-scholen aan om
met prioriteit de volgende zaken gezamenlijk te bepalen:
• Wat verstaan we onder ‘gelijke kansen’ en hoe formuleren we dat in meetbare en
toetsbare termen? Op welke begeleiding en ondersteuning mogen mbo-studenten
minimaal rekenen.
• Welke resultaten moeten eind 2027 zijn gerealiseerd en bij welke (duidelijk
bepaalde groepen) studenten moeten die resultaten zichtbaar zijn?

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

71

Algemene Rekenkamer

• Welke basisinformatie is nodig om te bepalen in welke mate er sprake is van kansen­
gelijkheid onder mbo-studenten? En welke informatie is nodig om de effectiviteit
van ingezette maatregelen en budget vast te stellen? Hierbij is het van belang om
onderscheid te maken tussen opleidingsniveau, schoolniveau en landelijk niveau.
En om gegevens over de capaciteiten en onderwijsresultaten van studenten te
verbinden met gegevens over hun achtergrondkenmerken en thuissituatie.
De uitkomsten van deze gezamenlijke exercitie kan de minister opnemen in beleids­
artikel 4 ‘Beroepsonderwijs en volwasseneducatie’ van de OCW-begroting voor 2025,
in de voortgangsrapportages over de Werkagenda MBO en het Stagepact MBO vanaf
voorjaar 2025 en op de website www.ocwincijfers.nl.

7.3 Aandachtspunten voor mbo-besturen
Bij de besturen van mbo-scholen vragen wij, aanvullend op de brief die wij aan hen
hebben gestuurd op 12 september 2023, aandacht voor:
• het belang van richtinggevende kaders voor onderwijsteams, zodat zij – en via
hen ook de mbo-studenten – weten waar ze aan toe zijn. Hiervoor kan als input
de uitkomsten van het gesprek met de minister van OCW (overeenkomstig onze
aanbeveling hierboven) gebruikt worden en daarnaast de praktische kennis van
studenten, onderwijsteams en leerbedrijven. Deze praktische kennis is ‘op te
halen’ door hierover gericht gesprekken te voeren. Hierbij kan het door ons
ontwikkelde werkboek (bijlage 3c) een hulpmiddel zijn;
• een realistische balans tussen enerzijds ambitie en doelstellingen van het gelijke­
kansenbeleid en anderzijds de expertise, capaciteit, budget en tijd die nodig zijn
om de ambitie en doelstellingen te realiseren in de periode 2024-2027;
• het verzamelen van informatie op het niveau van opleidingen en onderwijsteams,
om zo inzicht te krijgen in kansengelijkheid en ontwikkelingen daarin voor
(groepen) studenten die niet zelfstandig een opleiding, leerbaan en of stage
kunnen vinden, volgen en afronden;
• het verkrijgen van inzicht in de bijdrage van maatregelen en ingezet geld aan de
kansengelijkheid van mbo-studenten. Dit kan door kwantitatieve gegevens te
combineren met kwalitatieve gegevens, zoals ervaringen van studenten,
onderwijs­teams en leerbedrijven. Hierbij kan het door ons ontwikkelde werkboek
(bijlage 3c) een hulpmiddel zijn;
• het actief leren over wat wel en niet werkt in het begeleiden en ondersteunen van
studenten. Dit kan bijvoorbeeld door het organiseren van bijeenkomsten waarin
kennis en ervaring wordt uitgewisseld tussen (a) onderwijsteams onderling en (b)
leerbedrijven en onderwijsteams.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

72

Algemene Rekenkamer

8. Reactie minister van
OCW en nawoord
Algemene Rekenkamer
Op 17 januari 2024 heeft de minister van OCW zijn reactie gestuurd op ons rapport.
De volledige reactie van de minister is te vinden op onze website www.rekenkamer.nl.
We geven in dit hoofdstuk de reactie van de minister van OCW samengevat weer
voorzien van een nawoord van ons daarbij.

8.1 Reactie minister van OCW
De minister van OCW geeft aan met belangstelling kennis genomen te hebben van
ons rapport. Hij vindt het onderwerp van groot belang en waardeert daarom de
bijdrage van de Algemene Rekenkamer. In zijn reactie gaat hij in op de conclusies en
aanbevelingen die wij aan hem hebben gedaan.
Sturing op kansengelijkheid
De minister van OCW is verheugd dat we zijn inspanningen voor kansengelijkheid
erkennen; dat deze inspanningen drempelverlagend blijken te werken voor mbostudenten en dat deze inspanningen maatregelen van mbo-instellingen ter
bevordering van kansengelijkheid mogelijk hebben gemaakt.
De minister herkent het sturingsvraagstuk en de bijbehorende conclusie die wij
hierover trekken. De Werkagenda, het Stagepact en de regeling kwaliteitsafspraken
geven volgens hem een duidelijke inhoudelijke richting. Daarbinnen is bewust de
keuze gemaakt om mbo-instellingen ruimte te geven om binnen die kaders regionale
afspraken en keuzes te maken. De minister geeft hierbij aan dat deze ruimte niet
vrijblijvend is en ertoe dient om mbo-instellingen en onderwijsteams passende
regionale keuzes te laten maken. Hij is dan ook benieuwd naar de keuzes van de

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

73

Algemene Rekenkamer

mbo-instellingen in de aankomende kwaliteitsafspraken en naar het oordeel van de
commissie kwaliteitsafspraken. De minister monitort de voortgang op de afspraken
in de Werkagenda en het Stagepact. Hij zal met mbo-instellingen in gesprek gaan
wanneer hieruit blijkt dat de voortgang stagneert of de resultaten vragen oproepen,
zodat de instelling kan bijsturen.
Zicht op voortgang – data & monitoring
De minister van OCW is blij dat wij het opgestelde monitoringsplan voor de
Werkagenda en het Stagepact als een stap in de goede richting zien. Hij begrijpt
onze conclusie en aanbeveling inzake het formuleren van meetbare en kwantifi­ceer­
bare doelstellingen in het beleid op kansengelijkheid. De minister geeft aan dat dit op
een aantal onderwerpen al het geval is, zoals het vsv-beleid, en dat op een aantal
andere onderwerpen de doelstellingen breder zijn geformuleerd. Dit komt volgens
hem deels door de beleidsvrijheid die mbo-instellingen krijgen om een regionale
aanpak te formuleren op dit thema. Een andere reden is volgens hem het brede
karakter van het onderwerp kansengelijkheid. De onderwijsprestaties en kansen­
gelijkheid van mbo-studenten worden beïnvloed door veel factoren. De minister
geeft aan dat hij om die reden in de Werkagenda de doelstelling heeft opgenomen
om indicatoren gericht op de ‘gelijke kansen groepen’ te formuleren. Om zo meer
grip te krijgen op de thematiek en de oorzaken van kansengelijkheid binnen het mbo.
Samen met de mbo-instellingen wil hij verder verkennen wat er nodig is om sterker
zicht en regie te krijgen op de inspanningen op het gebied van kansengelijkheid.
De minister begrijpt en ondersteunt onze aanbeveling om mbo-instellingen en
onderwijsteams meer te laten monitoren wat werkt in de praktijk. Hij wijst hierbij wel
op de verantwoordingslast voor scholen en onderwijsteams als punt van zorg. Wel
moedigt hij de mbo-instellingen en onderwijsteams aan om in de eigen omgeving te
monitoren welke maatregelen effectief zijn en grip te krijgen op effectieve
interventies.
Aanbevelingen en vervolg
De minister geeft aan dat hij gezien de demissionaire status van het kabinet terug­
houdend is om concrete toezeggingen op onze aanbevelingen te doen. Hij is van
mening dat de toekomstverkenning voor middelbaar beroepsonderwijs, hoger
onderwijs en wetenschap en het IBO naar toekomstgericht mbo samen met ons
rapport een goede inhoudelijke basis bieden voor toekomstig beleid en als beleids­
voorbereiding voor een nieuw kabinet.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

74

Algemene Rekenkamer

De minister geeft aan met de MBO Raad en de mbo-instellingen in gesprek te gaan
over ons rapport en de aanbevelingen. Waar de minister en mbo-instellingen
gezamenlijk aanscherping kunnen aanbrengen binnen de huidige afspraken zullen ze
dat volgens de minister doen. Hij geeft aan dat op het gebied van data en monitoring
zijn ministerie het initiatief neemt om zicht te krijgen op de effectiviteit van maat­
regelen op het gebied van kansengelijkheid, zowel op landelijk als op regionaal
niveau.

8.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
Ruimte voor mbo-besturen, maar waar kunnen studenten minimaal op rekenen?
We zien uit naar de uitkomsten van het overleg tussen de minister van OCW, de MBO
Raad en mbo-instellingen over ons rapport. Waar de minister aangeeft dat bepaalde
doelen bewust breder zijn geformuleerd om ruimte te bieden aan mbo-besturen en
onderwijsteams, wijzen wij in ons rapport op de keerzijde hiervan. Namelijk dat het
zo onduidelijk blijft op welke hulp studenten minimaal moeten kunnen rekenen als ze
niet zelfstandig hun opleiding, stage of leerbaan kunnen volgen en afronden. Tevens
ontstaat zo onduidelijkheid voor onderwijsteams over welke begeleiding en onder­
steuning ze minimaal moeten bieden aan studenten die dat nodig hebben.
Door verschillen tussen en binnen mbo-instellingen is ene student beter af
dan de andere
In ons onderzoek zien we dat het gebrek aan duidelijkheid vanuit de minister en
vanuit mbo-besturen er in de praktijk voor zorgt dat verschillen ontstaan tussen en
binnen mbo-instellingen. Hierdoor zouden bepaalde mbo-studenten op een andere
mbo-school beter af zijn. Dit geldt ook voor locaties, opleidingen, teams en docenten
binnen mbo-instellingen. Dat vinden we zorgelijk. Mbo-onderwijs legt een belangrijk
fundament onder de latere loopbaan en maatschappelijke participatie van deze
jongeren. We roepen daarom de minister, MBO Raad en mbo-instellingen op de
doelen en doelgroepen van hun kansengelijkheidsbeleid duidelijker te formuleren.
Dit helpt ook bij het volgen van de voortgang en het leren en verbeteren van het
kansengelijkheidsbeleid.
Inzicht is nodig ten behoeve van verantwoording over effect van beleid en voor
bijsturing
We waarderen de toezegging van de minister van OCW om het initiatief te nemen
om zicht te krijgen op de effectiviteit van maatregelen. Hierbij benadrukken we het
belang om dit inzicht op te bouwen op het niveau van opleidingen en locaties van

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

75

Algemene Rekenkamer

mbo-instellingen. We hebben immers vastgesteld dat verschillen in kansen en in
begeleiding en ondersteuning zich op dat niveau met name voordoen.
Onze conclusies en aanbevelingen over het gelijkekansenbeleid van de minister van
OCW staan overigens niet op zichzelf. Ze maken namelijk onderdeel uit van een
langer pleidooi van de Algemene Rekenkamer voor duidelijkheid over wat publieke
onderwijsgelden moeten opleveren vooraf en voor inzicht in de resultaten van
onderwijsgelden achteraf. De minister van OCW heeft de verantwoordelijkheid om
hiervoor te zorgen en op basis hiervan het parlement te informeren over de doel­
matigheid en doeltreffendheid van zijn beleid en het publieke geld dat hiervoor
beschikbaar is gesteld.
Werk aan de winkel ook voor een nieuw kabinet
Ons onderzoek laat zien dat duidelijkheid vooraf en inzicht achteraf niet kunnen
wachten. Gelijke kansen zijn van belang voor de persoonlijke groei en ontwikkeling
van de vele jongeren die een mbo-opleiding volgen en die de basis geeft voor de rest
van hun leven. Ook de Nederlandse maatschappij heeft de capaciteiten, talenten en
vaardigheden van deze jongeren hard nodig. We verwachten dan ook - en zullen dit
volgen - dat een nieuw missionair kabinet onze conclusies en aanbevelingen omzet
in concrete daden.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

76

Algemene Rekenkamer

Bijlagen
Bijlage 1 Overzicht conclusies en aanbevelingen
Conclusies over minister
van OCW

Aanbevelingen aan minister van
OCW en besturen mbo-scholen

Toezeggingen minister van
OCW

Minister geeft onvoldoende
richting aan kansengelijkheids­
beleid voor mbo-studenten. Zo
maakt hij niet duidelijk wat hij
onder gelijke kansen verstaat
en wanneer hij tevreden is met
de resultaten van zijn inzet en
geld

Leg gezamenlijk vast:
• Wat gelijke kansen zijn in meetbare
en toetsbare termen?
• Welke resultaten eind 2027
gerealiseerd moeten zijn en bij
welke (groepen) studenten

Minister gaat met MBO Raad
en mbo-instellingen in gesprek
over ons rapport en aan­beve­
lingen. Waar zij gezamenlijk
aanscherping kunnen aan­
brengen binnen huidige
afspraken zullen ze dat doen.
Minister monitort voortgang
afspraken Werkagenda en
Stagepact. Indien resultaten
stagneren of vragen oproepen
gaat minister gesprek met
mbo-instellingen aan.

Minister heeft onvoldoende
inzicht in de effectiviteit van de
inzet van zijn maatregelen en
budget om gelijke kansen van
mbo-studenten te verbeteren.

Leg gezamenlijk vast:
• Welke basisinformatie nodig is om
te bepalen in welke mate er sprake
is van kansengelijkheid onder
mbo-studenten?
• En welke basisinformatie nodig is
om de effectiviteit van ingezette
maatregelen en budget vast te
stellen.

Minister wil samen met mboinstellingen verkennen wat
nodig is om sterker zicht en
regie te krijgen op inspanningen
kansengelijkheid.
Ministerie van OCW zal initiatief
nemen om zicht te krijgen op
effectiviteit maatregelen
kansen­gelijkheid op landelijk en
regionaal niveau.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

77

Algemene Rekenkamer

Bijlage 2 Onderzoeksvragen en normenkader
Onderzoeksvragen
Met ons onderzoek beantwoorden we onderstaande hoofdvraag:
Draagt het beleid en de inzet van publieke middelen door de minister van OCW in
voldoende mate bij aan het verminderen van kansenongelijkheid van mbo-studenten,
zoals de minister beoogt? Zo niet, wat zijn verklaringen hiervoor en hoe zou de
minister zijn beleid en de inzet van publieke middelen kunnen verbeteren om wel, of in
grotere mate bij te dragen aan het verminderen van kansenongelijkheid van
mbo-studenten?
We hebben deze hoofdvraag via een viertal onderzoeksvragen beantwoord:
1. Wat doet de minister van OCW aan het verminderen van kansenongelijkheid van
mbo-studenten?
a. Wanneer is volgens de minister van OCW sprake van (on)gelijke kansen voor mbostudenten? En wat ziet hij als de belangrijkste oorzaken van ongelijke kansen voor
mbo-studenten?
b. Welke doelen heeft de minister van OCW gesteld voor wat betreft het verminderen
van kansenongelijkheid in de periode 2015-2021? Welke oorzaken van
kansengelijkheid van mbo-studenten wil de minister met zijn beleid en de inzet
van publieke middelen voorkomen of wegnemen? Baseert hij zich hierbij op
beschikbare gegevens en ervaringen uit de praktijk?
c. Welke beleidsmaatregelen heeft de minister van OCW genomen in de periode
2015-2021 om kansenongelijkheid te verminderen en welke publieke middelen zet
hij hiervoor in?
d. Volgt de minister van OCW hoe de besturen van mbo-instellingen
kansenongelijkheid aanpakken of en in welke mate kansenongelijkheid van mbostudenten afneemt en in hoeverre zijn beleidsmaatregelen en de inzet van publiek
geld daaraan voldoende bijdraagt? En zo ja, op welke wijze doet hij dat?
e. Als kansenongelijkheid van mbo-studenten niet of niet in voldoende mate
afneemt, past de minister zijn beleid en de inzet van publieke middelen waar
nodig dan aan? Zo ja, waaruit blijkt dat?
f. In hoeverre informeert de minister van OCW de Tweede Kamer juist, tijdig en
volledig over de behaalde resultaten in het verminderen van kansenongelijkheid
van mbo-studenten?
2. In welke mate komt kansenongelijkheid van studenten op mbo-instellingen voor,

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

78

Algemene Rekenkamer

welke factoren zijn hierop van invloed en wat doen mbo-instellingen hieraan op
basis van hun kwaliteitsagenda’s?
a. Bij welke mbo-studenten doet kansenongelijkheid zich voor en met welke
achtergrondkenmerken hangt dit samen?
b. Hoe scoren mbo-instellingen op de mate van kansenongelijkheid van mbostudenten en verschillen de mbo-instellingen hierin?
c. In hoeverre hebben omgevingsfactoren en instellingsfactoren invloed op de mate
van kansenongelijkheid op mbo-instellingen? En welke factoren hebben de
meeste invloed?
d. Hoe heeft de mate van kansenongelijkheid van mbo-studenten zich op basis van
beschikbare gegevens over de tijd (in ieder geval in de periode 2015-2020)
ontwikkeld?
e. Welke beleidsmaatregelen en financiële middelen zetten mbo-instellingen op
basis van hun kwaliteitsagenda’s in om kansenongelijkheid te verminderen en op
welke manier hangt dit samen met de mate van kansenongelijkheid op deze
instellingen?
f. Hoe staat de ontwikkeling van kansenongelijkheid op mbo-instellingen (uitkomst
vraag 2b) in verhouding tot de getroffen beleidsmaatregelen en de inzet van
publiek geld (uitkomst vraag 1c en 2e)?
3. Wat doen de besturen van de geselecteerde mbo-instellingen om kansen­
ongelijkheid te verminderen in de praktijk? Wat levert dit op en hoe ervaren
docenten, medewerkers, werkgevers en studenten dat?
a. Welke oorzaken van kansenongelijkheid ervaren docenten, medewerkers,
studenten van de geselecteerde mbo-instellingen en werkgevers betrokken bij
deze mbo-instellingen in de praktijk?
b. Wat zou wie volgens docenten, medewerkers, studenten van de geselecteerde
mbo-instellingen en werkgevers betrokken bij deze mbo-instellingen moeten doen
om oorzaken van ongelijke kansen te voorkomen of weg te nemen? Gebeurt dit
ook, zijn hier bewezen goede voorbeelden van en zijn ze hierbij actief betrokken?
c. Welke doelen hebben de besturen van de geselecteerde mbo-instellingen zichzelf
gesteld voor wat betreft het verminderen van kansenongelijkheid? En wat zien zij
als de belangrijkste oorzaken van ongelijke kansen voor mbo-studenten?
d. Welke beleidsmaatregelen en financiële middelen zetten de besturen van de
geselecteerde mbo-instellingen in om kansenongelijkheid te verminderen?
e. Volgen de besturen van de geselecteerde mbo-instellingen of en in welke mate de
getroffen beleidsmaatregelen en de inzet van financiële middelen bijdragen aan
het verminderen van kansenongelijkheid van mbo-studenten? En zo ja, op welke
wijze doen ze dat?

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

79

Algemene Rekenkamer

f. Realiseren de besturen van de geselecteerde mbo-instellingen hun doelen met
betrekking tot kansenongelijkheid? Zo niet, passen zij hun beleid en de inzet van
financiële middelen aan?
g. In hoeverre informeren de besturen van de geselecteerde mbo-instellingen de
minister van OCW en hun toezichthouders juist, tijdig en volledig over de behaalde
resultaten in het verminderen van kansenongelijkheid?
4. Hoe zou de minister op basis van beschikbare gegevens en ervaringen uit de
praktijk zijn beleid en de inzet van publieke middelen kunnen verbeteren om wel of
in grotere mate bij te dragen aan het verminderen van kansenongelijkheid voor
mbo-studenten?
a. Zijn er oorzaken en factoren die uit ons onderzoek naar boven komen waar het
beleid van de minister van OCW zich niet op richt? Zo ja, welke zijn dat?
b. Kan de minister deze oorzaken voorkomen of wegnemen en deze factoren
beïnvloeden? Zo ja, hoe zou hij dat het beste kunnen doen?
c. Wat zou de minister van OCW op basis van bewezen goede voorbeelden uit de
praktijk kunnen doen om wel of in grotere mate bij te dragen aan het verminderen
van kansenongelijkheid voor mbo-studenten?

Normenkader

In ons onderzoek hebben we onze onderzoeksresultaten getoetst aan de hand van
een aantal normen. Op deze toets hebben we ons oordeel over de inzet van
maatregelen en budget door de minister van OCW gebaseerd. De normen die we
hebben gehanteerd sluiten aan bij de wijze waarop de Algemene Rekenkamer beleid
van ministers en van andere bestuurders toetst. Het betreft het stellen van duidelijke
doelen en onderbouwen daarvan, het verzamelen van gegevens om vast te stellen in
hoeverre de doelen gerealiseerd zijn, het bijstellen van beleid indien doelen niet in
voldoende mate zijn gehaal en het tijdig, juist en volledig informeren van het
parlement en andere belanghebbenden van het beleid. In onderstaande tabel hebben
we deze normen weergegeven bij de relevante onderzoeksvragen uit ons onderzoek.
Onderzoeksvraag 1
Wat doet de minister van OCW aan het verminderen van kansenongelijkheid van
mbo-studenten?

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

80

Algemene Rekenkamer

Nr.

Onderzoeksvraag

Norm

b

Welke doelen heeft de minister van OCW gesteld voor wat
betreft het verminderen van kansenongelijkheid in de
periode 2015-2021? Welke oorzaken van kansenongelijk­
heid van mbo-studenten wil de minister met zijn beleid en
de inzet van publieke middelen voorkomen of wegnemen?
Baseert hij zich hierbij bij op beschikbare gegevens en
ervaringen uit de praktijk?

We verwachten dat de minister van OCW
doelen heeft gesteld bij de aanpak van
kansenongelijkheid en dat hij deze doelen
onderbouwt op basis van beschikbare
gegevens en ervaringen uit de praktijk.

d

Volgt de minister van OCW hoe de besturen van mboinstellingen kansenongelijkheid aanpakken of en in welke
mate kansen­ongelijkheid van mbo-studenten afneemt en in
hoeverre zijn beleidsmaatregelen en de inzet van publiek
geld daaraan voldoende bijdraagt? En zo ja, op welke wijze
doet hij dat?

We verwachten dat de minister over
informatie beschikt om vast te kunnen
stellen of hij zijn doelen realiseert.

e

Als kansenongelijkheid van mbo-studenten niet of niet in
voldoende mate afneemt, past de minister zijn beleid en de
inzet van publieke middelen waar nodig dan aan? Zo ja,
waaruit blijkt dat?

We verwachten dat de minister van OCW
zijn beleid bijstelt als hij zijn beoogde
doelen niet realiseert.

f

In hoeverre informeert de minister van OCW de Tweede
Kamer juist, tijdig en volledig over de behaalde resultaten in
het verminderen van kansenongelijkheid van mbostudenten

We verwachten dat de minister van OCW
de Tweede Kamer juist, tijdig en volledig
informeert over de behaalde resultaten.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

81

Algemene Rekenkamer

Onderzoeksvraag 3
Wat doen de besturen van de geselecteerde mbo-instellingen om kansenongelijkheid te
verminderen in de praktijk? Wat levert dit op en hoe ervaren docenten, medewerkers, werk­gevers
en studenten dat?

Nr.

Onderzoeksvraag

Norm

c

Welke doelen hebben de besturen van de geselecteerde
mbo-instellingen zichzelf gesteld voor wat betreft het
verminderen van kansenongelijkheid? En wat zien zij als de
belangrijkste oorzaken van ongelijke kansen voor mbostudenten? Baseren zij zich hierbij op beschikbare gegevens
en ervaringen uit de praktijk?

We verwachten dat de besturen van
mbo-instellingen doelen hebben gesteld bij
de aanpak van kansen­ongelijkheid. En dat
ze deze doelen onderbouwen op basis van
beschik­bare gegevens en ervaringen uit de
praktijk.

e

Volgen de besturen van de geselecteerde mbo-instellingen
of en in welke mate de getroffen beleidsmaatregelen en de
inzet van financiële middelen bijdragen aan het verminderen
van kansenongelijkheid van mbo-studenten? En zo ja, op
welke wijze doen ze dat?

We verwachten dat de besturen van
mbo-instellingen over informatie
beschikken om vast te kunnen stellen of zij
hun doelen realiseren.

f

Realiseren de besturen van de geselecteerde mboinstellingen hun doelen met betrekking tot kansenongelijk­
heid? Zo niet, passen zij hun beleid en de inzet van
financiële middelen aan?

We verwachten dat de besturen van
mbo-instellingen hun beleid bijstellen als ze
hun beoogde doelen niet realiseren.

g

In hoeverre informeren de besturen van de geselecteerde
mbo-instellingen de minister van OCW en hun
toezichthouders juist, tijdig en volledig over de behaalde
resultaten in het verminderen van kansenongelijkheid?

We verwachten dat de besturen van
mbo-instellingen de minister van OCW en
hun toezichthouders juist, tijdig en volledig
informeren over de behaalde resultaten.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

82

Algemene Rekenkamer

Bijlage 3 Gebruikte methoden
In ons onderzoek wilden we vaststellen wat de maatregelen en het extra geld van de
minister van OCW hebben opgeleverd voor de gelijke kansen van mbo-studenten.
We hebben hiervoor het beleid van de minister bestudeerd en vervolgens hebben we
gekeken naar de feitelijke situatie in het mbo. Dat laatste hebben we gedaan door
een analyse van gegevens van DUO over de instroom, doorstroom, uitstroom en
kenmerken van mbo-studenten. Hoe we deze analyse hebben uitgevoerd, lichten we
toe in bijlage 3a van dit rapport dat we als aparte bijlage publiceren op onze website
www.rekenkamer.nl. Daarnaast publiceren we in bijlage 3b van dit rapport de
cijfermatige uitkomsten van onze analyse in de vorm van een tabellenboek. Ook deze
bijlage publiceren we apart op onze website.
Daarnaast hebben we de situatie bij 7 mbo-scholen in beeld gebracht door hun
beleid en inzet van geld voor gelijke kansen te bestuderen. En door gesprekken te
voeren met studenten, onderwijsteams, (beleids)medewerkers, bestuurders en
werkgevers die stages en leerbanen bieden aan mbo-studenten. De gesprekken met
studenten en onderwijsteams hebben we gevoerd aan de hand van een voor dit
onderzoek ontwikkelde methode. In bijlage 3c van dit rapport geven we hier een
toelichting op. Deze bijlage hebben we zo opgesteld dat het ook als een werkboek
kan dienen voor onderwijsteams om met elkaar en met studenten het gesprek over
gelijke kansen aan te gaan. Bijlage 3c stellen we ook als aparte bijlage op onze
website beschikbaar.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

83

Algemene Rekenkamer

Bijlage 4 Lijst met afkortingen
BOL		

Beroeps Opleidende Leerweg		

BBL		

Beroeps Begeleidende Leerweg.

CKMBO

Commissie Kwaliteitsafspraken MBO

CBS		

Centraal Bureau voor de Statistiek

DUO		

Dienst Uitvoering Onderwijs

HBO		

Hoger Beroepsonderwijs

HO		

Hoger Onderwijs

MBO		

Middelbaar Beroepsonderwijs

NPO		

Nationaal Programma Onderwijs

OCW		

Onderwijs Cultuur en Wetenschap

SBB		

Stichting Beroepsonderwijs en Bedrijfsleven

VMBO		

Voortgezet Middelbaar Beroepsonderwijs

VSV		

Voortijdig Schoolverlaten

WEB		

Wet educatie beroepsonderwijs

WSF		

Wet studiefinanciering

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

84

Algemene Rekenkamer

Bijlage 5 Literatuur
CKMBO (2019). Vertrouwen; Sectorbeeld 2019. Den Haag: Commissie Kwaliteits­
afspraken mbo. Te raadplegen via:
https://ckmbo.nl/commissie-kwaliteitsafspraken-mbo/rapportages/
Elffers, L. (2020). Eindtoets: gelijke kansen. Beschikbaar via: https://didactiefonline.
nl/blog/louise-elffers/eindtoets-gelijke-kansen. Geraadpleegd op 29-03-2023.
Inspectie van het Onderwijs (2016). De Staat van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2014/2015. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2021). De Staat van het Onderwijs 2021. Utrecht:
Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2023). De Staat van het Onderwijs 2023. Utrecht:
Inspectie van het Onderwijs.
OCW (2018). Brief dd. 28 augustus 2018 over de Aanpak van gelijke kansen en
stagediscriminatie in het mbo, Tweede Kamer, vergaderjaar 2017-2018, 31 524,
nr. 374.
OCW (2019). Wet versterken positie mbo-studenten, Memorie van Toelichting, Tweede
Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 35 252, nr. 3.
OCW (2020). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2021; Memorie van Toelichting. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 35 570 VIII, nr. 2.
OCW (2020a). Beleidsnota Evaluatie en verbeteraanpak passend onderwijs.
Aangeboden door de minister van OCW aan de Tweede Kamer via brief
dd. 4 november 2020.
OCW (2022). Wijziging van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2022 (wijziging samenhangende met de
Voorjaarsnota). Memorie van Toelichting. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022,
36 120 VIII, nr.2.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

85

Algemene Rekenkamer

OCW & MBO Raad (2018). Bestuursakkoord OCW-MBO-Raad 2018-2022: Trots,
vertrouwen en lef 2018-2022. Vastgesteld d.d. 7 februari 2018.
OCW et al. (2021). Bestuursakkoord Nationaal Programma Onderwijs;
Steunprogramma voor herstel en perspectief – Middelbaar beroepsonderwijs en
hoger onderwijs. Vastgesteld d.d. 21 mei 2021. Ondertekend door minister van OCW,
MBO Raad, Vereniging Hogescholen, VSNU, NFU en NLU. Te raadplegen via
https://www.nponderwijs.nl/documenten/publicaties/2021/05/21/
bestuursakkoord-nationaal-programma-onderwijs-mbo-en-ho
OCW (2023). Hoofdlijnen aanvalsplan voorkomen voortijdig schoolverlaten en
begeleiden naar een kansrijke toekomst. Brief van de minister van OCW aan de
Tweede Kamer dd. 3 april 2023.
OCW (2023a). Website: https://www.ocwincijfers.nl/themas/voortijdigschoolverlaten, geraadpleegd op 21 juli 2023.
OCW et al. (2023b). Samen Werken Aan Talent; Werkagenda MBO 2023-2027.
Vastgesteld d.d. 14 februari 2023. Ondertekend door minister van OCW, NRTO, VNG,
SBB, VNO-NCW, MKB-Nederland, BVMBO, JOB MBO en MBO Raad. Te raadplegen
via: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/02/14/
werkagenda-mbo
OCW et al. (2023c). Stagepact MBO 2023-2027. Vastgesteld d.d. 14 februari 2023.
Ondertekend door JOB MBO, BVMBO, MBO Raad, NRTO, VNO-NCW, MKB-Nederland,
VNG, SBB, CNV Onderwijs, CNV Jongeren, FNV, FNV Young & United, AOb, FvOv,
Ministerie van SZW en Ministerie van OCW. Publicatie-nr. 23400359. Den Haag:
Ministerie van OCW.
OCW (2023d). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2024. Voorstel van wet d.d. 19 september
2023. Tweede Kamer, vergaderjaar 2023-2024, 36 410 VIII, nr. 1.
OCW (2023e). Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie. Brief van de minister van
OCW aan de Tweede Kamer d.d. 14 februari 2023 bij de aanbieding van de
Werkagenda MBO en het Stagepact MBO. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023,
31 524, nr. 549.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

86

Algemene Rekenkamer

OCW (2023f). Voortgang en monitoring Werkagenda mbo en Stagepact. Brief van de
minister van OCW aan de Tweede Kamer dd. 8 september 2023 bij de aanbieding van
het monitoringsplan Zicht op wat werkt.
Regeling kwaliteitsafspraken mbo 2024-2027. Regeling van de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 9 maart 2023, nr. MBO/36996245, houdende
regels voor de verstrekking van aanvullende bekostiging voor het verhogen van de
kwaliteit van het beroepsonderwijs 2024-2027. Gepubliceerd in de Staatscourant,
nr. 8133 op 14 maart 2023.
Rijksoverheid (2023). Website:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/vsv/aanpak-voortijdig-schoolverlaten-vsv
Geraadpleegd op 30-10-2023.
Timmermans et al. (2018). Track recommendation bias: Gender, migration
background and SES bias over a 20-year period in the Dutch context. Beschikbaar via:
https://bera-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/berj.3470.
Geraadpleegd op 12-12-2022.
Verwey-Jonker Instituut (2021). Kansenongelijkheid in het onderwijs. Te raadplegen
via: https://www.verwey-jonker.nl/wp-content/uploads/2021/10/220530_
factorenoverzicht-gelijke-kansen-WEB.pdf
Verwey-Jonker Instituut (2023). Hoe mbo-studenten stagediscriminatie willen
melden. Te raadplegen via: https://www.verwey-jonker.nl/wp-content/
uploads/2023/11/122620_Hoe-mbo-studenten-stagediscriminatie-willen-melden.
pdf.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

87

Algemene Rekenkamer

Bijlage 6 Eindnoten
1.

We sluiten met deze driedeling aan bij de rapporten Staat van het Onderwijs van
de Inspectie van het Onderwijs, de brieven van de minister van OCW aan de
Tweede Kamer over de aanpak van kansenongelijkheid in het onderwijs en
specifiek in het mbo (OCW, 2016 en 2018), en het onderzoek Kansenongelijkheid
in het onderwijs van Verwey-Jonker uit 2021. Daarnaast sluiten we aan bij ons
onderzoek bij 7 mbo-scholen in de praktijk.

2.

Door de aard van de beschikbare gegevens en door de technische beperkingen
waarmee we te maken hadden bij het opzetten en uitvoeren van het analyse­
model, hebben we diverse keuzes moeten maken, In onze methodologische
verantwoording lichten we deze keuzes toe. Aandachtspunten en lessen die we
op dit punt kunnen meegeven aan toekomstige onderzoeken naar het beleid van
de minister van OCW, staan in hoofdstuk 7.

3.

Ontleend aan website: https://www.ocwincijfers.nl/themas/voortijdigschoolverlaten, geraadpleegd op 21 juli 2023.

4.

Zie https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/vsv/aanpak-voortijdigschoolverlaten-vsv (door ons geraadpleegd op 23-10-2023).

5.

Ook de intrekking van het zogenoemde cascademodel voor de bekostiging van
mbo-scholen is een voorbeeld van zo’n maatregel. De minister trok dit model
4 jaar na de invoering in, toen bleek dat deze manier van bekostiging de
ongelijke onderwijskansen voor mbo-studenten vergrootte.

6.

Het besluit uit 2017 om een toelatingsrecht voor mbo-studenten op te nemen in
de Web is een voorbeeld van zo’n maatregel. Een ander voorbeeld is het besluit
dat de minister van OCW nam om voor mbo-studenten die een bol-traject
volgen, de voorwaarden te versoepelen voor het verkrijgen van studie­
financiering en een ov-studentenkaart.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

88

Algemene Rekenkamer

Bijlage 7 Rapport in beeld
We hebben op basis van de figuren, bevindingen, conclusies en aanbevelingen uit dit
rapport een verkorte weergave van ons onderzoek gemaakt. Dit rapport in beeld is
als aparte bijlage 7a te vinden op onze website www.rekenkamer.nl.

Op weg naar gelijke kansen in het mbo

89

Algemene Rekenkamer

Algemene Rekenkamer
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
telefoon (070) 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl
Foto omslag: ANP / Patricia Rehe
Mensfiguren in illustraties: Irina_
pro en Mushakesa / Shutterstock
De tekst in dit document is
vastgesteld op 7 februari 2024.
Dit document is op 14 februari
2024 aangeboden aan de Tweede
Kamer.
Den Haag, februari 2024