Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

31 209

Schoon en zuinig

Nr. 121

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN VAN
VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEER
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 juni 2010
In de kamerbrief d.d. 18 november 20091 hebben wij u toegezegd u het
gezamenlijke advies van EBN en Gasunie – het Bouwstenenadvies – toe te
sturen.2 Daarnaast heeft uw Kamer ons verzocht om de versnellingsmogelijkheden van een grootschalig CCS-demonstratieproject in NoordNederland te onderzoeken. Het kabinet deelt de ambitie van de Kamer in
dezen.
In deze brief wordt ingegaan op het selectieproces van velden voor
CO2-opslag in Noord-Nederland en wordt aangegeven welke velden in
beginsel het eerst in aanmerking komen voor grootschalige CO2-opslag in
het kader van een demonstratieproject. Het is echter aan het nieuwe
kabinet om definitieve besluiten te nemen.
Voorafgaand aan deze brief zijn de betrokken bestuurders in NoordNederland over deze voorkeur ingelicht.
Het kabinet zet in op grootschalige toepassing van CO2-afvang en -opslag
(CCS) in ons land. Naast energiebesparing en duurzame energie is CCS,
gedurende de overgang naar een volledig duurzaam energievoorziening,
een noodzakelijk onderdeel van een effectief klimaatbeleid. Vanaf 2020
moet CCS op eigen benen kunnen staan, zonder financiële ondersteuning
van de overheid. Ter voorbereiding van deze industriebrede toepassing
van CCS moeten de noodzakelijke, voorbereidende stappen worden gezet,
zowel in de opbouw van kennis en praktijkervaring, als ook in het
scheppen van de randvoorwaarden. Na het nationaal onderzoeksprogramma CATO-2 en de kleinschalige projecten zoals CO2-opslag in
Barendrecht, volgen vanaf 2015 projecten waarin de opgedane kennis en
praktijkervaring op grotere schaal wordt toegepast.

TK 2009–2010, 31 209, nr. 103.
2
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
3
TK 2009–2010, 28 982, nr. 104.

De initiatiefnemers van een grootschalig CCS-project in het noorden
willen hun project in aanmerking laten komen voor de omvangrijke
EU-middelen die voor grootschalige CCS-projecten beschikbaar zijn
gesteld. Zoals wij eerder3 hebben aangegeven, acht het kabinet het zeer

kst-31209-121
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 209, nr. 121

1

1

wenselijk dat er een Europese bijdrage komt voor een grootschalig
demonstratieproject in Noord-Nederland.
Naar verwachting zal de Europese Commissie eisen dat de projectvoorstellen komend najaar bij het rijk moeten worden ingediend. De initiatiefnemers zullen derhalve de komende maanden hun voorstellen moeten
voorbereiden. In dat verband zullen zij onder andere nader onderzoek
starten naar de gasvelden die zij mogelijk zouden willen inzetten voor hun
plannen. Op het moment dat de projectvoorstellen bij het rijk moeten
worden ingediend, hoeft de keuze voor opslaglocaties naar verwachting
nog niet definitief te zijn; de projectvoorstellen voor de Europese
Commissie zullen waarschijnlijk nog meerdere potentiële opslaglocaties
kunnen bevatten.
Het feit dat het kabinet in deze brief een voorkeur uitspreekt voor enkele
velden in Noord-Nederland, betekent niet dat nu door dit kabinet het
besluit wordt genomen dat in die velden daadwerkelijk CO2 zal worden
opgeslagen en dat de andere potentiële opslaglocaties definitief afvallen.
Met deze voorkeur geeft het kabinet uitsluitend aan dat het in zijn ogen
zinvol is om ter voorbereiding van een grootschalig CCS-project in het
noorden gedetailleerd onderzoek te laten starten naar de geschiktheid en
veiligheid van (een aantal van) de velden waarvoor nu een voorkeur wordt
uitgesproken.
De definitieve locatiekeuze zal door het volgende kabinet worden
gemaakt. Ter voorbereiding daarvan zal een plan-m.e.r.-traject worden
gestart. Naar verwachting zal dat traject komend najaar starten, na
ontvangst van het projectvoorstel van de initiatiefnemers. Indien uit
onderzoek in het kader van het plan-m.e.r.-traject zou blijken dat de velden
waarvoor wij nu onze voorkeur uitspreken onvoldoende scoren op milieuen ruimtelijke ordeningsaspecten, dan kunnen andere velden weer in
beeld komen.
Kabinetsvisie lange termijn transport en opslag van CO2
Ter voorbereiding van bovengenoemde ontwikkeling naar een industriebrede toepassing van CCS in ons land heeft het kabinet EBN en Gasunie
verzocht advies uit te brengen (het zgn. Bouwstenenadvies) over de
optimale inzet van gasvelden ten behoeve van CCS, over de realisatie van
een kostenefficiënte transport- en opslaginfrastructuur en over de wijze
waarop de Nederlandse overheid de regie kan voeren op deze ontwikkeling. EBN en Gasunie concluderen in bijgevoegde rapporten dat
grootschalig transport en opslag van CO2 op een kostenefficiënte wijze
mogelijk is. Zij gaan in het advies ook in op de randvoorwaarden die
gerealiseerd moeten worden om een grootschalige infrastructuur tot
stand te brengen.
Eerder hebben wij aangegeven dat het kabinet in het voorjaar van 2010
een langetermijnvisie op de organisatie van CO2-transport en -opslag in
Nederland zal uitbrengen, waarbij het Bouwstenenadvies als input dient.
Echter, vanwege de demissionaire status van het kabinet zal deze
kabinetsvisie niet door dit kabinet worden uitgebracht, maar door het
volgende kabinet. De huidige voorbereiding van de demonstratieprojecten
heeft geen gevolgen voor de inrichting van de langetermijnvisie op
CO2-transport en -opslag. Het Bouwstenenadvies voorziet dat de
CCS-projecten in de demonstratiefase een simpele verbinding van afvang
naar opslag zullen hebben. Deze verbindingen zullen in de toekomst
onderdeel worden van de infrastructuur die bij grootschalige implementatie van CCS ontwikkeld zal worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 209, nr. 121

2

Selectieproces van een CO2-opslaglocatie in Noord-Nederland
Zoals eerder aan u gemeld1 werkt een breed consortium van partijen aan
de voorbereiding van een grootschalig demonstratieproject in NoordNederland. De initiatiefnemers hebben aangegeven in aanmerking te
willen komen voor EU-middelen voor dergelijke projecten. Eén van de
vereisten vanuit Europa is dat het project uiterlijk eind 2015 operationeel
zal moeten zijn.
Voordat een grootschalig project in het noorden kan worden gerealiseerd,
zal het rijk een besluit moeten nemen over het transporttracé en de
specifieke locatie voor de opslag van CO2. Voorafgaand aan dit besluit
moet een zorgvuldig selectieproces doorlopen worden, waarbij de
relevante andere overheden, initiatiefnemers en overige partijen worden
betrokken. Tegelijkertijd zal voortvarendheid moeten worden betracht bij
dit voorbereidingsproces. In de eerste plaats omdat CCS een belangrijke
bijdrage moet leveren aan de overgang naar een volledig duurzame
energievoorziening. Daarnaast vanwege de realisatietermijn die gesteld
wordt door de Europese Commissie voor de projecten die in aanmerking
willen komen voor EU-middelen.
In dit proces heeft het rijk haar verantwoordelijkheden. Allereerst om zorg
te dragen voor een zorgvuldig en transparant selectieproces om te komen
tot geschikte locaties voor CO2-opslag in Noord-Nederland. Hierbij staat
voor het rijk de veiligheid van de geselecteerde velden voorop. In deze
brief geeft het kabinet aan welke velden in Noord-Nederland in beginsel
het eerst in aanmerking komen voor grootschalige CO2-opslag in het
kader van een demonstratieproject. Verder gedetailleerd onderzoek is
nodig om te komen tot een nader uitgewerkt projectvoorstel.
In het Bouwstenenadvies hebben EBN en Gasunie negen velden
opgenomen waar CO2-opslag in Noord-Nederland zou kunnen starten. Het
gaat hier om een zuiver technische exercitie. De lijst bevat de volgende
velden: Annerveen (Drenthe), Bedum (Groningen), Boerakker (Groningen),
Eleveld (Drenthe), Grootegast (Groningen), Roden (Drenthe), Sebaldeburen (Groningen), Ureterp (Friesland) en Zuidwal (Friesland). Deze
potentiële opslaglocaties zijn geselecteerd op basis van de opslagcapaciteit en de geplande einddatum van de gasproductie. Voor het criterium
«beschikbare opslagcapaciteit» is de ondergrens bepaald op 7,5 Mt CO2,
zodat tenminste voor een aantal jaar CO2 opgeslagen kan worden2. Het
criterium «geplande einddatum van de productie» is uiterlijk 2025. De
gasvelden die niet genoemd worden in deze lijst, komen op grond van
bovenstaande criteria vooralsnog niet in aanmerking voor CO2-opslag
vanaf 2015, maar kunnen in de toekomst mogelijk wel gebruikt worden
voor CO2-opslag.
Eén van de negen velden is het veld Zuidwal, gelegen in de Waddenzee. In
de Planologische Kern Beslissing (PKB) Waddenzee is een aantal
activiteiten opgenomen waarvoor een strategische milieubeoordeling
(plan-MER) is gemaakt. Eventuele CO2-opslag is hierin niet meegenomen.
Gegeven het strenge toetsingskader van de PKB en het feit dat er nog
geen milieuonderzoek is gedaan naar de gevolgen van CO2-opslag in de
PKB, is het onzeker of de vergunningsprocedure voor 2015 kan worden
afgerond. Daarom zijn wij van mening dat het gasveld Zuidwal geen optie
is voor het ontwikkelen van CO2-opslag die zal starten in 2015.

1

TK 2009–2010, 28 982, nr. 104.
Ter vergelijking, een gemiddeld CCS
demonstratieproject van 250 MW kan jaarlijks
ca. 1 – 1.5 Mt CO2 afvangen en opslaan.
2

Aan TNO is gevraagd om de velden uit het Bouwstenenadvies nader te
onderzoeken op algemene veiligheids- en milieukenmerken, zoals deze
gepresenteerd worden in de Algemene Milieu Effecten Studie CO2-opslag
(AMESCO). AMESCO verkent welke kenmerken van een gasveld op land
vanuit het oogpunt van veiligheid en milieueffecten belangrijk zijn. In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 209, nr. 121

3

gedetailleerde studies van een veld, zoals in het kader van de milieueffectrapportage (m.e.r.), moeten deze veldkenmerken vervolgens verder
onderzocht worden. De analyse van TNO is niet bedoeld om velden te
rangschikken (volgordebepaling), maar om velden kwalitatief te karakteriseren (zie voor toelichting de bijgevoegde brief). Het onderzoek van TNO
wijst uit dat alle negen velden die onderzocht zijn op algemene
veiligheids- en milieukenmerken in dit stadium onderdeel van het
selectieproces kunnen blijven. Er is wel een aantal aspecten dat in
vervolgonderzoeken specifieke aandacht moet krijgen (zie voor toelichting
de bijgevoegde brief).
Op het moment dat in 2015 gestart zou moeten worden met CO2-opslag,
is geen van de gasvelden in Noord-Nederland helemaal leeg. Omdat het
gaswinningsbeleid van het Ministerie van Economische Zaken gericht is
op het maximaal benutten van onze gasvoorraden, is het van belang hier
rekening mee te houden bij de keuze van velden voor CO2-opslag. De
winning van aardgas en opslag van CO2 kan niet tegelijkertijd in een veld
plaatsvinden; daarom zal het rijk een afweging moeten maken tussen
enerzijds de mogelijkheid tot opslaan van CO2 en anderzijds het continueren van de aardgaswinning tot al het technisch winbare gas uit het
betreffende veld is gehaald. Om deze afweging te kunnen maken, is EBN
gevraagd om voor de 8 velden (excl. Zuidwal) een inventarisatie te maken
van de resterende reserves in het peiljaar 2015, wanneer de eerste
CO2-injectie gepland is. Bij voorkeur valt de keuze op een veld waar de
resterende gasreserves klein zijn.
Op basis van de analyse van EBN van de resterende gasreserves in 2015
concluderen wij dat de volgende velden in beginsel het eerst in
aanmerking komen voor CO2-opslag in het noorden:
• Boerakker (Gr.)
• Eleveld (Dr.)
• Sebaldeburen (Gr.)
De hoeveelheid gas die nog in deze velden zit, is vertrouwelijke informatie, daarom ter indicatie: het volgende veld op de lijst bevat in 2015
ruim twee keer zoveel gas als de drie bovengenoemde velden.
Het heeft onze voorkeur dat de initiatiefnemers in Noord-Nederland één of
meerdere van bovenstaande velden nader onderzoeken ten behoeve van
de voorbereiding van hun projectvoorstel. Naast de voorkeur van de
initiatiefnemers moet bepaald worden of deze velden voldoen aan milieuen ruimtelijke ordeningaspecten. Dit zal moeten blijken uit de m.e.r..
Volgende stappen in het locatiekeuzeproces in Noord-Nederland
In de mijnbouwwet is bepaald dat CO2-opslag behoort tot «projecten van
nationaal belang». Voor dergelijke projecten is wettelijk vastgelegd dat de
rijkscoördinatieregeling (rcr) van toepassing is. In de rcr besluit het
bevoegd gezag in beginsel zelf over de aanvragen voor vergunningen en
ontheffingen. De minister van Economische Zaken coördineert alle
besluiten, bepaalt de termijnen en verricht verder alle officiële voorbereidende handelingen. Daarnaast nemen de ministers van Economische
Zaken en van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
indien het bestemmingsplan moet worden gewijzigd, het ruimtelijk besluit
dat wordt vastgelegd in het rijksinpassingsplan. In het kader van een
CCS-project in het noorden zal naar verwachting sprake zijn van een
rijksinpassingsplan waarin zowel het transporttracé als de opslaglocatie
ruimtelijk zullen worden vastgelegd. Onderdeel van deze procedure is dat
alle relevante overheden betrokken worden.
Voordat het kabinet een definitieve keuze voor opslaglocatie en transporttracé zal kunnen maken, zullen de verschillende alternatieven in kaart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 209, nr. 121

4

gebracht moeten worden. Alleen dan kan een afgewogen en definitief
besluit worden genomen. Daarom is het kabinet voornemens komend
najaar – dat wil zeggen nadat een eerste toetsing van het door de
initiatiefnemers ingediende projectvoorstel door het rijk heeft plaatsgehad
– de procedure voor de plan-m.e.r. te starten. Naar verwachting zal de
plan-m.e.r. in 2011 gereed zijn en zal het kabinet vervolgens een definitieve locatiekeuze maken en vastleggen in het rijksinpassingsplan.
Op basis van de keuze van het rijk van transporttracé en opslaglocatie,
zullen de initiatiefnemers vervolgens de vergunningaanvragen op de
gebruikelijke wijze moeten voorbereiden (o.a. m.e.r.) en door het bevoegd
gezag laten toetsen. Bij de behandeling van de vergunningaanvragen
zullen het rijk en de andere verantwoordelijke instanties nogmaals scherp
(en gedetailleerder) toetsen op het veiligheidsaspect. Het kabinet zal
uitsluitend toestemming voor een grootschalig CCS-project in het
noorden verlenen als de CO2 veilig kan worden afgevangen, getransporteerd en opgeslagen.
Ter voorbereiding van een grootschalig demonstratieproject in NoordNederland zal een breed communicatietraject over CCS worden gestart,
gericht op alle bewoners en stakeholders in het noorden. In overleg met
de betrokken provincies en gemeenten zal per mogelijke opslaglocatie
worden bezien hoe de betrokkenen het beste kunnen worden geïnformeerd. Aan de hand van de specifieke wensen van iedere gemeente
wordt informatievoorziening op maat geboden.
Daarnaast worden stakeholders betrokken. Er is een platform ingericht
waarin vertegenwoordigers van lokale natuur- en milieuorganisaties,
bedrijfsleven en overheden van gedachten wisselen over de communicatie rond CCS in Noord-Nederland. De komende periode wordt het
contact met de deelnemers geïntensiveerd. De wensen en zorgen van
omwonenden nemen we serieus. Wij zetten ons in om de inbreng van
omwonenden bij de verdere voorbereiding en invulling van de plannen zo
optimaal mogelijk tot zijn recht te laten komen.
De minister van Economische Zaken,
M. J. A. van der Hoeven
De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
J. C. Huizinga-Heringa

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 209, nr. 121

5