Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

27 925

Bestrijding internationaal terrorisme

Nr. 725

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 juni 2020
Hierbij informeer ik u over de voortgang van het transparantiebeleid
inzake burgerslachtoffers. Ook informeer ik u over de stand van zaken van
de uitvoering van verschillende moties en toezeggingen in het kader van
transparantie over burgerslachtoffers bij luchtaanvallen in de strijd tegen
ISIS. Met deze brief reageer ik tevens op het verzoek van 26 juni jl. inzake
de uitvoering van de motie van het lid Belhaj (Kamerstuk 27 925, nr. 714).
Zoals u in de brief van 24 maart jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 707) en in de
voorliggende brief kunt constateren is een groot deel van de toezeggingen
en moties inmiddels uitgevoerd. In deze brief geef ik aan dat een deel op
zeer korte termijn zal worden uitgevoerd. Dit laat onverlet dat er, ondanks
de wens van de Kamer en mijzelf om tempo te maken, ook moties en
toezeggingen zijn die vanwege de aard en/of complexiteit ervan meer tijd
vergen om tot uitvoering te brengen. Zorgvuldigheid staat daarbij voorop.
Ik zal de Kamer vanzelfsprekend blijven informeren over de voortgang van
het transparantiebeleid.
Openbaarmaking stukken Freedom of Information Act
Op mijn verzoek heb ik op 29 juni jl. gesproken met mijn Amerikaanse
collega Esper, waarbij ik nadrukkelijk heb gewezen op het onbegrip dat bij
de Kamer en bij mij leeft over de gang van zaken betreffende het op
18 april jl. openbaar maken van documenten in het kader van de Amerikaanse Freedom of Information Act (Kamerstuk 27 925, nr. 709). Daarbij
werden er documenten vrijgegeven waarvan de openbaarmaking tot kort
daarvoor nog was geweigerd, ondanks een verzoek daartoe mijnerzijds.
De heer Esper bevestigde datgene wat eerder werd aangegeven in een
gesprek dat kort na het debat op 14 mei jl. (Handelingen II 2019/20, nr. 71,
items 4 en 7) op het Ministerie van Defensie plaatsvond met de ambassade van de Verenigde Staten. In dat gesprek werd verklaard dat er sprake
was van een betreurenswaardige samenloop van omstandigheden,
waarbij de uitkomst van twee afzonderlijke processen op een ongelukkige
wijze zeer kort na elkaar samenkwam. Dit is gelegen in het feit dat de

kst-27925-725
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 725

1

behandeling van een verzoek in het kader van de Freedom of Information
Act een separaat en onafhankelijk proces binnen de Amerikaanse overheid betreft, op basis van de daarvoor geldende criteria.
De heer Esper stelde de gang van zaken te betreuren, onderschreef het
belang van transparantie en gaf aan dat zijn ministerie er alles aan heeft
gedaan om de juiste informatie te leveren. Ik heb een beroep op hem
gedaan om als goede bondgenoten te blijven investeren in een goede
afstemming en uitwisseling van informatie.
Onderzoek Onderzoeksraad voor Veiligheid
Op 14 mei jl. (Handelingen II 2019/20, nr. 71, item 9) werd de motie van het
lid Belhaj over de Onderzoeksraad voor Veiligheid verzoeken onderzoek in
te stellen naar de luchtaanval op Hawija aangenomen (Kamerstuk 27 925,
nr. 714). De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) gaf diezelfde dag reeds
aan dat, op basis van de Rijkswet op de OVV, voorvallen in een situatie
van oorlog of gewapend conflict of tijdens een operatie ter handhaving of
bevordering van de internationale rechtsorde zijn uitgesloten van
onderzoek.
Gezien de brede steun in de Kamer voor deze motie ben ik echter met de
voorzitter van de OVV in overleg getreden over de vraag of er mogelijkheden van onderzoek bestaan waarbij er een rol voor de OVV is
weggelegd. Op 16 juni jl. informeerde de voorzitter mij per brief dat de
Onderzoeksraad in haar vergadering van 16 juni jl. had besloten dit
onderzoek niet ter hand te nemen. De overwegingen die de voorzitter
daarbij aangaf zien op de wettelijke beperkingen die voortvloeien uit de
Rijkswet op de OVV en op de op dit moment beschikbare financiële
ruimte. De Kamer is hierover op 16 juni jl. geïnformeerd (Kamerstuk
27 925, nr. 724).
Ondanks dat de motie-Belhaj strikt genomen ziet op onderzoek door de
OVV, wil ik gehoor geven aan de geest van de motie door alternatieve
mogelijkheden van onderzoek te verkennen. Ik verwacht u zo spoedig
mogelijk na het zomerreces daarover nader te kunnen informeren.
Aanpassing van enkele werkwijzen
Red Card Holder
Conform motie van het lid Voordewind c.s. over actief vragen naar
relevante informatie omtrent het risico op burgerslachtoffers door
Nederlandse Red Card Holders (Kamerstuk 27 925, nr. 720) zullen per 1 juli
2020 de hierbij relevante instructie en aanwijzingen van de Commandant
der Strijdkrachten aangescherpt zijn. Daarmee wordt de Red Card Holder
nog explicieter dan voorheen gewezen op het belang van het actief
vragen naar dit soort informatie, op basis waarvan hij/zij een deskundige
afweging maakt of een aanval door Nederland kan worden uitgevoerd.
Inlichtingenvergaring en doelontwikkelingsproces
Ten aanzien van de motie van het lid Stoffer c.s. over investeren in
verbeterde samenwerking op informatie- en inlichtingenvlak met
bondgenoten en in gedegen eigenstandige inlichtingenvergaring
(Kamerstuk 27 925, nr. 718), kan ik u het volgende melden. Zoals u weet is
een klein land als Nederland, onder andere gezien de omvang van onze
budgetten, altijd in belangrijke mate afhankelijk van inlichtingen van
partnerlanden. Er wordt in algemene zin continu en actief geïnvesteerd in
een verbeterde samenwerking op informatie- en inlichtingenvlak met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 725

2

bondgenoten, en in de eigenstandige beoordeling en appreciatie van het
geheel aan informatie en inlichtingen dat Nederland ter beschikking staat.
De Kamer wordt over de voortgang van dat proces afzonderlijk en indien
nodig via de daarvoor bestemde kanalen geïnformeerd.
Zoals reeds is beschreven in de brief van 25 november jl. (Kamerstuk
27 925, nr. 673), is ook het (waar nodig en mogelijk) verbeteren van het
doelontwikkelingsproces een continu en gezamenlijk proces binnen de
anti-ISIS coalitie. Daarnaast heeft het Ministerie van Defensie aan dit
aspect van luchtoptreden in de afgelopen jaren reeds een waardevolle
bijdrage geleverd door verder te investeren in de specifieke capaciteiten
van de Nederlandse Target Support Cell te Volkel. Dit vertaalt zich
concreet in nieuwe «competentie modules», zoals de module Battle
Damage Assessment. Het Ministerie van Defensie zal in deze capaciteiten
blijven investeren.
Openbaar Ministerie
Conform de motie van de leden Voordewind en Belhaj over het direct
informeren van het OM door het Ministerie van Defensie bij burgerslachtoffers of een vermoeden daarvan (Kamerstuk 27 925, nr. 719) is het OM op
25 juni jl. geïnformeerd dat de interne meldingsprocedure van het
Ministerie van Defensie zal worden aangescherpt. Ten aanzien van het OM
zal worden opgenomen dat, in aanvulling op de huidige informatievoorziening aan het OM, het OM ook onverwijld geïnformeerd zal worden
indien er door het Ministerie van Defensie een onderzoek wordt gestart
naar een vermoeden van mogelijke burgerslachtoffers als direct gevolg
van Nederlandse wapeninzet. Dat de start van een dergelijk onderzoek aan
het OM moet worden gemeld was eerder niet vastgelegd. Daardoor kon
de situatie ontstaan dat het OM pas werd geïnformeerd over het eigen
onderzoek op het moment dat dit was afgerond. Zoals de Kamer is
gemeld was dit bij de wapeninzet in Hawija het geval. Door de interne
meldingsprocedure op dit punt aan te scherpen wordt beoogd dit in de
toekomst te voorkomen.
Algemeen
In de debatten is ook aandacht besteed aan het lerend vermogen van de
Defensieorganisatie in algemene zin. In dit kader worden er structureel
trainingen verzorgd gericht op het verhogen van het politiek-bestuurlijk
bewustzijn. Deze trainingen worden enerzijds ingebed in de organisatie,
terwijl anderzijds het leveren van maatwerk een nadrukkelijke
mogelijkheid is.
In dit kader zal ook de hierboven reeds genoemde interne meldingsprocedure op enkele andere punten worden aangescherpt in het kader van de
verbeteringen die reeds aan uw Kamer zijn gemeld in de brief van
25 november jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 673). Het betreft het borgen van
een adequate dossieropbouw, het stroomlijnen van informatiestromen
binnen het ministerie, het waarborgen van een geïntegreerde benadering
vanuit de militaire, juridische en beleidsmatige expertise binnen mijn
ministerie en het ordentelijk en tijdig informeren van andere ministeries
en de Tweede Kamer. De aanscherping van de interne meldingsprocedure
is naar verwachting in de tweede helft van dit jaar afgerond.
Voor een zogenaamde cultuuromslag is echter meer nodig dan het
verscherpen van afspraken en procedures. Het werk dat onze mensen hier
in Nederland en in vaak moeilijke omstandigheden in het buitenland
verrichten blijft mensenwerk. In een grote organisatie zoals het Ministerie
van Defensie is het daarom belangrijk dat alle medewerkers hierbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 725

3

worden betrokken. Onze mensen maken dagelijks afwegingen die gaan
over het veiligheidsbelang aan de ene kant en de wens om verhoogde
transparantie aan de andere kant. Ik blijf met de organisatie in gesprek
over hoe we die afwegingen nu en in de toekomst maken.
Vergoedingen
Vrijwillige vergoedingen Mosul
In de stand van zakenbrief van 24 maart jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 707) heb
ik gemeld dat ik goedkeuring had gegeven voor het aanbieden van een
vrijwillige vergoeding aan de bij het ministerie bekende nabestaanden,
maar er een nieuwe situatie was ontstaan waarbij de Nederlandse Staat
door een van de nabestaanden aansprakelijk is gesteld voor de consequenties van deze aanval. Ondanks dat dit een juridisch proces betreft
waarover inhoudelijk geen uitspraken kunnen worden gedaan, hechtte ik
er wel aan dat er namens het kabinet een signaal van begrip en medeleven werd gegeven richting de nabestaande. Het ministerie heeft daarom
aan betreffende nabestaande aangeboden in gesprek te treden. Dit
gesprek heeft op 10 juni jl. op ambtelijk niveau plaatsgevonden. Op basis
daarvan vindt nader overleg plaats met de advocaat van de nabestaande.
Vrijwillige vergoedingen Hawija
Zoals de Kamer bekend is worden in lijn met de gewijzigde motie van de
leden Belhaj en Voordewind (Kamerstuk 27 925, nr. 671) door een
interdepartementale werkgroep onder leiding van het Ministerie van
Defensie opties in kaart gebracht voor een vrijwillige vergoeding aan (de
nabestaanden van) de slachtoffers en/of de gemeenschap. Dit proces is
gaande, en zoals toegezegd zal de Kamer over de voortgang van dit
proces worden geïnformeerd.
In aanvulling op het advies dat zoals eerder aan de Kamer gemeld bij een
aantal internationale hulporganisaties is ingewonnen, wordt op dit
moment een analyse van de behoeften van de gemeenschap in Hawija
uitgevoerd, met in het directe verlengde daarvan voortzetting van het
onderzoek naar concrete opties (projecten) voor vergoedingen aan de
gemeenschap. In dat kader zijn diverse relevante organisaties geïdentificeerd die in Hawija actief zijn. Aan deze organisaties is de vraag gesteld
welke noden er onder de bevolking in Hawija bestaan en welke/wat voor
projecten in Hawija zinvol zouden zijn om in dat kader te ondersteunen.
De verwachting is dat de meeste organisaties deze zomer zullen hebben
gereageerd. Op basis daarvan zal zo spoedig mogelijk een besluit worden
genomen over een vrijwillige bijdrage. Ik streef ernaar uw Kamer hierover
na de zomer te informeren.
In de stand van zakenbrief van 24 maart jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 707) is
gemeld dat er door de Nederlandse ambassadeur in Bagdad contact is
gelegd met lokale autoriteiten in Hawija. De Tijdelijk Zaakgelastigde in
Bagdad heeft in het vervolg daarop nogmaals contact gezocht om hen te
informeren over de gekozen werkwijze en andere relevante ontwikkelingen in dit traject. De gesprekken vonden plaats in een constructieve
sfeer, waarin waardering werd uitgesproken over de bereidheid van de
Nederlandse Staat om mogelijkheden te onderzoeken voor een vrijwillige
vergoeding naar aanleiding van de luchtaanval in Hawija. Vertegenwoordigers van de Nederlandse ambassade te Bagdad blijven de lokale
autoriteiten in Hawija geregeld op de hoogte houden van de voortgang
van dit proces. Daarnaast verwacht ik zelf binnenkort een kennismakingsgesprek te voeren met de nieuwe Iraakse Minister van Defensie, waarin ik
dit onderwerp eveneens zal opbrengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 725

4

Om te voorkomen dat deze informatie de Kamer op een andere wijze
bereikt, hecht ik eraan u te melden dat bij het recente contact met de
lokale autoriteiten in Hawija gewag is gemaakt van zorgen over een niet
nader gedefinieerde straling die na de wapeninzet zou zijn opgetreden.
Deze straling zou de oorzaak zijn van gezondheidsrisico’s. Deze zorgen
waren ons niet eerder bekend. Op basis van onze kennis van de bij de
wapeninzet gebruikte munitie kan ik aangeven dat deze geen straling
produceert. Op verzoek van het Ministerie van Defensie heeft de Nederlandse ambassade direct navraag gedaan binnen het lokale netwerk.
Daaruit blijkt dat deze zorgen ook niet bekend zijn bij organisaties in de
regio, waardoor deze informatie op dit moment niet kan worden
bevestigd. Hoewel het vooralsnog onduidelijk is of deze informatie
bevestigd kan worden, zal het ministerie in samenspraak met het
Ministerie van Buitenlandse Zaken verkennen of hiertoe nadere mogelijkheden bestaan.
Er is ook ten aanzien van Hawija een nieuwe situatie ontstaan waarbij de
Nederlandse Staat door een groep slachtoffers en nabestaanden
aansprakelijk is gesteld voor de consequenties van deze aanval. Ondanks
dat dit een juridisch proces betreft waarover inhoudelijk geen uitspraken
kunnen worden gedaan, hecht ik eraan dat er namens het kabinet een
signaal van begrip en medeleven wordt gegeven richting slachtoffers en
nabestaanden. Er is daartoe aan de advocaat van deze groep aangeboden
om in gesprek te treden. Helaas is men niet op dit aanbod ingegaan.
Transparantie inzet in luchtcampagne tegen ISIS in algemene zin
In de stand van zakenbrief van 24 maart jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 707) is
aangegeven dat over de eerste inzetperiode met terugwerkende kracht het
aantal missies, locaties, type doel en wapeninzet openbaar is gemaakt, op
het detailniveau van het openbare «Weekoverzicht Defensieoperaties»
2018. Deze informatie is op dat moment gepubliceerd op de website van
het Ministerie van Defensie. Op verzoek van een aantal organisaties
waarmee het Ministerie van Defensie op ambtelijk niveau in gesprek is
over transparantie, is deze informatie inmiddels ook gepubliceerd volgens
de standaarden van open data. Daarnaast wordt op dit moment gewerkt
aan het structureel borgen van het op deze wijze van ontsluiten van deze
informatie over luchtoptreden in de toekomst.
Toekomstig transparantiebeleid
In de brief van 25 november jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 673) is gemeld dat
in de toekomst in gevallen waarbij door het Ministerie van Defensie
onderzoek wordt gestart naar een vermoeden van mogelijke burgerslachtoffers als direct gevolg van Nederlandse wapeninzet in het kader van
artikel 100 van de Grondwet, de Tweede Kamer over dit onderzoek zal
worden geïnformeerd. Ik heb de vaste commissie voor Defensie een
concreet voorstel gedaan voor een gezamenlijk vast te stellen procedure
voor de toekomst, waarover ik uiteraard graag met de vaste commissie
nader in overleg treed. Hiervoor verwijs ik naar de brief Voorstel
procedure informeren Tweede Kamer bij het vermoeden van burgerslachtoffers ten gevolge van Nederlandse wapeninzet in het kader van art. 100
van de Grondwet, die de Kamer op 23 juni jl. is toegekomen (Kamerstuk
27 925, nr. 723).
Het Ministerie van Defensie is tevens op ambtelijk niveau in gesprek met
een aantal organisaties die het ministerie eerder voorstellen hebben
aangereikt over onder andere het toekomstige transparantiebeleid,
waarbij onder andere de motie van het lid Diks over onderzoeken van
incidenten bij militaire inzet in coalitieverband (Kamerstuk 35 363, nr. 4)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 725

5

wordt betrokken. In juli vinden in dit kader nog enkele inhoudelijke
gesprekken plaats. Ook is eind deze maand een door genoemde organisaties aangeboden roadmap besproken, met daarin voorstellen om het
gesprek nader vorm te geven en te bestendigen. In de zomer zal er
gewerkt worden aan een gezamenlijk plan daartoe.
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 725

6