Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

29 963

Evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen

Nr. 7

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 maart 2013
In deze brief geef ik mijn standpunt weer op het rapport over de evaluatie
van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO)
(Stb. 1998, 161). Dit rapport zond ik uw Kamer in juni van 2012 toe
(Kamerstukken II 2011/2012, 29 963, nr. 5). In de inleiding schets ik de
achtergrond van deze evaluatie en besteed ik kort aandacht aan de
positieve signalen uit het rapport. Daarna volgt een algemene bespreking
van belangrijke hoofdthema’s en de aanbevelingen die ten aanzien van
gesignaleerde knelpunten zijn gedaan in deel I, en tot slot bespreking van
de verdere specifieke aanbevelingen in deel II.
Algemeen
Deze tweede evaluatie vormt een vervolg op het rapport van de eerste
evaluatie, uitgevoerd in 2004 (Kamerstukken II 2004/05, 29 963, nr. 1). Die
was met name gericht op de werkbaarheid van de wet en het functioneren
ervan in de praktijk. Uit die eerste evaluatie volgde een algemeen positief
beeld.
Bij de tweede evaluatie is gekozen de nadruk te leggen op enkele
specifieke aandachtspunten: de informatieverstrekking aan en de
ervaringen van proefpersonen, de implementatie van Richtlijn 2001/20/EG
inzake de toepassing van goede klinische praktijken bij klinische proeven
met geneesmiddelen voor menselijk gebruik, het Besluit verplichte
verzekering bij medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen en de
ervaringen van onderzoekers en erkende toetsingscommissies met
inbegrip van de Centrale commissie mensgebonden onderzoek (CCMO,
commissie ex artikel 14 van de WMO).
Bij de evaluatie is veel empirisch onderzoek gedaan aan de hand van
vraaggesprekken en uitgestuurde enquêtes. Door de onderzoekers bij
ziekenhuizen en industrie is daarbij aangegeven dat zij de toetsing door

kst-29963-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

1

een onafhankelijke commissie belangrijk vinden en dat de bescherming
van proefpersonen door de WMO voldoende is gewaarborgd. Ook de
toetsingscommissies zijn tevreden over hun eigen functioneren en
kennisniveau, en een deel ervan merkte op dat de toetsing tot verbetering
van de onderzoeksprotocollen leidt. Dat betekent dat de centrale doelstellingen van de wet, bescherming van de proefpersoon zonder de
voortgang van onderzoek onnodig te belemmeren en tegelijk de kwaliteit
van onderzoek te waarborgen, nog steeds met deze wet goed gewaarborgd zijn. Daar ben ik heel blij mee. Hoewel te weinig proefpersonen
hebben gereageerd om gedegen conclusies te trekken, geven de wel
ontvangen reacties een positief beeld. De proefpersonen die reageerden
gaven aan tevreden te zijn over de manier van werving en de informatie
die ze krijgen. De belangrijkste reden om mee te doen aan het onderzoek
is hun hoop om toekomstige patiënten ermee te helpen. Die betrokkenheid bij elkaar is belangrijk, niet alleen voor het onderzoek naar
verbetering van de zorg, maar ook in de samenleving in het algemeen.
Bij de specifieke aandachtspunten in het evaluatierapport worden evenwel
ook enige knelpunten gesignaleerd. In deel I van deze reactie bespreek ik
enkele hoofdzaken en ga ik in op de kernthema’s en daaraan direct
gerelateerde aanbevelingen, in deel II reageer ik op de overige aanbevelingen van het rapport.
Kernthema’s; Deel I
Een van de belangrijkste thema’s uit deze evaluatie vormt de informatieverstrekking aan proefpersonen en hun daarop gebaseerde toestemming
tot deelname. Meegenomen in de evaluatie zijn niet alleen hun
ervaringen, maar ook de ervaringen van alle andere betrokkenen bij de
toetsing en uitvoering van medisch-wetenschappelijk onderzoek met
mensen. Kort zal ik reflecteren op de invloed van Europese regelgeving op
het Nederlandse toetsingssysteem en de bescherming van proefpersonen.
Tot slot is in dit algemene deel aandacht voor de voorzieningen voor
schadeloosstelling van proefpersonen. Maar voordat deze kernthema’s uit
het evaluatierapport aan de orde komen, wijs ik u graag op een breed
gedragen initiatief uit het veld: het Masterplan.
Masterplan
Nog vóór de aanvang van de evaluatie is door verschillende veldpartijen
een gemeenschappelijke aanzet gegeven om op onderdelen het toetsingsproces en de kwaliteit van het onderzoek te verbeteren. Die aanzet komt
van de Dutch Clinical Trial Foundation (DCTF), een netwerkorganisatie van
bedrijfsleven, collectebusfondsen, kennisinstituten, patiëntenverenigingen, opleidingsinstituten en zorginstellingen. De DCTF is opgericht met
als doel het verbeteren van het klimaat voor klinisch onderzoek in
Nederland, en wel door verschillende partijen bijeen te brengen om met
elkaar knelpunten te signaleren en oplossingsrichtingen aan te dragen. Bij
de DCTF zijn veel veldpartijen aangesloten: de Associatie van Contract
Research Organisaties (ACRON), de Koninklijke Nederlandse Akademie
van Wetenschappen (KNAW), de Nederlandse Federatie van Universitair
Medische Centra (NFU), de vereniging Samenwerkende Topklinische
opleidingsziekenhuizen (STZ), Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en de
Nederlandse Patiënten en Consumenten Federatie (NPCF), medischethische toetsingscommissies, de CCMO, het ministerie van Economische
Zaken (EZ) en mijn eigen ministerie.
De DCTF heeft recent een plan opgesteld, het Masterplan professionalisering voorbereiding mensgebonden genees- en hulpmiddelenonderzoek.
In kaart is gebracht waar inefficiënties en vertragingen in het klinische

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

2

onderzoek kunnen worden tegengegaan. De totstandkoming en uitvoering
van dit plan zie ik als een belangrijke stap naar verbetering van de
werkprocessen, zodat ik het met genoegen heb gefaciliteerd. De
doelstelling is dat alle betrokken organisaties zich committeren aan
voorstellen voor verbetering van het toetsingsproces, de proefpersoneninformatie, de certificering van onderzoekers en de proefpersonenverzekering. Aan het opgestelde plan zal stapsgewijs uitvoering worden
gegeven. Zo is de werkgroep die aandacht besteedt aan de proefpersonenverzekering een jaar geleden van start gegaan, en worden op dit
moment andere werkgroepen gevormd. Het spreekt voor zich dat
knelpunten die in het evaluatierapport naar voren komen, ook in deze
werkgroepen – indien daarvoor van belang – zullen worden besproken om
zo veel mogelijk gezamenlijk oplossingen en verbeteringen te formuleren
en uit te werken. Ik zal me daartoe ook inzetten.
Informed Consent
Bijzondere aandacht verdient de wijze waarop proefpersonen in
onderzoek worden betrokken. De informatie die aan hen wordt verstrekt is
van uitermate groot belang, zoals ook al is aangegeven in het standpunt
op de eerste evaluatie van de wet (Kamerstukken II 2004/05, 29 963, nr. 2).
Op die informatie is immers een gegeven toestemming gebaseerd. Om tot
een goede afweging omtrent deelname te kunnen komen is goede
voorlichting cruciaal. Daarbij kan onderscheid gemaakt worden tussen
algemene (voor meerdere onderzoeken) relevante informatie en informatie die alleen voor de specifieke studie relevant is, zoals de daaruit
mogelijk voortvloeiende voordelen, risico’s of belasting. Met de CCMO is
door het departement na de eerste evaluatie besproken welke stappen
gezet konden worden om tot betere informatievoorziening te komen. De
toenmalige Staatssecretaris van VWS heeft een brochure opgesteld, die
aan alle proefpersonen ter beschikking wordt gesteld (Kamerstukken II
2008/09, 31 452, nr. 6). De in de tweede evaluatie ondervraagde proefpersonen vinden de brochure duidelijk, zodat ik de brochure wil blijven
verstrekken. Met opdrachtgevers voor onderzoek en de toetsingscommissies zal ik in overleg treden om te bezien op welke wijze de brochure
steeds optimaal kan worden ingezet om proefpersonen over algemene
aspecten van het onderzoek goed te kunnen blijven informeren. Daarbij
overweeg ik de brochure te herzien zodat deze bij meer verschillende
vormen van onderzoek kan worden gebruikt.
In het tweede evaluatierapport is ook gekeken naar de studiespecifieke
informatie. De door de CCMO opgestelde schrijfwijzer en modeltekst
zouden volgens de onderzoekers meer navolging moeten krijgen, om de
informatie beknopt maar toch volledig te kunnen maken. Daarnaast wordt,
om de leesbaarheid te verbeteren, geopperd de «Flesch leesgemaktest» te
doen voordat de proefpersoneninformatie wordt voorgelegd aan een
toetsingscommissie, en dat in cursussen voor onderzoekers meer
aandacht nodig is voor de wijze van informeren om een gewenst
leesbaarheidsniveau te kunnen bereiken. Bovendien zouden volgens het
rapport onderzoekers er goed aan doen om patiëntenorganisaties te
betrekken bij het opstellen van informatie voor proefpersonen.
Ik zie graag dat er zoveel mogelijk wordt gedaan om de proefpersonen op
een begrijpelijke en beknopte manier volledig te informeren over het
onderzoek. Ik ben dan ook blij dat informatieverstrekking aan proefpersonen ook één van de kernpunten vormt van het Masterplan. In één van
de eerder genoemde werkgroepen zal door verschillende veldpartijen
bezien worden op welke wijze zorg kan worden gedragen voor goed
leesbare, effectieve en efficiënte informatie voor de proefpersonen binnen
elk onderzoek. Ook wordt in het kader van dat plan bijzondere aandacht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

3

besteed aan de scholing van onderzoekers. Ik zal de desbetreffende
aanbevelingen in het evaluatierapport bespreken in de werkgroep die op
dit punt is ingericht.
Ervaringen proefpersonen, onderzoekers en toetsingscommissies
Uit de ervaringen van de onderzoekers en leden van de toetsingscommissies komt een algemeen positief beeld naar voren, zoals ik in mijn
inleiding al schetste. Er is een groot draagvlak voor de toetsing die de
proefpersonen adequate bescherming biedt. De communicatie tussen
toetsingscommissies en indieners gedurende de toetsing van het protocol
wordt als tijdrovend ervaren, wat natuurlijk vervelend is vanuit het
oogpunt van een snelle beoordeling. Niettemin kan deze werkwijze de
kwaliteit van het onderzoek juist ten goede komen. Tegelijkertijd is ook
hier nog winst te halen. Als de kwaliteit van de ingediende stukken
verbetert, kan het toetsingsproces worden versneld.
Het rapport signaleert dat onderzoekers in medisch-wetenschappelijke
studies de toetsingsprocedure belastend vinden, en doet aanbevelingen
aan de instellingen om zorg te dragen voor een goede infrastructuur met
een helpdesk die de onderzoekers ondersteunt bij het indieningsproces.
De medische wetenschappers zouden volgens het rapport de ervaring en
kennis van ervaren onderzoekers meer moeten benutten en gebruik
moeten maken van deze helpdesk. Niet-academische ziekenhuizen
zouden, in navolging van de academische ziekenhuizen, een cursus
moeten opzetten analoog aan de BROK-cursus (de Basiscursus Regelgeving en Organisatie Klinisch wetenschappelijk onderzoek van de
Universitaire Medische Centra) en deze verplicht stellen voor klinisch
onderzoekers die zelf onderzoek initiëren. Het ligt voor de hand, aldus het
rapport, hiertoe samenwerking te zoeken met de Universitaire Medische
Centra. De CCMO wordt geadviseerd een op de erkende toetsingscommissies toegespitste cursus te ontwikkelen, gericht op hun specifieke
taken en verantwoordelijkheden.
De instellingen en toetsingscommissies werken aan scholing. Binnen de
kaders van het Masterplan is ook aandacht voor scholing. Door de NFU is
een platform klinisch onderzoek ingesteld, gericht op kwaliteitsborging
van het onderzoek, patiëntenparticipatie en samenwerking. In dat kader
wordt ook aandacht besteed aan de modernisering van de bestaande
BROK cursus. Deze wordt daarbij aanboden aan zowel mensen uit de
eigen instelling alsook onderzoekers uit andere ziekenhuizen, om zo
regio’s te kunnen bedienen. In overleg met de DCTF kan de cursus beter
worden afgestemd op de voorwaarden voor klinische geneesmiddelenstudies. De samenwerking maakt het mogelijk om tot een nationaal
uniforme en mogelijk ook gecertificeerde opleiding te komen.
Daarnaast heeft de Nederlandse vereniging van medisch-etische
toetsingscommissies (NVMETC) met financiering van mijn ministerie een
scholingsprogramma voor METC leden opgezet, dat in verschillende
delen van het land wordt verzorgd om zo alle commissies goed te kunnen
bedienen. Deze trainingen worden goed bezocht, zowel door alle
verschillende disciplines uit de commissies zelf als door mensen van hun
secretariaten.
Verder verzorgen medewerkers van het secretariaat van de CCMO
regelmatig presentaties. Ook leveren zij een actieve bijdrage aan
cursussen, en beantwoorden dagelijks veel vragen van zowel onderzoekers, opdrachtgevers als toetsingscommissies. Op 3 december 2012
heeft de CCMO een e-learning module voor deze groepen gratis ter
beschikking gesteld, om deze snel en efficiënt bekend te kunnen laten
worden met het toetsingsproces. Ik ben bijzonder blij met de brede inzet
van alle betrokkenen om tot goede informatievoorziening en scholing

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

4

voor zowel onderzoekers als toetsingscommissieleden te komen, en zal de
ontwikkelingen met belangstelling blijven volgen.
Het rapport bevat daarnaast de aanbeveling dat ik uitgebreider onderzoek
zou moeten laten uitvoeren naar de ervaringen van proefpersonen,
bijvoorbeeld door aan te sluiten bij het lopende ZonMw programma
«Patiëntenparticipatie in onderzoek, kwaliteit en beleid».
De ervaring van de proefpersonen vormde juist een van de kernpunten
van mijn evaluatieopdracht. In samenhang met de vraag of proefpersonen
goed zijn geïnformeerd (mede op basis van de brochure die door het
ministerie wordt verspreid) wilde ik graag weten hoe proefpersonen hun
deelname hebben ervaren: of de resultaten van het onderzoek zijn
teruggekoppeld, of ze het onderzoek als nuttig hebben ervaren en of ze
bereid zijn opnieuw mee te doen aan volgende studies. Die vragen
betreffen zowel patiënten als gezonde vrijwilligers die als proefpersoon
aan wetenschappelijk onderzoek meedoen.
Uit het rapport blijkt dat er meer onderzoekers en leden van toetsingscommissies zijn benaderd dan proefpersonen. Via een aantal onderzoekers
zijn proefpersonen benaderd om hun mening te vragen, maar niet alle
onderzoekers wilden daaraan meewerken. Vervolgens bleek de respons
onder proefpersonen laag.
Ik zal mij beraden over de mogelijkheden aanvullend onderzoek te doen
naar de ervaringen van proefpersonen. Het is wel goed om te zien dat de
gegevens die verzameld zijn, een heel positief beeld schetsen. De
proefpersonen die gereageerd hebben vinden het onderzoek waarin zij
participeerden overwegend niet belastend. Ook zijn zij tevreden over de
manier van werving en informatie die ze krijgen en voelen zich allemaal
vrij om te beslissen over deelname. Hoewel een deel van de proefpersonen meedoet omdat men meent er zelf ook beter van te kunnen
worden, ben ik blij te zien dat het altruïsme de boventoon viert, en de
meesten de deelname baseren op de hoop dat toekomstige patiënten wat
aan de uitkomsten van het onderzoek zullen hebben.
Europese ontwikkelingen
In het evaluatierapport wordt aanbevolen dat Nederland voorstellen voor
vermindering van de administratieve lasten voor geneesmiddelenonderzoek in Europa krachtig steunt, en zo nodig daar zelf voorstellen voor
doet. In de zomer van 2012 heeft de Europese Commissie een voorstel
gepresenteerd voor vervanging door een verordening van Richtlijn
2001/20/EG inzake de toepassing van goede klinische praktijken bij
klinische proeven met geneesmiddelen voor menselijk gebruik. In essentie
wil de Europese Commissie met haar voorstel het proces van beoordeling
in de Europese Unie meer stroomlijnen en versnellen, om zo grensoverschrijdend onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen binnen de EU te
vereenvoudigen en de concurrentiepositie van de EU op dit terrein op de
wereldmarkt te verbeteren. In die doelstellingen kan ik me prima vinden.
Het sluit aan bij de behoefte die er in Nederland is, namelijk het stroomlijnen van het proces in het kader van het eerder geschetste Masterplan.
Nederland zal dan ook alert blijven op deze ontwikkelingen, en daarop
waar mogelijk anticiperen.
Wel acht ik van groot belang dat ook in de resulterende verordening
voldoende aandacht is voor de uiteindelijke doelstelling van de regelgeving, namelijk het waarborgen van de bescherming van proefpersonen
en de kwaliteit van het onderzoek. Zolang een administratieve lastenvermindering past binnen die doelstellingen, steun ik de aanpassingen van
harte en ben ik zeker ook bereid daar zelf voorstellen voor te doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

5

Besluit verplichte verzekering
Ten aanzien van de proefpersonenverzekering bevat het evaluatierapport
veel aanbevelingen. Op verschillende vlakken worden knelpunten
gesignaleerd en voorstellen voor aanpassing gedaan. Natuurlijk is van
heel groot belang dat proefpersonen niet met eventuele schade blijven
zitten als gevolg van het meedoen aan medisch-wetenschappelijk
onderzoek. Dat is en blijft primair de verantwoordelijkheid van degene die
de risico’s in het leven roept: de verrichter van het onderzoek. Om
zekerheid te bieden dat proefpersonen worden beschermd tegen
onnodige risico’s, en dus ook het risico dat de schade niet op de verrichter
kan worden verhaald, is in de wet een verplichte schadeverzekering
opgenomen. Het rapport, zoals ook al eerder de CCMO, zet vraagtekens bij
de uitwerking van die plicht. Al eerder heb ik uw Kamer toegezegd
alternatieven voor de huidige verzekeringsplicht te onderzoeken (Handelingen II 2010/11, nr. 102, 6 september 2011). Daar wordt hard aan
gewerkt.
Voor het vinden van een oplossing is het belangrijk met alle partijen goed
overleg te voeren. In een werkgroep van de DCTF worden mogelijkheden
om knelpunten in de huidige verzekeringsplicht weg te nemen nader
onderzocht. De werkgroep is een samenwerkingsverband van de NFU,
STZ, NPCF, Nefarma, ACRON, de CCMO, METC’s, verzekeraars en mijn
ministerie. Alle partijen onderschrijven het belang van een goede
compensatie voor schade bij proefpersonen. De doelstelling van de
werkgroep was om na de zomer van 2012 al oplossingsrichtingen te
kunnen aandragen. Door de complexiteit van de materie is daarin enige
vertraging ontstaan. De verwachting is dat deze werkgroep binnenkort
haar resultaten bekend zal maken. Zodra deze bekend zijn zal ik uw Kamer
laten weten welke stappen gezet kunnen en moeten worden om tot een
goede schadeafhandeling voor proefpersonen te komen.
Overige aanbevelingen; Deel II
Hieronder volgt een bespreking van de overige aanbevelingen die in het
evaluatierapport zijn opgenomen. Dit betreft de reikwijdte van de wet, de
afname van lichaamsmateriaal voor biobanken, het proces en de duur van
toetsing, toetsing van onderzoek met weefselmanipulatieproducten,
monitoring en de melding van ernstige ongewenste voorvallen en
onverwachte bijwerkingen, en tot slot geneesmiddelenonderzoek met
kinderen en wilsonbekwame proefpersonen.
- Reikwijdte van de wet
De onderzoekers doen de aanbeveling dat erkende toetsingscommissies
en de CCMO bijhouden welke onderzoeksprotocollen tot vragen leiden
over de reikwijdte, welke beslissingen zij hierover nemen, op grond van
welke criteria zij onderzoek al dan niet als WMO-plichtig beoordelen en
met welke argumenten. De commissies wordt geadviseerd de aldus
verzamelde informatie op te nemen in hun jaarverslag, zodat een beter
landelijk inzicht ontstaat in het reikwijdtevraagstuk. Dezelfde aanbevelingen worden gedaan ten aanzien van de afbakening van geneesmiddelenonderzoek binnen de WMO. De commissies doen er, vanwege het
beschermingsdoel van de WMO, bij twijfel goed aan de reikwijdte van de
WMO eerder te ruim te nemen dan te eng, aldus het evaluatierapport.
In het rapport staat vervolgens dat de minister over twee jaar, op basis
van de uitkomsten van de toetsing van niet-WMO-plichtig onderzoek en
van het reikwijdteonderzoek dat de erkende toetsingscommissies en de
CCMO uitvoeren, de nodige stappen kan nemen voor het vervaardigen
van een handleiding over de reikwijdte. Tegelijk kan worden bezien of er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

6

reden is de reikwijdtebepalingen in de wet aan te passen, zowel de
algemene als die voor geneesmiddelenonderzoek – binnen de grenzen
van richtlijn 2001/20/EG uiteraard.
Ik zie dat er behoefte is aan meer duidelijkheid omtrent de reikwijdte. Op
vele terreinen is de afgelopen jaren al meer duidelijkheid gekomen. De
CCMO heeft daar op verschillende manieren aan gewerkt: door een notitie
op te stellen omtrent gedragswetenschappelijk onderzoek, door nadere
omschrijvingen op te nemen op de website omtrent de reikwijdtebepaling
in de wet en door aan te geven welk fase IV geneesmiddelenonderzoek
(lange termijn veiligheids- en effectiviteitsmonitoring na registratie van
het geneesmiddel) getoetst moet worden. Ook wordt door de CCMO al
enige tijd gewerkt aan het verzamelen van casuïstiek, om te bezien in
hoeverre daaruit verdere criteria kunnen worden gehaald voor de
ontwikkeling van een stappenplan. Voor het gedragswetenschappelijk
onderzoek wordt daarnaast in het veld al geruime tijd gewerkt aan een
notitie. De decanen van de verschillende onderwijsinstellingen zijn bezig
met het opstellen van een visie dienaangaande, die vervolgens aan de
CCMO kan worden voorgelegd.
Ik prefereer een dergelijke thematische aanpak, die ook aansluit bij de in
het evaluatierapport genoemde kanttekeningen ten aanzien van het begrip
geneesmiddelenonderzoek, en de aanpak van de CCMO, die steeds
signaleert op welke gebieden er behoefte voor verduidelijking bestaat en
daar vervolgens een aanvullende toelichting bij geeft.
Bij dit alles kan tevens in overweging worden genomen dat de reikwijdte
van de wet geen absolute beperking inhoudt om naar onderzoek te kijken
dat buiten de reikwijdte valt. In een recente pilotstudie is gekeken naar de
beoordeling van niet-WMO-plichtig onderzoek als borgingsinstrument
voor de kwaliteit en deugdelijkheid van fase IV geneesmiddelenonderzoek
(Kamerstukken II 2012/13, 29 477, nr. 205). Het aan de hand van de
resultaten daarvan ontwikkelde toetsingskader vormt mijns inziens een
nuttige aanvulling op de bestaande WMO toetsingspraktijk. VWS voert
hier gesprekken over met de betrokken partijen, zoals de STZ, NFU en de
NVMETC zodat dit toetsingskader ook optimaal wordt ingezet. Immers
niet alleen WMO-plichtig onderzoek maar ook niet-WMO-plichtig
onderzoek zal van goede kwaliteit moeten zijn en wetenschappelijk
betekenisvol. Het systeem zal zo in elkaar moeten grijpen dat onderzoekers onderzoeksvoorstellen van goede wetenschappelijke kwaliteit
opstellen en dat deze voorstellen een toets (al dan niet WMO-plichtig)
kunnen doorstaan. Een dergelijke systematiek helpt ook de grensdiscussies over wat wel en niet onder de WMO valt te verminderen.
In deze pilotstudie naar een toetsingskader voor niet-WMO-plichtig
onderzoek is ook gekeken naar het verder uitwerken van de reikwijdte aan
de hand van casuïstiek. Aan de deelnemende toetsingscommissies zijn
verschillende protocollen voorgelegd op het grensgebied van de wet. Zo
kon worden bezien of in de praktijk de opvattingen daaromtrent sterk
uiteen zouden lopen, en of uit de argumenten die door de commissies
aangedragen zijn een lijn kon worden ontwikkeld. Op beide vragen is in de
pilotstudie niet een eenduidig antwoord gekomen. Daarmee lijkt het
verzamelen van casuïstiek geen goede basis voor het ontwikkelen van een
handleiding.
Natuurlijk is het belangrijk dat zoveel mogelijk duidelijkheid wordt
gegeven omtrent de wijze waarop wordt vastgesteld of een onderzoek nu
wel of niet onder de wet valt. Ik zal daartoe in overleg treden met de
CCMO om te bekijken welke mogelijkheden er zijn tot een meer
eenduidige uitleg te komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

7

De door de onderzoekers geopperde mogelijkheid de reikwijdte van de
wet aan te passen om zo meer duidelijkheid te creëren, onderschrijf ik
niet. Waar de grens van toepasselijkheid ook wordt getrokken, steeds zal
die grens discussie opleveren over wat er wel en niet getoetst moet
worden. De grens verleggen impliceert mijns inziens het verschuiven van
de discussie.
Van belang is dat de reikwijdte logischerwijze volgt uit de doelstelling van
de wet. Dat is naar mijn idee het geval. De reikwijdte is nu afgestemd op
onderzoek met proefpersonen waarvoor toetsing geboden wordt geacht.
Centraal daarin staat hun bescherming, in die gevallen dat ze gevraagd
worden iets te doen of te laten, of iets te ondergaan. In het rapport wordt
die doelstelling niet ter discussie gesteld. Het is naar mijn idee die
beschermingsgedachte die leidend zou moeten zijn bij de beantwoording
van de vraag welk onderzoek op basis van de wet wel en niet verplicht
getoetst moet worden. Wanneer bescherming van deelnemers wenselijk
lijkt is het zonder meer goed de reikwijdte ruim uit te leggen. Wel moet er
voor worden gewaakt dat de toetsing geen doel op zichzelf is. Dus als
bescherming niet aan de orde is, er geen onnodige toetsingslast wordt
geïntroduceerd door een te ruime uitleg van de wet.
- Afname van lichaamsmateriaal voor biobanken
De onderzoekers menen dat toetsingscommissies het afnemen van
lichaamsmateriaal voor biobanken gefaseerd moeten kunnen toetsen in
het kader van de WMO (eerst de afname en later het voorgenomen
onderzoek met het verzamelde materiaal).
De vraag of en hoe onderzoek met verzameld lichaamsmateriaal moet
worden getoetst ligt in het verlengde van de discussie rond een wet
omtrent zeggenschap over afgenomen lichaamsmateriaal, en de
waarborgen die nodig zijn rond de afname, het gebruik en bewaren ervan.
Het kabinet buigt zich op dit moment nog over de vraag of en in welke
vorm en mate een wettelijk verplichte toetsing zou moeten worden
gerealiseerd. Daarbij zal worden meegewogen dat het niet wenselijk is dat
onderzoekers zich zouden kunnen onttrekken aan toetsing van een afname
van lichaamsmateriaal door onderzoeksplannen niet te specificeren, waar
anders die toetsing van dezelfde afname wel verplicht was geweest. Door
immers nog geen wetenschappelijk doel te definiëren kan dit niet worden
afgezet tegen de risico’s en belasting van de afname van het materiaal.
- Proces van toetsing
De CCMO zou volgens de onderzoekers de toetsingsprocedure nog eens
in zijn geheel kritisch kunnen onderzoeken op onnodige administratieve
en bureaucratische eisen en de onnodige eisen afschaffen.
Ter bevordering van de eenvoud en snelheid van het toetsingsproces zou
de CCMO er goed aan doen de eis van een uitvoerbaarheidsverklaring, in
welke vorm dan ook, af te schaffen.
De Raden van Bestuur van de instellingen wordt geadviseerd door middel
van afspraken met hun onderzoekers zelf vorm te geven aan hun
eindverantwoordelijkheid voor de kwaliteit en haalbaarheid van het in hun
instelling uit te voeren onderzoek.
Er is naar mijn mening inmiddels geen sprake meer van onnodige eisen.
De CCMO heeft met het introduceren van één elektronisch portaal een
systeem van uniforme indiening gerealiseerd, en alle voorheen lokaal
gebruikte formulieren geharmoniseerd tot één indieningsmodel. Daarmee
kan in een keer informatie worden verzameld voor verschillende
doeleinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

8

Ook de invoering van een uitvoerbaarheidsverklaring van deelnemende
instellingen in het toetsingsproces is bedoeld om de snelheid van het
toetsingsproces te dienen, en dubbele toetsing te voorkomen. Het gebruik
van de verklaring bevordert een zorgvuldige weging van alle aspecten die
de uitvoerbaarheid in de deelnemende instellingen betreft, zoals de
geschiktheid van de onderzoekers en faciliteiten.
De belangrijkste winst in het proces zit naar mijn idee in het maken van
goede afspraken binnen de instellingen. In het kader van de nieuwe
procedure voor multicenter-toetsing van de CCMO is daar ook op
gewezen. Door het eenduidig vastleggen van de taken en verantwoordelijkheden bij de opzet en uitwerking van het onderzoek en het toetsingsproces als onderdeel van de uitvoering, kan de gevraagde informatie
efficiënt worden geleverd aan de toetsende commissie zonder afbreuk te
doen aan de centrale verantwoordelijkheid van het bestuur.
Omdat de nieuwe procedure van de CCMO voor multicenter-toetsing is
ingesteld kort voor het verschijnen van het evaluatierapport, wil ik eerst
graag de ervaringen die daarmee worden opgedaan afwachten. De CCMO
heeft aangegeven de nieuwe richtlijn dit jaar zelf te zullen evalueren.
- Duur van de toetsing
Om onnodige vertraging in het toetsingsproces te voorkomen, wordt
aanbevolen dat de toetsingscommissies zich beperken tot hun wettelijke
taak en een onderzoeksprotocol dat na een verbeterronde nog steeds van
onvoldoende kwaliteit is, afwijzen. Daarnaast zouden instellingen
onderzoeksprotocollen op wetenschappelijke deugdelijkheid kunnen laten
nakijken door experts, bijvoorbeeld door een wetenschapscommissie,
voordat deze bij een erkende toetsingscommissie worden ingediend.
Toetsingscommissies zijn niet gebonden aan het alleen maar uitvoeren
van een wettelijke taak. Sterker nog, er wordt vaak een beroep op hen
gedaan om ook zaken die buiten de wettelijk verplichte toetsing liggen op
zich te nemen. Dat neemt natuurlijk niet weg dat dit het uitvoeren van die
wettelijke taak niet mag frustreren. Dit probleem doet zich met name voor
bij multicenter-onderzoek. Het komt nog steeds voor dat instellingen waar
onderzoek wordt uitgevoerd dat door een commissie uit een andere
instelling is getoetst zekerheidshalve aan de eigen toetsingscommissie
voorleggen. Ik acht het niet wenselijk dat een eigen toetsingscommissie
het toetsingswerk integraal herhaalt. In het kader van het Masterplan zal
ook hieraan aandacht worden besteed.
Het sneller afwijzen van een protocol als methode om het toetsingsproces
te versnellen, acht ik zowel principieel als inhoudelijk onjuist. Elke
bestuurlijke toets moet op zowel de juiste procedurele wijze als inhoudelijke gronden gebeuren. Bovendien heeft de CCMO er op gewezen dat het
sneller afwijzen ook tot meer bezwaar- en beroepszaken zal leiden, zodat
dit per saldo niet een sneller eindoordeel oplevert. Ik hecht eraan dat de
toetsingscommissies uiteraard niet wachten met afwijzen als duidelijk is
dat er geen verbetering meer te verwachten is die tot goedkeuring kan
leiden.
Ik steun de gedachte dat experts, door deze naar het protocol te laten
kijken vóór indiening, de wetenschappelijke deugdelijkheid van onderzoeksprotocollen positief kunnen beïnvloeden. Ik zie graag dat wordt
gewerkt aan het opleiden van experts in de diverse centra, die op hun
beurt hun opgedane kennis en ervaring delen met collega’s om op die
wijze de kwaliteit van in te dienen voorstellen te verbeteren. Dit past in de
doelstellingen van het Topsectorenbeleid. Niet alleen is vakinhoudelijke
deskundigheid van belang, maar ook dat de onderzoekers beschikken over
voldoende kennis van het toetsingsproces. Ik heb daartoe mijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

9

medewerking verleend aan een in opdracht van TiPharma thans lopend
haalbaarheidsonderzoek voor een international post-graduate Life
Sciences Academy in Nederland. Het doel van een dergelijke Academy is
het opleiden van een nieuwe generatie top-onderzoekers op het gebied
van medische research, met een gedegen kennis van klinische farmacologie, methodologie en wet- en regelgeving, en tegelijk zorg te dragen
voor de verdere verspreiding van deze kennis binnen de instelling waar
men werkzaam is. Door onderzoekers van tevoren deze expertise mee te
geven wordt de kwaliteit van het onderzoek verbeterd, waardoor de
beoordeling van het onderzoeksprotocol ook sneller kan verlopen.
- Toetsing van onderzoek met weefselmanipulatieproducten
Vanwege de complexiteit van weefselmanipulatieproducten wordt
geadviseerd het Besluit centrale beoordeling zo aan te passen dat in lijn
met de verordening ook onderzoek met weefselmanipulatie (tissue
engineering) voor verplichte centrale toetsing wordt aangewezen.
De onderzoekers kaarten aan dat zonder aanpassing van de WMO
mogelijk onvoldoende duidelijk zal zijn dat de weefselmanipulatieproducten op dezelfde basis getoetst moeten worden als bijvoorbeeld genen celtherapie. Dat laatste is geregeld in artikel 1 onder f van het Besluit
centrale beoordeling medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
(BCB): wetenschappelijk onderzoek gericht op de ontwikkeling van
celtherapie, waarbij gebruik wordt gemaakt van levende cellen, moet ten
minste ook een positief oordeel hebben verkregen van de CCMO. Uit de
tekst van en de toelichting bij het wijzigingsbesluit (Staatsblad 2006, nr.
39) waarbij onder meer celtherapie is aangewezen als te beoordelen door
de centrale commissie, blijkt dat er geen beperking aan het begrip
celtherapie wordt gesteld anders dan dat het moet gaan om het gebruik
van levende menselijk cellen. Om het veld meer duidelijkheid te bieden
over de precieze interpretatie van het begrip celtherapie, heeft de CCMO
in april 2008 een werkdefinitie opgesteld en deze gepubliceerd op haar
website. Daarin is opgenomen dat weefselmanipulatieproducten geacht
worden te vallen onder het begrip celtherapie als er ergens in het proces
sprake is van losse individuele cellen. Ik steun de gedachte dat vanwege
de complexiteit protocollen voor onderzoek met weefselmanipulatieproducten centraal zouden moeten worden getoetst. Zowel uit de toelichting
bij het BCB als de daarop gebaseerde interpretatie in de werkdefinitie van
de CCMO volgt dat centrale toetsing al verplicht is, zodat ik geen
aanleiding zie het BCB aan te passen.
- Monitoring
In het rapport wordt opgemerkt dat onderzoekers die hun eigen onderzoek
initiëren, ook wel investigator-initiated onderzoek genoemd, moeite
hebben om goede monitoring ter plaatse van de uitvoering te realiseren.
Geadviseerd wordt aan de Raden van Bestuur van de instellingen waar
onderzoek plaatsvindt de on-site monitoring van het investigator-initiated
onderzoek in hun instellingen goed te regelen, inclusief de financiering
ervan.
Goede controle op de uitvoering van onderzoek is belangrijk, met name
bij onderzoek naar de toepassing van nieuwe methoden of middelen. Het
on-site monitoren van de uitvoering en rapportage daarover vormt al
geruime tijd onderdeel van de beginselen van goede klinische praktijken,
die bij geneesmiddelenonderzoek moeten worden nageleefd. Het maakt
daarbij natuurlijk niet uit of dit onderzoek door de industrie is opgezet, of
door een wetenschappelijk onderzoeker zelf. De instellingen stellen voor
dat de mate van controle afhankelijk wordt van de aan het onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

10

verbonden risico’s. Ik begrijp dit, maar ik vind echter ook belangrijk dat
voor verschillende opdrachtgevers wel dezelfde normen blijven gelden. Ik
zal met de instellingen in gesprek gaan over goede monitoring van
geneesmiddelenonderzoek dat door henzelf wordt opgezet en uitgevoerd.
- Ernstige ongewenste voorvallen en onverwachte bijwerkingen (SAE’s en
SUSAR’s)
Het evaluatierapport beveelt aan dat de CCMO haar beleid met betrekking
tot ernstige ongewenste voorvallen en onverwachte bijwerkingen –
Serious Adverse Events (SAE’s) en Suspected Unexpected Serious
Adverse Reactions (SUSAR’s) – opnieuw beziet en onderscheid maakt
tussen SAE’s en SUSAR’s en tussen geneesmiddelenonderzoek en ander
onderzoek. Een meer gerichte werkwijze om proefpersonen in lopend
onderzoek te beschermen die aansluit bij de bedoeling van de wet (en de
richtlijn) en rekening houdt met de ervaringen in de praktijk heeft de
voorkeur, zeker wanneer de belasting van onderzoekers en toetsingscommissie daarmee kan worden verminderd. Onderzoekers zouden in het
onderzoeksprotocol bij de indiening een voorstel moeten doen voor de
vorm en frequenties van meldingen (vanwege een wettelijk verplichting of
vanwege de veiligheid van de proefpersonen). Maatwerk is aan te
bevelen. De toetsingscommissies zien toe op de naleving.
Van belang is dat alle proefpersonen, ongeacht de aard van het
onderzoek, voldoende bescherming genieten. Het is dan ook niet logisch
om meldingen van ernstige ongewenste voorvallen te beperken tot
geneesmiddelenonderzoek. Dit bleek ook uit het onderzoek dat was
ingesteld door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ), de Voedsel en
Warenautoriteit (VWA) en de CCMO, dat in 2009 is verschenen: Onderzoek
naar de PROPATRIA-studie: Lessen voor het medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen in Nederland. Aanleiding vormde de bekendmaking dat er in een klinisch-wetenschappelijk onderzoek met patiënten
met ernstige acute alvleesklierontsteking sprake was van een verhoogde
sterfte bij de proefpersonen die het onderzoeksmiddel toegediend hadden
gekregen. In reactie op het rapport heeft mijn voorganger toegezegd de
WMO op het punt van het melden van ernstig ongewenste voorvallen te
willen wijzigen, omdat er wat betreft risico’s geen verschil is tussen
geneesmiddelenonderzoek en onderzoek waarbij sprake is van andere
interventies zoals onderzoek met voedingsmiddelen, medische hulpmiddelen, bestraling of chirurgisch ingrijpen (Kamerstukken II 2009/10, 32 123
XVI, nr. 130). Een voorstel daartoe is in voorbereiding, en zal ik voor het
zomerreces aan uw Kamer sturen.
- Geneesmiddelenonderzoek met kinderen
Het evaluatierapport vraagt bij het aangekondigde wijzigingsvoorstel van
de WMO voor wat betreft de voorwaarden van onderzoek met kinderen
expliciet in te gaan op de verhouding tussen de artikelen 4 en 13e en de
voorwaarden voor (geneesmiddelen)onderzoek met kinderen eenduidig,
helder en consistent in de wet vast te leggen. Ook zou ik daarbij de
regeling voor wilsonbekwamen moeten betrekken en zorgen voor
verheldering en consistentie, en deze te ontwerpen in samenhang met de
regeling voor onderzoek met kinderen.
In 2011 heb ik u mijn standpunt gestuurd op het rapport van de
commissie Doek, die de mogelijkheden van onderzoek met kinderen nader
heeft bestudeerd. In dat standpunt heb ik aangegeven een voorstel tot
wijziging van de wet te zullen maken. Het wetsvoorstel ter uitwerking
daarvan is op 21 december 2012 aan uw Kamer aangeboden (Kamer-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

11

stukken II 2012/13, 33 508). In de memorie van toelichting is expliciet
ingegaan op de verhouding tussen de artikelen 4 en 13e van de WMO.
- Geneesmiddelenonderzoek met wilsonbekwame volwassenen
Het verdient aanbeveling dat de Nederlandse delegatie bij de aanpassing
van de richtlijn over geneesmiddelenonderzoek in Europa pleit voor
duidelijkheid over de toelaatbaarheid van geneesmiddelenonderzoek met
wilsonbekwame volwassenen.
Onderzoek met kwetsbare groepen, zoals wilsonbekwame volwassenen, is
ook binnen Europa een gevoelig onderwerp. Het gaat om mensen die niet
in staat zijn tot een redelijke waardering van hun eigen belangen, en die
daardoor niet weloverwogen kunnen beslissen mee te doen aan wetenschappelijk onderzoek gericht op de belangen van toekomstige patiënten.
Dat neemt niet weg dat de ontwikkeling van nieuwe diagnostische
methoden, therapieën, hulp- en geneesmiddelen voor deze mensen even
belangrijk is als voor anderen. Ik zie geen reden wilsonbekwame
volwassenen anders te behandelen dan kinderen als het gaat om
deelname aan medisch-wetenschappelijk onderzoek. Vandaar dat ik in het
zojuist genoemde wetsvoorstel ter wijziging van de WMO ook een
gelijkluidende regeling voor meerderjarige wilsonbekwamen heb
opgenomen.
Ik deel de mening dat het goed is de toelaatbaarheid van onderzoek met
zowel kinderen als wilsonbekwame volwassenen ook in Europees verband
gelijk te trekken en ik zal me daarvoor inzetten. In het voorstel voor een
nieuwe verordening voor klinisch geneesmiddelenonderzoek van de
Europese Commissie, ter vervanging van de huidige Richtlijn klinische
proeven (2001/20/EG), is dezelfde tekst opgenomen als in de richtlijn die
moet worden vervangen. Ik vind die tekst onjuist, zoals ook al in het
voorlopige standpunt op de verordening is opgenomen dat aan uw Kamer
is gestuurd (Kamerstukken II 2012/13, 22 112, nr. 1470) en ik zal er daarom
voor pleiten de restricties niet in de verordening op te nemen, of althans
in ieder geval de eisen voor toelaatbaarheid gelijk te trekken.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 963, nr. 7

12