Ambtscriminaliteit
aangegeven?

Een onderzoek naar het opvolgen van en kennis
over de wettelijke verplichting tot aangifte van
artikel 162 Sv misdrijven

Augustus 2008

Edo de Vries Robbé
Agnes Cornelissens
Henk Ferwerda

In opdracht van
Ministerie van Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Extern Wetenschappelijke Betrekkingen

Omslagontwerp en illustraties
Marcel Grotens

Edo de Vries Robbé, Agnes Cornelissens, Henk Ferwerda
Ambtscriminaliteit aangegeven?
Een onderzoek naar het opvolgen van en kennis over de wettelijke verplichting tot aangifte van
artikel 162 Sv misdrijven
ISBN 978-90-75116-40-3
© 2008 – WODC, Ministerie van Justitie, Den Haag. Auteursrechten voorbehouden

Inhoudsopgave
Voorwoord

I

Een studie naar de werking van artikel 162 Sv

1

1.1

De aangifteplicht voor ambtenaren

1

1.2

Methoden van onderzoek

1.3

Leeswijzer

10

II

De aangifteplicht uitgelegd

11

2

2.1

Het wetsartikel

11

2.2

Het begrip ambtenaren

12

2.3

Ambtscriminaliteit

16

2.4

In de uitoefening van de bediening

18

2.5

Resumé: begripsbepaling

19

III

De aangifteplicht in cijfers

21

3.1

Cijfers over het gebruik van de aangifteplicht

21

3.1.1

Politiegegevens

21

3.1.2

Gegevens van het Landelijk Parket

24

3.1.3

Jaarverslagen

25

3.1.3.1 Sociaal Jaarverslag Rijk

26

3.1.3.2 Gemeente Amsterdam

26

3.1.3.3 Gemeente Rotterdam

27

3.1.3.4 Belastingdienst

27

3.1.3.5 Politieregio Gelderland-Zuid

28

3.1.3.6 Politieregio Limburg-Zuid

29

3.1.3.7 Conclusies op basis van enkele jaarverslagen

29

3.2

Eerdere onderzoeksresultaten

30

3.2.1

Onderzoek naar ambtelijke corruptie

30

3.2.2

Onderzoek naar het gebruik van de klokkenluidersregeling

32

3.3

Enquêteresultaten

34

3.4

Resumé: de cijfers nader bekeken

34

IV

De aangifteplicht in relatie tot het integriteitsbeleid

37

4.1

Integriteitsbeleid

37

4.2

Vastgelegde procedures rond de aangifteplicht

39

4.3

Bekendheid met de aangifteplicht

45

4.4

Motieven om te melden en aangifte te doen

50

4.5

Bescherming van de melder

53

4.6

Vertrouwenspersonen en alternatieve meldpunten

58

4.7

Intern onderzoek

62

4.8

Interne disciplinaire maatregelen

66

4.9

Resumé: de aangifteplicht en het integriteitsbeleid

67

V

De strafrechtelijke afhandeling van aangiften

69

5.1

Opsporende instanties

69

5.1.1

De politie

69

5.1.2

De Rijksrecherche

71

5.1.3

De bijzondere opsporingsdiensten

73

5.1.4

Het Openbaar Ministerie

75

5.2

Opsporingsonderzoek

77

5.2.1

Onderzoek

77

5.2.2

Bewijslast

79

5.3

Vervolging en straffen

80

5.4

Terugkoppeling

83

5.5

Resumé: opsporing en vervolging van ambtscriminaliteit

86

VI

Conclusies en scenario’s

89

6.1

De aangifteplicht: voor welke misdrijven en voor wie?

89

6.2

(On)bekendheid met de aangifteplicht

90

6.3

Procedures bij ambtscriminaliteit

90

6.4

Aangifte van ambtscriminaliteit

91

6.5

Opsporing en vervolging van ambtscriminaliteit

92

6.6

De aangifteplicht beschouwd

94

6.7

De aangifteplicht: verschillende toekomstscenario’s

96

Lijst met afkortingen

101

Samenvatting

103

Summary

111

Geraadpleegde literatuur

119

Bijlage I

De verschillende relevante wetsartikelen

125

Bijlage II

De enquête

135

Bijlage III

Lijst van geïnterviewden

143

Bijlage IV

Topiclijsten interne en politiedossiers

145

Bijlage V

Casusbeschrijvingen

151

Bijlage VI

Tabel 5.1

159

Voorwoord
Voor u ligt het rapport van een onderzoek naar de werking van de aangifteplicht bij
ambtscriminaliteit. Met deze term worden al die misdrijven bedoeld die onder artikel
162 van het Wetboek van Strafvordering vallen. Het gaat bijvoorbeeld om het
aannemen van steekpenningen en misdrijven waarbij ambtenaren een bijzondere
ambtsplicht schenden. Ambtenaren zijn verplicht aangifte te doen wanneer zij worden
geconfronteerd met collega-ambtenaren die ambtscriminaliteit plegen.
De aangifteplicht raakt aan de klokkenluidersregeling en maakt onderdeel uit van het
integriteitsbeleid. Het kan met enige regelmaat op warme belangstelling van zowel de
media als de politiek rekenen. Met name vanuit de Tweede Kamer bestond er behoefte
aan een onderzoek om zicht te krijgen op de waarde van het wetsartikel en om na te
gaan of de huidige vorm van de aangifteplicht wel voldoet. Doel van dit alles is het
optimaliseren van de voorwaarden om te komen tot een zo integer mogelijke overheid.
Onderhavig onderzoek is door Advies- en Onderzoeksgroep Beke in opdracht van het
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het Ministerie van Justitie
uitgevoerd. Voor de uitvoering van het onderzoek zijn wij veel mensen dank
verschuldigd.

Allereerst

danken

wij

de

overheidsorganisaties

die,

ondanks

de

gevoeligheid van het onderwerp, bereid zijn geweest hun medewerking aan het
onderzoek te verlenen in de vorm van interviews, het afstaan van vertrouwelijke
dossiers en het meewerken aan het enquêteonderzoek. Een groot aantal personen
heeft als respondent zijn of haar kennis met ons gedeeld. Voor zover mogelijk zijn hun
namen opgenomen in de bijlagen. Een deel van onze respondenten is vanuit
anonimiteitsoverwegingen niet in het rapport genoemd, maar niettemin onze dank.
Ten slotte bedanken we diverse personen die documenten en cijfermateriaal
beschikbaar hebben gesteld of die hebben bemiddeld om delen van het onderzoek
mogelijk te maken.
De leden van de begeleidingscommissie die ons in de diverse fasen van het onderzoek
hebben ondersteund, willen we ook van harte danken. We zijn de heer M.W.B. Eysink
Smeets erkentelijk voor zijn voorzitterschap van de commissie, alsmede de leden mr.
P.A.M. Verrest, drs. B.T. Winkel, mevrouw mr. A. Smits, mr. F.J.E. Krips, mevrouw mr.
E.E. Weeda (allen Ministerie van Justitie), mr. dr. E. Sikkema (Universiteit Utrecht),
mevrouw mr. M.J.A. van Thiel (Landelijk Parket) en mevrouw mr. E.C. van Ginkel
(WODC). Speciale dank gaat uit naar mevrouw mr. W.M. de Jongste (WODC) die als lid
van de begeleidingscommissie een waardevolle bijdrage heeft geleverd aan de
startfase van het onderzoek.

Arnhem, augustus 2008
Het onderzoeksteam
Edo de Vries Robbé, Agnes Cornelissens en Henk Ferwerda

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 1-

I

Een studie naar de werking van artikel 162 Sv

Ondanks het feit dat Nederland bekend staat als een land dat relatief gevrijwaard is
van corruptie, komen omkooppraktijken en andere ambtsmisdrijven ook hier voor.
Ambtenaren zijn ingevolge artikel 162 van het Wetboek van Strafvordering (Sv)
verplicht aangifte te doen wanneer zij in de uitoefening van hun functie worden
geconfronteerd met dit soort vormen van ambtscriminaliteit.
Het is de vraag in hoeverre gehoor wordt gegeven aan deze verplichting. Immers, uit
onderzoek komt naar voren dat van dit soort misdrijven slechts in beperkte mate
aangifte wordt gedaan (zie bijvoorbeeld Huberts en Nelen, 2005; Sikkema, 2005b). Zo
concludeert Huberts (1999): ‘feitelijk wordt die verplichting niet gevoeld, en niet
nageleefd’. Onlangs werden hierover nog Kamervragen gesteld naar aanleiding van
een artikel in Binnenlands Bestuur (Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2007b). De
directeur van de Rijksrecherche deed in dit artikel de uitspraak dat overheden die
wettelijk verplicht zijn tot het doen van aangifte van hen ter kennis gekomen
misdrijven, dit in lang niet alle gevallen doen (Van Beek en Brouwer, 2007). Tot
dezelfde conclusie komen Huberts en Nelen (2005) in hun onderzoek naar corruptie in
het Nederlandse openbaar bestuur: ‘de aangifteplicht werkte blijkbaar niet altijd, zeker
niet in kleinere gemeenten’.
Blijkens de Nota Corruptiepreventie (Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2005) is het
Kabinet voornemens om de aandacht voor het herkennen, signaleren en aangifte doen
van corruptie te stimuleren. Hiertoe wil de overheid werken aan het bevorderen van
het melden van vermoedens van ambtelijke corruptie.
Deze ambitie was voor het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(Extern Wetenschappelijke Betrekkingen) van het Ministerie van Justitie aanleiding om
Advies- en Onderzoeksgroep Beke opdracht te geven onderzoek te doen naar de
werking van de aangifteplicht.1 Deze publicatie is hiervan het uitvloeisel. In dit
hoofdstuk wordt ingegaan op de doelstelling van het onderzoek, de specifieke
onderzoeksvragen en de methoden van onderzoek.
1.1

De aangifteplicht voor ambtenaren

Doel van onderhavig onderzoek is enerzijds inzicht te verkrijgen in de manier waarop
met de aangifteplicht in de praktijk wordt omgegaan, zowel aan de zijde van de
(potentiële) aangever als aan de zijde van de opsporende en vervolgende instanties.
Anderzijds gaat het er in het onderzoek om, een indruk te krijgen van de wenselijkheid
en mogelijkheden om te komen tot een uitbreiding of aanscherping van deze
verplichting als bijdrage aan de bewaking van de integriteit van de overheid en aan de
instrumentatie van opsporing en vervolging.
Op basis van deze doelstelling is een viertal onderzoeksvragen geformuleerd welke elk
uiteenvallen in een aantal subvragen:
1

.

Overigens

zijn

parallel

aan

dit

onderzoek

door

Berendsen

klokkenluidersregelingen in de openbare sector geëvalueerd.

et

al.

(2008)

ook

de

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 2-

I

Wat kan gezegd worden over de aangiften van misdrijven die vallen onder
artikel 162 Sv?


Hoe vaak wordt er aangifte gedaan op grond van artikel 162 Sv?



Van welk type delicten wordt aangifte gedaan op grond van dit artikel?



Door wie wordt aangifte gedaan op grond van dit artikel?

II

Hoe wordt door openbare colleges en ambtenaren omgegaan met de
aangifteverplichting?


Zijn openbare colleges en ambtenaren bekend met de aangifteplicht en indien ja, hoe
zijn zij hiermee bekend?



In hoeverre speelt de aanwezigheid van een vertrouwenspersoon een rol bij het melden
van misstanden en in hoeverre leidt dit ook tot aangiften?



In welke gevallen wordt aangifte gedaan of overwogen dit te doen en in welke gevallen
worden misstanden intern afgehandeld?



Zijn er interne afspraken, regelingen en/of protocollen op grond waarvan wordt besloten
wel of niet formeel aangifte te doen?



Welke administratieve en disciplinaire maatregelen worden genomen (ook indien
afhandeling intern wordt gehouden)?

III

Hoe wordt door opsporende instanties omgegaan met aangiften op grond van
artikel 162 Sv?


In hoeverre is er prioriteit voor aangiften op grond van artikel 162 Sv?



Hoe wordt door OM en politie vervolg gegeven aan de aangifte?



In hoeverre leiden aangiften tot vervolging?



Welke problemen zijn er bij de opsporing van aangiften op grond van dit artikel?

IV

Hoe zou de werking van de aangifteplicht kunnen worden verbeterd?


Is er bij ambtenaren en organen behoefte om van meer delicten aangifte te doen dan de
wet nu voorschrijft?



Wat zijn, zowel aan de kant van de aangever als van de opsporende instantie,
mogelijkheden ter verbetering van de aangifteplicht?

1.2

Methoden van onderzoek

Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn verschillende onderzoeksactiviteiten
uitgevoerd. Het gaat om een deskresearch, het afnemen van digitale enquêtes onder
ambtenaren, aanvullende cijferanalyses, interviews met vertegenwoordigers van
overheidsorganisaties, expertinterviews en dossieranalyses.2 Hierna wordt het doel en
de wijze van uitvoering per onderzoeksactiviteit toegelicht.

2

. In het kader van het onderzoek is toestemming verleend door het College van procureurs-

generaal

om

kennis

PaG/BJZ/20922).

te

mogen

nemen

van

de

benodigde

informatie

(briefkenmerk

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 3-

Deskresearch

Startpunt van het onderzoek is een brede search naar ambtscriminaliteit, de
aangifteplicht, integriteitsschendingen en de klokkenluidersproblematiek. Daarvoor zijn
een

mediascan,

literatuurverkenning

en

een

analyse

van

beleidsdocumenten,

kamerstukken en wetsartikelen uitgevoerd. Tot deze fase behoort ook een analyse van
voorhanden zijnd cijfermateriaal met betrekking tot de aangifteplicht. De informatie
die met de deskresearch is ingewonnen, levert belangrijke input over het gebruik van
de aangifteplicht en de onduidelijkheid die hierover bestaat.
Aanvullende cijferanalyses

Om zicht te krijgen op het gebruik van artikel 162 Sv, was het aanvankelijk de
bedoeling in de bedrijfsprocessensystemen van de politie (BPS, X-pol en Genesys),
alsmede in het herkenningsdienstsysteem (HKS)3 van de Dienst Nationale Recherche
Informatie van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) op zoek te gaan naar het
aantal gevallen waarin daadwerkelijk gebruik is gemaakt van het wetsartikel.4 Het
probleem hierbij is echter dat in de politiesystemen over het algemeen alleen het
wetsartikel dat wordt overtreden, wordt geregistreerd en niet de reden waarom
aangifte wordt gedaan. Als alternatief is er daarom voor gekozen een inventarisatie te
maken van verschillende aan de aangifteplicht gerelateerde wetsartikelen in het
registratiesysteem van een middelgrote politieregio, alsmede in de landelijke HKSdatabank. De wetsartikelen die in deze analyse zijn meegenomen, betreffen de
artikelen 355 tot en met 380 van het Wetboek van Strafrecht (Sr)5, alsmede de
artikelen 44, 177(a), 178 en 272 Sr voor de periode 2003 tot en met 2006. Een
overzicht van de inhoud van deze artikelen is opgenomen in Bijlage I. De artikelen
waarop in de systemen is gezocht, geven geen volledig beeld van de geregistreerde
ambtscriminaliteit. Ook commune delicten en andere misdrijven die onder de in artikel
162 Sv genoemde omstandigheden door ambtenaren gepleegd worden, vallen
namelijk onder de aangifteplicht. Hierop wordt in hoofdstuk 2 nog ingegaan.
Om de verschillende, hiervoor genoemde, redenen geeft het beeld dat hiermee kan
worden gepresenteerd waarschijnlijk weinig inzicht in de werking van de aangifteplicht.
Opgemerkt moet dan ook worden dat het op basis van uitsluitend deze exercitie
onmogelijk is te komen tot een goed antwoord op de eerste subvraag van de eerste
3

. HKS wordt door de regiokorpsen gevoed met informatie uit de bedrijfsprocessensystemen -

BPS, X-pol en Genesys. Belangrijk om hierbij op te merken, is dat het aantal geregistreerde
misdrijven in HKS een benadering is van het aantal geregistreerde misdrijven in de
bedrijfsprocessensystemen van de afzonderlijke politieregio’s. De volledigheid van de informatie
in HKS is namelijk afhankelijk van de zorgvuldigheid waarmee de afzonderlijke regio’s gegevens
aanleveren. Daarnaast speelt mee dat in HKS geen meldingen zijn geregistreerd en in BPS wel.
4

. Bij het schrijven van het onderzoeksvoorstel is overwogen alle regiokorpsen en het KLPD te

benaderen om in hun bedrijfsprocessensystemen verwijzingen te zoeken over het gebruik van
artikel 162 Sv. Na telefonisch overleg met één van de beheerders van het registratiesysteem in
één van de politieregio’s bleek dit echter een complexe en tijdrovende exercitie te zullen worden.
Om de politieregio’s niet te veel te belasten, is besloten hiervan af te zien.
5

. Dit zijn de artikelen die vallen onder titel XXVIII: Ambtsmisdrijven.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 4-

onderzoeksvraag waarmee beoogd wordt inzicht te geven in het aantal aangiften op
basis van artikel 162 Sv.
Enquête onder ambtenaren

Zoals in de inleiding al ter sprake is gekomen, valt aan te nemen dat er een aanzienlijk
dark figure bestaat als het gaat om het melden en aangeven van ambtscriminaliteit.
Om inzichtelijk te maken in hoeverre ambtenaren bekend zijn met de aangifteplicht en
op welke manier met (potentiële) integriteitsschendingen wordt omgegaan, is een
enquête uitgezet onder ambtenaren. Aangezien het in het kader van dit onderzoek
onmogelijk was een dergelijke enquête onder alle ambtenarenapparaten uit te zetten,
is in overleg met de begeleidingscommissie gekozen voor drie ‘sectoren’. Het gaat om:


Twee organisaties op rijksoverheidniveau (twee ministeries)



Drie gemeenten (een grote, middelgrote en een kleine gemeente)



Een zelfstandig bestuursorgaan of uitvoeringsorganisatie

Omdat te verwachten valt dat niet binnen elke organisatie evenveel kennis bestaat
over de aangifteplicht, is gekozen voor het uitzetten van de enquête onder
ambtenaren bij verschillende organisaties. De keuze voor deze drie sectoren is
gemaakt

op

basis

van

het

principe

dat

centrale

en

ongeprivatiseerde

overheidsorganisaties, alsmede grotere gemeenten waarschijnlijk meer kennis hebben
over de aangifteplicht dan decentrale en geprivatiseerde organisaties, alsmede
kleinere gemeenten.
Ondanks het feit dat de bevraagde organisaties volledige anonimiteit werd beloofd,
was het vinden van bereidwillige organisaties geen gemakkelijke opgave. Verschillende
organisaties wilden naar eigen zeggen vanwege mogelijke herkenbaarheid van zaken,
vanwege

interferentie

met

andere

inspanningen

op

het

gebied

van

het

integriteitsbeleid, vanwege de tijdsinvestering of vanwege ‘onderzoeksmoeheid’ geen
medewerking aan het onderzoek verlenen. Bemiddeling door het Ministerie van Justitie
bleek nodig om een tweetal ministeries tot medewerking aan het enquêteonderzoek te
bewegen. Hoewel in eerste instantie was gekozen slechts een enkel ministerie te
benaderen, wilde één ministerie6 slechts meewerken onder voorwaarde dat ook een
tweede ministerie bevraagd zou worden.
De enquête is opgesteld met behulp van de in de deskresearch verzamelde informatie
en is opgenomen in Bijlage II. Geprobeerd is de enquête zo kort mogelijk te houden en
open vragen zoveel mogelijk achterwege te laten. Voor de enquête is gebruik gemaakt
van een online enquête. Bij sommige organisaties zijn ambtenaren hiervoor per e-mail
benaderd, bij andere organisaties is een bericht op intranet gezet met daarin een link
naar de enquête. Vanzelfsprekend had een rechtstreekse benadering per e-mail van
het volledige ambtenarenbestand van de betreffende organisatie onze voorkeur, maar
6

. Twee andere ministeries hadden voor die tijd al hun medewerking geweigerd. Een derde

ministerie wilde alleen meedoen in de vorm van een groepsinterview.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 5-

om verschillende redenen bleek het niet altijd mogelijk de enquête op deze manier uit
te zetten. Deze redenen liggen in het feit dat niet elke ambtenaar toegang heeft tot
het

internet

(denk

aan

de

buitendienst)

en

in

het

feit

dat

de

belasting

(tijdsinvestering) te groot werd gevonden indien het gehele apparaat zou worden
benaderd. Om deze reden is ervoor gekozen bij de middelgrote gemeente een
steekproef ter grootte van ruim 25 procent van de populatie te trekken en bij de grote
gemeente twee diensten te selecteren. De keuze voor deze diensten is aan de
organisatie gelaten. Omdat één van deze twee diensten zich laat kenmerken als
toezichthouder, valt te verwachten dat deze dienst bovengemiddeld op de hoogte is
van de aangifteplicht. Dit zal het resultaat van de grote gemeente mogelijk
beïnvloeden. Overigens wordt met deze dienst voldaan aan de vraag van de
opdrachtgever ook aandacht te hebben voor de kennis over de aangifteplicht onder
administratiefrechtelijk toezichthouders dan wel handhavers. Bij de kleine gemeente
zijn alle binnendienstmedewerkers bevraagd. Voor de andere organisaties is het niet
mogelijk na te gaan in hoeverre bepaalde diensten de uitkomsten beïnvloeden, omdat
uit anonimiteitsoverwegingen bij het invullen niet specifiek is gevraagd naar de
afdeling waarop de geënquêteerde werkzaam is.
Een dergelijke enquête biedt voordelen boven een schriftelijke enquête vanwege het
grotere bereik, het makkelijker invullen en de mogelijkheid een vaste volgorde in de
vragen aan te geven (het was niet mogelijk binnen de enquête terug te klikken naar
een eerdere vraag dan wel vooruit te kijken naar de laatste vragen).
Om de respons te verhogen, is het verzoek om medewerking mede gedaan uit naam
van de organisatieleiding. Daarnaast is de respondenten volledige anonimiteit
gegarandeerd (ook richting de eigen organisatieleiding). De enquêtes hebben
ongeveer vier weken uitgestaan. Daarna is de inschrijving gesloten. Bij het zelfstandig
bestuursorgaan (ZBO), een dienst van de grote gemeente en de ministeries is voor het
verzoek om medewerking gebruik gemaakt van intranet, bij de andere organisaties
zijn personen per e-mail benaderd. Bij de intranetbenadering heeft een tweede
verzoek na twee weken de respons nog kunnen verhogen.
De totale respons is aan de lage kant. Zoals verwacht, verschilt de respons per
organisatie.

De

verschillen

lijken

grotendeels

te

maken

te

hebben

met

de

benaderingswijze. Immers, bij benadering per e-mail ligt de respons veel hoger (op
vijftig procent). Daarnaast blijkt dat de grotere organisaties een lagere respons
kennen. Daarnaast speelt bij de bereikte respons mee dat sommige organisaties meer
‘buitendienstmedewerkers’ hebben dan andere. Zij hebben over het algemeen minder
toegang tot het internet met als gevolg dat er minder mogelijkheden zijn kennis te
nemen van de enquête en deze in te vullen. De kans op non-respons is dan groter.
Om na te gaan of de lage respons bij de intranetbenadering wel tot betrouwbare
uitkomsten leidt, is voor de twee meest vergelijkbare organisaties (dienst 1 en dienst
2 van de grote gemeente) nagegaan in hoeverre de benaderingswijze significant
andere resultaten oplevert. Alleen bij de vraag of het integriteitsbeleid binnen de
organisatie een belangrijk thema vormt, vinden we significante verschillen. De

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 6-

toezichthoudende dienst blijkt hierop veel hoger te scoren dan de andere dienst. Het
karakter van de werkzaamheden lijkt dit verschil grotendeels te verklaren. Uit deze
aanvullende analyse lijkt de conclusie gerechtvaardigd dat de intranetresultaten
bruikbaar zijn voor dit onderzoek. Op alle andere relevante vragen vinden we immers
geen verschillen. De respons per organisatie is weergegeven in tabel 1.1.7
Tabel 1.1 – Respons per organisatie
Organisatie

Populatie

Steekproef

Respons

Benaderwijze

Ministerie 1

volledig

(9%)

Intranet

Ministerie 2

volledig

(3%)

Intranet

ZBO

volledig

(5%)

Intranet

Grote gemeente (dienst 1)

volledig

(48%)

e-mail

Grote gemeente (dienst 2)

volledig

(20%)

Intranet

Middelgrote gemeente

27%

(46%)

e-mail

Kleine gemeente

31%

(68%)

e-mail

12827

549 (4%)

intranet

Totaal intranet

12827

Totaal e-mail

1000

360

179 (50%)

e-mail

Totaal

13827

13187

728 (6%)

-

In tabel 1.2 zijn enkele gegevens opgenomen van de bevraagde ambtenaren.
Aangezien er weinig verschil is tussen de organisaties geeft het overzicht alleen de
totale gegevens weer.
Tabel 1.2 – Achtergrondkenmerken van ambtenaren uit de enquête

Geslacht

Leeftijd

Functie

Jaren in overheidsdienst

Totaal
7

N

%

Man

437

60

Vrouw

291

40

Tot 20 jaar

1

0

20-30 jaar

61

8

30-40 jaar

189

26

40-50 jaar

224

31

50 jaar en ouder

253

35

Uitvoerend

459

63

Leidinggevend

72

10

Management

46

6

Anders

151

21

0-3 jaar

71

10

3-10 jaar

222

31

10 jaar of meer

435

60

728

100

. Omwille van de herleidbaarheid is besloten de omvang van de populatie en de absolute omvang

van de respons weg te laten. Wel zijn de totaalcijfers in de tabel opgenomen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 7-

Interviews met vertegenwoordigers van de drie sectoren

Voor

deze

fase

leidinggevenden,

van

het

onderzoek

vertrouwenspersonen,

zijn

diepte-interviews

beveiligingsambtenaren

gehouden
en

met

andere

vertegenwoordigers van de drie sectoren. In deze gesprekken is de werking van
aangifteplicht besproken aan de hand van topiclijsten. De onderwerpen die hierin ter
sprake kwamen, houden verband met de werking van de aangifteplicht, kenmerken
van delicten waarvan melding wordt gedaan, procedures rond misdrijven die onder
artikel 162 Sv vallen, de afhandeling van meldingen, eventuele problemen rond de
bewijsvoering, disciplinaire maatregelen tegen dader en/of melder, het wel of niet
doen van aangifte, de afhandeling van aangiften door politie en justitie, mogelijkheden
voor uitbreiding en aanpassing van de aangifteplicht en scenario’s om de werking van
de aangifteplicht te verbeteren.
Omwille van het behoud van anonimiteit van de bevraagde organisaties zijn de namen
van de respondenten hier niet opgenomen. Het gaat om in totaal zeventien experts.8
De respondenten zijn als volgt te karakteriseren.


Ministeries: twee beveiligingsambtenaren, drie integriteitsfunctionarissen en een
groepsinterview met meerdere vertegenwoordigers van een ministerie



Gemeenten: een gemeentesecretaris, een medewerker van het integriteitsbureau en



Zelfstandig bestuursorgaan/uitvoeringsorganisatie: een compliance officer, een

drie medewerkers die vanuit hun functie bij het integriteitsbeleid zijn betrokken

vertegenwoordiger van het eigen integriteitsbureau en een vertrouwenspersoon

Interviews met experts, opsporingsdeskundigen en klokkenluiders

Op de informatie uit de deskresearch is een verdiepingsslag gemaakt door middel van
interviews met diverse partijen die beschikken over kennis en/of ervaring ten aanzien
van de aangifteplicht. In de interviews is aandacht besteed aan onder meer de werking
van het wetsartikel, kenmerken van delicten waarvan aangifte wordt gedaan,
kenmerken van organisaties die aangifte doen, een inschatting van het bestaan van
een dark figure, de prioriteit en opvolging bij aangiften van ambtscriminaliteit, de
afhandeling van aangiften, problemen rond opsporing en bewijsvoering, de vervolging
van verdachten, de mogelijkheid van anonieme aangifte, uitbreiding of aanpassing van
de aangifteplicht en aanbevelingen om de werking te verbeteren.
Om het fenomeen vanuit meerdere invalshoeken en expertises te bekijken, zijn
verschillende organisaties en personen benaderd voor een interview of per telefoon en
e-mail

geconsulteerd.

Het

gaat

onder

andere

om

de

Rijksrecherche

(twee

respondenten), het Openbaar Ministerie (twee respondenten), de Belastingdienst, de
Commissie integriteit overheid, onderzoekers van het Ministerie van Financiën, een
onderzoeker van de Vrije Universiteit Amsterdam en een strafrechtdeskundige van de
Universiteit Utrecht. Een organisatie waarmee is gesproken, wilde niet met naam in
8

. Bij één van de gemeenten werd een interview gehouden met drie vertegenwoordigers tegelijk,

bij het groepsinterview bij het ministerie waren vier personen aanwezig.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 8-

het rapport. In twee gevallen is een interview telefonisch afgenomen, in andere
gevallen zijn (aanvullende) vragen via de e-mail gesteld. Enkele organisaties
weigerden mee te werken omdat zij geen tijd hadden, dachten weinig over het
onderwerp te kunnen zeggen vanwege een gebrek aan ervaring met de aangifteplicht
of dit om andere redenen niet wilden. In totaal zijn op verschillende manieren
gesprekken gevoerd met een tiental experts. De lijst van geïnterviewden (die genoemd
wilden worden) is opgenomen in Bijlage III.
Een belangrijk onderdeel van deze fase betreft ook de gesprekken die zijn gevoerd
met een drietal klokkenluiders binnen de ambtenarij. In het ene geval ging het om een
klokkenluider die alleen intern melding heeft gemaakt van een misstand. In de andere
twee gevallen is door de klokkenluiders uiteindelijk wel aangifte gedaan. Met deze
klokkenluiders is gesproken over hun ervaringen, de gevolgde procedures, de
aangifteplicht in het algemeen, de invloed van de pers, de (persoonlijke) gevolgen van
hun aangifte, de afwikkeling van de zaak en mogelijke aanbevelingen die het doen van
aangifte gemakkelijker, veiliger of anderszins beter zouden kunnen maken.
Dossieronderzoek

Voor het dossieronderzoek was het de bedoeling twaalf interne dossiers en zes
opsporingsdossiers te bestuderen. Van de interne dossiers zou de helft moeten
bestaan uit gevallen van ambtscriminaliteit waarvan ook daadwerkelijk aangifte is
gedaan. Daarbij was het de bedoeling zoveel mogelijk de opsporingsdossiers te laten
aansluiten

op

de

interne

dossiers.

Voor

inzage

in

de

opsporingsdossiers

is

toestemming verkregen van het College van procureurs-generaal. In de praktijk bleek
het verzamelen van interne dossiers lastiger. Mede vanwege het feit dat organisaties
voorzichtig

zijn

om

naar

buiten

te

treden

over

interne

misstanden,

wordt

terughoudend gereageerd op een verzoek tot het verstrekken van interne dossiers.
Om organisatorische redenen zijn de organisaties vrijgelaten in de keuze van aan te
leveren dossiers. Uiteindelijk hebben drie verschillende ministeries zes dossiers
aangeleverd.

Drie

van

deze

dossiers

zijn

ook

bij

de

politie

en/of

justitie

9

terechtgekomen. Bij deze interne dossiers zijn (bij politie, Rijksrecherche of justitie)
ook de strafrechtelijke dossiers opgevraagd. De gemeenten hebben vijf dossiers
aangeleverd (allen afkomstig van de grote gemeente), waarvan in twee gevallen ook
het opsporingsdossier is geanalyseerd. Het zelfstandig bestuursorgaan wilde geen
inzage geven in de interne dossiers maar wilde wel de bij drie van de dossiers
behorende proces-verbaalnummers ter beschikking stellen. Zo zijn in totaal elf interne
dossiers en acht strafrechtelijke dossiers (afkomstig uit in totaal drie politieregio’s)
bekeken. Het was hierbij helaas niet altijd mogelijk specifiek die opsporingsdossiers te
selecteren waarin nadrukkelijk aangifte is gedaan op grond van artikel 162 Sv.
Aan de hand van de verzamelde dossiers is dieper ingegaan op de afhandeling van
misdrijven die vallen onder artikel 162 Sv. Bij bestudering van de dossiers is gebruik
9

. Overigens bestond één van deze dossiers (dat bleek te zijn behandeld door de Rijksrecherche)

uit zes verschillende aangiften.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 9-

gemaakt van twee afzonderlijke topiclijsten voor respectievelijk de interne dossiers en
de opsporingsdossiers. De beide topiclijsten zijn opgenomen in Bijlage IV. Hierbij is
gekozen voor een zo breed mogelijke benadering. Immers, het viel te verwachten dat
de dossiers niet allemaal evenveel informatie zouden bevatten. Specifiek is in de
topiclijsten aandacht besteed aan kenmerken van de melding, afhandeling van de
melding, de gevolgde interne procedures, de procedure rond de aangifte, de
afhandeling van de aangifte, problemen rond de opsporing en bewijsvoering, de
genomen disciplinaire en strafrechtelijke maatregelen en het eventueel juridische en
administratiefrechtelijke

natraject.

Op

basis

van

de

dossieranalyse

zijn

geanonimiseerde casusbeschrijvingen gemaakt ter illustratie van de verschillende
manieren waarop met ambtscriminaliteit wordt omgegaan en mogelijke problemen die
spelen rond de aangifteverplichting. Deze casusbeschrijvingen zijn opgenomen in
Bijlage V.
Aanvullend op deze casus is bij de Rijksrecherche een analyse gemaakt van een
negental zaaksdossiers uit de periode 2004 tot en met 2006. In deze dossiers is op
zoek gegaan naar de manier waarop melding is gemaakt van het misdrijf, een korte
omschrijving van het gepleegde delict, de betrokken organisatie, de dader en de
aangever, alsmede de opvolging van de aangifte. Deze analyse geeft inzage in de
wijze waarop met de aangifteplicht wordt omgegaan en de manier waarop meldingen
over misstanden naar buiten komen.
Beperkingen van het onderzoek

Door de aanvankelijk beperkte bereidwilligheid tot medewerking en de lage respons
zijn enkele kanttekeningen bij het onderzoek op hun plaats. Zo is het de vraag in
hoeverre de enquêteresultaten die met behulp van de intranetlink zijn verkregen en
die dientengevolge een zeer lage respons kennen, betrouwbaar moeten worden
geacht. Hiervoor is al beargumenteerd waarom wij menen dat de uitkomsten wel
degelijk valide zijn, maar het valt niet uit te sluiten dat de lage respons zorgt voor een
lichte vertekening van de resultaten.
Men zou verder kunnen verwachten dat ambtenaren die meer hebben met het thema
integriteit, oververtegenwoordigd zijn in het aantal respondenten dat de enquête heeft
ingevuld. Het integriteitsbeleid is in sommige organisaties nog relatief jong en dit kan
ook van invloed zijn op de resultaten. De aanvankelijk geringe bereidwilligheid tot
medewerking geeft daarnaast aanleiding te veronderstellen dat het onderwerp
gevoelig ligt. Deze gevoeligheid vergroot mogelijk de kans op ‘sociaal gewenste’
antwoorden tijdens de expertinterviews.
Er schuilt ook een beperking in het vrijlaten van de organisaties bij het aanleveren van
dossiers. Mogelijk is ervoor gekozen specifiek die dossiers aan te leveren waarbij
aangifte duidelijk wel of niet vereist was en zijn twijfelgevallen waarvan geen aangifte
is gedaan, niet beschikbaar gesteld. In één geval bleek een zaak beschikbaar te zijn
gesteld die door de organisatie aan ons werd gepresenteerd als zijnde een ‘intern
gebleven’ dossier waarbij door de organisatie wel ‘geprobeerd’ was aangifte te doen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 10-

De officier van justitie (OvJ) had besloten in dit geval niet tot strafrechtelijke
vervolging over te gaan. Feitelijk ging het dus om een incident dat wel was
aangegeven en het interne dossier liet dus niets zien over de motivatie om bepaalde
misstanden eventueel niet naar buiten te brengen.
Om verschillende van deze redenen bleek het lastig te achterhalen waarom bepaalde
(vermoedens van) misstanden niet worden gemeld of waarom hiervan geen aangifte
wordt gedaan. Het is niet eenvoudig deze problematiek te omzeilen. Idealiter zou een
hele organisatie doorgelicht moeten worden om tot betrouwbare conclusies hierover te
komen. In het verlengde hiervan bleek zowel op basis van de interne als van de
externe dossiers nauwelijks na te gaan wat het exacte motief was geweest om wel
aangifte te doen. In hoeverre hiervoor specifiek de aangifteplicht bepalend is geweest,
valt uit het merendeel van de zaken niet op te maken. Wel kan worden geconcludeerd
of het wel of niet doen van aangifte in lijn is geweest met de aangifteplicht.
Ondanks deze beperkingen denken we door de verscheidenheid aan bronnen en
onderzoeksmethoden wel degelijk betrouwbare uitspraken te kunnen doen.
1.3

Leeswijzer

In het rapport is steeds aangegeven op welke wijze gebruik is gemaakt van de
hiervoor beschreven onderzoeksbronnen. Aan de hand van de resultaten hiervan zullen
in het vervolg van deze publicatie de bevindingen worden gepresenteerd. In hoofdstuk
2 wordt ingegaan op de definiëring en afbakening van de belangrijkste begrippen.
Besproken worden de wetsartikelen, het doel van de wet, alsmede de knelpunten en
onduidelijkheden rond het wetsartikel. In hoofdstuk 3 wordt vervolgens aandacht
besteed aan de aangifteplicht in cijfers. Ook wordt een overzicht gegeven van eerdere
studies naar ambtscriminaliteit en wordt geprobeerd zo goed mogelijk inzicht te geven
in registraties van ambtscriminaliteit en de aangifteplicht. In hoofdstuk 4 wordt de
aangifteplicht belicht in de bredere context van het integriteitsbeleid. Besproken
worden de kennis en informatie over de aangifteplicht, de interne afhandeling van
meldingen van misstanden, de bescherming van de melder en mogelijkheden voor
disciplinaire maatregelen. Hoofdstuk 5 behandelt de strafrechtelijke afhandeling van
aangiften van ambtscriminaliteit, waaronder het daadwerkelijk doen van aangifte, de
opsporing, de rol van verschillende partijen bij het opsporingsproces en de
mogelijkheden voor vervolging. In hoofdstuk 6 wordt besloten met conclusies en
toekomstscenario’s. Hierin is een aantal mogelijkheden opgenomen om de werking van
de aangifteplicht te verbeteren, dan wel de aangifteplicht aan te passen of breder in te
bedden.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 11-

II

De aangifteplicht uitgelegd

In dit hoofdstuk wordt toegewerkt naar een begripsbepaling voor de doelgroep van
artikel 162 Sv en de misdrijven waarop de aangifteplicht van toepassing is. Wanneer
het wetsartikel goed wordt gelezen, valt een aantal zaken op. Ten eerste blijkt dat het
wetsartikel

is

rechtspersonen

bedoeld
of

voor

organen.

openbare
Ten

tweede

colleges,
wordt

ambtenaren

onderscheid

én

bepaalde

gemaakt

tussen

ambtsmisdrijven en andere misdrijven. In de derde plaats blijkt dat kennis over het
misdrijf in de uitoefening van de bediening moet zijn verkregen. Hieronder zullen deze
begrippen nader worden uitgelegd. Daarbij wordt gebruik gemaakt van het wetsartikel
en de bijbehorende Memorie van Toelichting, de deskresearch en materiaal dat
verkregen is met behulp van interviews en de enquête.
2.1

Het wetsartikel

Sinds het Wetboek van Strafvordering in 1926 in werking is getreden, heeft de
aangifteplicht tot 1984 nauwelijks wijzigingen ondergaan. Volgens de Memorie van
Toelichting (MvT) had de herziening in 1984 tot doel de ‘thans vigerende, vrijwel dode
letter van de wet een meer praktisch hanteerbare inhoud te geven’ (Tweede Kamer
der Staten-Generaal, 1984). Aanvankelijk was in de wet vastgelegd dat ambtenaren
verplicht waren aangifte te doen van elk strafbaar feit waarmee zij in de uitoefening
van hun bediening werden geconfronteerd (als zij niet met de opsporing hiervan waren
belast). Het artikel was weliswaar duidelijk in de zin dat weinig ruimte werd gelaten
over twijfel omtrent welke misdrijven er wel en niet onder vielen, maar werd niet meer
goed hanteerbaar geacht omdat strikte naleving van het artikel zou leiden tot tal van
aangiften van strafbare feiten, ongeacht hun zwaarte. Ook met de toenemende
behoefte aan prioriteitsstelling bij het OM was de aangifteplicht niet goed verenigbaar.
Ten slotte was de omschrijving van het ambtenarenbegrip te beperkt.
Het herziene artikel, alsmede de wetsartikelen en de algemene maatregel van bestuur
(AMvB) waarnaar wordt verwezen, zijn evenals enkele andere relevante wetsartikelen
opgenomen in Bijlage I. Hier wordt volstaan met het belangrijkste lid:
Openbare colleges en ambtenaren die in de uitoefening van hun bediening kennis krijgen
van een misdrijf met de opsporing waarvan zij niet zijn belast, zijn verplicht daarvan
onverwijld aangifte te doen, met afgifte van de tot de zaak betrekkelijke stukken, aan de
officier van justitie of aan een van zijn hulpofficieren,
a.

indien het misdrijf is een ambtsmisdrijf als bedoeld in titel XXVIII van het Tweede
Boek van het Wetboek van Strafrecht, dan wel

b.

indien het misdrijf is begaan door een ambtenaar die daarbij een bijzondere
ambtsplicht heeft geschonden of daarbij gebruik heeft gemaakt van macht,
gelegenheid of middel hem door zijn ambt geschonken, dan wel

c.

indien door het misdrijf inbreuk op of onrechtmatig gebruik wordt gemaakt van een
regeling waarvan de uitvoering of de zorg voor de naleving aan hen is opgedragen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 12-

De doelstelling van de oorspronkelijke wet was tweeledig: het handhaven van de
integriteit van het overheidsapparaat en het bijdragen aan de taakstelling van het
Openbaar Ministerie (OM). Aan deze tweede doelstelling werd bij de herziening minder
waarde

gehecht.

Dit

deel

werd

vervangen

door

de

‘passieve

aangifteplicht’

(opgenomen in lid 2 van het wetsartikel), die ambtenaren verplicht desgevraagd aan
de OvJ inlichtingen te verschaffen omtrent strafbare feiten waarnaar door de OvJ een
onderzoek wordt ingesteld.
Met name het eerste doel werd ten tijde van de herziening belangrijk geacht, zo valt te
lezen in de MvT van 1984: ‘de aangifteplicht (…) kan een functie vervullen bij de
handhaving van de goede reputatie en het bewaren van het vertrouwen in de
onkreukbaarheid van het ambtelijk apparaat’. Hierbij werd geconcludeerd dat de
werkingssfeer van het artikel beperkt zou moeten blijven tot ‘inbreuken van enige
betekenis’. ‘Strafbare feiten’ zijn daarom in de nieuwe wet vervangen door
‘misdrijven’. Daarnaast gaat het om misdrijven in de ambtelijke sfeer (sub 1a en 1b)
en misdrijven waardoor een inbreuk wordt gemaakt op een regeling waarvan de
uitvoering of de zorg voor de naleving aan een openbaar college of ambtenaar is
opgedragen (sub 1c). Hierbij is nog de aanvulling opgenomen (in lid 6) dat er een
mogelijkheid bestaat de onder sub 1c bedoelde misdrijven nog verder te beperken.
De MvT geeft in dit verband verder aan dat het aannemelijk is dat ‘de aangifteplicht
vooral zal leiden tot aangifte van bepaalde categorieën misdrijven. Verwacht mag
worden dat de inbreuken die aan een ambtenaar in de uitoefening van zijn bediening
ter kennis komen vooral zullen bestaan uit (…) valsheid in geschrifte, verduistering,
oplichting [en] (…) omkoping.’
2.2

Het begrip ambtenaren

Bij de herziening van het wetsartikel in 1984 gaf de toenmalige Minister van Justitie
aan dat ‘door de toevoeging [van lid 4] (…) de vraag wie wel en wie niet de status van
ambtenaar heeft, en wat precies onder een openbaar college moet worden verstaan,
niet meer van praktisch belang [is]’.10 In de AMvB waarnaar in lid 4 wordt verwezen
zijn immers verschillende (organen van) rechtspersonen opgenomen die in elk geval
ook onder de aangifteplicht vallen. Voorbeelden zijn de Sociaal-Economische Raad
(SER), het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) en instellingen werkzaam in het
belang van de volkshuisvesting. Tot deze laatste categorie behoren ook de
woningcorporaties. Of dit bij woningcorporaties bekend is en of met deze lijst helder is
welke organisaties nu onder de aangifteplicht vallen, valt echter te bezien.
Uit de enquête onder ‘ambtenaren’ afkomstig uit de verschillende sectoren blijkt
inderdaad dat ambtenaren van een ZBO minder vaak ‘ja’ antwoorden op de vraag
‘bent u van mening dat de aangifteplicht ook voor u geldt?’. Bij het ZBO beantwoorde
65 procent deze vraag bevestigend tegenover 86 respectievelijk 90 procent van de

10

. Lid 4 luidt: ‘Gelijke verplichtingen rusten op rechtspersonen of organen van rechtspersonen

wier taken en bevoegdheden zijn omschreven bij of krachtens de wet, voor zover daartoe bij
algemene maatregel van bestuur aangewezen’.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 13-

gemeente- en rijksambtenaren. Overigens komt dit nogmaals tot uitdrukking in de
resultaten van de open vragen aan het eind van de enquête. Daarin wordt door 23
respondenten van het ZBO ongevraagd opgemerkt dat wordt betwijfeld of de
aangifteplicht wel op hen van toepassing is.
Voor eenieder is wel duidelijk dat werknemers van decentrale en centrale overheden
worden aangemerkt als ambtenaren. Toch bestaat er over het begrip ambtenaar ook
veel onduidelijkheid. Volgens artikel 1 van de Ambtenarenwet is ‘degene die is
aangesteld om in openbare dienst werkzaam te zijn, ambtenaar in de zin van de wet’.
Ook door de Hoge Raad zijn hierover in het verleden uitspraken gedaan:
In de rechtspraak wordt onder ambtenaar verstaan ‘een ieder die door het openbaar gezag
is aangesteld tot een openbare betrekking, om een deel van de taak van de staat en zijn
organen te verrichten’ (Hoge Raad 30 januari 1911, W 9149). ‘Of de persoon ook
arbeidsrechtelijk als ambtenaar valt aan te merken, doet niet ter zake’ (Hoge Raad 18
oktober 1949, NJ 1950, 126).

Van der Lugt (1992) concludeert echter dat ‘of iemand ambtenaar is, zoals men het in
het strafrecht bedoelt, niet uitsluitend op grond van administratief recht en
administratiefrechtelijke jurisprudentie kan worden uitgemaakt’. Dit blijkt ook uit
recentere uitspraken van de Hoge Raad aangaande de discussie over de vraag wie nu
wel of niet als ambtenaar in strafrechtelijke zin kan worden aangemerkt:
De werknemers van particuliere instellingen die een publieke dienst beheren, zijn niet door
het openbaar gezag aangesteld. In een arrest van de Hoge Raad uit 1995 (NJ 1995, 620)
wordt de vraag aan de orde gesteld of een medewerker van de (geprivatiseerde)
reclassering als een ambtenaar in de zin van artikel 249 lid 2 sub 1 Sr (ontucht door een
ambtenaar) kan worden aangemerkt. De Hoge Raad beantwoordt deze vraag bevestigend,
waarbij de (…) definitie als volgt wordt geherformuleerd: ‘(...) degene die onder toezicht en
verantwoordelijkheid van de overheid is aangesteld in een functie waaraan een openbaar
karakter niet kan worden ontzegd teneinde een deel van de taak van de Staat of zijn
organen te verrichten’. Voorts wordt met een beroep op de geschiedenis en de
totstandkoming van de Reclasseringsregeling 1986 overwogen dat de overheid met de
formele privatisering van het reclasseringswerk niet haar verantwoordelijkheid voor de
reclassering heeft willen prijsgeven, doch aan zich heeft willen houden. Evenmin kan
volgens de Hoge Raad worden gezegd dat de omstandigheid dat reclasseringswerkers niet
meer in dienst zijn van de overheid, meebrengt dat zij ‘in de hiervoor bedoelde autonome
opvatting’ niet meer kunnen worden aangemerkt als ambtenaren. Bron: Sikkema (2005a).

Inmiddels is erkend dat een trambestuurder in dienst van een geprivatiseerd openbaar
vervoersbedrijf (Hoge Raad 1 december 1992, NJ 1993, 354) en een door een
universiteit ingehuurde medewerker van een particulier beveiligingsbedrijf (Hoge Raad
18 mei 2004, NJ 2004, 527) ambtenaar zijn, daar deze ‘onder toezicht en

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 14-

verantwoording van de overheid (…) [zijn] aangesteld in een functie waaraan een
openbaar karakter niet kan worden ontzegd’.
Het ambtenarenbegrip heeft in strafrechtelijke zin dus een ruimere betekenis dan in
het ambtenarenrecht: het betreft een open begrip. Toch blijkt dit ertoe te leiden dat
bijvoorbeeld notarissen, werknemers van ZBO’s, leraren en treinconducteurs, ook
wanneer zij wel als ‘ambtenaren’ moeten worden aangemerkt, hiervan niet altijd zelf
op de hoogte zullen zijn en de aangifteplicht dus niet als een plicht zullen ervaren. Een
deel van deze onduidelijkheid komt voort uit het feit dat het wetsartikel is opgesteld in
de tijd dat van privatisering van overheidsdiensten nog nauwelijks of geen sprake was.
Wordt het ZBO, dat in het kader van onderhavig onderzoek is bevraagd, als voorbeeld
genomen, dan blijkt opnieuw dat hierover vragen bestaan:
‘We waren verrast door het verzoek om medewerking. Noch onze juristen, noch onze Raad
van Bestuur kon namelijk bevestigen dat we onder artikel 162 Sv vallen. Indien dit wel zo
is, heeft dit zeker gevolgen voor onze organisatie. Dit zou betekenen dat we wel de plichten
en niet de rechten van een ambtenaar hebben.’ Bron: ZBO

Dit in ogenschouw nemend, is het eigenlijk opvallend dat, zoals hiervoor is
aangegeven, toch nog 65 procent van de medewerkers van deze ZBO aangaf van
mening te zijn dat de aangifteplicht op hen van toepassing is.
De kwestie of (bepaalde) ZBO’s nu wel of niet onder de aangifteplicht vallen, is voor
onderhavig onderzoek een belangrijke vraag. De Kaderwet ZBO's definieert een
zelfstandig bestuursorgaan als een bestuursorgaan van de centrale overheid dat bij of
krachtens de wet bij algemene maatregel van bestuur of bij ministeriële regeling is
bekleed met openbaar gezag en dat niet hiërarchisch ondergeschikt is aan de minister.
Volgens Van Thiel (2001) is wel duidelijk dat op basis van de Kaderwet Zelfstandige
Bestuursorganen het personeel van publiekrechtelijke ZBO’s dezelfde positie kent als
rijksambtenaren, maar dat zij niet als rijksambtenaar worden geregistreerd. Over het
personeel van privaatrechtelijke ZBO’s doet de Kaderwet echter geen uitspraken. Uit
de Trendnota Arbeidszaken Overheid 2005 (Tweede Kamer der Staten-Generaal,
2004) blijkt dat in de discussie over topinkomens het kabinet van mening is ‘dat ook
bestuurders van privaatrechtelijke ZBO's in beginsel geen hoger salaris mogen
ontvangen dan een minister’. In die zin hebben ook privaatrechtelijke ZBO’s geen
unieke status: ‘het besluit om een ZBO een privaat- of een publiekrechtelijke
rechtsvorm toe te kennen, is vaak willekeurig’, zo vermeldt de Trendnota.
Interessant is in dit verband ook of de rechtspersoon een ‘rechtspersoon met een
wettelijke

taak’

(RWT)

is.11

Een

organisatie

heeft

de

RWT-status

als

zij

rechtspersoonlijkheid heeft, een bij of krachtens de wet geregelde taak uitvoert en
daartoe geheel of gedeeltelijk gefinancierd wordt uit de opbrengst van bij of krachtens

11

. De meeste RWT's zijn overigens ook een ZBO, maar dit geldt niet altijd.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 15-

de wet ingestelde heffingen (Algemene Rekenkamer, 2007).12 Bijvoorbeeld medische
zorg, onderwijs, openbaar vervoer, uitvoering van de sociale zekerheid en handhaving
van de openbare orde worden uitgevoerd door zelfstandige instellingen. De Algemene
Rekenkamer en het Ministerie van Financiën hebben inmiddels overeenstemming
bereikt over welke organen wel en welke niet als RWT moeten worden beschouwd.13
Om meer helderheid te scheppen over het begrip ambtenaren gaat Sikkema (2005a)
in zijn dissertatie over ambtelijke corruptie in het strafrecht uitgebreid in op het begrip
ambtenaarschap:
Naar mijn mening dient doorslaggevend te zijn of de dader door zijn functie feitelijk in staat
wordt gesteld om het beschermde rechtsgoed te schenden. Dat rechtsgoed kan in dit
verband worden omschreven als de integere uitoefening van de overheidstaak. (…) Daarbij
behoort inderdaad niet relevant te zijn of het nu gaat om een ambtenaar in de zin van de
Ambtenarenwet, een arbeidscontractant of een werknemer van een private instelling belast
met een publieke taak. (…) Gelet op het voorgaande dient de uitoefening van de
overheidstaak hier naar mijn mening centraal te staan. [Of het gaat om] een openbare
functie voegt daar (…) niets aan toe.

Hieruit zou geconcludeerd kunnen worden dat alle werknemers van RWT’s en ZBO’s
onder de aangifteplicht vallen.
Daarnaast kan er zelfs binnen organisaties onduidelijkheid bestaan of alle of slechts
een deel van de werknemers als ambtenaar moeten worden beschouwd. Een
voorbeeld vormen de werknemers van private bedrijven die zijn aangesteld om een
overheidstaak te vervullen, zoals kantinepersoneel en schoonmakers. Dit geldt ook
voor externe vertrouwenspersonen en voor werknemers die tijdelijk werkzaam zijn in
dienst van de overheid, zoals uitzendkrachten en gedetacheerden. Ook zij vallen onder
het ruime ambtenarenbegrip.14 Om de openheid van het ambtenarenbegrip aan te
geven, kan een dilemma worden gepresenteerd dat de vraag oproept of ook wij als
onderzoekers onder de aangifteplicht vallen:
Als we ervan uitgaan dat schoonmakers van overheidsgebouwen een publieke taak
verrichten, is het dan ook zo dat dit geldt voor bedrijven die een overheidsopdracht
uitvoeren? Hierbij valt te denken aan een bouwbedrijf dat wordt ingeschakeld om een deel
van het tracé van de Betuwelijn aan te leggen. In dergelijke gevallen is de overheid
opdrachtgever, financier én toezichthouder. Voor ons als onderzoekers is deze vraag zelfs
persoonlijk van belang. Immers, omdat we onderhavig onderzoek uitvoeren in opdracht

12

. De Algemene Rekenkamer heeft er vanuit een ander oogpunt dan de aangifteplicht belang bij

te weten welke organisaties als RWT worden gezien. De Algemene Rekenkamer is als
toezichthouder immers verantwoordelijk voor het toezicht op de RWT’s.
13

. Alleen over de positie van voormalige Rijksmusea bestaat nog onenigheid.

14

. De aard van de werkzaamheden doet er dus weinig toe. Het gaat erom of een werknemer door

de overheid is aangesteld c.q. onder toezicht en verantwoordelijkheid valt van de overheid
(Sikkema, 2005a).

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 16-

van het Ministerie van Justitie, zouden zelfs wij onder de aangifteplicht kunnen vallen
wanneer het uitvoeren van een onderzoek in opdracht van de overheid als publieke taak
wordt beschouwd! Navraag geeft hierover geen uitsluitsel. Als onderzoekers van een
particulier onderzoeksbureau vallen we niet onder het wetsartikel, maar aangezien het
onderzoek een overheidsopdracht betreft, zou men hierover toch kunnen discussiëren.
Zeker is wel dat onderzoekers in overheidsdienst, zoals die in dienst van universiteiten, de
Onderzoeksraad voor veiligheid15 en het eigen onderzoeksbureau van het Ministerie van
Justitie, het WODC, wel onder de aangifteplicht vallen.

Geconcludeerd kan worden dat er ondanks de in 1984 beloofde verbetering, nog
steeds veel onduidelijkheid zou kunnen bestaan: er zijn immers veel grensgevallen.
Om die reden kiezen we ervoor daar waar in het rapport wordt gesproken over
ambtenaren, hiermee een heel ruime categorie aan te merken. Ook werknemers van
zelfstandige bestuursorganen en externe medewerkers die (tijdelijk) worden ingehuurd
door een overheidsinstantie worden hiermee bedoeld. De keuze voor deze open
definitie van het begrip ambtenaren heeft belangrijke gevolgen voor onderhavig
onderzoek. Immers, alleen al op basis van de literatuur en enkele gesprekken kan
geconcludeerd worden dat een groot aantal ‘ambtenaren’ geen weet zal hebben van de
inhoud van artikel 162 Sv simpelweg vanwege het feit dat deze groep zich niet
aangesproken zal voelen door het wetsartikel. Of dit ook betekent dat van
aangifteplichtwaardige feiten geen aangifte zal worden gedaan, kunnen we op basis
van het voorgaande niet stellen. Hierop gaan we later in het rapport nog in.
2.3

Ambtscriminaliteit

In het wetsartikel worden de strafbare feiten waarvoor de aangifteplicht geldt op
verschillende manieren omschreven. In de eerste plaats gaat het om ambtsmisdrijven
die zijn omschreven in de wetsartikelen 355 tot en met 380 Sr. Dit zijn misdrijven die
variëren van het aannemen van steekpenningen tot het meewerken aan een
schijnhuwelijk door een ambtenaar van de burgerlijke stand. In de tweede plaats
benoemt de wet het schenden van een bijzondere ambtsplicht of het plegen van een
misdrijf door gebruik van macht, gelegenheid of middel, hem door zijn ambt
geschonken. Deze omschrijving is ontleend aan artikel 44 Sr.16 Voorbeelden zijn de
(opzettelijke) schending van de geheimhoudingsplicht, verduistering van goederen
door een ambtenaar aan wie het beheer van die goederen is toevertrouwd en het
manipuleren van (de invoer van) gegevens met de bedoeling het bedrag van een

15

. De Onderzoeksraad voor veiligheid is volgens de Algemene Rekenkamer zowel een RWT als

een ZBO (Bron: RWT-register). Ook blijkt uit het ZBO-register dat de Onderzoeksraad voor
veiligheid tot taak heeft, met het uitsluitende doel toekomstige voorvallen te voorkomen of de
gevolgen daarvan te beperken, te onderzoeken en vast te stellen wat de oorzaken of
vermoedelijke oorzaken zijn van individuele of categorieën voorvallen en wat de omvang is van
de gevolgen, en daaraan zo nodig aanbevelingen te verbinden.
16

. Artikel 44 van het Wetboek van Strafrecht geeft aan dat de ambtelijke hoedanigheid in geval

van een delict strafverzwarend kan werken.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 17-

belastingaanslag negatief of anderszins foutief te doen vast stellen. Van de derde
categorie delicten is sprake indien door het misdrijf inbreuk op of onrechtmatig gebruik
van een regeling wordt gemaakt waarvan de uitvoering of de zorg voor de naleving
aan de ambtenaar is opgedragen. Behalve schending van wettelijke regelingen bevat
deze categorie ook inbreuken op beleidsregels en contractuele regelingen (Van Uden,
2003).

De

ambtenaar

die

een

valse

verklaring

afgeeft

voor

vergunning-

of

subsidieverlening aan zichzelf of derden vormt hiervan een voorbeeld.
Hieruit

zou

kunnen

worden

opgemaakt

dat

de

onder

sub

1a

genoemde

ambtsmisdrijven en de onder sub 1b en 1c genoemde misdrijven een verschillende
lading hebben. Echter:
‘Of

de

onder

sub

1b

genoemde

misdrijven

ambtsmisdrijven

zijn,

is

een

puur

terminologische kwestie. Volgens mijn eigen opvatting is dat niet het geval. Het gaat om
gewone, commune misdrijven die in de ambtelijke hoedanigheid worden gepleegd. De
onder 1c bedoelde feiten zijn in elk geval geen ambtsmisdrijven. De praktische relevantie
van die constatering is echter gering, de aangifteplicht geldt op grond van artikel 162 Sv
immers ook voor deze feiten.’ Bron: Sikkema

Om de onduidelijkheid hierover weg te nemen, kiezen we er voor in deze publicatie
steeds te spreken over ambtscriminaliteit. We bedoelen hiermee alle in artikel 162 Sv
bedoelde strafbare feiten. Ambtsovertredingen (artikel 462 tot en met 468a Sr) vallen
per definitie niet onder de aangifteplicht.
In de praktijk blijkt dit onderscheid echter niet voor iedereen even duidelijk te zijn en
blijkt men niet altijd te weten wanneer sprake is van ambtscriminaliteit en wanneer
een bepaald feit dus verplicht aangegeven dient te worden.
‘Het is onmogelijk om vaste regels op te stellen over de ernst van een bepaalde zaak en de
acties die hierop zouden moeten volgen. Elke zaak is uniek; het vereist altijd maatwerk.’
Bron: belastingambtenaar

‘Men zou duidelijker kunnen zijn wat onder de aangifteplicht valt en wanneer iets nu een
misdrijf of fraude is. Ik weet uit ervaring dat er meer dan eens wordt gerommeld met datainvoer waardoor resultaten die aan opdrachtgevers gepresenteerd worden een onjuist beeld
geven. Ik heb geen idee of dit onder de aangifteplicht valt, geen idee of je verplicht bent
om een redelijk vermoeden te melden.’ Bron: enquête

Men lijkt dan ook eerder aangifte te doen op basis van de ‘ernst’ van een misdrijf dan
op basis van de omschrijving van het delict (ambtscriminaliteit) en de daarbij
behorende aangifteverplichting. Welke delicten zo ‘ernstig’ zijn dat hiervan aangifte
wordt gedaan, lijkt door ambtenaren verschillend te worden geïnterpreteerd. Hierbij
speelt mee dat de impact afhankelijk kan zijn van de situatie. Een relatief kleinschalig

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 18-

misdrijf door een topambtenaar kan bijvoorbeeld als ‘ernstiger’ worden ervaren dan
een op zichzelf ernstiger misdrijf door een ‘gewone’ ambtenaar.
2.4

In de uitoefening van de bediening

In de gesprekken met experts blijkt er ook over de omstandigheden waaronder
aangifte moet worden gedaan een enkele keer onduidelijkheid te bestaan. Artikel 162
Sv is hierover vrij stellig: het gaat er om dat de kennis van een misdrijf met de
opsporing waarvan de ambtenaar niet is belast, in de uitoefening van de bediening is
verkregen.
De werknemer van het Openbaar Ministerie die in zijn vrije tijd, bijvoorbeeld als lid
van een vrijwilligersorganisatie, op de hoogte wordt gesteld van ambtscriminaliteit,
kent dus geen aangifteverplichting. Echter, indien aan een politieagent in zijn vrije tijd
een geval van ambtscriminaliteit wordt gemeld, omdat hij politieagent is, geldt de
aangifteplicht wel. De ambtenaar moet immers door zijn ambt in de gelegenheid zijn
gesteld

om

hiervan

kennis

van

te

nemen.

Het

kan

dus

van

de

feitelijke

omstandigheden afhangen of er een aangifteplicht bestaat.
In het verlengde hiervan blijkt dat de aangifteplicht ook kan gelden voor ambtenaren
die in de uitoefening van hun bediening kennis krijgen van ambtscriminaliteit met de
opsporing waarvan zij niet zijn belast en die ook niet binnen de eigen organisatie is
gepleegd. Een voorbeeld vormt de Belastingdienst wanneer deze bij de opsporing van
fiscale

delicten

geconfronteerd

wordt

met

ambtelijke

corruptie

binnen

een

overheidsorganisatie. Denk hierbij aan de belastingcontrole waaruit blijkt dat een
gemeenteambtenaar steekpenningen in ontvangst neemt van een bouwbedrijf.
Organisaties als de Belastingdienst zijn niet belast met de opsporing van dergelijke
delicten, maar op grond van artikel 162 Sv wel verplicht hiervan aangifte te doen bij
het Openbaar Ministerie.17 Wettelijk is vastgelegd dat bij de Belastingdienst de
contactfunctionaris verantwoordelijk is voor het contact met (eventueel de landelijke
corruptieofficier van) het Openbaar Ministerie.18
Het begrip ‘in de uitoefening van de bediening’ is ook op een tweede manier van
belang. Immers, wanneer wordt gesproken over ambtscriminaliteit door ambtenaren,
worden hiermee delicten bedoeld die vanuit de hoedanigheid van het ambt worden
gepleegd. Kennis over de ambtenaar die buiten zijn werktijd een fiets steelt, leidt dus
niet tot een aangifteverplichting. Dit laat overigens onverlet dat het organisaties vrij
staat in dergelijke gevallen wel interne, disciplinaire maatregelen te nemen of aangifte
te doen.

17

.

Met

de

toegenomen

samenwerking

binnen

integrale

handhavingsteams

(bestuurlijk

handhaven) is het eveneens denkbaar dat naar aanleiding van informatie die binnen dergelijke
verbanden wordt verkregen voor bepaalde partijen die niet zijn belast met de opsporing van een
bepaald delict, ineens wel de aangifteplicht geldt.
18

. Artikel 84 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen stelt: ‘Ten dienste van de vervolging

en berechting van bij de belastingwet strafbaar gestelde feiten kan Onze Minister, in
overeenstemming met Onze Minister van Justitie, ambtenaren van de Rijksbelastingdienst
aanwijzen, die het contact onderhouden met het Openbaar Ministerie.’

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 19-

Uit het voorgaande blijkt duidelijk dat de uitoefening van de bediening breed moet
worden gezien. Of men op een bepaald moment feitelijk onder de aangifteplicht valt,
kan afhankelijk zijn van de situatie.
2.5

Resumé: begripsbepaling

Het moge duidelijk zijn dat het wetsartikel op zich al veel ruimte geeft voor een eigen
invulling van de betekenis ervan. Het ambtenarenbegrip, de bedoelde misdrijven en
voorwaarden zijn alle niet goed afgebakend. Hierin schuilt één van de problemen
waarmee de aangifteplicht te maken heeft: als de plicht al bekend is en als men
zichzelf al beschouwt als ambtenaar, is niet altijd duidelijk of bepaalde misdrijven in
bepaalde gevallen nu wel of niet verplicht aangegeven dienen te worden.
Door de hiervoor besproken dilemma’s en onduidelijkheden, zal door sommigen de
aangifteplicht worden gezien als van toepassing zijnde op ernstige misdrijven
(grootschalige diefstal, diepgewortelde corruptie en grootschalige fraude) door
Rijksambtenaren. Wij concluderen echter dat de aangifteplicht geldt voor alle personen
die onder de Ambtenarenwet vallen én al die personen die overheidstaken uitvoeren,
maar die niet onder de Ambtenarenwet vallen. Onder ambtscriminaliteit verstaan we al
die misdrijven waarop artikel 162 Sv van toepassing is. Vanzelfsprekend zitten er
haken en ogen aan deze begripsbepalingen, maar voor een beschrijving van de
werking van de aangifteplicht bieden deze voldoende houvast.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 20-

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 21-

III

De aangifteplicht in cijfers

Alvorens in te gaan op de vraag hoe de aangifteplicht in theorie en in de praktijk
functioneert,

is

het

nuttig

een

beeld

te

schetsen

van

de

prevalentie

van

‘aangifteplichtwaardige’ misdrijven. Hiertoe wordt een beschrijving gegeven van
geregistreerde cijfers over een aantal van de achterliggende wetsartikelen. Met behulp
van gegevens over ambtscriminaliteit in het algemeen kan vervolgens geprobeerd
worden na te gaan in hoeverre bij het melden van deze delicten de verplichting die
voortvloeit uit artikel 162 Sv, is opgevolgd.
In het hoofdstuk wordt gebruik gemaakt van de bevindingen uit de literatuurstudie,
een analyse van voorhanden zijnd cijfermateriaal, de enquêteresultaten en gesprekken
met enkele experts. Voor het cijfermateriaal is gebruik gemaakt van politiegegevens,
gegevens van het OM, jaarverslagen en gegevens afkomstig uit eerdere onderzoeken.
3.1

Cijfers over het gebruik van de aangifteplicht

Cijfers over delicten die vallen onder de noemer ambtscriminaliteit kunnen een
indicatie geven van het daadwerkelijk gebruik van de aangifteplicht. Hierbij dient de
lezer zich ervan bewust te zijn dat er sprake zal zijn van een aanzienlijk dark figure.
Bijvoorbeeld een delict als corruptie zal niet snel boven tafel zal komen omdat er vaak
weinig getuigen zijn en omdat er wederzijdse belangen zijn voor omkoper en
omgekochte.
3.1.1

Politiegegevens

Beginpunt om een beeld te geven van de prevalentie van ambtscriminaliteit vormen de
politieregistraties in BPS en HKS.19 In het bedrijfsprocessensysteem van een
middelgrote politieregio, alsmede in HKS, is een zoekvraag uitgezet naar verschillende
vormen van ambtscriminaliteit. Het gaat om de artikelen 355 tot en met 380 van het
Wetboek van Strafrecht, alsmede de wetsartikelen 44, 177(a), 178 en 272 Sr voor de
periode 2003 tot en met 2006. Een overzicht van de inhoud van de verschillende
wetsartikelen is opgenomen in Bijlage I. De eerste categorie artikelen is opgenomen
onder sub 1a van artikel 162 Sv en betreft de ‘traditionele’ ambtsmisdrijven. De
overige vier artikelen hebben raakvlakken met de misdrijven bedoeld onder sub 1b en
1c, maar geven verre van een
20

misdrijven.

sluitend overzicht van aangifteplichtwaardige

De resultaten van deze exercitie (voor zover de artikelen zijn

aangetroffen in de politieregistratiesystemen) zijn opgenomen in tabel 3.1 en 3.2. Ter
verduidelijking is aan de artikelnummers een korte (niet altijd sluitende) omschrijving
van het strafrechtartikel toegevoegd.
19

. Zie hoofdstuk 1 voor de overeenkomsten en verschillen tussen beide systemen.

20

. Hierbij moet opgemerkt worden dat strafrechtartikel 44 (schending ambtsplicht of misbruik

van macht) een strafverzwarend artikel is en geen specifieke overtreding, dat de artikelen 177(a)
en 178 (beide omkoping) betrekking hebben op de omkoper en niet op de omgekochte
ambtenaar en dat de overtreding onder strafrechtartikel 272 (schending geheimhoudingsplicht) in
een deel van de gevallen, maar niet in alle, betrekking heeft op ambtenaren.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 22-

Tabel 3.1 – Prevalentie van enkele relevante wetsartikelen in BPS in een willekeurige regio21
Strafrechtartikel

2003

2004

2005

2006

Totaal

177

Omkoping van een ambtenaar

4

-

-

-

4

359

Geldsverduistering door ambtenaar

1

-

1

1

3

360

Valsheid in geschrifte door ambtenaar

1

-

-

-

1

1

-

-

-

1

-

-

1

-

1

-

1

1

-

2

1

-

-

-

1

361
363
365
366

Vernietiging/verduistering bewijsstukken door
ambtenaar
Aannemen steekpenningen in ruil voor met
ambtsplicht strijdige handelingen
Misbruik gezag/dwang door ambtenaar
Knevelarij (inning niet verschuldigde gelden) door
ambtenaar

372

Opening poststukken door ambtenaar

-

-

1

-

1

373

Verduistering poststukken door ambtenaar

2

2

6

2

12

10

3

10

3

26

Totaal

Totaal

Bron: BPS politieregio
Tabel 3.2 – Prevalentie van enkele relevante wetsartikelen in HKS
Strafrechtartikel

2003

2004

2005

2006

177

Omkoping van een ambtenaar

7

10

8

13

38

272

Schending geheimhoudingsplicht

4

11

8

6

29

1

-

-

-

1

-

1

-

-

1

355
356

Opzettelijk nalaten van uitvoering geven aan
regelgeving door ministers
Grove schuld bij nalaten van uitvoering geven
aan regelgeving door ministers

359

Geldsverduistering door ambtenaar

9

8

7

7

31

360

Valsheid in geschrifte door ambtenaar

4

1

2

-

7

1

-

1

-

2

-

-

1

-

1

1

2

3

4

10

-

3

6

6

15

-

-

1

-

1

-

-

-

1

1

1

1

5

2

9

-

-

-

1

1

361
362
363
365
367
368
370
371

Vernietiging/verduistering bewijsstukken door
ambtenaar
Aannemen steekpenningen in ruil voor niet met
ambtsplicht strijdige handelingen
Aannemen steekpenningen in ruil voor met
ambtsplicht strijdige handelingen
Misbruik gezag/dwang door ambtenaar
Behulpzaamheid aan ontsnapping gevangenen
door ambtenaar
Niet melden wederrechtelijke vrijheidsberoving
door opsporingsambtenaar
Onbevoegde binnentreding of doorzoeking door
opsporingsambtenaar
Onbevoegde inzage poststukken door
opsporingsambtenaar

372

Opening poststukken door ambtenaar

8

9

6

4

27

373

Verduistering poststukken door ambtenaar

11

6

21

22

60

374

Schending telefoongeheim door ambtenaar

-

-

4

2

6

1

-

-

-

1

48

52

73

68

241

377

Onrechtmatige handel in edelmetalen door
ambtenaar van het muntwezen

Totaal

Bron: HKS, KLPD
21

. In drie gevallen betrof de zaak een aangifte van twee wetsartikelen en in één geval ging het

om drie strafbare feiten. In een ander geval werd het feit gepleegd door twee ambtenaren. Deze
aangiften zijn apart opgenomen, maar in werkelijkheid gaat het om twintig aangiften.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 23-

Op basis van deze tabellen kunnen verschillende conclusies worden getrokken. Ten
eerste blijkt dat verschillende artikelen niet in de politiesystemen voorkomen.
Kennelijk is van de in artikel 178 Sr benoemde misdrijven22 in de betreffende periode
überhaupt geen aangifte gedaan. Ditzelfde geldt voor de artikelen 357, 358, 369, 375,
376, 378, 379 en 380. Ook artikel 44 Sr komt in de systemen niet voor. Mogelijk
wordt het gebruik van dit strafverzwarende wetsartikel niet geregistreerd.
In de tweede plaats vallen enkele veelvuldig voorkomende artikelen op. Zo komt in
BPS vooral artikel 373 Sr het meest voor. In HKS hebben de artikelen die te maken
hebben met het schenden van de geheimhoudingsplicht23 (272, 372 en 373 Sr)
eveneens een groot aandeel. In het geval van artikel 272 Sr betreft dit waarschijnlijk
in veel gevallen een schending door ambtenaren, aldus een medewerker van het OM.
Dit hoeft echter niet altijd zo te zijn.24
Wetsartikelen die verder naar voren komen, zijn 177 (omkoping ambtenaar), 359
(verduistering door een ambtenaar), 363 (aannemen steekpenningen) en 365 (de
ambtenaar die door misbruik van gezag iemand dwingt iets te doen, niet te doen of te
dulden). Daarnaast valt op dat artikel 366 wél in het bedrijfsprocessensysteem van de
politie is opgenomen, maar niet in HKS. Kennelijk is in dit geval HKS vanuit BPS niet
goed gevuld. Het is verder interessant artikel 177 te leggen naast artikel 363. Immers,
het eerste artikel heeft betrekking op de omkoper, het tweede op de omgekochte.
Artikel 177 komt echter viermaal zo vaak voor als artikel 363.
Een derde conclusie die we kunnen trekken, is dat uit tabel 3.1 blijkt dat in de bekeken
(middelgrote) politieregio jaarlijks gemiddeld zes zaken spelen die te maken hebben
met integriteitsschendingen door ambtenaren. In HKS ligt dit lager.25 Aangezien in
totaal 25 politieregio’s jaarlijks met gemiddeld 60 zaken worden geconfronteerd, zou
dit betekenen dat het per politieregio gemiddeld gaat om slechts twee zaken. Dit wijst
erop dat er waarschijnlijk sprake is van een behoorlijke onderrapportage in HKS en in
die

zin

zou

een

analyse

van

bedrijfsprocessensystemen

in

alle

politieregio’s

waarschijnlijk een beter beeld opleveren. Wel geeft HKS een beeld van het soort
incidenten waarvan aangifte wordt gedaan.
Ook de totaalcijfers in tabel 3.1 betreffen waarschijnlijk nog een onderschatting,
omdat slechts een beperkt deel van de ambtscriminaliteit waarop artikel 162 Sv van
toepassing is, is meegenomen in de zoekvraag. Dit in overweging nemend en ervan
uitgaand

dat

het

aantal

gevallen

van

ambtscriminaliteit

in

deze

middelgrote

politieregio gemiddeld zou zijn, kan geschat kunnen worden dat artikel 162 Sv jaarlijks
22

. Het gaat hierbij om omkoping van rechters.

23

. Een aantal van de wetsartikelen die te maken hebben met de geheimhoudingsplicht is per

september 2006 vervallen. Het gaat om de artikelen 372 tot en met 375 die handelen over feiten
door ambtenaren bij openbare instellingen van vervoer, telegrafie en telecommunicatie. De aan
ambtscriminaliteit gerelateerde misdrijven binnen deze wetsartikelen zijn overgeheveld naar
artikel 273 (met betrekking tot het schenden van geheimen), maar aangezien dit artikel pas sinds
september 2006 van kracht is, is hiernaar geen zoekvraag uitgezet.
24

. Het artikel is ook van toepassing op bijvoorbeeld advocaten en accountants.

25

. Dit is op zich niet vreemd omdat HKS om allerlei redenen minder goed gevuld wordt dan BPS.

Zie hiervoor ook hoofdstuk 1.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 24-

op minimaal 150 gevallen van ambtscriminaliteit van toepassing is.26 Onduidelijk is in
hoeverre bij de aangifte van deze strafbare feiten daadwerkelijk aangifte is gedaan op
grond van artikel 162 Sv. Ten eerste zal een deel van de aangiften immers door nietambtenaren zijn gedaan. In de tweede plaats kan het voorkomen dat een aangifte het
resultaat is van een politieonderzoek, een onderzoek door de Belastingdienst of een
onderzoek door de eigen inspectiedienst. Ten slotte zal een aangifte door een
ambtenaar of overheidsorganisatie niet per definitie vanwege de aangifteplicht worden
gedaan. Zonder kennis te hebben van het bestaan van de aangifteplicht kan men
immers van mening zijn van een bepaald misdrijf aangifte te moeten doen. In dat
geval is artikel 162 Sv niet bewust opgevolgd, maar is wel aan de verplichting voldaan.
3.1.2

Gegevens van het Landelijk Parket

De rol die het Openbaar Ministerie, de Rijksrecherche en de politie spelen in het
opsporingsproces, komt in hoofdstuk 5 nog uitgebreid ter sprake. In het kort komt het
erop neer dat een beperkt aantal, belangrijke en vaak gevoeligere dossiers door de
Rijksrecherche in plaats van door de politie zal worden behandeld. Het Landelijk Parket
houdt een registratie bij van alle Rijksrecherchezaken, alsmede een overzicht van de
relevante Meldzaken27 die door andere parketten bij het Landelijk Parket worden
gemeld. Tabel 3.3 geeft voor een aantal specifieke misdrijven inzicht in de cijfers voor
2006. Ook is daarin opgenomen wat de herkomst was. In totaal gaat het voor 2006
om 139 zaken, waarvan 95 Meldzaken en 44 Rijksrecherchezaken. De delicten
variëren van corruptie, schending van het ambtsgeheim en fraude tot verduistering.
Tabel 3.3 – Cijfers van het Landelijk Parket (Rijksrecherchezaken en Meldzaken) voor 200628
Strafbaar feit

Organisatie waar strafbaar feit heeft plaatsgevonden
Overig

Gev,

KMar/

Pol./

Gem.

openb.

wezen

BOA’s

bestuur

Meineed

12

Corruptie

4

9

6

32

5

1

19

1

2

31

2

1

98

17

10

Schenden
ambtsgeheim
Fraude
Verduistering in
dienst
Totaal

OM

RM

1
1

1

Overig

RR-

Meld-

zaken

zaken

12

4

8

8

27

24

3

2

41

13

28

24

1

23

1

35

2

33

11

139

44

95

1

1

1

Soort zaak
Tot.

Bron: Landelijk Parket

26

. Dit aantal is gebaseerd op gemiddeld 6 gevallen van ambtscriminaliteit per politieregio, maal

het aantal regio’s (25). Het KLPD (als 26e politieregio) is dan nog buiten beschouwing gelaten.
27

. Het gerapporteerde aantal Meldzaken is volgens het Landelijk Parket zeker niet volledig.

28

. De categorie overig bij corruptie betreft meldingen vanuit het buitenland over omkoping van

buitenlandse ambtenaren door Nederlandse bedrijven en valt buiten artikel 162 Sv.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 25-

In de eerste plaats kan geconcludeerd worden dat schending van het ambtsgeheim,
verduistering

in

dienst

en

corruptie

de

het

meest

door

de

Rijksrecherche

geregistreerde vormen van ambtscriminaliteit zijn. Wat verder opvalt, is dat gevallen
van corruptie bijna altijd bij de Rijksrecherche terechtkomen, terwijl dit voor fraude en
verduistering juist niet geldt.29
Daarnaast blijkt dat integriteitsschendingen bij de politie een relatief groot deel
uitmaken

van

de

Rijksrecherchezaken.

Dat

is

niet

vreemd

omdat

integriteitsschendingen bij de politie gemiddeld een grotere impact zullen hebben dan
integriteitsschendingen bij gemeenten. Daarnaast zou kunnen meespelen dat het risico
hierop bij de politie groter is dan bij andere organisaties en dat er bij de politie meer
aandacht is voor de risico’s op integriteitsschendingen. Of dit alle verschillen kan
verklaren, is onduidelijk.
Het aantal in tabel 3.3 opgenomen integriteitsschendingen komt grofweg overeen met
de in 3.1.1 genoemde schatting op basis van de BPS-analyse. Het totaal aantal
Rijksrecherche- en Meldzaken voor 2006 ligt dan ook een stuk hoger dan het
gemiddelde aantal in HKS gevonden zaken, terwijl er bij de Meldzaken waarschijnlijk
nog sprake is van een onderrapportage. We kunnen concluderen dat er in 2006
minimaal 139 ‘aangifteplichtwaardige’ zaken zijn geregistreerd.
3.1.3

Jaarverslagen

Het is ook mogelijk bij de betrokken overheidsorganisaties zelf op zoek te gaan naar
gegevens

over

registratiesysteem

meldingen
30

van

integriteitsschendingen.

Omdat

een

uniform

pas recentelijk is ontwikkeld, zijn we voor het verzamelen van

materiaal over de omgang met integriteitsschendingen op dit moment nog afhankelijk
van

zelfrapportage

door

individuele

organisaties.

Verschillende

organisaties

rapporteren in jaarverslagen over integriteitsschendingen en de manier waarop
hiermee wordt omgegaan. In sommige gevallen worden deze verslagen intern
gehouden, in andere worden deze naar buiten gebracht en gepubliceerd. Voor
onderhavig onderzoek zijn recente jaarverslagen van twee grote gemeenten, twee
politieregio’s, de Belastingdienst en het Sociaal Jaarverslag van het Rijk nader
bestudeerd. De keuze voor deze organisaties is vooral praktisch van aard. Het
betreffen organisaties die uitspreken de integriteit van de eigen organisatie belangrijk
te vinden en die er vanuit integriteitsoverwegingen voor kiezen cijfers over het
integriteitsbeleid te publiceren.
29

Overigens zullen we in hoofdstuk 5 nog laten zien dat dit op basis van de taakstelling van de

Rijksrecherche ook te verwachten valt.
30

.

In

september

2007

is

gestart

met

de

pilot

‘Uniforme

Registratie

Integriteit’,

een

registratiesysteem voor (vermoedens van) integriteitsschendingen bestemd voor het openbaar
bestuur en politie. Dit systeem moet uniforme managementinformatie gaan opleveren (bron:
www.integriteitoverheid.nl). De ministeries zijn per 1-1-2007 op uniforme wijze gaan registreren.
De ministeries kunnen het systeem uitbreiden tot een voortgangssysteem, waaruit op elk
moment de stand van de behandeling van een schending kan worden gehaald (BZK, 2007). In
het formulier wordt onder andere gevraagd of aangifte is gedaan. Hierbij is ook een verwijzing
naar artikel 162 Sv opgenomen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 26-

3.1.3.1 Sociaal Jaarverslag Rijk

De ministeries registreerden in 2006 naar aanleiding van zelfstandige meldingen van
de departementen gezamenlijk in totaal 170 gevallen van een inbreuk op de integriteit
door een of meerdere medewerkers. In 22 gevallen is aangifte gedaan bij het
Openbaar

Ministerie.

In

25

gevallen

is

tot

ontslag

overgegaan.

Het

aantal

geregistreerde gevallen van inbreuk op de integriteit is gestegen ten opzichte van
2005, toen er in totaal 136 incidenten werden geregistreerd en er 34 keer aangifte
werd gedaan (BZK, 2006 en 2007). Uit het Sociaal Jaarverslag Rijk 2004 (BZK, 2005)
blijkt verder dat in 2004 in 59 gevallen een inbreuk op de integriteit is geconstateerd,
terwijl dit er een jaar eerder 65 waren. Het aantal malen dat aangifte is gedaan bij het
Openbaar Ministerie bedroeg 27 in 2004 en 10 in 2003. Volgens het Sociaal
Jaarverslag Rijk 2006 is een belangrijke oorzaak voor de stijging van het aantal
meldingen de toenemende aandacht voor integriteit en de daaruit volgende completere
registratie. Overigens is deze stijging niet terug te vinden in het aantal aangiften,
maar dat zou mogelijk verklaard kunnen worden door het feit dat lichtere schendingen
(die niet aangifteplichtwaardig zijn) nu (door een verhoogde aandacht voor het
integriteitsbeleid) vaker worden gemeld. Het Sociaal Jaarverslag geeft geen inzicht in
de herkomst van de meldingen. De reden om dit niet op te nemen, is mogelijk gelegen
in het feit dat dit (ten onrechte) de indruk zou kunnen wekken dat de ‘veel-melders’
meer met integriteitsschendingen te maken krijgen dan de ‘weinig-melders’. Meer
melden kan echter ook het gevolg zijn van meer aandacht, zo blijkt ook uit het
Jaarbericht van de Rijksrecherche (2007):
‘Als (…) [men] zich (…) bewust is van het gevaar van integriteitsinbreuken komen zaken
sneller aan het licht. Een positieve ontwikkeling die je ook ziet bij de Rijksoverheid, waar
incidenten hebben geleid tot actie. Ook daar gaan de meldingscijfers omhoog.’

Desondanks zou het interessant zijn te weten, van welke ministeries de meeste
meldingen afkomstig zijn. Mogelijk kan het uniforme registratiesysteem op dit gebied
in de toekomst meer informatie over verschaffen.
3.1.3.2 Gemeente Amsterdam

De gemeente Amsterdam loopt - net als de gemeente Rotterdam - voorop als het gaat
om de aandacht voor integriteitsschendingen bij gemeenten. Wordt alleen gekeken
naar de jaren 2003 tot 2006, dan blijkt dat jaarlijks gemiddeld 109 meldingen van
integriteitsschendingen worden geregistreerd (Bureau Integriteit, 2007). Dit aantal
lijkt zich te hebben gestabiliseerd.31 Van deze 109 meldingen op jaarbasis is ook
bekend om welke feiten en welke diensten het gaat. De tussen 2003 en 2006 meest
voorkomende
31

schendingen

zijn

fraude

(jaarlijks

gemiddeld

30

keer

gemeld),

. In 1999 ging het nog om slechts negentien meldingen, in 2000 en 2001 om 61 meldingen en

in 2002 om 97 meldingen (Nelen, 2003).

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 27-

diefstal/verduistering (24 keer), verspilling/misbruik van eigendommen (22 keer) en
corruptie (veertien keer). In 72 procent van de gevallen ging het om een dienst en in
27 procent van de gevallen om een stadsdeel.32 Het is interessant na te gaan in
hoeverre bij deze incidenten de politie is ingeschakeld. Jaarlijks blijkt dit ongeveer
twintig keer te worden gedaan. Dit aantal lijkt laag omdat alleen al de zeker
aangifteplichtwaardige delicten fraude, diefstal en corruptie op jaarbasis 68 keer
worden gemeld en er gemiddeld 19 keer per jaar tot strafontslag en 11 keer tot
voorwaardelijk ontslag wordt overgegaan. Kennelijk wordt ondanks de aangifteplicht
slechts in een beperkt deel van de gevallen aangifte gedaan.
3.1.3.3 Gemeente Rotterdam

Ook de gemeente Rotterdam geeft in het Sociaal Jaarverslag een beeld van de
integriteitsschendingen waarmee de gemeente te maken krijgt (Gemeente Rotterdam,
2006). We zien een lichte stijging van het aantal (voorwaardelijke) ontslagen naar
aanleiding van dergelijke schendingen in de periode 2003 - 2005. Gemiddeld gaat het
om 41 strafontslagen en 4 voorwaardelijke ontslagopleggingen. Opvallend is de
stijging in 2005 van het aantal gevallen van corruptie en fraude. Deze stijging is echter
terug te voeren tot een groot schandaal bij slechts één van de diensten. In hoeverre
deze meldingen ook tot aangiften hebben geleid, wordt niet vermeld. Ervan uitgaande
dat de misdrijven waarbij een (voorwaardelijk) ontslag is opgelegd zo ernstig waren
dat hiervan ook aangifte zou moeten worden gedaan, ging het om minimaal 45
aangifteplichtwaardige zaken per jaar. In het jaarverslag is ook het gebruik van de
klokkenluidersregeling (waarop in hoofdstuk 4 nog uitgebreid zal worden ingegaan)
opgenomen. In 2005 zijn 68 meldingen gemaakt van een vermoeden van een
misstand. In 46 gevallen is uiteindelijk een nader onderzoek ingesteld. In 2004 werd
onderzoek gedaan naar 26 van de 34 meldingen.
3.1.3.4 Belastingdienst

Het Beheersverslag Belastingdienst 2006 (Belastingdienst, 2007b) geeft inzage in de
manier waarop de Belastingdienst met integriteitsschendingen omgaat. Strafbare
feiten door belastingambtenaren worden op grond van de gedragslijn gemeld bij de
FIOD-ECD. De FIOD-ECD onderzoekt de meldingen, stemt de aanpak af met het
Ministerie van Financiën en schakelt zonodig het Openbaar Ministerie of de Nationale
Recherche in. Tabel 3.4 geeft inzicht in het aantal en de aard van de gemelde
integriteitsinbreuken in de jaren 2004 tot en met 2006.

32

. In de overige gevallen ging het om het bestuur of was niet bekend waar het delict was

gepleegd. Overigens telt het aantal delicten niet op tot het totaal aantal meldingen omdat per
melding meerdere delicten kunnen worden gemeld.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 28-

Tabel 3.4 – Integriteitsschendingen bij de Belastingdienst
Integriteitsinbreuken

2004

2005

2006

Diefstal/heling/verduistering

6

5

7

Totaal
18

Fiscale delicten

7

4

4

15

Schending geheimhouding

6

6

7

19

Overtreding interne voorschriften

0

2

1

3

Criminele contacten

3

2

1

6

Omkoping

5

5

3

13

Ongeoorloofde nevenwerkzaamheden

3

2

0

5

Valsheid in geschrifte

4

6

5

15

Verdovende middelen

4

4

1

9

Overig

1

4

7

12

Totaal

39

40

36

115

Bron: Belastingdienst (2007b)

Jaarlijks gaat het om gemiddeld 38 integriteitsschendingen. De manier waarop de
Belastingdienst met dergelijke schendingen behoort om te gaan, is nauwkeurig
vastgelegd in procedures. Over het aantal aangiften en strafrechtelijke vervolgingen
doet het beheersverslag echter geen uitspraken.
3.1.3.5 Politieregio Gelderland-Zuid

Ook verschillende politiekorpsen geven inzage in het aantal integriteitsschendingen
waarmee zij worden geconfronteerd. In 2006 kwamen in de politieregio GelderlandZuid (een middelgrote regio met ruim 526 duizend inwoners) 57 meldingen van
integriteitsschendingen binnen. In zes gevallen betrof dit een medewerker van een
andere regio. In vijftien gevallen bleek van plichtsverzuim geen sprake. In elf gevallen
is een straf of maatregel opgelegd. In nog eens elf gevallen werd de zaak intern
afgehandeld, in zeven gevallen had het onderzoek geen resultaat en in zeven gevallen
was de zaak nog in onderzoek (Politie Gelderland-Zuid, 2007).
Tabel 3.5 – Integriteitsschendingen in de politieregio Gelderland-Zuid
Integriteitsmeldingen

2003

2004

2005

2006

Strafrechtelijk onderzoek

3

5

5

0

Totaal
13

Disciplinair onderzoek

1

8

17

15

41

Strafrechtelijk en disciplinair onderzoek

1

7

1

4

13

Oriënterend strafrechtelijk onderzoek

0

6

7

2

15

Oriënterend disciplinair onderzoek

8

6

6

30

50

Totaal

13

32

36

51

132

Bron: Politie Gelderland-Zuid (2007)

Uit de tabel blijkt dat in de periode 2003 tot en met 2006 in 41 van de 132 zaken
daadwerkelijk een (oriënterend) strafrechtelijk onderzoek is ingesteld. Mogelijk betrof
het in de overige gevallen geen schendingen die aangifteplichtwaardig waren, of is
men terughoudend in het doen van aangifte. Overigens is hierbij onduidelijk om welk

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 29-

soort delicten het gaat. Ook van het gebruik van verdovende middelen, wapendelicten
en wangedrag buiten de functie kan aangifte worden gedaan.
3.1.3.6 Politieregio Limburg-Zuid

De politieregio Limburg-Zuid (ruim 619 duizend inwoners) besteedt in het jaarverslag
eveneens aandacht aan integriteit (Regiopolitie Limburg-Zuid, 2007). Het korps zegt
aantijgingen tegenover politiemedewerkers serieus te nemen en onderzoek in te
stellen zodra er sprake kan zijn van plichtsverzuim en/of strafwaardig handelen. In
een deel van de onderzoeken blijkt dat feiten de betreffende medewerker(s) niet
kunnen worden aangerekend. In een aantal gevallen leiden onderzoeken tot
uiteenlopende

(disciplinaire)

straffen

variërend

van

schriftelijke

berisping

tot

strafontslag. Het aantal integriteitsschendingen ligt iets hoger dan in Gelderland-Zuid
en dit geldt ook voor het aantal strafrechtelijke onderzoeken. Dit zou te maken kunnen
hebben met de iets grotere omvang van de politieregio.
Tabel 3.6 – Integriteitsschendingen in de politieregio Limburg-Zuid
Integriteitsmeldingen

2003

2004

2005

2006

Totaal

Disciplinair onderzoek

32

33

18

38

121

Strafrechtelijk onderzoek

21

9

7

14

51

Onderzoek Rijksrecherche

1

2

1

1

5

Aangiften tegen politiemedewerkers

2

12

12

14

40

Totaal

56

56

38

67

217

Bron: Regiopolitie Limburg-Zuid (2007)

In totaal is in 56 van de 217 gevallen strafrechtelijk onderzoek ingesteld door de
politie of de Rijksrecherche. Daarnaast is in deze periode veertig keer aangifte gedaan
tegen een politiemedewerker. Hierbij is geen onderscheid gemaakt naar het soort
integriteitsschending.
3.1.3.7 Conclusies op basis van enkele jaarverslagen

Ongeacht de grootte, is er binnen alle hiervoor besproken organisaties sprake van
meerdere integriteitsschendingen. Elke organisatie kent er jaarlijks enkele tientallen.
Het is de vraag of dit veel is aangezien het per 1000 werknemers gaat om een gering
aantal

incidenten.

Daarbij

komt

dat

integriteitsschendingen

zeker

niet

altijd

aangifteplichtwaardig zijn. Immers, het gaat vaak om een vermoeden van een
schending en onderzoek zal moeten uitwijzen of inderdaad sprake is van een
aangifteplichtwaardige zaak. Slechts in een aantal gevallen is echter bekend of ook
aangifte is gedaan. Onduidelijk is in hoeverre in gevallen waarin wel aangifte is
gedaan, hierbij de aangifteplicht is opgevolgd.
De registraties zijn moeilijk met elkaar te vergelijken. Het zou dan ook onjuist zijn op
basis van deze gegevens te concluderen dat Amsterdam vaker wordt geconfronteerd
met integriteitsschendingen dan Rotterdam of de departementen. Daarnaast moet
benadrukt worden dat niet specifiek is gekeken naar bepaalde delicten. Op het eerste

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 30-

oog zijn delicten als fraude, corruptie en diefstal de meest in het oog springende
vormen van ambtscriminaliteit. Echter, ook als het om schietincidenten, celdoden of
andere delicten gaat, kan de aangifteplicht (lid 1 sub b) van toepassing zijn en kan er
sprake zijn van ambtscriminaliteit.
Het breder trekken van conclusies over deze aantallen is weinig betrouwbaar. De
besproken

organisaties

worden

gekenmerkt

door

een

speciale

aandacht

voor

integriteitsrisico’s. Het feit dat verschillende andere organisaties niet of minder
rapporteren

over

integriteitsschendingen

zegt

niet

dat

daar

geen

misstanden

voorkomen of dat daar geen misstanden worden gesignaleerd. Men zou zelfs op basis
van het voorgaande kunnen concluderen dat het waarschijnlijk is dat in elke
organisatie integriteitsschendingen én aangifteplichtwaardige misstanden voorkomen.
3.2

Eerdere onderzoeksresultaten

Onderzoek naar meldingen op het gebied van integriteitsschendingen richt zich tot op
heden niet specifiek op het gebruik van de aangifteplicht. Wel is onderzoek gedaan
naar ambtelijke corruptie en het gebruik van de klokkenluidersregeling. In deze
paragraaf worden de resultaten van dit onderzoek gepresenteerd.
3.2.1

Onderzoek naar ambtelijke corruptie

Huberts en Nelen (2005) deden onderzoek naar ambtelijke corruptie en gaan in op
zelfgerapporteerde cijfers over onderzoeken naar fraude en corruptie door de
departementen, provincies, waterschappen, de rechterlijke macht en ZBO's.33
Uitgaande van een totaal van 603 onderzoeken in vijf jaar tijd, valt uit tabel 3.7 op te
maken dat op jaarbasis verspreid over de verschillende sectoren gemiddeld 120
integriteitsonderzoeken worden uitgevoerd. De departementen hebben hierin een
groot aandeel. Huberts en Nelen (2005) relateren deze aantallen ook aan het aantal
medewerkers. Het gaat om 0,9 à 1,8 integriteitsonderzoeken per 1000 medewerkers
in vijf jaar tijd. De onderzoekers geven ook aan in hoeverre binnen de sectoren
verschillen waarneembaar zijn. Het blijkt dat 30 van de 45 departementsonderdelen
die hun medewerking aan het onderzoek verleenden in de betreffende vijf jaar geen
corruptieonderzoeken hadden uitgevoerd, hetgeen ook geldt voor vijf van de negen
onderzochte provincies, 45 van de 47 organen binnen de rechterlijke macht, voor 21
van de 25 waterschappen en voor 57 van de 62 zelfstandige bestuursorganen.

33

. Huberts en Nelen (2005) besteden in het onderzoek geen aandacht aan gemeenten en politie.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 31-

Tabel 3.7 – Aantal corruptieonderzoeken van 1999-2003 per sector
Sectoren

Corruptieonderzoeken

Fraudeonderzoeken

Totaal

Departementen

155

305

460

Provincies

7

37

44

Rechterlijke macht

5

8

13

Waterschappen

6

11

17

ZBO’s

8

61

69

Totaal

181

422

603

Bron: Huberts en Nelen (2005)

Huberts en Nelen onderzochten ook de verdeling over de departementen. Het
Ministerie van Defensie is ‘koploper’ wanneer het om corruptieonderzoeken gaat. Van
de 155 corruptieonderzoeken die door de departementen werden gemeld, waren er 80
afkomstig van Defensie. Daarna volgen Justitie (met name immigratie en naturalisatie
en het gevangeniswezen), Verkeer en Waterstaat en Financiën met respectievelijk 21,
negentien en zestien onderzoeken. Ook voor wat betreft fraudeonderzoeken kent
Defensie de meeste onderzoeken (144), gevolgd door Financiën (64) en Buitenlandse
Zaken (35).
De meeste corruptieonderzoeken betreffen onderzoek naar uitvoerende medewerkers.
Twee derde van de integriteitsonderzoeken is gericht op de ‘werkvloer’. In een derde
van de onderzoeken is sprake van (de betrokkenheid van) leidinggevenden (op welk
niveau dan ook). Het beeld dat leidinggevenden zich aan dergelijk onderzoek kunnen
onttrekken, lijkt volgens Huberts en Nelen dan ook niet te kloppen.
Interessant voor onderhavig onderzoek is daarnaast de herkomst van de meldingen.
Leidinggevende medewerkers zijn de bron van 46 onderzoeken, politie en justitie zijn
dat in 39 gevallen en in 22 zaken zijn dit uitvoerende medewerkers. Bestuurders en
politici melden zelden iets dat tot onderzoek leidt. Onder de omvangrijke categorie
‘overige’ gaat het vooral om de meldingen van een integriteitsfunctionaris binnen één
van de departementen (40 zaken) en om bedrijven (zeven gevallen). Tot slot zijn vier
meldingen van de media en drie anonieme meldingen gerapporteerd.
Lang niet alle corruptieonderzoeken gaan gepaard met de inschakeling van politie en
justitie. Van de 181 corruptieonderzoeken werden er 106 intern afgehandeld (59
procent). Dit komt overeen met de mate waarin fraudeonderzoeken intern worden
afgehandeld (63 procent). De bereidheid politie of justitie in te schakelen, verschilt wel
aanzienlijk tussen de organisaties, zo blijkt uit een vergelijking. De rechterlijke macht
deed het vaakst aangifte; in elf van de dertien gevallen werd de politie ingeschakeld.
De provincies schakelden politie en justitie het minst vaak in, maar dit wordt mede
veroorzaakt door het feit dat het bij de provincies vooral om fraudegevallen gaat en zij
bij fraudegevallen slechts in tien procent van de gevallen aangifte doen. Ook ZBO’s
doen bij corruptieonderzoeken veel sneller aangifte dan bij fraudeonderzoeken. Het
gemiddelde aangiftepercentage ligt tegen de veertig procent.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 32-

3.2.2

Onderzoek naar het gebruik van de klokkenluidersregeling

In onderzoek naar de werking van de klokkenluidersregeling in het bedrijfsleven laten
Vermaas, Van der Linden, Serail en Klomps (2001) zien dat 3,6 procent van de
respondenten aangeeft in de voorgaande vijf jaar een ernstige misstand te hebben
waargenomen. Een meerderheid (55,2 procent) van deze ‘potentiële’ klokkenluiders
deed naar aanleiding hiervan ook daadwerkelijk intern of extern een melding. Bijna de
helft van de potentiële klokkenluiders in het bedrijfsleven liet op dat moment dus na
om actie te ondernemen.
In een recente evaluatie van de klokkenluidersregelingen in de publieke sector liggen
deze percentages nog hoger (Berendsen et al., 2008). 12,8 procent van de
respondenten geeft aan één of meer vermoedens van een misstand te hebben gehad.
66,6 procent geeft aan hiervan ook daadwerkelijk melding te hebben gemaakt, 1,6
procent van de melders deed dit bij het Openbaar Ministerie en 2,7 procent bij een
opsporings- of inspectiedienst. Overigens betekent dit niet dat alleen in deze gevallen
aangifte is gedaan, omdat aangiften door de organisatie hierin waarschijnlijk niet zijn
meegerekend. Wel blijkt uit het onderzoek dat het in 18,4 procent van de misstanden
ging om een ernstig strafbaar feit.34 Dit komt neer op 2,3 procent van alle
respondenten (N=4011) in twee jaar tijd. Het zou onjuist zijn op basis van deze
studies te concluderen dat er in de publieke sector meer (vermoedens van)
misstanden voorkomen dan in het bedrijfsleven. Doordat het integriteitsbeleid en de
klokkenluidersregelingen nog relatief jong zijn, zal het moment van onderzoek zeker
van invloed zijn op de resultaten.
In 2006 deden onderzoekers35 van de NOS ook een onderzoek naar het gebruik van de
klokkenluidersregeling door ambtenaren. De bevraagde organisaties (departementen,
provincies, gemeenten en waterschappen) rapporteerden in de voorgaande jaren in
totaal 260 keer gebruik te hebben gemaakt van de klokkenluidersregeling. Het
merendeel van de gerapporteerde gevallen is afkomstig uit 2005. Ook dit kan worden
verklaard doordat de klokkenluidersregeling nog niet overal even lang in gebruik is.36
Daarnaast

blijkt

uit

het

onderzoek

dat

de

departementen

en

gemeenten

verantwoordelijk zijn voor verreweg het grootste gedeelte van de meldingen van het
gebruik van de klokkenluidersregeling. Tabel 3.8 geeft hiervan een overzicht.

34

. Andere genoemde vermoedens waren: een (grove) schending van regels, bijvoorbeeld een

gedragscode (72,5%), het misleiden van Justitie (10,7%), een (groot) gevaar voor de
volksgezondheid, het milieu of de veiligheid (9,6%), het bewust achterhouden van informatie
over deze feiten (30,3), een zeer onbehoorlijke wijze van functioneren die het goed functioneren
van de openbare dienst in gevaar kan brengen (36,3%) en andere vermoedens (22,5%). Niet uit
te sluiten valt, dat een deel van de gevallen waarin het niet ging om een ernstig strafbaar feit
goed beschouwd toch onder de aangifteplicht valt. Overigens tellen de percentages niet op tot
honderd omdat door respondenten ook meerdere vermoedens van misstanden konden worden
gerapporteerd.
35

. Het onderzoek is uitgevoerd door Wiegerinck en Stokvis.

36

. Ten tijde van het onderzoek bestond de klokkenluidersregeling in 45 gevallen nog niet (het

gaat om twee waterschappen en 43 gemeenten).

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 33-

Tabel 3.8 – Uitkomsten NOS-onderzoek klokkenluidersregeling, per sector
Sectoren

Respons

Regeling aanwezig

Aantal keer gebruikt

Departementen

12

12

55

Provincies

8

8

3

Gemeenten

418

376

201

Waterschappen

20

18

1

Totaal

448

414

260

Bron: NOS (2006)

Ook binnen de sectoren zijn de verschillen aanzienlijk. Bij de departementen is het
Ministerie van Justitie de grootste melder, bij de gemeenten neemt Rotterdam de helft
van de meldingen (100 gevallen) voor zijn rekening. Uit de achterliggende bestanden
die door de NOS beschikbaar werden gesteld, blijkt dat door enkele respondenten ook
is aangegeven dat het in verschillende gevallen ging om strafbare feiten, maar of in
die gevallen ook aangifte is gedaan, is niet bekend.
Opvallend is het grote aantal meldingen van gemeenten, zeker als we deze aantallen
leggen naast de resultaten van de analyse van de aangeleverde cijfers van het
Landelijk Parket waaruit blijkt dat gemeentezaken slechts in beperkte mate bij de
Rijksrecherche terechtkomen. Een verklaring kan zijn dat binnen gemeenten wel
gebruik wordt gemaakt van de klokkenluidersregeling, maar dat dit zelden leidt tot
aangiften. Een andere mogelijke verklaring ligt in het feit dat de aangiften door
gemeenten vaker door de politie worden afgehandeld en dat dit niet bij het Landelijk
Parket wordt gemeld. Verder valt op dat de waterschappen en provincies zelden tot
nooit melden gebruik te maken van de klokkenluidersregeling. De verklaring dat
integriteitsschendingen daar niet voorkomen, lijkt onwaarschijnlijk.
Het beeld dat uit deze onderzoeken naar voren komt, lijkt in veel opzichten op het
beeld dat gegeven wordt in een artikel in Binnenlands Bestuur. In het artikel ‘de klok
wordt nog steeds niet geluid’ wordt het gebruik van de klokkenluidersregeling en
specifiek het lage aantal meldingen onder de loep genomen (Van der Kooij, 2007). Uit
een inventarisatie van het blad blijkt dat bij provincies inderdaad nauwelijks gebruik
wordt gemaakt van de klokkenluidersregeling. Bij negen provincies is van de regeling
in 2005 en 2006 geen gebruik gemaakt. Met vijf meldingen over twee jaar was de
provincie Zuid-Holland koploper. Ook bij kleine en middelgrote gemeenten kwamen
meldingen nauwelijks voor. In de grote gemeenten daarentegen - met Rotterdam en
Amsterdam voorop - wordt veelvuldig gebruik gemaakt van de regeling: zij kennen
respectievelijk 64 en 109 meldingen van (vermoedelijke) integriteitsschendingen, zo
blijkt uit de inventarisatie.
In het artikel worden twee belangrijke redenen aangedragen voor het lage aantal
meldingen. Allereerst is dat een gebrekkige registratie bij de verschillende overheden.
Er is vaak geen centrale registratie en ‘leidinggevenden kunnen er belang bij hebben
meldingen onder het tapijt te vegen’, zo stelt Kaptein.37 Hij geeft verder aan de indruk
te hebben dat integriteitsschendingen nog steeds als een enge ziekte worden gezien
37

. Kaptein is hoogleraar bedrijfsethiek en integriteit aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 34-

en dat overheden daarom niet staan te trappelen om een goede registratie bij te
houden (Van der Kooij, 2007). Hierop gaan we in het volgende hoofdstuk nog
uitgebreid in.
3.3

Enquêteresultaten

Op basis van de enquêteresultaten is het mogelijk ook iets te zeggen over de
prevalentie van aangifteplichtwaardige misdrijven bij de bevraagde organisaties. Door
de lage respons op deze vraag moeten we echter voorzichtig zijn met al te vergaande
conclusies. Uit tabel 3.9 blijkt dat negen procent van de ondervraagden aangeeft dat
zich in de eigen organisatie in de afgelopen drie jaar een of meer situaties hebben
voorgedaan waarin gebruik gemaakt had moeten worden van de aangifteplicht. Dit
percentage lijkt relatief hoog, zeker omdat de aangifteplicht voor een engere categorie
misdrijven geldt dan de klokkenluidersregeling. Het betreft echter een periode van drie
jaar en het is voorstelbaar dat in een aantal gevallen door collega’s over hetzelfde
voorval is gerapporteerd. Uit de enquête blijkt verder dat in 43 procent van deze
gevallen door de respondent zelf of een collega ook daadwerkelijk melding is gemaakt
van een aangifteplichtwaardig misdrijf. Dit percentage ligt iets lager dan de in
paragraaf 3.2.2 gepresenteerde percentages over de meldingsbereidheid onder
potentiële klokkenluiders. Eén van de mogelijke verklaringen is dat respondenten niet
op de hoogte zijn geweest of een collega wel of geen melding heeft gemaakt van het
misdrijf.
Tabel 3.9 – Aangifteplichtwaardige misdrijven bij bevraagde overheidsorganisaties38
Situaties waarin men

Waarvan:

aangifte had kunnen

Situaties waarin ook

Situaties waarin wel is

doen

melding is gedaan van

overwogen misdrijf te

misdrijf

melden
14%

Sectoren
Ministerie 1

7%

43%

Ministerie 2

13%

38%

31%

ZBO

8%

44%

25%

Grote gemeente, dienst 1

4%

50%

0%

Grote gemeente, dienst 2

2%

0%

100%

Middelgrote gemeente

11%

60%

10%

Kleine gemeente

3%

0%

0%

63x (9%)

27x (43%)

15x (24%)

Totaal

3.4

Resumé: de cijfers nader bekeken

We kunnen concluderen dat binnen elke organisatie ambtscriminaliteit kan en
hoogstwaarschijnlijk zal voorkomen. De in dit hoofdstuk gepresenteerde cijfers geven
echter een onduidelijk en diffuus beeld van de omvang van ambtscriminaliteit en de
manier waarop hier in de praktijk mee wordt omgegaan. Niet voor niets concludeerden
38

. N.B. de bij de twee laatste twee kolommen behorende vragen zijn alleen beantwoord indien

met ‘Ja’ is geantwoord op de vraag of zich situaties hadden voorgedaan waarin men aangifte kon
doen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 35-

Nelen en Nieuwendijk (2003) dat het dark figure van corruptiezaken groot is en dat er
over de omvang van ambtelijke corruptie in Nederland geen verantwoorde uitspraken
te doen zijn. Geconcludeerd kan worden dat dit ook geldt voor het bredere begrip
ambtscriminaliteit. Wel menen we op basis van de politieregistraties te kunnen stellen
dat het gaat om minimaal 150 gevallen van ambtscriminaliteit per jaar waarvan ook
daadwerkelijk aangifte wordt gedaan. In hoeverre zaken niet worden gemeld of intern
worden afgehandeld, valt niet te becijferen, maar een veelvoud van dit aantal lijkt niet
onrealistisch. Huberts en Nelen (2005) gaan uit van 0,9 à 1,8 integriteitsonderzoeken
per 1000 werknemers per vijf jaar. Dit zou bij een ambtenarenapparaat van grofweg
950.000 personen39 neerkomen op 170 à 340 zaken per jaar. Leggen we deze cijfers
naast de getraceerde aangiften dan komt dit in redelijke mate overeen met de in de
politiestatistieken terug te vinden cijfers. Het in de enquête gerapporteerde (maar
waarschijnlijk weinig betrouwbare) aantal incidenten (negen procent van de voor dit
onderzoek ondervraagde respondenten is in de afgelopen drie jaar met een of meer
aangifteplichtwaardige zaken binnen de organisatie geconfronteerd) ligt hier ver
boven. Dit geldt ook voor de resultaten van de evaluatie van de klokkenluidersregeling
door Berendsen et al. (2008) die concluderen dat 2,3 procent van de respondenten in
twee jaar tijd in de eigen organisatie een of meer ernstige misdrijven heeft
geconstateerd. Ook op basis van een voorzichtige analyse van gerapporteerde cijfers
in

jaarverslagen

menen

we

er

vanuit

te

kunnen

gaan

dat

het

aantal

aangifteplichtwaardige misdrijven in werkelijkheid hoger ligt. Waarschijnlijk is het
daarom realistischer ervan uit te gaan dat dit aantal van 150 een absolute ondergrens
is. De gebrekkige registratie bij de verschillende overheden en de onvolledige
politieregistraties zijn hieraan debet, maar ook andere factoren spelen hierbij, zoals we
in hoofdstuk 4 nog zullen aangeven, een grote rol. Gezien de problemen die met de
hiervoor gepresenteerde aantallen gepaard gaan, is het onmogelijk de aantallen nog
verder uit te splitsen naar delicten en sectoren.

39

. Schatting Ministerie van Financiën in juli 2006. Zie www.minfin.nl.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 36-

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 37-

IV

De aangifteplicht in relatie tot het integriteitsbeleid

In de voorgaande hoofdstukken zijn verschillende onduidelijkheden geschetst die rond
het wetsartikel bestaan. Wat onder meer opvalt, is dat er onderscheid wordt gemaakt
tussen integriteitsschendingen, ernstige misstanden en ambtscriminaliteit. Niet altijd is
het duidelijk of er in geval van een vermoede of geconstateerde integriteitsschending
ook sprake is van een ernstige misstand dan wel ambtscriminaliteit. Bij de overweging
om naar buiten te treden met een ernstige misstand kan bijvoorbeeld meespelen in
hoeverre een eventuele melding conflicteert met de geheimhoudingsplicht. Bij een
melding van een ernstige misstand is vervolgens de klokkenluidersregeling van
toepassing. Wanneer het gaat om een geval van ambtscriminaliteit komt ten slotte de
aangifteverplichting om de hoek kijken. Het gaat dus om een complex proces waarvan
de uitkomst, zeker voor de melder die een bepaalde integriteitsschending vermoedt,
niet op voorhand is te bepalen. Het is dan ook belangrijk om de aangifteplicht te
bezien in het licht van het bredere integriteitsbeleid en na te gaan welke procedures
dienen te worden gevolgd.
Achtereenvolgens worden in dit hoofdstuk daarom het integriteitsbeleid, de procedures
omtrent de aangifteplicht, de bekendheid met de aangifteplicht en de motivatie om te
melden en aangifte te doen, besproken. Daarna komen bescherming van de melder en
de rol van vertrouwenspersonen en alternatieve meldpunten aan de orde. We besluiten
met het interne onderzoek en disciplinaire maatregelen die worden genomen. Voor het
hoofdstuk is gebruik gemaakt van verschillende bronnen. De deskresearch vormt
hierbij het beginpunt. Daarnaast is gebruik gemaakt van informatie uit de expert- en
sectorinterviews, de resultaten van de enquête en de analyse van de interne dossiers.
4.1

Integriteitsbeleid

Integriteitsschendingen, waaronder gevallen van ambtscriminaliteit, kunnen het imago
van en het vertrouwen in de overheid beschadigen, maar het naar buiten brengen van
dergelijke schendingen kan dit evenzeer. Vanwege deze gevoeligheid is in wettelijke
voorschriften, procedures en beleidsaspecten vastgelegd op welke manier met
integriteitsschendingen moet worden omgegaan. De aangifteplicht kan als het sluitstuk
van de meldprocedure worden beschouwd en komt pas in beeld bij de meer ernstige
schendingen. Integriteitsinbreuken zijn er immers in verschillende gradaties, waarvan
een deel intern kan worden afgedaan (bijvoorbeeld wanneer de schending geen
strafbaar feit is).
Het integriteitsbeleid bestaat al heel lang, maar de aandacht ervoor is de laatste jaren
vergroot, onder andere door incidenten als de Bouwfraude. Sinds de wijziging van de
Ambtenarenwet in maart 2006 zijn overheden nu ook wettelijk verplicht een
integriteitsbeleid te voeren dat ‘gericht [moet zijn] op het bevorderen van goed
ambtelijk handelen’. Binnen dit beleid moeten overheden het integriteitsbewustzijn
van medewerkers stimuleren en misbruik van bevoegdheden, belangenverstrengeling
en discriminatie voorkomen. Belangrijk voor onderhavig onderzoek zijn vooral de

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 38-

procedures waarin is beschreven wat een ambtenaar moet doen wanneer hij
geconfronteerd wordt met een (vermoeden van een) schending van zijn eigen
integriteit of die van de organisatie.40 Of hierbij tevens sprake is van een schending
van een strafrechtelijke norm, is op dat moment eigenlijk nog niet van belang. Het kan
ook niet van elke ambtenaar verwacht worden om deze afweging te kunnen maken.
Om na te gaan welke rol het integriteitsbeleid binnen overheidsorganisaties speelt, is
in de enquête eerst gevraagd in hoeverre ambtenaren bekend zijn met het begrip
integriteitsbeleid en of integriteit een belangrijk thema binnen de organisatie is.
Tabel 4.1 – Positie van integriteit(sbeleid) binnen de ambtelijke organisatie (in %), N=728
Bekend met begrip

Integriteit is belangrijk

integriteitsbeleid

thema

Sectoren

Ja

Enigszins

Ja

Ministerie 1

82

17

61

Ministerie 2

62

29

34

ZBO

57

33

33

Grote gemeente, dienst 1

81

17

89

Grote gemeente, dienst 2

78

20

61

Middelgrote gemeente

82

16

60

Kleine gemeente

47

44

12

Totaal

68

26

45

Uit tabel 4.1 blijkt dat twee derde van de ambtenaren wel bekend is met het begrip
integriteitsbeleid, maar dat er duidelijke verschillen zijn tussen de organisaties. Het
ZBO en de kleine gemeente blijven achter bij de ambtenaren van de overige
organisaties. Ambtenaren konden ook antwoorden dat zij enigszins bekend zijn met
het integriteitsbeleid. Bij alle bevraagde organisaties geeft minimaal negentig procent
aan op zijn minst enigszins bekend te zijn met het begrip integriteitsbeleid.
Op de vraag of integriteit een belangrijk thema is binnen de organisatie liggen de
antwoorden verder uit elkaar. Binnen dienst 1 van de grote gemeente is integriteit erg
belangrijk (bijna negentig procent beantwoordt de vraag bevestigend). Dit vloeit ook
voort uit de werkzaamheden van de dienst als toezichthouder. Daarentegen is
integriteit een thema dat binnen de kleine gemeente nauwelijks speelt. De overige
organisaties zitten hier tussenin. Gemiddeld geeft negen procent van de ambtenaren
aan niet te weten of integriteit een belangrijk thema is binnen de eigen organisatie.

40

. Andere onderdelen van het integriteitsbeleid zijn bijvoorbeeld: het afleggen van de eed of

belofte

bij

indiensttreding;

een

gedragscode

voor

goed

ambtelijk

handelen

(in

de

modelgedragscode van BZK is bijvoorbeeld een verwijzing naar artikel 162 Sv opgenomen);
regels over nevenwerkzaamheden van ambtenaren en bestuurders; regels over financiële
belangen in verband met mogelijke belangenverstrengeling; functieroulatie; het bespreekbaar
maken van schendingen door het voorleggen van dilemma’s (dit onderdeel bevestigt de rol die
een open cultuur speelt in het integriteitsbeleid).

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 39-

4.2

Vastgelegde procedures rond de aangifteplicht

Wanneer een ambtenaar bij het uitoefenen van zijn ambt kennis krijgt van een
(vermoeden van een) integriteitsschending kunnen er, zoals hiervoor al is besproken,
verschillende procedures in werking treden. Voor rijksambtenaren zijn de wettelijke
voorschriften die moeten worden gevolgd wanneer een ambtenaar in de uitoefening
van zijn ambt wordt geconfronteerd met een vermoedelijke misstand41 vastgelegd in
het Algemeen Rijksambtenarenreglement (ARAR).42 Zo vermelden de artikelen 79b en
79c:
79b lid 1
Onverminderd verplichtingen tot aangifte van strafbare feiten meldt de ambtenaar het
vermoeden van een misstand aan de leidinggevende. Indien de ambtenaar melding aan de
leidinggevende niet wenselijk acht, meldt de ambtenaar het vermoeden aan de naast
hogere leidinggevende of aan een daartoe aangewezen vertrouwenspersoon.

79c lid 1
De leidinggevende of de vertrouwenspersoon, bedoeld in artikel 79b, eerste lid, draagt er
zorg voor dat het bevoegd gezag onverwijld via de hiërarchische lijn schriftelijk op de
hoogte wordt gesteld van het gemelde vermoeden van een misstand en van de datum
waarop de melding is ontvangen. Indien de melding is gedaan bij de vertrouwenspersoon,
vergewist deze zich ervan dat de ambtenaar heeft ingestemd met melding aan het bevoegd
gezag.

Indien blijkt dat de gerapporteerde integriteitsschending inderdaad als een ernstige
misstand

moet

worden

beschouwd,

volgt

de

verdere

procedure

van

de

klokkenluidersregeling. In de kamer (Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2001) is
onderkend – en aanvaard – dat er een grijs gebied bestaat tussen bijvoorbeeld een
grove schending en een minder grove schending en dat van geval tot geval bezien
moet worden of voor een melding de onderhavige procedure openstaat (zie ook
paragraaf 4.5).

41

. Een vermoedelijk misstand wordt in de wet (artikel 79a ARAR) gedefinieerd als: een op

redelijke gronden gebaseerd vermoeden van het zich voordoen in de organisatie waar de
ambtenaar werkzaam is van een grove schending van wettelijke voorschriften of beleidsregels,
een groot gevaar voor de gezondheid, de veiligheid of het milieu, dan wel een zeer onbehoorlijke
wijze van functioneren, die het goed functioneren van de openbare dienst in gevaar kan brengen.
42

. Voor andere overheidsapparaten kunnen andere reglementen gelden. Zo zijn er aparte

ambtenarenreglementen voor de Staten-Generaal (ARSG), defensie, politie en Buitenlandse
Zaken. Ook op lokaal niveau kunnen gemeenten een eigen ambtenarenreglement vaststellen.
Sommige ZBO’s hebben hiervoor een vast protocol. Zo heeft bij een grote ZBO waarmee is
gesproken, het integriteitsbureau de functie van ontvanger van de melding overgenomen van de
regiodirecties. Melders kunnen (eventueel op advies van een vertrouwenspersoon) altijd
rechtstreeks bij het integriteitsbureau terecht. Dit voorkomt dat meldingen niet bij het bevoegd
gezag terechtkomen omdat zij ‘blijven hangen’ bij de direct leidinggevende.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 40-

De klokkenluidersregeling
Sinds de wijziging van de Ambtenarenwet per 1 mei 2003 moeten organisaties binnen het Rijk,
de provincies, gemeenten en waterschappen een procedure hebben voor ‘het omgaan met met bij
een ambtenaar levende vermoedens van misstanden binnen de organisatie waar hij werkzaam
is’.43 De naam klokkenluidersregeling is enigszins misleidend omdat een klokkenluider iemand is
die met vertrouwelijke informatie in de openbaarheid treedt terwijl deze regeling er juist op
toeziet dat een misstand intern kan worden aangepakt en de ambtenaar niet naar buiten hoeft te
treden. De procedure voor het melden van een (vermoeden van een) misstand verloopt immers
via de hiërarchische lijn binnen de organisatie. Kan dit niet in de hiërarchische lijn, dan kan dit
eventueel bij een vertrouwenspersoon. De vertrouwenspersoon handelt alleen als de betreffende
ambtenaar daarmee instemt. Rechtsreeks melden bij de CIO is in zwaarwegende gevallen ook
een optie (zie paragraaf 4.5)
Men beoogt met de regeling een open cultuur te bewerkstelligen door met de regeling een norm
te stellen hoe om te gaan met ernstige misstanden (Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2000).44
De misstanden waarvoor de regeling geldt, moeten wel ‘voldoende gewicht’ hebben.45 De
verplichting tot melden vloeit min of meer voort uit het beginsel van goed ambtenaarschap.
Volgens de Ambtenarenwet dient een ambtenaar zich als een goed ambtenaar te gedragen en
daarom mag van hem worden verwacht dat hij misstanden, die het functioneren van zijn
organisatie belemmeren, probeert te voorkomen (Verhulp, 2001). Het niet-naleven van deze
verplichting kan plichtsverzuim opleveren, maar is niet strafbaar volgens het strafrecht.
Een ambtenaar kan zich in het licht van de klokkenluidersregeling ook in een andere situatie
schuldig maken aan plichtsverzuim, namelijk wanneer hij met zijn vermoeden - en dus met
vertrouwelijke informatie - naar buiten treedt. Dit besluit zal vaak pas worden genomen wanneer
de melder geen andere uitweg (meer) ziet (bijvoorbeeld uit angst voor interne maatregelen),
deze zich niet gehoord voelt binnen de eigen organisatie of deze de procedures niet goed kent.
Misstanden

die

onder

de

klokkenluidersregeling

vallen,

zijn

in

principe

altijd

interne

aangelegenheden waar vertrouwelijk mee omgegaan moet worden en die intern opgelost moeten
worden.

De klokkenluidersregeling is in het leven geroepen om de melder te beschermen (zie
ook nog paragraaf 4.5). De regeling legt ambtenaren echter ook de verplichting op om
(vermoedens van) ernstige misstanden intern te melden (Verhulp, 2001). Hoewel een
ambtenaar net als elke burger vrijheid van meningsuiting geniet, geldt in het geval

43

. Thans neergelegd in artikel 125 quinquies, eerste lid onder f van de Ambtenarenwet. De

procedure voor de Rijksoverheid is al sinds 1 januari 2001 van kracht. In 2006 is die regeling
verankerd in hoofdstuk VIIb van het Algemeen Rijksambtenarenreglement.
44

. Procedures maken echter nog geen open cultuur. Ze geven wel aan dat er zorgvuldig en

professioneel wordt omgesprongen met zaken. En dat is een voorwaarde voor een open cultuur.
Bron: onderzoekers Ministerie van Financiën
45

. Met deze omschrijving is aansluiting gezocht bij het Public Interest Disclosure Act uit het

Vereniging Koninkrijk die in 1998 is opgesteld.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 41-

van de klokkenluidersregeling echter wel dat hij rekening moet houden met de
geheimhoudingsplicht46:
Ambtenarenwet artikel 125a lid 3
De ambtenaar is verplicht tot geheimhouding van hetgeen hem in verband met zijn functie
ter kennis is gekomen, voor zover die verplichting uit de aard der zaak volgt.

Algemene wet bestuursrecht artikel 2.5
1. Een ieder die is betrokken bij de uitvoering van de taak van een bestuursorgaan en
daarbij de beschikking krijgt over gegevens waarvan hij het vertrouwelijke karakter kent of
redelijkerwijs moet vermoeden, en voor wie niet reeds uit hoofde van ambt, beroep of
wettelijk voorschrift ter zake van die gegevens een geheimhoudingsplicht geldt, is verplicht
tot geheimhouding van die gegevens, behoudens voor zover enig wettelijk voorschrift hem
tot mededeling verplicht of uit zijn taak de noodzaak tot mededeling voortvloeit.
2. Het eerste lid is mede van toepassing op instellingen en daartoe behorende of daarvoor
werkzame personen die door een bestuursorgaan worden betrokken bij de uitvoering van
zijn taak, en op instellingen en daartoe behorende of daarvoor werkzame personen die een
bij of krachtens de wet toegekende taak uitoefenen.

Het naar buiten brengen van misstanden mag er niet toe leiden dat een goede
vervulling van de functie of de functie van de openbare dienst in het geding komt.47 Is
dit wel het geval, dan is er sprake van plichtsverzuim.
Alleen in bijzondere gevallen is het gerechtvaardigd dat een ambtenaar vertrouwelijke
informatie naar buiten brengt, bijvoorbeeld wanneer de ambtelijke organisatie niet
adequaat reageert bij een acuut gevaar voor de volksgezondheid (Tweede Kamer der
Staten-Generaal,

2001).

Daarnaast,

zo

valt

in

de

toelichting

op

de

klokkenluidersregeling voor de Rijksoverheid te lezen, gaat de geheimhoudingsplicht
niet op wanneer de ambtenaar kennis krijgt van een misdrijf. Wanneer er sprake is
van strafbare feiten, komt het strafrecht in beeld en geldt de aangifteverplichting.
Indien een ambtenaar aangifte doet op grond van artikel 162 Sv hoeft de
klokkenluidersregeling dus niet gebruikt te worden. De Nota Corruptiepreventie geeft
hierover duidelijkheid: de aangifteplicht gaat vóór de klokkenluidersregeling (Tweede
Kamer der Staten-Generaal, 2005).
Om de verhouding tussen de klokkenluidersregeling en de aangifteplicht nader te
verduidelijken, is de klokkenluidersregeling in 2006 aangepast (Staatsblad, 2006). De

46

. Overigens geldt de geheimhoudingsplicht alleen bij het naar buiten brengen van informatie.

Een interne melding levert geen schending op (Van Uden, 2003).
47

. Bijvoorbeeld bij de Belastingdienst wordt zwaar gewogen aan de geheimhoudingsplicht. Binnen

de Belastingdienst zijn verantwoordelijke personen aangewezen die zich bezighouden met de
aangifteplicht ingevolge het Wetboek van Strafvordering. Ontheffing van de geheimhoudingsplicht
wordt

per

1

januari

Belastingambtenaar

2008

alleen

verleend

door

de

Minister

van

Financiën.

Bron:

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 42-

strekking van deze aanpassing luidt dat een ambtenaar bij een vermoeden van een
strafbaar feit daarvan ook (via de leidinggevende) aangifte behoort te doen:
‘Onverminderd verplichtingen tot aangifte van strafbare feiten meldt de ambtenaar het
vermoeden van een misstand aan de leidinggevende. Indien de ambtenaar melding aan de
leidinggevende niet wenselijk acht, meldt de ambtenaar het vermoeden aan de naast
hogere leidinggevende of aan een daartoe aangewezen vertrouwenspersoon. (…) Het
spreekt voor zich dat de klokkenluidersregeling onverlet laat de plicht van de individuele
ambtenaar die kennis draagt van een strafbaar feit in de organisatie, van dit feit aangifte te
doen bij een bevoegde autoriteit. (…) Duidelijk moge ook zijn dat met opsporing,
vervolging en berechting van strafbare feiten een ander doel wordt gediend dan met het
onderzoeken en wegnemen van misstanden in de organisatie.’

Daarnaast geldt dat een ambtenaar - net als elke burger - het recht heeft om aangifte
te doen indien hij geconfronteerd wordt met een misdrijf (zie artikel 161 Sv). Het
gebruik maken van een wettelijke bevoegdheid mag een werknemer ook niet worden
aangerekend (Van Steenbergen, 2001).
De wet wijst niet aan wie de taak heeft om de aangifte te doen. Wel stelt de
toenmalige Minister van Justitie in 1984 bij de wetsherziening in de Memorie van
Toelichting dat:
‘(…) [het] niet zonder meer gewenst [is] dat iedere medewerker van een dienst of een
orgaan zich zelfstandig tot de officier van justitie wendt. Doorgaans zal het praktischer zijn,
dat hij het door hem vermoede misdrijf meldt bij zijn chef. Het is dan aan het hoofd van de
dienst om, rekening houdend met relevante voorschriften en omstandigheden, aangifte te
doen.’ (Tweede Kamer der Staten-Generaal, 1984)

Dit is ook in lijn met de hiervoor al aangehaalde geheimhoudingsplicht voor
ambtenaren volgens artikel 125a van de Ambtenarenwet; vanuit het oogpunt van de
organisatieleiding is het immers niet gewenst dat een ambtenaar zondermeer naar
buiten treedt met gevoelige interne informatie. Mede omdat niet altijd duidelijk is of
een (vermoeden van een) misstand een vorm van ambtscriminaliteit betreft, zal in
voorkomende gevallen de aangifte dan ook meestal door of uit hoofde van de
ambtelijke leiding worden gedaan. Ook uit een circulaire van de Minister van Justitie
(2001) valt op te maken dat:
‘(…) in beginsel de aangifte geschiedt door tussenkomst van de ambtelijke leiding.’

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 43-

Indien een ambtenaar ervoor ‘kiest’ om melding te maken van een strafbaar feit en
het komt tot een aangifte, dan zal de ‘melder’ zelf dus in veel gevallen niet de
aangever zijn. In die zin zou verondersteld kunnen worden dat het voor ambtelijke
organisaties belangrijker is dat leidinggevenden op de hoogte zijn van de precieze
procedures rond de aangifteplicht dan uitvoerenden. Overigens blijkt ook uit één van
de interviews dat de organisatie er belang bij kan hebben dat ambtenaren niet bekend
zijn met de exacte procedures:
‘Rechtstreekse aangifte bij de politie door een ambtenaar heb ik nog niet meegemaakt. Dat
doe je ook niet. Trouwens, toch niet iedereen kent de aangifteplicht, dus de kans dat
iemand zelf rechtstreeks naar de politie gaat en de interne procedures omzeilt, is niet
groot.’ Bron: ministerie

Indien daadwerkelijk aangifte wordt gedaan door het bevoegd gezag, is vanaf dat
moment de ambtelijke leiding ook verantwoordelijk voor de contacten met politie en
justitie. Vervolgens zijn de betrokken ambtenaar en de betrokken leidinggevende(n)
wettelijk verplicht tot informatieverstrekking aan de officier van justitie.48
Het recht op bescherming als rechtstreeks aangifte wordt gedaan

Ondanks het feit dat er procedures zijn opgesteld om de werking van de
klokkenluidersregeling en de aangifteplicht te verduidelijken, blijkt het zelfs voor
experts onduidelijk te zijn, hoe beide richtlijnen zich nu precies tot elkaar verhouden:
‘Ik zit nog steeds met de vraag hoe de aangifteplicht zich nu precies verhoudt tot de
geheimhoudingsplicht. Is een uitvoerende ambtenaar (disciplinair) strafbaar als hij zijn
leidinggevende niet inlicht, de geheimhoudingsplicht schendt en met een geval van
ambtscriminaliteit rechtstreeks naar het OM stapt? En geeft hij dan zijn recht op
bescherming die voortvloeit uit de klokkenluidersregeling op?’

De ‘regeling procedure inzake het omgaan met een vermoeden van een misstand'
(Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2000) geeft hierop een
antwoord:
‘Indien de ambtenaar (…) meent dat in de hiërarchische lijn boven hem een misdrijf wordt
gepleegd als bedoeld in artikel 162 Wetboek van Strafvordering, als ook in het geval dat hij
meent dat een dergelijk misdrijf in de doofpot wordt gestopt, is de ambtenaar gehouden tot
het doen van aangifte.’

48

. Zie artikel 162 Sv, lid 2. Dit wordt ook wel de passieve aangifteplicht genoemd.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 44-

De ambtenaar kan in bepaalde gevallen dus rechtstreeks contact opnemen met het
Openbaar Ministerie.49 Toch roept dit bij verschillende experts vragen op. Onduidelijk
is immers nog steeds of het een ambtenaar ook in andere gevallen is toegestaan
rechtstreeks en zonder medeweten van de leidinggevende aangifte te doen bij het OM
en of de ambtenaar dan nog beschermd wordt door de klokkenluidersregeling. Geen
van de door ons gesproken respondenten kon hierover uitsluitsel geven.
Bekendheid met procedures rond het melden van integriteitsschendingen

Vanwege de hiervoor besproken complexiteit zou het niet vreemd zijn wanneer de
procedures rond het melden van misstanden niet bij elke ambtenaar bekend zijn. Uit
de enquête (tabel 4.2) blijkt dan ook dat gemiddeld slechts twaalf procent van de
bevraagde ambtenaren op de hoogte zegt te zijn van de precieze procedure die
gevolgd behoort te worden wanneer zij geconfronteerd worden met een misstand
binnen de organisatie. 32 procent geeft aan enigszins op de hoogte te zijn van de te
volgen procedure. Er zijn duidelijke verschillen zichtbaar tussen de organisaties:
binnen het ZBO en de grote gemeente zijn meer ambtenaren bekend met de te volgen
procedure dan bij de ministeries en de middelgrote en kleine gemeente. Het feit dat de
ministeries hier minder goed scoren, is opvallend omdat verwacht zou kunnen worden
dat juist hier veel aandacht voor de procedures zal bestaan.
Op de vraag of duidelijke procedures überhaupt aanwezig zijn, antwoordt slechts tien
procent dat deze procedure er is en dat deze bekend is. Nog eens zeventien procent
weet wel dat er binnen de organisatie een procedure is, maar kent deze niet.
Ambtenaren van de toezichthoudende dienst zijn duidelijk beter op de hoogte van de
te volgen procedures in geval van een gesignaleerde misstand (25 procent) en van de
aanwezigheid van vastgelegde procedures rond de aangifteplicht (26 procent). Er
blijken significante verschillen te zijn tussen de bekendheid met procedures en het
functieniveau van de ambtenaren. Leidinggevenden en managers zijn vaker op de
hoogte van de aanwezigheid en inhoud (respectievelijk 32 en 34 procent) van de
procedures dan de uitvoerende ambtenaren waarvan slechts zeven procent weet van
de aanwezigheid en acht procent de inhoud kent.
Tabel 4.2 – Aanwezigheid van en kennis over procedures bij misstanden (in %), N=728
Op de hoogte van

Duidelijke procedures aanwezig?

procedure?
Sectoren

Ja

Ja, ik ken ze

Ja, maar ken ze niet

Ministerie 1

4

10

29

Ministerie 2

8

6

12

ZBO

17

11

16

Grote gemeente, dienst 1

25

26

25

49

. Waar Van Steenbergen opmerkt dat het gebruik maken van een wettelijke bevoegdheid een

werknemer niet mag worden aangerekend, zal dat in beginsel ook gelden voor het voldoen aan
een wettelijke verplichting. Het is echter niet altijd zonder meer duidelijk óf wordt voldaan aan
een wettelijke verplichting.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 45-

Grote gemeente, dienst 2

13

13

24

Middelgrote gemeente

10

7

13

Kleine gemeente

6

0

6

Totaal

12

10

17

De toezichthouders uitgezonderd, weet gemiddeld dertig procent van de ambtenaren
niet waar een misstand gemeld moet worden. Voor de toezichthouders ligt dit
percentage op negen procent. Desondanks geeft meer dan de helft van de ambtenaren
aan een misstand (in elk geval)50 te zullen melden bij de direct leidinggevende. 32
procent geeft aan naar de organisatieleiding te zullen stappen. Hoewel men de
procedures voor het melden van misstanden dus veelal niet kent, zou men in veel
gevallen wel bij de, volgens de ambtelijke procedures gezien, juiste persoon melden.
Leidinggevende ambtenaren en managers geven vaker aan een misstand (ook) bij de
organisatieleiding te zullen melden dan ambtenaren in uitvoerende functies (zie ook
tabel 4.3). Daarnaast geven leidinggevenden aan vaker naar de politie of het
Openbaar Ministerie te zullen stappen. Deze resultaten zijn in lijn met de ambtelijke
procedures; in principe doet de eindverantwoordelijke aangifte en behoort een
uitvoerende ambtenaar ‘in de lijn’ te melden.
Tabel 4.3 – Plaats waar ambtenaren misstanden zouden melden, naar functie (in %), N=728
Functie van de ambtenaar
Uitvoerend

Leidinggevend

Management

23

25

51

Politie/Openbaar Ministerie *
Rijksrecherche

5

3

11

Direct leidinggevende

52

58

60

Vertrouwenspersoon

20

22

17

Organisatieleiding *

28

43

49

Interne controledienst *

8

8

17

Weet niet *
*=significant

34

17

15

4.3

Bekendheid met de aangifteplicht

De aangifteplicht voor gevallen van ambtscriminaliteit vormt in theorie het sluitstuk
van de meldprocedure. De resultaten van de enquête geven inzicht in de mate waarin
ambtenaren van de verschillende organisaties hiermee bekend zijn. Per ondervraagde
organisatie wordt dit in tabel 4.4 weergegeven.
Tabel 4.4 – Bekendheid met en aandacht voor de aangifteplicht (in %), N=728
Bekend met begrip

Kennis van artikel

Intern aandacht voor

aangifteplicht

162 Sv

aangifteplicht

Ja

Ja

Ja

Ministerie 1

28

11

13

Ministerie 2

22

5

5

Sectoren

50

. Het was mogelijk op deze vraag meerdere antwoorden te geven.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 46-

ZBO

14

5

2

Grote gemeente, dienst 1

26

4

21

Grote gemeente, dienst 2

22

4

17

Middelgrote gemeente

12

2

8

Kleine gemeente

18

3

0

Totaal

20

5

7

De resultaten laten zien dat over de aangifteplicht weinig bekend is. Gemiddeld een
vijfde van de bevraagde ambtenaren kent het begrip. Het deel van de ambtenaren dat
artikel 162 Sv kent, is veel kleiner: vijf procent. Het is de vraag hoe erg dit is. Het
kennen van de aangifteplicht is immers belangrijker dan het kennen van het
wetsartikel. Het eerste ministerie springt er als enige organisatie boven uit met een
percentage van bijna elf procent. Opmerkelijk is dat ook de toezichthouders (dienst 1
van de grote gemeente) het artikel nauwelijks kennen, terwijl er wel veel aandacht is
voor de aangifteplicht, zo blijkt uit de laatste kolom.
De respondenten die aangaven het wetsartikel te kennen, is vervolgens gevraagd of zij
wisten voor wie de aangifteplicht geldt. Een derde van hen gaf aan van mening te zijn
dat de aangifteplicht geldt voor elke Nederlandse burger. Slechts de helft wist dat deze
alleen voor ambtenaren bedoeld is. Ook over de inhoudelijke aspecten van de
aangifteplicht blijkt er onduidelijkheid te heersen. Ministerie 1 en dienst 1 van de grote
gemeenten scoren opnieuw het best, zo blijkt uit tabel 4.5.
Tabel 4.5 – Bekendheid met inhoudelijke aspecten van de aangifteplicht (in %), N=728
Bekend met voorwaarden waaronder aangifte moet worden
gedaan
Sectoren

Ja

Enigszins

Nee

Weet niet

Ministerie 1

3

31

59

7

Ministerie 2

3

13

79

6

ZBO

6

14

71

10

Grote gemeente, dienst 1

13

26

51

9

Grote gemeente, dienst 2

4

24

65

7

Middelgrote gemeente

3

13

75

9

Kleine gemeente

0

15

77

9

Totaal

4

18

70

8

De hypothese dat men in grotere organisaties beter op de hoogte is van de procedures
en voorwaarden blijkt echter niet te kloppen. Ministerie 2 blijft hierbij behoorlijk
achter. Er zijn diverse aspecten die van invloed zijn, zoals het karakter van de
werkzaamheden van de organisatie, de omvang van de organisatie en de afstand tot
de centrale Rijksoverheid. Twee andere aspecten die een rol kunnen spelen in de
bekendheid

van

de

integriteitsinbreuken

aangifteplicht,
dat

door

worden

het

genoemd

projectbureau

in

een

onderzoek

Forensische

Rijksoverheid van het Ministerie van Financiën in 2007 is uitgevoerd:

naar

Accountancy

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 47-



de hoogte van het budget voor het integriteitsbeleid;



de mate waarin het integriteitsbeleid in de organisatie is ingebed.

Het eerste aspect spreekt voor zich: hoe lager het budget, des te minder aandacht zal
er zijn voor het integriteitsbeleid en des te minder zullen de ambtenaren in de
organisatie worden voorgelicht over de aangifteplicht. Het tweede aspect, de mate van
inbedding in de organisatie, heeft vaak te maken met de verantwoordelijkheden en
werkzaamheden van de betrokken organisatie. Het feit dat dienst 1 van de grote
gemeente bestaat uit administratief toezichthouders, lijkt bijvoorbeeld de grotere
bekendheid te kunnen verklaren:
‘Door de regelgeving die op mij van toepassing is vanuit mijn beroepsuitoefening
(registeraccountant) zijn er al voldoende waarborgen ingebouwd in onze organisatie om dit
soort zaken te ondervangen.’ Bron: enquête, dienst 1 grote gemeente

Wanneer integer handelen dichter bij de core business van een overheidsorganisatie
staat, zal er ook meer aandacht zijn voor de aangifteplicht. Voorbeelden van
organisaties waar integer handelen een onderdeel is van de dagelijkse werkzaamheden
zijn de politie, defensie, de Belastingdienst, de bijzondere opsporingsdiensten en het
gevangeniswezen.

Binnen

deze

organisaties

vinden

relatief

veel

kwetsbare

handelingen51 plaats en/of is sprake van veel contacten met burgers. Het bewustzijn
dat deze activiteiten een risico kunnen vormen voor de integriteit van de organisatie,
verklaart waarom er binnen deze organisaties intern relatief veel aandacht is voor
mogelijke integriteitsschendingen.
‘Bij de Belastingdienst bijvoorbeeld is heel goed omschreven bij welke schending men waar
naartoe moet gaan. In de richtlijnen staat heel duidelijk wanneer een bepaalde schending
moet worden opgevat als een geval van ambtscriminaliteit.’ Bron: onderzoekers Ministerie
van Financiën

In het hiervoor aangehaalde onderzoek door het Ministerie van Financiën (2007) wordt
om deze reden een onderverdeling gemaakt in drie risicoprofielen: hoog, midden en
laag. Hoewel het onderzoek gericht is op de departementen, kan deze lijn ook
doorgetrokken worden naar de andere overheden. Vooral de organisaties met een
gemiddeld of een laag risicoprofiel verdienen, volgens de onderzoekers, extra
aandacht. De organisaties met een hoog risicoprofiel kennen immers al een hoger
risicobewustzijn, zo concluderen de onderzoekers. In de middelste categorie vallen
organisaties waarin veelvuldig integriteitsgevoelige handelingen plaatsvinden, maar

51

. De AIVD (2003) benoemt een aantal kwetsbare handelingen. Het gaat (ondermeer) om

handelingen waarbij geld en gevoelige informatie omgaan, opdrachten rondom de uit- of
aanbesteding en de aanschaf van goederen en diensten, en handelingen rondom het verlenen en
handhaven (van bijvoorbeeld vergunningen).

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 48-

waar integer handelen niet dichtbij de core business staat. De onderzoekers noemen
onder andere Rijkswaterstaat en de Rijksgebouwendienst, maar ook gemeenten
kunnen onder deze noemer worden geschaard. Zoals Verlaan (1999) laat zien in zijn
boek ‘Chaos aan de Amstel’, kan bij gemeenten van alles mis zijn. Binnen deze
organisaties is niet altijd voldoende aandacht voor integriteitsbeleid en daarmee
bekendheid met de aangifteplicht. De middelgrote gemeente uit het enquêteonderzoek
vormt in dit opzicht een goed voorbeeld.
‘De aangifteplicht is bij ons waarschijnlijk nauwelijks bekend en wordt ook niet
gecommuniceerd naar de ambtenaren. Bij het creëren van een open vertrouwelijke sfeer,
die nodig is voor het melden van misstanden, zou het wel eens averechts kunnen werken
als je de aangifteplicht gaat introduceren. De aangifteplicht is voor ons een ver-van-mijnbedshow.’ Bron: middelgrote gemeente

Deze reactie is begrijpelijk en er is zeker iets voor te zeggen dat aandacht voor de
aangifteplicht van negatieve invloed zou kunnen zijn op een open vertrouwelijke sfeer.
De stelling dat ook bij deze gemeente integriteitsschendingen voor zouden kunnen
komen, werd echter stellig tegengesproken, terwijl de enquêteresultaten laten zien dat
zich de afgelopen jaren wel degelijk situaties hebben voorgedaan waarop de
aangifteplicht van toepassing zou zijn geweest (zie tabel 3.9).
Tot slot hebben de onderzoekers van het Ministerie van Financiën aandacht voor de
organisaties die in het lage risicoprofiel thuishoren. Het gaat om organisaties die zich
slechts in beperkte mate met integriteitsgevoelige handelingen bezig houden. Het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is een voorbeeld van een ministerie
dat vooral beleidsmatige werkzaamheden verricht.
Verschillen binnen organisaties

Naast

de

verschillen

in

de

bekendheid

met

de

aangifteplicht

tussen

overheidsorganisaties zijn er ook binnen organisaties verschillen in de mate waarin
ambtenaren bekend zijn met de aangifteverplichting. Grofweg geldt de regel: hoe
hoger in de organisatie, des te groter is het risicobewustzijn en daarmee de kennis
over de aangifteverplichting. Dit blijkt ook uit de enquêteresultaten wanneer gekeken
wordt naar de bekendheid met het begrip aangifteplicht per functieniveau. Enkele
significante verschillen zijn in figuur 4.1 weergegeven. Leidinggevenden en managers
zijn vaker bekend met het begrip aangifteplicht en kennen vaker het artikel dan
ambtenaren in uitvoerende functies. Ook blijken ambtenaren met een leidinggevende
of managementfunctie beter op de hoogte te zijn van de voorwaarden waaronder
aangifte moet worden gedaan. Respectievelijk 15,3 en 10,6 procent van deze
ambtenaren kennen de voorwaarden tegenover 2,6 procent van de ambtenaren met
een uitvoerende functie.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 49-

Figuur 4.1 – Bekendheid met het begrip aangifteplicht, naar functie (in %), N=728

70

In procenten

60
50
Uitvoerend
Leidinggevend
Management

40
30
20
10
0
Ja

Ongeveer

Nee

Bij decentrale overheden is het risicobewustzijn over het algemeen minder groot en is
het afhankelijk van de persoon en de organisatie hoe wordt omgegaan met integriteit
en of men bekend is met de aangifteplicht (Vos en Witte, 2007). Zo is bij gemeenten
de ambtelijke leiding over het algemeen meer bekend met de aangifteplicht dan de
lagere echelons.
In hoeverre men bekend is met artikel 162 Sv is niet alleen afhankelijk van de plaats
in de hiërarchische lijn, maar verschilt ook tussen afdelingen en specifieke functies.
Sommige afdelingen zijn beter op de hoogte dan andere afdelingen, omdat men
simpelweg meer te maken heeft integriteitsgevoelige zaken. Het gaat hier bijvoorbeeld
om afdelingen waar subsidieverstrekking en vergunningverlening plaatsvinden of waar
grote opdrachten worden uit- of aanbesteed. Hetzelfde geldt voor inkoopfuncties en
functies waarbij met geld en gevoelige informatie wordt omgegaan. Ten slotte hebben
ook de afdelingen die verantwoordelijk zijn voor personeelszaken en juridische zaken
relatief veel kennis van het integriteitsbeleid binnen de organisatie. Desondanks zijn er
ook vertrouwenspersonen en managers van de afdeling personeelszaken soms niet op
de hoogte van de aangifteplicht:
‘Zelfs een directeur van een beleidsafdeling weet vaak niet dat er een aangifteplicht is.’
Bron: onderzoekers Ministerie van Financiën

Volgens verschillende respondenten zal bij minder risicovolle diensten of afdelingen het
integriteitsbewustzijn over het algemeen nog minder groot zijn; zij krijgen immers
minder met integriteitsschendingen te maken. Wat opvalt in de interviews is dat de
‘buitendienst’ vaak buiten beschouwing wordt gelaten als wordt gesproken over het
integriteitsbeleid. Aangezien zij weinig op kantoor zijn en nauwelijks of geen toegang
hebben tot het intranet komen zij mogelijk ook minder vaak in aanraking met
voorlichting over integriteitskwesties. Hierin schuilt wel een gevaar:

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 50-

‘Men denkt bij corruptie vaak vooral aan de bureaumedewerkers, maar in de praktijk kan
corruptie natuurlijk ook bij de buitendienst voorkomen. Een goed voorbeeld hiervan vormt
de vuilnisophaaldienst. Het komt bijvoorbeeld voor dat een vuilnisman wordt betaald om
toch die asbestplaten mee te nemen. In een ander geval reed de wagen die de stoepputten
leegde, ook wekelijks even gratis langs de vetvang van de snackbar, terwijl de
snackbarhouder hiervoor eigenlijk diende te betalen. In ruil hiervoor kregen de chauffeurs
van de wagen een paar pakjes sigaretten per keer.’ Bron: een respondent die vertelde over
zijn vorige functie bij een grotere gemeente.

Dat een collega die hiermee geconfronteerd wordt zich in dit soort gevallen niet (altijd)
aangesproken zal voelen door de aangifteplicht, moge duidelijk zijn.
In de enquête is ten slotte ook gekeken naar het geslacht en het aantal jaren
werkervaring

van

de

respondenten.

Het

geslacht

levert

duidelijk

significante

verschillen op: vrouwen zijn minder vaak bekend met aangifteplicht. Dit geldt echter
alleen voor de uitvoerende functies; tien procent van de vrouwen in uitvoerende
functies tegenover 23 procent van de mannen met een uitvoerende functie kent de
aangifteplicht. Vrouwen in een leidinggevende functie en in het management zijn net
zo vaak bekend met de aangifteplicht als mannen. Het aantal jaren in overheidsdienst
heeft geen invloed op de bekendheid.
4.4

Motieven om te melden en aangifte te doen

Elke integriteitsschending betekent plichtsverzuim. Plichtsverzuim is niet alleen het
niet-nakomen van opgelegde verplichtingen en het overtreden van voorschriften, maar
ook het doen of nalaten van iets wat een goed ambtenaar in gelijke omstandigheden
behoort te doen of na te laten.52 Dit betekent niet alleen dat de ambtenaar die zich
aan een integriteitsschending schuldig maakt, plichtsverzuim pleegt, maar ook dat de
ambtenaar die het nalaat om van een integriteitsschending melding te maken wanneer
hij hiervan kennis krijgt, hieraan schuldig is.
Wanneer een ambtenaar een integriteitsschending vermoedt of constateert, kunnen er
echter ook andere motieven meespelen bij de beslissing om een integriteitsschending
te melden. Er van uitgaande dat het gaat om ‘eerlijke’ meldingen53 kunnen er bij het
besluit om al dan niet tot een (interne) melding over te gaan uiteenlopende belangen
en afwegingen meespelen. Deze kunnen persoonlijk, ethisch en maatschappelijk van
aard zijn en met elkaar conflicteren. Enerzijds spelen aspecten als loyaliteit aan de
organisatie en collega’s, gewetenswroeging en het maatschappelijke belang een rol bij
de beslissing om de integriteit van een overheidsorganisatie juist wel of niet te
beschermen. Anderzijds wil een ambtenaar ook zijn eigen baan en carrièreperspectief
niet op het spel zetten (zie onder andere Vermaas et al., 2001).
52

. Artikel 80 van het Algemeen Rijksambtenarenreglement.

53

. Overigens geven respondenten aan wel bang te zijn voor oneerlijke meldingen. Zo merkte een

respondent van een ministerie in de enquête op: ‘Intensivering van de aangifteplicht zal leiden tot
veel onnodige onrust en een sfeer van algeheel wantrouwen, culminerend in een totaal verstarde
'indek- en klikcultuur' waarin de 'strategische' valse aangifte een hoofdrol zal gaan spelen.’

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 51-

‘Misstanden melden is binnen de ambtelijke organisaties waar ik gewerkt heb bijna altijd
een ambtelijke doodzonde. Het betekent in de regel je eigen ontslag, ondanks allerlei
mooie klokkenluidersregelingen en andere papieren regelingen. ‘Ik zie niets en ik hoor niets
en uiteraard heb ik zelf geen overtredingen begaan,’ is een veel betere strategie voor een
goede, langdurige werkrelatie.’ Bron: enquête, middelgrote gemeente

Uit een onderzoek van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
blijkt dat twintig procent van de bijna dertigduizend ondervraagde ambtenaren het
oneens is met de stelling: ‘In mijn organisatie kan ik zonder nadelige gevolgen voor
mijzelf een integriteitsvraagstuk aankaarten bij mijn collega’s of leidinggevende’
(BZK/BIOS, 2007). De geboden bescherming is hierbij van belang, aangezien angst
een grote rol speelt bij de afweging al dan niet te melden. Deze angst wordt nog
versterkt door de verhalen over de ervaringen van de Nederlandse ‘boegbeelden van
het klokkenluidersschap’. In veel gevallen liep het immers slecht met hen af.
‘Eerlijk gezegd zou ik niet weten waar ik goed aan doe als ik misstanden zie of hoor. Ik zou
niet zo gauw mijn nek uitsteken. Dat wordt je ook niet in dank afgenomen. Je hoort ook
altijd dat klokkenluiders er zelf heel slecht van af komen: ze hebben vaak geen werk meer.
Dat maakt het allemaal wel heel moeilijk om aan de bel te trekken.’ Bron: enquête,
ministerie

Een andere, verschillende keren genoemde reden om af te zien van een melding ligt in
het feit dat men de schending nu ook weer niet zo zwaar vindt dat de pleger daarvoor
vervolgd of ontslagen zou moeten worden: ‘hij heeft toch zo’n leuk gezin; hoe zouden
ze moeten rondkomen zonder baan?’
De Graaf (2007) die recent onderzoek deed naar motieven om te melden, bevestigt
deze conclusie: ‘behalve de negatieve gevolgen die het melden voor de melder zullen
hebben (zowel persoonlijk als voor het groepsproces), spelen ook de negatieve
gevolgen voor de schender (de melder voelt zich verantwoordelijk voor de straf voor
de schender) een grote rol’. Redenen om juist wel te melden zijn volgens De Graaf:


de schending botst met het eigen gevoel van rechtvaardigheid



de melder vindt dat er iets aan de misstand gedaan moet worden



zelfprotectie (persoonlijke gevolgen van niet-melden)



veiligheid (in het algemeen of van het slachtoffer van de schending)



de ernst van de schending



protectie van de schender (om zijn naam te zuiveren, voorkomen van te veel roddels)



het hebben van een leidinggevende functie



de inschatting van de positieve reactie van de organisatie



de aanwezigheid van bewijsmateriaal.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 52-

Over het algemeen wordt een melding niet gedaan vanuit rancune naar de schender,
zo concludeert De Graaf. Verder lijken de redenen om te melden niet zo veel te
verschillen tussen melders met een goede verhouding met de schender en melders
met een slechte verhouding. De drempel om te melden wanneer deze relatie slecht is,
ligt echter wel lager.
Wel of geen aangifte

Wanneer er door een ambtenaar daadwerkelijk melding wordt gemaakt van een
misdrijf, kunnen er uiteenlopende redenen zijn om al dan niet aangifte te doen. Zo
kunnen twijfel over het strafbare karakter van de schending, het belang van de interne
organisatie (niet onnodig onrust creëren), het benadrukken van het belang van de
publieke zaak en het behoud van het vertrouwen van de burger in de overheid als
motief gebruikt worden om wel of geen aangifte te doen (Huberts en Nelen, 2005).
In de praktijk lijkt het inderdaad geregeld voor te komen dat er uiteindelijk geen
aangifte

wordt

gedaan

indien

een

ambtenaar

wordt

geconfronteerd

met

(vermoedelijke) strafbare feiten door een collega. Dit kan een keuze zijn van de
(potentiële) melder of van de ‘ontvanger van de melding’:
‘Ik heb regelmatig te maken met nalatigheid van collega's en niet optreden of de andere
kant opkijken, waardoor situaties ontstaan, die de volksgezondheid in het geding brengen
of waarbij vergunningen van bedrijven niet worden ingetrokken terwijl dit wel zou moeten.
Als ik dat meld aan de leidinggevende gebeurt er weinig mee, maar word ik behandeld als
lastige collega met alle consequenties van dien (geen promotie, geen beloning, etiket een
zeurpiet te zijn, enzovoorts). Dit werkt vermoeiend en demotiverend.’ Bron: enquête

Wanneer naar aanleiding van een melding de ambtelijke procedures zijn gevolgd en
blijkt dat er sprake is van een misdrijf, is het aan de organisatieleiding om de
aangifteplicht op te volgen. Voor de ‘ontvanger’ van een melding bestaat er op dat
moment een ‘keuze’ om wel of geen aangifte te doen. Hoewel de aangifteverplichting
wettelijk is verankerd, staat er voor de potentiële melder (en de ontvanger van de
melding) strafrechtelijk gezien geen sanctie op het niet-voldoen aan deze plicht. Wel
kan er sprake zijn van plichtsverzuim indien niet aan de aangifteplicht wordt voldaan
en dan is de ambtelijke leiding in theorie bevoegd maatregelen te nemen tegen de
niet-meldende ambtenaar.
Daarentegen komt het ook voor dat men, zonder kennis te hebben van het bestaan
van de aangifteplicht, tot aangifte overgaat:
‘Wanneer er overtredingen gepleegd worden door iemand van de gemeente, dan stap ik
direct naar de politie. De gemeente is er voor de bevolking, net als de politie. Als de
integriteit van een gemeente wordt aangetast, dan zou de politie direct ter plaatse moeten
zijn. Je hebt een voorbeeldfunctie en dus moet de politie altijd ingeschakeld worden als er
iets niet in de haak is.’ Bron: kleine gemeente

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 53-

Moreel plichtsbesef blijkt dus van invloed op het besluit om wel of geen aangifte te
doen. Dit wordt bevestigd door een respondent bij het ZBO:
‘In

geval

van

strafbare

feiten

doen

we

in

9

van

de

10

keer

aangifte.

De

verantwoordelijkheid hiervoor ligt niet bij de regiodirecties, maar bij de Raad van Bestuur.
De keuze hiertoe wordt mede gedaan op basis van de ernst van het strafbare feit. Het is
eigenlijk simpel. Als de interne sanctie ontslag is, zal bijna altijd ook aangifte worden
gedaan. Of deze aangifte wordt gedaan op basis van artikel 162 Sv, is dan in principe niet
van belang. Men doet aangifte omdat men zich daartoe verplicht voelt.’ Bron: ZBO

Als besloten wordt aangifte te doen, is het vervolgens de vraag hoe dit gebeurt. De
manier en het doel van aangifte kunnen immers variëren:
‘Ook wanneer wel aangifte wordt gedaan, wil dit nog niet altijd zeggen dat dit op een juiste
manier gebeurt. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat de organisatie alleen aangifte doet
van een gering feit uit een omvangrijke corruptiezaak. De ambtelijke leiding voldoet dan
wel aan de aangifteverplichting, maar doet dit op een zodanige wijze dat de organisatie
grotendeels buiten schot blijft, terwijl in feite een onderzoek gestart had moeten worden
naar alle gepleegde strafbare feiten.’ Bron: klokkenluider

Zeker wanneer het gaat om grootschalige corruptie op een hoog niveau binnen de
organisatie waarbij de organisatie er niet aan ontkomt om aangifte te doen, zal er een
motief zijn voor de organisatieleiding om op een dergelijke manier te handelen.
Wanneer wel wordt besloten aangifte te doen, kan het daarnaast zo zijn dat dit alleen
tegen externe betrokkenen wordt gedaan. In casus 10 was bijvoorbeeld sprake van
een

leverancier

die

mogelijk

met

medeweten

van

een

gemeentefunctionaris

gemeentegoederen had verduisterd en/of jarenlang de verkeerde kwaliteit materialen
had geleverd. In dat geval is alleen aangifte gedaan tegen de externe leverancier,
maar niet tegen de betrokken gemeentefunctionaris.
We kunnen uit het voorgaande concluderen dat de aangifteplicht slechts één van de
prikkels is die in een complex stelsel van invloeden bepaalt of uiteindelijk aangifte
wordt gedaan. De morele plicht om aangifte te doen, lijkt in veel gevallen zwaarder te
wegen dan de aangifteplicht. Daarnaast zijn de risico’s voor de melder, de schender en
de organisatie van invloed op de uitkomsten en is het de vraag op welke manier
aangifte wordt gedaan.
4.5

Bescherming van de melder

In het voorgaande is al verschillende keren ter sprake gekomen dat de kans bestaat
dat de oorspronkelijke melder bij het melden van misstanden in een conflictsituatie
terecht kan komen. Om die reden zijn verschillende regelingen in het leven geroepen
die de melder in principe zouden moeten beschermen. Het belangrijkste en meest
bekende voorbeeld hiervan is de al aangehaalde klokkenluidersregeling.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 54-

Het beschermen van de ambtenaar die melding doet van een misstand, vormt een
belangrijk onderdeel van de klokkenluidersregeling. Deze rechtsbescherming houdt in
dat de ambtenaar door zijn melding zowel tijdens als na de procedure geen nadelige
gevolgen voor zijn (arbeids)positie mag ondervinden.54 De Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties bevestigt in een reactie op Kamervragen over de
klokkenluidersregelingen dat zij van mening is dat ‘ambtenaren die als klokkenluider
optreden in die zin dat zij de bij hen levende vermoedens van misstanden te goeder
trouw [en zonder persoonlijk gewin] melden, geen nadeel (…) mogen ondervinden’
(Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2007c).55
Over deze bescherming is echter niet iedereen te spreken. Zo komt uit een
inventarisatie van het tijdschrift Binnenlands Bestuur bij verschillende overheden naar
voren dat de bescherming die wordt geboden door de klokkenluidersregeling niet
voldoet (Van der Kooij, 2007). Ook een bevraagde klokkenluider heeft kritiek op de
mate van bescherming:
‘De klokkenluidersregeling biedt rechtsbescherming tegen alle vormen van ontslag, behalve
ontslag op basis van een verstoorde werkrelatie of ‘onverenigbaarheid van karakters’.
Weliswaar leidt deze situatie in tegenstelling tot andere vormen van gedwongen ontslag tot
‘eervol’ ontslag waarbij de werkgever zal moeten betalen, maar je baan behoud je er niet
mee. Eigenlijk zou de klokkenluidersregeling hier ook tegen moeten beschermen.’ Bron:
klokkenluider

Een tweede klokkenluider waarmee in het kader van dit onderzoek is gesproken,
noemt de geboden bescherming zelfs een illusie:
‘Zonder

dat

er

zichtbaar

iets

aan

de

hand

is,

kan

men

je

kapot

maken:

functioneringsgesprekken vinden niet meer plaats, projecten gaan naar anderen, bij
sollicitaties kom je niet meer aan de bak. Dit gaat stilzwijgend: wanneer je aanwezig bent,
is alles koek en ei, maar als je de deur achter je dicht doet, beginnen de treiterijen. Er is
slechts een oplossing die bescherming biedt en dat is volledige anonimiteit. Anders zal er
alles aan worden gedaan om de klokkenluider kapot te maken en in diskrediet te brengen.’
Bron: klokkenluider

Uit de enquête blijkt dat verschillende respondenten eveneens ontevreden zijn:
‘Helaas heb ik aangifte moeten doen van belangenverstrengeling. Het is een ziekmakende
hel waarin ik terechtgekomen ben en welke zich nu al geruim 18 maanden voortsleept. Nu
kan ik mij goed voorstellen dat collega's hun mond houden.’ Bron: enquête

54

. Artikel 125quinquies lid 3 Ambtenarenwet.

55

. Te goeder trouw wil zeggen dat een ambtenaar geen betrokkenheid mag hebben (gehad) bij

de door hem gemelde misstand (Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2005).

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 55-

Leidinggevenden en collega’s kunnen het iemand dus onmogelijk maken om op een
normale manier zijn functie uit te oefenen, maar ook om elders weer aan de slag te
kunnen (zie bijvoorbeeld Köbben en Tromp, 1999; Vermaas et al., 2001). Eén van de
deskundigen waarmee is gesproken, concludeert dan ook:
‘De Nederlandse regeling voor het melden van misstanden stimuleert niet het melden,
maar juist het klokkenluiden. Beleidsinhoudelijk deugt de regeling niet: de melder wordt nu
niet gesteund. De potentiële klokkenluider is verplicht eerst intern te melden. Intern
schuilen voor hem echter nogal eens de meeste gevaren. Daar komt nog bij dat er binnen
de regeling weinig mogelijkheden zijn om de melder te belonen.’ Bron: wetenschapper

Ook het alternatief (rechtstreekse aangifte door de ambtenaar) is echter niet zonder
gevaren. Zoals al besproken, bestaat er onduidelijkheid over de eventuele gevolgen
van een zelfstandige aangifte door een ambtenaar. Het is onduidelijk in hoeverre een
(uitvoerende) ambtenaar - of hij nu wel of niet heeft geprobeerd intern te melden het recht op bescherming dat voortvloeit uit de klokkenluidersregeling, op het spel zet
door zelf naar de politie of het OM te stappen.
De klokkenluidersregeling en de aangifteplicht van ambtenaren lijken dan ook op
gespannen voet te staan met de positie van een ambtenaar als ondergeschikte die
afhankelijk is van de arbeid van de werkgever, zo concludeert ook Van Steenbergen
(2001).

Uit

de

door

de

Universiteit

Utrecht

uitgevoerde

evaluatie

van

de

klokkenluidersregeling (Berendsen et al., 2008) valt op te maken dat de regeling
slechts in beperkte mate het intern melden en opsporen van misstanden stimuleert en
dat de regeling slechts in geringe zin bijdraagt aan het beschermen van ambtelijke
klokkenluiders.
Enkele enquêtevragen zijn gericht op de klokkenluidersregeling. De ambtenaren is
gevraagd naar de bekendheid met en de aanwezigheid van de regeling. Ruim vijftig
procent van alle bevraagde ambtenaren kent het begrip klokkenluidersregeling. Het is
niet vreemd dat de regeling breder bekend is dan de aangifteplicht, omdat er veel
meer aandacht is voor de regeling, het begrip meer tot de verbeelding spreekt en de
regeling meer in het belang is van de ambtenaar zelf. Van de respondenten geeft 28
tot 41 procent aan ‘ongeveer’ te weten wat de regeling inhoudt. Het aantal
ambtenaren dat weet dat er binnen de eigen organisatie een klokkenluidersregeling
aanwezig is, ligt met 27 procent een stuk lager (zie tabel 4.6).56 Een uitzondering
vormt ministerie 1, waar bijna drie kwart weet dat deze regeling aanwezig is. Ook de
gemeentelijke toezichthouders zijn vaker dan gemiddeld op het hoogte van de
klokkenluidersregeling. Binnen het ZBO daarentegen is slechts een op de tien
ambtenaren bekend met de aanwezigheid van de regeling. Terwijl al deze organisaties
een regeling voor het melden van vermoedens van misstanden hebben, weet grofweg

56

. Dit komt overeen met de uitkomsten van de evaluatie van de klokkenluidersregeling

(Berendsen et al., 2008) waaruit blijkt dat 30,9% van de ondervraagde ambtenaren (N=4012)
weet heeft van het bestaan van een klokkenluidersregeling in de eigen organisatie.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 56-

drie kwart van de ambtenaren niet of de eigen organisatie beschikt over een
klokkenluidersregeling. Hieruit blijkt het belang van goede communicatie over het
onderwerp. Overigens zal bij de respons op dit soort vragen meespelen of er recent
aandacht is besteed aan het bestaan van de regeling.
Tabel 4.6 – Positie van de klokkenluidersregeling binnen de organisatie (in %), N=728
Bekend met begrip

Klokkenluidersregeling

Sectoren

klokkenluidersregeling

aanwezig

Ministerie 1

75

74

Ministerie 2

54

17

ZBO

53

9

Grote gemeente, dienst 1

64

40

Grote gemeente, dienst 2

65

24

Middelgrote gemeente

52

26

Kleine gemeente

59

27

Totaal

58

27

De Commissie integriteit overheid

In

het

ARAR

is

vastgelegd
57

integriteitscommissie

dat

een

ambtenaar

zich

kan

wenden

tot

een

wanneer hij intern zijn vermoeden niet kwijt kan of denkt te

kunnen of intern geen of niet de gewenste respons heeft ontvangen op zijn melding.
Zo beschrijven de artikelen 79b en 79d:
79b lid 2
Indien zwaarwegende redenen in de weg staan aan de toepassing van de in het eerste lid
bedoelde procedure, meldt de ambtenaar het vermoeden van een misstand rechtstreeks
aan de Commissie integriteit overheid.

79d lid 1
De ambtenaar kan het vermoeden van een misstand melden bij de Commissie integriteit
overheid, indien:
a. de ambtenaar het niet eens is met het standpunt van het bevoegd gezag, bedoeld in
artikel 79c, derde lid;

57

. Voor de verschillende overheden zijn er aparte commissies: voor de sectoren Rijk, Politie en

Defensie is dit de Commissie integriteit overheid (CIO), voor provincies de Commissie integriteit
provincies (CIP) en tot slot voor gemeenten en waterschappen de Commissie Klokkenluiders
Gemeentelijke Overheid (CKGO). Voor waterschaps- en gemeenteambtenaren is deze laatste
commissie niet altijd toegankelijk, omdat niet alle gemeenten en waterschappen zijn aangesloten
bij de CKGO (Van der Kooij, 2007). In de klokkenluidersregeling voor gemeenten staat namelijk
dat elke gemeente zelf een meldpunt aanwijst. Dit kan zowel een externe commissie, zoals de
CKGO, als een persoon zijn. Gemeenten kunnen zich - kosteloos - aanmelden bij de CKGO, maar
zij kunnen ook een andere instantie, bijvoorbeeld een gemeentelijke ombudsman of het Bureau
Integriteit Nederlandse Gemeenten (BING), aanstellen als meldpunt.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 57-

b. de ambtenaar niet binnen de in artikel 79c, derde lid, gestelde termijn een standpunt of
een bericht als bedoeld in artikel 79c, vierde lid, heeft ontvangen of
c. de ambtenaar niet binnen de in artikel 79c, vierde lid, bedoelde termijn een standpunt
heeft ontvangen dan wel die termijn onredelijk lang is.

De commissie kan gezien worden als laatste redmiddel. Insteek van de commissie is
dat:
‘(…) je in principe interne problemen ook intern moet oplossen. De commissie adviseert
over het geschil, maar niet over de rechtspositie en bescherming van de melder. Zij bekijkt
of een geschil terecht is gemeld of dat er eigenlijk niets aan de hand is.’ Bron: Commissie
integriteit overheid

Voordat de commissie overgaat tot het onderzoeken van de gemelde vermoedelijke
misstand, controleert zij of is voldaan aan de inhoudelijke en procedurele vereisten.
Als daaraan is voldaan, gaat men over tot het onderzoek wat kan uitmonden in advies
gericht aan het bevoegd gezag over het al dan niet gegrond zijn van de melding. Dit
advies is niet bindend, maar dient wel ‘als gezaghebbend te worden beschouwd’
(Verhulp, 2001). Dat een onderzoek niet altijd leidt tot een advies aan het bevoegd
gezag en/of de klokkenluider, licht een vertegenwoordiger van de Commissie
integriteit overheid (CIO) toe: ‘soms blijkt pas tijdens het onderzoek dat er in feite
geen sprake is van een integriteitskwestie maar van een arbeidsrechtelijk conflict’. Ook
zijn de meldingen niet altijd ernstig genoeg om door de CIO onderzocht te worden
(Van der Kooij, 2007).
In de praktijk blijken de commissies sinds de oprichting slechts een handvol zaken te
hebben beoordeeld. Bij de commissie voor gemeenten zijn in vijf jaar tijd twee
meldingen binnengekomen en bij de commissie voor provincies één. De commissie
voor de Rijksoverheid noteerde dertien meldingen in 2006 (Van der Kooij, 2007). Dat
het aantal behandelde zaken relatief laag is, lijkt enerzijds te liggen aan de kennelijk
lastige vindbaarheid van de commissies. Anderzijds lijkt het aannemelijk dat bij de
eerste screening al een groot aantal zaken niet-ontvankelijk wordt verklaard. Ten
slotte blijkt het zo te worden ervaren dat de commissies ook weinig bescherming
bieden aan melders. Maar zoals een vertegenwoordiger van de CIO meldde: ‘daarvoor
zijn we ook niet bedoeld’. De commissie beoordeelt of klokkenluiders alle bepalingen
van de regeling in acht hebben genomen, te goeder trouw zijn en er geen sprake is
van persoonlijk gewin bij de misstand of de melding daarvan (Van Uden, 2003). Deze
doelstelling komt echter niet overeen met de verwachtingen van potentiële melders,
omdat zij het idee lijken te hebben dat de commissie nu juist is opgericht om
bescherming te bieden aan de melder:
‘De commissie is weinig toegankelijk. De procedures zijn zo afgebakend dat je er eigenlijk
nooit bij terechtkomt. Echte bescherming wordt niet geboden.’ Bron: wetenschapper

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 58-

Berendsen et al. (2008) concluderen dan ook dat vanuit het perspectief van een
(potentiële) ambtelijke klokkenluider de gang naar de commissie zeer onaantrekkelijk
is. Sommigen twijfelen zelfs aan haar onafhankelijkheid omdat de voor een interne
melder zo belangrijke waarborgen van onafhankelijkheid niet zonder meer zijn
gegarandeerd. Ook Van Uden (2003) concludeert dat de commissie meer lijkt op een
door de werkgever in het leven geroepen semi-onafhankelijk intern meldingpunt dan
op een werkelijk externe regulator zoals deze in het Verenigd Koninkrijk functioneert.58
Anders dan de CIO die nauwelijks over onderzoekscapaciteit beschikt en grotendeels af
moet gaan op de informatie die door het dienstonderdeel wordt verstrekt (Berendsen
et al., 2008), houden deze regulators zich bezig met het onderzoeken en eventueel
corrigeren van een misstand en niet met het bekijken of de procedures wel goed zijn
doorlopen. Verschillende respondenten pleiten dan ook voor beter vindbare en meer
onafhankelijke commissies dan de huidige commissies. Zij staan hierin niet alleen
aangezien ook Van Vollenhoven zich recent positief uitliet over de Engelse regeling.59
4.6

Vertrouwenspersonen en alternatieve meldpunten

Met de wettelijke verplichting voor overheden om een klokkenluidersregeling op te
stellen, is ook elk overheidsorgaan verplicht gesteld een of meer vertrouwenspersonen
te benoemen die tot taak hebben om de melder te beschermen.60 De ambtenaar die
niet bij een leidinggevende wil melden, bijvoorbeeld omdat de schending de direct
leidinggevende betreft, moet bij een vertrouwenspersoon terecht kunnen (Brouwer,
2007). Hoewel elke ambtelijke organisatie dus een vertrouwenspersoon heeft, blijkt uit
de enquête dat 34 procent van de ambtenaren daarvan niet op de hoogte is (zie ook
tabel 4.7). De ambtenaren van ministerie 1 springen er wederom in positieve zin uit.
Net als bij de klokkenluidersregeling zijn deze ambtenaren goed op de hoogte van de
aanwezigheid van een of meer vertrouwenspersonen.

58

. Werknemers kunnen in het Verenigd Koninkrijk behalve intern hun melding ook bij externe

toezichthouders of regulators (ook wel prescribed persons) kwijt. De voorwaarden zijn 1) dat de
klokkenluider redelijkerwijs van de juistheid en beschermbaarheid van zijn onthulling kan
uitgaan; 2) dat hij te goeder trouw is; 3) dat de onthulling substantially true is (hier geldt dus
een verzwaring van het bewijsvereiste); en 4) dat de benaderde toezichthouder bevoegd is. De
ongeveer veertig - voor verschillende organisaties - aangewezen regulators zijn wettelijk verplicht
- met de nodige discretie - een onafhankelijk onderzoek in te stellen (Van Uden, 2003).
59

. Bron: Spraakmakende Zaken, uitzending van 21 augustus 2007 en Zembla, uitzending van 20

april 2008.
60

. In hoeverre daadwerkelijk bescherming wordt geboden, valt echter te bezien. Berendsen et al.

(2008) concluderen immers dat vertrouwenspersonen integriteit hiertoe over het algemeen
weinig mogelijkheden hebben.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 59-

Tabel 4.7 – Aanwezigheid van een vertrouwenspersoon volgens ambtenaren (in %), N=728
Vertrouwenspersoon binnen de organisatie aanwezig?
Sectoren

Ja

Nee

Weet niet

Ministerie 1

91

2

7

Ministerie 2

66

4

30

ZBO

60

9

31

Grote gemeente, dienst 1

57

2

42

Grote gemeente, dienst 2

67

0

33

Middelgrote gemeente

54

1

45

Kleine gemeente

62

0

38

Totaal

66

4

30

Een behoorlijk groot percentage is dus niet op de hoogte van de aanwezigheid van een
vertrouwenspersoon waar men met integriteitskwesties terecht kan:
‘Wellicht zou er meer informatie kunnen worden gegeven. Onduidelijk is mij of je wel je
leidinggevende kunt aanspreken of dat het beter is een vertrouwenspersoon te benaderen.
Op dit moment zou ik ook niet weten wie de vertrouwenspersoon is.’ Bron: enquête, ZBO

Omdat er geen voorschriften zijn voor de functie van vertrouwenspersoon, verschillen
het takenpakket, de bevoegdheden en de positie van de vertrouwenspersoon per
organisatie. Het Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector (BIOS)61 heeft
daarom een handreiking opgesteld met mogelijke manieren om de functie vorm te
geven (BIOS, 2006a). Een vertrouwenspersoon kan meerdere functies vervullen.
Behalve een ‘klankbord- en adviesfunctie’ is dat de ‘meldpuntfunctie’.
‘Wij beschikken over een meldpunt waar je terecht kunt als je niet bij de directeur of de DG
terecht kunt of wilt. Dit is bijvoorbeeld handig als het gaat om ‘onderbuikgevoelens’, zonder
dat er harde bewijzen zijn.’ Bron: ministerie

Wanneer ambtenaren een integriteitsschending melden, kan de vertrouwenspersoon
adviseren over het vervolgtraject. Daarnaast kan de vertrouwenspersoon de misstand
- mits de ambtenaar daarmee instemt - conform de klokkenluidersregeling melden bij
de leidinggevende en het bevoegd gezag. In principe dient de vertrouwenspersoon
zorg te dragen voor extra bescherming van de melder. In sommige gevallen kan een
melding ook anoniem worden doorgegeven. Voor een gedegen advies zal de
vertrouwenspersoon echter over het algemeen aansturen op openheid.

61

. Sinds maart 2006 is het Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector (BIOS) operationeel.

BIOS is het expertisecentrum van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Bij BIOS kunnen overheidsorganisaties terecht voor informatie op het brede terrein van
integriteit. Het bureau helpt overheidsorganisaties met het inrichten van het integriteitsbeleid. Op
de website www.integriteitoverheid.nl staan diverse door BIOS ontwikkelde instrumenten,
modellen en handreikingen op het gebied van integriteit.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 60-

‘Medewerkers kunnen anoniem bij de vertrouwenspersoon melden of hem vragen of hij de
melding anoniem wil behandelen. Ondanks dat deze mogelijkheid bestaat, geeft de
vertrouwenspersoon vrijwel altijd het advies toch naar buiten te treden, want met een
anonieme melding kan men vaak weinig. Er zijn toch feiten nodig om tot onderzoek over te
gaan.’ Bron: ZBO

Wanneer bij een vertrouwenspersoon een misdrijf wordt gemeld dan geldt voor de
vertrouwenspersoon - net als voor elke andere ambtenaar - de aangifteplicht. Een
vertrouwenspersoon dient een ambtenaar dan ook vooraf altijd op de hoogte te stellen
van deze verplichting. Het is de vraag hoe hiermee in de praktijk wordt omgegaan. Het
is

voorstelbaar

dat

bijvoorbeeld

externe

(maar

soms

ook

interne)

vertrouwenspersonen die op vrijwillige basis hun werkzaamheden verrichten zich niet
aangesproken voelen door de aangifteplicht. Een vertrouwenspersoon die een
integriteitsschending bij de leiding meldt, geniet echter wel rechtsbescherming: ‘de
vertrouwenspersoon die in het kader van de klokkenluidersregeling een melding doet,
wordt op geen enkele wijze benadeeld’.62
Anoniem melden
Vermaas et al. (2001) laten zien dat 45 procent van de niet-meldende potentiële
klokkenluiders mogelijk wel zou melden als hiervoor intern anonieme mogelijkheden
zouden bestaan. Wanneer een ambtenaar een (vermoeden van een) strafbare feit niet
binnen de organisatie kwijt kan, bestaan er echter ook mogelijkheden om dit extern
anoniem te doen. Allereerst kan dit bij de Criminele Inlichtingen Eenheid (CIE) van de
regiokorpsen en van de (Rijks)recherche. Deze dienst heeft een speciaal nummer waar
24 uur per dag en anoniem (strafbare) feiten waarbij een ambtenaar betrokken is of
waarbij de veiligheid of de integriteit van de overheid in het geding is, kunnen worden
gemeld. Bij het externe meldpunt bij de AIVD63 konden ambtenaren tot 1 januari 2008
terecht om vertrouwelijk te melden.
De overheid hecht veel waarde aan een anoniem meldpunt waar ambtenaren terecht
kunnen. In de Nota Corruptiepreventie (2005) is het voornemen geuit om een landelijk
62

. Artikel 79e van het Algemeen Rijksambtenarenreglement.

63

. Het meldpunt is inmiddels vervangen door een meldpunt bij Meld Misdaad Anoniem. Bij het

meldpunt van de AIVD konden (vermoedens van) aantastingen van de ambtelijke en bestuurlijke
integriteit (de zogenaamde Mepia-berichten) worden doorgegeven. Bij het meldpunt werd
allereerst beoordeeld of de melding voldoende feiten bevatte en in hoeverre een nader gesprek
met de melder geïndiceerd was. Nagegaan werd of de melding serieus was te nemen en daartoe
werden enkele eenvoudig vast te stellen feiten geverifieerd, zo nodig door het raadplegen van
voor een ieder toegankelijke openbare bronnen (zoals een handelsregister) of ambtelijke bronnen
(zoals een politieregister). Hierbij werden geen bijzondere bevoegdheden (zoals volgen en
observeren en afluisteren) ingezet. De melding werd vervolgens doorverwezen naar een andere
bevoegde instantie of - als daartoe aanleiding was - door de AIVD in onderzoek genomen. De
AIVD nam een zaak alleen zelf in behandeling als er geen andere instantie bevoegd was en als
het ging om meldingen die wezen op een aantasting van de democratische rechtsorde, de
staatsveiligheid of andere gewichtige belangen van de staat en als er sprake was van majeure
gevallen of structurele aantastingen van de integriteit van het openbaar bestuur.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 61-

meldpunt op te richten voor serieuze integriteitsaantastingen in de openbare sector. In
het

voorjaar

van

2007

gaf

minister

Ter

Horst

van

Binnenlandse

Zaken

en

Koninkrijksrelaties tijdens een toespraak aan dit meldpunt zo snel mogelijk te willen
oprichten (Ter Horst, 2007). Uit een onderzoek van de Ministeries van Justitie en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties komt naar voren dat Meld Misdaad Anoniem
(M.) de meest optimale plaats lijkt voor dit meldpunt (Tweede Kamer der StatenGeneraal, 2007a). In september 2007 is in dit verband een pilot64 gestart. Het nieuwe
element van de meldingsmogelijkheid betreft overigens niet zozeer de strafbare feiten
begaan door overheidsfunctionarissen, aangezien deze feiten al anoniem bij M. konden
worden gemeld. Nieuw is vooral de mogelijkheid tot het melden van (niet tot strafbare
feiten behorende) integriteitsschendingen gepleegd door overheidsfunctionarissen
(BIOS, 2007). Zowel ambtenaren als burgers kunnen dus anoniem via M. niet-integer
gedrag van een ambtenaar doorgeven. Minister Ter Horst ziet het anoniem melden als
een alternatieve manier om integriteitsschendingen aan het licht te krijgen:
Het is een aanvulling op bestaande mogelijkheden om zaken aan te kaarten. Anoniem
melden biedt een laagdrempelig alternatief voor mensen die huiverig zijn om van de andere
middelen gebruik te maken. Bron: NRC.next, 5 september 2007

Afhankelijk van het soort melding, zal deze door M. worden overgedragen aan een
opsporende instantie of worden overgedragen naar de overheidsorganisatie.
Een anoniem meldpunt heeft echter niet louter voordelen. Zo is vanzelfsprekend geen
nader contact met de melder mogelijk om de melding te laten verduidelijken of om de
melder te informeren over het vervolg dat gegeven is aan de melding. In de tweede
plaats bestaat het risico dat tussen de meldingen ook meldingen zitten die niet waar
zijn,

die

geen

integriteitsschending

betreffen

of

waarbij

het

gaat

om

een

arbeidsconflict dat eigenlijk bij de interne afdeling voor personeelszaken thuis zou
horen. Daarnaast kan een dergelijk meldpunt tot gevolg hebben dat er een klikcultuur
ontstaat. Het risico bestaat dan dat men kiest voor de makkelijke weg van extern
melden, waardoor de organisatie juist minder open wordt. Er is immers een
‘alternatieve route’ voor mensen die niet direct iemand durven of willen aanspreken. In
een interview met een wetenschapper kwam dit aspect ook aan de orde.
‘Hoe anoniemer een meldpunt, des te meer rotzooi zal er tussen de meldingen zitten en
dan moet het kaf wel van het koren gescheiden worden, alvorens je de echte meldingen te
pakken hebt. Dit vraagt deskundigheid en capaciteit.’ Bron: wetenschapper

64

. De pilotfase nam een half jaar in beslag. In deze periode zijn 37 meldingen naar de

verschillende organisaties teruggekoppeld (Bron: www.meldmisdaadanoniem.nl). Aan de proef
deden verschillende organisaties mee: de provincie Limburg en de gemeenten Maastricht, SittardGeleen,

Den

Haag,

Amsterdam

en

Rotterdam,

het

waterschap

Rivierenland,

de

Rijksgebouwendienst, de Belastingdienst en de Ministeries van Defensie, Verkeer en Waterstaat
en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 62-

4.7

Intern onderzoek

Meldingen kunnen dus op verschillende manieren bij de organisatieleiding terecht
komen. Alvorens tot aangifte wordt overgegaan, zal in veel gevallen65 echter eerst een
intern onderzoek worden verricht:
‘Zolang er sprake is van ‘controle om vast te stellen dat er zich geen onrechtmatigheden
hebben voorgedaan’ kunnen we zelf het onderzoek doen. Zodra uit het onderzoek gegevens
naar voren komen die er op wijzen dat de onderzochte medewerkers zich ook schuldig
hebben gemaakt aan een of meer strafbare feiten, doet het ministerie er verstandig aan
haar eigen onderzoek te staken en aangifte te doen bij het Openbaar Ministerie of de
politie.’ Bron: ministerie

Wanneer een ernstige misstand wordt gemeld, is het bevoegd gezag ook gehouden
‘onverwijld

een

onderzoek

in

te

stellen’.

Daarbij

gelden

de

regels

van

het

bestuursrecht (zoals de Ambtenarenwet en de Algemene wet bestuursrecht). Dit
onderzoek kan worden uitgevoerd door een interne onderzoekscommissie, maar ook
door een externe ambtelijke organisatie of door een externe commerciële partij (BIOS,
2006b). Op basis van artikel 125d van de Ambtenarenwet mag het bevoegd gezag
bijvoorbeeld in het belang van de dienst een onderzoek instellen aan het lichaam of de
kleding van een ambtenaar tijdens zijn verblijf op het werk of naar zijn op de werkplek
aanwezige goederen. Uitgangspunt bij het onderzoek zijn de algemene beginselen van
behoorlijk bestuur: zorgvuldigheid, proportionaliteit en subsidiariteit. Dit komt erop
neer dat alle belangen zorgvuldig tegen elkaar worden afgewogen en dat er zo min
mogelijk inbreuk wordt gemaakt op de persoonlijke levenssfeer van de betrokkenen.
Wanneer een melding wordt gedaan en besloten wordt tot het instellen van een intern
onderzoek heeft de ambtelijke leiding de taak om zowel de melder als de personen op
wie de melding betrekking heeft te informeren over de melding en het onderzoek.
Uitsluitend wanneer dit het onderzoeksbelang zou kunnen schaden, wordt het
onderzoeksobject niet vooraf op de hoogte gebracht. Na afloop van het onderzoek
krijgt de melder schriftelijk bericht over het inhoudelijke standpunt van het bevoegd
gezag of - indien hiertoe een onderzoekscommissie is opgericht - een bericht over het
advies van de commissie.
Alle door ons bevraagde organisaties geven aan toegevoegde waarde te zien in een
intern onderzoek.
‘Integriteitsonderzoek heeft altijd toegevoegde waarde, al is het alleen al om intern een
signaal af te geven, procedures aan te scherpen, te kijken wie er van wisten en er
verantwoordelijk waren, zeker voor zover dit buiten het strafrechtelijke traject valt. Je kunt
dan toch maatregelen nemen.’ Bron: ministerie

65

. In de in dit onderzoek geanalyseerde casus is zelfs altijd eerst intern onderzoek verricht.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 63-

Indien wordt besloten een integriteitsonderzoek te laten verrichten, kan gebruik
worden gemaakt van de diensten van verschillende interne en externe organisaties.
Het is aan het bevoegd gezag om te bepalen welke optie de voorkeur heeft.
Afwegingen daarbij kunnen zijn: de expertise, onafhankelijkheid en invalshoek die
voor een gedegen onderzoek nodig lijken te zijn. Ook de omvang van de
vermoedelijke schending en de impact van een onderzoek kunnen doorslaggevend
zijn.
‘Als je beslist om met het probleem ‘naar buiten’ te treden en een particulier bureau in de
arm te nemen, dan geef je het vertrouwen in een medewerker op. De aanwijzingen moeten
dan wel overduidelijk zijn.’ Bron: kleine gemeente

Omdat verschillende departementen beschikten over verschillende interne regelingen
voor het uitvoeren van integriteitsonderzoeken is door het BIOS (2006b) de
‘Handreiking onderzoek integriteitsschending’ ontwikkeld. Hierin is het dringende
advies opgenomen een (onderzoeks)protocol op te stellen voor de eigen organisatie.
Dit geeft enerzijds handvatten voor degenen die het interne onderzoek moeten
uitvoeren

(mogelijkheden

en

beperkingen

in

onderzoeksmethoden)

en

een

afwegingskader wanneer de belangen van de organisatie botsen met de belangen van
de betrokken medewerker. Anderzijds is dit protocol voor de betrokken werknemer
van belang omdat dit inzichtelijk maakt hoe met zijn belangen wordt omgegaan
(Ministerie van Financiën, 2007). De handreiking beoogt organisaties binnen de
openbare sector te ondersteunen in het doen van een verantwoord en professioneel
feitenonderzoek en uniformering tot stand te brengen omtrent het doen van
feitenonderzoek. De handreiking beveelt aan - maar verplicht niet - eerst een
vooronderzoek te verrichten om het voorhanden zijnde feitenmateriaal te analyseren.
Wanneer het vooronderzoek hiertoe aanleiding geeft, kan in aansluiting op het
vooronderzoek een feitenonderzoek worden ingesteld en/of aangifte worden gedaan.
Ook kan worden besloten dat geen verder onderzoek noodzakelijk is. Worden strafbare
feiten

ontdekt,

dan

wordt

aangeraden,

eventueel

naast

aangifte,

ook

een

feitenonderzoek te doen. Deze trajecten kunnen naast elkaar lopen.
Verschillende organisaties beschikken over hun eigen onderzoeksprotocol. Zo bevat
het onderzoeksprotocol van het door ons bevraagde ZBO aanwijzingen over de te
volgen procedures, onderzoeksmethoden, afdoening van integriteitsschendingen,
communicatierichtlijnen, et cetera. Ook bij de Belastingdienst, dat een eigen
Recherchehandboek Integriteitsonderzoeken (Belastingdienst, 2005) heeft, is het
proces

beschreven

onderzoeken

naar

inzake

het

aanmelden,

strafbare

feiten

begaan

uitvoeren
door

en

terugkoppelen

ambtenaren

(waaronder

van
ook

uitzendkrachten, stagiaires en dergelijke) werkzaam bij de Belastingdienst. Het proces
is er op gericht ‘om het feitencomplex helder te krijgen’. Hiervoor is het ‘Overleg
integriteitsonderzoeken’

verantwoordelijk.

Vervolgens

wordt

door

dit

‘Overleg

integriteitsonderzoek’ advies gegeven omtrent de mogelijkheden voor het verdere

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 64-

onderzoek (door het Management Team, een feitenonderzoek66 of een strafrechtelijk
onderzoek).
Op deze manier kan in theorie al vroegtijdig (na het helder krijgen van het
feitencomplex) worden besloten tot een strafrechtelijk onderzoek. Gezien het feit dat
er vanuit de opsporende instanties regelmatig kritiek wordt gegeven op de negatieve
invloed van intern onderzoek op een succesvol strafrechtelijk onderzoek, lijkt dit een
goede werkwijze. Niet elke organisatie gaat hier echter op eenzelfde wijze mee om. Uit
de interviews komt naar voren dat veel organisaties geen aparte procedure hebben
voor het omgaan met integriteitsschendingen en al helemaal geen vaste procedure
hebben voor het omgaan met strafbare feiten. Uit de enquête blijkt dat de
doelstellingen van het interne onderzoek ook niet altijd goed zijn:
‘Er worden eerder redenen gezocht waarom een gemeld ambtsmisdrijf geen ambtsmisdrijf
zou zijn, dan andersom.’ Bron: ministerie

Integriteitsbureaus en onderzoekscommissies

Sommige grotere organisaties, bijvoorbeeld de gemeenten Rotterdam en Amsterdam,
de Dienst Justitiële Inrichtingen, de politie, de IND en verschillende ZBO’s beschikken
over een eigen integriteitsbureau dat ook is aangewezen om integriteitsonderzoeken te
verrichten. Deze onderzoekscapaciteit is permanent aanwezig en hierop kan te allen
tijde een beroep worden gedaan. Bij organisaties waar deze onderzoekscapaciteit niet
aanwezig is, kan als alternatief hierop het bevoegd gezag besluiten een interne
onderzoekscommissie in te stellen.
De ambtelijke leiding kan bij een vermoedelijke integriteitsschending advies inwinnen
bij het permanente of tijdelijke adviesorgaan, maar kan hiertoe ook verplicht zijn.
Wanneer de directie besluit dat een rechtspositionele maatregel getroffen moet
worden dan moet in sommige gemeenten het integriteitsbureau worden ingeschakeld.
Soms geeft een dienst of organisatie opdracht aan het integriteitsbureau om een
intern onderzoek te verrichten. Hiervoor worden dan vaak ook kosten in rekening
gebracht. Een strafbaar feit zal in een dergelijk geval dusdanig ernstig moeten zijn dat
de potentieel meldende dienst het deze investering waard vindt. De bevindingen
worden na afronding van het onderzoek in de vorm van een advies aangeleverd. Het
advies is vrijwel nooit bindend, maar wel ‘gezaghebbend’. De organisatieleiding heeft
vervolgens zelf de mogelijkheid om dit advies van het integriteitsbureau (bijvoorbeeld
om aangifte te doen) wel of niet op te volgen. In één van de gesprekken werd dit
bevestigd:

66

. Indien wordt besloten tot een feitenonderzoek, dan wordt dit verricht in de hoedanigheid van

belastingambtenaar, waarbij nadrukkelijk aan alle betrokkenen wordt uitgelegd dat geen gebruik
wordt gemaakt van opsporingsbevoegdheden. Er worden dan ook geen processen-verbaal
opgemaakt, maar rapporten en gespreksverslagen van interviews.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 65-

‘Ons advies is niet bindend en hoeft niet te worden opgevolgd, maar als de directie van het
advies afwijkt, moet ze dit wel schriftelijk toelichten. Wanneer we de zaak erg belangrijk
vinden en het er niet mee eens zijn dat een advies niet wordt opgevolgd, kunnen we
beslissen om de zaak voor de rechter te brengen. Het beeld is hier dat er wat dat betreft de
laatste jaren wel wat veranderd is: de laatste jaren wordt er veel vaker aangifte gedaan.’
Bron: grote gemeente

Overigens is dit niet overal op eenzelfde manier geregeld. Bij een integriteitsbureau
van een grote ZBO waarmee is gesproken, wordt het advies van het integriteitsbureau
rechtstreeks door de Raad van Bestuur (RvB) opgepakt. De RvB is bij deze organisatie
ook verantwoordelijk voor de aangifte; de directie van de betrokken afdeling is dit dus
niet. Het gaat zelfs zo ver dat de betrokken directie (en de melder) alleen op de
hoogte wordt gesteld van het feit dat ‘er een integriteitsschending in onderzoek is
genomen’. Na het onderzoek wordt dan een advies gegeven over de te nemen
maatregelen. Om te voorkomen dat vergelijkbare incidenten op verschillende plaatsen
verschillend worden bestraft, heeft dit ZBO hiervoor richtlijnen opgesteld.
Bij onderzoek naar integriteitsinbreuken binnen overheidsorganisaties wordt in
sommige

gevallen

de

eigen

opsporingsdienst

met

een

bijzondere

opsporingsbevoegdheid ingezet. In andere gevallen kan de opsporingsdienst door de
OvJ worden aangewezen het opsporingsonderzoek uit te voeren, zo blijkt uit casus 12
en 13. De opsporingsdienst krijgt dan als het ware een externe rol, omdat deze van
buitenaf wordt aangestuurd. Wel worden eventuele aanhoudingen en huiszoekingen
verricht door de politie.
Wanneer er sprake is van een integriteitsschending binnen de opsporingsdienst, is de
departementsleiding (Secretaris-Generaal) of de dienstleiding verantwoordelijk voor
het interne onderzoek. Dat er een kans bestaat op belangenverstrengeling wanneer
het gaat om ambtsmisdrijven op hoog niveau binnen de opsporingsdienst, wordt door
verschillende respondenten gesteld. De ambtelijke leiding van de opsporingsdienst en
de departementsleiding opereren immers niet geheel onafhankelijk van elkaar.
BING en particuliere recherchebureaus

Voor het ‘interne’ onderzoek kunnen ook externe bureaus worden ingeschakeld. Soms
is er specifieke deskundigheid vereist67 en zal dat een reden zijn om een externe partij
in te schakelen. ‘Intern is niet altijd voldoende kennis aanwezig voor een gedegen
onderzoek’ (Bron: onderzoekers van het Ministerie van Financiën). Kleinere gemeenten
maken geregeld gebruik van de diensten van externe bureaus. Zo kan bijvoorbeeld het
Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten (BING)68 op verschillende manieren
67

. Zo werd in casus 10 TNO gevraagd om onderzoek te doen naar de kwaliteit van geleverd glas.

68

. BING is een onderzoeksinstituut dat gemeenten ondersteunt bij het voorkomen van en

omgaan met integriteitsschendingen. BING heeft zowel een reactieve als preventieve taak. BING
kan gemeenten adviseren hoe om te gaan met integriteitsschendingen en kan ondersteuning
bieden bij het implementeren van het integriteitsbeleid. Daarnaast kan BING voor gemeenten de
functie van externe vertrouwenspersoon of meldpunt klokkenluidersregeling vervullen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 66-

ondersteuning bieden. Een dergelijk bureau kent het voordeel dat het verder afstaat
van de organisatie waardoor het met meer objectiviteit en onafhankelijkheid advies
kan geven.
Ook particuliere recherchebureaus en forensisch accountants worden om deze reden
geregeld ingeschakeld. Zij beschikken over (politionele) ervaring en worden ingehuurd
om de belangen van de organisatie te dienen. Angst voor negatieve publiciteit lijkt één
van de belangrijkste motieven te zijn voor het inhuren van externe expertise.
Particuliere recherchebureaus doen dan ook meer dan alleen het onderzoek. Ook
zorgen zij voor begeleiding bij de te kiezen onderzoeksstrategie, bij het eventuele
aangifteproces en voor interne en externe crisiscommunicatie.69 Uit de verschillende
casus blijkt overigens dat aangifte meestal pas wordt gedaan als het interne
onderzoek door de particuliere recherche is afgerond. Het private recherchebureau dat
wij hebben gesproken, geeft aan dat na het interne onderzoek een advies wordt
neergelegd bij de organisatieleiding. Bij strafbare feiten wordt in principe altijd
geadviseerd om aangifte te doen. Of dit ook daadwerkelijk gebeurt, beslist de
organisatieleiding.
Over het algemeen zijn de door ons benaderde overheidsinstanties behoorlijk tevreden
over de inzet van externe bureaus, omdat er nadrukkelijk oog is voor de belangen van
de aangever (de ambtelijke organisatie).
4.8

Interne disciplinaire maatregelen

Wanneer blijkt dat er sprake is van plichtsverzuim heeft het bevoegd gezag de taak
om te bepalen of en welke sancties worden opgelegd. Bij het opleggen van een
disciplinaire straf zijn proportionaliteit en subsidiariteit de belangrijke principes, maar
in de praktijk spelen vaak ook diverse andere aspecten en afwegingen een rol. In de
praktijk komt bijvoorbeeld het navolgende voor:
‘Een medewerker van de vrijwillige brandweer laat zich verleiden om in het buitenland
grasmaaiers te kopen, waarvan de prijs zo laag is dat de ambtenaar ervan uit had kunnen
gaan dat deze gestolen waren. De medewerker wordt gepakt en door justitie veroordeeld
voor heling. Rechtspositioneel heeft de man een dienstverband met de gemeente en
daarom wordt de gemeentesecretaris voor de keuze gesteld of - en zo ja welke - interne
maatregelen tegen de man getroffen moeten worden. Er is immers sprake van ongewenste
nevenactiviteiten en een gepleegd strafbaar feit. Uiteindelijk besluit de gemeentesecretaris
de brandweerman een waarschuwing te geven. Een belangrijke afweging hierbij vormt het
feit dat deze man een goede brandweerman is en heel veel doet voor het verenigingsleven
in de gemeente.’ Bron: kleine gemeente

Indien in een geval van ambtscriminaliteit wordt overgegaan tot aangifte, betekent dit
dat er behalve het interne traject ook een strafrechtelijk traject kan gaan lopen waarin
de strafbaarheid van de ambtenaar wordt onderzocht. Deze twee trajecten lopen naast
69

. Bron: particulier recherchebureau.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 67-

elkaar, maar kunnen elkaar ook ondersteunen of beïnvloeden.70 De informatie uit het
interne dossier kan, mits de OvJ daarvoor toestemming geeft, immers gebruikt worden
om het proces-verbaal van aanvullende informatie te voorzien en vice versa.
De leiding van de ambtelijke organisatie zal aan de hand van het interne
feitenonderzoek en eventueel de conclusies van het opsporingsonderzoek beoordelen
in welke mate er sprake is van plichtsverzuim. Met andere woorden, hoe staan de
gepleegde feiten in verhouding tot de uit de functie van de ambtenaar voortvloeiende
plichten (BIOS, 2006b). Dit interne traject is erop gericht om de eventueel geschonden
integriteit van de overheid zonodig te herstellen en indien noodzakelijk disciplinaire
maatregelen71 te treffen tegen de ambtenaar die plichtverzuim heeft gepleegd.
4.9

Resumé: de aangifteplicht en het integriteitsbeleid

Uit het voorgaande kan worden geconcludeerd dat relatief veel ambtenaren simpelweg
niet op de hoogte zijn van het bestaan van de aangifteplicht en dat er onduidelijkheid
heerst over de doelgroep en de schendingen waarvoor het artikel bedoeld is. Het blijkt
dat niet altijd duidelijk is wat de routing en procedure is bij een vermoeden van een
integriteitsschending. Regelmatig rijst tijdens interviews de vraag wanneer een
schending zo ernstig is dat hiervan aangifte moet worden gedaan. Deze onbekendheid
en onduidelijkheid vormen voor de functionaliteit van artikel 162 Sv een beperking.
Desondanks lijken de meeste ambtenaren bij een mogelijke schending naar de eigen
leidinggevende te zullen stappen. Dit is volgens het ambtenarenrecht ook de juiste te
volgen procedure. Minder duidelijk is echter of dit ook in overeenstemming is met de
aangifteplicht. De plicht volgens het Wetboek van Strafvordering lijkt niet goed te
rijmen met de klokkenluidersregeling. Daarnaast is onduidelijk in hoeverre het recht
op bescherming door de klokkenluidersregeling - voor zover al van bescherming kan
worden gesproken - wordt opgegeven wanneer een ambtenaar rechtstreeks naar de
politie stapt. Er is dan ook behoefte aan informatie over de plaats van de aangifteplicht
binnen de context van het integriteitsbeleid.
Er zijn voor ambtenaren allerlei motieven om een vermoeden van een misstand wel of
niet te melden en hiervan aangifte te doen. De geboden en ervaren bescherming
spelen hierbij een rol. De ervaringen van verschillende klokkenluiders laten zien dat er
voor de potentiële melder veel valkuilen kunnen zijn. De Commissie integriteit
overheid speelt voor sommigen in dit verband een frustrerende rol; melders hebben
hierover onrealistische verwachtingen. Een beter bereikbare en meer onafhankelijke
commissie wordt door veel respondenten als belangrijk verbeterpunt genoemd.

70

. In het volgende hoofdstuk worden de intern genomen maatregelen en het strafrechtelijke

traject met elkaar vergeleken.
71

. Onder andere de volgende maatregelen kunnen worden opgelegd: schriftelijke berisping;

buitengewone dienst op andere dagen zonder beloning of tegen een lagere dan de normale
beloning; vermindering van het recht op jaarlijkse vakantie; geldboete van ten hoogste € 22;
gehele of gedeeltelijke inhouding van salaris, vermindering van het salaris of niet toekennen van
(periodieke) salarisverhogingen; overplaatsing; schorsing voor een bepaalde tijd met inhouding
van (deel van) bezoldiging; ontslag. Bron: Artikel 81 Algemeen Rijksambtenarenreglement

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 68-

Ook voor organisaties bestaan er diverse redenen om wel of niet (meteen) aangifte te
doen. Indien intern een melding is gedaan, zal - ook als blijkt dat het inderdaad om
een misdrijf gaat - in voorkomende gevallen niet altijd aangifte worden gedaan, terwijl
de organisatieleiding hiertoe feitelijk wel verplicht is. In vrijwel alle gevallen zal eerst
een intern onderzoek worden uitgevoerd om te bepalen of een vermoeden juist is.
Daarna zal worden besloten of - en op welke manier - tot aangifte wordt overgegaan.
Dat is niet vreemd omdat het in principe niet aan de melder is om te bepalen of er
sprake is van een strafbaar feit. Voor het interne onderzoek bestaan over het
algemeen duidelijk vastgelegde procedures. Als uiteindelijk wordt besloten tot
aangifte, lijkt dit in veel gevallen eerder te worden gedaan vanwege de morele plicht
om aangifte te doen, dan vanwege de aangifteplicht. Geconcludeerd kan worden dat er
een groot aantal impulsen en (keuze)momenten is, op basis waarvan wordt bepaald of
uiteindelijk wel of geen aangifte wordt gedaan van (vermoedens van) gesignaleerde
integriteitsschendingen, ernstige misstanden en gevallen van ambtscriminaliteit.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 69-

V

De strafrechtelijke afhandeling van aangiften

Pas wanneer ambtelijke organisaties daadwerkelijk overgaan tot het doen van
aangifte, komen de opsporende instanties in beeld. Naast de taken en werkwijzen van
deze instanties in het kader van opsporing en vervolging van ambtscriminaliteit wordt
in dit hoofdstuk ook gekeken naar de prioriteit die hieraan wordt gegeven. Uit de
bevindingen in de eerdere hoofdstukken blijkt dat een deel van de (vermoedens van)
ambtscriminaliteit waarschijnlijk intern wordt afgehandeld en dat het regelmatig niet
tot een aangifte zal komen. Mede hierdoor is het aantal aangiften relatief laag. Het is
interessant na te gaan of de geringe aangiftebereidheid ook wordt beïnvloed door de
verwachte of ervaren prioriteit bij de strafrechtelijke afhandeling van gevallen van
ambtscriminaliteit.
De belangrijkste bronnen om inzicht te geven in de afhandeling van ambtscriminaliteit
vormen de interviews, de enquête, jurisprudentie, de Rijksrecherchedossiers, de
interne onderzoeksdossiers en de externe opsporingsdossiers.
5.1

Opsporende instanties

Bij de opsporing van ambtscriminaliteit zijn, naast de politie en de Rijksrecherche, ook
de bijzondere opsporingsdiensten betrokken. Voor het OM is een belangrijke rol
weggelegd als leider van het opsporingsonderzoek. Achtereenvolgens komen deze
instanties in deze paragraaf aan bod.
5.1.1

De politie

Volgens artikel 162 Sv kan een ambtelijke organisatie zowel aangifte doen bij de
officier

van

justitie

als

bij

de

hulpofficier

van

justitie

bij

de

politie.

Wat

ambtscriminaliteit betreft, is de politie belast met de uitvoering van onderzoeken naar
minder ernstige strafbare gedragingen die betrekking hebben op de integriteit van de
overheid.72 Wanneer een melding of aangifte bij de politie binnenkomt, is het aan de
desbetreffende opsporingsambtenaar om te beoordelen of de zaak naar het OM wordt
ingestuurd. Het OM besluit of er een opsporingsonderzoek gestart wordt. Ook beslist
de OvJ of het betreffende politiekorps het onderzoek gaat uitvoeren of dat een andere
opsporingsinstantie de aangewezen partij is.
Prioriteitstelling bij de politie

Niet alle aangiften en meldingen bij de politie leiden tot een politieonderzoek. Behalve
dat dit te maken kan hebben met het feit dat een zaak wordt doorverwezen naar de
Rijksrecherche, kan hier meespelen dat de prioriteiten elders liggen en dat beschikbare
politiecapaciteit beperkt is (Ministerie van Financiën, 2007). De eerste prioriteit ligt bij
politie en justitie immers momenteel niet bij het opsporen van integriteitsschendingen
binnen het overheidsapparaat. Uitzondering hierop vormt ambtelijke corruptie, welke
72

. Misdrijven waarbij de integriteit van de overheid ernstig kan zijn aangetast, worden -

doorgaans - door de Rijksrecherche onderzocht.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 70-

de volle aandacht heeft van het OM en de Rijksrecherche.73 Uit de interviews komt dan
ook geregeld naar voren dat aangevende instanties regelmatig teleurgesteld zijn
wanneer zij - soms na lang nadenken - aangifte doen, maar er geen opsporing volgt:
‘Als je aangifte doet, verwacht je dat de politie een opsporingsonderzoek start. Dit gebeurt
niet altijd, omdat de politie vooral kijkt naar de eigen capaciteit. De opportuniteit wordt
door de politie anders beoordeeld, dan bij het OM.’ Bron: ministerie

‘Vaak zal bij de politie gedacht worden: het is maar geld. Er is geen direct gevaar voor de
veiligheid van burgers. Dit komt niet overeen met de verwachtingen van aangevers.’ Bron:
Landelijk Parket

Overheidsorganisaties vinden het vreemd dat er soms geen opsporingscapaciteit
beschikbaar wordt gesteld, terwijl er wel een aangifteverplichting is. Ook wanneer er in
een zaak wel opsporingsindicaties zijn, kan immers worden besloten geen prioriteit
aan een zaak te geven of de zaak ‘op de plank te laten liggen’. In andere gevallen
wordt een zaak naar de zin van respondenten te snel geseponeerd vanwege een
gebrek aan bewijs. Dat de ervaren geringe prioriteit kan leiden tot een verminderde
aangiftebereidheid, is een regelmatig gehoorde opmerking.
Meerdere geïnterviewden geven overigens aan uit oogpunt van capaciteitsverdeling
wel begrip te hebben voor de prioriteitstelling bij de politie. Om toch een
opsporingsonderzoek

van

de

grond

te

krijgen,

benadrukken

verschillende

respondenten dat het vaak wel mogelijk is met behulp van directe contacten aandacht
te vragen voor een bepaalde zaak.
‘Eerder was er erg weinig prioriteit. De politie is nu eenmaal gefocust op andersoortige
feiten, zoals drugszaken. Sinds kort werken we met politie en justitie echter samen om zo
voorrang te creëren voor dit soort misdrijven.’ Bron: grote gemeente

Een andere optie is om aangifte te doen bij het OM in plaats van de politie.
Bijvoorbeeld de departementen maken regelmatig gebruik van deze mogelijkheid. Ook
dan zijn directe contacten echter handig voor het verkrijgen van prioriteit voor een
bepaalde zaak. Hieruit valt te concluderen dat wanneer de ’traditionele’ weg (aangifte
bij de politie) gevolgd wordt, de kans groter is dat een aangifte niet zal leiden tot
opsporingsactiviteiten dan wanneer directe contacten worden ingezet. Niet iedereen
beschikt echter over deze contacten.

73

. Zie bijvoorbeeld het Programma financieel-economische criminaliteit (Minister van Justitie,

2007), waarin een aparte paragraaf is gewijd aan de bestrijding van corruptie. Ook in de Nota
corruptiepreventie (Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2005)) en in de Aanwijzing opsporing en
vervolging ambtelijke corruptie in Nederland (College van procureurs-generaal, 2007) is
uitgebreid aandacht besteed aan de prioriteit die aan corruptiebestrijding dient te worden
gegeven.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 71-

5.1.2

De Rijksrecherche

De Rijksrecherche is als opsporingsinstantie onderdeel van de politie, maar het gezag
en beheer over de Rijksrecherche berusten bij het College van procureurs-generaal.
Daarmee is de Rijksrecherche het enige politieonderdeel waarvoor niet de Minister van
Binnenlandse

Zaken

en

Koninkrijksrelaties

maar

de

Minister

van

Justitie

verantwoordelijk is.
Bij de opsporing van strafbare integriteitsschendingen bij de overheid speelt de
Rijksrecherche een belangrijke rol. De Rijksrecherche houdt zich bezig met de
opsporing van misdrijven gepleegd door (semi-)overheidsfunctionarissen waarbij de
integriteit van het openbaar bestuur of de rechtspleging in ernstige mate in het geding
is. Welke zaken door de Rijksrecherche worden onderzocht, wordt besloten door het
OM in samenspraak met de Coördinatiecommissie Rijksrecherche (CCR). De CCR
bestaat uit de portefeuillehouder Rijksrecherche binnen het College van procureursgeneraal, de hoofdofficier van justitie van het Landelijk Parket en de directeur van de
Rijksrecherche (College van procureurs-generaal, 2006). Het OM en de CCR bepalen in
hoeverre de integriteit van en het vertrouwen in de overheid in een bepaalde zaak op
het spel staan.
Vermoedens van ambtelijke corruptie worden bijna altijd door de Rijksrecherche
opgepakt. Bij onderzoek naar dergelijke misstanden dient elke schijn van partijdigheid
immers te worden vermeden. Ook speelt hierbij mee dat de Rijksrecherche veel
(meer) expertise heeft op het gebied van corruptie (College van procureurs-generaal,
2007). De Rijksrecherche voert twee soorten onderzoek uit: feitenonderzoek en
opsporingsonderzoek.

Een

feitenonderzoek

wordt

ingesteld

indien

er

een

‘strafrechtelijk of strafvorderlijk aspect’ aan de te onderzoeken gedraging kleeft, maar
er ‘nog geen redelijk vermoeden van schuld opleverende aanwijzingen voor strafbaar
gedrag zijn’. Het doel van het feitenonderzoek is om de feiten op een rijtje zetten
(College

van

procureurs-generaal,

2006).

Bij

een

feitenonderzoek

mag

de

Rijksrecherche geen gebruik maken van opsporingsbevoegdheden en dwangmiddelen.
Wanneer er wel duidelijke aanwijzingen zijn voor strafbaar gedrag wordt een
opsporingsonderzoek uitgevoerd. Bij opsporingsonderzoek naar ambtelijke corruptie
mogen, vanwege de mogelijk ernstige inbreuk op de rechtsorde, opsporingsmethoden
worden ingezet die afwijken van die bij ‘normale’ politiezaken.74
‘Bij de Rijksrecherche gaat men tot het gaatje om het bewijs rond te krijgen. Afhankelijk
van het misdrijf mogen meer dwangmiddelen worden ingezet. Wanneer het vermoeden
bestaat dat er sprake is van ambtelijke corruptie zijn er meer opsporingsmogelijkheden’.
Bron: Landelijk Parket

74

. Zie voor bijzondere opsporingsmethoden die zijn toegestaan wanneer misdrijven een ernstige

inbreuk op de rechtsorde opleveren, onder andere de artikelen 126g lid 2, 126h lid 1, 126l lid 1
en 126m lid 1 van het Wetboek van Strafvordering (Groenhuijsen en Knigge, 2002).

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 72-

De resultaten van zowel het feiten- als het opsporingsonderzoek kunnen door de
overheidsorganisatie worden gebruikt voor een eventueel disciplinair traject. Hierbij
geldt dat het OM toestemming moet geven om gebruik te maken van bepaalde
gegevens en dat de Wet bescherming persoonsgegevens van toepassing is.
Prioriteitstelling bij de Rijksrecherche

In het beleidsplan van de Rijksrecherche van 2003 tot 2007 is onder andere
vastgelegd welke opsporingsprioriteiten de Rijksrecherche hanteert:
De Rijksrecherche heeft zichzelf ten doel gesteld om extra aandacht te besteden aan een
kwalitatief goede dekking van de aanpak van ambtelijke corruptie, waarbij (…) het gaat om
een tijdig optreden in situaties waarbij ambtelijke corruptie ernstige schade toe kan
brengen aan het functioneren van de overheid. (…) Daarbij zal – het vermoeden van –
corruptie

in

de

kern

van

de

rechtsstaat

(politie,

OM,

zittende

magistratuur,

gevangeniswezen) prioriteit hebben. Bron: College van procureurs-generaal (2003)

Ook in de Aanwijzing taken en inzet Rijksrecherche is een prioritering aangegeven met
betrekking tot de Rijksrecherchezaken. De Rijksrecherche dient enerzijds onderscheid
te

maken

in

‘typische’

en

‘mogelijke’

Rijksrecherchezaken

en

anderzijds

in

spoedeisende en niet-spoedeisende zaken. Spoedeisende zaken hebben uiteraard
prioriteit boven niet-spoedeisende zaken en typische Rijksrecherchezaken verdienen in
principe voorrang op mogelijke Rijksrecherchezaken. Bij de typische versus de
mogelijke Rijksrecherchezaken spelen ook andere aspecten een rol. Er moet rekening
worden gehouden met:


De politieke of publicitaire gevoeligheid van zaken;



De rang/functie van de betreffende overheidsfunctionaris;



Het al dan niet structurele karakter van de te onderzoeken gedraging;



Eventuele betrokkenheid van de georganiseerde criminaliteit (College van procureursgeneraal, 2006).

Bij het bepalen van de ernst spelen dus onder andere de hoogte van de functie en het
type organisatie een rol. Ook de (mogelijke) media-impact is van invloed. Misdrijven
gepleegd door ambtenaren bij een opsporingsinstantie of politieke ambtsdragers
worden dan ook vrijwel altijd door de Rijksrecherche onderzocht. Een ambtsmisdrijf
gepleegd door een ‘lagere’ gemeenteambtenaar wordt daarentegen in principe door de
regionale politie opgepakt (College van procureurs-generaal, 2006).
Van een typische Rijksrecherchezaak is sprake bij de verdenking van een misdrijf dat
aan de functie te relateren is, dat gepleegd wordt door een opsporingsambtenaar, een
functionaris werkzaam bij het OM of een rechtsprekende instantie, of een politieke of
bestuurlijke ambtsdrager. Daarnaast vallen onder typische Rijksrecherchezaken die

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 73-

situaties waarin gedragingen van overheidsambtenaren (vuurwapengebruik of ‘op
andere wijze’75) geleid hebben tot (zwaar) lichamelijk letsel of de dood.
Bij ‘mogelijke’ Rijksrecherchezaken speelt de ernst van de zaak in relatie tot de functie
van de betrokken ambtenaar een rol. Dergelijke Rijksrecherchezaken hebben enerzijds
betrekking op verdenkingen van misdrijven niet aan de functie te relateren en
gepleegd door hiervoor genoemde personen en anderzijds op verdenkingen van
misdrijven wél aan de functie te relateren, gepleegd door overige functionarissen van
de (semi-)overheid.
‘Een zaak van een vuilnisman die een diefstal heeft gepleegd binnen zijn organisatie zal
niet door de Rijksrecherche worden opgepakt, maar door de regiopolitie worden
onderzocht. Bij een bestuurlijke ambtsdrager die goederen heeft verduisterd, kan de
Rijksrecherche daarentegen wel worden ingezet.’

Wat de niet-spoedeisende zaken betreft, streeft de Rijksrecherche ernaar om samen te
werken met andere opsporingsinstanties om de werkdruk van de Rijksrecherche te
ontlasten. Deze samenwerking mag het (onafhankelijke) onderzoeksbelang niet
schaden. De verantwoordelijkheid over het opsporingsonderzoek blijft dan bij de
Rijksrecherche. Dat deze samenwerking voorkomt, blijkt ook uit één van de
geanalyseerde interne dossiers van een departement (casus 7). In de desbetreffende
zaak werd het strafrechtelijk onderzoek uitgevoerd door de Rijksrecherche in
samenwerking met de bijzondere opsporingsdienst die bij het departement hoort
(College van procureurs-generaal, 2006).
5.1.3

De bijzondere opsporingsdiensten

Behalve de al in paragraaf 4.7 besproken interne opsporingsdiensten aan wie door de
OvJ kan worden opgedragen een extern opsporingsonderzoek te verrichten, beschikt
een viertal departementen over een gespecialiseerde dienst die verantwoordelijk is
voor handhaving van wet- en regelgeving en opsporing van misstanden op het
desbetreffende werkterrein: de bijzondere opsporingsdienst (BOD). De vier bijzondere
opsporingsdiensten zijn:


De Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst/Economische Controledienst (FIODECD). Deze dienst is de opsporingsdienst van de Belastingdienst en valt onder het
Ministerie van Financiën. De FIOD-ECD is belast met de opsporing van fiscale fraude
en met toezicht en opsporing op financieel-economisch terrein en op terrein van
goederen.

75

. Er worden twee typen situatie onderscheiden die vallen onder de noemer ‘op andere wijze’:

enerzijds overige confrontaties met opsporingsambtenaren met de dood of zwaar lichamelijk
letsel

tot

gevolg,

anderzijds

gevallen

waarin

een

persoon

die

aan

de

zorg

van

het

opsporingsapparaat is toevertrouwd, is overleden dan wel zwaar lichamelijk letsel heeft
opgelopen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 74-



De Algemene Inspectiedienst (AID). Deze dienst is de controle- en opsporingsdienst
van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). De AID is
verantwoordelijk voor toezicht, handhaving en opsporing van (overtredingen van)
wet- en regelgeving op gebied van voedselveiligheid, dierwelzijn en milieu.



De Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (SIOD). Deze dienst is de
opsporingsdienst van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en
richt zich vooral op grootschalige fraudes op het werkterrein van SZW.



De Inlichtingen- en Opsporingsdienst (IOD). Deze dienst van het Ministerie van
VROM, ook wel VROM-IOD genoemd, voert (strafrechtelijke) onderzoeken uit naar
misstanden op gebied van wonen, ruimte, milieu en rijksgebouwen.

Voor zover het opsporende taken betreft, mogen bijzondere opsporingsambtenaren in
geval van strafbare feiten gebruik maken van strafvorderlijke bevoegdheden. Het gaat
dan in eerste instantie om strafbare feiten gepleegd door burgers of bedrijven op het
werkterrein van de betreffende dienst. Wanneer het strafbare feit de integriteit van de
overheid raakt - bijvoorbeeld in het geval van corruptie - dan zal in sommige gevallen
de BOD, al dan niet in samenwerking met de Rijksrecherche, het opsporingsonderzoek
uitvoeren. Hierover voert de BOD overleg met de betrokken OvJ van het Functioneel
Parket.

De

AID

en

SIOD

voeren

geen

onderzoeken

uit

naar

vermoedelijke

integriteitsschendingen door medewerkers. De IOD en de FIOD-ECD hebben in
dergelijke situaties wel deze taak. De IOD opereert onder gezag van het OM op het
werkterrein van VROM. De IOD doet op verzoek van het Ministerie van VROM - met
terughoudendheid - onderzoeken naar (vermoedelijke) integriteitsschendingen door
medewerkers van het departement (Ministerie van Financiën, 2007). Wanneer ten
slotte binnen een BOD zelf (vermoedelijk) sprake is van ambtscriminaliteit, zal het
opsporingsonderzoek niet door de BOD worden uitgevoerd.
De FIOD-ECD beschikt voor het doen van integriteitsonderzoek over een intern bureau
- het Bureau Integriteit en Veiligheid (BIV) - dat onderzoeken verricht naar
integriteitsschendingen en strafbare feiten gepleegd door medewerkers van de
Belastingdienst (Belastingdienst, 2007a). Het BIV doet alleen onderzoek wanneer het
gaat om Belastingdienstmedewerkers; niet als het gaat om eigen medewerkers van de
FIOD-ECD. Deze onderzoeken worden door de Rijksrecherche uitgevoerd. Het BIV
werkt in opdracht van de directeur-generaal van de Belastingdienst.
Het BIV doet met name onderzoek naar gedragingen waarvan (nog) niet duidelijk is
wat er aan de hand is en naar gedragingen die mogelijk strafbare feiten opleveren. Het
eerste type onderzoek betreft feitenonderzoek waarbij opsporingsbevoegdheden niet
kunnen worden ingezet. Bij het tweede type onderzoek, het strafrechtelijke onderzoek,
heeft het BIV wel de beschikking over opsporingsbevoegdheden. Daarbij kan het BIV
een beroep doen op deskundigheid die binnen de opsporingsdienst aanwezig is
(Ministerie van Financiën, 2007). Indien noodzakelijk overlegt het BIV met de OvJ bij
het Functioneel Parket over de eventuele aangifte. Het OM beslist dan of er tot
vervolging wordt overgegaan en welke instantie het opsporingsonderzoek uitvoert.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 75-

Indien het OM de FIOD-ECD met de uitvoering van het strafrechtelijk onderzoek
belast, dan voert het BIV het onderzoek uit. Het is ook mogelijk dat het onderzoek
onder verantwoording van de Rijksrecherche in samenwerking met het FIOD-ECD
wordt uitgevoerd (Belastingdienst, 2007a).
5.1.4

Het Openbaar Ministerie

Het OM geeft leiding aan het opsporingsonderzoek en beslist over de opportuniteit van
vervolging van ambtscriminaliteit. Het OM bepaalt welke opsporingsinstantie het
opsporingsonderzoek uitvoert. Dit kan de politie zijn, een bijzondere opsporingsdienst
of de Rijksrecherche. Wanneer het OM overweegt om een zaak aan de Rijksrecherche
toe te wijzen, wordt de Coördinatiecommissie Rijksrecherche (CCR) ingeschakeld.
De middelen en bevoegdheden die het OM ter beschikking heeft voor de opsporing van
ambtscriminaliteit, variëren per strafbaar feit. Het OM kan in alle gevallen gebruik
maken van de passieve informatieplicht uit artikel 162 Sv lid 2, volgens welke - in
geval van concrete verdenkingen - ambtenaren verplicht zijn, indien de OvJ hier om
vraagt, alle inlichtingen te verschaffen omtrent een strafbaar feit. Dit betekent ook dat
inzage dient te worden gegeven in het interne dossier. In het geval dat er sprake is
van

ambtelijke

corruptie

heeft

het

OM

de

beschikking

over

verdergaande

strafrechtelijke middelen.
Prioriteitstelling bij het OM

Omdat van structureel overleg tussen het OM en overheidsorganisaties (centraal noch
regionaal) nauwelijks sprake is, weet men vaak niet wat kan en moet worden verwacht
van het OM (Ministerie van Financiën, 2007).
‘De connectie tussen de gemeente en het strafrecht is niet groot. Het zijn twee
verschillende werelden: de gemeente en justitie.’ Bron: middelgrote gemeente

Volgens de Aanwijzing opsporing en vervolging ambtelijke corruptie in Nederland dient
het OM prioriteit te geven aan de opsporing van gevallen van corruptie. Ingevolge
deze aanwijzing zal bij aangifte van (vermoedens van) omkoping van een ambtenaar
of rechter (artikel 362, 363, 364 en 364a Sr) altijd tot opsporing moeten worden
overgegaan. Bij het Landelijk Parket is hiertoe een officier van justitie aangewezen als
landelijk corruptieofficier. Deze officier beschikt over specialistische deskundigheid op
het terrein van de opsporing en vervolging van corruptiezaken.
Eén van de problemen hierbij is de ondoorzichtigheid over de verantwoordelijkheid
voor het opstarten van het onderzoek. Immers, de behandelend officier van justitie
bepaalt of hij een zaak Rijksrecherchewaardig vindt en of hij de zaak doorschuift naar
de Rijksrechercheofficier op zijn parket. Vervolgens brengt deze Rijksrechercheofficier
de zaak in bij de CCR waar moet worden besloten of de zaak naar de Rijksrecherche

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 76-

gaat. Het besluit hiertoe zal worden opgenomen in het contactjournaal76 van de OvJ
dat verder niet openbaar is.
Wanneer een zaak niet-Rijksrecherchewaardig is, is veel minder duidelijk wie deze
dient te behandelen. Individuele OvJ’s lijken hier ook nog eens verschillend mee om te
gaan.
‘In de praktijk zie je dat de parketten behoorlijk verschillen als het gaat om meldingen
richting Rijksrecherche, ook als je corrigeert naar de omvang van het ambtenarenapparaat
in een bepaald arrondissement.’ Bron: Rijksrecherche

Met name de niet-corruptie zaken lopen op deze manier de kans ergens in de traject te
blijven steken. Voor veel organisaties is ook onduidelijk in hoeverre het OM aandacht
geeft aan de opsporing en vervolging van gevallen van ambtscriminaliteit die niet
onder de noemer corruptie vallen. Zo komt in gesprekken met vertegenwoordigers van
overheidsorganisaties naar voren dat men het idee heeft dat aan dit soort zaken over
het algemeen weinig prioriteit wordt gegeven:
‘Ik heb zelden meegemaakt dat justitie actie heeft onderneemt na een aangifte. Het leidt
vrijwel altijd tot een sepot. Dat is heel teleurstellend. Ook als er wel een volledig dossier
ligt - het interne onderzoek is afgerond, de dader is op camera opgenomen en heeft een
bekentenis afgelegd - pakt justitie zo’n zaak toch niet altijd op.’ Bron: ZBO

Om toch aandacht voor een zaak te krijgen, nemen verschillende organisaties
rechtstreeks contact op met de OvJ.
‘Naar aanleiding van een melding over een ontdekte fraude ga ik in overleg met het OM en
eventueel de Rijksrecherche. Dit gaat vaak informeel en de uitkomst kan afhankelijk zijn
van de capaciteit van het OM, het belang dat er aan de zaak wordt gehecht en de tijd die ik
zelf beschikbaar heb.’ Bron: anonieme respondent

Het lijkt er op alsof de directe benadering leidt tot een hogere prioriteit en in die zin is
het een strategische keuze om gebruik te maken van persoonlijke contacten.
Daarnaast blijkt dat deze contacten leiden in elk geval leiden tot meer wederzijds
begrip.
Desondanks is verschillende keren door respondenten gemeld dat wel contact wordt
opgenomen met het Openbaar Ministerie, maar dat de OvJ vervolgens bepaalt dat
vervolging niet opportuun is. Voor overheidsorganisaties is de reden hiervan niet altijd
duidelijk.

76

. Mogelijk bevat het contactjournaal in sommige gevallen ook informatie over de reden om

aangifte te doen (bijvoorbeeld vanwege de verplichting die volgt uit artikel 162 Sv). Aangezien dit
niet openbaar is, was deze bron voor ons echter niet beschikbaar.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 77-

Ook wanneer wel aangifte wordt gedaan, wordt dus niet altijd tot opsporing
overgegaan. Organisaties geven dan ook aan verschillende keren teleurgesteld te zijn
geweest in de inzet van het OM. Het is voor veel organisaties onbegrijpelijk dat de
verplichting tot aangifte van ambtscriminaliteit (die veel verder gaat dan corruptie
waarvoor wel altijd capaciteit wordt vrijgemaakt) kennelijk niet leidt tot een
verplichting tot opsporing en vervolging hiervan.
5.2

Opsporingsonderzoek

In deze paragraaf wordt het opsporingsonderzoek naar gevallen van ambtscriminaliteit
besproken. De input hiervoor is vooral afkomstig van interviews en de dossierstudie.
Voor zover dit mogelijk was, is in de dossiers gezocht naar aanwijzingen over het
verloop van het aangifteproces en vermeldingen van het gebruik van de aangifteplicht.
Uit de opsporingsdossiers blijkt echter niet op te maken in hoeverre bij de aangifte
specifiek de verplichting is gevolgd die in artikel 162 Sv is vastgelegd. Volgens de
Rijksrecherche is dit ook lastig:
Als dit al is vastgelegd zal dat waarschijnlijk in het contactjournaal van de OvJ staan en
daar kom je niet zomaar in.

Eerder bleek al dat het daadwerkelijk toepassen van artikel 162 Sv zelfs lastig te
achterhalen is op grond van informatie van de aangever zelf. Immers, we hebben
kunnen zien dat een aangifte eerder lijkt te worden gedaan vanuit moreel plichtsbesef
dan vanuit de verplichting die vastligt in het wetsartikel.
De opsporingsdossiers zijn dan ook vooral gebruikt voor het in kaart brengen van het
opsporingsonderzoek en eventuele obstakels daarbij.
5.2.1

Onderzoek

Over het algemeen is men redelijk tevreden over de onafhankelijkheid van de
opsporende instanties, maar niet iedereen is deze mening toegedaan:
‘In deze zaak van een aantal jaar geleden is er een Rijksrechercheonderzoek gestart naar
aanleiding van het interne feitenonderzoek binnen het ministerie, maar hoe serieus dit is
uitgevoerd, is de vraag. De aangifte betrof een klein deel van de fraudezaak en de
Rijksrecherche heeft zich alleen gericht op de aangifte. Dit zorgde ervoor dat het
Rijksrechercheonderzoek zich beperkte tot slechts een deel van het dossier. De conclusie
was dat er in dat deel van het dossier geen strafbare feiten waren gepleegd. Waarom de
Rijksrecherche niet verder heeft gekeken, blijft een raadsel. Dit alles werkt de zaak
aanzienlijk tegen, want de ambtelijke top kan zich nu verschuilen achter het dossier van de
Rijksrecherche.’ Bron: klokkenluider

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 78-

Daarnaast ontstaat soms - waarschijnlijk vooral door een gebrek aan transparantie
over de beslissingen van de OvJ - de indruk dat verschillende OvJ’s verschillend
omgaan met aangiften van ambtscriminaliteit.
Het strafrechtelijk onderzoek is in alle onderzochte casus (deels) uitgevoerd door de
politie of de Rijksrecherche (zie bijlage V); in één geval is ook een bijzondere
opsporingsdienst ingezet. Opsporingsactiviteiten bestaan primair uit het afnemen van
verhoren van verdachten, getuigen en andere betrokkenen, en het in beslag nemen
van

administratieve

gegevens.

Een

derde

opsporingsmiddel

dat

in

meerdere

opsporingsonderzoeken is ingezet, is het tappen van telefoongesprekken. Ten slotte is
in casus 11 specifieke expertise van externe partijen ingeschakeld om strafbare
handelingen vast te stellen. In deze casus werd bij het onderzoek naar frauderende
medewerkers van burgerzaken een expert benaderd voor handtekeningherkenning. De
in te schakelen externe partij kan echter ook de interne integriteitsafdeling van de
betrokken overheidsorganisatie zijn:
‘Wij geven de opsporende instantie in sommige gevallen ook ondersteuning, bijvoorbeeld
omdat we de systemen veel beter kennen dan externe partijen. Over die samenwerking
zijn we erg tevreden.’ Bron: ministerie

Uit de dossierstudie blijkt dat bij het strafrechtelijk onderzoek veelvuldig gebruik wordt
gemaakt van de resultaten van het interne feitenonderzoek. Het volledige interne
onderzoek wordt in veel gevallen immers al bij de aangifte beschikbaar gesteld voor
het strafrechtelijke onderzoek.77 Het OM lijkt hierin over het algemeen voldoende
aanknopingspunten te vinden om tot vervolging en opsporing over te kunnen gaan.
Zeker als er sprake is van een bekennende verdachte, hoeven politie en justitie dan
slechts een relatief beperkt aantal opsporingsactiviteiten te verrichten en alleen nog
enkele verhoren af te nemen.
‘In principe vindt eerst het interne onderzoek plaats en dan pas het externe. Dit leidt bij
ons tot op heden niet tot problemen. De politie is juist erg blij met de aangeleverde
informatie. Zij hoeft daardoor bijna niks meer aan de zaak te doen. We krijgen vaak
complimenten over de opbrengsten van het interne onderzoek.’ Bron: ministerie

Wanneer het interne onderzoek al (volledig) is afgerond alvorens er aangifte wordt
gedaan, lijkt dit het in veel gevallen dus relatief eenvoudig te maken om een zaak
strafrechtelijk rond te krijgen. Dit is anders wanneer een organisatie (te) vroeg naar
het OM stapt. De zaak is dan soms nog ‘te dun’ en indien het geen corruptiezaak
betreft, is de kans aanwezig dat het OM niets met de zaak doet of kan doen.
Verschillende ambtelijke organisaties geven dit dan ook als reden om te wachten met
het doen van aangifte c.q. het inschakelen van het OM, zo blijkt uit de interviews.
77

. Met uitzondering van één dossier, is in alle gevallen pas aangifte gedaan na volledige

afhandeling van het interne onderzoek.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 79-

‘Als het OM in beginsel het vermoeden heeft dat het heel lastig wordt om de zaak rond te
krijgen, zal ze vaak geneigd zijn om de zaak niet ontvankelijk te verklaren. In dat geval
kun je als organisatie niets meer. Dan is de zaak afgedaan.’ Bron: ministerie.

Wanneer de samenwerking minder goed is, biedt de passieve aangifteplicht die
voortvloeit uit artikel 162 Sv een mogelijkheid administratieve gegevens en andere
interne documenten te gebruiken. Ook indien in een bepaalde zaak geen aangifte
wordt gedaan op grond van artikel 162 Sv wordt bij de opsporing dan dus toch gebruik
gemaakt van artikel 162 Sv.
5.2.2

Bewijslast

Wanneer opsporende instanties problemen ondervinden bij de opsporing, lijken deze
vooral te maken te hebben met de bewijsvoering. Wanneer vermoedens vaag zijn en
er in eerste instantie nauwelijks aantoonbaar bewijs is, zal dit het de opsporende
instanties niet eenvoudig maken om aan te tonen of gerezen vermoedens juist zijn. Dit
heeft zowel gevolgen voor het opsporingsonderzoek als voor de vervolging. In
sommige

gevallen

is

het

vermoeden

zo

vaag

dat

het

OM

überhaupt

geen

opsporingsonderzoek kan starten.
‘In de praktijk blijkt ambtelijke corruptie lastig te bewijzen. Dit zorgt ervoor dat vervolgd
wordt op simpeler overtredingen.’ Bron: Rijksrecherche

‘Als je niet kunt bewijzen dat er geld is betaald voor het verschaffen van informatie, dan zal
vaak ingezet worden op artikel 272 Sr (schenden geheimhoudingsplicht). Het bewijs voor
het lekken van informatie is vaak wel rond te krijgen, maar dat hiervoor is betaald meestal
niet. Dit heeft wel tot gevolg dat je minder ingrijpende dwangmiddelen kan inzetten.’ Bron:
Landelijke Parket

Een ander probleem waar het OM tegenaan loopt bij het rond krijgen van de
bewijslast, is het ontbreken van voldoende bewijs (bijvoorbeeld voor opzet in geval
van valsheid in geschrifte) .78
Wanneer sprake is van een ontkennende verdachte blijkt het voor opsporende
instanties ook niet altijd wenselijk dat een zaak intern al onderzocht is. Het OM
ondervindt in dergelijke gevallen geregeld hinder bij het rond krijgen van het bewijs:
‘Het inzetten van een extern recherchebureau kan van invloed zijn op de mogelijkheden
voor de opsporing. Zo speelde een gemeente een dubieuze rol bij het formuleren van de
opdracht voor een extern onderzoek. Hierdoor was alles wat als bewijs had kunnen dienen,
verdampt op het moment dat het strafrechtelijke traject in gang werd gezet.’ Bron:
Landelijk Parket

78

. Dit bleek onder andere uit één van de Rijksrecherchedossiers die is geanalyseerd.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 80-

Ook de Rijksrecherche is deze mening toegedaan. Als intern onderzoek uiteindelijk al
leidt tot een aangifte, dan kan dit tot problemen leiden:
‘Dit soort organisaties gaat soms als een olifant door de porseleinkast. Dit leidt niet zelden
tot het kapotmaken van de zaak, omdat verdachten dan al op de hoogte zijn van het
onderzoek en bewijs vroegtijdig kan worden vernietigd’. Bron: Rijksrecherche

Dat een zaak op deze manier wordt stuk gemaakt, komt onder andere door het feit dat
meestal pas aangifte wordt gedaan na een langdurig intern onderzoek. In dergelijke
situaties kan het voorkomen dat de verdachte(n) en betrokkene(n) al zo vaak gehoord
zijn dat men precies weet hoe te antwoorden. De verdachte heeft dan ook meer dan
voldoende tijd gehad om mogelijk bewijsmateriaal eventueel te laten ‘verdwijnen’. Zo
duurde het in verschillende casus meer dan een jaar voordat naar aanleiding van het
interne onderzoek werd besloten ook aangifte te doen. Geconcludeerd kan worden dat
er sprake is van een dilemma:
‘Indien een overheidsorganisatie besluit om direct aangifte te doen (zonder tussenkomst
van een intern onderzoek), bestaat (in een niet-corruptiezaak) de kans dat het OM van
mening is dat de feiten te ‘mager’ zijn en de zaak niet-ontvankelijk wordt verklaard. Het
strafrechtelijke traject is dan ten einde. Wanneer daarentegen eerst een intern onderzoek
wordt uitgevoerd en er geen bekennende verdachte is, is het gras soms al helemaal
platgetrapt als de opsporende instanties in het spel komen.’ Bron: Rijksrecherche

5.3

Vervolging en straffen

In paragraaf 4.8 is al ingegaan op verschillende disciplinaire maatregelen die intern
kunnen worden genomen. In deze paragraaf behandelen we in hoeverre in de
onderzochte casus tot vervolging is overgegaan en tot welk vonnis de rechter
(eventueel in hoger beroep) is gekomen. De opgelegde straffen worden vergeleken
met de genomen interne maatregelen. Op twee zaken na, zijn alle door ons
onderzochte zaken inmiddels afgesloten.79 Uit de dossiers80 waarin aangifte is gedaan
van een geval van ambtscriminaliteit komt een uiteenlopend beeld naar voren over de
vervolging en het eventueel opgelegde vonnis. Tabel 5.1 (zie bijlage VI) geeft een
overzicht en geeft ook weer welke interne maatregelen zijn genomen.
Uit de dossieranalyse blijkt onder andere dat in vijf gevallen tot vervolging is
overgegaan en dat er in drie gevallen sprake was van een sepot. De sepots hadden
twee verschillende redenen. De eerste is het oordeel van de OvJ dat er onvoldoende
bewijs was om tot vervolging over te gaan (in één geval). De tweede verklaring ligt in

79

. Van de aanvullend geïnventariseerde Rijksrecherchedossiers is dit niet met zekerheid te

zeggen. In deze dossiers is de afloop van de zaak ons niet bekend.
80

. In casus 6 is het alleen bij een aangifte gebleven. De casus wordt hier desondanks toch

meegenomen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 81-

het feit dat de OvJ van mening is dat de verdachte door de interne maatregelen al
voldoende gestraft was (in twee gevallen).
Voor de Rijksrecherchedossiers geldt dat er in alle zaken een uitgebreid strafrechtelijk
onderzoek is ingesteld. In zes zaken is de afloop van deze zaken niet uit de
Rijksrecherchedossiers te halen. In drie zaken is niet tot vervolging overgegaan: in
dossier 2 is de zaak geseponeerd wegens onvoldoende bewijs. Uit het onderzoek in het
zesde dossier bleek dat er waarschijnlijk geen sprake was van strafbare feiten en tot
slot is dossier 8 niet vervolgd omdat dit strafrechtelijk niet haalbaar bleek te zijn. In
deze zaak was er vertrouwelijke informatie uit de organisatie gelekt, maar waren er
wel vijftig mogelijke verdachten.
In vier van de vijf dossiers waarin tot vervolging is overgegaan, heeft dit geleid tot een
rechtszaak (in het andere geval werd een transactie aangeboden). In alle vier de
gevallen volgde hierop ook een veroordeling. In casus 7 en casus 14 is een hoger
beroep ingesteld. In casus 8 ging het om zeven verdachte ambtenaren waarvan zes
een boete opgelegd hebben gekregen. De zaak tegen de zevende verdachte werd
wegens onvoldoende bewijs geseponeerd.
Hoewel het strafrechtelijke en het disciplinaire traject in principe los van elkaar staan,
blijkt dat de straffen overeenkomsten bevatten. Ondanks het feit dat de uitkomsten
van beide trajecten niet altijd overeen zullen komen, geven organisaties aan het niet
altijd aan te durven om disciplinaire maatregelen te nemen voordat het oordeel van de
rechter bekend is:
‘Zolang het strafrechtelijke traject loopt, nemen we in principe geen disciplinaire
maatregelen. Ordemaatregelen zijn wel toegestaan, zoals schorsing. Een medewerker die
onderwerp van een strafrechtelijk onderzoek is, moet dus gewoon worden doorbetaald. Dit
is het gevolg van een beslissing van de voorzieningenrechter in 2004. Pas na de rechtszaak
kunnen andere maatregelen worden genomen. Op basis van deze uitspraak is men met
handen en voeten gebonden.’ 81 Bron: ministerie

81

. Dit citaat maakt zichtbaar dat organisaties soms geen disciplinaire maatregelen durven te

nemen voordat het oordeel van de strafrechter bekend is. Om misverstanden te voorkomen moet
echter ook worden gewezen op de ter zake geldende (vaste) jurisprudentie van de Centrale Raad
van Beroep. De Raad verwerpt uitdrukkelijk de beleidslijn dat met het in gang zetten van
tuchtrechtelijke procedure kan of behoort te worden gewacht op afloop van strafrechtelijke
procedure. Zie in dit verband de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep d.d. 14 maart 1989,
TAR 1989, 102: ‘De Raad wil niet uitsluiten dat bijzondere redenen in een voorkomend geval
aanleiding kunnen geven het verloop van een strafrechtelijke procedure en het vonnis, waarin die
procedure resulteert, af te wachten. Als algemene beleidslijn acht de Raad een dergelijke gang
van zaken echter - met name ook gelet op de gescheiden verantwoordelijkheden van de
strafrechter enerzijds en van het tot hanteren van tuchtrechtelijke maatregelen bevoegde gezag
anderzijds, onaanvaardbaar.’ Illustratief is ook de annotatie van prof. mr. G.L. Coolen bij een
uitspraak van de Centrale Raad van Beroep over het strafontslag van een politiefunctionaris
wegens XTC-gebruik (TAR 2008, afl. 2, blz. 67 e.v.)

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 82-

De uitspraak van de voorzieningenrechter waarnaar in voorgaand citaat door een
respondent wordt verwezen, gaat over een zaak waarbij een ministerie in eerste
instantie een ambtenaar had geschorst en enkele maanden later per direct en voor
onbepaalde tijd (voor de duur van de schorsing) het salaris van de ambtenaar had
ingehouden. Het ministerie droeg hiervoor als reden aan dat er tegen de ambtenaar
een strafrechtelijk onderzoek liep wegens verdenking van het plegen van een
(ambts)misdrijf. Het ministerie was echter zelf niet op de hoogte van de inhoud van de
verdenking en beschikte ook niet over gegevens waaruit de betrokkenheid van de
ambtenaar bij de strafbare feiten waarvan hij verdacht werd, zou blijken. Het oordeel
van de rechter luidde als volgt:
Bij het volledig ontbreken van dergelijke (inhoudelijke) gegevens kan het enkele het feit
dat een strafrechtelijk onderzoek wegens verdenking van het plegen van (ambts)misdrijven
lopende is, (…) niet dienen als grondslag voor het inhoudingsbesluit. Het (…) uit het besluit
[tot inhouding van het volledige bedrag aan bezoldiging voor de duur van de schorsing]
voortkomend nadeel [voor de ambtenaar is] onevenredig (…) in verhouding tot het met dat
besluit te dienen belang. [Voor] toepassing [van] artikel 92 ARAR (…) dient er een zeker
verband te bestaan tussen de inhouding van de bezoldiging enerzijds en de mate van
waarschijnlijkheid welke bestaat over de beëindiging van het dienstverband anderzijds.
Bron: Rechtbank Alkmaar82

Wat opvalt, is dat in zaken waarbij het interne onderzoek al is afgerond de politie, de
OvJ en de rechter rekening lijken te houden met reeds genomen interne, disciplinaire
maatregelen. In casus 6 is dit bijvoorbeeld het geval. Politie en justitie hebben in deze
zaak besloten niet tot strafvervolging over te gaan, omdat de ambtenaar in kwestie al
voldoende intern gestraft zou zijn. Hoewel de schade aanzienlijk was - ongeveer 5000
euro - was het voor de politie voldoende dat er al een betalingsregeling getroffen was.
Ook casus 13 is hier een voorbeeld van. Eén van de verdachten was al ontslagen en
met beiden was een betalingsregeling getroffen voor het terugbetalen van de schade.
De OvJ geeft in een brief aan de verdachten aan te laten weten genoeg bewijs te zien
voor een strafzaak, maar biedt gezien het delict en de getroffen betalingsregelingen,
een transactie aan.
In zaken daarentegen, waarbij het interne traject nog niet is gestart of dit nog
afgerond moet worden, zijn er nog geen disciplinaire maatregelen genomen waarmee
de rechter bij het bepalen van de strafmaat rekening kan houden. In dergelijke
gevallen lijken de straffen hoger uit te vallen. Omdat na het vonnis pas interne
maatregelen worden genomen, worden verdachten dan soms wel ‘dubbel’ gestraft.
Het lijkt hierdoor alsof er met twee maten wordt gemeten. Het OM beslist immers in
sommige gevallen dat opsporing en vervolging niet opportuun is, omdat interne
maatregelen al zijn genomen, terwijl in andere gevallen interne maatregelen pas
82

. Uitspraak van de Voorzieningenrechter op grond van artikel 8:84 van de Algemene wet

bestuursrecht. Rechtbank Alkmaar, Sector Bestuursrecht.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 83-

zullen worden genomen wanneer de zaak strafrechtelijk is afgerond, met als gevolg
dat er dubbel wordt gestraft.83
5.4

Terugkoppeling

Uit de dossieranalyse blijkt dat de door ons bevraagde organisaties wisselende
ervaringen hebben met de terugkoppeling door justitie over de vervolging van
medewerkers die worden verdacht van ambtscriminaliteit. In sommige gevallen
ontvangt de organisatie als benadeelde een uitnodiging voor de zitting en een afschrift
van het vonnis, en zijn organisaties positief over de terugkoppeling. In andere gevallen
gebeurt dit echter alleen op verzoek of zelfs helemaal niet.
Terugkoppeling is vanuit meerdere oogpunten belangrijk voor overheidsorganisaties.
Allereerst is de organisatie als betrokkene of benadeelde - de verdachte medewerker
heeft immers vanuit zijn functie bij de organisatie het strafbare feit gepleegd - een
partij die er belang bij heeft de uitkomsten van het strafrechtelijke onderzoek te
kennen. De organisatie zal er veel aan gelegen zijn het geschonden vertrouwen in de
integriteit van de organisatie - zo veel en zo snel mogelijk - naar aanleiding van deze
uitkomsten te herstellen. Zo blijkt uit interviews dat sommige organisaties de
informatie uit het strafrechtelijke proces en de rechtszaak gebruiken om de interne
processen en het beleid gericht op het voorkomen van integriteitsschendingen te
verbeteren.
De behoefte aan een snelle terugkoppeling geldt des te meer als de betrokkene in
dienst blijft van de organisatie. Het interne disciplinaire traject en het strafrechtelijke
traject zijn weliswaar twee los van elkaar staande trajecten, maar organisaties blijken
soms af te wachten of de interne uitkomsten wel in dezelfde richting wijzen als het
externe opsporingsonderzoek. Een ambtenaar die door een rechter wordt veroordeeld
voor het vervalsen van een trouwakte, kan intern immers moeilijk van plichtsverzuim
worden vrijgepleit. In die zin is de ambtelijke organisatie voor het nemen van
maatregelen ook enigszins afhankelijk van de uitkomsten van het strafrechtelijke
traject en de uitspraak van de rechter.84
Zoals in de voorgaande paragraaf al is aangegeven, kan dit problemen opleveren.
Voordat er een onherroepelijke uitspraak van de rechter ligt, achten organisaties het
niet altijd mogelijk om intern al adequate disciplinaire maatregelen te treffen. Dit bleek
ook uit een interview met een ministerie:
‘Het is moeilijk om een medewerker te ontslaan als de rechter nog geen uitspraak heeft
gedaan. Ordemaatregelen zoals schorsen van een ambtenaar en ontzeggen van de toegang

83

. Het ne bis in idem-beginsel staat niet in de weg aan het treffen van disciplinaire maatregelen,

ook al is betrokkene strafrechtelijk veroordeeld. Mogelijk kan wel het evenredigheidsbeginsel de
gevolgen van de niet-toepasselijkheid van het ne bis in idem-beginsel bij samenloop van
strafbare feiten en tuchtvergrijpen mitigeren (zie hieromtrent A.J.C. de Moor-van Vugt, TAR
1990, Afl. 12, blz. 718 e.v.).
84

. Overigens gaat het omgekeerde niet altijd op. Wanneer er sprake is van plichtsverzuim, is er

immers niet altijd sprake van een strafbaar feit.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 84-

tot het dienstgebouw zijn wel mogelijk, maar bij strengere disciplinaire maatregelen loopt
de ambtelijke organisatie het risico op een arbeidsrechtelijk conflict.85’ Bron: ministerie

Indien de strafrechter van mening is dat niet alle ten laste gelegde feiten bewezen
verklaard kunnen worden, terwijl de organisatie wel op grond van die feiten
disciplinaire maatregelen heeft getroffen, dan kan de ambtenaar met deze uitspraak in
de hand in sommige gevallen een rechtszaak beginnen tegen de ambtelijke
organisatie. De door de rechter opgelegde strafmaat speelt hierbij een rol. In het ARAR
is opgenomen in welke situaties ontslag86 gerechtvaardigd is. Een gevangenisstraf
rechtvaardigt bijvoorbeeld ontslag. Wordt een ontslagen ambtenaar vrijgesproken en
heeft dit gevolgen voor de mate van plichtsverzuim waardoor een opgelegd ontslag
ongegrond blijkt te zijn, dan kan dit leiden tot aanzienlijke schadeclaims (ARAR art.
81).87
Door dit soort beelden van juridische beperkingen voelen sommige ambtelijke
organisatie zich met handen en voeten gebonden en hebben zij behoefte aan een
kortlopend traject van opsporing en vervolging.
‘Een ambtenaar kan altijd geschorst worden, maar het dienstverband blijft doorlopen en
dat levert soms onwenselijke situaties op. Helemaal als het een langlopende zaak betreft.’
Bron: ministerie.

Het opleggen van een schorsing kan daarnaast leiden tot scheve gezichten binnen een
afdeling of de hele organisatie, want een collega die geschorst thuis zit, krijgt wel elke
maand zijn of haar salaris uitbetaald. Kortom, er is behoefte aan een snellere
strafrechtelijke afhandeling en een betere terugkoppeling vanwege de gevolgen die het
strafrechtelijke

traject

kan

hebben

voor

het

nemen

van

interne

disciplinaire

maatregelen.
Organisaties geven ook om een andere reden aan behoefte te hebben aan
terugkoppeling

door

mogelijkheden

tot

justitie.
het

Deze

uitwisselen

reden
van

ligt

voornamelijk

gegevens

op

het

in

de

moment

beperkte
dat

het

opsporingsonderzoek gaande is. In theorie heeft de OvJ die een onderzoek leidt de
85

. Volgens vaste jurisprudentie van de Centrale Raad van Beroep is het afwachten van het (al

dan niet definitieve) oordeel van de strafrechter in de regel onjuist. Het lange tijdsverloop tussen
het bekend worden van begane feiten en besluit tot opleggen van een disciplinaire straf kan de
bevoegdheid om die straf op te leggen, verloren doen gaan. Zie hieromtrent ook de uitspraak van
de Centrale Raad van Beroep d.d. 14 maart 1989, TAR 1989, 102, waarin de Raad opmerkt dat
het onder omstandigheden kan zijn dat sprake is van een zodanig ernstig plichtsverzuim dat de
betrokkene ook met het verstrijken van de tijd redelijkerwijs rekening moet blijven houden met
bestraffing met onvoorwaardelijk ontslag. De Raad wil echter niet uitsluiten dat ook in zo’n geval
het tijdstip kan aanbreken waarop bestraffing met onvoorwaardelijk ontslag niet meer kan
worden aanvaard.
86

. Het gaat hier om ontslag dat niet is aangevraagd door de ambtenaar. Daaronder valt ook het

(oneervol) ontslag wegens plichtsverzuim.
87
. Het is echter de vraag of dergelijke claims in veel gevallen ook moeten worden gehonoreerd.
Het disciplinaire traject (voor een strafontslag) staat immers los van een strafrechtelijk traject.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 85-

bevoegdheid om op grond van de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) en de
Aanwijzing verstrekking strafvorderlijke gegevens voor buiten de strafrechtspleging
gelegen doeleinden (Aanwijzing Wbp) strafrechtelijke gegevens aan derden te
verstrekken.88 Dit betekent vanzelfsprekend ook dat de hoofdofficier het recht heeft
om informatieverstrekking te weigeren. Gegevensverstrekking is alleen toegestaan
wanneer de verstrekking voortvloeit uit een behoorlijke taakuitoefening en voor zover
een zwaarwegend openbaar belang daartoe noodzaakt.89 Casus 14 is een voorbeeld
waarin inzage in het opsporingsdossier tijdens het opsporingsonderzoek wel mogelijk
bleek. In het dossier staat het volgende te lezen:
Bij aanvang van het onderzoek is door justitie aan de ambtelijke organisatie fiat verleend
om alle essentiële informatie uit het strafrechtelijk onderzoek te gebruiken voor
arbeidsrechtelijke doeleinden ten aanzien van de verdachte ambtenaar. Bron: Casus 14

De verklaring dat inzage in dit geval mogelijk was, heeft er onder meer mee te maken
dat het interne onderzoek tevens als opsporingsonderzoek gebruikt kon worden. De
ambtelijke organisatie heeft namelijk een eigen opsporingsafdeling waar buitengewoon
opsporingsambtenaren werkzaam zijn. Deze opsporingsfunctionarissen hebben het
opsporingsonderzoek uitgevoerd. Dit betreft echt een uitzonderingssituatie. De
mogelijkheid om in het belang van de interne, disciplinaire afhandeling van het
plichtsverzuim

vroegtijdig

gebruik

te

maken

van

gegevens

uit

het

opsporingsonderzoek, blijkt in de praktijk niet altijd goed te werken.
‘Als we aangifte doen van corruptie en de zaak overdragen aan het OM, zouden we graag
meer terugkoppeling over het onderzoek krijgen. Soms blijkt uit het politieonderzoek
bijvoorbeeld dat er intern meer medewerkers bij de zaak betrokken zijn. De organisatie
heeft er dan belang bij de betreffende medewerker(s) zo snel mogelijk op non-actief te
stellen. Niet elke OvJ is echter bereid deze informatie beschikbaar te stellen. Het komt voor
de we pas bij de behandeling van de rechtszaak op de hoogte worden gesteld van de
gegevens van andere betrokkenen.’ Bron: ministerie

Uit de interviews blijkt dat de wijze waarop hiermee wordt omgegaan ook per officier
van justitie verschilt:

88

. Aanvullende mogelijkheden worden geboden door de Wet justitiële en strafvorderlijke

gegevens (Wjsg) en tot 01-02-2008 de Aanwijzing Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens.
89

. Persoonsgegevens mogen zonder toestemming van de betrokkene worden verwerkt voor zover

dat noodzakelijk is om een wettelijke verplichting na te komen waaraan de verantwoordelijke is
onderworpen of voor zover de gegevensverwerking noodzakelijk is voor de goede vervulling van
een publiekrechtelijke taak door het verwerkende bestuursorgaan dan wel het bestuursorgaan
waaraan de gegevens worden verstrekt. Bron: Aanwijzing verplichtingen in het kader van Wbp en
Wjsg, artikel 3a lid 5.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 86-

‘Met de ene Officier heb je goede afspraken, de andere werkt niet mee. Wat in de ene regio
wel mag, kan in de andere niet. Je bent heel erg afhankelijk van de bereidwilligheid van de
officier van justitie en dat kan erg frustrerend zijn.’ Bron: ministerie

Het moge duidelijk zijn dat het in sommige situaties vanuit het oogpunt van de
organisatie een onwenselijke situatie is indien het lang duurt voordat voor het
bewaken van de integriteit van de interne organisatie cruciale informatie uit het
opsporingsonderzoek beschikbaar wordt gesteld. Wanneer meerdere ambtenaren
betrokken zijn bij het lekken van informatie of het vervalsen van papieren, kan de
integriteitsschending immers gewoon doorgaan.
5.5

Resumé: opsporing en vervolging van ambtscriminaliteit

Op basis van de dossieranalyse is het lastig te beoordelen op welke grond aangifte
wordt gedaan van ambtscriminaliteit. De reden van een aangifte wordt immers niet
geregistreerd. Dit kan ofwel de aangifteplicht zijn ofwel het morele plichtsbesef dat
iemand

aangifte

behoort

te

doen

van

strafbare

feiten.

Andersom

werkt

de

aangifteplicht wel: de OvJ kan op basis van de passieve aangifteplicht gegevens
opvragen.
Over het algemeen is men redelijk tevreden over de onafhankelijkheid van de
opsporende instanties. Soms bestaat wel de indruk dat verschillende OvJ’s verschillend
omgaan met aangiften van ambtscriminaliteit. Overheidsorganisaties zijn geregeld
gefrustreerd en teleurgesteld over het feit dat aangiftes op basis van de aangifteplicht
kennelijk niet leiden tot een verplichting tot opsporing en vervolging daarvan. In de
optiek van de bevraagde respondenten geeft het OM onvoldoende prioriteit aan
gevallen van ambtscriminaliteit en is kennelijk niet duidelijk genoeg wat aangevende
instanties

kunnen

en

mogen

verwachten.

Corruptiezaken

vormen

hierop

een

uitzondering.
Directe contacten met het OM lijken cruciaal om in bepaalde gevallen wel voldoende
aandacht voor een zaak te krijgen. Opgedane ervaringen tijdens een eerdere situatie
waarin succesvol is samengewerkt, zorgen dat overheidsorganisaties in het vervolg
strategischer handelen wanneer zij een zaak onder de aandacht van het OM willen
brengen. Wordt de reguliere weg via de politie gevolgd, dan is de kans - zeker bij
gevallen van ambtscriminaliteit die niet onder de noemer corruptie vallen - reëel dat
een aangifte niet leidt tot opsporing en vervolging.
Wanneer een afgerond intern onderzoek wordt aangeleverd waarbij er sprake is van
een bekennende verdachte, heerst er wederzijds in veel gevallen tevredenheid. Het
interne onderzoek wordt dan gebruikt voor het opsporingsonderzoek en opsporing en
vervolging leveren weinig problemen op. De kans is dan wel aanwezig dat dit leidt tot
een transactie of een sepot. Is er onvoldoende bewijs of een ontkennende verdachte
dan is men minder positief. De kans dat een zaak wordt opgepakt is minder groot en
als dit wel gebeurt, kan het zijn dat door het interne onderzoek al veel bewijs is
stukgemaakt. Daarnaast laat de strafrechtelijke afhandeling van dit soort zaken vaak

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 87-

veel langer op zich wachten, wat weer gevolgen kan hebben voor de mogelijkheden
om intern maatregelen te nemen. Zo kwamen we een zaak tegen waarin pas na één
jaar aangifte werd gedaan (na afronding van het interne onderzoek door een privaat
recherchebureau) en het OM pas na twee jaar met een reactie kwam. De rechtszaak
moest toen nog beginnen. Over de terugkoppeling ten slotte, is men in dit soort
gevallen over het algemeen ook weinig tevreden.
De in dit hoofdstuk besproken onzekerheid over verantwoordelijkheden en gemaakte
keuzes, de complexiteit en de traagheid van het juridische proces, werken in elk geval
niet bevorderend op de aangiftebereidheid van ambtelijke organisaties. Ook de angst
voor

schadeclaims

door

ambtenaren

over

‘onterecht’

opgelegde

disciplinaire

maatregelen werkt niet motiverend voor het naar buiten treden met misstanden. Het
is dan ook niet vreemd dat bij verschillende respondenten de indruk bestaat dat soms
de voorkeur wordt gegeven aan de interne afhandeling van incidenten. De schuld
hiervoor ligt geenszins uitsluitend bij de aangevende instanties, zo kunnen we
concluderen op basis van dit hoofdstuk.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 88-

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 89-

VI

Conclusies en scenario’s

In de vorige hoofdstukken hebben we de werking van de aangifteplicht besproken. Er
blijkt een groot aantal onduidelijkheden en dilemma’s te bestaan die rechtvaardigen
waarom er op dit moment twijfels bestaan over het gebruik en het functioneren van
het wetsartikel. Gebruikmakend van een verscheidenheid aan onderzoeksactiviteiten is
achtereenvolgens inzicht gegeven in de inhoud van het wetsartikel zelf, de doelgroep,
de interne procedures rond ambtscriminaliteit en de opsporing en vervolging ervan. In
dit hoofdstuk zal een antwoord worden gegeven op de onderzoeksvragen en zal
worden

nagegaan

welke

consequenties

dit

heeft

voor

een

oordeel

over

de

bruikbaarheid van het wetsartikel. Er worden verschillende toekomstscenario’s voor de
aangifteplicht besproken. We benadrukken dat het niet onze bedoeling is hierin een
prioritering aan te brengen. We beogen met dit onderzoeksrapport de beleidsbepalers
een handvat te bieden om een gedegen keuze te maken.
6.1

De aangifteplicht: voor welke misdrijven en voor wie?

Onderzoek naar de werking van een wetsartikel begint bij een analyse van het
wetsartikel zelf. Artikel 162 Sv beoogt een functie te vervullen bij de handhaving van
de goede reputatie en het bewaren van het vertrouwen in de onkreukbaarheid van het
ambtelijk apparaat. Het artikel blijkt echter veel ruimte voor onduidelijkheid te laten
en een weinig sluitende afbakening te bevatten van de misdrijven die moeten worden
beschouwd als aangifteplichtwaardig in de zin van artikel 162 Sv. Het blijkt moeilijk te
bepalen bij welke feiten en onder welke omstandigheden aangifte moet worden
gedaan.
Geconcludeerd kan worden dat er ondanks de bij de herziening in 1984 beloofde
verbetering, nog steeds veel onduidelijkheid bestaat. Hierin schuilt één van de
problemen waarmee de aangifteplicht te maken heeft: als de plicht al bekend is, is niet
altijd duidelijk of bepaalde misdrijven in bepaalde gevallen nu wel of niet verplicht
aangegeven dienen te worden. Dit dilemma zou echter niet bij de melder moeten
liggen. Het is immers niet aan de melder om te bepalen of het bij bepaalde
(vermoedens van) misstanden om strafbare feiten gaat.
Een tweede probleem met het wetsartikel is de vraag voor wie de aangifteplicht bij
ambtscriminaliteit nu van toepassing is. Het begrip ambtenaar moet gezien worden als
een open begrip waarvan de invulling afhankelijk is van de situatie. In relatie tot de
aangifteplicht vallen ook werknemers van zelfstandige bestuursorganen (ZBO’s) en
externe medewerkers die tijdelijk worden ingehuurd door een overheidsinstantie onder
het begrip. Deze constatering heeft echter belangrijke gevolgen voor de conclusies van
onderhavig onderzoek. Immers, een groot deel van de ‘ambtenaren’ zal geen weet
hebben van de inhoud van het artikel simpelweg vanwege het feit dat deze groep zich
niet aangesproken zal voelen met de term ambtenaar. Overigens is onduidelijk of het
überhaupt mogelijk is om dit verband wél een goed sluitende afbakening van het

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 90-

begrip ambtenaren te maken. In elk geval laat de wet ruimte (lid 4) om door
aanpassing van de al bestaande AMvB hierin meer duidelijkheid te scheppen.
6.2

(On)bekendheid met de aangifteplicht

Behalve het feit dat het wetsartikel te weinig duidelijkheid verschaft, is het de vraag in
hoeverre men überhaupt bekend is met de aangifteplicht. Uit de door ons uitgevoerde
enquête blijkt dat tachtig procent van de ondervraagde ambtenaren niet bekend is met
de aangifteplicht, dat slechts vijf procent de inhoud van het wetsartikel goed kent en
dat slechts vier procent precies op de hoogte is van de voorwaarden om aangifte te
doen. Het is de vraag hoe erg dit is, omdat een groot deel van de geënquêteerden
aangeeft

bij

het

vermoeden

van

een

integriteitsschending

naar

de

direct

leidinggevende te zullen stappen. Overigens verschilt deze bekendheid aanzienlijk
tussen

en

zelfs

binnen

organisaties.

Toezichthouders

en

opsporingsdiensten,

organisaties waar integriteit een veel belangrijker thema is, blijken veel beter op de
hoogte te zijn van de aangifteplicht. Hoe kleiner de organisaties en hoe decentraler
georiënteerd, hoe minder men weet zal hebben van de aangifteplicht (en de te volgen
procedures). Leidinggevenden blijken meer kennis te hebben van de aangifteplicht dan
uitvoerende ambtenaren.
Eén van de oorzaken van de geringe bekendheid ligt in een beperkte communicatie
over het artikel. Dit geldt zowel binnen overheidsorganisaties als daarbuiten. Extern is
tot op heden slechts in beperkte mate aandacht gegeven aan het bestaan en de
werking van het wetsartikel. Wel wordt er op dit moment door de Rijksrecherche en
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties gewerkt aan een
toelichting c.q. uitleg over de aangifteplicht.
6.3

Procedures bij ambtscriminaliteit

Het gebrek aan communicatie over de aangifteplicht vinden we terug in het feit dat
procedures over aangifteplichtwaardige zaken ondoorzichtig zijn. Een groot aantal
motieven speelt mee bij het melden van een misstand. Loyaliteit richting de
organisatie, medelijden met (familie van) de dader en

de uiterst negatieve

beeldvorming over de gevolgen van het ‘klokkenluidersschap’, zijn slechts enkele
voorbeelden hiervan. Bij velen heerst het idee dat het melden van een interne
misstand binnen de ambtelijke organisatie wordt gezien als een ambtelijke doodzonde.
Intern schuilen voor de melder nogal eens de meeste gevaren. De andere kant op
kijken, ontkennen en op dezelfde voet doorgaan, kan dan een betere strategie lijken
voor een goede werkrelatie.
Bij veel organisaties zijn de te volgen procedures in principe wel goed vastgelegd,
maar de aangifteplicht blijkt slechts een beperkte rol te spelen in het integriteitsbeleid.
Of deze procedures ook bekend zijn en worden gevolgd, is een tweede. Bij sommige
organisaties lijkt er zelfs een angst te bestaan om over de aangifteplicht te
communiceren naar de eigen ambtenaren. Zij zijn van mening dat de aangifteplicht
averechts zou kunnen werken bij het creëren van een open vertrouwelijke sfeer, die

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 91-

nodig is voor het melden van misstanden. Dit alles leidt tot verwarring over de
procedure die gevolgd dient te worden. Daarnaast speelt mee dat er onduidelijkheid
heerst over de relatie tot de geheimhoudingsplicht en de klokkenluidersregeling.
Ondanks (of misschien wel dankzij) het feit dat de aangifteplicht nauwelijks bekend is,
zullen integriteitsschendingen, als deze al worden gemeld, in een groot deel van de
gevallen

aan

de

leidinggevende

worden

gerapporteerd.

Dit

is

volgens

het

ambtenarenrecht en de klokkenluidersregeling ook de juiste te bewandelen weg: de
uitvoerende ambtenaar behoort ‘in de lijn’ te melden. Indien een ambtenaar ervoor
‘kiest’ om melding te maken van een strafbaar feit en het komt tot een aangifte, dan
zal de ‘melder’ zelf dus in principe niet de aangever zijn. In die zin is het ook
belangrijker dat leidinggevenden op de hoogte zijn van de precieze procedures rond de
aangifteplicht dan uitvoerenden.
Voor de groep die niet bij een leidinggevende terecht kan omdat de schending in de
doofpot wordt gestopt of de leidinggevende betrokken is, is er de mogelijkheid om
rechtstreeks contact op te nemen met het OM. Onduidelijk is echter in hoeverre
ambtenaren het recht op bescherming door de klokkenluidersregeling verliezen indien
zij rechtstreeks aangifte zouden doen bij politie of justitie. Dat deze weg niet wordt
gestimuleerd, blijkt duidelijk uit het onderzoek. De meeste organisaties beschikken
voor de groep die niet bij de leidinggevende terecht kan of wil over een meldpunt of
een of meer (soms externe) vertrouwenspersonen. Zij spelen een rol bij het
doorspelen van misstanden en het verduidelijken van de te volgen procedures. Het
anoniem melden van interne misstanden blijft problematisch. Ten eerste is het
ingewikkeld zonder aanvullend bewijs een zaak te beginnen en ten tweede is de kans
nog steeds aanzienlijk dat men erachter komt wie de bron is geweest van een
bepaalde melding.
Wanneer een misstand bij de organisatieleiding terechtkomt, zal indien interne
betrokkenheid wordt vermoed, in vrijwel alle gevallen eerst een intern onderzoek
volgen. Hiertoe beschikken organisaties over een eigen onderzoeksteam of wordt
externe expertise ingehuurd. Op basis van het interne onderzoek zullen eventueel
disciplinaire maatregelen worden genomen. De verschillende ambtenarenreglementen
of organisatierichtlijnen geven voldoende duidelijkheid over de mogelijke disciplinaire
straffen.

Het bevoegd

gezag zal,

rekening houdend met

de

beginselen van

proportionaliteit en subsidiariteit, in het concrete geval zelf een keuze daaruit moeten
maken. Daarnaast zal op basis van het interne onderzoek worden besloten of tot
aangifte wordt overgegaan.
6.4

Aangifte van ambtscriminaliteit

Organisaties geven aan vrijwel altijd aangifte te zullen doen als uit het interne
onderzoek blijkt dat er sprake is van ambtscriminaliteit. Het onderzoeksmateriaal doet
echter vermoeden dat dit onder andere vanwege het bestaan van een groot aantal
keuzemomenten niet altijd zo is. De aangifteplicht blijkt slechts één van de prikkels in
een complex stelsel op basis waarvan wordt bepaald of wel of geen aangifte zal

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 92-

worden gedaan. In sommige gevallen lijkt de morele plicht om aangifte te doen van
strafbare feiten zwaarder te wegen dan de aangifteplicht. In andere gevallen lijkt men
meer te kijken naar het belang dat de organisatie heeft bij het doen van aangifte.
Geconcludeerd kan worden dat in veel gevallen waarin uiteindelijk wel aangifte wordt
gedaan, dit ook zou zijn gedaan indien de aangifteplicht voor ambtscriminaliteit niet
had bestaan.
Als uiteindelijk wordt besloten aangifte te doen, dan zal dit in principe door het
bevoegd gezag worden gedaan. Dat aangifte wordt gedaan wil echter nog niet altijd
zeggen dat dit ook op een juiste manier gebeurt. Het kan zijn dat van een omvangrijke
zaak slechts een gering feit wordt aangegeven. De ambtelijke leiding voldoet dan wel
aan de aangifteverplichting, maar doet dit op een zodanige wijze dat de organisatie
grotendeels buiten schot blijft.
Of aangifte wordt gedaan bij politie, de Rijksrecherche of het Openbaar Ministerie
hangt in grote mate af van de ervaringen met politie en justitie. Hoe minder ervaring
en hoe kleiner de organisatie, hoe eerder men naar de politie stapt. Hoe meer ervaring
er is met ambtscriminaliteit en hoe directer de contacten met de OvJ, hoe eerder men
naar het Openbaar Ministerie of eventueel de Rijksrecherche stapt. Vanzelfsprekend
speelt bij het inschakelen van de Rijksrecherche de ernst, omvang en media-impact
van het incident mee. Omdat in de meeste gevallen eerst een intern onderzoek wordt
verricht, bestaat de kans dat deze aangifte wel lang op zich laat wachten.
Er zijn verschillende redenen om te veronderstellen dat er sprake is van een groot
dark figure als het gaat om het aantal gevallen van ambtscriminaliteit. Elke schatting
moet om die reden onbetrouwbaar worden geacht. We kunnen slechts aannemen dat
er op jaarbasis van minimaal 150 gevallen van ambtscriminaliteit aangifte wordt
gedaan. Het vermoeden dat vaak geen melding wordt gemaakt van ambtscriminaliteit
en dat, ook indien intern wel melding wordt gemaakt, hiervan niet in alle gevallen
aangifte wordt gedaan, menen wij op basis van dit onderzoek te kunnen bevestigen.
Schending van het ambtsgeheim, verduistering in dienstbetrekking en het aannemen
van steekpenningen zijn de meest geregistreerde vormen van ambtscriminaliteit.
Gevallen van corruptie komen (en dat is ook de bedoeling) bijna altijd bij de
Rijksrecherche terecht, terwijl fraude en verduistering juist door de politie worden
afgehandeld.
6.5

Opsporing en vervolging van ambtscriminaliteit

Het is voor de opsporende instanties niet altijd duidelijk welke prioriteit aan gevallen
van ambtsmisdrijven dient te worden gegeven. Ambtelijke corruptie krijgt prioriteit,
maar lang niet alle gevallen van ambtscriminaliteit vallen onder deze noemer. Volgens
artikel 162 Sv kan een ambtelijke organisatie zowel aangifte doen bij de officier van
justitie als bij de politie. Wanneer de ‘traditionele’ weg naar de politie gevolgd wordt, is
de kans echter groter dat een aangifte niet leidt tot opsporingsactiviteiten. De politie is
in het geval van ambtscriminaliteit belast met de uitvoering van onderzoeken naar
minder ernstige strafbare gedragingen die betrekking hebben op de integriteit van de

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 93-

overheid. Hoe kleiner de organisatie, hoe eerder men bij de politie terechtkomt en juist
over de politie is men minder tevreden. Mogelijk is bij dit soort gevallen van
ambtscriminaliteit zowel bij de aangever als bij de politie niet altijd duidelijk waar
aangifte

behoort

te

worden

gedaan

en

wie

verantwoordelijk

is

voor

het

opsporingsonderzoek. Komt een zaak terecht bij de OvJ dan wordt er een afweging
gemaakt of het voor het OM opportuun is om de zaak op te pakken. Bij meer
ingewikkelde

en

meer

mediagevoelige

zaken

zal

worden

nagegaan

of

de

Rijksrecherche verantwoordelijk wordt gesteld om de zaak op te pakken. Op elk parket
is hiervoor een verantwoordelijke Rijksrecherche-OvJ aangesteld. Kortere lijnen zorgen
ervoor dat het OM zaken over het algemeen sneller in behandeling neemt dan de
politie.
Ondanks dat er begrip bestaat voor de opportuniteitsafweging zijn ambtelijke
organisaties soms ook gefrustreerd en teleurgesteld in de beperkte prioriteit die wordt
gegeven aan niet-corruptiezaken. De verplichting tot aangifte van ambtscriminaliteit
leidt kennelijk niet tot een verplichting tot opsporing en vervolging daarvan. Het OM
geeft dan ook volgens veel respondenten onvoldoende prioriteit aan gevallen van
ambtscriminaliteit en is kennelijk niet duidelijk genoeg in wat aangevende instanties
kunnen en mogen verwachten. Om die reden kiezen veel grotere organisaties voor een
rechtstreekse afstemming met de OvJ. Voordeel voor de ambtelijke organisatie is dat
snel duidelijk wordt of er al dan niet een opsporingsonderzoek te verwachten is en
indien er capaciteit wordt vrijgemaakt en prioriteit wordt gegeven, is de kans gering
dat een zaak lang op de plank blijft liggen.
Van groot belang voor het opsporingsonderzoek zal zijn of er sprake is van een
volledig aangeleverd dossier met een bekennende verdachte of niet. Indien er sprake
is van een bekennende verdachte is er over het algemeen sprake van een relatief
‘eenvoudige’

zaak,

waarvoor

weinig

opsporingscapaciteit

noodzakelijk

is.

De

opsporende instanties zijn in dergelijke gevallen ook vaak tevreden over het
aangeleverde interne dossier en over de wederzijdse samenwerking zijn beide partijen
positief.
Besluit een overheidsorganisatie om direct aangifte te doen (zonder tussenkomst van
een intern onderzoek), dan bestaat de kans - indien het niet een geval van corruptie
betreft - dat het OM van mening is dat de feiten te ‘mager’ zijn om een onderzoek te
starten. Wanneer een (onvolledig) intern onderzoek wordt uitgevoerd en er geen
bekennende verdachte is, zijn opsporende instanties dan ook veel minder tevreden.
Daarnaast gaat er zo snel een jaar overheen voordat aangifte wordt gedaan. De
opsporingskansen zijn dan flink gekrompen. Wederzijds is er dan eerder sprake van
onbegrip.
Wanneer de samenwerking minder goed is, biedt de passieve aangifteplicht die
voortvloeit uit artikel 162 Sv een mogelijkheid voor de opsporende instanties om
administratieve gegevens en andere interne documenten op te vragen. Ook indien in
een bepaalde zaak geen aangifte wordt gedaan op grond van artikel 162 Sv kan bij de
opsporing dan toch gebruik worden gemaakt van artikel 162 Sv.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 94-

In zaken waarbij het interne onderzoek al is afgerond, houden de politie, de OvJ en de
rechter soms rekening met reeds genomen interne disciplinaire maatregelen. Het
gevolg kan zijn dat er besloten wordt tot een sepot of een beperktere strafmaat.
Anderzijds zijn er zaken waarbij het interne traject nog niet gestart is of dit nog
afgerond moet worden. Er zijn dan nog geen disciplinaire maatregelen genomen,
waarmee de rechter bij het bepalen van de strafmaat rekening kan houden. Het OM
beslist dus in sommige gevallen dat er geen opsporingsonderzoek wordt gestart omdat
intern al disciplinaire maatregelen zijn genomen terwijl in andere gevallen in de
praktijk pas disciplinaire maatregelen worden genomen als de zaak strafrechtelijk is
afgerond. Omdat in dergelijke gevallen pas na het vonnis (definitieve) interne
disciplinaire maatregelen zullen worden genomen, worden verdachten dan wel ‘dubbel’
gestraft.
6.6

De aangifteplicht beschouwd

Het onderzoek beschouwend, kunnen we stellen dat de aangifteplicht nauwelijks
bekend is en dat de twijfels over het functioneren van de aangifteplicht bij
ambtscriminaliteit legitiem zijn. De aangehaalde casus van de door ons geïnterviewde
klokkenluider brengt enkele van de gepercipieerde problemen rond het thema duidelijk
in beeld:
Er is sprake van een medewerker die een aanzienlijke en gevoelige fraude ontdekt. De
medewerker heeft meerdere wettelijke plichten waaronder de aangifteplicht en is dus
verplicht

bij

de

organisatieleiding

melding

te

maken

van

de

misstand.

De

organisatieleiding doet naar aanleiding van een intern onderzoek een summiere
aangifte en voldoet daarmee aan de aangifteplicht. De betrokken opsporende instantie
doet

alleen

onderzoek

naar

de

misstand

waarvan

aangifte

is

gedaan.

De

organisatieleiding heeft met de resultaten van het opsporingsdossier (onvoldoende
bewijs) alle mogelijkheden om de klokkenluider te proberen te ontslaan wegens
onbekwaamheid, ongeschiktheid en verwijtbaarheid. De melder denkt terecht te
kunnen bij de Commissie integriteit overheid, maar heeft verkeerde verwachtingen: de
commissie biedt geen enkele bescherming en de zaak wordt niet-ontvankelijk
verklaard. De melder ziet als enige optie een jarenlange procedure om zijn (oneervol)
ontslag aan te vechten en om te zetten in eervol ontslag, terwijl hij goed beschouwd
alleen de aangifteplicht heeft opgevolgd.
Dat een dergelijke zaak meer dan tien jaar kan duren, is schrijnend en dit is geen
goede reclame om potentiële klokkenluiders te overtuigen.
Mogelijk is er sprake van een soort normaalverdeling. De minder ernstige zaken zullen
waarschijnlijk relatief vaker intern worden afgedaan. Bij de meer ernstige zaken zal
vooral

vanuit een moreel

plichtsbesef,

en waarschijnlijk minder vanwege de

aangifteplicht, aangifte worden gedaan. Bij de zeer ernstige zaken neemt daarentegen
de kans weer toe dat alles in het werk wordt gesteld om een zaak intern te houden,

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 95-

daarbij gebruik makend van alle mogelijke juridische middelen of de gouden handdruk.
Een aanzienlijk deel van de zaken komt mogelijk dus niet in het strafrecht terecht,
zeker niet op basis van artikel 162 Sv.
We menen daarnaast te kunnen concluderen dat de melder van een ernstige
integriteitsschending

zwaarder

belast

is

met

de

aangifteplicht

dan

de

organisatieleiding. Immers, de melder heeft hoegenaamd geen keuze, maar de
organisatie kan allerlei motieven hebben om een misdrijf niet te melden. De
organisatie beschikt daarnaast over een kennisvoorsprong, betere contacten en vaak
een betere juridische achtergrond. Dit alles kan complicaties opleveren en persoonlijke
gevolgen hebben bij een eventuele melding.
In veel gevallen zal een integriteitsschending - als men deze tenminste wil melden ook zonder dat een ambtenaar op de hoogte is van de aangifteplicht, worden
neergelegd bij de leidinggevende. Dit is in lijn met de klokkenluidersregeling en
organisatierichtlijnen.
We kunnen concluderen dat de aangifteplicht al met al slechts een beperkte functie
heeft binnen het integriteitsbeleid. Afhankelijk van de omstandigheden zal een groot
aantal invloeden bepalen of uiteindelijk wel of geen aangifte wordt gedaan van een
vermoeden van een integriteitsschending. De vraag is dan ook gerechtvaardigd of het
nodig is de aangifteplicht aan te passen. Hierbij is het van belang hoe het artikel wordt
bekeken: als scherpe gedragslijn of als globale kernwaarde?
Een laatste aspect waarop wij in deze beschouwing terug willen komen, is meer een
opmerking in het algemeen. Parallel aan dit onderzoek is gewerkt aan een evaluatie
van de klokkenluidersregeling. Op basis van deze evaluatie en onderhavig onderzoek
menen wij te kunnen concluderen dat de potentiële aangever recht heeft op een
betere bescherming. Ook de Commissie integriteit overheid blijkt een enigszins
misleidende functie te hebben bij het beschermen van de melder van misstanden. De
commissie lijkt meer op een door de werkgever in het leven geroepen semionafhankelijk intern meldpunt dan op een werkelijk autonoom onderzoeksinstituut.
Een goed bereikbaar, extern en onafhankelijk instituut (los van politiek en opsporende
instanties) zou zich ook bezig kunnen houden met preventie en voorlichting. Het zou
zich moeten bezighouden met het opsporen van misstanden en niet met het bekijken
of de procedures wel goed zijn doorlopen. De melder wordt zo beter beschermd en de
commissie kan in alle rust de melding onderzoeken.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 96-

6.7

De aangifteplicht: verschillende toekomstscenario’s

Op zoek naar verbeteringen voor de werking van de aangifteplicht is het van belang
duidelijk voor ogen te hebben wat het doel van een verbetering is. Is dat sec een beter
functionerende

aangifteplicht

of

is

dat

het

komen

tot

een

meer

integer

ambtenarenapparaat?
Men zou bijvoorbeeld kunnen concluderen dat het niet erg is dat een deel van de
misstanden binnenskamers blijft. Ook kan men stellen dat de aangifteplicht weliswaar
niet functioneert zoals deze in principe bedoeld is, maar dat desondanks in een
aanzienlijk deel van de gevallen van ambtscriminaliteit vanuit plichtsbesef intern toch
melding wordt gemaakt van een misstand. Een derde conclusie kan zijn dat een
volledige integratie van de aangifteplicht in de klokkenluidersregeling noodzakelijk is.
In dat geval is zelfs de afschaffing van het wetsartikel een optie. Bij de hierna
voorgestelde scenario’s dient steeds de vraag gesteld te worden wat men wil bereiken
met het artikel. Is strafvervolging het hogere doel, of is dit een meer integere overheid
(door het wegnemen van de integriteitsschending)?
Bij de hiernavolgende scenario’s maken we geen keuze tussen slecht en goed of beter
en best. De verschillende scenario’s kennen elk hun voor- en nadelen en vragen om
verschillende inspanningen. Het is aan de beleidsbepalers hierin een keuze te maken.
Combinaties van scenario’s zijn ook mogelijk. Eén van de door de opdrachtgever
gestelde vragen kunnen we echter wel met zekerheid beantwoorden. Bij een
onveranderde aandacht voor de aangifteplicht lijkt het niet zinvol de aangifteplicht uit
te breiden naar andere misdrijven (denk aan bijvoorbeeld discriminatie). De huidige
functionaliteit van de aangifteplicht is daarvoor simpelweg te beperkt.
Scenario 1: Zo doorgaan, het is goed dat het wetsartikel er is, de werking is
symbolisch
Allereerst is het een optie op dezelfde voet door te gaan. Immers, op dit moment zal
een groot deel van de gesignaleerde integriteitsschendingen op de juiste manier bij de
leidinggevende worden gemeld, ook als men niet bekend is met de aangifteplicht. Het
doel van de wet is volgens dit scenario: ‘een signaal afgeven dat iets verwerpelijk is.’
Een andere reden om aan de huidige situatie weinig te veranderen, is dat er ook
argumenten zijn om te veronderstellen dat een verhoogde aandacht voor de
aangifteplicht ook een ongewenst effect zou kunnen hebben:
‘Ik vrees dat een verhoogde aandacht voor de aangifteplicht weer gaat leiden tot een
verhoging van de interne regelgeving en bureaucratie. Zelf heb ik er behoefte aan om
personen rechtstreeks aan te spreken en dat doe ik dan ook zowel op mijn werk als privé.’
Bron: enquête, respondent ZBO

Scenario 2: Huidige vorm behouden, maar met veel meer aandacht
De conclusie is mogelijk dat de aangifteplicht in zijn huidige vorm prima mee kan,
maar dat de functionaliteit beperkt is omdat onduidelijk is voor wie de plicht geldt en

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 97-

hoe hiermee om te gaan. Uit het feit dat de toezichthouders die op een risicovolle
functie zitten veel meer aandacht hebben voor integriteit en kennis hebben over de
aangifteplicht, blijkt dat aandacht voor het thema zinvol is. Ook uit de enquête blijkt
dat er behoefte is aan aandacht voor de aangifteplicht. Verschillende respondenten
geven aan al wat geleerd te hebben door het invullen ervan:
‘Het invullen van de enquête levert ook al extra kennis op. Het heeft daarmee meteen al
wat resultaat.’ Bron: enquête, ministerie

‘Opvallend is voor mij dat ik sedert de zes jaar dat ik bij de overheid werk, niet ben
gewezen op de geldende wetgeving of procedures binnen de organisatie. Mogelijk had ik
daar zelf naar moeten vragen. Ik ben wel tevreden dat er nu, op deze wijze weer eens de
aandacht op wordt gevestigd’. Bron: enquête, ministerie

‘Onze organisatie heeft een gedragscode voor ambtenaren en een klokkenluidersregeling.
Daarin staat dat je altijd naar je leidinggevende moet gaan. Als die niet luistert of er niets
mee doet, kan je hogerop. Er is nooit verwezen naar artikel 162 in welke documentatie dan
ook. Dit is mij totaal onbekend.’ Bron: enquête, grote gemeente

Zowel intern als extern is het dan noodzakelijk veel aandacht te geven aan het
wetsartikel, de te volgen procedures en de verschillen en overeenkomsten met de
klokkenluidersregeling.
‘Er dient door de organisatie aandacht aan te worden besteed. Dit door voorlichting en
informatiemateriaal dat direct vindbaar is op een duidelijke plaats, bijvoorbeeld op
intranet.’ Bron: enquête, ZBO

‘Er moet meer aandacht voor dit onderwerp komen vanuit de dienstleiding. En dan niet
alleen voor de vorm, maar ook echt gemeend met een goede cursus en een
implementatietraject. Daarmee moet het gedrag en de houding van medewerkers op dit
vlak positief worden beïnvloed.’ Bron: enquête, ministerie

‘Er moet gewoon een duidelijke uitleg zijn wat je moet doen als zo’n situatie zich voor doet.
Een soort stappenplan dus.’ Bron: enquête, kleine gemeente

Ook andere respondenten pleiten voor het opstellen van een duidelijk processchema.
Een eerste aanzet die voor dit scenario al wordt uitgewerkt, is de toelichting c.q. uitleg
over de aangifteplicht dat op dit moment in ontwikkeling is bij de Rijksrecherche en
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 98-

Scenario 3: Algehele aanpassing van het integriteitsbeleid
De resultaten van onderhavig onderzoek en de resultaten van de evaluatie van de
klokkenluidersregeling geven aanleiding tot een
integriteitsbeleid.

Weliswaar

functioneert

de

algehele verbetering van het

aangifteplicht

in

de

zin

dat

een

integriteitsschending in principe zal worden gemeld bij de direct leidinggevende, maar
wat vervolgens intern met een melding zal worden gedaan en of - indien de schending
een misdrijf betreft - uiteindelijk ook daadwerkelijk aangifte zal worden gedaan, is
maar de vraag. Het lijkt dan ook belangrijker om juist voor de organisatieleiding
betere

richtlijnen

op

te

stellen

hoe

te

handelen

bij

vermoedens

van

integriteitsschendingen, ernstige misstanden en ambtscriminaliteit.
Scenario 4: Aanpassen en verduidelijken van het wetsartikel
In het verlengde van scenario 3 kan geconcludeerd worden dat de relatie met de
klokkenluidersregeling voor velen zo onduidelijk is, dat dit eigenlijk pleit voor een
volledige integratie van de aangifteplicht in de klokkenluidersregeling (of andersom).
De ambtenaar én de organisatie zouden een meldplicht dan wel een aangifteplicht
moeten krijgen. Dit vereist echter een aanpassing van de wet.
Een ander argument voor aanpassen en verduidelijken van het wetsartikel is dat het
artikel an sich al zoveel onduidelijkheid oplevert, dat een aanpassing van de wet
noodzakelijk is. Dit geldt zowel voor de doelgroep als voor de misdrijven die onder het
wetsartikel vallen. De Memorie van Toelichting laat hiervoor al ruimte. Zo is er de
mogelijkheid met behulp van een aanpassing van het al bestaande AMvB een eindige
lijst van organisaties op te nemen die onder de aangifteplicht vallen. Daarnaast wordt
de mogelijkheid open gelaten lid 6 aan te passen of lid 1b en 1c te verduidelijken om
zo meer duidelijkheid te scheppen over de misdrijven die onder de aangifteplicht
vallen.
Nogmaals merken we hier op dat een verbreding naar meer misdrijven, zoals
discriminatie, onzes inziens vanuit het oogpunt van de capaciteit en prioriteit bij de
opsporende instanties geen toegevoegde waarde heeft. Wel kan betwist worden of er
een inhoudelijke rechtvaardiging bestaat voor het feit dat de beschikking over kennis
van een collega-ambtenaar die in zijn vrije tijd in drugs handelt niet tot een
verplichting tot aangifte leidt, maar kennis over een ambtsmisdrijf wel. Ook in het
eerste geval is er immers mogelijk sprake van een inbreuk op de integriteit van de
overheid.
Scenario 5: Afschaffen van het wetsartikel
De uitkomsten van onderhavig onderzoek zouden ook een argument kunnen vormen
om te kiezen voor algehele afschaffing van het artikel. Immers, het artikel wordt toch
nauwelijks gebruikt en wanneer van bepaalde misstanden aangifte wordt gedaan, lijkt
dit eerder te gebeuren vanuit plichtsbesef dan vanuit de verplichting die door de wet
wordt opgelegd. Door het afschaffen van het wetsartikel komt de focus weer te liggen
bij het integriteitsbeleid en de rol van de individuele ambtenaar hierin.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 99-

Er zijn daarnaast nog andere argumenten die pleiten voor afschaffing:
‘We worden als ambtenaar toch al overstelpt door regelgeving. Ook deze procedure zorgt
ervoor dat het werk waarvoor we aangenomen zijn, stagneert. En welke meerwaarde heeft
het?’ Bron: enquête, middelgrote gemeente

‘Ik vind de verplichting tot aangifte veel te ver gaan. Het strafrecht is lang niet altijd de
beste weg, integendeel. Het strafrecht is een ultimum remedium. Bovendien is de
praktische betekenis maar zeer beperkt als ik op mijn eigen ervaringen mag afgaan.’ Bron:
enquête, ministerie

Scenario 6: Aanpassen van het wetsartikel en voor elke burger van
toepassing maken
Naar analogie van artikel 160 Sv is er ook de mogelijkheid het wetsartikel voor elke
burger te laten gelden, waarbij overwogen kan worden het artikel te laten beperken
tot ambtscriminaliteit van enige omvang of bijvoorbeeld alleen de ambtsmisdrijven
zoals genoemd in lid 1a. Eén van de huidige ‘beperkingen’ van het artikel is immers
dat een collega van de omkopende ondernemer geen aangifteplicht kent, maar de
collega van de omgekochte ambtenaar wel. Tevens wordt met een uitbreiding van de
doelgroep de onduidelijkheid weggenomen over voor wie de aangifteplicht nu geldt.
Scenario 7: Strafbaar stellen van het niet-naleven van het wetsartikel
Op dit moment staat er geen sanctie op het niet-opvolgen van de aangifteplicht.
Mogelijk is dit één van de redenen waarom de aangifteplicht niet wordt opgevolgd. Een
mogelijkheid om het niet-doen van aangifte bij ambtscriminaliteit te verhogen, is het
invoeren van straffen voor het niet-naleven van de aangifteplicht. Het is de vraag of
dit zou werken: ‘wie gaat er nu aangifte doen van het feit dat iemand geen aangifte
heeft gedaan?’

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 100-

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 101-

Lijst met afkortingen
ABP

- Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds

AID

- Algemene Inspectiedienst

AIVD

- Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

AMvB

- Algemene Maatregel van Bestuur

ARAR

- Algemeen Rijksambtenarenreglement

ARSG

- Ambtenarenreglement Staten-Generaal

BING

- Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten

BIOS

- Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector

BIV

- Bureau Integriteit en Veiligheid

BOA

- Buitengewoon Opsporingsambtenaar

BOD

- Bijzondere Opsporingsdienst

BPS

- Bedrijfsprocessensysteem

BZK

- Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CCR

- Coördinatiecommissie Rijksrecherche

CIE

- Criminele Inlichtingen Eenheid

CIP

- Commissie integriteit provincies

CIO

- Commissie integriteit overheid

CKGO

- Commissie Klokkenluiders Gemeentelijke Overheid

DG

- Directeur Generaal

FIOD-ECD

- Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst/Economische Controledienst

HKS

- Herkenningsdienstsysteem

ICAC

- Independent Commission Against Corruption

IND

- Immigratie- en Naturalisatie Dienst

IVW

- Inspectie van Verkeer en Waterstaat

KLPD

- Korps Landelijke Politiediensten

LNV

- Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

M

- Meld Misdaad Anoniem

MvT

- Memorie van Toelichting

NJ

- Nederlandse Jurisprudentie

OM

- Openbaar Ministerie

OvJ

- Officier van Justitie

RM

- Rechterlijke Macht

RvB

- Raad van Bestuur

RWT

- Rechtspersoon met een wettelijke taak

SER

- Sociaal-Economische Raad

SIOD

- Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst

Sr

- Strafrecht

Sv

- Strafvordering

SZW

- Sociale Zaken en Werkgelegenheid

VROM

- Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 102-

VROM-IOD

- VROM Inlichtingen- en Opsporingsdienst

WBP

- Wet bescherming persoonsgegevens

Wjsg

- Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens

WODC

- Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

ZBO

- Zelfstandig Bestuursorgaan

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 103-

Samenvatting
De situatie waarin een ambtenaar erachter komt dat zijn collega wordt omgekocht
door een bouwbedrijf, is een goed voorbeeld van een vorm van ambtscriminaliteit
waarvoor de aangifteplicht voor ambtenaren geldt die voortvloeit uit artikel 162 van
het Wetboek van Strafvordering (Sv). Mede naar aanleiding van Kamervragen die zijn
gesteld over deze aangifteverplichting, is de behoefte ontstaan om zicht te krijgen op
de waarde van het wetsartikel en na te gaan of de huidige vorm van de aangifteplicht
wel voldoet. Aangezien het Kabinet daarnaast het voornemen heeft aangegeven om de
aandacht voor het herkennen, signaleren en aangifte doen van corruptie te stimuleren,
is door het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het
Ministerie van Justitie aan Advies- en Onderzoeksgroep Beke opdracht gegeven voor
een onderzoek naar de werking van de aangifteplicht voor ambtenaren.
Doelstelling, onderzoeksvragen en -methoden

De doelstelling van dit onderzoek is tweeledig. Enerzijds gaat het om inzicht te
verkrijgen in de manier waarop in de praktijk door de (potentiële) aangever en door
opsporende en vervolgende instanties met de aangifteplicht wordt omgegaan.
Anderzijds gaat het erom de wenselijkheid en de mogelijkheden voor uitbreiding of
aanscherping van de verplichting inzichtelijk te maken. Daarbij is het uiteindelijke doel
een bijdrage te leveren aan de bewaking van de integriteit van de overheid en aan de
instrumentatie van opsporing en vervolging. Op basis van deze doelstelling zijn de
volgende vier onderzoeksvragen geformuleerd:
I

Wat kan gezegd worden over de aangiften van misdrijven die vallen onder artikel 162
Sv?

II

Hoe

wordt

door

openbare

colleges

en

ambtenaren

omgegaan

met

de

aangifteverplichting?
III

Hoe wordt door opsporende instanties omgegaan met aangiften op grond van artikel
162 Sv?

IV

Hoe zou de werking van de aangifteplicht kunnen worden verbeterd?

Ter beantwoording van deze onderzoeksvragen is een vijftal onderzoeksactiviteiten
ontplooid.

Allereerst

is

een

brede

deskresearch

naar

ambtscriminaliteit,

de

aangifteplicht, relevante wetsartikelen, integriteitsschendingen en klokkenluiders
uitgevoerd. Met aanvullende cijferanalyses is gepoogd om zicht te krijgen op de
omvang van het gebruik van artikel 162 Sv. Daarnaast is een elektronische enquête
ingevuld door ruim 700 ambtenaren van verschillende typen overheidsorganisaties,
variërend in omvang, waarmee kennis over en de werking van de aangifteplicht onder
ambtenaren is gepeild. Voor een verdiepingsslag zijn ruim twintig interviews
afgenomen met uiteenlopende deskundigen en betrokkenen, waaronder enkele
klokkenluiders.

Tot

slot

zijn

ambtelijke

en

strafrechtelijke

dossiers

over

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 104-

aangifteplichtwaardige zaken bestudeerd, gericht op het inzichtelijk maken van de
handelswijzen van ambtelijke en opsporende instanties.
De aangifteplicht voor ambtscriminaliteit uitgelegd

Om de werking van de aangifteplicht te onderzoeken, is eerst het wetsartikel zelf
nader bekeken. Het belangrijkste lid van het wetsartikel luidt als volgt:
Artikel 162 Wetboek van Strafvordering
1. Openbare colleges en ambtenaren die in de uitoefening van hun bediening kennis krijgen
van een misdrijf met de opsporing waarvan zij niet zijn belast, zijn verplicht daarvan
onverwijld aangifte te doen, met afgifte van de tot de zaak betrekkelijke stukken, aan de
officier van justitie of aan een van zijn hulpofficieren,
a.

indien het misdrijf is een ambtsmisdrijf als bedoeld in titel XXVIII van het Tweede Boek
van het Wetboek van Strafrecht, dan wel

b.

indien het misdrijf is begaan door een ambtenaar die daarbij een bijzondere
ambtsplicht

heeft

geschonden

of

daarbij

gebruik

heeft

gemaakt

van

macht,

gelegenheid of middel hem door zijn ambt geschonken, dan wel
c.

indien door het misdrijf inbreuk op of onrechtmatig gebruik wordt gemaakt van een
regeling waarvan de uitvoering of de zorg voor de naleving aan hen is opgedragen.

Het artikel is opgesteld in 1926 met de doelstelling de integriteit van het
overheidsapparaat te handhaven en bij te dragen aan de taakstelling van het
Openbaar Ministerie. Tot 1984 waren ambtenaren verplicht aangifte te doen van elk
strafbaar feit waarmee zij in de uitoefening van hun bediening werden geconfronteerd.
In 1984 is het wetsartikel herzien om deze een meer praktisch hanteerbare inhoud te
geven. Het begrip ambtenaar is aangescherpt, de bedoelde strafbare feiten zijn
ingeperkt en de passieve informatieplicht (afgifte van stukken aan de officier van
justitie) is toegevoegd.
De uitbreiding van het begrip ambtenaren heeft echter niet geleid tot meer
duidelijkheid, want voor wie de aangifteplicht nou precies geldt, is niet helder. Uit
jurisprudentie blijkt dat het begrip ambtenaar in strafrechtelijke zin een ruimere
betekenis heeft dan in het ambtenarenrecht: het is een open begrip. Met betrekking
tot de aangifteplicht geldt een ruime definitie die zowel de ambtenaar in de zin van de
Ambtenarenwet, als de arbeidscontractant en de werknemer van een private instelling
belast met een publieke taak omvat. In de praktijk zal een deel van de ‘ambtenaren’
zich door de problemen met de definitie echter sowieso niet aangesproken voelen door
het wetsartikel. Daarnaast lijkt er onduidelijkheid te zijn over de bedoelde strafbare
feiten. Lid 1a gaat over een duidelijk afgebakende groep misdrijven, namelijk de
ambtsmisdrijven benoemd in de wetsartikelen 355 tot en met 380 Sr.
Lid 1b en 1c kennen een vagere omschrijving: het gaat om gewone, commune
misdrijven in de ambtelijke hoedanigheid gepleegd en om misdrijven waarbij inbreuk
op of onrechtmatig gebruik van een regeling wordt gemaakt. Specifiek gaat het om

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 105-

regelingen waarbij de ambtenaar verantwoordelijk is voor de uitvoering of de zorg
voor de naleving ervan. Vanwege de lastige omschrijving van de bedoelde misdrijven
is in dit rapport gekozen voor de term ambtscriminaliteit. Hiermee worden alle
misdrijven bedoeld waarvoor de aangifteplicht geldt. Ten slotte wordt opgemerkt dat
de aangifteplicht alleen geldt wanneer een ambtenaar in de uitoefening van de
bediening kennis krijgt van een vorm van ambtscriminaliteit.
De aangifteplicht in cijfers

Om een indruk te krijgen van de omvang van aangifteplichtwaardige situaties, is op
diverse manieren geprobeerd dit inzichtelijk te maken. Eén van de moeilijkheden
hierbij is dat artikel 162 Sv niet in de politieregistratiesystemen is terug te vinden. De
plicht is immers een aanleiding om aangifte te doen en alleen het strafrechtartikel van
het gepleegde misdrijf wordt geregistreerd. Daarom is gezocht naar registraties van
ambtsmisdrijven in BPS en HKS, zijn cijfers van het Landelijk Parket geanalyseerd en
is een zestal jaarverslagen van grotere ambtelijke organisaties nader bestudeerd.
Ook eerdere onderzoeken zijn meegenomen, zoals onderzoek naar ambtelijke
corruptie en onderzoek naar de klokkenluidersregeling. Ook de enquêteresultaten
geven een indruk van de omvang van aangifteplichtwaardige situaties. De bestaande
cijfers geven echter een onduidelijk en diffuus beeld van de prevalentie van
ambtscriminaliteit; het dark figure is groot en op basis van de resultaten is het niet
mogelijk om verantwoorde uitspraken te doen over de omvang van ambtscriminaliteit
in Nederland en de toepassing van artikel 162 Sv. Wel is duidelijk dat het gaat om een
geschatte ondergrens van minimaal 150 zaken per jaar waarvan ook daadwerkelijk
aangifte wordt gedaan. In hoeverre zaken niet worden gemeld of intern worden
afgehandeld, valt niet te becijferen.
De procedures rond de aangifteplicht

Het integriteitsbeleid an sich bestaat al langere tijd, maar pas sinds maart 2006 zijn
overheden ook wettelijk verplicht een integriteitsbeleid te voeren. Het bestaat uit een
reeks van maatregelen dat gericht is op het bevorderen van goed ambtelijk handelen.
Ook de regels voor het melden van misstanden zijn hierin opgenomen. De
aangifteplicht vormt het sluitstuk van de procedures die betrekking hebben op het
integriteitsbeleid.
Een groot deel van de ambtenaren - tachtig procent - blijkt niet bekend te zijn met de
aangifteplicht. Vijf procent van de ondervraagden zegt de inhoud van het wetsartikel
goed te kennen en vier procent is precies op de hoogte van de voorwaarden om
aangifte te doen. Er zijn wel duidelijke verschillen tussen en binnen organisaties
waarneembaar. Diverse aspecten zijn van invloed, zoals het karakter van de
werkzaamheden en de aandacht voor het integriteitsbeleid. Ook de afstand tot de
centrale Rijksoverheid of tot de organisatietop is van belang. Hoe dichterbij de top, des
te groter is het risicobewustzijn en ook de kennis over de aangifteverplichting. De

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 106-

problemen rond het melden en aangeven van ambtscriminaliteit liggen echter met
name bij de organisatieleiding.
Ondanks de onbekendheid met interne procedures geeft een groot deel van de
potentiële melders aan bij een vermoeden van een geval van ambtscriminaliteit
hiervan - in lijn met het ambtenarenrecht en de klokkenluidersregeling - melding te
zullen maken bij de leidinggevende en niet rechtstreeks naar de politie te zullen gaan.
Volgens de procedures voor het melden van integriteitsschendingen doet immers niet
de ambtenaar zelf aangifte, maar de ambtelijke leiding. Dit is ook in lijn met de
geheimhoudingsplicht van ambtenaren die voorschrijft dat een ambtenaar niet zomaar
naar buiten mag treden met gevoelige, interne informatie. Volgens sommige
respondenten is het dan ook de vraag hoe erg het is dat zo weinig ambtenaren de
aangifteplicht kennen.
Kan of wil een melder zijn melding niet kwijt in de hiërarchische lijn, dan moet dit
volgens interne procedures kunnen bij een vertrouwenspersoon, die vervolgens alleen
mag handelen als de betreffende ambtenaar daarmee instemt. Daarnaast kan een
ambtenaar, wanneer hij intern zijn vermoeden niet kwijt kan of dit in de doofpot wordt
gestopt, zich rechtstreeks richten tot het OM. Omdat dit kan botsen met de belangen
van de organisatie, zal er voor organisaties ook een motivatie zijn om weinig
ruchtbaarheid te geven aan het bestaan van de aangifteplicht.
De

aangifteplicht,

die

de

verplichting

oplegt

tot

aangifte

van

gevallen

van

ambtscriminaliteit, ligt niet rechtstreeks in het verlengde van de interne regelingen. De
regelingen overlappen elkaar deels. Voor ambtenaren bestaat er veel onduidelijkheid
over de verschillen en overeenkomsten tussen de beide regelingen en ook is
onduidelijk

in

hoeverre

klokkenluidersregeling

ambtenaren

opgeven,

hun

indien

zij

recht

op

bescherming

door

de

zonder

tussenkomst

van

de

organisatieleiding aangifte zouden doen.
Hoewel de aangifteverplichting wettelijk is verankerd, staat er voor de potentiële
melder en de ontvanger van de melding (de ambtelijke leiding) strafrechtelijk gezien
geen sanctie op het niet-voldoen aan deze plicht. Hierdoor lijkt het erop dat zowel de
potentiële melder als de organisatieleiding een (gezien de aangifteplicht overigens
niet-terechte) ‘keuze’ hebben om al dan niet te melden of aangifte te doen. Aan de
keuze

om

te

melden,

kunnen

uiteenlopende

persoonlijke,

ethische

en

maatschappelijke motieven en belangen ten grondslag liggen. Deze belangen kunnen
met elkaar conflicteren, omdat een ambtenaar enerzijds uit gewetenswroeging of
vanuit maatschappelijk oogpunt wel wil melden, maar anderzijds zijn directe collega’s
niet wil afvallen en zijn eigen baan en carrièreperspectief niet op het spel wil zetten.
Om die reden is de klokkenluidersregeling ingesteld, die dient om de meldende
werknemer te beschermen. Een melder mag volgens de regeling zowel tijdens als na
de meldingsprocedure geen nadelige gevolgen voor zijn (arbeids)positie ondervinden.
Desondanks lijken er voor de melder intern de grootste risico’s te liggen.
Alvorens tot aangifte wordt overgegaan, wordt in veel gevallen eerst een intern
feitenonderzoek verricht. Verschillende organisaties beschikken hiertoe over een

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 107-

interne afdeling of integriteitsbureau. In sommige gevallen, bijvoorbeeld als specifieke
expertise gewenst is, wordt een extern recherchebureau ingeschakeld. Als uit het
onderzoek

blijkt

dat

er

inderdaad

sprake

is

van

plichtsverzuim

-

en

bij

integriteitsschendingen is dit altijd het geval - dan heeft het bevoegd gezag de taak
om te bepalen of - en zo ja welke - disciplinaire maatregelen worden opgelegd.
Wanneer uit het interne onderzoek naar voren komt dat er sprake is van
ambtscriminaliteit, dient er aangifte te worden gedaan. Ondanks het feit dat veel
organisaties aangeven in dergelijke gevallen altijd aangifte te zullen doen, blijken er
op dat moment al zoveel keuzemomenten te zijn gepasseerd dat de kans dat van een
geval van ambtscriminaliteit geen aangifte wordt gedaan aanzienlijk is. Uit angst voor
imagoschade wordt geregeld de voorkeur gegeven aan het intern oplossen van
misstanden. Ten slotte blijkt dat ook indien wel aangifte wordt gedaan, dit eerder
gebeurt vanuit moreel plichtsbesef dan vanuit de verplichting die wordt opgelegd door
artikel 162 Sv. De aangifteplicht is dus maar één van de prikkels in een complex
geheel dat bepaalt of uiteindelijk wel of geen aangifte zal worden gedaan.
De strafrechtelijke afhandeling van aangiften

Bij de opsporing van ambtscriminaliteit zijn het OM, de politie, de Rijksrecherche en
soms ook bijzondere opsporingsdiensten betrokken. Het OM geeft leiding aan het
opsporingsonderzoek,

beslist

over

de

opportuniteit

van

vervolging

van

ambtscriminaliteit en bepaalt welke opsporingsinstantie het opsporingsonderzoek
uitvoert. De Rijksrecherche is de partij die doorgaans de zwaardere en meer gevoelige
zaken betreffende integriteitsschendingen behandelt. De politie doet in principe de
overige

zaken.

Een

enkele

keer

worden

ook

bijzondere

opsporingsdiensten

ingeschakeld voor het opsporingsonderzoek. Bij het opsporingsonderzoek wordt vaak
gebruik gemaakt van de resultaten van het interne feitenonderzoek en kennis van de
interne integriteitsafdeling.
Niet alle aangiften bij de opsporende organisaties leiden tot een opsporingsonderzoek.
Tenzij het een geval van ambtelijke corruptie betreft, liggen de prioriteiten van de
politie regelmatig elders en wordt slechts in beperkte mate capaciteit beschikbaar
gesteld. Ook de Rijksrecherche heeft met prioritering te maken. Zij hanteert een
aantal criteria om de ernst - en daarmee de prioriteit - van een zaak te bepalen.
Hieronder vallen onder andere de hoogte van de functie van de overtredende
ambtenaar, het type organisatie en de (mogelijke) media-impact. Binnen het OM heeft
de vervolging van ambtelijke corruptie wel een hoge prioriteit. Ambtscriminaliteit
omvat echter meer dan ambtelijke corruptie alleen. Aan de delicten die buiten het
begrip ambtelijke corruptie vallen, lijken politie en OM beduidend minder prioriteit te
geven. In de praktijk blijkt dat individuele OvJ’s hier ook nog eens verschillend mee
omgaan. Het is voor overheidsorganisaties frustrerend en stuitend dat de verplichting
tot de aangifte van ambtscriminaliteit kennelijk niet leidt tot een verplichting tot
opsporing en vervolging ervan.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 108-

Van belang voor het wel of niet inzetten van opsporingscapaciteit blijkt of al een intern
onderzoek is verricht en of er sprake is van een bekennende verdachte. Indien direct
aangifte wordt gedaan (zonder tussenkomst van een intern onderzoek) en het geen
corruptiezaak betreft, bestaat de kans dat het OM van mening is dat de feiten te
‘mager’ zijn en de zaak niet-ontvankelijk wordt verklaard. Het strafrechtelijke traject is
dan ten einde. Kan er naar aanleiding van een intern onderzoek een bekennende
verdachte worden aangeleverd, dan vergt vervolging weinig capaciteit en is deze
meestal succesvol. Wanneer daarentegen een intern onderzoek wordt uitgevoerd en er
geen bekennende verdachte is, is de kans groot dat een deel van het bewijs inmiddels
kapot is gemaakt. Het kan dan lang duren voordat een zaak is afgerond en de rechter
eventueel een onherroepelijk vonnis heeft uitgesproken.
Respondenten van overheidsorganisaties spreken geregeld hun frustratie uit over het
feit dat aangiftes op basis van de aangifteplicht kennelijk niet leiden tot een
verplichting tot opsporing en vervolging daarvan. De ervaren prioriteit is te laag en
kennelijk is niet duidelijk genoeg wat aangevende instanties kunnen en mogen
verwachten. Corruptiezaken vormen hierop een uitzondering.
Om wel aandacht voor een zaak te krijgen, lijken directe contacten met het OM van
groot belang. Wordt de reguliere weg via de politie gevolgd, dan is de kans reëel dat
een aangifte van ambtscriminaliteit - niet zijnde corruptie - niet leidt tot opsporing en
vervolging.
Wanneer er problemen zijn bij de opsporing, dan hebben deze vooral te maken met de
bewijsvoering aangezien vermoedens soms weinig hard zijn. Dit kan een reden zijn
voor de OvJ om niet tot vervolging over te gaan. Ook is de kans groot dat gekozen
wordt voor een sepot of transactie als intern al disciplinaire maatregelen zijn genomen.
Dit zou kunnen betekenen dat in zaken waarbij het interne traject nog niet gestart is
of dit nog afgerond moet worden en er dus nog geen disciplinaire maatregelen
genomen zijn, een verdachte al met al zwaarder (want ook strafrechtelijk) wordt
gestraft.
Ambtelijke organisaties hebben wisselende ervaringen met de terugkoppeling door
justitie over de opsporing en vervolging ambtscriminaliteit. Aangezien het gehele
traject van intern onderzoek, opsporingsonderzoek en de uitspraak van de rechter
soms jaren duurt, kan dit problemen opleveren voor de organisatie omdat het in
incidentele gevallen lastig is - en in meer gevallen als lastig wordt beschouwd - om
intern disciplinaire maatregelen te treffen voordat de uitspraak van de rechter
onherroepelijk is.
Al deze zaken werken in elk geval niet bevorderend op de aangiftebereidheid van
ambtelijke organisaties. Ook de angst voor schadeclaims door ambtenaren over
‘onterecht’ opgelegde disciplinaire maatregelen werkt hiervoor niet stimulerend. Het is
dan ook niet vreemd dat door verschillende respondenten de indruk wordt gegeven dat
soms de voorkeur wordt gegeven aan de interne afhandeling van incidenten. De schuld
hiervoor ligt geenszins uitsluitend bij de aangevende instanties.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 109-

Toekomstscenario’s voor het wetsartikel en bescherming voor de melder
Uit onderhavig onderzoek blijkt dat de twijfels over het functioneren van de
aangifteplicht bij ambtscriminaliteit legitiem zijn. Aangezien ambtenaren veelal intern
wel melding zullen maken van een vermoeden van een misstand, is het de vraag hoe
erg dit is. Wel is het zo dat er zoveel beslismomenten zijn dat aangifte niet zelden
achterwege zal worden gelaten. De aangifteplicht vormt in dit proces slechts één van
de impulsen. De onduidelijkheid over de relatie tussen de aangifteplicht en de
klokkenluidersregeling dragen hieraan bij. Ook blijkt er een grote behoefte te bestaan
aan een betere bescherming van de melder. Op dit moment is de geboden
bescherming veelal onvoldoende of wordt dat in elk geval zo ervaren. Voor de
integriteit van de overheid is dit geen goede zaak. Een meer onafhankelijk meldpunt is
één van de mogelijke oplossingen.
Daarnaast blijkt dat, wanneer het niet gaat om ambtelijke corruptie, de prioriteit bij
opsporende instanties niet altijd voldoende is. Ook werkt de duur van het totale traject
van intern en extern onderzoek, gevolgd door een strafrechtelijk traject niet
stimulerend voor het kiezen voor de aangifte. Om de werking van de aangifteplicht te
verbeteren, is het van belang duidelijk voor ogen te hebben wat het doel van de
aangifteplicht is. Is dat sec een goed functionerende aangifteplicht of is dat het komen
tot een meer integer ambtenarenapparaat? Er is een zevental mogelijke scenario’s
opgesteld voor de toekomst van de aangifteplicht:
-

Scenario 1: Zo doorgaan, het is goed dat het wetsartikel er is, de werking is symbolisch

-

Scenario 2: Huidige vorm behouden, maar met veel meer aandacht

-

Scenario 3: Algehele aanpassing van het integriteitsbeleid

-

Scenario 4: Aanpassen en verduidelijken van het wetsartikel

-

Scenario 5: Afschaffen van het wetsartikel

-

Scenario 6: Aanpassen van het wetsartikel en voor elke burger van toepassing maken

-

Scenario 7: Strafbaar stellen van het niet-naleven van het wetsartikel

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 110-

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 111-

Summary
The situation in which a civil servant finds out that a colleague has been or is being
bribed by a construction company is a good example of a form of civil service crime to
which the legal obligation to report applies. This legal obligation to report results from
Article 162 of the Penal Code. Partly because of parliamentary questions about this
legal obligation to report, the need has arisen to gain insight into the value of this
legislative article and to explore whether the present form of the legal obligation to
report is satisfactory. Moreover, since the Dutch Cabinet has indicated its intention to
promote attention for recognizing, signalling and reporting corruption, the Dutch
Scientific Research and Documentation Centre of the Ministry of Justice has
commissioned Beke Consultancy and Research to conduct a study into the way the
civil servants’ legal obligation to report functions.
Purpose, research questions and research methods

This study has two main goals. The first goal is to gain insight into the way in which
the (potential) reporter and the investigating and prosecuting authorities deal with this
legal obligation to report in everyday practice. The second goal is to shed light on the
desirability and the possibilities for extending or sharpening this legal obligation to
report. The ultimate goal is to contribute to safeguarding the integrity of the
government and to the instrumentation of investigation and prosecution. On the basis
of these goals the following four research questions were formulated:
I

What can be said about the reports of crime to which Article 162 of the Penal Code
applies?

II

How do public bodies and civil servants deal with this legal obligation to report?

III

How do investigating authorities deal with reports based on Article 162 of the Penal

IV

What could be done to improve the functioning of this legal obligation to report?

Code?

In order to answer these questions a fivefold research strategy was used. First of all a
broad desk research was carried out into civil service crime, the legal obligation to
report, the relevant articles of law, violations of integrity and whistleblowers.
Additional analyses of statistics were made in order to try and gain insight into the
number of times Article 162 of the Penal Code was used. Furthermore, more than 700
civil servants from different types and sizes of government organizations completed an
online survey to assess their knowledge about and the functioning of the legal
obligation to report among civil servants. To deepen our understanding of the subject
more than twenty experts and other persons involved, including a few whistleblowers,
all from very different backgrounds, were interviewed. Finally, civil service and
criminal files on reportable cases were studied in order to gain insight into the way civil
service and investigating authorities act with respect to this law.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 112-

The legal obligation to report civil service crime explained

In order to study the way the legal obligation to report functions the relevant article of
law was examined first. The most important section of Article 162 is phrased as
follows:
Article 162 of the Penal Code
1.

Public bodies and civil servants who, when exercising their duties, gain knowledge of a

crime in which they are not charged with the investigation, are legally obliged to report that crime
forthwith and to hand over all the relevant items to the Public Prosecutor or one of his assistants,
a.

if the crime is a civil service crime as described in Title XXVIII of the Second Book of the

Penal Code, or
b.

if the crime has been committed by a civil servant who has violated a special civil duty or

has abused power, occasion or means resulting from his office, or
c.

if the crime entails a violation or unlawful use of a rule or regulation the implementation

or enforcement of which was assigned to them.

The Article was drafted in 1926 and was meant to uphold the integrity of the civil
service and to contribute to the tasks of the Public Prosecution Service. Until 1984 civil
servants were obliged to report every criminal fact with which they were confronted
when exercising their duties. In 1984 this article of law was revised in order to make
the content easier to apply in practice. The term civil servant was further defined, the
relevant criminal offences were limited and the passive duty to inform (handing over
items regarding the crime to the Public Prosecutor) was added.
However, the extension of the term civil servant has not led to greater clarity, because
it is not clear to whom exactly the legal obligation to report applies. Case law has
demonstrated that the term civil servant has a broader meaning in criminal law than in
civil service legislation: it is an open term. With respect to the legal obligation to
report a broad definition applies including civil servants in the sense of civil service
legislation, contract employees and employees of private organizations responsible for
public tasks. In practice, however, and due to these definition problems a large part of
these ‘civil servants’ feel that this article of law does not apply to them.
There also appears to be a lack of clarity about the criminal facts referred to.
Paragraph 1(a) includes a clearly defined category of crimes, i.e. the civil service
crimes mentioned in Articles 355 to 380 of the Penal Code.
The descriptions in paragraphs 1(b) and 1(c) are vaguer: They refer to more common
crimes committed as a civil servant and to crimes involving violation or illegal use of a
rule or regulation. In particular, it concerns those rules and regulations the civil
servant is responsible for executing or for seeing to it that they are observed. Due to
the vague description of the criminal offences in question the term ‘civil service crime’
has been chosen for this report. The term includes all criminal offences to which the
legal obligation to report applies. Finally, the obligation to report applies only when

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 113-

civil servants become aware of a form of civil service crime when exercising their
duties.
The legal obligation to report: the figures

Several strategies were used to gain an impression of the number of situations in
which the obligation to report applies. One of the problems in doing so is that there is
nowhere any mention of Article 162 of the Penal Code in the registration systems the
police use. After all, the obligation is the reason behind reporting the crime and only
the Penal Code article of the crime committed is registered. That is why civil service
crimes registered in the registration systems of the police (BPS and HKS respectively)
were looked into, data of the National Prosecutor’s Office were analyzed and six annual
reports of larger official organizations were closely studied.
Previous research, such as studies of civil service corruption and whistleblowing
legislation, was also taken into account. The findings of the survey give an impression
of the frequency of reportable situations. The data available, however, provide an
indistinct and diffuse picture of the prevalence of civil service crime; the dark figure is
high and solely on the basis of the analyses it is not possible to draw any sound
conclusions about the extent of civil service crime in the Netherlands and the
implementation of Article 162 of the Penal Code. It is clear, though, that an estimated
minimum of 150 cases are actually reported every year. It is impossible to provide any
concrete data on the number of cases that are not reported or that are internally dealt
with.
The legal obligation to report: the procedure

The integrity policy in itself has existed for quite some time now, but only since March
2006 have national and local governments been legally obliged to pursue an integrity
policy. It consists of a number of measures aimed at promoting proper behaviour of
civil servants in their official capacity. The rules for reporting abuse have been included
in this as well. The obligation to report is the final piece of the procedures relating to
integrity policy.
The survey shows that a majority of the civil servants – 80 per cent –are not familiar
with the obligation to report. Five per cent of the respondents said that they were
quite familiar with the content of the legal article and four per cent knew the terms
and conditions in detail. Large differences can be found, however, between and within
organizations. Various aspects influence matters, such as the nature of the work and
the attention the organization pays to integrity policy. Also, the distance to the
national government or the top of the organization is important. The closer to the top,
the more people are aware of the risks involved and the more knowledge they have
about the obligation to report. The problems with regard to reporting civil service
crime, however, are mainly due to the organization’s management.
In spite of not being familiar with internal procedures many potential reporters
indicated they would report to their superiors instead of going straight to the police if

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 114-

they suspected a case of civil service crime. This is in line with civil service law and
whistleblowing legislation. According to the procedures for reporting integrity violations
civil servants do not personally report, but the officials in charge. This is also in line
with the civil servants’ pledge of secrecy, which states that a civil servant is not
allowed to make public sensitive, internal information just like that. According to some
respondents it remains to be seen how bad it is that so few civil servants are familiar
with the obligation to report.
If a civil servant who wants to report a civil service crime is unable or unwilling to
report to the organization’s management, he must be able to do so with a trusted
representative in accordance with internal procedures. This trusted representative is
only allowed to act if the civil servant involved agrees to it. Moreover, if a civil servant
is unable to report his suspicions within the organization or if the case is covered up,
he can go straight to the Public Prosecution Service. As this may not be in the interests
of the organization, organizations might not be motivated to draw attention to the
existence of the obligation to report.
The obligation to report cases of civil service crime is not a logical consequence of
internal rules and regulations. These rules and regulations partly overlap. For civil
servants, however, there is great uncertainty about the differences and similarities
between the two regulations and it is not clear either to what extent they give up their
rights of protection by the whistleblowing legislation, should they report without
intervention of the organization’s management.
Although the obligation to report is established by law, not complying with this
obligation does not carry sanctions for the potential reporter and receiver (the officials
in charge) from a criminal law point of view. Because of this it may seem that both
potential reporter and the organization’s management have a ‘choice’ between
reporting or not reporting (which is not a real choice after all because of the obligation
to report). The choice to report can be motivated by varying personal, ethical and
social motives and interests. These interests can conflict with one another, since on
the one hand a civil servant may be willing to report because of a guilty conscience or
from a social point of view, but on the other hand he may not want to betray his own
colleagues and risk his own job and career perspective. The whistleblowing legislation,
which is meant to protect the reporting employee, was established for exactly this
reason.

According

to

this

regulation

an

employee

must

not

suffer

adverse

consequences with respect to his position as an employee both during and after the
reporting procedure. Nevertheless, the biggest risks for whistleblowers seem to
originate from within the organization.
In many cases an internal fact-finding investigation is conducted first, before any
formal reporting is done. To this end various organizations have an internal
department or integrity bureau. In some cases, for example when specific expertise is
required, an independent criminal investigation bureau is called in. If subsequent
investigation demonstrates that it is indeed a case of neglect of duty – and in the case
of violation of integrity this is always the case – it is the task of the competent

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 115-

authorities to determine whether – and if so, which – disciplinary measures will be
imposed.
When the internal investigation establishes that a civil service crime has indeed been
committed this must be (formally) reported. In spite of the fact that many
organizations indicated that they would always report such cases, it appears that at
that point in time so many moments of choice have already passed that the chance of
a case not being reported is considerable. Out of fear of damage to their image,
organizations often prefer to solve abuse internally. Finally, this study also shows that
if a report is actually made, this is more frequently done out of a moral sense of duty
than because of the obligation resulting from Article 162. So the obligation to report is
only one of many stimuli in an intricate whole which determines whether or not a civil
service crime will be reported in the end.
Criminal law processing of reports

Investigating civil service crime involves the Public Prosecution Service, the police, the
national department of criminal investigation and sometimes special investigation
services as well. The Public Prosecution Service is in charge of the investigation,
decides whether or not to prosecute civil service crime and determines which
investigation authority carries out the investigation. The national department of
criminal investigation generally deals with the more serious and sensitive cases
regarding integrity violations. As a rule, the police handle the remaining cases.
Occasionally, special investigation units are involved. The outcome of the internal fact
finding investigation and the knowledge of the internal department for integrity are
often used in the formal investigation.
Not all reports of civil service crime with the investigating authorities lead to a formal
investigation. Unless in cases of civil service corruption, the priorities of the police
often lie elsewhere and only limited manpower is made available. The national
department of criminal investigation also needs to set priorities. They use a number of
criteria to determine the seriousness – and thus the priority – of a case. These criteria
include the seniority of the civil servant in question, the type of organization and any
media impact the case might have. Within the Public Prosecution Service the
prosecution of corruption in the civil service does take high priority. Civil service crime
is not restricted to corruption, however. Offences not involving corruption seem to be
given much lower priority by the police and the Public Prosecution Service. In practice
it also turns out that individual Public Prosecutors deal with such cases in different
ways. For government organizations it is frustrating and offensive that the obligation
to report civil service crime obviously does not appear to result in the obligation to
formally investigate and prosecute such cases.
Whether or not investigative capacity will be deployed appears to depend on whether
an internal investigation has been done already and whether there is a suspect who
has confessed to the crime. If a crime is reported directly (without an internal
investigation being conducted first) and it is not about corruption, chances are that the

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 116-

Public Prosecution Service considers the facts to be too ‘meager’ and the case is
dismissed. The criminal proceedings are over then. If an internal investigation leads to
a confessing suspect, prosecution requires only little capacity and is usually successful.
If, on the other hand, a case is internally investigated and there is no confessing
suspect, chances are that the evidence has been partially destroyed in the meantime.
It can then take a long time before the case is closed and the judge has passed an
irrevocable verdict.
Respondents from government organizations regularly voiced their frustration about
the fact that reports based on the obligation to report apparently do not result in an
obligation to (formally) investigate and prosecute. The priority felt is too low and
obviously it is not very clear what reporting organizations can and may expect.
Corruption cases are an exception to this rule.
In order to draw attention to a case direct contacts with the Public Prosecution Service
seem to be very important. If the regular route via the police is followed, then chances
are that a report of civil service crime – other than corruption – does not lead to (a
formal) investigation and prosecution of the case.
Any problems during the investigation are mainly caused by the evidence procedure
since suspicions cannot always be proven. This may be a reason for the Public
Prosecutor not to sue. If disciplinary actions have already been taken internally,
chances are the case will be dismissed or settled out of court. This could mean that in
cases in which the internal route has not started yet or still has to be completed and
no disciplinary actions have been taken yet, a suspect is punished more severely (i.e.
under criminal law as well).
Government organizations have had varying experiences with the feedback provided
by the Public Prosecutor about the investigation and prosecution of civil service crime.
Since the entire route of internal investigation, formal investigation and court decision
may take years; this may cause problems for the organization because it is difficult in
incidental cases – and is seen as difficult in more cases - to take disciplinary measures
internally before the court’s decision is irrevocable.
All this is by no means conducive to the willingness of government organizations to
report. Also the fear of claims for damage made by civil servants because of ‘unjustly’
imposed disciplinary measures does not help. So it is understandable that various
respondents gave the impression that sometimes an internal handling of incidents is
preferred. In no way can solely the reporting organizations be blamed for this.
Future scenarios for the article of law and protection of the person reporting

This study shows that the doubts concerning the way the obligation to report a case of
civil service crime functions, are legitimate. Since civil servants will often report a
suspicion of abuse internally, the question remains how bad this is. It is a fact,
however, that there are so many decision moments that people will often refrain from
reporting. In this process the obligation to report is only one of many stimuli. The
ambiguity surrounding the relationship between the obligation to report and the

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 117-

whistleblowing legislation contributes to this. There is also a great need for better
protection of the person who reports. The protection being offered now is often
insufficient or people feel it like that. This is harmful to the integrity of the
government. One of the possible solutions is a more independent reporting centre.
Moreover, this study shows that the priority investigating authorities place on a report
that does not involve civil service corruption is not always satisfactory. Neither does
the long period of time the internal and external investigations and the criminal
proceedings take, encourage civil servants to choose for reporting a case. In order to
improve the functioning of the obligation to report it is important to be really clear
about the purpose of the obligation to report. Is it just about a well-functioning
obligation to report or is a more honest civil service the ultimate goal? Seven possible
scenarios for the future of the obligation to report have been developed:
-

Scenario 1: Continue like before. The existence of the article of law is a good thing; it
has a symbolic function.

-

Scenario 2: Keep the present form, but pay much more attention to it.

-

Scenario 3: Complete adaptation of the integrity policy.

-

Scenario 4: Adaptation and clarification of this article of law.

-

Scenario 5: Abolition of this article of law.

-

Scenario 6: Adaptation of this article of law in order to make it apply to every citizen

-

Scenario 7: Failing to comply with this article of law will be made a criminal offence.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 118-

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 119-

Geraadpleegde literatuur
AIVD (2003)
Handboek Integriteitsonderzoek. Leidraad voor een preventief zelfonderzoek naar
kwetsbaarheden binnen overheidsorganisaties. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Algemene Rekenkamer (2007)
Betreft beantwoording vragen Tweede Kamer bij rapport Verantwoording en toezicht bij
rechtspersonen met een wettelijke taak, deel 5 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2006-2007, 30
850, nrs. 1, 2, 6, 7, 10), 5 april 2007

Beek, S. van en P. Brouwer (2007)
Waakhond over onkreukbaarheid. Binnenlands bestuur, week 19. 11 mei 2007

Belastingdienst (2005)
Recherchehandboek: Integriteitsonderzoeken Belastingdienst (intern stuk)

Belastingdienst (2007a)
Integriteitsonderzoeken bij de FIOD-ECD. Bureau Integriteit en Veiligheid (intern stuk)

Belastingdienst (2007b)
Beheersverslag Belastingdienst 2006. Den Haag: Belastingdienst

Berendsen L., A. Bos, M. Bovens, G.J. Brandsma, M. Luchtman en G. Pikker (2008)
Evaluatie klokkenluidersregelingen publieke sector. Eindrapport. Utrecht: Universiteit Utrecht

BIOS (2006a)
Handreiking Vertrouwenspersoon Integriteit (VPI). Den Haag: Bureau Integriteitsbevordering
Openbare Sector, maart 2006

BIOS (2006b)
Handreiking onderzoek integriteitsschending. Den Haag: Bureau Integriteitsbevordering Openbare
Sector, september 2006

BIOS (2007)
Handreiking melding integriteitsschending. Den Haag: Bureau Integriteitsbevordering Openbare
Sector, augustus 2007

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 120-

Brouwer, P. (2007)
BIOS helpt. Binnenlands bestuur, week 5. 2 februari 2007

Bureau Integriteit (2007)
2e Halfjaarrapportage Centraal Registratiepunt Integriteitschendingen 2006. Gemeente
Amsterdam, januari 2007

College van procureurs-generaal (2003)
Beleidsplan Rijksrecherche. Tiel: Rijksrecherche, november 2003

College van procureurs-generaal (2006)
Aanwijzing taken en inzet Rijksrecherche (2006A005). Datum vaststelling: 12-06-2006

College van procureurs-generaal (2007)
Aanwijzing opsporing en vervolging ambtelijke corruptie in Nederland (herziene versie,
2007A004). Datum vaststelling: 11-06-2007

Gemeente Rotterdam (2006)
Sociaal Jaarverslag 2005: Onze handen bouwen aan Rotterdam. Gemeente Rotterdam

Graaf, G. de (2007)
Wat valt er over te melden? Amsterdam: VU Onderzoeksgroep Integriteit van Bestuur

Groenhuijsen, M.S. en G. Knigge (2002)
Dwangmiddelen en rechtsmiddelen. Derde interimrapport onderzoeksproject Strafvordering 2001.
Deventer: Kluwer

Horst, G. ter (2007)
‘De moraal van de macht’. Toespraak minister Ter Horst VU-congres integriteit, 26 april 2007

Huberts, L.W.J.C. (1999)
Corruptie. Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam, Faculteit der Sociaal-Culturele
Wetenschappen, Vakgroep Politicologie en Bestuurskunde

Huberts, L.W.J.C. en N.J. Nelen (2005)
Corruptie in het Nederlands openbaar bestuur. Omvang, aard en afdoening. Amsterdam: Vrije
Universiteit

Köbben, A.J.F. en H. Tromp (1999)
De onwelkome boodschap. Of hoe de vrijheid van wetenschap bedreigd wordt. Amsterdam:
Uitgeverij Jan Mets

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 121-

Kooij, M. van der (2007)
De klok wordt nog steeds niet geluid. In: Binnenlands Bestuur, nr. 37. 14 september 2007

Lugt, B.W.M. van der (1992)
Justitie: Opsporing en vervolging van corruptie. In: L.W.C.J. Huberts (red.). Bestuurlijke corruptie
in Nederland. Arnhem: Gouda Quint

Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2000)
Klokkenluidersregeling voor Rijksambtenaren. Procedure inzake het omgaan met een vermoeden
van een misstand. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijkrelaties, december
2000

Minister van Justitie (2001)
Regeling klokkenluiders en vertrouwenspersoon integriteit Ministerie van Justitie. Circulaire. Den
Haag: Ministerie van Justitie, 26 oktober 2001

Minister van Justitie (2007)
Programma’s versterking aanpak georganiseerde misdaad en financieel-economische criminaliteit.
Den Haag: Ministerie van Justitie, 13 december 2007

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2005)
Sociaal Jaarverslag Rijk 2004. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2006)
Sociaal Jaarverslag Rijk 2005. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2007)
Sociaal Jaarverslag Rijk 2006. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties/BIOS (2007)
Integriteit van de overheid; Een onderzoek naar de integriteitsbeleving van het
overheidspersoneel. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties/BIOS, januari 2007

Ministerie van Financiën (2007)
Eindrapportage Projectbureau Forensische Accountancy Rijksoverheid. Den Haag: Ministerie van
Financiën, maart 2007

Nelen, H. (2003)
Integriteit in publieke functies. Het Centraal Registratiepunt Integriteitschendingen van de
gemeente Amsterdam doorgelicht. Den Haag: Boom Juridische Uitgevers

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 122-

Nelen, H. en A. Nieuwendijk (2003)
Geen ABC. Analyse van rijksrechercheonderzoeken naar ambtelijke en bestuurlijke corruptie.
Den Haag: Boom Juridische uitgevers

NRC.next (2007)
Ter Horst: corruptie anoniem melden. Jaargang 2, nr. 122. Amsterdam: NRC Handelsblad, 5
september 2007

Politie Gelderland-Zuid (2007)
Jaarverslag 2006. Politie Gelderland-Zuid

Regiopolitie Limburg-Zuid (2007)
Jaarverslag Regiopolitie Limburg-Zuid. Politie Limburg-Zuid

Rijksrecherche (2007)
Jaarbericht 2006. Den Haag: Rijksrecherche

Schnitker (2007)
Het melden van voorvallen in de luchtvaart binnen een ‘just culture’. Justitiële verkenningen, jrg.
33, nr. 5

Sikkema, E. (2005a)
Ambtelijke corruptie in het strafrecht: een studie over omkoping en andere ambtsdelicten. Den
Haag: Boom Juridische uitgevers

Sikkema, E. (2005b)
Ambtelijke corruptie in de strafwetgeving. In: Justitiële verkenningen: Ambtelijke corruptie.
Jaargang 31, nr. 7. Den Haag: Boom Juridische Uitgevers/WODC

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden (2006)
Besluit tot wijziging van het Algemeen Rijksambtenarenreglement (…) in verband met het
opnemen van bepalingen met betrekking tot het openbaar maken van nevenwerkzaamheden, het
melden van financiële belangen en effectentransacties en het omgaan met vermoedens van
misstanden. Jrg. 2006, nr. 129. Den Haag, 3 februari 2006

Steenbergen, R. van (2001)
Vrijheid van meningsuiting voor klokkenluiders. Amsterdam: FNV, augustus 2001

Thiel, S. van (2001)
Kaderwet Zelfstandige Bestuursorganen; uniformiteit of verscheidenheid? In:
Bestuurswetenschappen, 2001(2), p. 189-193

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 123-

Tijdschrift voor ambtenarenrecht (1989)
Centrale Raad van Beroep 14 maart 1989 (102)

Tijdschrift voor ambtenarenrecht (1990)
A.J.C. de Moor-van Vugt, annotatie bij Centrale Raad van Beroep 15 mei 1990 (153) Afl. 12, blz.
718 e.v.

Tijdschrift voor ambtenarenrecht (1990)
Centrale Raad van Beroep 22 mei 1990 (156)

Tijdschrift voor ambtenarenrecht (2008)
prof. mr. G.L. Coolen, annotatie bij Centrale Raad van Beroep 26 april 2007. afl. 2, blz. 67 e.v.

Tweede Kamer der Staten-Generaal (1984)
Herziening van artikel 162 van het Wetboek van Strafvordering. Memorie van Toelichting. Tweede
Kamer, vergaderjaar 1983-1984, 18 054, nrs. 1-6. Den Haag, 1984

Tweede Kamer der Staten-Generaal (2000)
Regeling procedure inzake het omgaan met een vermoeden van een misstand. Staatscourant, nr.
243, pag. 8, december 2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal (2001)
Wijziging van de Ambtenarenwet in verband met integriteit. Nota naar aanleiding van het verslag.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2001-2002, 27 602, nr. 5. Den Haag, november 2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal (2004)
Trendnota Arbeidszaken Overheid 2005. Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 29 801, nrs.
1–2. Den Haag: Sdu Uitgevers

Tweede Kamer der Staten-Generaal (2005)
Nota corruptiepreventie. Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 374, nr. 2. Den Haag: Sdu
Uitgevers

Tweede Kamer der Staten-Generaal (2007a)
Corruptiepreventie. Brief van de Minister van Justitie. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
30 374, nr. 6. Den Haag: Sdu Uitgevers, mei 2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal (2007b)
Beantwoording vragen van de leden De Roon en Brinkman (beiden PVV) over
overheidsfunctionarissen die hun plicht tot aangifte van misdrijven niet nakomen (ingezonden 24
mei 07). Tweede Kamer, Kamervragen met antwoord vergaderjaar 2006–2007, nr. 2132. Den
Haag: Sdu Uitgevers, juli 2007

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 124-

Tweede Kamer der Staten-Generaal (2007c)
Beantwoording vragen van het lid Van Raak (SP) aan de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties over de klokkenluidersregelingen bij de verschillende overheden. Tweede
Kamer, Kamervragen met antwoord vergaderjaar 2007-2008, nr. 395. Den Haag: Sdu Uitgevers,
oktober 2007

Uden, F.C. van (2003)
Whistleblowers en klokkenluiders. De rechtspositie van werknemers en ambtenaren in de VS, het
Verenigd Koninkrijk en Nederland. Sinzheimer cahiers, no. 19. Den Haag: Sdu Uitgevers

Verhulp, E. (2001)
Bij de geboorte van de eerste (ambtelijke) klokkenluidersregeling. SMA 2001/4, p. 196-203

Verlaan, J. (1999)
Chaos aan de Amstel. Fraude en corruptie in Amsterdam. Nijmegen: Uitgeverij Sun

Vermaas, J., R. van der Linden, T. Serail en A. Klomps (2001)
De weg van de klokkenluider: keuzes en dilemma’s. Onderzoek naar de
klokkenluidersproblematiek in Nederland. Tilburg: IVA

Vos, R. en R. Witte (2007)
Uitkomsten van het onderzoek ‘Hoe gaan departementen om met een vermoeden van een
integriteitsinbreuk’. Presentatie tijdens Congres integriteit en het beoordelen van soft controls.
Projectbureau Forensische Accountancy Rijksoverheid, 17 april 2007

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 125-

Bijlage I – De verschillende relevante wetsartikelen
Artikel 162 Wetboek van Strafvordering
1. Openbare colleges en ambtenaren die in de uitoefening van hun bediening kennis krijgen van
een misdrijf met de opsporing waarvan zij niet zijn belast, zijn verplicht daarvan onverwijld
aangifte te doen, met afgifte van de tot de zaak betrekkelijke stukken, aan de officier van justitie
of aan een van zijn hulpofficieren,
a. indien het misdrijf is een ambtsmisdrijf als bedoeld in titel XXVIII van het Tweede Boek van
het Wetboek van Strafrecht, dan wel
b. indien het misdrijf is begaan door een ambtenaar die daarbij een bijzondere ambtsplicht heeft
geschonden of daarbij gebruik heeft gemaakt van macht, gelegenheid of middel hem door zijn
ambt geschonken, dan wel
c. indien door het misdrijf inbreuk op of onrechtmatig gebruik wordt gemaakt van een regeling
waarvan de uitvoering of de zorg voor de naleving aan hen is opgedragen.
2. Zij verschaffen de officier van justitie of de door deze aangewezen hulpofficier desgevraagd
alle inlichtingen omtrent strafbare feiten met de opsporing waarvan zij niet zijn belast en die in
de uitoefening van hun bediening te hunner kennis zijn gekomen.
3. De bepalingen van het eerste en tweede lid zijn niet van toepassing op de ambtenaar die door
het doen van aangifte of het verschaffen van inlichtingen gevaar zou doen ontstaan voor een
vervolging van zich zelf of van iemand bij wiens vervolging hij zich van het afleggen van
getuigenis zou kunnen verschonen.
4. Gelijke verplichtingen rusten op rechtspersonen of organen van rechtspersonen wier taken en
bevoegdheden zijn omschreven bij of krachtens de wet, voor zover daartoe bij algemene
maatregel van bestuur aangewezen.
5. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen voorschriften worden gegeven in het
belang van een goede uitvoering van dit artikel.
6. De aangifte van misdrijven, bedoeld in het eerste lid onder c, kan in overleg met de officier
van justitie en met inachtneming van de voorschriften, als bedoeld in het vorige lid, nader
worden beperkt.
7. De voordracht voor een algemene maatregel van bestuur als bedoeld in het vierde of vijfde lid,
wordt niet gedaan dan nadat het ontwerp in de Nederlandse Staatscourant is bekend gemaakt en
sedert de dag waarop de bekendmaking is geschied twee maanden verstreken zijn.

AMvB: Besluit ex artikel 162 Wetboek van Strafvordering
Artikel 1
Op de volgende rechtspersonen of organen van rechtspersonen rusten mede de in artikel 162,
eerste en tweede lid, van het Wetboek van Strafvordering ten aanzien van openbare colleges en
ambtenaren omschreven verplichtingen:
1°. het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds en het Spoorwegpensioenfonds;
2°. de Sociaal-Economische Raad en de hoofdproduct-, product- de hoofdbedrijf- en de
bedrijfschappen, bedoeld in de Wet op de bedrijfsorganisatie (Stb. 1950, K22);

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 126-

3°. het College van toezicht sociale verzekeringen, de Sociale Verzekeringsbank, het Landelijk
instituut sociale verzekeringen en de uitvoeringsinstellingen, bedoeld in de Organisatiewet sociale
verzekeringen 1997;.
4°. de Nederlandse Zorgautoriteit;
5°. [Vervallen.]
6°. instellingen, in het belang van de volkshuisvesting werkzaam, als toegelaten op grond van
artikel 59 van de Woningwet (Stb. 1962, 287);
7°. de privaatrechtelijke rechtspersonen, bedoeld in artikel 8 van de Landbouwkwaliteitswet (Stb.
1971, 371);
8°. de keuringsinstellingen, bedoeld in artikel 87 van de Zaaizaad- en plantgoedwet (Stb. 1966,
455);
9°. de Stichting Gezondheidszorg voor Dieren en de als organen van deze stichting aangewezen
gezondheidsdiensten (Bekendmaking van het landbouwschap Mb.BO. 1972, nr. 8).
Artikel 2
Dit besluit treedt in werking met ingang van de tweede dag na de datum van uitgifte van het
Staatsblad waarin het wordt geplaatst.

Titel XXVIII Wetboek van Strafrecht: Ambtsmisdrijven
Artikel 355
Met gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of geldboete van de vierde categorie, worden
gestraft de hoofden van ministeriële departementen:
1°. die hun medeondertekening verlenen aan koninklijke besluiten of koninklijke beschikkingen,
wetende dat daardoor de Grondwet of andere wetten of algemene maatregelen van inwendig
bestuur van de staat worden geschonden;
2°. die uitvoering geven aan koninklijke besluiten of koninklijke beschikkingen, wetende dat deze
niet van de vereiste medeondertekening van een der hoofden van de ministeriële departementen
zijn voorzien;
3°. die beschikkingen nemen of bevelen geven of bestaande beschikkingen of bevelen
handhaven, wetende dat daardoor de Grondwet of andere wetten of algemene maatregelen van
inwendig bestuur van de staat worden geschonden;
4°. die opzettelijk nalaten uitvoering te geven aan de bepalingen van de Grondwet of andere
wetten of algemene maatregelen van inwendig bestuur van de staat, voor zover die uitvoering
wegens de aard van het onderwerp tot hun ministeriële departementen behoort of uitdrukkelijk
hun is opgedragen.

Artikel 356
Met hechtenis van ten hoogste zes maanden of geldboete van de derde categorie worden gestraft
de hoofden van ministeriële departementen aan wier grove schuld te wijten is dat de in artikel
355, onder 4°, omschreven uitvoering wordt nagelaten.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 127-

Artikel 357
De bevelhebber van de gewapende macht die weigert of opzettelijk nalaat op de wettige
vordering van het bevoegde burgerlijk gezag de onder zijn bevel staande macht aan te wenden,
wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of geldboete van de vierde
categorie.

Artikel 358
1. De ambtenaar die opzettelijk de bijstand van de gewapende macht inroept tegen de uitvoering
van wettelijke voorschriften, van wettige bevelen van het openbaar gezag of van rechterlijke
uitspraken of bevelschriften, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of
geldboete van de vierde categorie.
2.

Indien

die

uitvoering

daardoor

wordt

verhinderd,

wordt

de

schuldige

gestraft

met

gevangenisstraf van ten hoogste negen jaren of geldboete van de vijfde categorie.

Artikel 358bis [Vervallen per 16-01-1980]
Artikel 358ter [Vervallen per 16-01-1980]
Artikel 358quater [Vervallen per 16-01-1980]

Artikel 359
De ambtenaar of een ander met enige openbare dienst voortdurend of tijdelijk belast persoon, die
opzettelijk geld of geldswaardig papier dat hij in zijn bediening onder zich heeft, verduistert of
toelaat dat het door een ander weggenomen of verduisterd wordt, of die ander daarbij als
medeplichtige ter zijde staat, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of
geldboete van de vijfde categorie.

Artikel 360
De ambtenaar of een ander met enige openbare dienst voortdurend of tijdelijk belast persoon, die
opzettelijk boeken of registers, uitsluitend bestemd tot controle van de administratie, valselijk
opmaakt of vervalst, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of geldboete
van de vijfde categorie.

Artikel 361
1. De ambtenaar of een ander met enige openbare dienst voortdurend of tijdelijk belast persoon,
die opzettelijk zaken bestemd om voor de bevoegde macht tot overtuiging of bewijs te dienen,
akten, bescheiden of registers, welke hij in zijn bediening onder zich heeft verduisterd, vernielt,
beschadigt of onbruikbaar maakt, of toelaat dat zij door een ander worden weggemaakt, vernield,
beschadigd of onbruikbaar gemaakt, of die ander daarbij als medeplichtige ter zijde staat, wordt
gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren en zes maanden of geldboete van de
vijfde categorie.
2. Onder bevoegde macht wordt mede verstaan: een internationaal gerecht dat zijn rechtsmacht
ontleent aan een verdrag waarbij het Koninkrijk partij is.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 128-

Artikel 362
1. Met gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vijfde categorie wordt
gestraft de ambtenaar:
1°. die een gift, belofte of dienst aanneemt, wetende of redelijkerwijs vermoedende dat deze hem
gedaan, verleend of aangeboden wordt teneinde hem te bewegen om, zonder daardoor in strijd
met zijn plicht te handelen, in zijn bediening iets te doen of na te laten;
2°. die een gift, belofte of dienst aanneemt, wetende of redelijkerwijs vermoedende dat deze hem
gedaan, verleend of aangeboden wordt ten gevolge of naar aanleiding van hetgeen door hem,
zonder daardoor in strijd met zijn plicht te handelen, in zijn huidige of vroegere bediening is
gedaan of nagelaten;
3°. die een gift, belofte of dienst vraagt teneinde hem te bewegen om, zonder daardoor in strijd
met zijn plicht te handelen, in zijn bediening iets te doen of na te laten;
4°. die een gift, belofte of dienst vraagt ten gevolge of naar aanleiding van hetgeen door hem,
zonder daardoor in strijd met zijn plicht te handelen, in zijn huidige of vroegere bediening is
gedaan of nagelaten.
2. Met dezelfde straf wordt gestraft, hij die in het vooruitzicht van een aanstelling als ambtenaar,
indien de aanstelling als ambtenaar is gevolgd, een feit begaat als in het eerste lid, onder 1° en
3°, omschreven.
3. Hij die een feit als omschreven in het eerste lid begaat in verband met zijn hoedanigheid van
minister, staatssecretaris, commissaris van de Koning, gedeputeerde, burgemeester, wethouder
of lid van een algemeen vertegenwoordigend orgaan, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten
hoogste vier jaren of geldboete van de vijfde categorie.

Artikel 363
1. Met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vijfde categorie wordt
gestraft de ambtenaar:
1°. die een gift of belofte dan wel een dienst aanneemt, wetende of redelijkerwijs vermoedende
dat deze hem gedaan, verleend of aangeboden wordt teneinde hem te bewegen om, in strijd met
zijn plicht, in zijn bediening iets te doen of na te laten;
2°. die een gift of belofte dan wel een dienst aanneemt, wetende of redelijkerwijs vermoedende
dat deze hem gedaan, verleend of aangeboden wordt ten gevolge of naar aanleiding van hetgeen
door hem, in strijd met zijn plicht, in zijn huidige of vroegere bediening is gedaan of nagelaten;
3°. die een gift of belofte dan wel een dienst vraagt teneinde hem te bewegen om, in strijd met
zijn plicht, in zijn bediening iets te doen of na te laten;
4°. die een gift of belofte dan wel een dienst vraagt ten gevolge of naar aanleiding van hetgeen
door hem, in strijd met zijn plicht, in zijn huidige of vroegere bediening is gedaan of nagelaten.
2. Met dezelfde straf wordt gestraft hij die in het vooruitzicht van een aanstelling als ambtenaar,
indien de aanstelling als ambtenaar is gevolgd, een feit begaat als in het eerste lid, onder 1° en
3°, omschreven.
3. Hij die een feit als omschreven in het eerste lid begaat in verband met zijn hoedanigheid van
minister, staatssecretaris, commissaris van de Koning, gedeputeerde, burgemeester, wethouder

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 129-

of lid van een algemeen vertegenwoordigend orgaan, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten
hoogste zes jaren of geldboete van de vijfde categorie.

Artikel 364
1. De rechter die een gift, belofte of dienst aanneemt, wetende of redelijkerwijs vermoedende dat
deze hem gedaan, verleend of aangeboden wordt teneinde invloed uit te oefenen op de beslissing
van een aan zijn oordeel onderworpen zaak, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste
negen jaren of geldboete van de vijfde categorie.
2. De rechter die een gift, belofte of dienst vraagt teneinde hem te bewegen om invloed uit te
oefenen op de beslissing van een aan zijn oordeel onderworpen zaak, wordt gestraft met
gevangenisstraf van ten hoogste negen jaren of geldboete van de vijfde categorie.
3. Indien de gift, belofte of dienst wordt aangenomen, wetende of redelijkerwijs vermoedende dat
deze gedaan, verleend of aangeboden wordt om een veroordeling in een strafzaak te verkrijgen,
wordt de rechter gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaren of geldboete van de
vijfde categorie.
4. Indien de gift, belofte of dienst wordt gevraagd teneinde hem te bewegen om een veroordeling
in een strafzaak te verkrijgen, wordt de rechter gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste
twaalf jaren of geldboete van de vijfde categorie.

Artikel 364a
1. Met ambtenaren worden ten aanzien van de artikelen 361, 362 en 363 gelijkgesteld personen
in de openbare dienst van een vreemde staat of van een volkenrechtelijke organisatie.
2. Met ambtenaren worden ten aanzien van de artikelen 362, onder 2° en 4°, en 363, onder 2°
en 4°, voormalige ambtenaren gelijkgesteld.
3. Met rechter wordt ten aanzien van artikel 364 gelijkgesteld de rechter van een vreemde staat
of van een volkenrechtelijke organisatie.

Artikel 365
De ambtenaar die door misbruik van gezag iemand dwingt iets te doen, niet te doen of te dulden,
wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde
categorie.

Artikel 366
De ambtenaar die in de uitoefening van zijn bediening, als verschuldigd aan hemzelf, aan een
ander ambtenaar of aan enige openbare kas, vordert of ontvangt of bij een uitbetaling terughoudt
hetgeen hij weet dat niet verschuldigd is, wordt, als schuldig aan knevelarij, gestraft met
gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of geldboete van de vijfde categorie.

Artikel 367
1. De ambtenaar die, belast met de bewaking van iemand die op openbaar gezag of krachtens
rechterlijke uitspraak of beschikking van de vrijheid is beroofd, hem opzettelijk laat ontsnappen

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 130-

of

bevrijdt

of

bij

zijn

bevrijding

of

zelfbevrijding

behulpzaam

is,

wordt

gestraft

met

gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of geldboete van de vierde categorie.
2. Indien de ontsnapping, bevrijding of zelfbevrijding aan zijn schuld te wijten is, wordt hij
gestraft met hechtenis van ten hoogste twee maanden of geldboete van de tweede categorie.

Artikel 368
1. Met gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of geldboete van de vierde categorie wordt
gestraft:
1°. de ambtenaar, met het opsporen van strafbare feiten belast, die opzettelijk niet voldoet aan
de vordering om van een wederrechtelijke vrijheidsberoving te doen blijken of daarvan aan de
hogere macht opzettelijk niet onverwijld kennis geeft;
2°. de ambtenaar die, na in de uitoefening van zijn bediening kennis te hebben bekomen dat
iemand op onwettige wijze van de vrijheid is beroofd, opzettelijk nalaat daarvan onverwijld
kennis te geven aan een ambtenaar met het opsporen van strafbare feiten belast.
2. De ambtenaar aan wiens schuld enig in dit artikel omschreven verzuim te wijten is, wordt
gestraft met hechtenis van ten hoogste drie maanden of geldboete van de tweede categorie.

Artikel 369
Met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie wordt gestraft
het hoofd van een gesticht, bestemd tot opsluiting van veroordeelden, voorlopig aangehoudenen
of gegijzelden, of van een rijksinrichting voor kinderbescherming of een psychiatrisch ziekenhuis,
die weigert te voldoen aan een wettige vordering om iemand die in het gesticht of psychiatrisch
ziekenhuis is opgenomen te vertonen, of om inzage te geven van het register van inschrijving of
van de akte waarvan de wet de inschrijving vordert.

Artikel 370
1. De ambtenaar die, met overschrijding van zijn bevoegdheid of zonder inachtneming van de bij
de wet bepaalde vormen, in de woning of het besloten lokaal of erf, bij een ander in gebruik,
diens ondanks binnentreedt of, wederrechtelijk aldaar vertoevende, zich niet op de vordering van
of vanwege de rechthebbende aanstonds verwijdert, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten
hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.
2. Met gelijke straf wordt gestraft de ambtenaar die ter gelegenheid van het doorzoeken van
plaatsen met overschrijding van zijn bevoegdheid of zonder inachtneming van de bij de wet
bepaalde vormen, geschriften, boeken of andere papieren onderzoekt of in beslag neemt.

Artikel 371
1. De ambtenaar die, met overschrijding van zijn bevoegdheid, zich doet overleggen of in beslag
neemt een aan enige openbare instelling van vervoer toevertrouwde brief, briefkaart, stuk of
pakket, of een telegrafisch bericht dat zich in handen bevindt van een persoon belast met de
dienst van een ten algemenen nutte gebezigde telegraafinrichting, wordt gestraft met
gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 131-

2. Met dezelfde straf wordt gestraft de ambtenaar die, met overschrijding van zijn bevoegdheid,
zich door een persoon werkzaam bij een aanbieder van een openbaar telecommunicatienetwerk
of een openbare telecommunicatiedienst doet inlichten ter zake van enig verkeer dat over dat
netwerk dan wel met gebruikmaking van die dienst is geschied.

Artikel 372-375 [Vervallen per 01-09-2006]

Artikel 376
Met gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of geldboete van de vijfde categorie wordt
gestraft de ambtenaar die opzettelijk deelneemt, middellijk of onmiddellijk, aan aannemingen of
leveranties waarover hem op het tijdstip van de handeling geheel of ten dele het bestuur of
toezicht is opgedragen.

Artikel 377
De ambtenaar van het muntwezen, behalve de muntmeester, of degene, in dienst van een
waarborginstelling als bedoeld in artikel 7 van de Waarborgwet 1986, die handel drijft in edele
metalen of daarvan vervaardigde voorwerpen, of opzettelijk aan zodanige handel middellijk of
onmiddellijk deelneemt, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of
geldboete van de derde categorie.

Artikel 378
Degene, in dienst van een waarborginstelling als bedoeld in artikel 7 van de Waarborgwet 1986,
die een te zijnen kantore aangeboden goud- of zilverwerk afdrukt of natrekt of daarvan een
beschrijving geeft aan een ander dan die van ambtswege bevoegd is haar te vorderen, wordt
gestraft met geldboete van de tweede categorie.

Artikel 379
1. De ambtenaar van de burgerlijke stand die meewerkt aan iemands huwelijksvoltrekking,
wetende dat deze daardoor een dubbel huwelijk aangaat, wordt gestraft met gevangenisstraf van
ten hoogste zes jaren of geldboete van de vierde categorie.
2. De ambtenaar van de burgerlijke stand die meewerkt aan iemands huwelijksvoltrekking,
wetende dat daartegen enig ander wettig beletsel bestaat, wordt gestraft met gevangenisstraf
van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie.

Artikel 380
1. Bij veroordeling wegens een der in de artikelen 355, 357 en 358 omschreven misdrijven kan
ontzetting van het in artikel 28, eerste lid, onder 3°, vermelde recht worden uitgesproken.
2. Bij veroordeling wegens een der in de artikelen 359, 362 tot en met 364, 366 en 379, eerste
lid, omschreven misdrijven kan ontzetting van het in artikel 28, eerste lid, onder 4°, vermelde
recht worden uitgesproken.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 132-

Overige wetsartikelen Wetboek van Strafrecht
Artikel 44
Indien een ambtenaar door het begaan van een strafbaar feit een bijzondere ambtsplicht schendt
of bij het begaan van een strafbaar feit gebruik maakt van macht, gelegenheid of middel hem
door zijn ambt geschonken, kan de op het feit gestelde straf, met uitzondering van geldboete,
met een derde worden verhoogd.

Artikel 84
1. Onder ambtenaren worden begrepen leden van algemeen vertegenwoordigende organen.
2. Onder ambtenaren en onder rechters worden begrepen scheidsrechters; onder rechters zij die
administratieve rechtsmacht oefenen.
3. Allen die tot de gewapende macht behoren worden mede als ambtenaar beschouwd.

Artikel 177
1. Met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vijfde categorie wordt
gestraft:
1°. hij die een ambtenaar een gift of belofte doet dan wel een dienst verleent of aanbiedt met het
oogmerk om hem te bewegen in zijn bediening, in strijd met zijn plicht, iets te doen of na te
laten;
2°. hij die een ambtenaar een gift of belofte doet dan wel een dienst verleent of aanbiedt ten
gevolge of naar aanleiding van hetgeen door deze in zijn huidige of vroegere bediening, in strijd
met zijn plicht, is gedaan of nagelaten.
2. Met dezelfde straf wordt gestraft hij die een feit als in het eerste lid, onder 1°, omschreven,
begaat jegens een persoon in het vooruitzicht van een aanstelling als ambtenaar, indien de
aanstelling als ambtenaar is gevolgd.
3. Ontzetting van de in artikel 28, eerste lid, onder 1°, 2° en 4°, vermelde rechten kan worden
uitgesproken.

Artikel 177a
1. Met gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of geldboete van de vierde categorie wordt
gestraft:
1°. hij die een ambtenaar een gift of belofte doet dan wel een dienst verleent of aanbiedt met het
oogmerk om hem te bewegen in zijn bediening, zonder daardoor in strijd met zijn plicht te
handelen, iets te doen of na te laten;
2°. hij die een ambtenaar een gift of belofte doet dan wel een dienst verleent of aanbiedt ten
gevolge of naar aanleiding van hetgeen door deze in zijn huidige of vroegere bediening, zonder
daardoor in strijd met zijn plicht te handelen, is gedaan of nagelaten.
2. Met dezelfde straf wordt gestraft hij die een feit als in het eerste lid, onder 1°, omschreven,
begaat jegens een persoon in het vooruitzicht van een aanstelling als ambtenaar, indien de
aanstelling van ambtenaar is gevolgd.
3. Ontzetting van de in artikel 28, eerste lid, onder 1°, 2° en 4°, vermelde rechten kan worden
uitgesproken.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 133-

Artikel 178
1. Hij die een rechter een gift of belofte doet dan wel een dienst verleent of aanbiedt met het
oogmerk invloed uit te oefenen op de beslissing van een aan diens oordeel onderworpen zaak,
wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of geldboete van de vierde
categorie.
2. Indien die gift of belofte gedaan wordt dan wel die dienst verleend of aangeboden wordt met
het oogmerk om een veroordeling in een strafzaak te verkrijgen, wordt de schuldige gestraft met
gevangenisstraf van ten hoogste negen jaren of geldboete van de vijfde categorie.
3. Ontzetting van de in artikel 28, eerste lid, onder 1°, 2° en 4°, vermelde rechten kan worden
uitgesproken.

Artikel 272
1. Hij die enig geheim waarvan hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat hij uit hoofde van
ambt, beroep of wettelijk voorschrift dan wel van vroeger ambt of beroep verplicht is het te
bewaren, opzettelijk schendt, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of
geldboete van de vierde categorie.
2. Indien dit misdrijf tegen een bepaald persoon gepleegd is, wordt het slechts vervolgd op diens
klacht.

Ambtenarenwet
Artikel 1
1. Ambtenaar in de zin van deze wet is degene, die is aangesteld om in openbare dienst
werkzaam te zijn.
2. Tot den openbaren dienst behooren alle diensten en bedrijven door den Staat en de openbare
lichamen beheerd.
3. Niet is ambtenaar in de zin van deze wet degene, met wie een arbeidsovereenkomst naar
burgerlijk recht is gesloten.
4. Tenzij het tegendeel blijkt, zijn in deze wet onder ambtenaren gewezen ambtenaren begrepen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 134-

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 135-

Bijlage II – De enquête
Inleiding
Graag willen wij u vragen - volledig anoniem - een korte vragenlijst in te vullen over het
integriteitsbeleid binnen uw organisatie. Deze enquête heeft betrekking op uw oordeel over het
integriteitsbeleid, uw ervaringen met de werking ervan en uw behoeften aan informatie
hieromtrent. Het onderzoek wordt uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Justitie. Wij
danken u alvast hartelijk voor uw medewerking!
Mocht u nog vragen hebben over het invullen van deze enquête, dan kunt u contact opnemen
met Advies- en Onderzoeksgroep Beke, 026 443 86 19 (Henk Ferwerda of Agnes Cornelissens).

Voordat u begint.
- Wij willen benadrukken dat alle gegevens vertrouwelijk worden behandeld. Deelname aan deze
enquête is vrijblijvend, volledig anoniem en de resultaten zullen ook niet tot persoon herleidbaar
binnen of buiten uw organisatie bekend worden gemaakt.
- Alle enquêtevragen hebben betrekking op de organisatie waar u momenteel werkzaam bent.
- Graag het antwoordblokje invullen dat het meest van toepassing is. Geef slechts één antwoord
per vraag, tenzij anders is aangegeven.
- Het invullen van de enquête duurt ongeveer 10 minuten.
- Voor het invullen is de toegangscode vereist die u heeft ontvangen.

1. Wat is uw geslacht?
- Man
- Vrouw

2. Wat is uw leeftijd?
- Tot 20 jaar
- 20 tot 30 jaar
- 30 tot 40 jaar
- 40 tot 50 jaar
- 50 jaar en ouder

3. Wat voor functie heeft u?
- Uitvoerend
- Leidinggevend
- Management
- Anders

4. Hoelang bent u al in overheidsdienst?
- 0 tot 3 jaar
- 3 tot 10 jaar
- langer dan 10 jaar

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 136-

5. Wat zou u doen als u weet dat een collega van u een andere collega seksueel intimideert? Ik
zou dan contact opnemen met:
- Een leidinggevende
- Een vertrouwenspersoon
- De interne controledienst
- De politie/Openbaar Ministerie
- De Rijksrecherche
- Een ander, namelijk:
- Niemand, dus niets doen
- Ik weet niet wat ik zou doen

6. Wat zou u doen als u weet dat een collega van u discrimineert bij het sollicitatiebeleid? Ik zou
dan contact opnemen met:
- Een leidinggevende
- Een vertrouwenspersoon
- De interne controledienst
- De politie/Openbaar Ministerie
- De Rijksrecherche
- Een ander, namelijk:
- Niemand, dus niets doen
- Ik weet niet wat ik zou doen

7. Wat zou u doen als u weet dat een collega van u van een collega steelt? Ik zou dan contact
opnemen met:
- Een leidinggevende
- Een vertrouwenspersoon
- De interne controledienst
- De politie/Openbaar Ministerie
- De Rijksrecherche
- Een ander, namelijk:
- Niemand, dus niets doen
- Ik weet niet wat ik zou doen

8. Wat zou u doen als u weet dat een collega van u een laptop van de organisatie steelt? Ik zou
dan contact opnemen met:
- Een leidinggevende
- Een vertrouwenspersoon
- De interne controledienst
- De politie/Openbaar Ministerie
- De Rijksrecherche
- Een ander, namelijk:
- Niemand, dus niets doen

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 137-

- Ik weet niet wat ik zou doen

9. Wat zou u doen als u weet dat een collega van u steekpenningen aanneemt? Ik zou dan
contact opnemen met:
- Een leidinggevende
- Een vertrouwenspersoon
- De interne controledienst
- De politie/Openbaar Ministerie
- De Rijksrecherche
- Een ander, namelijk:
- Niemand, dus niets doen
- Ik weet niet wat ik zou doen

10. Wat zou u doen als u weet dat een collega van u meewerkt aan een versnelde of versoepelde
subsidie- of vergunningverlening? Ik zou dan contact opnemen met:
- Een leidinggevende
- Een vertrouwenspersoon
- De interne controledienst
- De politie/Openbaar Ministerie
- De Rijksrecherche
- Een ander, namelijk:
- Niemand, dus niets doen
- Ik weet niet wat ik zou doen

11. Wat zou u doen als u weet dat een collega van u privé-reisjes declareert als werkgerelateerde
uitgaven? Ik zou dan contact opnemen met:
- Een leidinggevende
- Een vertrouwenspersoon
- De interne controledienst
- De politie/Openbaar Ministerie
- De Rijksrecherche
- Een ander, namelijk:
- Niemand, dus niets doen
- Ik weet niet wat ik zou doen

12. Wat zou u doen als u weet dat een collega van u zijn of haar geheimhoudingsplicht schendt
door gevoelige informatie naar buiten te brengen? Ik zou dan contact opnemen met:
- Een leidinggevende
- Een vertrouwenspersoon
- De interne controledienst
- De politie/Openbaar Ministerie
- De Rijksrecherche

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 138-

- Een ander, namelijk:
- Niemand, dus niets doen
- Ik weet niet wat ik zou doen

13. Stel, u wordt geconfronteerd met een strafbaar feit dat door een collega bij de uitvoering van
het werk wordt gepleegd. Bent u op de hoogte van de procedure die dan hoort te volgen?
- Ja
- Ongeveer
- Nee

14. Bent u bekend met het begrip integriteitsbeleid?
- Ja
- Ongeveer
- Nee

15. Bent u bekend met het begrip klokkenluidersregeling?
- Ja
- Ongeveer
- Nee

16. Bent u bekend met het begrip aangifteplicht ambtsmisdrijven?
- Ja
- Ongeveer
- Nee

17. Is integriteitsbeleid binnen uw organisatie een belangrijk thema?
- Ja
- Een beetje
- Nee
- Weet niet

18. Is er binnen uw organisatie een klokkenluidersregeling?
- Ja
- Nee
- Weet niet

19.

Is

er

binnen

uw

organisatie

integriteitsvraagstukken terecht kunt?
- Ja
- Nee
- Weet niet

een

vertrouwenspersoon

waar

u

met

vragen

over

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 139-

20. Is er aandacht voor de aangifteplicht ambtsmisdrijven?
- Ja
- Een beetje
- Nee
- Weet niet

21. Kent u artikel 162 van het Wetboek van Strafvordering waarin de aangifteplicht is geregeld?
- Ja
- Een beetje
- Nee -> naar vraag 0. Intermezzo
- Weet niet -> naar vraag 0. Intermezzo

22. Weet u voor welke misdrijven deze aangifteplicht geldt?
- Ja
- Een beetje
- Nee
- Weet niet

23. Weet u voor wie deze aangifteplicht ambtsmisdrijven geldt?
- Ja, iedereen
- Ja, ambtenaren
- Ja, niet-ambtenaren
- Nee
- Weet niet

Intermezzo
In dit onderzoek is het de bedoeling specifiek te kijken naar de werking van de aangifteplicht bij
ambtsmisdrijven. Het bijbehorende wetsartikel staat hieronder uitgelegd:

Overheidsfunctionarissen zijn ingevolge artikel 162 van het Wetboek van Strafvordering verplicht
aangifte te doen wanneer zij bij de uitoefening van hun functie worden geconfronteerd met
1) ambtsmisdrijven, (bijvoorbeeld misdrijven die variëren van het aannemen van steekpenningen
tot het meewerken aan een schijnhuwelijk door een ambtenaar van de burgerlijke stand)
2) misdrijven waarbij een bijzondere ambtsplicht wordt geschonden of gebruik wordt gemaakt
van de macht die hem door zijn ambt is geschonken (bijvoorbeeld de politieambtenaar die zijn
uniform gebruikt om privé iets gedaan te krijgen)
3) misdrijven die inbreuk maken op of onrechtmatig gebruik maken van regelingen waarvan de
uitvoering of de zorg voor naleving aan hem is opgedragen (bijvoorbeeld de ambtenaar die een
valse verklaring afgeeft voor vergunning- of subsidieverlening aan zichzelf of derden)

24. Bent u van mening dat de aangifteplicht ook voor u geldt?
- Ja

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 140-

- Een beetje
- Nee
- Weet niet

25. Heeft u hierover wel eens instructies ontvangen?
- Ja, recent
- Ja, een tijd geleden
- Ja, maar niet voldoende
- Nee -> naar vraag 27.
- Weet -> naar vraag 27.

26. Op welke manier is de aangifteplicht onder de aandacht gebracht?
- Schriftelijk
- Mondeling
- Cursus
- Intranet
- Anders
- Weet niet

27. Zijn er duidelijke procedures wanneer u geconfronteerd wordt met misstanden die u verplicht
bent aan te geven?
- Ja, die ken ik
- Ja, maar ik ken ze niet
- Nee, die zijn er niet
- Weet niet

28. Bent u bekend met de voorwaarden waaronder aangifte moet worden gedaan/melding moet
worden gemaakt?
- Ja
- Een beetje
- Nee
- Weet niet

29. Bij wie moet u misstanden waarvoor de aangifteplicht geldt melden? (meerdere antwoorden
mogelijk)
- Politie/Openbaar Ministerie
- Rijksrecherche
- Direct leidinggevende
- Vertrouwenspersoon
- Organisatieleiding
- Interne controledienst
- Pers

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 141-

- Anders
- Weet niet

30. Waar kunt u terecht met vragen over de aangifteplicht? (meerdere antwoorden mogelijk)
- Politie/Openbaar Ministerie
- Rijksrecherche
- Direct leidinggevende
- Vertrouwenspersoon
- Organisatieleiding
- Interne controledienst
- BIOS - Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector
- BING - Bureau Integriteit
- Anders
- Weet niet

31. Hebben zich in uw organisatie in de afgelopen 3 jaar een of meer situaties voorgedaan
waarvan op basis van artikel 162 aangifte had kunnen worden gedaan?
- Ja, eenmaal
- Ja, enkele keren
- Ja, meer dan tien keer
- Nee -> naar vraag 36.
- Weet niet -> naar vraag 36.

32. Kent u iemand binnen uw organisatie die de afgelopen 3 jaar melding heeft gemaakt van een
ambtsmisdrijf of heeft u dit zelf wel eens gedaan?
- Ja, meerdere personen
- Ja, een iemand
- Ja, ik zelf
- Nee, niemand -> naar vraag 34.
- Weet niet -> naar vraag 34.

33. Was u of was hij/zij tevreden over de afhandeling?
- Ja
- Een beetje
- Nee
- Weet niet

34. Kent u iemand binnen uw organisatie die de afgelopen 3 jaar heeft overwogen melding te
maken van een ambtsmisdrijf, maar dit niet heeft gedaan of heeft u dit zelf overwogen, maar niet
gedaan?
- Ja, meerdere
- Ja, een iemand

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 142-

- Ja, ik zelf
- Nee, niemand -> naar vraag 36.
- Weet niet -> naar vraag 36.

35. Indien u of een collega alleen heeft overwogen aangifte te doen, onder welke voorwaarden
zou u of hij/zij dan wel aangifte hebben gedaan?
- Garantie anonimiteit
- Bescherming binnen organisatie
- Aanwezigheid vertrouwenspersoon
- Duidelijke handreiking
- Anders
- Weet niet

36. Bent u van mening dat er binnen uw organisatie voldoende erkenning is voor het feit dat de
aangifteplicht ook op uw organisatie van toepassing is?
- Ja, genoeg
- Nee, te weinig
- Nee, veel te weinig
- Nee, geen erkenning
- Weet niet

37. Vindt u dat er binnen uw organisatie genoeg aandacht wordt besteed aan de aangifteplicht?
- Ja, genoeg
- Nee, te weinig
- Nee, veel te weinig
- Nee, geen aandacht
- Weet niet

38. Heeft u behoefte aan meer duidelijkheid over de aangifteplicht? Kunt u dit toelichten?
- Ja
- Een beetje
- Nee

39. Denkt u dat de aangifteplicht zoals deze er nu ligt uitgebreid zou moeten worden naar andere
misdrijven? Kunt u dit toelichten?
- Ja
- Een beetje
- Nee
- Weet niet

40. Heeft u nog opmerkingen naar aanleiding van deze enquête of ter verduidelijking van uw
antwoorden?

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 143-

Bijlage III – Lijst van geïnterviewden
Organisatie

Naam

Belastingdienst, contactambtenaar

Dhr. A. Boer

Commissie integriteit overheid

Dhr. C. Sparrius

Commissie integriteit overheid

Dhr. E. Verhulp

International Security Partners

Dhr. H. Slaman

Landelijk Parket, landelijk corruptie officier

Mevr. M. van Thiel

Landelijk Parket, teamleider

Dhr. H. van der Meijden

Ministerie van Justitie, projectbureau FAR

Dhr. R. Witte

Ministerie van Justitie, projectbureau FAR

Dhr. R. Vos

Rijksrecherche

Dhr. E.T. Hoenderkamp

Rijksrecherche

Dhr. H.C. Starrenburg

Universiteit Utrecht, strafrechtdeskundige

Dhr. E. Sikkema

Vrije Universiteit Amsterdam, hoogleraar bestuurskunde

Dhr. L.W.J.C. Huberts

Om de anonimiteit van verschillende personen en organisaties te garanderen zijn de
namen van zeventien medewerkers van overheidsorganisaties, een medewerker van
een andere organisatie en drie klokkenluiders hier niet opgenomen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 144-

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 145-

Bijlage IV – Topiclijsten analyse interne en politiedossiers
Topiclijst 162 Interne Dossiers
1. Zaakgegevens
1.1

Datum interview

1.2

Naam en gegevens respondent(en)

1.3

Naam organisatie en afdeling

1.4

Naam van het dossier

1.5

Evt. bijbehorende politieregio/bijbehorend pv-nummer

1.6

Onderzoeksperiode

2. Inhoudelijke zaakbeschrijving
2.1

Korte samenvatting van de zaak (afdeling, verdachte, melder, modus operandi,
procedure, aangifte)

2.2
2.3

Hoe is de melder te kenmerken? (uitvoerende, leidinggevende, extern, kader etc.)
Hoe is de verdachte te typeren? (collega, manager, leidinggevende, externe organisatie,
etc.)

2.4

Om welk(e) delict(en) gaat het in het onderzoek? (fraude/corruptie/commuun
delict/ambtsmisdrijf, etc)

2.5

Wanneer heeft het feit plaatsgevonden? (data en periode)

3. De melding
3.1

Door wie is het feit bij de organisatieleiding terechtgekomen/wie was de bron? (bv.
melder, vertrouwenspersoon, leidinggevende, externe bron, politie, opsporingsdienst)

3.2

Op welke wijze is de melding van het feit gedaan? (anoniem, externe bron, per mail, per
telefoon, persoonlijk gesprek)

3.3

Wat zijn de redenen geweest om melding te doen? (overwegingen, procedure,
meldingsbereidheid, angst, aangifteplicht)

3.4

Was de meldingsprocedure duidelijk voor de melder? (behoefte aan informatie, advies,
lijn doorlopen, conflict met geheimhoudingsplicht)

3.5

Wat waren de overwegingen voor het instellen van het onderzoek? (ernst, impact)

3.6

Wie zijn bij het onderzoek betrokken? (vertrouwenspersoon, onderzoeksafdeling, extern
recherchebureau, opsporingsdienst, BIOS/BING)

3.7

Was er intern expertise, kennis of ervaring met soortgelijke zaken?

3.8

Waarmee is het onderzoek gestart en hoe is het onderzoek chronologisch verlopen?

3.9

Welke strategie is in het onderzoek gehanteerd? (bemiddelen, low profile, uitgebreid
onderzoek)

3.10

Welke (opsporings)methoden en andere maatregelen zijn in het onderzoek toegepast?
(horen betrokkenen, beveiliging, tappen, camera’s, schorsing)

3.11

Wat zijn de resultaten en opbrengsten van het onderzoek? (geen bewijs gevonden,
geseponeerd, zaak is nog in onderzoek, bewezen, verdachte gestraft)

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 146-

3.12

Op welke punten zou er nog verder onderzoek mogelijk zijn? (wat zijn punten die zijn
blijven liggen)

4. De aangifte
4.1

Wie heeft aangifte gedaan van het delict? (leidinggevende, manager, melder zelf,
opsporingsdienst, vertrouwenspersoon)

4.2

Op welke manier en bij wie is aangifte gedaan? (OM, politie, Rijksrecherche, informele

4.3

Wat waren de overwegingen om aangifte te doen? (effect op organisatie, aangifteplicht,

contacten, balie, vast contactpersoon, anoniem)

noodzaak, ernst delict)
4.4

Was de procedure om aangifte te doen inzichtelijk en waar lagen mogelijk
onduidelijkheden?

4.5

Hoe is op de aangifte gereageerd en hoe is met de aangifte omgegaan? (prioriteit,
seponeren, op de plank, pas na aandringen, niet, zorgvuldig)

4.6

Heeft de politie/Rijksrecherche/OM voldoende bewijs kunnen verzamelen? (problemen
met bewijslast, interne tegenwerking, onvoldoende bewijs)

4.7

Op welke manier is door de politie/Rijksrecherche gebruik gemaakt van interne kennis en
informatie?

4.8

Op welke manier is richting de organisatie teruggekoppeld over het verloop en de
uitkomsten van het onderzoek? (rechtstreeks, niet, na aandringen)

4.9

Op welke manier is de verdachte gestraft? (aanhouding, straf, strafrechtartikel)

5. De verdachte(n)
5.1

Hoeveel hoofdverdachten en overige verdachten zijn er in beeld gekomen?

5.2

Indien meerdere verdachten: hoe zijn de verdachten gerelateerd? (familie, vrienden,
(oud) collega’s).

5.3

Heeft deze verdachte of verdachtengroep zich eerder schuldig gemaakt aan dergelijke

5.4

Hoe is de verdachte of verdachtengroep te typeren? (achtergrond, functie, eenling,

delicten (voor zover bekend)?

professionaliteit, georganiseerde criminaliteit, )
5.5

Hoe komt de verdachte tot het delict? (druk van buitenaf, onvrede, chantage, geldnood,
hebzucht)

5.6

Op welke manier is de verdachte gestraft? (intern en evt. extern)

5.7

Is er een strafzaak geweest en zo ja, welke vonnissen zijn er voor welke verdachten
opgelegd? (straf en wetsartikelen)

5.8

Wat zijn de gevolgen of schade voor de organisatie? (imagoschade, schadebedrag,
impact)

6. Evaluatie
6.1

Wat zijn de belangrijkste leerervaringen van dit onderzoek geweest? (mogelijkheden
voor opsporing, bewustzijn, doorlooptijd onderzoek, problemen met bewijsvoering, etc.)

6.2

In hoeverre is daadwerkelijk gebruik gemaakt van wetsartikel 162 SV?

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 147-

6.3

In hoeverre waren er problemen/knelpunten? (bv. bewijslast)

6.4

In welke mate heeft de organisatie met dit soort delicten te maken?

6.5

In hoeverre is er binnen de organisatie aandacht voor integriteitsschendingen? (bv.

6.6

Heeft dit incident aanleiding gegeven tot het nemen van maatregelen? (aandacht voor

protocollen)

aangifteplicht/integriteitsbeleid, verhogen bewustzijn, herzien integriteitsbeleid)
6.7

Hoe verloopt de samenwerking op dit gebied met politie, Rijksrecherche en eventueel
andere partners als particuliere recherchebureaus en BING? (complementair, onbegrip,
storend)

6.8

Wat vindt men belangrijk voor de toekomst m.b.t. de aangifteplicht? (verbeterpunten,
afschaffen, aandachtspunten, samenwerking partners, (anoniem) meldingsysteem, etc.)

6.9

Hoe kan de meldingsbereidheid versterkt worden? (terughoudendheid, angst voor
klokkenluidersimago, duidelijke procedures, meer aandacht)

6.10

Welke preventieve maatregelen kunnen er tegen dit soort delicten worden genomen?
(hoe te tackelen?)

Topiclijst 162 Politiedossiers
1. Zaakgegevens
1.1

Datum interview

1.2

Naam en gegevens respondent(en)

1.3

Politieregio/afdeling

1.4

(Code)naam van het dossier

1.5

Onderzoeksperiode

2. Inhoudelijke zaakbeschrijving
2.1

Korte samenvatting van de zaak (afdeling, verdachte, melder, modus operandi,
procedure, aangifte)

2.2

Hoe is de melder te kenmerken? (uitvoerende, leidinggevende, extern, kader etc.)

2.3

Hoe is de verdachte te typeren? (uitvoerende, manager, leidinggevende, externe
organisatie, etc.)

2.4

Om welk(e) delict(en) gaat het in het onderzoek? (fraude/corruptie/commuun
delict/ambtsmisdrijf, etc)

2.5

Wanneer heeft het feit plaatsgevonden? (data en periode)

3. De aangifte
3.1

Door wie is het feit bij de politie/Rijksrecherche terechtgekomen/wie was de bron? (bv.
melder, vertrouwenspersoon, leidinggevende, externe bron, opsporingsdienst)

3.2

Op welke manier en bij wie is aangifte gedaan? (OM, politie, Rijksrecherche, informele
contacten, balie, vast contactpersoon, anoniem)

3.3

Wat waren de overwegingen om aangifte te doen? (effect op organisatie, aangifteplicht,
procedure, aangiftebereidheid, noodzaak, ernst delict, angst)

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 148-

3.4

Was de aangifteprocedure duidelijk voor de melder? (behoefte aan informatie, advies,
lijn doorlopen, conflict met geheimhoudingsplicht)

3.5

Wat waren de overwegingen voor het instellen van het onderzoek? (ernst, impact,

3.6

Wie zijn bij het onderzoek betrokken? (vertrouwenspersoon, onderzoeksafdeling, extern

prioriteit)

recherchebureau, opsporingsdienst, politie, Rijksrecherche)
3.7

Was er expertise, kennis of ervaring met soortgelijke zaken?

3.8

Waarmee is het onderzoek gestart en hoe is het onderzoek chronologisch verlopen?

3.9

Welke strategie is in het onderzoek gehanteerd? (bemiddelen, low profile, uitgebreid
onderzoek)

3.10

Welke (opsporings)methoden en andere maatregelen zijn in het onderzoek toegepast?
(horen betrokkenen, beveiliging, tappen, camera’s, in beslag nemen administratie)

3.11

Op welke manier is door de politie/Rijksrecherche gebruik gemaakt van interne kennis en
informatie?

3.12

Heeft de politie/Rijksrecherche/OM voldoende bewijs kunnen verzamelen? (problemen

3.13

Wat zijn de resultaten en opbrengsten van het onderzoek? (geen bewijs gevonden,

met bewijslast, interne tegenwerking, onvoldoende bewijs)

geseponeerd, zaak is nog in onderzoek, bewezen, verdachte gestraft)
3.14

Op welke manier is richting de organisatie teruggekoppeld over het verloop en de
uitkomsten van het onderzoek? (rechtstreeks, niet, na aandringen)

3.15

Op welke punten zou er nog doorgerechercheerd kunnen worden? (wat zijn punten die
zijn blijven liggen)

4. De verdachte(n)
4.1

Hoeveel hoofdverdachten en overige verdachten zijn er in beeld gekomen?

4.2

Indien meerdere verdachten: hoe zijn de verdachten gerelateerd? (familie, vrienden,
(oud) collega’s).

4.3

Heeft deze verdachte of verdachtengroep zich eerder schuldig gemaakt aan dergelijke
delicten (voor zover bekend)?

4.4

Hoe is de verdachte of verdachtengroep te typeren? (achtergrond, functie, eenling,
professionaliteit, georganiseerde criminaliteit, )

4.5

Hoe komt de verdachte tot het delict? (druk van buitenaf, onvrede, chantage, geldnood,
hebzucht)

4.6

Op welke manier is de verdachte gestraft? (intern en extern)

4.7

Is er een strafzaak geweest en zo ja, welke vonnissen zijn er voor welke verdachten
opgelegd? (straf en wetsartikelen)

4.8

Wat zijn de gevolgen of schade voor de organisatie? (imagoschade, schadebedrag,
impact)

5. Evaluatie
5.1

Wat zijn de belangrijkste leerervaringen van dit onderzoek geweest? (mogelijkheden
voor opsporing, bewustzijn, doorlooptijd onderzoek, problemen met bewijsvoering, etc.)

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 149-

5.2

In hoeverre is daadwerkelijk gebruik gemaakt van wetsartikel 162 SV?

5.3

In hoeverre waren er problemen/knelpunten? (bv. bewijslast)

5.4

In welke mate krijgt de politie/Rijksrecherche met dit soort delicten te maken en hoe

5.5

Hoe verloopt de samenwerking met aangever, OM en externe partijen als particuliere

wordt met dit soort hiermee doorgaans omgegaan? (prioriteit, protocollen, anonimiteit)?

recherchebureaus en BING? (complementair, storend)
5.6

Wat vindt men belangrijk voor de toekomst m.b.t. de aangifteplicht? (verbeterpunten,

5.7

Hoe kan de aangiftebereidheid versterkt worden? (terughoudendheid, angst voor

afschaffen, aandachtspunten, samenwerking partners, (anoniem) meldingsysteem, etc.)

klokkenluidersimago, duidelijke procedures, meer aandacht)
5.8

Welke preventieve maatregelen kunnen er tegen dit soort delicten worden genomen?
(hoe te tackelen?)

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 150-

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 151-

Bijlage V – Casusbeschrijvingen
Casus 1 – Misbruik van mensen en middelen
Een leidinggevende ambtenaar maakt misbruik van zijn positie en het vertrouwen van
zijn directe collega’s. Naderhand wordt duidelijk dat de ambtenaar geld heeft
opgenomen van een rekening die niet van hem is. De rekening is geopend en bedoeld
voor directie-uitgaven. Een enkel persoon (binnen de directie) is geautoriseerd tot
opname van bedragen. Bij een volgende opname wordt duidelijk dat er geld is
opgenomen zonder medeweten van de geautoriseerde persoon en zonder traceerbare
toestemming van het Hoofd van Dienst. Na intern onderzoek blijkt dat deze (niet
geautoriseerde) ambtenaar onder valse voorwendselen geld heeft opgenomen. Eerder
waren over het gedrag van deze ambtenaar verschillende klachten ingediend en
signalen afgegeven. Pas nu wordt een intern onderzoek ingesteld. Hieruit blijkt dat de
ambtenaar ook de dienstauto en chauffeur van het Hoofd van Dienst voor privédoeleinden heeft gebruikt. Besloten wordt de werknemer te schorsen. Naast deze
feiten is (zo blijkt uit getuigenverklaringen) de ambtenaar meerdere keren dronken op
het

werk

verschenen,

heeft

hij

nog

enkele

duizenden

euro’s

aan

nog

niet

terugbetaalde voorschotten openstaan, is er sprake van hoge declaraties van
telefoonkosten en heeft hij verschillende keren personeel geïntimideerd en bedreigd.
Kortom, er is sprake van ernstig plichtsverzuim. Hij wordt disciplinair gestraft met een
voorwaardelijk strafontslag en overgeplaatst naar een andere dienst. Er is overwogen
om aangifte te doen en hierover is ook overleg geweest met de hoofdofficier van
justitie en de Rijksrecherche. Dit is uiteindelijk niet gedaan omdat zowel de interne
verantwoordelijke als de hoofdofficier van mening was dat een aangifte, gelet ook op
de (forse) disciplinaire aanpak, niet opportuun was.
Casus 2 – Onrechtmatig ziekteverzuim
Na twee weken verlof wegens het overlijden van haar vader in het buitenland meldt
een medewerkster zich ziek in verband met een mogelijk opgelopen tropische ziekte.
Als de afdeling haar een bloemetje wil sturen, blijkt de medewerkster in het ziekenhuis
niet bekend te zijn als patiënt. In een gesprek met de bedrijfsarts overhandigt ze een,
naar later blijkt vervalste, ontslagbrief van het ziekenhuis. Er lijkt dus sprake te zijn
van onrechtmatig ziekteverzuim en valsheid in geschrifte. Haar direct leidinggevende
van de afdeling die verantwoordelijk is voor het integriteitsbeleid van de gehele
organisatie doet meteen melding bij de organisatieleiding. Deze beslist tot een
onderzoek dat door de afdeling personeelszaken samen met de bedrijfsarts wordt
uitgevoerd. Allereerst wordt contact gezocht met het ziekenhuis en wordt de vervalste
ziekenhuisontslagbrief onderzocht. Vervolgens volgt een gesprek met medewerkster.
De medewerkster ontkent te hebben gelogen. Desondanks is er voldoende bewijs om
de medewerkster te straffen. Disciplinair wordt de medewerkster voor de duur van een
jaar een functieschaal en daarmee een salarisniveau teruggezet. Onvoorwaardelijk
strafontslag zou niet onevenredig zijn, zo blijkt uit jurisprudentie, maar in de

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 152-

vergelijkbare zaak was sprake van eerder frauduleus handelen. Men overweegt om
aangifte te doen, maar besluit, mede gelet op de omstandigheden (overlijden van haar
vader) en jurisprudentie, geen aangifte te doen.
Casus 3 – Onverklaarbare credit card uitgaven
Een controller doet melding van onverklaarbare uitgaven door twee leidinggevenden
met de creditcard van de organisatie. Volgens de controller kan van een deel van de
uitgaven het zakelijke karakter niet worden aangetoond, zoals bepaalde uitgaven in
het buitenland. Daarnaast blijkt één van de ambtenaren een groot deel van de
aangekochte goederen thuis te bewaren. Bovendien komt de controller erachter dat er
een jaar of tien geleden ook al vermoedens van fraude zijn geweest in verband met
mogelijk betaalde steekpenningen. Een medewerker heeft toentertijd van twee
personen een schaduwboekhouding bijgehouden. Het interne integriteitsbureau besluit
een uitgebreid onderzoek in te stellen. Uiteindelijk levert het onderzoek weinig bewijs
op. In minimaal één geval blijkt er sprake te zijn van valsheid in geschrifte, maar dit
ging slechts om een bedrag van 80 euro. In elk geval was sprake van onvoldoende
transparantie, het tekenen van eigen declaraties en onvoldoende controle en
functiescheiding. In hoeverre er disciplinaire maatregelen zijn genomen, is niet
bekend. Wel is er geïnvesteerd in een betere functiescheiding, betere financiële
administratie, betere interne controle, betere inventarislijsten en meer transparantie.
Ondanks het geringe bewijs voor strafbare feiten doet het interne integriteitsbureau
onder vermelding van artikel 162 Sv advies om aangifte te doen. Dit advies wordt
echter niet opgevolgd door de organisatieleiding.
Casus 4 – Trailer
Een medewerker van de Belastingdienst doet melding bij de interne integriteitsafdeling
van de organisatie over een ambtenaar die waarschijnlijk op kosten van de organisatie
een trailer ter waarde van ongeveer € 10.000 heeft aangeschaft bij een vaste
opdrachtnemer. Dit zou blijken uit een dubieuze transactie. De integriteitsafdeling stelt
een

uitgebreid

onderzoek

in

met

medewerking

van

de

Belastingdienst.

De

administratie van de afdeling wordt geanalyseerd en daaruit blijkt dat er in ieder geval
sprake is van belangenverstrengeling, omdat de opdrachtnemer heeft meegewerkt aan
de overtreding van de gedragscode. Daarnaast wordt vastgesteld dat de trailer met
grote waarschijnlijkheid op kosten van de organisatie is aangeschaft. De ambtenaar is
dus waarschijnlijk strafbaar. De integriteitsafdeling adviseert enerzijds tot disciplinaire
maatregelen wegens ernstig plichtsverzuim en anderzijds om aangifte te doen. Dit
advies tot aangifte wordt niet door de organisatieleiding opgevolgd. De ambtenaar
heeft op dat moment al zelf ontslag genomen.
Casus 5 – Kassagelden zwembad
In het gemeentelijke zwembad ontstaan kasverschillen doordat er veel minder
zonnebankmunten verkocht worden dan er in de automaten worden gedeponeerd.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 153-

Daarnaast komt er een melding binnen over overvolle aquarobics-lessen. Hieruit blijkt
dat er meer deelnemers in het bad zitten dan er betalen. De waarnemend directeur
van het zwembad meldt deze onregelmatigheden bij het integriteitsbureau, dat
vervolgens een onderzoek instelt. Er volgt een uitgebreid onderzoek waarin gebruik
wordt gemaakt van camerabeelden, undercover observaties worden uitgevoerd en
betrokkenen worden gehoord. Het onderzoek levert voldoende aanwijzingen op dat
een zweminstructeur geld verduistert. Niet alle gevallen kunnen echter worden
achterhaald. Waarschijnlijk heeft de instructeur op grote schaal fraude gepleegd. De
instructeur wordt ontslagen. Er is overwogen om aangifte te doen, maar onduidelijk is
of dit uiteindelijk ook gedaan is.
Casus 6 – Driegesprek
Uit oogpunt van het verkrijgen van inzicht in de gemaakte kosten en als
standaardcontrole,

besluit

een

overheidsorganisatie

de

telefoonrekeningen

van

verschillende, vergelijkbare diensten naast elkaar te leggen. Uit deze vergelijking blijkt
dat buitenproportioneel hoge telefoonkosten worden gemaakt met twee toestellen.
Hiervan wordt melding gedaan bij de organisatieleiding. De organisatieleiding geeft
daarop opdracht voor een intern onderzoek. Uit een analyse van de gespecificeerde
telefoonrekeningen door het integriteitsbureau, blijkt dat in een periode van ruim een
jaar twee secretaresses verantwoordelijk zijn voor de hoge rekeningen. Zij hebben in
die periode met het secretaressetelefoontoestel, zogenaamde driegesprekken tot stand
gebracht.

Met

een

secretaressetoestel

is

het

mogelijk

om

twee

uitgaande

telefoongesprekken met elkaar te verbinden. Wanneer vervolgens de verbinding
verbroken wordt, blijft het gesprek tussen de twee personen op kosten van de
organisatie doorlopen. Met het tot stand brengen van deze gesprekken maken de
secretaresses oneigenlijk gebruik van de telefoons die voor de uitvoering van de
functie beschikbaar zijn gesteld. Op deze manier verduisteren zij overheidsgelden.
Er volgen gesprekken met de secretaresses. Beide secretaresses bekennen en geven
aan de schade terug te willen betalen. Er wordt intern een betalingsregeling getroffen.
Daarnaast krijgt de secretaresse met een vast contract een voorwaardelijk disciplinair
ontslag opgelegd. Van de secretaresse met een tijdelijk contract wordt de beslissing
over het verlengen daarvan uitgesteld en wordt besloten dat de nieuwe overeenkomst
geen vaste maar opnieuw een tijdelijke zal zijn. Daarnaast beveelt de interne
onderzoeksafdeling aan om naast de disciplinaire maatregelen ook aangifte te doen bij
de politie. Dit advies is opgevolgd, maar de politie besluit met inachtneming van de
intern genomen maatregelen om niet tot vervolging over te gaan.
Casus 7 – Opdracht in ruil voor prostitutiebezoek
In een reeds lopend strafrechtelijk onderzoek tegen meerdere ambtenaren komt een
projectmanager in

beeld bij

de Rijksrecherche.

Binnen het onderzoek is de

projectmanager de zesde verdachte ambtenaar. De projectmanager is betrokken bij
grote nieuwbouwprojecten, maakt veelvuldig (over een periode van meerdere jaren)

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 154-

misbruik van zijn positie en beïnvloedt de opdrachtverstrekking. In ruil voor
prostitutiebezoek,

diensten

of

goederen

verleent

hij

opdrachten

voor

grote

bouwprojecten aan bekenden. Daarnaast laat hij toe dat grote aantallen uren - 70/80
uur per week - worden gedeclareerd. Ten slotte zet hij privé-uitgaven weg onder
projecten van de organisatie. Zo laat hij het clubhuis van zijn sportvereniging
verbouwen op kosten van de organisatie.
De

Rijksrecherche

en

een

bijzondere

opsporingsdienst

starten

een

uitgebreid

onderzoek (vooronderzoek gevolgd door een strafrechtelijk onderzoek). Van het
strafrechtelijke onderzoek is de organisatie aanvankelijk niet op de hoogte en door de
organisatie zelf is dus ook geen aangifte van strafbare feiten gedaan. Bij een
accountantscontrole van een deelproject worden er intern wel ‘onregelmatigheden’
ontdekt. De organisatie wordt pas later (summier) geïnformeerd over het feit dat er
een

strafrechtelijk

onderzoek

loopt

tegen

één

van

de

medewerkers.

Het

strafrechtelijke traject - het hoger beroep moet nog dienen - neemt bijna drie jaar in
beslag. Voor het nemen van disciplinaire maatregelen wacht men het strafrechtelijke
onderzoek af. Wel treft de organisatie tussentijds ordemaatregelen: de ambtenaar
wordt de toegang tot dienstlokalen, dienstgebouwen en/of het werk ontzegd en hij
wordt geschorst in zijn ambt. Uit het vonnis blijkt dat de projectmanager zich
meerdere jaren schuldig heeft gemaakt aan actieve en passieve omkoping, oplichting
en valsheid in geschrifte. De rechter legt de ambtenaar een gevangenisstraf van 20
maanden op waarvan 5 maanden voorwaardelijk en een proeftijd van 2 jaar. Pas na
deze uitspraak wordt de ambtenaar - na twee en half jaar geschorst te zijn geweest ontslagen. Omdat het strafrechtelijk onderzoek zo lang duurde en het OM geen
gegevens beschikbaar wilde stellen, heeft de organisatie het interne traject lange tijd
ook niet kunnen afronden. Dit heeft behoorlijke impact gehad op de sfeer binnen de
organisatie en aanzienlijke imagoschade opgeleverd.
Casus 8 – PC-privé
Na vooraankondiging op 24 augustus dat de PC-privéregeling met ingang van het
nieuwe jaar afgeschaft zal worden, wordt enkele dagen daarna de regeling plotseling
per direct afgeschaft. Na een intern onderzoek, dat naar aanleiding van een vraag van
een journalist wordt ingesteld, blijkt dat er kort voor de afschaffing negentien
aanvragen zijn binnengekomen voor de regeling. De organisatieleiding vermoedt dat
een deel van deze personen bestaat uit ambtenaren met voorkennis over de
aanstaande afschaffing en stelt een onderzoek in. Overwegingen hierbij zijn het
afgeven van een signaal richting de organisatie en de mogelijke ernst van de
gepleegde feiten.

Naast de interne integriteitsafdeling wordt ook een extern

recherchebureau betrokken bij het onderzoek. Communicatie en administratie wordt
geanalyseerd en alle verdachten worden gehoord. Uiteindelijk blijkt dat zes personen
(directe collega’s met vertrouwelijke functies) zich (bewijsbaar) schuldig hebben
gemaakt aan valsheid in geschrifte door het antedateren van de aanvragen voor de
PC-privéregeling. Van misbruik van voorkennis wordt geen bewijs gevonden. Nadat uit

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 155-

het interne onderzoek naar voren is gekomen dat er strafbare feiten zijn gepleegd,
wordt aangifte gedaan bij de politie. Voor het strafrechtelijke onderzoek maakt de
politie gebruik gemaakt van het dossier dat door het recherchebureau ten behoeve van
het interne feitenonderzoek is opgesteld. Intern zijn alle zes betrokkenen in eerste
instantie voorwaardelijk geschorst. Op basis van de rechterlijke uitspraak (allen krijgen
een boete van 300 euro) legt de organisatie een voorwaardelijk ontslag op, dient de
schade te worden vergoed en kunnen alle zes binnen de Rijksoverheid geen
vertrouwensfunctie meer bekleden.
Casus 9 – Verduistering van computeronderdelen in dienstbetrekking
Bij een inruilactie van oude computers blijken er onderdelen te ontbreken. Het hoofd
van de afdeling doet hiervan melding bij zijn leidinggevende die op zijn beurt het
interne stafbureau beveiliging inlicht. Omdat er vermoedelijk sprake is van strafbare
feiten wordt een intern verkennend onderzoek gestart. Er lijkt sprake te zijn van
diefstal en de resultaten wijzen in de richting van een medewerker. Vervolgens wordt
een extern recherchebureau ingeschakeld en samen met het stafbureau beveiliging
wordt het interne feitenonderzoek uitgevoerd. De verdachte medewerker wordt tijdens
het onderzoek op non-actief gesteld en met buitengewoon verlof gestuurd. Uit het
onderzoek blijkt dat er inderdaad sprake is van diefstal. De medewerker heeft
meerdere computeronderdelen uit oude computers ontvreemd. Een deel daarvan is
doorverkocht en het andere deel heeft hij zelf in gebruik. Na afronding van het interne
onderzoek doet de ambtelijke leiding aangifte bij de hoofdofficier van justitie. In de
tussentijd neemt de verantwoordelijke leidinggevende disciplinaire maatregelen: de
medewerker wordt overgeplaatst naar een lagere functie met terugzetting in salaris.
Daarnaast volgt een periodieke onthouding van salarisverhoging en een voorwaardelijk
strafontslag met een proeftijd van 2 jaar. Strafrechtelijk gezien is er voldoende bewijs.
Toch is de zaak geseponeerd, omdat de OvJ van mening is dat de ambtenaar al
voldoende gestraft is. Extern blijft het bij een berisping.
Casus 10 – De glasleverancier
Een dienst van een overheidsorganisatie heeft een contract met een glasleverancier
over het leveren en de opslag van glas. Uit een melding bij het interne meldpunt
integriteit blijkt dat het glas dat door de glasleverancier geleverd wordt, van andere
dan de afgesproken kwaliteit is. Het meldpunt integriteit onderzoekt de melding en
daaruit blijkt dat naast de foutieve levering in de voorraad van de glasleverancier ook
237 ruiten ontbreken. Het vermoeden rijst dat de medewerker van de dienst die
verantwoordelijk is voor het beheer van de ‘glasvoorraad’ de levering niet goed
gecontroleerd heeft of dat de levering met zijn medeweten is gebeurd. Het meldpunt
geeft het voorval door aan het integriteitsbureau dat een intern feitenonderzoek
uitvoert. Het onderzoek richt zich naast de ambtenaar ook op de directeur van het
glasbedrijf. TNO wordt ingeschakeld om de kwaliteit van het geplaatste glas te
beoordelen.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 156-

Uit het interne onderzoek blijkt dat er inderdaad glas van een verkeerde kwaliteit is
geleverd. De rol die de ambtenaar hierin speelt, wordt niet helemaal duidelijk omdat
de administratie van de dienst niet op orde is. Het integriteitsbureau ondervindt
problemen om opzet door de ambtenaar aan te tonen. Wel is er sprake van
plichtsverzuim, omdat de ambtenaar in ieder geval zijn controle- en beheertaak niet
goed heeft uitgevoerd. Onbekend is of er disciplinaire maatregelen worden genomen
tegen de ambtenaar omdat deze al wordt ontslagen vóór afronding van het interne
onderzoek. Op advies van het integriteitsbureau doet de dienst wel aangifte bij de
politie tegen de directeur van het glasbedrijf. Aanvankelijk geeft de directeur een
plausibele verklaring waaruit blijkt dat hij zich niet schuldig heeft gemaakt aan
stafbare feiten. De overheidsdienst is het hier niet mee eens en zegt dat uit de
administratie blijkt dat er wel degelijk strafbare feiten zijn gepleegd door de directeur.
Het is nu aan de politie om het onderzoek te heropenen en opnieuw de directeur te
horen. Onduidelijk is in welk stadium het onderzoek zich op dit moment bevindt.
Casus 11 – Trouwen zonder echtgenoot
Bij de afdeling burgerzaken van een gemeente komen verschillende meldingen binnen
van onregelmatigheden. Leges voor bijvoorbeeld uittreksels worden niet betaald, een
illegale vreemdeling krijgt een rijbewijs en een werknemer maakt een eigen trouwakte
op met vervalste handtekeningen van echtgenoot en getuigen. Een burger doet
aangifte van het feit dat zijn zoon zonder zijn medeweten een paspoort heeft
gekregen. Ook doet deze man melding bij de gemeente. Via meerdere schijven komt
de melding uiteindelijk terecht bij het interne integriteitsbureau. Vanaf dat moment
start het interne feitenonderzoek tegen vier personen. Dit uitgebreide onderzoek
bestaat uit het controleren van de administratie, handtekeningherkenning, horen van
betrokkenen en thuisbezoek. Voor het herkennen van handtekeningen wordt een
expert ingeschakeld. Uit het onderzoek blijkt dat er voldoende bewijs is om te
bewijzen dat twee ambtenaren ernstig plichtsverzuim hebben gepleegd. De twee
ambtenaren worden daarom ontslagen. Van de andere twee betrokken ambtenaren
krijgt de één een berisping. Er wordt aangifte gedaan bij de politie van vervalsing van
een huwelijksakte, maar vanwege een gebrek aan bewijs wordt de zaak geseponeerd.
Casus 12 – De frauduleuze boekhouder
In de periode van 2002 tot 2005 boekt een boekhouder van een overheidsorganisatie
via meerdere tussenrekeningen ongeveer 240.000 euro van de organisatie over naar
zijn eigen rekening. Bij toeval komen collega’s erachter dat de boekhouder
verschillende sofi-nummers koppelt aan hetzelfde rekeningnummer. Zij maken hiervan
intern melding en direct wordt een intern onderzoek gestart door het interne
integriteitsbureau. De boekhouder wordt meteen geschorst. Na overleg met de OvJ
over de te nemen stappen, doet de organisatieleiding aangifte bij OvJ. De ernst en de
omvang van de schade zijn de belangrijkste overwegingen om aangifte te doen. Het
strafrechtelijke onderzoek wordt onder leiding van het OM uitgevoerd door de

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 157-

buitengewoon opsporingsambtenaren van de overheidsorganisatie. Achtereenvolgens
worden de verdachte, zijn echtgenoot en collega’s gehoord. Daarnaast worden
dossiers, bankrekeningen en administratie onderzocht. Daarna wordt huiszoeking
gedaan en wordt de boekhouder buiten heterdaad aangehouden. De boekhouder wordt
direct nadat intern blijkt dat hij op grote schaal heeft gefraudeerd op staande voet
ontslagen. Deze maatregel volgt ruim voor de uitspraak van de rechter, op het
moment dat het strafrechtelijke onderzoek nog loopt. De boekhouder krijgt van de
rechter in hoger beroep 6 maanden detentie (elektronisch huisarrest) en een taakstraf
van 240 uur opgelegd. Bovendien wordt een terugbetalingsregeling getroffen met de
gedupeerde organisatie voor een bedrag van € 193.000.
Casus 13 – Lusgesprekken via een erotisch 0900-nummer
Het bedrijf dat het beheer voert over de telefoondiensten van de organisatie komt een
opvallend belgedrag vanaf enkele toestellen op het spoor. Het bedrijf stelt de directeur
van de overheidsdienst hiervan op de hoogte. De directeur geeft vervolgens opdracht
tot een globaal intern onderzoek om het vermoeden van misbruik van enkele telefoons
te onderzoeken. In de tussentijd voert hij een verkennend en informatief gesprek met
de politie. Als duidelijk wordt dat er inderdaad sprake is van misbruik - er is veelvuldig
naar een 0900-nummer gebeld - meldt de directeur dit bij de integriteitsafdeling die
het onderzoek voortzet. In de tussentijd doet de organisatieleiding aangifte en neemt
de politie het onderzoek over, omdat zij over opsporingsbevoegdheden beschikt die
nodig zijn om de zaak rond te krijgen. De uitkomsten van het politieonderzoek laten
zien dat twee medewerkers met een secretariële functie via een listige truc en via een
erotische exploitatielijn langdurige telefoongesprekken - zogenaamde lusgesprekken tot stand hebben gebracht. Dit is mogelijk zonder dat er contact is met medewerkers
van de exploitatielijn zelf. Na 17 uur wordt de verbinding door de 0900-exploitant
automatisch verbroken. De kosten voor het gesprek komen dan voor rekening van de
organisatie. Op deze manier is er voor een bedrag van ruim € 6000 gebeld. Beide
verdachten worden verhoord en bekennen.
Met beiden wordt een betalingsregeling getroffen om de schade terug te betalen. Een
van beiden wordt daarnaast ontslagen. Strafrechtelijk was er voldoende bewijs om
vervolging in te kunnen stellen, maar de OvJ besluit om een transactie aan te bieden
van respectievelijk 300 en 200 euro.
Casus 14 – Fraude en verduistering in dienstbetrekking
De betrokken medewerker is werkzaam bij de organisatie verantwoordelijk voor het
beoordelen van de hoogte en het toekennen van uit te keren bedragen. Om deze
verantwoordelijkheid niet bij één persoon te leggen, is een andere afdeling
verantwoordelijk voor de controle van de rechtmatigheid van de aanvragen. Samen
met zijn vriendin vult de betrokken medewerker een formulier in voor een aanvraag.
Op het formulier vullen ze onjuiste gegevens in zodat het bedrag waarop de vrouw
‘recht´ zou hebben, hoger uitvalt. De medewerker neemt, tegen de regels in, de valse

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 158-

aanvraag zelf in behandeling. De rechtmatigheidscontrole door de desbetreffende
afdeling wordt niet zorgvuldig uitgevoerd, waardoor de aanvraag als rechtmatig wordt
beoordeeld. Het gevolg is dat de vrouw ten onrechte een te hoog bedrag uitgekeerd
krijgt. Bovendien blijkt dat de medewerker dit veelvuldig herhaalt. In totaal verduistert
de medewerker in een periode van 1 jaar en 10 maanden zo een bedrag van €
228.982.
Uiteindelijk ontdekt een collega de diefstal en maakt hiervan melding bij zijn
leidinggevende.

Nog

dezelfde

dag

wordt

door

de

leidinggevende

het

interne

integriteitsbureau ingelicht en ’s avonds wordt het kantoor doorzocht waar de
verdachte medewerker zijn werkplek heeft. De volgende dag wordt melding gedaan bij
de interne opsporingafdeling van de dienst en bij de ambtelijke leiding die vervolgens
aangifte doet bij de politie van verduistering in dienstbetrekking. Het strafrechtelijke
onderzoek wordt uitgevoerd door de interne opsporingsafdeling waar buitengewoon
opsporingsambtenaren werkzaam zijn. De onderzoeksresultaten kunnen zowel intern
als extern worden gebruikt. De samenwerking tussen justitie en de organisatie
verloopt daarom optimaal: twee dagen na de aangifte wordt door justitie fiat aan de
ambtelijke organisatie verleend om alle essentiële informatie uit het strafrechtelijk
onderzoek te gebruiken voor arbeidsrechtelijke doeleinden ten aanzien van de
verdachte

medewerker.

Uit

het

onderzoek

blijkt

dat

de

medewerker,

naast

verduistering in dienstbetrekking, ook valsheid in geschrifte heeft gepleegd. Beide
feiten worden hem ten laste gelegd. Ook tegen de vrouw, die wordt aangemerkt als
medeverdachte, wordt een strafzaak gestart. De medewerker wordt enkele dagen na
de aangifte op staande voet ontslagen. Daarnaast wordt de uitkering van de vrouw
stopgezet en vordert de dienst het ten onrechte ontvangen bedrag terug. Met de
medeverdachte wordt daarvoor een betalingsregeling getroffen. Na de strafzaak wordt
hoger beroep ingesteld. In eerste aanleg krijgt de medewerker een gevangenisstraf
van acht maanden opgelegd, waarvan vier maanden voorwaardelijk met een proeftijd
van twee jaar, alsmede een werkstraf van 240 uur.

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 159-

Bijlage VI – Tabel 5.1
Tabel 5.1 – Interne maatregelen en strafrechtelijke uitkomsten dossierstudie

Casus 1

Uitkomsten interne traject

Uitkomsten strafrechtelijk traject

Ordemaatregelen:

Geen aangifte, niet oportuun

- schorsing.
Disciplinaire maatregelen:
- voorwaardelijk strafontslag;
- overplaatsing;
- terugbetalingsregeling c.q. inhouding
van salaris.
Casus 2

Disciplinaire maatregelen:

Geen aangifte

- overplaatsing lager functie met
terugzetting in salaris voor de duur van
een jaar.
Casus 3

Disciplinaire maatregelen:

Geen aangifte

- onbekend.
Wel is er geïnvesteerd in een betere
functiescheiding, betere financiële
administratie, betere interne controle,
betere inventarislijsten en meer
transparantie.
Casus 4

Disciplinaire maatregelen:

Geen aangifte

- geen.
De ambtenaar had zelf al ontslag
genomen
Casus 5

Disciplinaire maatregelen:

Onduidelijk of aangifte is gedaan

- ontslag.
Daarnaast is de interne controle
verbeterd. Aanpassing van de
toegangsprocedures en verbetering van
de kassaprocedures.
Casus 6

Disciplinaire maatregelen:

Sepot wegens genomen interne

- betalingsregeling;

maatregelen

- voorwaardelijk disciplinair ontslag
(ambtenaar 1);
- uitstel beslissing verlenging tijdelijke
contract. Mogelijke nieuw contract geen
onbepaalde tijd (ambtenaar 2).
Casus 7

Ordemaatregelen:

Het hoger beroep moet nog dienen

- ontzegging toegang tot dienstlokalen

Vonnis in eerste aanleg:

en gebouwen en werk;

- 20 maanden gevangenisstraf waarvan

- schorsing in ambt.

5 maanden voorwaardelijk met proeftijd

Disciplinaire maatregelen:

van 2 jaar.

- ontslag.
Casus 8

Ordemaatregelen:

Sepot wegens onvoldoende bewijs (1x)

- voorwaardelijke schorsing (6x)

Vonnis:

Disciplinaire maatregelen:

- boete van 300 euro (6x).

- voorwaardelijk ontslag;

Bij strafmaat is rekening gehouden met

- niet meer mogen vervullen van

interne straffen

A m b t s c r i m i n a l i t e i t a a n g e g e v e n ? - 160-

vertrouwelijke functies;
- schade vergoeden.
Casus 9

Ordemaatregelen:

Sepot wegens genomen interne

- op non-actief gesteld;

maatregelen

- met buitengewoon verlof gezonden
Disciplinaire maatregelen:
- overplaatsing naar lager functie met
terugzetting in salaris;
- periodieke onthouding van
salarisverhoging;
- voorwaardelijk strafontslag met
proeftijd van 2 jaar.
Casus 10

Disciplinaire maatregelen:

Geen aangifte tegen ambtenaar, wel

- onbekend.

tegen directeur. Onderzoek nog niet

De ambtenaar was al ontslagen voordat

afgesloten.

het interne onderzoek afgerond was.
Casus 11

Disciplinaire maatregelen:

Sepot wegens onvoldoende bewijs

- ontslag (2x);
- berisping (1x).
Casus 12

Casus 13

Ordemaatregelen:

Vonnis in eerste aanleg:

- schorsing.

- 6 maanden elektronisch huisarrest;

Disciplinaire maatregelen:

- 240 uur werkstraf;

- ontslag op staande voet.

- terugbetalingsregeling € 193.000.

Disciplinaire maatregelen:

Geen rechtszaak:

- ontslag (1x);

- transactie van € 300 en € 200.

- betalingsregeling terugbetalen schade
(2x).
Casus 14

Disciplinaire maatregelen:

Uitspraak hoger beroep nog niet bekend

- ontslag op staande voet.

Vonnis in eerste aanleg:

Bestuursrechtelijke maatregelen:

- 8 maanden gevangenisstraf waarvan 5

- betalingsregeling terugbetalen

maanden voorwaardelijk met een

onterecht verkregen uitkering.

proeftijd van 2 jaar;
- 240 uur werkstraf.