Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

32 637

Bedrijfslevenbeleid

36 421

Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001
en de Successiewet 1956 in verband met
aanpassingen in een aantal fiscale
bedrijfsopvolgingsfaciliteiten (Wet aanpassing
fiscale bedrijfsopvolgingsfaciliteiten 2024)

Nr. 582

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 oktober 2023
1. Inleiding
In de brief van 29 juni 2023 heb ik uw Kamer geïnformeerd over
voornemens van het kabinet en de uitkomsten van het vervolgonderzoek
naar verbeteringen in de bedrijfsopvolgingsregeling in de schenk- en
erfbelasting (BOR) en de doorschuifregeling aanmerkelijk belang (DSR
ab).1 In het commissiedebat nationale fiscaliteit (Handelingen II 2022/23,
nr. 102, item 5) zijn vervolgens vier moties over de BOR ingediend die op
6 juli 2023 in uw Kamer zijn aangenomen (Handelingen II 2022/23, nr. 103,
item 20). Met deze brief informeer ik u over de uitvoering van de motie
van de leden Stoffer en Inge van Dijk die vraagt te onderzoeken of en hoe
de BOR meer gericht kan worden op familiebedrijven.2
In het op Prinsjesdag 2023 bij uw Kamer ingediende wetsvoorstel Wet
aanpassing fiscale bedrijfsopvolgingsfaciliteiten 20243 zijn vijf maatregelen opgenomen, naast de op Prinsjesdag 2022 al aangekondigde
maatregel om aan derden verhuurd vastgoed niet meer in aanmerking te
laten komen voor de BOR en DSR ab. De andere drie van de acht
voorgestelde maatregelen zijn complex en vragen om meer tijd voor een
gedegen uitwerking en worden om die reden opgenomen in het Belastingplanpakket 2025 met als beoogde inwerkingtredingsdatum 1 januari
2026. Eén van deze maatregelen betreft het beperken van de toegang tot
de BOR en de DSR ab tot reguliere aandelen met een minimaal belang
van 5% in het geplaatste kapitaal. In het algemeen deel van de memorie
van toelichting is daarbij vermeld dat voor de uitwerking van deze
maatregel de uitvoering van motie van de leden Stoffer en Inge van Dijk

1

Kamerstuk 32 637, nr. 570. Kamerstuk 36 202, Z.
Kamerstuk 32 140, nr. 164.
3
Kamerstuk 36 421.
2

kst-32637-582
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 582

1

relevant is.4 Deze motie vraagt te onderzoeken of en hoe de BOR meer
gericht kan worden op familiebedrijven en hierover bij het Belastingplan
2024 te informeren. Daarover is vermeld dat dit onderzoek nog loopt en
dat uw Kamer na afronding zo snel mogelijk wordt geïnformeerd.
2. Onderzoek ter uitvoering van de motie Stoffer en Inge van Dijk
De motie van de leden Stoffer en Inge van Dijk luidt als volgt:
constaterende dat de bedrijfsopvolgingsregeling (BOR) gebruikt kan
worden bij een belang van minstens 5% of in bepaalde gevallen 0,5%;
overwegende dat de BOR gericht dient te zijn op (familie)bedrijven
waarvoor de regeling bedoeld is, maar dat sommige bedrijven door
verwatering van bezit er geen gebruik van kunnen maken, terwijl
beleggers er nu soms (onterecht) wel gebruik van kunnen maken; verzoekt
de regering te onderzoeken of en hoe door het verhogen van de minimale
omvang van het bezit, in combinatie met een verruiming van de verwateringsregel, de BOR meer gericht kan worden op familiebedrijven, en
daarbij zowel de gevolgen voor (familie)bedrijven als de overheid te
betrekken, en de Kamer hierover bij het Belastingplan 2024 te informeren.5
Ter uitvoering van deze motie die vraagt of en hoe de BOR meer gericht
kan worden op familiebedrijven ga ik achtereenvolgens in op de huidige
situatie, het kabinetsvoorstel en het door een aantal familiebedrijven
aangedragen alternatief alsmede een tweetal andere varianten. Tot slot
volgt de gemotiveerde conclusie dat het gevraagde onderzoek niet leidt
tot het voorstellen van een alternatief of variant.
3. Huidige situatie toegang tot de BOR
De toegang tot de BOR staat op grond van de huidige regelgeving kort
gezegd open voor elke IB-ondernemer en ab-houder. De DSR-ab kan
– onder voorwaarden – door elke ab-houder worden toegepast. Van een
ab is in beginsel sprake bij een deelname van 5% in het in totaal
geplaatste aandelenkapitaal van een vennootschap maar door de
aansluiting bij het (ruimere) ab-begrip is het mogelijk dat ook belangen
met een relatief zeer beperkte kapitaaldeelname of waarmee beperkt
ondernemingsrisico wordt gelopen in aanmerking komen voor de BOR en
DSR ab. Te denken valt aan een zogenaamd «soort-ab», waarbij de
kapitaaldeelname heel gering kan zijn, bijvoorbeeld slechts 0,01% van het
in totaal geplaatste kapitaal, maar wel ten minste 5% van een soort. Ook
kunnen bijvoorbeeld opties kwalificeren voor de BOR en DSR ab terwijl
deze niet volledig meedelen in het risico van de onderneming.
4. Kabinetsvoorstel
Gelet op de conclusies uit het eerder genoemde vervolgonderzoek stelt
het kabinet voor de toegang tot de BOR en DSR ab te beperken tot
reguliere aandelen die volledig meedelen in de winstgerechtigdheid en
liquidatieopbrengst met een belang van ten minste 5% in het totale
geplaatste kapitaal (maatregel 6).6 Een uitzondering hierop is dat de
verwateringsregeling (een indirect ab van ten minste 0,5% dat uitsluitend
is verwaterd door vererving, huwelijksvermogensrecht of schenking) blijft
gelden voor de genoemde reguliere aandelen.7Zoals is aangekondigd,
4

Kamerstuk 36 421, nr. 3, p. 5.
Kamerstuk 32 140, nr. 164.
6
Kamerstuk 32 637, nr. 570. Kamerstuk 36 202, nr. Z.
7
Daarnaast blijft de faciliteit ook gelden voor preferente aandelen die in het kader van een
gefaseerde bedrijfsoverdracht zijn uitgegeven. Het begrip preferente aandelen wordt
gedefinieerd.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 582

2

wordt deze voorgestelde maatregel opgenomen in het Belastingplanpakket 2025 met als beoogde inwerkingtredingsdatum 1 januari 2026.
5. Het vanuit familiebedrijven aangedragen alternatief
In de motie van de leden Stoffer en Inge van Dijk wordt concreet gevraagd
te onderzoeken of en hoe door het verhogen van de minimale omvang
van het bezit, in combinatie met een verruiming van de verwateringsregel,
de BOR meer gericht kan worden op familiebedrijven. Achtergrond is dat
het bij sommige familiebedrijven kan voorkomen dat er familieleden met
zo’n klein aandelenbelang zijn dat ze voor die aandelen geen gebruik van
de BOR meer kunnen maken. Vertegenwoordigers van een aantal grote
oude familiebedrijven hebben hiervoor ook aandacht gevraagd en een
alternatief aangedragen.8 Dit alternatief houdt in dat de erflater of
schenker met zijn familie een belang van minimaal 25% moet hebben om
in aanmerking te komen voor de BOR. Hierbij wordt onder familie
verstaan bloed- en aanverwanten in de rechte lijn van de eerste familiaire
aandeelhouder. Als aan deze familietoets wordt voldaan, wordt geen
ondergrens gesteld aan het belang dat de erflater of schenker zelf moet
houden. Dit kan dus minder zijn dan 5% en zelfs minder dan een indirect
ab van 0,5% dat nu op grond van de verwateringsregeling kan kwalificeren.9 Daardoor kan volgens dit alternatief de verwateringsregeling
vervallen. Ook zou in dit alternatief de BOR minder toegankelijk worden
voor wat de opstellers aanduiden als beleggers, zodat onbedoeld gebruik
wordt voorkomen.
Kern van dit alternatief is het 25%-belang met de familie ongeacht de
omvang van het belang van de erflater of schenker zelf. Ik merk daarbij
het volgende op:
• Het doel van de BOR is te voorkomen dat belastingheffing bij vererving
of schenking de continuïteit van bedrijven, zowel familiebedrijven als
niet-familiebedrijven, in gevaar brengt doordat daarvoor middelen aan
de onderneming moeten worden onttrokken.
– Het door grote oude familiebedrijven aangedragen alternatief leidt
ertoe dat kleine belangen die niet kwalificeren als een ab, die niet
voldoen aan de voorwaarden voor de verwateringsregeling of die
momenteel in box 3 vallen, in aanmerking kunnen komen voor de BOR
mits samen met de familie tenminste 25% belang bestaat. Bij zulke
kleine belangen komt de continuïteit van de onderneming niet in
gevaar. In het voorstel van het kabinet worden kleine belangen
– reguliere aandelen met een belang van minder dan 5%, behoudens
de huidige verwateringsregeling die blijft bestaan – daarom als
belangen van beleggers beschouwd die niet voor de BOR in aanmerking komen.
• Een nadeel van het door grote oude familiebedrijven aangedragen
alternatief is dat de BOR niet meer toegepast kan worden bij verkrijging van belangen van 5% tot 25% indien niet is voldaan aan de bij het
alternatief relevante familietoets. Bij belangen van minimaal 5% kan
echter wel sprake zijn van een reële bedrijfsopvolging waar de BOR
voor bedoeld is. Te denken valt aan een samenwerking tussen vijf
personen met ieder een belang van 20% die door deze toets wordt
uitgesloten. Het uitsluiten van deze groep kan nadelig zijn voor de
continuïteit van die ondernemingen.

8

9

Artikel FD 22 juni 2023 en whitepaper. https://fd.nl/politiek/1479863/grote-familiebedrijven-naarden-haag-voor-behoud-belastingvrijstelling.
De verwateringsregeling ziet in de huidige vorm alleen op indirect gehouden belangen
(toerekening bezittingen en schulden). In het bovenliggende lichaam zal altijd een ab moeten
zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 582

3

•

•

•
•

–

–

–
–

De rechtvaardiging voor een fiscaal andere behandeling van familiebedrijven versus niet-familiebedrijven langs deze lijn ontbreekt. Daardoor
bestaat het risico dat dit alternatief niet voldoet aan de staatssteunregels en in strijd is met het gelijkheidsbeginsel. Er is mogelijk sprake
van ongeoorloofde ongelijke behandeling van gelijke gevallen. Dit is
toelaatbaar indien voor die ongelijke behandeling een objectieve en
redelijke rechtvaardiging bestaat. Invoering van een familietoets met
als oogmerk familieleden met een (zeer) klein belang in aanmerking te
laten komen voor de BOR terwijl anderen met een regulier ab niet
meer in aanmerking komen voor de BOR met als argument het
tegengaan van onbedoeld gebruik van de BOR lijkt onvoldoende
rechtvaardiging voor dit onderscheid tussen bijvoorbeeld de ondernemer met 20% zonder familiebanden en iemand met een belang van
0,5% of minder maar met familiebanden.
Uitgangspunt in dit alternatief is dat de familie (nog steeds) een belang
van minimaal 25% in een bepaalde vennootschap (dezelfde als zeven
generaties geleden?) heeft. Dit heeft gevolgen bij herstructurering van
die vennootschap door overnames, fusies en splitsingen, bij opheffing
of het failliet gaan en als een vennootschap andere activiteiten start.
Dit heeft negatieve gevolgen op bedrijfseconomisch wenselijke
aanpassingen van ondernemingen.
Als indirecte belangen van minder dan 0,5% ook (moeten) kwalificeren
voor de BOR, leidt dit tot een toename van de complexiteit.10
Het dragende element in het alternatief is het familiebegrip. Hierbij
wordt onder familie verstaan bloed- en aanverwanten in de rechte lijn
van de eerste familiaire aandeelhouder.
Voor de oude familiebedrijven lijkt dit vrij eenvoudig maar het zal niet
altijd duidelijk zijn wie de eerste aandeelhouder binnen de familie is en
dit aannemelijk te maken. Te denken valt aan uit het buitenland
afkomstige personen.
In de praktijk zijn complicaties te verwachten. Niet elke onderneming is
gestart door één persoon. Zo voldoen de nakomelingen van twee
broers die een onderneming zijn gestart, aan het familiebegrip voor
zover het de aandelen van hun ((over)groot)vader betreft maar niet
voor zover het de aandelen van hun (oud)oom betreft.
Een andere complexiteit ontstaat door belangen van vroegere
echtgenoten/partners/fiscale partners en hun (pleeg-/schoon)kinderen.
Te verwachten is dat invoering van dit alternatief de uitvoering
complexer maakt.

Afrondend:
Gelet op het voorgaande ligt verdere uitwerking en uitvoering van dit
alternatief niet in de rede.
6. Varianten verruiming verwateringsregeling
Zoals gezegd, stelt het kabinet voor om de toegang tot de BOR en DSR ab
te beperken tot kort gezegd reguliere aandelen met een belang van ten
minste 5% (maatregel 6). De BOR wordt daarmee meer gericht op
verkrijgingen waarvoor de regeling bedoeld is. In het kabinetsvoorstel
blijft de verwateringsregeling voor reguliere aandelen gelden bij de
voorgestelde maatregel. Deze regeling houdt in dat een indirect ab van
ten minste 0,5% dat uitsluitend is verwaterd door vererving, huwelijksver10

Als de vennootschap van het familiebedrijf een klein belang houdt in een andere vennootschap die een onderneming drijft, moet bij iedere schenking of vererving van aandelen in de
vennootschap van het familiebedrijf vastgesteld worden wat op dat moment de bezittingen en
schulden van die andere onderneming zijn en welk deel hiervan ondernemingsvermogen is en
welk deel beleggingsvermogen. Momenteel hoeft dat enkel bij indirecte belangen van
minimaal 0,5%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 582

4

mogensrecht of schenking desondanks in aanmerking kan komen voor de
BOR en DSR ab.
In het kader van de uitvoering van de motie is onderzocht of het mogelijk
is om de verwateringsregeling te verruimen. Daarbij waren twee varianten
in beeld. In de eerste variant wordt het minimumbelang voor een indirect
ab verlaagd tot bijvoorbeeld 0,1%. In de tweede variant vindt een andere
aanpassing plaats, namelijk dat de BOR ook van toepassing kan zijn op
verwaterde belangen van minder dan 0,5%, mits deze verkrijgingen een
bepaalde minimale waarde hebben, bijvoorbeeld € 10 miljoen. Bij een
verkrijging van € 10 miljoen ondernemingsvermogen is sprake van een te
betalen schenk- of erfbelasting van circa € 500.000 in 2025. De eerste
variant draagt niet bij aan het doel van de BOR omdat bij kleine belangen
de continuïteit van de onderneming niet in gevaar komt. Het is de vraag
hoe de tweede variant zich verhoudt tot het doel van de BOR, het kan
immers gaan om een verhoudingsgewijs klein belang maar van een
substantiële waarde. In dit verband kan worden opgemerkt dat de
Afdeling advisering van de Raad van State uitdrukkelijk vraagt naar een
dragende motivering voor de (BOR-)maatregelen.11Als beargumenteerd
kan worden waarom een verlaging van het minimale belang voor de
verwateringsregeling (tweede variant) vanuit het doel van de BOR
wenselijk/noodzakelijk is, zal vervolgens toetsing moeten plaatsvinden
aan de staatssteunregels en aan het gelijkheidsbeginsel. De voorzichtige
inschatting ten aanzien van de uitvoerbaarheid van beide varianten is dat
ze, afhankelijk van hun vormgeving, niet tot noemenswaardige verslechtering hoeven te leiden. De precieze uitvoeringsgevolgen zouden met een
Uitvoeringstoets moeten worden vastgesteld.
7. Andere varianten: strengere toegangspoort of dubbele entree
Andere varianten dan de hiervoor genoemde leiden ofwel tot een
strengere toegangspoort ofwel tot een dubbele entree. Van een strengere
toegangspoort zou sprake zijn door de voorgestelde maatregel 6 aan te
vullen met een extra voorwaarde dat bijvoorbeeld 50% van de aandelen
en van het stemrecht in handen van één familie moet zijn.12 Deze variant
komt niet tegemoet aan de behoefte vanuit oude grote familiebedrijven
voor versoepeling voor een schenker of erflater met een zeer klein belang
in zo’n bedrijf. Dit zou bovendien toepassing van de BOR naar
verwachting niet eenvoudiger maken en tevens ertoe leiden dat bij reële
bedrijfsopvolgingen de BOR in veel gevallen niet meer kan worden
toegepast. Wel zou hiermee kunnen worden voorkomen dat de BOR kan
worden toegepast bij een willekeurig aanmerkelijk belang dat door
vermogenden wordt aangeschaft. De voorgestelde maatregel 6 dat alleen
reguliere aandelen met een minimaal belang van 5% in het geplaatste
kapitaal nog toegang hebben tot de BOR en de DSR ab dient ook daartoe.
Van een dubbele entree zou sprake zijn indien naast de voorgestelde
maatregel 6 de BOR ook van toepassing kan zijn als bijvoorbeeld de
erflater of schenker met zijn familie een belang van minimaal 25% heeft of
met zijn familie ten minste X% van de stemrechten heeft.13 Deze variant
komt tegemoet aan de behoefte vanuit oude grote familiebedrijven voor
versoepeling voor een schenker of erflater met een zeer klein belang in
11

Zie het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State. Kamerstuk 36 421, nr. 4, p. 2.
Op grond van de Vlaamse gunstregeling kwalificeren aandelen alleen indien de schenker/
erflater tezamen met de familie tenminste 50% van de stemrechten heeft.
13
Duitse regeling: direct of indirect belang van ten minste 25% of de erflater dan wel schenker
tezamen met andere aandeelhouders zijn onderling verplicht alleen gezamenlijk over de
aandelen te beschikken of uitsluitend onder dezelfde verplichtingen aandelen aan anderen
over te dragen en waarbij het stemrecht tegenover niet gebonden aandeelhouders volgens
een eenheid moet worden uitgeoefend.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 582

5

zo’n bedrijf en leidt er tevens toe dat de BOR nog steeds bij reële
bedrijfsopvolgingen kan worden toegepast. Door de dubbele toegangspoort zal de budgettaire derving van de BOR toenemen (momenteel
ongeveer € 550 miljoen per jaar) en een groot deel van de in paragraaf 5
genoemde aspecten en onzekerheden van het vanuit familiebedrijven
aangedragen alternatief gelden ook voor de variant van de dubbele
entree.
8. Concluderend
Bij het alternatief beschreven in paragraaf 5 – de erflater of schenker moet
met zijn familie een belang van minimaal 25% hebben om in aanmerking
te komen voor de BOR – bestaat het risico dat dit alternatief niet voldoet
aan de staatssteunregels en er is mogelijk sprake van ongeoorloofde
ongelijke behandeling van gelijke gevallen. Daarnaast brengt dat
alternatief ingewikkelde vraagstukken met zich mee en is toename in
complexiteit te verwachten. In het kader van uitvoering van de motie is
ook onderzocht of het mogelijk is om de verwateringsregeling te
verruimen door verlaging van het minimumbelang voor een indirect ab
tot bijvoorbeeld 0,1% of een bepaalde minimale waarde. Tot slot is in
paragraaf 7 ingegaan op andere varianten dan de hiervoor genoemde, die
leiden ofwel tot een strengere toegangspoort ofwel tot een dubbele
entree.
Gelet op het voorgaande concludeer ik dat het gevraagde onderzoek niet
leidt tot een alternatief of variant die wenselijk lijkt. Zoals eerder vermeld,
maakt de voorgestelde maatregel 6 geen deel uit van het bij uw Kamer in
behandeling zijnde wetsvoorstel Wet aanpassing fiscale bedrijfsopvolgingsfaciliteiten 2024 maar wordt deze maatregel opgenomen in het
Belastingplanpakket 2025 met als beoogde inwerkingtredingsdatum
1 januari 2026.
Tot slot wil ik graag benadrukken dat het kabinet het belang van familiebedrijven voor Nederland erkent. De BOR voorkomt dat de schenk- en
erfbelasting een belemmering vormen voor de continuïteit van familiebedrijven en andere bedrijven. Daarom hecht het kabinet belang aan het
continueren van de BOR.
De Staatssecretaris van Financiën,
M.L.A. van Rij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 32 637, nr. 582

6