Universitair Medische Centra en
Calamiteitenhospitaal in oktober 2014
voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten

Utrecht, november 2014

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

Inhoud

Voorwoord − 5
Samenvatting − 7
1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding − 9
Aanleiding en belang − 9
Onderzoeksvraag − 9
Onderzoeksmethode en periode − 9
Toetsingskader − 9

2

Conclusies − 11

3
3.1
3.2
3.3

Handhaving − 13
Maatregelen − 13
Aanbevelingen − 13
Vervolgacties inspectie − 14

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Resultaten inspectiebezoek − 15
Resultaten in een oogopslag 15
Opvang van de zelfverwijzende patiënt moeilijk beheersbaar − 16
Drukhiërarchie van isolatiekamers onvoldoende zichtbaar − 16
De routing en verwerking van diagnostisch materiaal − 16

5
5.1
5.2
5.3

Beschouwing − 17
Oefenen, oefenen, oefenen − 17
Geen heroïek − 17
Punten van zorg en mogelijke oplossingen − 18

Bijlage 1
Bijlage 2

Vragenlijst bezoekinstrument − 19
Afkortingenlijst − 25

Pagina 3 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

Voorwoord

Nu de epidemie van Ebola Virus Disease (EVD) in Westelijk Afrika zich exponentieel
uitbreidt, neemt de kans toe dat een beroep gedaan wordt op de Nederlandse
ziekenhuizen voor de opvang van ebolapatiënten. De Universitair Medische Centra
(UMC’s) en het Calamiteitenhospitaal zullen deze patiënten opvangen.
Verantwoorde opvang van ebolapatiënten vraagt om grondige voorbereiding. De
inspectie heeft in de tweede helft van oktober 2014 deze centra geïnspecteerd om
te oordelen of de voorbereiding op de opvang van patiënten voldoende was.
Met groot genoegen heeft de inspectie kunnen oordelen dat eind oktober 2014 alle
centra terdege waren voorbereid op de komst van een ebolapatiënt.
De inspanningen die de ziekenhuizen moeten verrichten zijn groot, zelfs in een fase
waarin nog geen ebolapatiënt in Nederland geweest is. Naar het zich laat aanzien
zal de alertheid in de ziekenhuizen nog maanden aan moeten houden. Wanneer een
ebolapatiënt daadwerkelijk opgevangen wordt in een ziekenhuis neemt de belasting
voor het ziekenhuis snel verder toe, met alle mogelijke gevolgen voor de reguliere
patiëntenzorg van dien. Tegelijkertijd realiseert de inspectie zich dat de totale zorg
voor ebolapatiënten de verantwoordelijkheid van een individueel UMC kan
ontstijgen. Ik heb geconstateerd dat de UMC’s afspraken willen maken over het
centraal organiseren van logistieke en operationele zaken. Ik adviseer de UMC’s
tevens om keuzes te maken over de verdeling van ebolapatiënten over de
verschillende centra en om ervoor te zorgen dat de continuïteit van zorg voor
andere patiënten in ons land zo min mogelijk in het geding komt.
De inspectie zal de UMC’s en het Calamiteitenhospitaal blijven volgen en waar nodig
haar risicogestuurd toezicht uitbreiden naar de ambulancezorgaanbieders, de
perifere ziekenhuizen, en de eerste lijn.

Dr. J.A.M.M. (Ronnie) van Diemen-Steenvoorde,
Inspecteur-generaal voor de Gezondheidszorg

Pagina 5 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

Samenvatting

Met een zich exponentieel verspreidende uitbraak van Ebola Virus Disease (EVD) in
Westelijk Afrika neemt de kans toe dat ook Nederlandse ziekenhuizen patiënten
zullen moeten opvangen. De Universitair Medische Centra en het Calamiteitenhospitaal hebben verklaard ebolapatiënten op te kunnen en willen vangen. De
inspectie heeft in korte tijd bezoeken aan alle centra afgelegd om te beoordelen of
deze ziekenhuizen voldoende voorbereid waren om patiënten veilig op te kunnen
vangen en goede zorg te leveren.
De inspectie oordeelt dat alle UMC’s en het Calamiteitenhospitaal op dit moment
voldoende zijn voorbereid op de opvang en behandeling/verzorging van
ebolapatiënten.
De inspectie zal over drie maanden een follow-up doen bij de UMC’s en het
Calamiteitenhospitaal om te beoordelen of de ziekenhuizen de voorbereidingen en
vaardigheden voldoende op peil houden.
Tevens zal de inspectie andere zorgaanbieders inspecteren wanneer zij vermoedt
dat er risico’s zijn voor de veiligheid in relatie tot ebola, op geleide van signalen van
GGD GHOR Nederland en het Regionaal Overleg Acute Zorg (ROAZ).

Pagina 7 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en belang
a
De UMC’s en het Calamiteitenhospitaal hebben bekend gemaakt dat zij ebolab
patiënten zullen opvangen. De kansen dat een dergelijke patiënt in een Nederlands
ziekenhuis terecht zal komen nemen toe naarmate de epidemie in Afrika zich verder
en sneller uitbreidt.
De zorg in de Nederlandse (academische) ziekenhuizen is van hoog niveau.
Tegelijkertijd heeft de inspectie vorig jaar op het gebied van infectiepreventie
tekortkomingen geconstateerd bij diverse ziekenhuizen, waaronder UMC’s. De
afwezigheid van voldoende, goed functionerende isolatiekamers was bijvoorbeeld
een bron van zorg voor de inspectie, evenals tekortkomingen in het gebruik van
persoonlijke beschermingsmiddelen door zorgverleners. Dat brengt risico’s met zich
mee voor zowel de patiënten, als ook voor de zorgverleners. Juist deze aspecten
zijn uitermate belangrijk in de opvang, zorg en behandeling van ebolapatiënten en
de veiligheid van zorgverleners. Daarom heeft de inspectie het initiatief genomen tot
dit onderzoek.

1.2

Onderzoeksvraag
De inspectie heeft de ziekenhuizen bezocht om een antwoord te kunnen geven op
de vraag: “Zijn, naar het oordeel van de inspectie, de UMC’s en het Calamiteitenhospitaal voldoende voorbereid op de opvang en verzorging/behandeling van
ebolapatiënten?”

1.3

Onderzoeksmethode en periode
De inspectie heeft in de periode 15 - 29 oktober 2014 de UMC’s en het Calamiteitenhospitaal bezocht. Het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU)/Calamiteitenhospitaal heeft de inspectie samen met de Inspectie Militaire Gezondheidszorg
bezocht. De afspraak is dat de UMC’s de intensieve en langdurige zorg verlenen.
Daarom heeft de inspectie zich in eerste instantie tot deze centra beperkt.
Tijdens het bezoek werden de opnameafdelingen bezocht en de isolatiekamers
waarin het ziekenhuis ebolapatiënten opvangt. De inspectie sprak, behalve met het
personeel op de afdelingen, uitgebreid met vertegenwoordigers van het coördinerend
team, van de afdeling infectiepreventie en met de Raad van Bestuur. De vragenlijst
van het bezoekinstrument heeft de inspectie na het pilot-bezoek geëvalueerd en
bijgesteld. De vragenlijst vindt u in de bijlage. De inspectie beoordeelde de
antwoorden als ‘voldoende’ of ‘onvoldoende’.

1.4

Toetsingskader
De inspectie heeft wetten en richtlijnen gebruikt om de voorbereiding op de opvang
van ebolapatiënten te toetsen, waaronder:
Kwaliteitswet zorginstellingen.
Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG).
Wet publieke gezondheid.
Werkgroep Infectiepreventie (WIP)-Richtlijn: Hygiënische maatregelen bij virale
hemorragische koortsen (VHK), maart 2004, revisie 2009.
Advies als aanvulling/wijziging op de WIP-richtlijn virale hemorragische
koortsen, maart 2004.
a
b

Waar de inspectie in dit rapport spreekt van UMC’s wordt bedoeld de UMC’s en het Calamiteitenhospitaal.

Hierna spreekt de inspectie van ebolapatiënt waar zij bedoelt: patiënten met Ebola Virus Disease (EVD)
of patiënten verdacht van Ebola Virus Disease.
Pagina 9 van 25

| Inspectie voor de Gezondheidszorg |

Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding (LCI)-Richtlijn Virale
hemorragische koorts: filovirussen, inclusief bijlagen.

Pagina 10 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

2

Conclusies

Bij een UMC was het nodig naar aanleiding van het eerste bezoek maatregelen op te
leggen. Bij een herbezoek bleek dat de tekortkomingen binnen acht dagen waren
opgelost.
De inspectie oordeelt dat alle UMC’s en het Calamiteitenhospitaal op dit moment
voldoende zijn voorbereid op de opvang en behandeling/verzorging van ebolapatiënten.

Pagina 11 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

3

Handhaving

3.1

Maatregelen
In een van de acht bezochte UMC’s werden twee tekortkomingen geconstateerd.
Deze hadden te maken met de techniek van de isolatiekamer en de eerste opvang
van niet-aangekondigde patiënten/zelfverwijzers. De maatregel die de inspectie
oplegde was dat het UMC eventuele ebolapatiënten naar elders moest verwijzen tot
de tekortkomingen waren opgelost. De inspectie heeft acht dagen na het eerste
bezoek bij een herbezoek geconstateerd dat de tekortkomingen waren opgelost.

3.2

Aanbevelingen
Centralisatie van behandelplekken
Tijdens de inspectiebezoeken kwam naar voren dat de opvang en behandeling
van een ebolapatiënt een grote personele inzet vergt. Ongeacht of het de
verpleegafdeling of de IC betreft, vergt de behandeling van een ebolapatiënt
drie tot vier keer de inzet die nodig is voor de behandeling van een (reguliere)
IC-patiënt. Dit leidt tot een substantiële verdringing van andere zorg.
Aanbeveling
De inspectie adviseert de UMC’s keuzes te maken, over de verdeling van
ebolapatiënten over de verschillende centra en om ervoor te zorgen dat de
continuïteit van zorg voor andere patiënten in ons land zo min mogelijk in het
geding komt. Dit sluit aan bij het advies van het Bestuurlijk Afstemmingsoverleg
(BAO).
Centralisatie van inkoop van persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM)
Ter bescherming van de zorgverleners is het uitermate belangrijk om te kunnen
beschikken over de juiste PBM. Per 24 uur verzorging zijn 10 tot 100 sets PBM
nodig. Op dit moment hebben alle UMC’s zich voorbereid op de opvang van een
ebolapatiënt. Onderdeel daarvan is de inkoop van PBM, maar door de grootschaligheid en het op diverse plaatsen aanleggen van voorraden ontstaan er
momenteel al tekorten op de markt voor bepaalde producten.
Aanbeveling
De inspectie adviseert de betrokken partijen om afspraken te maken over de
centrale inkoop en logistiek rond de beschikbaarheid van PBM teneinde tekorten
te voorkomen.
Verworven vaardigheden op peil houden
De isolatiemaatregelen met het gebruik van PBM zijn niet alleen aangewezen
voor de opvang en behandeling van ebolapatiënten. In de toekomst kan dit ook
nodig blijken voor patiënten met infectieziekten die ook een risico voor zorgverleners kunnen vormen, zoals andere virale hemorragische koortsen, SARS
(Severe Acute Respiratory Syndrome), MERS-CoV (Middle East Respiratory
Syndrome-coronavirus), of andere plotseling opduikende ziekteverwekkende
micro-organismen.
Aanbeveling
De inspectie adviseert de bestuurders van de UMC’s te waarborgen dat men de
vaardigheden om te werken met stringente (persoonlijke) beschermingsmaatregelen en het omgaan met isolatiemaatregelen op peil houdt.
Pagina 13 van 25

| Inspectie voor de Gezondheidszorg |

Preparatie HAP’s en perifere ziekenhuizen
Ebolapatiënten die zich bij een huisartsenpost (HAP) melden of zonder
tussenkomst van de eerste lijn bij een perifeer ziekenhuis (zelfverwijzers),
moeten kunnen rekenen op een adequate opvang en doorverwijzing naar een
UMC. De medewerkers van de HAP of de ziekenhuizen moeten voldoende
veiligheidsmaatregelen kunnen treffen om de eerste opvang en doorverwijzing
uit te voeren.
Aanbeveling
De inspectie adviseert de bestuurders van HAP’s en perifere ziekenhuizen lering
te trekken uit de maatregelen die UMC’s hebben getroffen rond de opvang van
zelfverwijzers. De inspectie verwijst hiervoor naar het hoofdstuk ‘resultaten’ en
naar de bijlage (bezoekinstrument) van dit rapport.
Preparatie ambulancezorg
De triage en het vervoer van ebolapatiënten naar de UMC’s is een belangrijk
onderdeel in de keten van ebolazorg. Ook de ambulancezorg medewerkers die
ebolapatiënten vervoeren, en zich bij de patiënt in de ambulanceruimte
bevinden, moeten net als elders in de keten adequate PBM toepassen.
Aanbeveling
De inspectie adviseert de ambulancezorgaanbieders om ervoor te zorgen dat de
ambulancemedewerkers de PBM zo gebruiken dat zij zich optimaal beschermen
tegen besmetting met het ebolavirus. Ook adviseert de inspectie de UMC’s en de
ambulancezorgaanbieders afspraken te maken om de procedures rond vervoer
en opvang in het UMC goed op elkaar te laten aansluiten.
3.3

Vervolgacties inspectie
Verworven vaardigheden op peil houden
De inspectie zal over drie maanden een follow-up doen bij de UMC’s en het
Calamiteitenhospitaal om te beoordelen of de ziekenhuizen de voorbereidingen
en vaardigheden voldoende op peil houden.
Preparatie HAP’s, ambulancezorgaanbieders en perifere ziekenhuizen
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft de LCI-richtlijn
Virale hemorragische koorts Filovirussen (ebola, marburg) opgesteld, met een
groot aantal specifieke bijlagen over hoe te handelen in specifieke situaties.
Ook heeft het RIVM een triageprotocol ontwikkeld in samenwerking met het
Nederlands Huisartsen Genootschap en AmbulanceZorg Nederland voor
telefonische en fysieke triage door de huisarts, ambulancezorgverleners en
hulpverleners werkzaam op de spoedeisende hulp.
De inspectie verwacht dat dit voldoende houvast kan bieden voor huisartsen,
ambulancezorgaanbieders en ziekenhuizen om veilig te handelen bij vermoeden
van ebola.
De inspectie zal daarom haar toezicht op de voorbereidingen van HAP’s,
ambulancezorgaanbieders en ziekenhuizen beperken tot plaatsen waar zich
mogelijk risico’s voordoen. Om deze risico’s te identificeren zal de inspectie
gebruik maken van de uitkomsten van de inventarisatie die GGD GHOR
Nederland uitvoert van de preparatie op ebola en van een uitvraag bij de
voorzitters van het ROAZ in aanvulling op de meldingen die de inspectie zelf
ontvangt.

Pagina 14 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

4

Resultaten inspectiebezoek

In deze paragraaf beschrijft de inspectie de resultaten van het onderzoek. In
paragraaf 4.1 is een overzicht opgenomen van de resultaten van de verschillende
ziekenhuizen.
In het bezoekinstrument (zie bijlage) staan de verschillende deelvragen die leidden
tot een oordeel over 13 onderwerpen.
De beschrijving van de resultaten beperkt zich tot de gevonden afwijking
(‘onvoldoende’).
4.1

Resultaten in een oogopslag
Tabel 1
Resultaten per onderwerp
Onderwerp

Ziekenhuis

UMCG

AMC

VUmc

Erasmus MC

UMCU/

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

OV*

V

V

V

V

V

V

V

OV*

V

V

V

V

V

MUMC+

Radboudumc

De voorbereiding en oefening van betrokken

LUMC
1

Cal.Hospitaal

(O=onvoldoende / V=voldoende)

personeel
2

Coördinatie en organisatie rond opvang en
behandeling van ebolapatiënten (coördinerend
team)

3

De logistiek rondom de opvang van
ebolapatiënten

4

Triage, risico-inschatting en opvang van de
patiënt

5

De beschikbaarheid en techniek van
isolatiekamers

6

Hoe te handelen bij verdringing van zorg

V

V

V

V

V

V

V

V

7

De beschikbaarheid van persoonlijke

V

V

V

V

V

V

V

V

beschermingsmiddelen
8

De communicatie intern en extern over de patiënt

V

V

V

V

V

V

V

V

9

De routing en verwerking van diagnostisch

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

materiaal
10

De routing en verwerking van persoonlijke
bezittingen, linnengoed en afval

11

Reiniging en desinfectie

V

V

V

V

V

V

V

V

12

Hoe te handelen bij incidenten

V

V

V

V

V

V

V

V

Pagina 15 van 25

| Inspectie voor de Gezondheidszorg |

Onderwerp

Ziekenhuis

UMCG

AMC

VUmc

Erasmus MC

UMCU/

V

V

V

V

V

V

V

V

V

V

OV*

V

V

V

V

V

MUMC+

Radboudumc

Hoe te handelen bij ontslag of bij het overlijden

LUMC
13

Cal.Hospitaal

(O=onvoldoende / V=voldoende)

van een ebolapatiënt
Eindoordeel onvoldoende/voldoende voorbereid
voor de opvang van ebolapatiënten

*Toelichting:
Bij het eerste bezoek heeft de inspectie bij één UMC twee tekortkomingen geconstateerd in de
voorbereiding op de opvang van ebolapatiënten. Na herbezoek binnen acht dagen waren alle
ziekenhuizen voldoende voorbereid.

4.2

Opvang van de zelfverwijzende patiënt moeilijk beheersbaar
In een van de acht UMC’s scoorde de opvang van ‘zelfverwijzers’ bij het eerste
bezoek onvoldoende. Hier waren de beschermingsmaatregelen voor de medewerkers van de beveiliging- of informatiebalie onvoldoende om de patiënten met
koorts en verblijf in een risicoland veilig te kunnen doorgeleiden naar de
spoedeisende hulp (SEH). Op de SEH nam men pas beschermende maatregelen na
het inschrijven van de patiënt.
In een ander UMC was de opvang van ‘zelfverwijzers’ niet onvoldoende, maar vroeg
dit nog wel om verfijning van de maatregelen en om oefening van het personeel
achter de balie en van de bewaking.

4.3

Drukhiërarchie van isolatiekamers onvoldoende zichtbaar
In een UMC was de techniek van de isolatiekamers onvoldoende om veilige strikte
isolatie te kunnen garanderen. Ten tijde van het eerste inspectiebezoek werkte het
drukregime niet. Verder was de isolatie-unit niet voorzien van druksignalering in de
sluis en in de patiëntenkamer.
In drie andere UMC’s was er wel een goed werkende drukhiërarchie, maar was de
werking daarvan niet goed zichtbaar in de ruimte van de isolatie-unit. Het was
alleen zichtbaar op de gang. Veilig in- en uitsluizen was wel mogelijk met behulp
van begeleiding vanaf de gang.

4.4

Pagina 16 van 25

De routing en verwerking van diagnostisch materiaal
Een UMC registreerde het aantal buizen dat voor diagnostiek werd aangeboden niet
apart; de aanbeveling om dat wel te doen nam dit UMC terstond over.

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

5

Beschouwing

5.1

Oefenen, oefenen, oefenen
De inspectie hechtte groot belang aan de mate waarin in de ziekenhuizen geoefend
werd met de opvang van ebolapatiënten. Zowel in de ziekenhuizen als in de internationale literatuur is consensus over het belang van oefening. De ziekenhuizen
gaven ook aan dat bij vrijwel iedere oefening nieuwe aspecten aan het licht kwamen
die men niet had voorzien en die leidden tot verbetering van de protocollen.
Oefenen is van extreem belang voor het aantrekken, maar vooral het weer
uittrekken van de beschermende kleding. Maar ook is het belangrijk verschillende
scenario’s te oefenen; zoals de patiënt die onverwacht ergens in het ziekenhuis
opduikt, de patiënt die braakt tijdens het vervoer in het ziekenhuis, de bezorgde
ouder die dichtbij zijn zieke kind wil blijven, het begeleidend team dat met de
patiënt een andere route door het ziekenhuis moet nemen dan gepland, de patiënt
die plotseling extreem verslechtert en gereanimeerd moet worden, enzovoort.
Het is haast ondoenlijk om al het personeel in de ziekenhuizen dezelfde mate van
training te geven, dit is bovendien niet altijd nodig. Sommige ziekenhuizen werkten
met een team dat ongeveer een week voor een ebolapatiënt kon zorgen, en
trainden vanaf de eerste dag van daadwerkelijke opname van een patiënt het
volgende team intensief.
Daarnaast moet iedere verandering in het protocol welhaast opnieuw geoefend
worden. Sommige ziekenhuizen hadden extra oefening gehad, doordat er daadwerkelijk van ebola verdachte patiënten waren geweest, andere ziekenhuizen
moesten zich baseren op alleen oefeningen. De voorspelling dat de uitbraak in
West-Afrika nog maanden aan kan houden betekent bovendien dat men moet
blijven oefenen, op alle niveaus.
Het oefenen is niet alleen belangrijk voor de voorbereiding op de opvang van een
ebolapatiënt, maar ook in de voorbereiding op uitbraken van andere infectieziekten,
zoals andere virale hemorragische koortsen, MERS-CoV, SARS en andere
onverwacht opduikende ziekteverwekkers.

5.2

Geen heroïek
De ziekenhuizen willen de zorg bieden die nodig is aan patiënten. Tegelijkertijd gaf
men aan dat bescherming van het personeel enorm belangrijk is. Daarom gaven alle
UMC’s aan dat men ‘geen heroïek’ wil van zorgverleners.
De UMC’s gaven ook aan dat de opvang van ebolapatiënten ook tot veel (ethische)
vragen leidden, die lang niet altijd gemakkelijk te beantwoorden waren. Sommige
UMC’s kregen hulp van ethici bij dergelijke vraagstukken, in andere UMC’s nam het
coördinerend team beslissingen.
Goede voorbereiding en oefening hadden ook een sterk positief effect op de mate
waarin het personeel zich veilig voelde tijdens het werk. De samenwerking tijdens
de verzorging en behandeling van een ebolapatiënt, onder vermoeiende en zware
omstandigheden, werd als zeer motiverend en prettig ervaren.
De ziekenhuizen hielden maximumtijden (wisselend van drie kwartier tot anderhalf
uur) aan waarin het personeel in de beschermende kleding mocht werken. Ook met
betrekking tot deze tijdsduur werd geen risico getolereerd. Ieder die zich oncomfortabel voelde, ook na korte tijd, werd gevraagd dit aan te geven en de isolatiekamer
uit te komen. Langer doorwerken, ook al ervoer het personeel dat niet als
Pagina 17 van 25

| Inspectie voor de Gezondheidszorg |

belastend, werd niet toegestaan. Het door vermoeidheid optredende verlies aan
concentratie moet te allen tijde voorkomen worden.
5.3

Punten van zorg en mogelijke oplossingen
Ondanks de degelijke voorbereidingen bleven er punten van zorg. Die betroffen in
eerste instantie de menselijke factor. Iedereen kan fouten maken, zeker onder
zware omstandigheden. Dit kan echter bij de verzorging van ebolapatiënten ernstige
gevolgen hebben. Men leefde in de wetenschap dat het tot nul reduceren van ieder
risico niet mogelijk is.
Door veelvuldig te oefenen, en door bij vele handelingen, in ieder geval het aantrekken en weer uittrekken van de beschermende kleding, een persoon (buddy) te
laten meekijken en helpen, probeerden de ziekenhuizen menselijke fouten zoveel
mogelijk uit te sluiten.
Zorg was er ook over de voorspelde lange duur van de uitbraak in West-Afrika en de
mate waarin het ziekenhuispersoneel alert moet blijven. De ziekenhuizen die al
patiënten met een verdenking op ebola opgevangen hadden wisten hoeveel impact
de zorg voor een ebolapatiënt heeft op het personeel en op het functioneren van het
gehele ziekenhuis. Men vroeg zich af of dit voor het personeel, maar ook voor het
ziekenhuis als geheel, zo lang vol te houden is.
Aangegeven werd tijdens de bezoeken dat externe audits, zoals ook een bezoek
door de inspectie, helpt de alertheid op peil te houden.
Verdringing van zorg was een grote dreiging in alle ziekenhuizen. Het is onmogelijk
dat er geen gevolgen zijn voor de rest van het ziekenhuis wanneer een patiënt met
ebola opgenomen is. Kamers moeten ontruimd worden, extra personeel moet
worden ingezet, apparatuur wordt gealloceerd. Dit alles maakt dat sommige ziekenhuizen aangaven zeker niet meer dan een patiënt tegelijkertijd op te kunnen
vangen, en ook niet meerdere patiënten kort achter elkaar. Samenhangend met de
hierboven genoemde punten zag men grote risico’s doordat vooralsnog alle UMC’s
geacht worden ebolapatiënten op te vangen. Dit betekent dat acht verschillende
centra ieder voor zich uit moeten vinden wat de beste methode van opvang is en in
acht verschillende centra enorm veel tijd en middelen worden gestoken ter voorbereiding op de opvang, hetgeen allemaal op enig moment ten koste zal gaan van
de reguliere patiëntenzorg.
De centra zagen de afvalverwerking als een groot probleem, twee UMC’s
uitgezonderd. Het gaat om grote hoeveelheden die niet ter plekke vernietigd kunnen
worden. Op advies van het BAO zoekt een werkgroep hiervoor een oplossing.
Meer centrale regie voor een aantal zaken leek iedereen wenselijk. Dit betrof vooral
de keuze voor en de inkoop van beschermende kleding, de manieren waarop de
beschermende maatregelen in de media komen, de organisatie van het vervoer per
ambulance van patiënten, de afvoer van afval, en de richtlijnen en afspraken over
eventueel overleden patiënten en hun eventuele begrafenis of crematie.

Pagina 18 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

Bijlage 1

Vragenlijst bezoekinstrument

1. De voorbereiding en oefening van betrokken personeel
1.

Hebben de opnameafdelingen/ontvangstbalies een werkinstructie of draaiboek voor de opname van een ebolapatiënt?

2.

Heeft de verpleegafdeling/IC een werkinstructie of draaiboek voor de opname van een ebolapatiënt?

3.

Zijn processen rond strikte isolatie geoefend? Is een minimum en maximum aantal personen in de kamer benoemd?

4.

Zijn er afspraken over hoeveel bezoek er wordt toegelaten op de kamer?

5.

Is er ruim geoefend met omkleden, met name het uittrekken van de beschermende kleding?

6.

Is er ruim geoefend met in- en uitsluizen?

7.

Is er ruim geoefend met het dragen van beschermende kleding en het behandelen van een patiënt?

8.

Is er ruim geoefend met de reiniging en desinfectie?

9.

Is de procedure voor het afnemen van diagnostisch materiaal beschreven conform de WIP-richtlijnen?

10.

Zijn de procedures voor het afnemen van diagnostisch materiaal geoefend?

11.

Worden de oefeningen geëvalueerd? Leiden deze evaluaties tot aanpassingen van de procedures?

12.

Voert het coördinerend team de taken conform de richtlijn uit?

13.

Ondersteunt de Raad van bestuur het coördinerend team?

14.

Heeft het ziekenhuis (regionale) afstemming met de GGD, GHOR, Veiligheidsregio, ambulancezorgaanbieders en
andere ziekenhuizen?

2. Coördinatie en organisatie rond opvang en behandeling van ebolapatiënten (coördinerend team)
1.

Is er een coördinerend team samengesteld met daarin minimaal (WIP-richtlijn):
een DIP-er
een biologisch veiligheidsfunctionaris (BVF)
een arts-microbioloog
de behandelend arts
een infectioloog
leidinggevend verpleegkundige

Op indicatie aangevuld met:
een GGD-arts
hoofd Arbodienst / bedrijfsarts
hoofd huishoudelijke dienst / facilitair manager
2.

Hoe is de beschikbaarheid van de leden van het coördinerend team (24x7)? Zijn er afspraken over wie toegang heeft
tot patiënt met Ebola?

3.

Heeft het coördinerend team de volgende voorbereidingen getroffen:
-

Instellen van een “taakgroep contactonderzoek”, onder leiding van een DIP-er (is er een link met de artsmicrobioloog?)

-

Een registratie van alle personen die contact hebben gehad met de patiënt of diens patiëntenmateriaal en van

Pagina 19 van 25

| Inspectie voor de Gezondheidszorg |

patiëntenmaterialen (eventueel al ingezet op laboratoria).
-

Instellen van een “taakgroep” laboratoria.

-

Verslaglegging van de gebeurtenissen (inclusief verdringingseffecten). Naast dossiervoering in verpleegkundig en
medisch dossier, chronologische verslaglegging van de bijeenkomsten van het team en gemaakte afspraken en
beslismomenten.

-

Afweging opname op IC of niet is vastgelegd.

-

De ontvangst van de patiënt met of verdacht van Virale hemorragische koortsen op de SEH of andere plek van
ontvangst.

-

De juiste uitvoering van de isolatiemaatregelen voor verpleging van patiënten met virale hemorragische koortsen.

-

Transport van patiënt (beschermende maatregelen patiënt en medewerker).

4.

Zijn er procedures hoe om te gaan met personeel dat weigert patiëntenzorg te bieden aan ebolapatiënten?

3. De logistiek rondom de opvang van ebolapatiënten
1.

Vervoer van patiënt naar strikte isolatiekamer:
-

Is de kortste route naar de isolatiekamer bekend bij personeel?

-

Is deze route evt. tijdelijk afgesloten voor ander patiëntenverkeer?

-

Welk personeel loopt mee?

2.

Wordt de patiënt apart gezet? Welke ruimte is daarvoor aangewezen?

3.

Is vastgelegd wie diagnostisch materiaal kan afnemen?

4.

Vindt bloedafname alleen plaats met gesloten systemen?

5.

Zijn er afspraken gemaakt wie het vervoer doet (arts/verpleegkundige)? Heeft het personeel hiermee geoefend?

6.

Is beschermende kleding beschikbaar op alle plaatsen van binnenkomst?

7.

Kan de voorraad beschermende kleding snel worden aangevuld?

8.

Zijn er afspraken met andere ziekenhuizen over het ter beschikking stellen van beschermende kleding?

4. Triage, risico-inschatting en opvang van de patiënt
1.

Wie doet de eerste triage en waar vindt de triage plaats?

2.

In wat voor ruimte wordt de triage gedaan? Hoe is de toegang tot die ruimte geregeld?

3.

Wordt daarbij de richtlijn gebruikt?

4.

Wordt er een risico-inschatting gemaakt (lage/hoge besmettelijkheid)?

5.

Is de casusdefinitie voor ebola bekend?

6.

Zijn alle artsen bekend met de meldingsplicht t.a.v. hemorragische koorts?

7.

Zijn baliemedewerkers bij de opnameafdeling voorbereid op de komst van een patiënt verdacht van ebola?

8.

Kennen de baliemedewerkers bij de opnameafdeling de signalen die passen bij ebola?

5. De beschikbaarheid en techniek van isolatiekamers
1.

Zijn de isolatiekamers technisch in orde (onderdruk in kamer of sluis, drukmeters, alarm)?

2.

Is de sluis ruim genoeg voor omkleden en opslag materiaal?

3.

Kan er veilig worden in- en uitgesluisd?

Pagina 20 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

4.

Welke isolatiekamers heeft het ziekenhuis vastgesteld voor de opvang van ebolapatiënten? Waarop is de keuze voor
deze isolatiekamer(s) gebaseerd?

5.

Wie is verantwoordelijk voor de techniek (onderdruk, drukmeters, alarmering)?

6.

Is het proces van vrijmaken van de isolatiekamer (of afdeling) vastgelegd?

7.

Hoe is geprioriteerd?

8.

Is communicatie tussen patiënt en behandelaars (eventueel buiten de kamer) mogelijk? (bijvoorbeeld intercom)

9.

Is communicatie tussen behandelaars binnen en buiten de kamer mogelijk?

6. Hoe te handelen bij verdringing van zorg
1.

Is er genoeg personeel voor 24/7 zorg voor ebolapatiënten?

2.

Treedt het continuïteitsplan van het ziekenhuis in werking bij een ebolapatiënt?

3.

Zo niet, wanneer dan wel?

4.

Heeft u afspraken met andere UMC’s over de opvang van ebolapatiënten?

5.

Heeft u afspraken met andere ziekenhuizen in de regio rond de opvang van ebolapatiënten?

6.

Heeft u afspraken met andere UMC’s over de overname van ebolapatiënten?

7. De beschikbaarheid van persoonlijke beschermingsmiddelen
1.

Ontvangt het ziekenhuis de patiënt met personeel in beschermende kleding?

2.

Zijn de beschermende maatregelen voor vervoer van de patiënt beschikbaar? (schoon bed)

3.

Is er voldoende beschermende kleding beschikbaar op de SEH?

4.

Is er voldoende beschermende kleding beschikbaar op de afdeling?

5.

Kan de voorraad beschermende kleding snel worden aangevuld?

6.

Hoe is de beschikbaarheid van de geëigende verpleegartikelen en beschermende middelen, alsmede materialen in
verband met het te produceren afval (eventueel versnelde aanschaf materialen)?

8. De communicatie intern en extern over de patiënt
1.

Hoe en wie licht het coördinerend team in? (team informeert alle betrokkenen in het ziekenhuis). Hoe krijgt het
ziekenhuis iedereen paraat?

2.

Is tijdens verblijf in die ruimte en transport communicatie mogelijk tussen begeleiders van de patiënt en het
coördinerend team?

3.

Is er bij de SEH (baliemedewerkers en behandelend personeel) bekend wie er gebeld moet worden bij een verdenking
op ebola?

4.

Is er bij alle baliemedewerkers van het ziekenhuis bekend wie er gebeld moet worden bij een verdenking op ebola?

5.

Is er een communicatieplan met daarin afspraken over het informeren van:
- Raad van Bestuur
- de voorzitter van de infectiecommissie of diens waarnemer
- de verpleegafdeling, de betrokken laboratoria en de logistieke afdeling(en)
- tijdens transport van patiënt (communicatie coördinerend team onderling)

6.

Welke afspraken zijn er over de communicatie intern?

7.

Welke afspraken zijn er over de communicatie extern?
Pagina 21 van 25

| Inspectie voor de Gezondheidszorg |

8.

Is er dagelijkse debriefing van het medisch/verzorgend team rondom de patiënt?

9. De routing en verwerking van diagnostisch materiaal
1.

Is de procedure voor bloedafname (of ander diagnostisch materiaal) beschreven?

2.

Is essentiële overige diagnostiek beschikbaar?

3.

Is die diagnostiek tijdig beschikbaar? Geldt dit ook voor citobepalingen?

4.

Is het verpakkingsmateriaal onbreekbaar en vochtabsorberend?

5.

Is buizenpost uitgesloten als transportmiddel van diagnostisch materiaal?

6.

Wie brengt de monsters naar het lab?

7.

Is het vervoer van monsters gelogd (wat, wanneer en door wie)?

8.

Wordt het materiaal overhandigd aan BSL-3 medewerkers van het laboratorium?

9.

Wordt het laboratorium gebeld dat er monsters aankomen (24/7)?

10.

Zijn er afspraken over het stoppen van de activiteiten bij negatieve VHK-diagnostiek?

11.

Heeft het ziekenhuis een gecertificeerde koerier benoemd? (Conform bijlage 2 LCI richtlijn Virale hemorragische
koorts)

12.

Wie verstuurt het materiaal naar het Erasmus Medisch Centrum (afdeling of laboratorium)?

10. De routing en verwerking van persoonlijke bezittingen, linnengoed en afval
1.

Is het laboratoriumpersoneel getraind en heeft het geoefend in het werken met materiaal dat ebola-besmet is of kan
zijn?

2.

Afval en linnengoed moeten in aparte plastic zakken worden gedaan. Deze zakken worden bewaard in de
patiëntenruimte, totdat instructies worden gegeven over de afvoer. Wanneer dat niet mogelijk is, waar vindt de opslag
dan plaats?

3.

Excreta patiënt; zijn er protocollen hoe hier mee om te gaan?

4.

Zijn er voorzieningen voor de opslag in plastic zakken van persoonlijke bezittingen van de patiënt waarin deze
binnenkwam (kleding, sieraden)?

11. Reiniging en desinfectie
1.

Wie doet de reiniging/desinfectie op de plaatsen waar de patiënt verblijft?

2.

Zijn materialen voor reiniging en desinfectie in de sluis/kamer aanwezig of snel beschikbaar?

3.

Welke middelen gebruikt men? Hebben de desinfectantia een virusclaim?

4.

Wie doet de einddesinfectie, ook van medische apparatuur (beademing, dialyse, infuuspompen, monitoren)?

12. Hoe te handelen bij incidenten
1

Hoe handelt men bij een incident?

13. Hoe te handelen bij ontslag of bij het overlijden van een ebolapatiënt

1.

Wanneer kan een patiënt worden ontslagen?

2.

Is vastgelegd wie de eindverantwoordelijkheid heeft over het ontslag?

3.

Wie wordt erover geïnformeerd?

Pagina 22 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

4.

Welke informatie gaat er met de patiënt mee?

5.

Is er een procedure bij het overlijden van een patiënt?

6.

Zijn er afspraken over het vervoer van een overleden patiënt?

Informatief
1.

Waar maakt u zich het meest zorgen over?

2.

Zijn er afspraken gemaakt over de privacy van de patiënt in interne en externe communicatie?

3.

Deelt u kennis met andere UMC’s over de opvang van ebolapatiënten?

Pagina 23 van 25

Universitair Medische Centra en Calamiteitenhospitaal in oktober 2014 voldoende voorbereid op de opvang van
ebolapatiënten | november 2014

Bijlage 2

Afkortingenlijst

AMC
BAO
BIG
BVF
Erasmus MC
EVD
GGD
GHOR
HAP
IC
LCI
LUMC
MERS-CoV
MUMC+
PBM
Radboudumc
RIVM
ROAZ
SARS
SEH
UMC
UMCG
UMCU
VHK
VUmc
WIP

Academisch Medisch Centrum
Bestuurlijk afstemmingsoverleg
(Wet op de) beroepen in de individuele gezondheidszorg
Biologisch veiligheidsfunctionaris
Erasmus medisch centrum
Ebola Virus Disease
Gemeentelijke of Gemeenschappelijke gezondheidsdienst
Geneeskundige hulpverleningsorganisatie in de regio
Huisartsenpost
Intensive Care
Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding
Leids Universitair Medisch Centrum
Middle East Respiratory Syndrome-coronavirus
Maastricht universitair medisch centrum
Persoonlijke beschermingsmiddelen
Radboud universitair medisch centrum
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Regionaal Overleg Acute Zorg
Severe Acute Respiratory Syndrome
Spoedeisende hulp
Universitair medisch centrum
Universitair medisch centrum Groningen
Universitair medisch centrum Utrecht
Virale hemorragische koorts
Vrije universiteit medisch centrum
Werkgroep infectiepreventie

Pagina 25 van 25