Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 605

Beleid ten aanzien van
ontwikkelingssamenwerking

Nr. 64

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 december 2011
Graag bied ik u hierbij, de notitie» Hulp aan mensen in nood» aan, waarin
ik het Beleidskader van humanitaire hulp toelicht.
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

kst-32605-64
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

1

Hulp aan mensen in nood
Beleidskader Humanitaire Hulp
Inhoudsopgave

Blz.

1.

Inleiding

2

2.

Samenvatting

3

3.

Internationale uitgangspunten en afspraken

3

4.

Nederlandse ambities en inzet

4

A.
B.
C.
D.

Meer zelfredzaamheid en veerkracht
Hogere effectiviteit
Humanitaire toegang en neutraliteit
Meer en betere verantwoording

4
5
8
9

Bijlage
Internationale uitgangspunten en afspraken

11

1. Inleiding
Van alle soorten hulp spreekt humanitaire hulp het meest tot de
verbeelding. Indringende beelden op tv en internet brengen het leed
dichtbij. We zien slachtoffers van langdurig conflict of natuurgeweld, van
hongersnoden en van ziekten. Mede daardoor is de steun voor humanitaire hulp onder de Nederlandse bevolking nog altijd relatief groot.
Nederland is zelf geen directe uitvoerder van humanitaire hulp, maar stelt
als donor andere, humanitaire, organisaties daartoe in staat. Het
humanitaire hulpverleningssysteem is de afgelopen jaren effectiever
geworden. Maar er is verdere verbetering nodig om het hoofd te bieden
aan de ontwikkelingen en uitdagingen. Bovendien is de burger het
afgelopen decennium kritischer geworden. Wordt er wel efficiënt genoeg
gewerkt? Valt noodhulp niet te vaak in verkeerde handen? En: wordt er
wel op een behoorlijke manier verantwoording afgelegd?
Het kabinet deelt deze zorgen. Neem Pakistan. Dit land heeft geregeld te
maken met natuurrampen als aardbevingen en overstromingen. De
Pakistaanse overheid heeft daarom flink geïnvesteerd in een grote
responscapaciteit. Hierin speelt het leger speelt een grote rol. Maar dit
leger hanteert niet dezelfde normen als humanitaire hulpverleners, wat de
samenwerking bemoeilijkt. Een ander voorbeeld is Somalië. Het radicaalislamitische Al Shabaab heerst over grote delen van het zuiden. Omdat de
veiligheid van internationale hulpverleners in deze gebieden gevaar loopt,
werken hulporganisaties vaak samen met lokale partners. Monitoring en
controle door internationale organisaties zelf is dan moeilijk. Een laatste
voorbeeld is Haïti. Uit de wereldwijde noodhulp na de aardbeving van
2010 blijkt dat de coördinatie tussen hulporganisaties vooral beperkt blijft
tot het uitwisselen van informatie. Terwijl ook overleg nodig is over
taakverdeling, prioriteiten, en de verdeling van de hulp.
Humanitaire hulp is kortom niet gespeend van problemen en dilemma’s.
De internationale hulpgemeenschap wordt steeds vaker en steeds heviger
geconfronteerd met deze beperkingen. Het aantal natuurrampen is
afgelopen decennia gestegen tot gemiddeld bijna 400 per jaar. En door
verstedelijking, klimaatverandering, de uitputting van natuurlijke
hulpbronnen en de toegenomen complexiteit van conflicten, neemt de
impact van rampen ook nog eens flink toe. Vooral ontwikkelingslanden
hebben hieronder te lijden. Ter vergelijking: bij de aardbeving in Haïti
vielen ruim 200 000 doden, terwijl de meest recente aardbeving in
Nieuw-Zeeland aan een twintigtal mensen het leven kostte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

2

Nederland wil mensen in nood niet aan hun lot overlaten. Om hen nu en
in de toekomst de juiste hulp te kunnen bieden, streeft het kabinet naar
structurele verbeteringen op het gebied van benadering en aanpak.
Het doel van dit beleidskader is te schetsen hoe Nederland wil inspelen op
nieuwe ontwikkelingen en uitdagingen. De ontwikkelingen en geleerde
lessen van de afgelopen jaren vormen daarvoor de basis.
2. Samenvatting
Nederland heeft de volgende ambities:
•

Zelfredzaamheid en veerkracht

Bij humanitaire hulp moeten we zoveel mogelijk gebruik maken van lokale
capaciteit en structuren, of moeten we ervoor zorgen dat deze worden
opgebouwd. Ook moet er meer aandacht komen voor Disaster Risk
Reduction (DRR). Dit houdt in: het voorkomen van rampen (preventie), het
beperken van effecten van rampen (mitigatie) en het voorbereid zijn op
rampen (rampenparaatheid).
•

Effectiviteit door minder overlapping en meer coördinatie

Hulpverzoeken moeten uniformer, waardoor ze vergelijkbaar worden en
beter op elkaar aansluiten. Nu hanteert elke organisatie een eigen
systeem, wat inefficiënt is. Meer samenwerking bij het inventariseren van
de hulpbehoefte moet zorgen voor meer samenhang, en voor vermijding
van overlapping en lacunes in hulp.
•

Humanitaire toegang en neutraliteit

Vrije toegang tot de getroffen bevolking is cruciaal. Belangrijke
voorwaarde is dat de principes van neutraliteit, onpartijdigheid en
onafhankelijkheid van humanitaire hulp internationaal worden gerespecteerd. Zo voorkomen we dat humanitaire hulp wordt vereenzelvigd met
politiek, en dat zowel slachtoffers als hulpverleners als gevolg daarvan in
gevaar komen. Nederland wil op dit terrein een actieve pleitbezorger zijn.
•

Meer en betere verantwoording

Nederland gaat nog meer aandacht besteden aan verantwoording van de
resultaten van humanitaire hulp. De Nederlandse bevolking én de
slachtoffers hebben ook behoefte aan communicatie over de resultaten
van de hulp.
3. Internationale uitgangspunten en afspraken
Nederland geeft humanitaire hulp op verschillende manieren. Bilateraal,
multilateraal, via ngo’s, financieel en in natura – bijvoorbeeld door het
uitzenden van experts. Voor al deze vormen van hulp zijn er internationaal
afspraken en uitgangspunten gemaakt. Deze afspraken en uitgangspunten
zijn in hoge mate bepalend voor onze beleidskeuzes. Dit geldt vooral voor
de Europese Consensus voor Humanitaire Hulp en de principes van Goed
Humanitair Donorschap. (Zie bijlage voor een korte beschrijving van de
internationale afspraken en uitgangspunten.)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

3

4. Nederlandse ambities en inzet
A. Meer zelfredzaamheid en veerkracht
Bij het verlenen van de eerste, levensreddende hulp is het belangrijk al
zoveel mogelijk toe te werken naar zelfredzaamheid. Het is daarom vooral
belangrijk met hulp geen schade aan te richten. Lokale structuren moeten
bijvoorbeeld zoveel mogelijk intact worden gelaten. Het is in eerste
instantie vooral aan het getroffen land zelf om hulp te bieden. Pas als
daartoe een verzoek wordt gedaan, is internationale hulp aan de orde.
Versterking lokale capaciteit
De meest effectieve manier van hulpverlening is het vergroten van de
responscapaciteit in landen zelf. Dat bevordert de lokale zelfredzaamheid.
Nederland steunt organisaties die zich specifiek richten daarop of die dit
opnemen als onderdeel van hun bredere werkprogramma’s. Dit gebeurt
bijvoorbeeld met trainingsprogramma’s op het gebied van rampenparaatheid. Het betrekken van vrouwen daarbij is onontbeerlijk.
Transitie
Humanitaire hulp moet rekening houden met het zo snel mogelijk starten
van de overgang naar wederopbouw. De praktijk is weerbarstig. Hulporganisaties werken vaak anders dan ontwikkelingsorganisaties. Zo nemen zij,
in hun streven naar directe actie, de verantwoordelijkheid vaak te snel en
te veel over van de mensen ter plekke. Ontwikkelingsorganisaties leggen
doorgaans wel meer nadruk op lokaal ownership, maar pakken het
wederopbouwwerk na de kritieke eerste fase soms niet snel genoeg op.
Bovendien zijn activiteiten niet altijd op elkaar afgestemd, terwijl
noodhulp- en ontwikkelingsorganisaties wel tegelijk actief zijn. Nederland
vindt dat de ontwikkelingsactiviteiten van VN, Wereldbank en ngo’s in
crisislanden beter moet aansluiten op humanitaire hulp. Dit geldt eens
temeer voor organisaties, bijvoorbeeld binnen de VN, die op beide
terreinen actief zijn.
Exit-strategie
Bij een langdurige crisis is al gauw sprake van langdurige humanitaire
hulp. Hierdoor neemt de kans op marktverstoring en hulpafhankelijkheid
toe. Om dit te voorkomen, zijn exit-strategieën van belang. Niet in alle
gevallen kan Nederland door het geven van ontwikkelingshulp zelf een
vervolg geven aan de geboden humanitaire hulp. Nederland onderhoudt
immers niet met alle landen een ontwikkelingsrelatie. In zulke gevallen is
het nodig goede afspraken te maken met organisaties en andere donoren
over de uitfasering van de Nederlandse humanitaire hulp en de overgang
naar de ontwikkelingsfase. In de partnerlanden werkt Nederland zelf aan
de aansluiting tussen humanitaire hulp en wederopbouw en structurele
ontwikkeling.
Rampenrisicovermindering
Naast de directe hulpverlening bij een ramp is aandacht voor dieper
liggende oorzaken noodzakelijk. Natuurrampen treffen meer mensen als
lokale overheden zwak zijn. Want dan zijn onvoldoende voorzorgsmaatregelen en/of responscapaciteit aanwezig. Om de kwetsbaarheid te
verminderen, is het belangrijk veel meer aandacht te besteden aan
Disaster Risk Reduction (DRR). Hieronder vallen zowel het voorkomen van
rampen (preventie), het beperken van effecten van rampen (mitigatie) en
het voorbereid zijn op rampen (rampenparaatheid). Preventie en mitigatie
zijn vooral verbonden met beleidsterreinen als milieu, armoedebestrijding, klimaatverandering en duurzame ontwikkeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

4

Wederopbouw na conflicten
Wanneer humanitaire noodsituaties ontstaan door gewelddadige
conflicten, is de kans op terugval groot. Er kunnen langdurige (post)crisissituaties ontstaan. Juist in deze gevallen is het van belang dat de
overgang van humanitaire hulp naar wederopbouw goed verloopt. Door
vredesopbouwactiviteiten kunnen de onderliggende oorzaken worden
bestreden. Een gezamenlijke aanpak is nodig van multilaterale instellingen, maatschappelijke organisaties en donoren. Ook bij wederopbouw
is het belangrijk de aanwezige lokale capaciteit te benutten en te
versterken. Het bedrijfsleven kan een positieve rol spelen in de wederopbouwfase.
Inzet
C Meer aandacht en middelen voor Disaster Risk Reduction (DRR).
Rampenparaatheid als onderdeel van humanitaire hulp. Bij ontwikkelingspartners het belang van preventie en beperking van de effecten
van rampen benadrukken.
C Streven naar de richtlijn van 10 procent van het budget voor humanitaire hulp en ten minste 1 procent van de Nederlandse ODA voor DRR.
Dit is overeenkomstig de afspraken die op de World Conference on
Disaster Reduction (2005) zijn gemaakt en op de Global Platform for
Disaster Risk Reduction (2011) opnieuw zijn bevestigd.
C DRR en transitie integreren in de ontwikkelingsprogramma’s van de 15
partnerlanden en regionale programma’s. In OS-speerpunten zoals
voedselzekerheid- en waterprogramma’s, gezien risico’s op droogte en
overstromingen.
C Waar mogelijk meer gebruik maken van lokale structuren en capaciteiten bijvoorbeeld via ngo’s. Daarbij aandacht voor de rol van vrouwen.
Waken voor schadelijke neveneffecten, zoals mogelijke verstoring van
de markt door voedselhulp.
C Doorgaan met aanbieden van trainingsprogramma’s voor lokale
capaciteitsopbouw via (internationale) ngo’s en het Rode Kruis. Zij
werken ter plaatse vaak samen met lokale partners.
C Aanmoedigen van relevante VN-organisaties (UNHCR, UNICEF, WFP)
in bilaterale contacten en in bestaande internationale fora om hun rol
in de overgang van humanitaire naar structurele hulp verder uit te
werken. Prestaties op dit terrein gaan een rol spelen bij onze beoordeling van deze organisaties.
C Zoeken naar flexibele en tijdige financiering om een soepele overgang
van humanitaire hulp naar wederopbouw mogelijk te maken.
B. Hogere effectiviteit
Wat is belangrijk voor een hogere effectiviteit van humanitaire hulp?
Vraagsturing. Een juiste analyse van de noden, vooral bij vrouwen,
ouderen en kinderen. Actief betrekken van vrouwen bij hulpverlening.
Goede prioriteitsstelling. Keuze van het meest effectieve en efficiënte
hulpkanaal. Betere coördinatie van de hulp. En tot slot: verbetering van de
kwaliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

5

Needs based en vraaggestuurd
Uitgangspunt voor het verlenen van humanitaire hulp is de omvang van
de noden en de vraag naar internationale hulp. De ervaring leert dat hulp
vaak niet effectief is wanneer er geen concrete vraag is en donoren zelf
een inschatting maken van de behoeften. Als er hulpgoederen nodig zijn,
is het vaak efficiënter om deze ter plaatse of in de regio te kopen. Meestal
is een financiële bijdrage dan ook het beste instrument. Nederland doet
dit en wordt internationaal gewaardeerd om zijn snelle, ongeoormerkte
financiële bijdragen.
Needs assessments
Om de beschikbare humanitaire middelen in te kunnen zetten waar zij het
hardst nodig zijn, is het essentieel om een goed overzicht te hebben van
de noden. Aan iedere aanvraag voor humanitaire hulp ligt daarom een
needs assessment (behoeftenidentificatie) ten grondslag. Bijzondere
aandacht is nodig voor de specifieke noden, wensen en capaciteiten van
vrouwen, kinderen en ouderen. Deze groep is vrijwel altijd zeer kwetsbaar.
Vrouwen hebben speciale behoeften op het gebied van kraamzorg en
persoonlijke hygiëne. Bovendien is er vooral in conflictsituaties meer
(seksueel) geweld tegen vrouwen.
Hoewel er de afgelopen jaren verbetering zichtbaar is, schort er nog veel
aan de onderlinge vergelijkbaarheid van needs assessments. Dat is
inefficiënt en bemoeilijkt een totaaloverzicht. Voor veel organisaties is de
eigen needs assessment de basis voor hun financieringsaanvraag, en
voor monitoring en sturing. Meer samenwerking bij het inventariseren
van de hulpbehoeften, met bijvoorbeeld de zogenoemde common needs
assessments, kan overlapping en lacunes in de hulp voorkomen. De
leidende rol van OCHA op dit terrein komt nog onvoldoende uit de verf;
Nederland blijft ook de betrokken (VN-)organisatie hierop aanspreken.
Kanaalkeuze
De Nederlandse overheid bepaalt op basis van behoeften en specifieke
situaties welk kanaal het meest effectief kan zijn en daarom in aanmerking
komt voor een Nederlandse bijdrage. Bijvoorbeeld in sommige gebieden
werken Nederlandse ngo’s al jaren samen met lokale partnerorganisaties
en hebben zij om die reden goede toegang verworven. In andere gevallen
bijvoorbeeld is de omvang van de ramp, en dus van de benodigde hulp zo
groot, dat een bijdrage aan grote multilaterale VN-organisaties effectiever
is. In conflictgebieden kan het ICRC soms de beste toegang hebben omdat
hun neutrale karakter niet ter discussie staat. In sommige situaties zijn
meerdere organisaties geschikt en werken zij aanvullend aan elkaar.
Het bredere vraagstuk van rolverdeling tussen overheid en maatschappelijk middenveld valt buiten het kader van deze notitie.
Coördinatie
Het aantal spelers in het veld neemt toe: meer internationale donoren,
meer lokale en internationale hulporganisaties. Coördinatie is geen doel
op zich. Coördinatie is noodzakelijk om duplicatie en gaten in de hulp te
voorkomen en om de hulp effectief te doen zijn. Nederland pleit en blijft
pleiten in internationaal verband voor voldoende aandacht hiervoor. De
Algemene Vergadering van de VN (AVVN) heeft OCHA aangewezen als
wereldwijde coördinator van humanitaire hulp. Dit onder leiding van een
Ondersecretaris-Generaal voor Humanitaire Zaken, tevens Noodhulpcoördinator. Op landenniveau zijn Humanitaire Coördinatoren(HC’s) verantwoordelijk voor de coördinatie tussen VN-organisaties, ngo’s en de
overheid van het getroffen land. Er is de afgelopen jaren al veel verbeterd.
Maar VN-organisaties en andere humanitaire actoren moeten beter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

6

samenwerken. Lokale structuren en bevolking moeten beter betrokken
worden.
Gemeenschappelijke fondsen
Het noodhulpfonds van de VN (Central Emergency Response Fund) is
gericht op tijdige en flexibele financiering via VN-organisaties bij
wereldwijde acute noodsituaties en «vergeten crises». In landen in
langdurige crisis, voorzien gemeenschappelijke donorfondsen in
strategische, flexibele en voorspelbare financiering van noodhulp. In
landen die vaak getroffen worden door een ramp zijn er kleine gemeenschappelijke donorfondsen voor financiering van plotselinge noden. Uit
evaluaties blijkt dat gemeenschappelijke fondsen bijdragen aan betere
effectiviteit en coördinatie. Nederland blijft bijdragen aan het CERF en aan
gemeenschappelijke fondsen op landenniveau.
De clusterbenadering
Humanitaire hulp is georganiseerd per cluster: onderdak, voeding, water,
sanitaire voorzieningen en hygiëne, onderwijs, gezondheid, voedselzekerheid en landbouw, telecommunicatie en logistiek. VN-organisaties
en/of ngo’s zijn leider van één of meerdere clusters. Het voordeel van deze
benadering is dat bij elke crisis vooraf duidelijk is wie verantwoordelijk is
voor de coördinatie van de analyse van de noden, het monitoren van de
uitvoering, het bereiken van resultaten en het betrekken van alle belanghebbenden. De clusterbenadering heeft zijn meerwaarde bewezen, door
betere afstemming en coördinatie. Er is ruimte voor verbetering van de
samenwerking in het cluster bij het opstellen van gezamenlijke doelstellingen.
Leren van rampen
Onderzoek, innovatie en uitwisseling van ervaringen zijn nodig om te
leren en steeds betere resultaten te bereiken. Op dit terrein zijn diverse
specialistische organisaties actief met verbetering van evaluatietechniek
en monitoring en het bewaken en verder ontwikkelen van kwaliteitsstandaarden.
Inzet
C Nederland steunt het GHD-principe van financiering op basis van
behoeften. Nederland geeft alleen hulp als de overheid internationale
hulp verwelkomt. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een internationaal
hulpverzoek.
C Nederland zet zich samen met andere donoren en andere hulporganisaties in voor betere toepassing van gezamenlijke needs assessments.
Nederland spreekt de betrokken VN-organisaties hierop aan.
C Wanneer Nederland bijdraagt aan projecten van ngo’s, moet de ngo
onderdeel uitmaken van coördinatiestructuren, tenzij er aantoonbaar
zwaarwegende redenen zijn die een uitzondering rechtvaardigen. Bij
VN-organisaties dringt Nederland aan op het nakomen van de
afspraken die gemaakt zijn in de Principles of Partnership, die gaan
over samenwerking tussen VN en ngo’s.
C Nederland steunt het streven van OCHA voor betere uitvoering van
humanitaire hervormingen: versterking van de rol van de Humanitaire
Coördinator, verbetering van gemeenschappelijke fondsen, betere
werking van de clusterbenadering, beter betrekken van ngo’s, betere
samenwerking tussen OCHA en overige VN-organisaties en beter
afleggen van verantwoording door VN-organisaties onderling. In
bilaterale contacten en internationale dialoog met OCHA en diverse
VN-organisaties dringt Nederland hierop aan. En Nederland probeert
hiervoor binnen de VN en de EU coalities te smeden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

7

C

Nederland blijft zich inzetten voor kwaliteitsverhoging van de
humanitaire hulp. Onder meer door initiatieven te steunen die
voortkomen uit de sector zelf.

C. Humanitaire toegang en neutraliteit
Strijdende partijen zijn naar internationaal humanitair recht verplicht vrije
toegang te verlenen voor hulp aan de getroffen bevolking. De praktijk is
vaak weerbarstiger. Dit heeft verschillende oorzaken.
Fysieke toegang
Door de geografie van een gebied of een gebrekkige infrastructuur is
toegang soms fysiek onmogelijk. Ook onveiligheid (gevechten, mijnenvelden) kan een rol spelen.
Nieuwe spelers en spoilers
Nieuwe donoren als Brazilië, Zuid-Korea, Turkije, Saoedi-Arabië en Qatar
betreden het veld. Regionale organisaties en Zuid-Zuid samenwerkingsfora zetten zich in voor humanitaire hulp. Nauwere samenwerking
met sommige nieuwe donoren wordt in de praktijk gehinderd door
verschil in benadering en aanpak (zoals andere omgang met het humanitaire principe van neutraliteit).
Moderne conflicten zijn minder overzichtelijk, bijvoorbeeld door de
toenemende betrokkenheid van niet-statelijke partijen als gewapende
bendes en milities. Het respect voor internationaal humanitair recht is bij
hen nagenoeg afwezig, soms door onwetendheid. Onderhandelen over
toegang, door hulpverleners, wordt ingewikkelder als onduidelijk is waar
de macht ligt en wie slachtoffer is.
Politisering van humanitaire hulp
Soms aarzelen overheden om hulp te vragen uit angst voor imagoschade
en te grote invloed van donoren. Soms dreigt de hulp zelfs onderdeel te
worden van een politieke strategie: een land in nood beperkt bijvoorbeeld
om politieke redenen de mogelijkheden van hulporganisaties. Dit
gebeurde in Soedan, vlak nadat een arrestatiebevel tegen President Bashir
was uitgevaardigd door het Internationale Strafhof. Als reactie werden in
2009 13 internationale organisaties Darfur uitgezet. In dit soort gevallen
worden hulporganisaties ten onrechte verdacht van politieke of militaire
motieven. Het niet toelaten van hulporganisaties betekent hoe dan ook dat
mensen in nood verstoken blijven van noodzakelijke hulp. Ook sommige
donoren zetten humanitaire hulp in als onderdeel van een politieke
strategie. Dit heeft nadelige gevolgen voor de veiligheid van hulpverleners en de mensen die hulp nodig hebben. In het uiterste geval worden
hulporganisaties zelfs gedwongen hun werkzaamheden in het land op te
schorten of te staken, zoals in Soedan, Somalië, Irak en Afghanistan is
gebeurd.
Het opleggen van beperkingen kan op gespannen voet staan met de
verplichting van een land om mensen op zijn grondgebied te beschermen.
Waar humanitaire hulp nodig is, moeten donoren bij de overheid
aandringen op toestemming. Maar hulporganisaties moeten zich ook
afvragen of het in een dergelijke (politieke) context mogelijk is hulp te
bieden volgens de humanitaire principes. En donoren moeten meer oog
krijgen voor soms terechte zorgen van gastlanden over negatieve effecten
van hulp en het welzijn van gastgemeenschappen (niet-getroffen
gemeenschappen die slachtoffers opvangen).
Om humanitaire hulp te garanderen, blijft het nodig om de humanitaire
ruimte scherp te bewaken. Dit kunnen humanitaire hulporganisaties niet
alleen. Ook staten spelen hierin een belangrijke rol.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

8

Inzet
C Waar overheden geen humanitaire hulp toelaten of de humanitaire
ruimte bedreigen pleit Nederland voor toegang. Dit kan bilateraal, in
EU- verband of met nieuwe donoren.
C De Nederlandse regering draagt bij aan het handhaven van de
humanitaire ruimte door naleving van het internationaal humanitair
recht te bevorderen, onder meer door handhaving van de jaarlijkse
ongeoormerkte bijdrage aan het Internationaal Comité van het Rode
Kruis (ICRC). Het ICRC geeft onder meer trainingen aan nieuwe spelers
over internationaal humanitair recht.
C Humanitaire hulp mag niet worden ingezet in te zetten als politiek
instrument. Neutraliteit van humanitaire hulp en veiligheid van
hulpverleners moet gewaarborgd blijven. Nederland leeft dit na en zal
dit actief uitdragen in VN- en EU-verband.
C Nederland zal in VN- en EU-fora, en in contacten met andere staten,
aandringen op respect voor het internationaal humanitair recht,
inclusief het recht van slachtoffers op levensreddende hulp. Hiervoor
zal Nederland zoveel mogelijk samen optrekken met EU-lidstaten,
EU-instituties en andere donoren.
C Via bestaande fora zal Nederland ijveren voor betere coördinatie met
nieuwe donoren.
D. Meer en betere verantwoording
Het publiek spreekt de overheid steeds vaker aan op de juiste besteding
van hulpgelden. Er is meer aandacht voor risico’s van misbruik en
corruptie. En ook ontvangers van de hulp hebben behoefte aan informatie. Nederland gaat daarom nog meer aandacht besteden aan
verantwoording over intenties en resultaten van humanitaire hulp.
Verantwoording bestaat niet alleen uit rapporteren over inkomsten en
uitgaven, maar ook over bereikte resultaten. Uiteraard mag de verantwoording niet leiden tot onnodige bureaucratie bij hulporganisaties en
ontvangers van hulp.
Selectie van uitvoeringsorganisatie
Nederland let steeds scherper op het vermogen van uitvoeringsorganisaties om verantwoording af te leggen, zowel aan donor als ontvanger, en
de wijze waarop zij omgaan met risico’s als misbruik en corruptie.
Nederland vraagt elk jaar om inhoudelijke en financiële rapportages en –
afhankelijk van de situatie – om accountantsrapporten en evaluaties.
Afhankelijk van de aard van de bijdrage beslaat de rapportage/evaluatie
alle hulpactiviteiten of alleen de activiteiten die door Nederland zijn
gefinancierd. Als het gaat om een VN-noodhulpverzoek of een bijdrage
aan een gemeenschappelijk fonds, worden resultaten toegerekend aan de
Nederlandse bijdrage. Bij een specifiek project is het beter mogelijk een
rechtstreeks verband te leggen tussen de Nederlandse bijdrage en de
bereikte resultaten.
Verantwoording afleggen aan ontvangers van hulp
Traditioneel denken we bij verantwoording afleggen in de eerste plaats
aan donoren. Maar er is een groeiend besef dat hulporganisaties meer
rekening moeten houden met lokale initiatieven en behoeften. Daarom
worden slachtoffers en lokale overheid steeds meer betrokken bij het
bepalen van de noden en worden zij geïnformeerd over de bedoelingen
van de hulp en betrokken bij de uitvoering. En wordt geverifieerd of
slachtoffers de hulp ontvingen die voor hen bedoeld was.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

9

Verantwoording in de internationale context
De ontwikkeling van internationale principes, standaarden en gedragscodes voor donoren, en monitoring- en rapportagekaders (accountability
frameworks), dragen bij aan de verbetering van accountability. Diverse
organisaties (OCHA, VN-organisaties, ngo’s, Rekenkamers) werken aan
verbeteringen.
Inzet
C Het Nederlandse kabinet wil burgers beter informeren over de
besteding van de door Nederland gefinancierde humanitaire hulp.
Daarbij kan meer gebruik worden gemaakt van moderne communicatiemiddelen zoals internet en sociale media. De Resultatenrapportage
en het Open Data-project zijn hiervan een voorbeeld.
C Nederland wil dat de monitoring, verantwoording en evaluatie van
gemeenschappelijke fondsen verder verbeteren en speelt daarom een
actieve rol in deze zogenoemde pooled funds-werkgroep van donoren
en OCHA. Ook gebruiken wij de aanbevelingen uit evaluaties van deze
fondsen voor verdere verbetering van de uitvoering.
C Nederland toetst de kwaliteit en de effectiviteit van hulp door een
intensieve dialoog met VN-organisaties en het ICRC, in bilateraal en
multi-donorverband, en in contacten met betrokken ngo’s.
C Nederland gaat humanitaire organisaties meer aanspreken op hun
communicatie richting ontvangers van hulp. Wanneer dit onvoldoende
gebeurt, heeft dit uiteindelijk ook gevolgen voor onze financiële
bijdrage.
C Nederland pleit voor aansluiting van de diverse initiatieven voor
verbetering van de verantwoording. Nederland blijft organisaties
steunen die zich inspannen voor verbetering van accountability door
het ondersteunen van initiatieven uit de sector zelf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

10

Bijlage

Internationaal humanitair recht: de Geneefse Conventies
Het humanitair recht geeft regels die om humanitaire redenen grenzen
stellen aan de wijze van oorlogvoering. Het gaat bijvoorbeeld om de
bescherming van burgers en het veilig stellen van humanitaire hulpverlening tijdens een gewapend conflict. Het humanitair recht is vastgelegd
in de Geneefse Conventies (samengevoegd en aangevuld in 1949) en de
Aanvullende Protocollen (1977). De Conventies hebben betrekking op
gewapende conflicten tussen staten. De Aanvullende Protocollen hebben
ook betrekking op bescherming van burgers in binnenlandse gewapende
conflicten.
VN – resoluties
In 1991 werd op initiatief van Nederland als EU-voorzitter de VN-resolutie
46/182 aangenomen, waarin de «Guiding Principles for Humanitarian
Assistance» zijn weergegeven. Deze resolutie is gericht op versterking van
de noodhulprespons van de VN bij humanitaire noodsituaties. De
resolutie stelde de positie van de VN-Noodhulpcoördinator in en richtte de
(voorloper van) het VN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs
(OCHA) op. Daarnaast voorzag de resolutie in de oprichting van het
Inter-Agency Standing Committee (IASC). In dit comité hebben de
VN-organisaties en een aantal ngo’s die humanitaire hulp verlenen zitting.
Het IASC wordt voorgezeten door OCHA en is een belangrijk forum voor
beleidsafspraken.
Principes van humanitaire hulp
In 1994 stelde het internationale Rode Kruis samen met een grote groep
ngo’s een gedragscode op. Deze Code of Conduct1 bevat tien basisprincipes en gaat over de manier waarop humanitaire hulp gegeven wordt. De
belangrijkste uitgangspunten daarvan zijn het «humanitair imperatief»:
het recht op het verlenen en ontvangen van «levensreddende» hulp en de
humanitaire principes neutraliteit, onafhankelijkheid en onpartijdigheid.
Nederland financiert alleen organisaties die werken op basis van deze
Code of Conduct.
Goed Humanitair Donorschap

1

http://www.icrc.org/eng/resources/documents/
misc/code-of-conduct-290296.htm
http://www.goodhumanitariandonorship.org/
gns/principles-good-practice-ghd/
overview.aspx
3
http://ochaonline.un.org/OchaLinkClick.aspx?
link=ocha&docId=1084542
4
http://coe-dmha.org/Media/Guidance/
3MCDAGuidelines.pdf
2

In 2003 heeft een aantal donorlanden op het gebied van humanitaire hulp,
waaronder Nederland, het Goed Humanitair Donorschap (GHD)-proces
geïnitieerd. Het doel hiervan was om de kwaliteit van de hulpactiviteiten
die donoren steunen te verbeteren. Het resultaat van dit proces was de
opstelling van de «Principles and Good Practice of Humanitarian
Donorship»2, bestaande uit 23 principes, onder andere gericht op
versterking van de coördinatie, inventarisatie van de humanitaire noden,
voorspelbaar en flexibeler donorgedrag, ongeoormerkte en tijdige
financiering.
De GHD-principes gaan uit van een centrale rol van de Verenigde Naties
(VN) in leiderschap en coördinatie van internationale humanitaire hulp en
van de belangrijke rollen van het Rode Kruis, de VN-organisaties en ngo’s
bij de uitvoering van humanitaire hulp.
Ook wordt in de GHD-principes nadruk gelegd op de «Oslo Guidelines for
the Use of Foreign Military and Civil Defence Assets in Disaster Relief»3 en
op «Guidelines of Military and Civil Defence Assets (MCDA) To Support
United Nations Humanitarian Activities in Complex Emergencies»4. Beide
zijn richtlijnen voor de inzet van militaire middelen tijdens humanitaire
operaties, opgesteld door donoren, VN en ngo’s in 1994 en 2003. De Oslo
Guidelines hebben betrekking op hulp bij natuurrampen, de
MCDA-guidelines op hulp in conflictsituaties en complexe noodsituaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

11

Uitgangspunt van beide richtlijnen is dat militaire capaciteit alleen wordt
ingezet voor het verlenen van humanitaire hulp als er geen andere
mogelijkheid meer is om dit door een civiele organisatie te laten doen (het
«last resort»-principe). Daarnaast moet de leiding van de humanitaire
operatie in civiele handen blijven. Gebeurt dit niet, dan kan er verwarring
ontstaan over neutraliteit van de hulpverleners. Dit verschijnsel wordt
internationaal aangeduid met het begrip «blurring of lines» en brengt
zowel de humanitaire hulpverleners als de getroffen bevolking in gevaar.
Nederland is een groot voorstander van het «last resort» principe omdat
alleen daardoor de geloofwaardigheid van humanitaire hulp bewaard
blijft.
Europese Consensus voor Humanitaire Hulp
Binnen de Europese Unie (EU) is humanitaire hulp een gedeelde
verantwoordelijkheid tussen de lidstaten en de Europese Commissie,
waarbij zowel de lidstaten als de Commissie een eigen, maar wel op
elkaar afgestemd humanitair hulpbeleid voeren. In 2008 werd in EU-kader
de Europese Consensus voor Humanitaire Hulp1 vastgesteld, waaraan
lidstaten en de Europese Commissie zich gecommitteerd hebben en
waarin richtlijnen zijn opgenomen voor de uitvoering van humanitaire
hulp door de EU. In de Consensus worden eerdere internationale
afspraken op humanitair gebied herbevestigd, zoals de GHD-principes en
de Oslo- en MCDA-richtlijnen.

1

http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/
LexUriServ.do?uri=OJ:C:2008:025:0001:
0012:NL:PDF

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 64

12